Авикипедиа abwiki https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Амедиа Цастәи Ахцәажәара Алахәыла Алахәыла ахцәажәара Авикипедиа Авикипедиа ахцәажәара Афаил Афаил ахцәажәара Амедиавики Амедиавики ахцәажәара Ашаблон Ашаблон ахцәажәара Ацхыраара Ацхыраара ахцәажәара Акатегориа Акатегориа ахцәажәара TimedText TimedText talk Амодуль Амодуль ахцәажәара Event Event talk 0 1046 173906 165878 2026-09-11T09:52:30Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ə→ә ×2; латиница→кириллица ×15; ажәытәыӡатәи→ажәытәӡатәи 173906 wikitext text/x-wiki {{Акарточка анхарҭаҭыԥ |астатус=Ақалақь |аофициалтә_ахьʒ = {{lang-ru|Га́гра}} |атәыла=Аԥсны |zoom1=12|ақәӡара=6,59}} '''Га́гра''' ({{lang-ka|გაგრა}}; [[Англыз бызшәа|англ.]] Gágra; {{lang-ru|Га́гра}}) — [[Аԥсны]] [[ақалақь]], [[Гагра араион]] административтә центруп, Аԥсны акурорттә центр хадақәа ируакуп. Гагра Мраҭашәаратәи Аԥсны ишьҭоуп, Гагра араион амшынҿықәтәи ацәаҳәа агәҭаны, аӡиасқәа Жәҩакәареи Гагрыԥсҭеи амшын иахьалао. Гагра [[Амшын Еиқәа|Амшын еиқәеи]] [[Гагратәи ашьхеибаркыра|Гагратәи ашьхеибаркыреи]] рыбжьара ишьҭоуп. Гагра аҩада-мраҭашәарахь [[Баӷрыԥста]] ақыҭа, алада-мрагыларахь [[Ԥсахара]] ақыҭа ирыԥнуп, ҩадаҟа Гагра Гагратәи ашьхеибаркыра иаҿықәуп, аладеи алада-мраҭашәареи рганхь ала ақалақь Амшын еиқәахь илбаауеит. Гагра зҿықәу Амшын еиқәа ацәаҳәа аура иартәоит 11,3 км. == Аҭоурых == Гагра – ижәытәӡатәу Кавказ ақалақьқәа ируакуп. Ҳ.ҟ. III азқьышықәазы ара аԥсыӡкыҩцәа тәан. Ҳ.ҟ. I азқьышықәазы иахьатәи Гагра аҭыԥаҟны иаԥҵан хара имгакәа Аурым империа анапаҵаҟа иҟалаз абырзен колониа Триглит. Ҳ.ҳ. II азқьышықәа инаркны иахьатәи Гагра араион аҟны иҟаз аиланхарҭа ҭыԥ аурым хыҵхырҭақәа рыҟны Нитика ҳәа иарбоуп. Ҳ.ҳ. 3–5 –тәи ашә-қәа рзы иргылан абаа [[Абааҭа]]. Кавказ Амшынеиқәатәи аԥшаҳәа Генуезтәи аколониа ахаан XIII-XV ашә.-қәа рзы иахьатәи Гагра аҭыԥан иаԥҵан ахәаахәҭратә факториа ''«Какари»''. [[1830]] ш. инаркны [[1855]] ш-нӡа [[Мраҭашәаратәи Кавказ]] [[Урыстәыла]] анапаҵаҟа ианыҟала Гагра Амшын еиқәатәи ацәаҳәа ахырӷәӷәарҭақәа ируакхеит. 1877–1878 шш. [[Аурыс-аҭырқәа еибашьра]]ан аурыс ир Гагратәи ахырӷәӷәарҭа аанрыжьит. [[1903]] шықәсазы апринц [[Ольденбургтәи, Александр Пиотр-иԥа|А. П. Ольденбургтәи]] ибзоурала иаартын [[Амшынеиқәатәи агуберниа]] иалалаз акурорт Гагра (Гагртәи аҳауатә станциа), Актәи адунеитә еибашьра алагамҭазы европатәи атәылақәа рҟынтәгьы атуристцәа здызкылоз Гагра урыстәылазегьтәи аҵакы змаз курортны иҟалеит. [[1919]]–[[1930]] шш. Гагра [[Гагратәи ауезд]] административтә центрны иҟан. 1930 ш. инаркны [[1970]] ш.-нӡа. [[Гагра араион]], 1970 ш. инаркны [[1992]] ш-нӡа – Гагратәи ақалақьтә советны, 1992 ш. инаркны – еиҭа [[Гагра араион]]ны иҟалеит. Гагра ақалақь астатус аиуит [[1933]] ш. 20-тәи ашә. аҩныҵҟала Гагра адгьылҵакыра акыр аҽарҭбааит алада–мрагыларахь ала [[Гагра ҿыц]] ақалақь аҳәаа иалаҵаны. 1992– 1993 шш. [[Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра]]ан Гагра ақырҭуа архәҭақәа ирымпыҵархалеит. Ақалақьтә инфраструктура ӷәӷәала аԥхасҭа аҭан, ихырбгалан. 1992 ш. [[жьҭаарамза 2]] рзы аԥсуа архәҭақәа ахы иақәиҭыртәит. 21-тәи ашә. алагамҭа инаркны ақалақь активла аиҭашьақәыргылара мҩаԥысуеит. Шьаҭанкыла Гагра амилаҭтә еилазаара аҽаԥсахит 1992–1993 шш. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан. 1992 ш. жьҭаарамзазы ақырҭқәа рыр ақәҵра ианалга, урҭ инарышьҭарххны иқәҵны ицеит ақырҭқәа реиҳарак. Аурысқәа, аерманқәа реиҳарак Гагра иалҵны ицеит Қырҭтәыла Аҳәынҭсовет ақалақь анампыҵахала, уи ашьҭахь асоциал-економикатә ҭагылазаашьа ауадаҩхара иахҟьаны. Убри аан 1990-тәи ашықәсқәа раан иазгәаҭоуп Гаграҟа массала аиасра ишалагз аԥсуаа Гәдоуҭа, Очамчыра, Тҟәарчал араионқәа рыҟнытә. Асоветтә аамҭазы Гагра еиҳарак акурорттә қалақь аҳасабала ишыҿиозгьы, ара аус руан ааглыхратә наплакқәа жәпакы. Ҳазҭагылоу аамҭазы Гагра ԥыжәара аманы иҿиоит афатә ааглыхра. Аус ауеит аҩы ҟаҵарҭа зауад, алкоҳаль злам арыжәтәқәа рҭыжьразы анаплакқәак, ачаӡырҭ зауад, афатә ааглыхратә наплакқәа. Гагра аус ауеит аҭоурых-тәылаҿацәҭҵааратә музеи «Абааҭа», Гагратәи араионтә телехәыԥшра («[[Гагра ТВ]]»), Д. Ахвледиани ихьӡ зху ашьапылампыл асразы астадион. Гагра иҟоуп Агәабзиарахьчара иаҵанакуа аҳәынҭусбарҭақәа хԥа – Араионтә реабилитациатә центр, Гагратәи араионтә хәышәтәырҭа хадеи асанитартә-епидемиологиатә станциеи. Гагра иҟоуп абжьаратәи азеиԥшҵараиуратә школқәа 4, Б.Г. Кехьирипа ихьӡ зху Гагратәи агуманитартә-ааглыхратә техникум, Гагратәи амедицинатә ҵараиурҭа, аҟазара ашколи ашколнӡатәи аҵараиуратә усҳәарҭеи. Гагра иалсны ицоит Аԥснытәи аихамҩа. Ара иҟоуп [[1943]] ш. иргылаз аихамҩатә вокзал. Абаӷәазатә пункт аҟны аԥхын апассаџьыртә ӷбақәа рыла амшын ныҟәарақәа мҩаԥысуеит. ==Агеографиа== Гагра аҳәаақәа: [[аҩада]] — ашьхақәа, [[амрагылара]]хь — Мамзышьха, ақыҭа Псахара, [[алада]] — Амшын Еиқәа, [[амраҭашәара]]хь — Жәҩакәара аӡы. Нанҳәамзазы бжьаратәла аҳауа – +23,2 °C, ажьырныҳәамзазы – +6,1 °C ыҟоуп. Алышәшәақәа рнорма иартәоит – 1461 мм ашықәс аҩныҵҟа. Агеографиатә ҭыԥрбага – 43°17’ абжь.ҭб. 40°16’ мр.ау. Аҩрақәа рҿы иуԥылоит еиуеиԥшым авариантқәа. Аҳауа цәаакуп субтропикатәуп - аԥхын шоуроуп, аӡын ӷәӷәаӡам, еиҳарак ицәаакыроуп. Ишьҭоуп Гагра аҿацә иԥшәоу амшын аҟәара аҟны, Гаргатәи аҳракыра аладатәи акалҭала. Гагратәи араион аҵакырадгьыл 772,4кв. км иҟоуп. Аҟәа инаркны Гагранӡа 90 км. бжьоуп. ==Адемографиа== Гагра ауааԥсыра рхыԥхьаӡара иартәоит 12 364 –ҩык ([[2011]]). Амилаҭтә еилазаараҟны иҟоуп: [[аԥсуаа]] – 52,8%, [[Аерманцәа|аерманқәа]] – 19,5%, [[аурысқәа]] – 19,0%, [[ақырҭцәа]] – 2,7%, [[аукраинцәа]] – 1,8%, [[абырзенцәа]] – 1,0%, [[агырцәа]] – 0,1%, егьырҭ амилаҭқәа рхаҭарнакцәа – 3,1%. 1864 ш. аԥхьа иахьатәи Гагра аԥсуаа-асаӡқәа ирынхарҭан, урҭ [[Османтәи аимпериа]]хь иқәымҵыр амуа иҟалеит [[Кавказтәи аибашьра]]ан. Милаҭла иаԥсыуааз ауааԥсыра реиҳараҩык рыԥсадгьыл аанырмыжьыр анамуы, иаанхаз аԥсуаа «ахара здыз ауааԥсыра» зыхьӡырҵаз, шамахамзар, ақалақьқәеи амшын аԥшаҳәеи рыҟны анхара иақәиҭымкәа ианыҟала, Гагра аполиетникатә қалақьтә центрны ашьақәгылара иалагеит. 20–тәи ашә. алагамҭазы Гагра азеиԥшурыстәылатәи аҵакы змаз акурорттә еиланхарҭа аҳасабала, еиҳарак иааганы индырхо иалагеит аславианцәа. Асоветтә аамҭазы Гагра иаланхоз ауааԥсыра зегьы аурысқәа хыԥхьаӡарала иреиҳан. Актәи адунеитә еибашьраани уи ашьҭахьи Гагра анхара иалагеит ахҵәацәа - абырзенқәа, аерманцәа. Ақырҭуа ар Аԥсны ампыҵахалараан ирацәаҩхеит Мраҭашәаратәи Қырҭтәылантә иааны инхаз. [[1926]] ш. Актәи Аидгылазегьтәи ашәҟәынҵара аихшьалақәа рыла иахьатәи Гагра адгьылҵакыраҟны инхоз ауааԥсыра рхыԥхьаӡара иартәеит 4113-ҩык, урҭ рахьтә 4,1% аԥсуа бызшәа ирхатәы бызшәоуп ҳәа ирыԥхьаӡон, 40,6% – аурыс бызшәа, 23,3% – абырзен бызшәа, 12,6% – ақырҭуа бызшәа, 9,7% – аерман бызшәа, 2,7% – аҭырқә бызшәа, 2,5% – агыруа бызшәа, 0,8% – аукраин бызшәа, 3,7% – егьырҭ абызшәақәа. Сталини Бериеи рхаани уи ашьҭахьи асоветтә Қырҭтәыла анапхгарала Аԥсны имҩаԥысуаз адемографиатә колонизациа аполитика иахҟьаны Гагра ақырҭуа уааԥсыра рхыԥхьаӡара иаразнак ашьҭыҵра иалагеит. {| class="wikitable" style="text-align:right" |- ! Ашәҟәынҵара<br /> ашықәс !! Ауааԥсыра !! Ахаҵа !! Аԥҳәыс |- | 1989<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-census.htm |title=Abkhazia - All Places: 1989 census |access-date=2017-12-17 |archive-date=2022-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221124044807/http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-census.htm |url-status=dead }}</ref>|| 24 061 || -- || -- |- | 2011<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-ethnic-comm2011.htm |title=Abkhazia - Ethnic composition, all communes: 2011 census |access-date=2017-12-17 |archive-date=2024-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240422063816/http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-ethnic-comm2011.htm |url-status=dead }}</ref>|| 12 364 || -- || -- |} ==Атопонимика== [[1318]] шықәсазы иҟаҵоу Петр Весконти ихсаалаҿы «Какара»ҳәа иарбоуп, [[1494]] шықәсазы Фредучи еиқәыршәаз ахсаалаҿы «Каккары»ҳәа, иара убас иуԥылоит аформақәа «Хокари», «Какур». Гагра иадҳәалоуп ҳәа ирԥхьаӡоит ахьыӡқәа: «Контози», «Баладаг», «Котош», ажәытәӡатәи «Триглит», «Нитика». ==Аҭыԥқәа== Гагра акыр ибеиоуп археологиатәи, аҭоурых-архитектуратәи, аԥсабаратәи баҟақәа рыла. [[1991]] ш. иаԥҵоу Гагратәи аҭоурых-архитектуратә ҳәырԥсарра «[[Абааҭа]]» иаҵанакуеит аобиектқәа 5: «Абаата» абаа, 6-8 ашә.-қәа рзы [[Гагра аныхабаа]]. 3-5 ашә-қәа рзы иргылаз «Абааҭа» абаа аҭыӡқәа еиқәханы иҟоуп. Гагра аҭоурых-культуратә ҭынха иаҵанакуа егьырҭ аобиектқәа реиҳарак акурорт аҿиара ианалагаз аамҭеи (20 ашә. алагамҭазы) в.) ҳазҭагылоу аамҭеи ирыҵаркуеит. Ажәытә Гагра адгьылҵакыраҟны (аҭоурыхтә центр) иҟоуп 20-тәи ашә. иргылаз 40 инареиҳаны архитектура абаҟақәа. Ара иҟоуп 1901–1904 шш. иргылаз апринц А. П. Ольденбургтәи ихан. Ари ахыбра аҩныҵҟа асоветтә аамҭазы иҟан Сталин ихьӡ зху аԥсшьарҭа ҩны (ашьҭахь – «Чаика»); ақалақьтә мшын парк (1902–1905); Гагратәи алашарбага; Индоевропатәи ателеграф астанциа; аресторан «Гагрыԥшь» (1902); агәабзиарачаԥарҭа «Риҵа», асасааирҭа «Европа»; асасааирҭа «Альпийская» (1902); АФС ахыбреи (1904) убас егьырҭ аобиектқәеи жәпакы. Асоветтә аамҭа иаҵанакуа абаҟақәа рахь иԥхьаӡоуп Аколоннада, аӡыршә, Акомҿарцәа рпарк уҳәа уб.егь. Гагра адгьылҵакыраҟны Абааҭа абаа аҩныҵҟа иҟоуп 2012 ш. аусура иалагаз ацқьа Ипати ихьӡ зху аиашахаҵаратә ныха; 1992 ш. инаркны аус зуа ацқьа Риԥсиме ихьӡ зху аерман ныҳәарҭа. Гагра ақалақь иаҵанакуа аҳаблақәа, аҭыԥқәа: # '''Абааҭа''' — Жәакәаареи амшыни, Гагрыԥшьы рыбжьара, ажәытә баагьы еиқәханы иҟоуп; # '''Аӡхыда''' — аӡгьы, аҭыԥгьы, Гагра амрагыларатәи аҿацә, ԥаса ԥсахара иатәын; # '''Аӡыршә''' || '''Фонтан''' — Гагра авокзал аган азаправка ахьыҟоу, ԥаса ԥсахара иатәын; # '''Баладаг''' — уахәаԥш Гагра; # '''Гагра агәы''' — Ҩӡы нырцә-аарцә амшын аԥшаҳәа; # '''Гагрыԥшь''' — ҳаблоуп, Абааҭеи Гагра агәи рыбжьара; # '''Какара''' || '''Каккари''' — уахуаԥш Гагра; # '''Какур''' — уахәаԥш Гагра; # '''Контози''' — уахәаԥш Гагра; # '''Котош''' — уахәаԥш Гагра; # '''Нитика''' — уахәаԥш Гагра; # '''Триглит''' — уахәаԥш Гагра; # '''Хокари''' — уахәаԥш Гагра; # '''Фонтан''' — уахәаԥш Аӡыршә. ==Алитература== * {{Аԥсны атопонимика (2002)|174-175}} ==Ахьарԥшқәа== {{reflist}} {{Аԥсны ақалақьқәа}} {{Гагра араион}} [[Акатегориа:Гагра| ]] [[Акатегориа:Аԥсны ақалақьқәа]] qpo379n18hufcholpqgaiam0b5gszf8 0 1981 173911 154147 2026-09-11T09:52:56Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ҧ→ԥ ×1; Ҭрықәтәыла→Ҭырқәтәыла; иаанарыԥшуеит→иаанарԥшуеит 173911 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Омар Баирам-иԥа Беигәаа |даҽа ахьӡ=Ömer Büyüka |афото=}} '''Омар Баирам-иԥа Беигәаа''' ({{lang-tr|Ömer Büyüka}}; {{lang-ru|Омар Байрамович Бейгуаа}}; {{date|1|6|1901}}, [[Ефҭени Ҳаџьыс]] ақыҭан, [[Дузџье (апровинциа)]], [[Османтәи аимпериа]] — {{date|25|2|2001}}, [[Сҭампыл]], [[Ҭырқәтәыла]]) — Ҭырқәтәылатәи [[ашәҟәыҩҩы]], Аԥсны анҭыҵ иҟаз [[аԥсуаа]] иаарылыҳәҳәоз, Аԥсынгьы адунеигьы иадыруаз иакәын. [[Аҭоурыхҭҵааҩы|аҭоурыхҭҵааҩ]]-[[Акавказдырҩы|кавказдырҩы]], [[алингвист]], [[апублицист]], [[апоет]], [[Ҭырқәтәыла иҟоу аԥсуа диаспора]] ахаҭарнакцәа рахьтә иналукааша, зхы иамеигӡакәа зҭоурыхтә ԥсадгьыл азы акыр аџьабаа збаз. ==Омар Беигәаа инысмҩа== Аҭоурыхҭҵааҩ-кавказдырҩы, алингвист, апублицист, апоет, Ҭырқәтәыла иҟоу аԥсуа диаспора ахаҭарнакцәа рахьтә иналукааша, зхы иамеигӡакәа зҭоурыхтә ԥсадгьыл азы акыр аџьа збаз, Омар Беигәаа диит [[1901]] шықәса [[ԥхынгәымза 1]] азы, Ҭырқәтәыла иаҵанакуа Ефҭени Ҳаџьыс ақыҭан. Омар Беигәаа ихаҭа ишазгәеиҭоз ала, иқыҭа ԥсышәала хьӡыс иаман «Ашәы Ҳаџьы иқыҭа» ҳәа, мамзаргьы «Ашәаа рқыҭа» ҳәа иашьҭан. Ари анхарҭа ҭыԥ Дузџье араион ахь иаҵанакуеит. Омар Беигәаа диит, иагьизҳаит Ҭырқәтәыла, аха ижәла, ихылҵшьҭра аҭоурых даараӡа ибзианы идыруан. Омар Беигәаа [[Дузџье]] ашкол аҟны аҵара иҵон, анаҩс дҭалоит ҭырқәтәылатәи алицеиқәа руак, уаҟа иоуеит анџьныр изанааҭ. Занааҭла аус иуан [[1964]] шықәсанӡа, аха иара есымша аамҭа иԥшаауан – [[Кавказ]]и, [[Аԥсуа бызшәа|аԥсуа бызшәеи]], [[афольклор]]и, [[аҭоурых]]и, иара убас егьырҭ ахырхарҭақәеи рыҭҵааразы. Омара Беигәаа иԥсҭазаара далҵит 99 шықәса шихыҵуаз, [[2001]] шықәсазы. Анышә дамадоуп Сҭамԥыл, иԥсҭазаара зегьы ахьихигаз ақалақь аҟны. [[2013]] шықәсазы, [[Арепатриациазы аҳәынҭқарратә еилакы]] аԥшьгарала Аҟәа иаартын Омар Беигәаа ихьӡ зху [[Аҳәаанырцәтәи аԥсуаа рҭоурых амузеи]]. ==Амҳаџьырреи Омар Беигәаа иҭаацәеи== [[1877]]–[[1878]] шықәсқәа рзы мчыла зыԥсадгьыл иқәцаны иргоз ажәлар дрылагыланы, Самаҭаа рхәы ашьҭахь ишьҭаз иқыҭа, иахьазы – [[Абжьаҟәа]] ҳәа ззырҳәо, ныжьны дцеит Омар иабду – Ҳасан. Ҳаамҭазы Беигәаа ирџьынџь дгьылны иԥхьаӡоуп ақыҭа Абжьаҟәа, уи [[Аҟәа араион]] ахь иаҵанакуеит. Абри аҟынтә, Омар Беигәаа ихазы «аҟәатәи аԥсуа» соуп ҳәа азиҳәон. Омар ихьӡ ихьӡызҵаз иабду иакәын. Беигәаа Омар итәылауаҩшәҟәаҿы иарбоуп даҽа хьӡык шимаз. Уа ашәҟәы дануп «Омер Луҭфи Буиуқа» ҳәа. Османаа еицырдыруаз рԥашьа Омер Ԥашьа ихьӡ иахаршаланы ишихырҵаз еиԥш ирыҩуеит. Апублицист, ашәҟәыҩҩы Џьума Аҳәба ииҭаз аинтервиу аҟны иазгәаҭоуп: «Саб Баирам ихьӡын. Баирам иаб – Ҳасан. Ҳасан иаб – Маџь. Маџь иаб – Мамагәыл иман ҩыџьа аишьцәа – Шармаҭи, Саҭанеи. Урҭ аҭауадцәа Ачаа раҳҭынрагьы иақәлахьан». Зықьҩыла аԥсуаа, Аҟәеи, уи азааигәара иҟаз ақыҭақәеи рҟнытә иахыгаз, мшынла ҭырқәтәылатәи аҟәара аҟынӡа инаӡеит, иагьыӡхыҵит Қьефқьен захьӡыз аҭыԥ аҟны. Амҩа иахьаныз зымчқәа зынӡа икаԥсаз, атәым дгьыл аҟны ишнеиҵәҟьаз еиԥш, урҭ рахьтә ԥшьышәҩык инареиҳаны рыԥсҭазаара иалҵит. Зыԥсы еиқәхаз рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Омар иаб – Баирам Беигәааи аҭыԥҳа Шьамҳа Мқыди. Хара имгакәа урҭ аҭаацәара аԥырҵоит, дагьырхылҵуеит аԥа – Омар. Еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа рыла, Омар диит 1899 шықәсазы, аха Беигәаа ихаҭа [[1901]] шықәсазы сиит ҳәа азгәеиҭон. Омар дхәыҷаахыс ихшыҩ ҵарын, уи убаратәы иҟан, насгьы атәым бызшәақәа даара ибзиаӡаны игәникылон. Беигәаа иԥсҭазаареи иҟазареи ҭызҵаауа, даараӡа пату зқәу аҭҵааҩы [[Папааԥҳа, Маҳинур|Маҳинур Папааԥҳа]] абас еиԥш лыҩуеит: «Аԥсуа бызшәеи аԥсуа культуреи здыруаз, ицқьаӡаз, иԥшӡаз, ашәа еиԥш иҟаз аԥсуа бызшәала ицәажәоз ауаа ирылиааз Омар, Анцәа иџьшьаны, уи абызшәа шьҭикааит» ҳәа. Омар Беигәаа раԥхьаӡа аԥсышәала аҩра далагеит араб нбанқәа рыла. 12 шықәса зхыҵуаз Омар Беигәаа абызшәақәа рахь илаз аҟыбаҩ бзиа гәазҭаз, ажәытә османтәи алфавит ашьаҭала аԥсуа анбан шәҟәы аиқәыршәара иаҿыз, адыга аинрал [[Рашьыҭ Еффенди]]и уи иԥшәмаԥҳәыс [[Ҟасибеи Ҷанԥҳа]]и рнапы злакыз аус дадрыԥхьалоит. Убри инаркны иԥсҭазаара зегьы аԥсуа бызшәеи, афольклори, аҭоурыхи рыҭҵаара иазкхеит. Анаҩс, аԥсуаа аԥсылманра дсырҵоит ҳәа аԥсышәала иҩуаз Чқалаԥыуа Шьырын Ефенди ицхыраара ала, ԥсышәала аҩра, аԥхьара, ажәеинраалақәа рыҩра далагеит. «Аԥсуа бызшәа адиалектқәа зегьы дырзааигәахеит, урҭ еиликааит, рыҭҵаара даҿын, – ҳәа лыҩуеит Маҳинур Папааԥҳа. – Омар Беигәаа иҭиҵаауан аԥсуа ажәақәа хылҵшьҭрақәас ирымоу, урҭ рҵакқәа еилиргон, иахьынтәиааз, рышьаҭақәа арбану уҳәа, егьырҭ абызшәақәа рҟны урҭ ирықәҿызҭуа ажәақәа алиԥшаауан». Омар иаб иҷкәын ақыҭаҿы даанмыжькәа Дузџье дганы ашкол дҭеиҵоит. Анаҩс, Омар уаантәи амодерн школ-лицеи ашҟа диасуеит. Уи аамҭазы Ҭырқәтәыла республиканы ишьақәгылахьан, 1924–1925-тәи ашықәсқәа рзы Омар Едирне алицеи аҟны аҵара иҵон. Ари ашкол аԥара ахшәаатәын. Уа даналга ауниверситет дҭалеит. [[1930]] шықәса рзы Абна нџьнырра афакультет дҭалеит. Убас ала Омар Беигәаа абызшәа рацәа иҵеит. Иара идыруан [[араб бызшәа]], [[афранцыз бызшәа]], [[анемец бызшәа]], [[Аҭырқәа бызшәа|аҭырқәшәа]]. Насгьы, ихатәы бызшәа – аԥсшәа. [[Аурыс бызшәа|Аурысшәагьы]] маҷк еиликаауан. Хықәкысгьы имаз аԥсуааи аҭырқәцәеи рҭоурыхқәа рыҭҵаара акәын. ==Омар Беигәааи иаԥсуа материалқәеи== Омар Беигәаа Аԥсни аԥсуаа рҭоурыхи адунеи анырша аахыс иахьа уажәраанӡа амырӡра дашьҭан. Иара инапы злакыз ганрацәала аԥсуаа рыҭҵаара аус даараӡа иҵаулан. Аԥсуа бызшәа, аԥсуа ҭоурых, аԥсуаа рцивилизациа иахьатәи аҳәаақәа рымацара иҭакны дахәаԥшуамызт. Адунеи зегьы, аамҭақәа зегьы ажәларқәа зегьы ирҿырԥшны акәын дшазнеиуаз. Уи аганахь ала Омар Беигәаа иҟаиҵаз ҟазҵаз аӡә дыҟам. Ажәакала, Омар Аԥсны анҭыҵ иҟаз аԥсуаа иаарылыҳәҳәоз иакәын. Омар Беигәаа Аԥсынгьы адунеигьы дадыруан. Омар Беигәаа дравторуп хыԥхьаӡара рацәала Аԥсны аҭоурыхи афольклори ирызку аусумҭақәа. Аҵарауаҩ иусумҭақәа рыҟнытә зегь реиҳа ихадоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, ҩ-томкны иҭыжьу, «Ауаҩытәыҩсатә цивилизациа аира раԥхьатәи аамҭақәа ирызку Кавказтәи ахыҵхырҭақәа» ҳәа хьӡыс измоу аусумҭа ду. Иара убасгьы, [[1971]] шықәсазы аҭырқә бызшәала Сҭамԥыл иҭыҵит еицырдыруа даҽа шәҟәыкгьы, уи «Аԥсуа мифологиа – ижәытәӡатәиу акәу?» ҳәа хьӡыс измоу. Иазгәаҭатәуп, Беигәаа ихадоу иусумҭақәа зегьы аҭырқә бызшәала ишҭыҵуаз. Ус шакәызгьы, ихатәы аԥсуа бызшәа анаҩсгьы, иара ибзиаӡаны идыруан араб бызшәа, ашьам бызшәа, аҭырқәшәа ацәажәашьақәа ируаку – ажәытә осман цәажәашьа. Аҵарауаҩ аԥсуа культура гәыкала дазыҟан, абызшәақәеи, афольклори, ажәлар рҵасқәеи ҭиҵаауан, дрызҿлымҳан. Иара убасгьы, Омар Беигәаа иҭижьит сахьала еиқәыршәоу Аԥсуа амзар, аҭыжьра иазирхиеит х-томкны иҟоу «Аԥсуа етимологиатә жәар», «Аԥсуа грамматика». Аҵарауаҩ, апублицист Руслан Гәажәба иажәақәа рыла, ашықәсқәа цацыԥхьаӡа Беигәаа иусумҭақәа зхы иазырхәараны иҟоу аҭҵааҩцәа рхыԥхьаӡара иазҳалоит, избан акәзар, урҭ рҟны иаагоуп иҿыцу, акыр зҵазкуа адыррақәа. Маҳинур Папааԥҳа илыҩуеит, аҵарауаҩ акырзҵазкуа аҭоурыхтә дырра ҿыцқәа роураҿы акырӡа ишихәоз араб бызшәа адырра. Омар Беигәаа даҭаауан Топкана аҳҭынра, уаҟа Османтәи аимпериа архивқәа ҭиҵаауан, иԥшаауан Аԥсни Кавкази ирызкыз еиуеиԥшым анҵамҭақәа, иҟаиҵон урҭ рықәҭыхқәа, анаҩс – аус рыдиулон. Убас иԥшаахьан абираҟқәа рсахьақәа, урҭ анаҩс аҭырқәа журналқәа рҟны икьыԥхьит. Иара убасгьы, VIII ашәышықәсазы араб бызшәала икьыԥхьын «Аԥсҳа Баҭа» (аԥсуаа раҳ Баҭа) изку аповест. Уи анаҩсгьы, Беигәаа дрызҿлымҳан иааизакны Кавказ иазку аматериалқәа зегьы, урҭ дрышьҭан еиуеиԥшым альманахқәеи, абиблиографиақәеи, ажәарқәеи, мрагыларатәии амраҭашәаратәии атәылақәа рҟны иҭыҵуаз антропологиатә ҭыжьымҭақәа рҟны. [[Абызшәадырҩы]], аԥсуа бызшәа аграмматикеи адиалектикеи рыспециалист Емма Кьылԥҳа лажәақәа рыла, Омар Беигәаа 90 шыкәса ихыҵуан, Маҳинур Папааԥҳа дицырхырааны, Аԥсны аҭоурых иазкны ииҩыз аусумҭақәа аԥсшәахь ианеиҭеигаз. «Ауадаҩрақәа, хымԥада, иҟан, Ҭырқәтәыла дыҟоума, Аԥсынтәыла дыҟоума, иахьатәи аԥхьаҩ инапаҿы инеирц азы алингвистикатә анализ аҟаҵара ҳҽазаҳшәеит. Убарҭқәа зегьы аҳәынҭқарратә етапқәа ирхысырц азы акомиссиа ҷыдақәа аԥҵан аибашьра аԥхьа, уи анаҩсгьы [[2002]] шықәса Омар Беигәаа иусумҭақәа аԥсышәала рҭыжьразы. Ҳарҭгьы [[2004]] шықәса раахижьҭеи абарҭ аусумҭақәа ҳнапаҿы иҟоуп. Омар Беигәаа дҵарауаҩ дуӡӡан, дпоетын, дҭоурыхҭҵааҩын, иара дзықәныҟәоз ихатә ԥҟарақәа иман. Иусумҭақәа иаартым Америка иаҳзаҩызоуп макьана. Аха, агәра ганы ҳаҟоуп уаҵәтәи аԥхьаҩ ишизыԥшу абарҭ аусумҭақәа. Уажәшьҭа ҳамҩашьахуа иаҳҳәарц ҳалшоит иусумҭақәа шкьыԥхьхо, томла ашәҟәқәа рҭыжьра шалыршахо", — ҳәа азгәалҭоит аҵарауаҩ [[Кьылԥҳа, Емма|Емма Кьылԥҳа]]. Омар Беигәаа ишәҟәы «Аԥсуа мифологиа захьӡу» хышәи бжаки даҟьа рыла ишьақәгылоуп. [[Ибрагим, Ҳазареҭ|Ҳазареҭ Ибрагим]] «Аублааи Кавказааи» ҳәа иҟоу ишәҟәы аҿыгҳара рацәак идуӡам, аха уигьы аԥсшәахь еиҭагоуп. ==Беигәаа ипоезиатә ҭынха== Аҭҵааратә усура адагьы, Омар Беигәаа даараӡа бзиа ибон апоезиа. [[Аҳәба, Џьума Висарион-иԥа|Џьума Аҳәба]] даниҿцәажәоз иара иҳәеит, 15 шықәса анихыҵуаз ажәеинраалақәа рыҩра дшалагаз атәы. [[1990]] шықәсазы, ашәҟәҭыжьырҭа «Алашара», наунагӡа зҭоурыхтә ԥсадгьыл иаҟәыгоу ауаҩы ихьаа зныԥшуа иажәеинраалақәа реизга ҭнажьуеит. Аизга иахьӡын – «Сҭамԥылынтәи аԥсуа ибжьы» ҳәа, уи ианылеит Омар Беигәаа ихатәы бызшәала хыԥхьаӡара рацәала иаԥиҵаз ажәеинраалақәа. Беигәаа ипоезиатә ҭынха лассы-лассы иаҿдырԥшуеит аԥсуа литература апатриарх [[Гәлиа, Дырмит Иосиф-иԥа|Дырмит Гәлиа]] ипоезиа амотивқәа. Гәлиа иеиԥшҵәҟьа, Беигәаа афольклортә хаҿсахьақәеи уи аестетикеи дырзааигәоуп, иажәеинраалақәа тема хадас ирымоуп – аԥсадгьыл агәхьаагара. Ҳәарада, Омар Беигәаа иажәеинраалақәа еиҳагьы аҵак ду рынаҭоит – аԥсуа бызшәала иахьаԥҵоу. Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амшқәа ааигәахо ишалагаз анеиликаа, апоет иҩуеит ихатәы бызшәала абарҭ ажәақәа, урҭ ибаҟаҿгьы ианырҵарц азы ауасиаҭгьы аанижьуеит: «Дыззыгәыкыз аԥсшәа ихчнызазааит наӡаӡа!» ==Иԥсадгьыл ахь иаара== [[1975]] шықәсазы Беигәаа Аԥсны даҭаауеит, Ҭырқәтәыла иҟоу аԥсуаа рдиаспора ахаҭарнакцәа рделегациа даланы. Араҟа иара дырԥылоит еиуеиԥшым ауаажәларратә усзуҩцәа, аҵарауаа, алитераторцәа, ақалақьқәеи ақыҭақәеи дырҭаауеит, аӡиа [[Риҵа]] ибоит: усгьы ахиҳәаауеит нас, «Риҵа зымбаз, Аԥсны сыҟан ҳәа изҳәом» ҳәа. Иҭоурыхтә ԥсадгьыл иаҭаара Беигәаа игәы шьҭнахуеит, имчқәа еизырҳаны, инапы злакыз Аԥсны иазеиӷьу аус иациҵоит. Џьума Аҳәба ииҭаз аинтервиу аҟны Омар Беигәаа еиҭеиҳәоит, иԥсҭазаара ахықә дшазааигәахаз атәы анеиликаа, иара дазхәыцуа дшалагаз идыррақәа ари адунеи аҟны рныжьра шиҭаху, убри азынгьы дахыццакны урҭ ишәҟәқәа рыҩра дшалагаз. Убри аинтервиу аҟны иара убасгьы иазгәеиҭоит, аԥсуа иԥсҭазаара – ԥышәарала ишышьақәгылоу: «Аԥсуа анцәа дишаны адәы дзықәиҵаз дԥишәаларц ауп, илԥха ҳамазааит, ҳашԥишәауа мацара ҳааиуеит». [[1994]] шықәсазы Омар Беигәааи Аԥсны жәлар рпоет [[Шьынқәба, Баграт Уасил-иԥа|Баграт Шьынқәбеи]] реиԥылара мҩаԥысуеит Сҭамԥыл. Ҳәарада, ари аҭоурыхтә хҭыс [[Аԥсуа телехәаԥшра]] ажурналистцәа авидео ианырҵеит. Аԥсны раԥхьатәи Ахада [[Арӡынба, Владислав Григори-иԥа|Владислав Григори-иԥа Арӡынба]] идҵала Омар Беигәаа ианашьан аорден «[[Ахьӡ-Аԥша]]» I аҩаӡара. Омара Беигәаа иԥсҭазаара далҵит 99 шықәса шихыҵуаз, [[2001]] шықәсазы. Анышә дамадоуп Сҭамԥыл, иԥсҭазаара зегьы ахьихигаз ақалақь аҟны. [[2013]] шықәсазы, Арепатриациазы аҳәынҭқарратә еилакы аԥшьгарала Аҟәа иаартын [[Омар Беигәаа ихьӡ зху Аҳәаанырцәтәи аԥсуаа рҭоурых амузеи]]. Аҵарауаҩ иԥсы ахьынӡаҭаз аџьабаа ду адиҵеит адиаспора аҭоурых анҵара, уи ашәҟәҭагалара, иара убасгьы иҩхьан адиаспора иналукааша ахаҭарнакцәа рацәаҩны рбиографиақәагьы. ==Омар Беигәаа иҳәамҭақәа== Омар Беигәаа абас иҳәон: «Адунеи аҿы амц зымҳәо х-хыҵхырҭак ыҟоуп» ҳәа. Уахь иаҵанакуан ҳәа иԥхьаӡоит: # Абызшәа иунаҭо адыррақәа # Ажәлар рҿаԥыцтә ҳәамҭақәа # Археологиа иунаҭо аматериалқәа Арҭ ианакәызаалак аҵабыргқәа аазырԥшуа иахьатәи маҭәахәуп. Омар Беигәаа пату зқәиҵоз ахыҵхырҭақәа абас дрыхцәажәон: «Аха абызшәа амц аҳәомызт, уи абызшәа иаҳәо акы ажәлар рыкультура иалазар ахьыӡгьы аман, мамзар уи ахьыӡ даҽа бызшәак аҟынтә иаауан. Иаҳҳәап, жәларык алимон рымазар, ажәагьы рыман. Абызшәа дара иыртәымзар, алимонгьы дара иртәым, даҽа џьарантә иырзааит ажәа еиԥш ахаҭагьы»- ҳәа иҩуан. «Ажәлар рҿаԥыцтә ҳәамҭақәагьы ус ауп. Урҭ ажәлар рцивилизациа, рфилософиа, рсоциалтә ҭагылазаашьа ишыҟазҵәҟьа иаанарыԥшуан. Урҭ рдунеихәаԥшышьа иабзыиаз, иыцәгьа, ишыҟаз еиԥшҵәҟьа иаанарԥшуеит. Иаҳҳәап, Нарҭаа репос агьырҭ Кавказ жәларқәагьы ирыман аха, урҭ репос дара рыжәлар рҷыдарақәа аанарԥшуан»- иҳәалон. «Археологиа акәзар, хымԥада зегьы еицырдыруа адыррақәа аанарыԥшуеит. Адарды рымазар, аласа рхахауеит, аласа рымазар, ауаса анырҵоит оуп иаанагауа. Аныха рымазар, иныҳәоит, ампыл ыҟазар, асшьагьы рдыруеит, абџьар рымазар иеисуеит». ==Алитература== * Маҳинур Папааԥҳа «Омар Беигәаа изкны ацәажәара». * Маҳинур Папааԥҳа «Ҩажәи жәохә шықәса Беигәаа Омар иаанда». Аҟәа- 2016 ш. * Аԥсуа биографиатә жәар. ==Азхьарԥшқәа== * http://apsnyteka.org/1176-beiguaa_o_ubykhi.html * https://abaza.org/fanat-abkhazskoy-kultury-ob-omare-beyguaa {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1901 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Рашәарамза 1 рзы ииз]] [[Акатегориа:2001 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Жәабранмза 25 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Ҭырқәтәылатәи ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Ҭырқәтәыла инхо аԥсуаа]] b0anv31a7miojrqeroq3hq6rv3mureh 0 3145 173903 171614 2026-09-11T09:52:15Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: аҳәынҭқәрратә→аҳәынҭқарратә; апезидент→апрезидент 173903 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Фазиль Абдул-иԥа Искандер |даҽа ахьӡ=Фазиль Абдулович Искандер |афото=Abkhazia 10 apsar Ag 2009 Iskander b.jpg |афото ахҵара=Фазиль Абдул-иԥа Искандер |аира арыцхә={{date|6|3|1929}} |аира аҭыԥ=ССР Аԥсны, Аҟәа |аԥсра арыцхә={{date|31|7|2016}} |аԥсра аҭыԥ=[[Москва]] ақалақь |аусура=апоет, апрозаик, апублицист }} '''Фазиль Абдул-иԥа Искандер''' ({{lang-ru|Фазиль Абдулович Искандер}}; {{date|6|3|1929}}, ССР Аԥсны, [[Аҟәа]] – {{date|31|7|2016}}, [[Москва]] ақалақь) апоет, апрозаик, апублицист. Ианашьан СССР Аҳәынҭқарратә премиа (1989, ароман «Сандро из Чегема» азы), Гамбургтәи Пушкинтәи апремиа (1992), Урыстәылатәи Афедерациа Аҳәынҭқарратә премиа (1993), Жәларбжьаратәи апремиа Москва-Пенне (1996), Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа (1998), иара убас апремиақәа «Болдинтәи ҭагалан», «Триумф» (1998). Урыстәылатәи Афедерациа Апрезидент Иусԥҟала хынтәны (1993, 2004, 2009) ианашьан аорден «Аџьынџьтәыла аҿаԥхьа ақәҿиарақәа рзы» 2-тәи, 3-тәи, 4-тәи аҩаӡара. Алитератураҿы илагалазы, насгьы акыршықәсатәи ирҿиаратә усуразы ианашьан Аԥсны аҳәынҭқарратә ҳамҭа «Ахьӡ-Аԥша» аорден актәи аҩаӡара (2002). Дыҩуан урысшәала. ==Абиографиа== Иаб хылҵшьҭрала дџьамын. 1938 ш. Асовет Еидгыла аҟнытә дахган, заԥхьаҟа ишәҟәыҩҩхаран иҟаз изҳауан иан (аԥсуа) лҭынхацәа рҟны. Ф. Искандер иаби иабдуи рзы иҳәон: «Ибрагим Искандер Аҟәаҟа дааит Џьамтәылантә. Азеижәтәи ашә. аҽеиҩшамҭаз аԥсуа ԥҳәызба дааигеит, ақьырмыт зауад иргылеит. Уи ала ақалақьуаа аӡәырҩы рыҩнқәа ргылан, урҭ рхыԥхьаӡараҿ сара сахьиз март ԥшьба амҩаҿ игылоу аҩны…» Ф.Искандер ибзиаӡаны далгеит Аҟәатәи 3-тәи абжьаратәи ашкол, ахьтәы медал ала. Аҵара агәацԥыҳәара змаз арԥыс дҭалоит Москватәи Абиблиотекатә институт. Аха, еиҳа игәы зызцоз, бзиа иибоз алитература хара дзацәымгылеит. Хышықәса рышьҭахь диасуеит А.М. Горки ихьӡ зху Алитературатә институт ахь. Ара иҵара хиркәшоит 1954 шықәсазы. 1954-1956 шш. раан ажурналист изанааҭ ала аус иуан Курск, нас – Брианск. 1956 ш. Аԥсныҟа дхынҳәит. Аҳәынҭҭыжьырҭаҿы редакторс аусура напы аиркуеит. Аха алитература гәыгәҭаижьуамызт. Курски Бриански даныҟазгьы СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аҟәшақәа рлитературатә еидҵарақәа иналкааны иҽрылаирхәуан. Аҟәа иҭыҵуан иажәеинраалақәа реизгақәа. Аха 1962 ш. ҩаԥхьа Москваҟа диасуеит. Уи нахыс ирҿиаратә ԥсҭазаара Москва иадҳәалахеит. Ф.Искандер Аҟәа аус аниуаз иҭыҵит раԥхьатәи иажәеинраалақәа реизга «Горные тропы» (1957). Уи нахыс жәаба инареиҳаны иҭыҵит иажәеинраалақәа реизгақәа. 1950-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа инаркны иҩымҭақәа ркьыԥхьуа иалагеит Москватәи ажурнал «Юность» аҟны. Апрозатә ҩымҭақәа ракәзар, раԥҵара далагеит 1962 ш. нахыс. Ашәҟәыҩҩы ихьӡ еицырдыруа иҟалеит 1966 ш. ажурнал «Новый мир» аҟны иповест «Созвездие Козлотура» аныркьыԥхь ашьҭахь. Аԥхьаҩцәа, алитератураҭҵааҩцәа, ашәҟәыҩҩцәа еицгәарҭеит илаз абаҩхатәра. Уи нахыс иҩымҭақәа рнылон «Литературная газета», ажурналқәа «Дружба народов», «Наш современник», «Октябрь», «Знамя», «Аврора», «Смена», «Сельская молодежь», «Крокодил» уҳәа егьырҭгьы. Ашәҟәыҩҩцәа ирҿиамҭақәа ирылоу аиумор, ирыҵубаауа ажәлар рлаф еицгәарҭахьан. Ауаажәларратә усзуҩык, адоуҳатә культура арҿиаҩык, ҳаҭыр ду зқәу аӡәы иаҳасабала Ф. Искандер зныкымкәа дықәгылахьан зхыԥхьаӡара маҷу ажәларқәа рыхьчаразы. Ҵабыргуп, аполитика инапы алакымызт, аха ианаҭахха, Аԥсны, ижәлар гәакьа ргәаҳәара анидыргала дахаҵгылеит, 1989 ш. Аԥснынтә СССР жәлар рдепутатс далхын. Ф. Искандер аԥхьа поетк иаҳасабала дышцәырҵызгьы, Аҟәеи Москвеи жәаба инареиҳаны иажәеинраалақәа реизгақәа шҭыҵхьазгьы, адунеи аҟны дызлеицырдырыз ипрозатә ҩымҭақәа рыла ауп. Иажәабжьқәеи иповестқәеи арҿиаҩы ихьӡ ҭыргеит. Иҩымҭақәа мҽхакы ҭбаала еиларсуп. Иааирԥшуа ахаҿсахьақәеи урҭ ирыдҳәалоу ахҭысқәеи аԥсҭазаара аҟнытә иаагоуп, аҵабырг иазааигәоуп, иқәиргылоз апроблемақәа рцәыргашьа шьахәла дақәшәон, афырхацәа гәнукылоит. Еиуеиԥшым азнеишьақәа иԥшаауан, асиужетқәа реиҿартәышьа иқәҿион, ихы иаирхәон амифқәа, аллегориақәа уҳәа. Урҭ зегьы ҳажәлар ржәытә-рҿатә, рыԥсҭазаара, рыбзазашьа инарҵауланы иаадырԥшуеит. Алакә ихы иахьаирхәогьы иаҵубаауеит афилософиатә знеишьа. Ҿырԥшыс иаагозар, «Кролики и удавы» аҟны фырхацәас иҟоу аԥстәқәа роуп, аха убри аамҭазы Акроликқәа Рҳәынҭқарраҿы ахҭысқәа рыҿиашьа аарԥшуп. Аҵарауаа излазгәарҭо ала, ашәҟәыҩҩы араҟа ихы иаирхәеит афантастикатә знеишьақәагьы. «Созвездие Козлотура» ашәҟәыҩҩы дызлеицырдырыз аҩымҭақәа ируакуп. Философиатә лакәуп «Джамхух-Сын Оленя, или Евангелие по-чегемский». Уи асиужет шьаҭас иамоуп аԥсуа легенда, аха анашанатә лакә аҟазшьа аанахәартә ишьақәиргылеит. Ф. Искандер ипрозатә ҩымҭақәа ирылҳәҳәоит ироман «Сандро из Чегема», уи ахаҭа еиԥш, егьырҭ ирҿиамҭақәа еиҭагоуп анемец, англыз, аҭырқәа, акореи, алатыш, аестон, аукраин, ачех, аполиак уҳәа акыр абызшәақәа рахь. Ашәҟәыҩҩы урысшәала дшыҩуазгьы, ибзианы аԥсшәа идыруан. Иажәабжьқәеи иповестқәеи жәпакы аԥсшәахь еиҭаганы хазы шәҟәны иҭыҵхьеит Шамиль Аҟәсба ибзоурала («Иҵасхәым ачыс»). Амилаҭтә литературазы урҭ хә-змоу ракәны егьаанхоит. Ф. Искандер ипрозатә ҩымҭақәа аԥсшәахь еиҭаргахьеит иара убас Џьума Аҳәба, Витали Амаршьан, иажәеинраалақәа ракәзар, – Кәымф Ломиа, Владимир Аҵнариа, Владимир Занҭариа, Игор Хәарцкиа уҳәа егьырҭгьы. Ашәҟәыҩҩы иҩымҭақәа реиҳараӡак рҟны еиԥш, ароман аҟнгьы Аԥсни уи акәша-мыкәшеи имҩаԥысуаз ахҭысқәа аҭыԥ ҷыда ааныркылоит. Ианыԥшуеит аԥсуа фольклоргьы. Ф. Искандер ипроза символс иамоуп аҵла, иаабарҭоуп уи аԥсҭазаара ишасимволу, насгьы ауаҩи, ижәлар рыҿиареи, агәыӷреи ирсимволуп. Аҭҵааҩцәа ргәаанагарақәа шеиқәшәо еиԥш, Ф. Искандер ипроза ласушәа убозаргьы, аидара хьанҭа иаҵоуп, хәҭа-хәҭала еиларсуп. Адәахьала иубарҭоу аҩымҭа асиужет аҩнуҵҟатәи адунеи амоуп, ҵакыла иҵаулоуп. Еицҿакнгьы ирҳәоит ашәҟәыҩҩы даҽакы иаламҩашьо ихатә стиль, ихатә знеишьа шимаз, ҳәарада, уи иара ихатә дунеи акәын. Рҿиаҩык иаҳасабала Ф. Искандер дышьҭыҵит аурыс классикатә литературеи (еиҳаракгьы Л. Толстои, А. Пушкин, Ф. Достоевски, Н. Гоголь, М. Лермонтов, Салтыков-Шьчедрин, М. Булгаков) аԥсуа жәлар рҷыдарақәа аазырԥшуа рмилаҭтә культуреи рныррала. Ф. Искандер иҩымҭақәа рыла иҭыхуп асахьаркыратә фильмқәа: «Воры в законе», «Пиры Валтасара или ночь со Сталиным», «Чегемский детектив» уҳәа егьырҭгьы. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Иҵасхәым ачыс. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1969. *урысшәала: Горные тропы. Стихи. Сухуми, 1957. *Доброта земли. Стихи. Сухуми, 1959. *Зеленый дождь. Стихи. М., 1960. *Дети Черноморья. [Стихи и поэмы]. Сухуми, 1961. *Молодость моря. [Стихи]. М., 1964. *Тринадцатый подвиг Геракла. Рассказы. М., 1966. *Созвездие козлотура // Новый мир. 1966, № 8 (на латышском — Рига, 1968, турецком — Стамбул, 1974, украинском — Киев, 1989). *Зори земли. Стихи. М., 1966. *Запретный плод. Рассказы. М., 1966. *Летний лес. Стихи. М., 1969. *Дерево детства. Рассказы и повесть. М., 1970. *Время счастливых находок. Рассказы и повести. М., 1973. *Сандро из Чегема. Роман // Новый мир. 1973, №№ 8–11. *отдельные издания романа — М., 1977, 1989 (в 3-х кн.), 1990, 1991 (в 2-х кн.), 1999 (в 2-х кн.), 2010 (в серии «Большая книга»). *на эстонском — Таллин, 1976, польском — Варшава, 1976, немецком — Берлин, 1983, английском — Нью-Йорк, 1983, чешском — Прага, 1986, корейском — Сеул, 1990. *Под сенью грецкого ореха. Повести. М., 1979. *Защита Чика. Рассказы и повести. М., 1983. *Большой день большого дома. Сухуми, 1986. *Праздник ожидания праздника. Рассказы. М., 1986. *Путь. Стихи. М., 1987. *Кролики и удавы. Проза последних лет. М., 1988. *Повести и рассказы. М., 1989. *Стоянка человека. Повести и рассказы. М., 1991. *Поэты и цари. [Сборник статей]. М., 1991. *Собрание сочинений: В 4-х т. Тома 1, 2. М., 1991–1992. *Стихотворения. М., 1993. *Стоянка человека. Повести и рассказы. М., 1995. *Человек и его окрестности. М., 1995. *Избранное: В 2-х кн. М., 1996. *Собрание сочинений: В 6-ти т. Минск–Харьков–Назрань, 1997. *Софичка. Повести и Рассказы. М., 1997. *Ласточкино гнездо. Проза. Поэзия. Публицистика. М., 1999. *Рассказы. Повесть. Сказка. Диалог. Эссе. Стихи. Екатеринбург, 1999. *Школьный вальс, или энергия стыда. Повести, диалог. М., 1999. *Ежевика: Стихи. Поэмы. Переводы. Эпиграммы. Шутки. М., 2002. *Собрание [произведений]. Сандро из Чегема: В 3-х книгах. М., 2003. Книга 1. (Главы 1–11). Книга 2. (Главы 12–21). Книга 3. (Главы 22–32). *Собрание [произведений]. Созвездие козлотура. М., 2003. *Путь из варяг в греки. М., 2003. *Созвездие козлотура. Повести и рассказы. М., 2003. *Избранные произведения. М., 2010. *Сандро из Чегема. Избранные главы. М., 2010. (В серии «Великая отечественная литература»). ==Аусумҭақәа== === Абӷаџьма аеҵәаџьаа === Фазиль Искандер – аурыс шәҟәыҩҩы, иповест кьыԥхьын 1966 ш. азы ажурнал «Новый мир» аҿы. Ажурналист қәыԥш ихаҿала еиҭаҳәоуп ауаа иаразнак ирылаҵәаз ажәабжь џьашьахәы, абӷаби аџьмеи аԥстәы џьашьахәы шырхылҵыз. Ф. Искандер ирҿиамҭақәа ҭызҵаауа ишазгәарҭо ала, ари аповест аҿы еиларсуп алирикеи асатиреи, уи автор шәҟәыҩҩык иаҳасабала дрыланарҵәеит. ==== Асиужет ==== Асиужет еиҭаҳәоуп ажурналист ихаҿала, аҩымҭа афырхаҵа хада, ажурналист қәыԥш, ихьӡ зынӡак иҳәаӡам атекст аҿы. Аинститут даналга анаҩс, аусуразы «ибжьаратәу аурыс газеҭ ақәыԥшцәа рзы» аҿы маҷк аус зуз, дхынҳәуеит иԥсадгьыл ахь Аԥсныҟа, уаҟа аусурагьы далагоит аҭыԥантәи ақыҭанхамҩатә газеҭ «Асубтропика ҟаԥшьқәа» рҿы. Уи аамҭазы ареспубликаҿы абӷаџьмақәа ранҵаразы аусмҩаԥгатәқәа мҩаԥыргон акколекционерцәа, урҭ ирылшеит абӷаџьмеи аџьмеи аԥстәы џьашьахәы рхылҵразы аексперимент амҩаԥгара, «даара интересу акоуп ари еиԥш аус, иагьа ҳҳәаргьы, ҳәа иазгәеиҭоит уаҩ дук. Ас еиԥш аҳәамҭа злымҳа иҭасыз автор, Платон Самсон-иԥа, ақыҭанхамҩа аҟәша аиҳабыс агазеҭ аҿы, аус зуаз, ари еиԥш аус хада ҿыц апропаганда азиуа далагеит: агазеҭ аҿы лассы-ласс иркьыԥхьуа иалагеит аҭыԥантә арепортажқәа аԥшьгара адгыларазы, насгьы инаҵшьны иазгәарҭон абӷаџьма баша аџьма аҿаԥхьа аԥыжәара шамаз атәы, уи иақәыз аласа уҳәару, иара акәац атәыҩа дуқәа, урҭ рыԥшӡара, ачҳареи алшареи иамаз уҳәа, аџьма ааигәа иузыргыломызт. ==== Кавказтәи абӷаб ==== Ажурналист қәыԥш адҵа иҭаны дрышьҭуеит ақыҭа Ореховыи клиуч ашҟа. Уаантә иааит анонимтә шәҟәы, уи иаҳәон ақыҭсовет аиҳабы абӷаџьма иҽеимкуа дшазныҟәо. Афырхаҵа хада иӡбоит дцарц уи ақыҭахь, амҩан игәалашәоит ихәыҷра, аибашьраан дзықәшәаз ахҭыс: ҵхыбжьон иуацәа рахь дрышьҭуеит адырра риҭарц азы, аха амҩан дышцоз дҟьалан, анышәынҭрақәа рахь дҭанагалан, ажра дҭаҳаит, уа иара иаԥхьа иҭаҳахьазаарын аџьма. Ақыҭа Ореховыи клиуч аҟны ираҳауеит анаукатәи, аполитикатәи аҭҵаарақәа Реилазаара алахәыла Вахтанг Бочуа имҩаԥигаран дшыҟоу алекциа «Абӷаџьма ҳара ҳгәадура» захьӡу. Абӷаџьма акәзар, хазы иҭакуп, аџьмақәа ааигәара инанашьҭӡом, тәыҩала икшоит. Аха ақыҭсовет аиҳабы интересс имоу аҽаҩра бзиа рызҭараны иҟоу ачаи аплантациақәа роуп. Ажурналист дцарц анақәик, ақыҭсовет аиҳабы амашьына рныҟәцаҩ диҳәеит ажурналист ибзианы аҩы иржәны, ишахәҭоу дымҩаԥигарц «ҿаасҭак ҳара ҳзыҳәа имҩырцаз» ҳәа. Ақыҭсовет аиҳабы игәҭакы наӡеит, ажурналист бзиа зқьаф ҟазҵаз, ажәҩан данаҵаԥш, илаԥш ақәшәеит абӷаџьма асахьа змаз еҵәаџьаа. Ус автобус дшазыԥшыз, дамхацәоит, данааԥш амилициацәа рҿы дыҟоуп, исааҭгьы имӷаӡам. Ақалақь ахь даныхынҳә, арепортаж шааҟаиҵаз Платон Самсон-иԥа ажәабжь ҿыц иаиҳәоит: ирыдигаларц шиҭаху абӷаџьмеи атаџьиқь џьмеи реиниарала ахәы рацәа зқәу абӷаџьма ариирц азы. Аредактор хада Автандил Автандил-иԥа, ажурналист истатиа акьыԥхьра мап ацәикуеит, уи хырҳа алаӡам, избанзар абӷаџьма ҽеила аус ахьадырмулаз, лыҵшәа ахьамоуз, насгьы аҳауа ахьанымаалаз азы. Уи Платон Самсон-иԥа инапы ианиҵеит астатиа ҿыц аус адиуларц даҽакала, афырхаҵа хада диаигоит акультура аҟәшахьы, аиндаҭлара амҩаԥгаразы, абӷаџьма иазку иреиӷьу асахьаркыратә ҩымҭа алхразы. Аконкурс лыҵшәа бзиала имҩаԥысит, аха дук рацәа имгакәа амш бааԥсхоит, адыд мацәыс рылалоит: ацентртә газеҭқәа руак аҿы ицәырҵуеит астатиа, «ақыҭанхамҩаҿы ҵаҵӷәы змам ацәырҵрақәа», ирхыччаны, еиҳарак акритика ӷәӷәа азун «абӷаџьма мхәыцӡакәа иҟанаҵаз абжьагажәазы». Уи акәхеит, Платон Самсон-иԥа аҟәша еиҳабыс амаҵзура имаз аҟынтә ихы дақәиҭыртәит, лахьыӷәӷәагьы ирҭеит. Аамҭа кыр аныбжьыс Платон Самсон-иԥа афырхаҵа хада ааԥхьара ииҭоит аԥсыӡкрахь, ажурналист қәыԥш маӡаны имоу апланқәа рытәгьы иеиҳәоит: иара иҭахуп амшынҿықә инаркны ҳаԥык аҟынӡа аканат мҩа быжьганы, аԥсшьацәа амшын аҟынтә аҳаԥахьы ишиашоу инеиуа «асталактитқәеи асталагмитқәеи зеиԥш ыҟам» рыԥшӡара дырбаразы. ==== Аԥҵара аҭоурых ==== Фазиль Искандер иажәақәа рыла иуҳәозар, ас еиԥш иҟаз аидеиа изцәырнагеит аԥсуа газеҭ дшаԥхьоз абӷаџьма иазкны иԥыхьашәаз астатиа ҿыц. Абӷаџьма «ажәа шибаз еиԥшҵәҟьа, ари аус» хыда еиҿызкааз акомпаниа агаӡара ибеит. Ари аҩымҭа аҩра аҽазикаанӡагьы Искандер, Курск даныҟаз, ибон аԥш иазкыз акомпаниа аусқәа акагь шрылымҵуаз, иаҭахымзт аԥш Курсктәи атәылаҿы азҳара. Аԥш атәы дхәыҷаахыс ибзианы идыруан. Аха уи иазкны ииҩыз астатиақәа акьыԥхь рымбаӡеит. Ашәҟәыҩҩы изы ари аматериал акраҵанакуан, избанзар ашәҟәыҩҩы ас еиԥш ухаҿы иузаамго аус лҵшәадақәа ахархәара рыҭатәым!» ҳәа. 1966 ш. азы аповест кьыԥхьын «Новый мир» аҿы. Уи аԥхьа ажурнал аҿы икьыԥхьын Искандер иажәеинраалақәа, «Абӷаџьма еҵәаџьаа» ркьыԥхьаанӡа ҩажәа жәабжь ракәын акьыԥхь збахьаз. 1970 ш. иҭыҵыз ашәҟәы «Ахәыҷра ҵла» иагәылалеит ажәабжьқәеи аповест «Абӷаџьма аеҵәаџааи». Сахьала еиқәиршәеит Лев Збарски. Аповест анҭыҵ ашьҭахь акритикцәа ирацәаны иахцәажәеит, ахҳәаақәа иҟаҵаз еиҳарак ибзиан: 1966-1969 ш. ирҭагӡаны ҩажәа инареиҳаны инеиҵыху арецензиақәа ҟаҵан, ажурналқәеи, агазеҭқәеи рҿы. «Новый мир» аредколлегиа Твардовскии хадара ззиуаз аповест «Абӷаџьма еҵәаџьаа» ҩынтә, 1966-1968 шш. рзы Аҳәынҭқарратә премиа аиуразы иқәнаргылахьан. ==== Ахәшьара ==== Михаил Гундаринеи Евгении Попови ргәаанагарала Искандер «ахьӡ-аԥша иманы, зегьы деицырдыруа дҟалеит» «Новый мир» аҿы аповест «Абӷаџьма аеҵәаџьаа» аникьыԥхь адырҩаҽныҵәҟьа. Уаанӡа дыздыруаз еиҳа имаҷзар, аповест акьыԥхь анаба, Искандер иабиԥараҿы еицырдыруа шәҟәыҩҩны дҟалеит. «Абӷаџьма еҵәаџьаа» аҿы Искандер асахьа ҭихуеит акомпаниа имҩаԥнагоз аусқәа ахы инаркны: лҵшәа змамыз агәыӷрақәеи, урҭ реилабгара афинал бааԥс аҟынӡа. Драматизмла иҭәу афинал аибарххара, ииасуа аамҭа аестетика аҵубаауеит, аҩымҭа афырхаҵа имчқәа ҭаланы, игәацԥыҳәарала иаҳирбоит уи изыԥшу аиааира ҿыцқәа, аповест афинал аҿы аҽеибыҭара иаҿуи, даҽа компаниа ҿыцк. 1966 ш. аповест анҭыҵ анаҩсан Александр Твардовски ахәшьара ҳаракы аиҭеит аҩымҭа. Фазиль Искандер иналукааша абаҩхатәра змоу иҟазара, шаҟа имарианы, ччарала еибаркны еиҭаҳәоузеи», аха «уи имариоушәа иубо аформа иагәылаҵәахуп аҵакы ҵаула», «аповест амч асатираҿ мацара иаанкылаӡом. Уи уаднаԥхьалоит иара алирикатә еиҿкаашьала». Наталиа Иванова ишазгәалҭо ала, ари аповест «алитературатә мҩақәа реихысырҭаҿ ицәырҵыз акоуп», ганкахьала Искандери Аксионови злеиԥшу ыҟоуп («Апельсины из Марокко»), иара убас Владимир Воинович «Жизнь и необычные приключения солдата Чонкина»), даҽаганкахьала, хымԥада, ҩныҵҟала еидҳәалоуп Борис Можаеви «Из жизни Федора Кузькина»), Василии Белови «Первичное дело» реиԥш иҟоу аҩымҭақәа. ==== Адаптациа ==== Георги Данелиа игәалашәарақәа рҿы иҳәон Искандер ифильм асценариазы аҭыхра залмыршахаз азы:<blockquote>«Аҳәынҭкино» аҿы: - Иаҭахӡам, - рҳәеит. Сара сҵааит: - Избан? Аҭак сырҭеит: - Абри азы, - ҳәа.</blockquote>1989 ш. азы арежиссиор Мартирос Фаносиан иҭихит Искандер иповест «Абӷаџьма еҵәаџьаа» афильм, ароль хада наигӡон Андреи Илин. Афильм аҿы Фазиль Искандер иажәеинраалақәа ирылхыз ашәақәа хархәара рыман. === «Чегьемтәи Сандро» === «Чегьемтәи Сандро» Фазиль Искандер ироман ажәабжь кьаҿқәа рыла ишьақәгылоуп, автор уи ажанр аганахь ала ароман маана ҳәа азиҳәоит. Раԥхьаӡа акәны ановеллақәа рцикл аҟынтә 1966 ш. азы икьыԥхьын. Ԥасатәи СССР аҿы ажурналтә ҭыжьымҭа ацензура ӷәӷәа иахыжьны иҭыҵит 1973 ш. азы, анаҩс Фазиль Искандер ацикл аус адулара иациҵоит. Ароман бызшәа рацәала иҭыжьуп. 1989 ш. азы ароман «Чегьемтәи Сандро» азы СССР Аҳәынҭқарратә премиа ианашьан. ==== Ароман аԥҵара аҭоурых ==== Автор ароман актәи ахаҿы иҳәоит ашәҟәы идеиас иамаз, «ажәлар рыԥсҭазаара апоезиа» азышәаҳәара ишазикыз, уи дхәыҷаахыс гәҭакыс ишимаз. Фазиль иан шьҭрала Чегьемтәын, ихәыҷра зегьы уа ихигеит. Ари аҩымҭа кыршықәса аус адиулон, иавтобиографиатә мотивқәа рыла ихарҭәаауа, аԥсҭазаара ахаҭа иҵанаҳәоз асахьақәа рыла еидкыло. Фазиль Искандер ирҿиамҭақәа ҭызҵаауа ишазгәарҭо ала, уи алитературатә диссидентцәа Александр Солженицин реиԥш иҟаз рахь иаҵанакуеит ҳәа узрызҳәаӡом, аха егьа ус иҟазаргьы, ишәҟәыҩҩратә лахьынҵа даара ауадаҩра дуқәа ацын. 1966 ш. азы Фазиль Искандер иажәабжьқәеи иажәеинраалақәа рсериа анаҩс диасуеит идуу алитературатә формақәа рахь, иҭыҵуеит Фазиль Искандер иповест «Абӷаџьма еҵәаџьаа», ашықәсан ажурнал «Неделиа» ианылеит ановелла «Чегемтәи Сандро». Уи аамшьҭахь, есышықәса еиуеиԥшым асовет ҭыжьымҭақәа рҿы иҭыҵуа иалагеит ироман аҟынтә ановеллақәа. Уи ааидкылан раԥхьаӡа алашара абеит 1973 ш. азы («Новый мир» аҿы № 8-11) иуҳәар алшоит ароман ахԥатәи ахәҭа ауп иҭыжьыз ацензура убысҟак иаркьаҿит. «Ардис» ашәҟәҭыжьырҭа иҭнажьит Фазиль Искандер ироман атекст зегьы шынеибаку 1979-1981 ашықәсқәа рзы (еиҭалгеит Сиузан Браунсбергер). Аиҭашьақәыргылара аамҭазы, уаанӡа ирымкьыԥхьуаз ахәҭақәа ароман аҟынтә «О Марат» (1988 ш.) иҭыҵит. Ароман ах-томк иааизакны иҭыҵит 1989 ш. азы. ==== Асиужет ==== Ароман шьақәгылоуп 32 новелла рыла. Ановеллақәа иаку сиужетк еиднакылаӡом, аха урҭ еиҭарҳәоит афырхаҵа хада Сандро Чегемтәи иԥсҭазааратә ҭоурыхқәа, иуацәа рлахьынҵа, Чегемаа рыхҭысқәа ртәы. Ароман аҿы реалла иҟаз аҭоурыхтә хадақәа рыӡбахә ҳәоуп: Иосиф Салин (ароман аҿы ԥаҵаду ҳәа ишьҭоуп), Нестор Лакоба, Нои Жорданиа, Олденбургтәи апринц, уҳәа ихыҭхәыцаау афырхацәа, амилаҭ (аендурцәа, акенгурцәа) уҳәа аметафарақәа уԥылоит. Ановелла афырхаҵа хада – «Алахьҟьаҟьа» - акамбашь ауп. Ароман аҿы ахҭысқәа мҩаԥысуеит ареволиуциа ҟалаанӡатәи аамҭеи, брежневтәи аепоха аҟынӡа. Ароман аҭоурых – Чегемтәи аԥсҭазаара асахьа, ақыҭа аԥсҭазаара, иахьеи-уахеи имҩаԥысуа, урҭ зегь еиҭаҳәоуп ахԥатәи ахаҿала – уи зегь ирхаану заамҭазы аԥсҭазаара иԥнашәаз абырг Сандро ила, ароман автор зыхьӡ ҳәам, изеиҭеиҳәо ахҭысқәа рыла. Жанрла ароман ашьақәгылашьа еиуеиԥшӡам: адрама, алакә, ажәамаана, адетектив. Сандро – дынхаҩуп, абырг Хабыгә диԥоуп, кыршықәса зхыҵуа, аҭоурых џьашьахәы иахаану, аҩынду аԥшәма. Иазныкымкәа зышьра иақәыркхьаз. Ашәануаа раҳкәажә лыбзиабаҩ. Ашәаҳәареи, акәашареи рфольклортә нсамбль иалахәыз. Анаҩс, Сандро зыхьӡ-зыԥша атәыла иахыҵәаз ҭамадак иаҳасаб ала. Ахҭыс мҩаԥысуеит Чегьем ақыҭан. Уи ақыҭа ҭоурыхла иҟаҵәҟьан, иахьа игәыгәҭажьу, аӡәгьы дахьнымхо. Иара убас, ахҭысқәа мҩаԥысуеит Аԥсны еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы, иҟоуп реалла иҟоугьы, ихыҭхәыцааугьы: Мухус, Баҭым, Кенгуртәи, Анастасовтәи). Реалла иҟоу аҭыԥқәа рсахьа шыҟаҵәҟьоу иҭыхуп. Ароман аҿы аҭыԥ хада ааннакылоит кыр шықәса зхыҵуа араҵла, акыр ажәытә хҭысқәа ирхаану ақыҭаҿ зегь зымҵаныҳәоз. Ароман аҵыхәтәантәи ановелла иҳанаҳәоит Чегем аԥсҭазаара хәыҷ-хәыҷы аԥсра ишаҿу, иара араҵлагьы изымҵаныҳәоз ажәын, ибажәхан ишкаҳаз. Уи ахаҿы аӡбахә ҳәоуп Ҳабыгә ииԥшаз аӡыхь, уажәы аарла зыԥсы ҭоу. Ҷыдала иалкааны хшыҩзышьҭра рыҭоуп аԥсуаа ртрадициақәеи, рҵасқәеи, ритикети, уи ауп аԥсуаа рморалтә Кодекс аԥҟарақәа еидызкыло. Нарҭаа репос еиԥшуп. Уаҟа аԥсуа милаҭ ахәышҭаара ишазыҟоу, ажьра-цәара, аиуара, абиԥарақәа еимаздо адоуҳатә ԥсҭазаара инарҵаулан иаарԥшуп. Ароман аҿы инаҵышьны иаарԥшуп ашьоура атема иадҳәало ахҭысқәа. Уи ахьча Махаз иҭоурых зҳәо ановеллаҿы. Араҟа Махаз иԥҳацәа рцәа ԥызҽыз иуа гәакьа дишьуеит, ихымӡӷь ихихырц азы. Ароман аҿы атемақәа рацәаны иаарԥшуп: ахәыҷра гәалашәарақәа рҟынтә, Сталини ирепрессиақәа, аколлективизациа, Кавказ иқәынхо ажәларқәа рдинтә – етикатә уадаҩрақәа реиҿагыларақәа, уҳәа. ==== Апроблематика ==== Ажанр аганахь ала «Чегьемтәи Сандро» иуадаҩуп жанрла изҵазкуа ашьақәыргылара. Алитератураҭҵаааҩцәа уи ароман – епос ҳәа ахьӡ арҭеит. Ароман афырхаҵа хада – ажәлар роуп. Асиужетқәа зегьы иудырбоит аԥсуаа реизыҟазаашьа, рҟазшьа, аҭыԥантәи аҵасқәеи, азакәанқәеи рықәныҟәашьа, аԥсабара ианааланы анхашьа ақәшәара. Ароман аҿы хадара иуеит Анцәа ду, ауаҩы игәы – ҩныҵҟала аҽрыцқьара мҩаԥысуеит ауаҩы акрыфара нап анаиркуа, ибысҭа анԥиҽуа инаркны, раԥхьатәи аныҳәаҿа «Анцәа улԥха ҳаҭ» аниҳәо ала. Фазиль Искандер аинтервиу анриҭоз иҳәеит, ари ароман ауаатәыҩса рхәыҷра иазкуп ҳәа. Фазиль Искандер ииумор акы иалаҩашьом, уи иара аԥсабара ахаҭа иахылҵит, аԥсабара иазааигәоуп, асиужет иузаҟәымыҭхо иадҳәалоуп. Сандро ажәлар рфырхацәа дреиуоуп, маҷк игызмалу, иарбан ҭагылазаашьазаалакгьы иманшәаланы алҵшьа иақәшәо, есымша зхатә феида алызхуа. Сандро иԥсҭазаара зегьы аҭамада иус хадақәа ируакуп, аныҳәаҿақәа рҳәараҿы еиԥш зеиԥшу иԥшаара уадаҩуп. Уи ибзиаӡаны иаарԥшуп «Напыхьараџь» ановеллаҿы, афырхаҵа хада иԥсхәы аураҿы. Аԥсра маанала иацәцаз ауаҩы, иԥсхәы анымҩаԥырго ихьӡ бзиарыла иахцәажәоит. Аԥсра-аԥсҭазаара азганк ахаан аикәшараҿы. Ароман аҿы аҳәынҭқарратә лидерцәеи амчрақәеи рганахь ала, афилософиатә ирониеи асатиреи аҵубаауеит. Уи еиҳарак иубоит асоциализм асистемеи, аԥсуаа рпатриархалтә бзазареи рконфликт ала. Усҟантәи аамҭазы иҟаз авождцәа (Сталин, [[Бериа, Лавренти Павел-иԥа|Бериа]], Хрушьов) ирҿагылоит асиужет аҿы анхацәа. Ароман аҷыда ҟазшьақәа иреиуоуп абилингвалтә ԥсабара. Уи еиԥш аҿырԥштәқәа убалоит аурыс советтә литератураҿы: Чингиз Аитматов, Иури Рытхеу, уҳәа ашәҟәыҩҩцәа зхатәы бызшәала ииҩуаз, аха урҭ еицырдыруа иҟазҵаз урысшәала иахьҩҩуаз ауп. Урысшәала иҩу Фазиль Искандер ироманқәа зегьы Аԥсни аԥсуааи рзышәаҳәара иазкуп. Фазиль иҩымҭақәа рҿы еиҭеиҳәоит алегендақәа, алакәқәа, аҵасқәа аҭыԥантәи ауаа уахи-ҽни еибырҳәо, Чегемтәи аџьанаҭ иахҳәаау. Автор иԥсабара ирҿиамҭақәа рҿы ипарадоксалтәуп, шьаҭала аурыс классика ишаларсу еиԥш, аԥсуа классикагьы, ажәлар репосгьы иаларсуп, аԥхьаҩ инаҭоит алитератураҿы иҿыцу хырхарҭак аилкаара. Еиҭагашьа змам аилкаарақәа ҽа бызшәак ахь ииаго иаԥиҵоит анеологизмқәа, иаҳҳәап акомхоз реиԥш иҟоу. Ажанр рацәа реиларҵәара идырбееит ҩ-культурак, ԥсыуа қыҭа хәыҷык XX ашәышықәса атәыла зегьы акатаклизмқәеи аҽыԥсахрақәеи зныԥшыз ҭоурыхны иаанхоит ахааназ ԥсра зқәым Чегьем. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} ==Ахархәара змоу алитература== * {{Ашәҟәы|Ашықәс=2022|Ажәла1=Попов|Ахьӡ1=Евгени Анатоли-иԥа|Автор изхьарԥш1=Попов, Евгени Анатоли-иԥа|Ажәла2=Гундарин|Автор изхьарԥш2=Гундарин, Михаил Виачеслав-иԥа|Ахьӡ2=Михаил Виачеслав-иԥа|Астатиа ахьӡ=Фазиль : опыт художественной биографии|Ақалақь=Москва|Аҭыжьырҭа=АСТ : Редакция Елены Шубиной|Адаҟьақәа=461|Асериа=Великие шестидесятники|isbn=978-5-17-145596-5}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/iskander-fazil-abdulovich Искандер Фазиль Абдулович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/iskander-fazil-abdul-i%D2%A7a Искандер Фазиль Абдул-иԥа] {{ab icon}} * {{cite web|title=Фазиль Абдулович Искандер|url=https://magazines.gorky.media/authors/i/fazil-iskander|publisher=[[Журнальный зал]]|accessdate=2022-05-30|archive-date=2022-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220522034530/https://magazines.gorky.media/authors/i/fazil-iskander|url-status=dead}} [[Акатегориа:1929 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 6 рзы ииз]] [[Акатегориа:2016 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Ԥхынгәымза 31 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]] [[Акатегориа:СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәылацәа]] [[Акатегориа:Қырҭтәылатәи ССР араионқәа рҟынтәи СССР жәлар рдепутатцәа]] [[Акатегориа:Акультуреи аҟазареи ирызку Урыстәыла Ахада Ихеилак алахәылацәа]] s3l6x3w7yksir6jyth65ktnorsw68iv 0 3399 173899 153438 2026-09-11T09:51:56Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: «(,,,)»→«(…)»; иррзку→ирызку; ҽыцқәа→ҿыцқәа 173899 wikitext text/x-wiki [[Файл:Moskva-Cukhum.jpg|thumb|right|250 px|Москәа — Аҟәа адәыӷба Гәымсҭа ацҳахь]] {{Аԥсны Аихамҩа}} '''Аԥсны Аихамҩа''' — аҳәынҭқарратә транспорттәи компаниа. ==Анҵара== Аихамҩа аура {{км|221}} инаӡоит. Уи аихамҩатә магьыстрал [[Амшын Еиқәатә]] агаҽа иаваршәны атәыла зегьы иалсуеит [[Ԥсоу]] аангыларҭа аҟнытә [[Егры]] аангыларҭа аҟынӡа. Адлер-Аҟәа ахҵәаха 1942 шқәыс иргылеит. Аихамҩа амҩакытә ауп, ҩмҩатә ахҵәахақәа имам. 60тә шықәсқәаӡа зегьы аихамҩахҵәахақәа елеқтрофикациатә ауп. ==Адәыӷбақәа== 2010 ш. рашәара 27-рзы хԥа пассажырдәыӷбақәа амҩахь ауп: *Москәа — Аҟәа — Москәа *ҩба ҩбеи Адлер — Гагра — Адлер ==Аҭоурых== ===Амшынеиқәатәи аихамҩатә ҟәша=== Амшынеиқәатәи аихамҩатә ҭоурых ахы ыҵнахуеит [[Урыстәылатәи аимпериа]] агаҿатә еихамҩа [[Амшынеиқәатәи аихамҩа]] анаԥҵаз инаркны, ари апроект аус адулареи аргылареи нап аркын [[19-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы. [[1860]] ш. анҵәамҭазы Кавказ Амшынеиқәа аҿықә аҟны [[Тҟәаԥс]] инаркны [[Аҟәа]]нӡа [[Кавказтәи агуберниа|кавказтәи агуберниеи]] Урыстәылатәи аимпериа регион хадақәеи еидызкыло аихамҩа хада аргыларазы ажәалагала ҟаҵан. И.У. Проценко иусумҭа "Кавказтәи аихамҩақәа ирызку азҵаара" аҟны иазгәеиҭеит: {{Ацитата|Аҟәатәи ацәаҳәа Кавказ ахьчара ахкқәа рҟны зыда ԥсыхәа ыҟамак акәны иҟан астратегиатә ҵакы инамаданы. (…) Ҳара ҳгәы иаанагоит, Кавказ атәылаҿацә аҭагылазаашьа бзиа, адгьыл чашәра дуқәа зымпыҵаку, ҩ-мшынк иахьрыԥну, еиуеиԥшымкәа иҟоу ааглыхра, аҳауа зҩыда ашьха тәыла ишаԥу еиԥш, иаарласны ҳара ҳкапиталистцәа азхьаԥшыртә иҟанаҵап ҳәа, Кавказ  Урыстәыла азы феида змоу акакәны иахьыҟало анаҩсангьы, нҵәара змам ԥсшьарҭа ҭыԥынгьы иҟалоит ҳәа.|Г. А. Ӡиӡариа,  Иусумҭақәа}} [[1872]] ш. рзы, аинрал Кравченко азҵаара ықәиргылоит аҳәынҭқарратә ҵакы змоу амҩақәа ирхыԥхьаӡаланы, ахыҵырҭатә мҩа шаҭаху азы. Аҵак ду аиҭон Аԥсни 1877 ш. рзы Аҟәа ацхырааразы Марыхәынтәи акаҵәара ихыҵыз аинрал Бабич игәыԥ [[Ҟәбантәи аобласт]]и реимадара. Ишьҭыхын азҵаара аихамҩа аргыларазы Аҟәа инаркны [[Сенаки|Сенак]]-Ҿыцтәи [[Ԥаҭ]]-[[Қарҭ|Тифлистәи]] аихамҩа астанциаҟынӡа. [[1872]] ш. аныҟәара хацыркхеит Тифлис - Ԥаҭ ацәаҳәаҟны, [[1877]] ш. [[Рион]] - [[Қәҭешь]] - [[Тҟьыбыл]]. [[1890]] ш. рзы ахархәарахь ирыҭан [[Сурамтәи атоннель]]. Аихамҩа еиманадеит Амшенеиқәа агаҿеи Каспиеи, 1899 ш. рзы азеиԥш еихамҩатә каҭа иадҵан. 19-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы [[Урыстәылатәи аимпериа Афинансқәа рминистрра]] адҵала анџьныр Гартман игәыԥ [[Амшынеиқәатәи агуберниа]] аԥшаҳәеи [[Аҟәатәи аокруг]]и рыҭҵаара мҩаԥнагеит «Новороссиски Аҟәеи рыбжьара аихамҩа аргылара ахьынӡаԥсоу аилкаара хықәкыс иҟаҵаны». Гартман иҟаиҵаз алкаала, аргылара ҟалон, Афипски - Тҟәаԥс - Аҟәа - Сенакиҿыц ацәаҳәа иаку наплакыкны ианеимадаха, иара убас аиҳабыра аԥара аназоуныжь 15 ш. ҿҳәарас иаҭаны. 1903 ш. [[Владикавказтәи аихамҩа]] Ауаажәларра аргылара нап анаркит, аха излагаз [[Аурыс-иапониатәи аибашьра]], иара убас атәылаҟны иҟаз азеиԥш ҭагылазаашьа иахҟьаны анаплакыҩцәа ари ажәалагала мап ацәырымкыр амуа иҭадыргылеит. 1910 ш. рзы, анџьнырцәа Г. В. Адрианови И. А. Малишевскии  Аҳәынҭкарратә Дума ахәаԥшырц азы даҽа проектк рыднагалеит, Амшынеиқәа аҿықә ала [[Екатеринодар]]и Сенакиҿыци аҟынӡа аихамҩа ашьҭаҵара иазкны. 1911 ш. ицәырҵит Иҵабыргу астатә бжьгаҩы, иара убас Кавказтәи аихамҩа ԥасатәи аиҳабы А. Н. Пушечников ишәҟәыбӷьыц, уа иаазыркьаҿны иазгәаҭан  Амшынеиқәа аихамҩа аргыларазы атехника-економикатә ҵаҵӷәыркра. Азеиԥш аура иартәар акәын 323 верс, автор ихәшьарала 80.000.000 мааҭ инареиҳаны иартәон. 1912 ш. иаԥҵан ахәҭаатә «Амшынеиқәа аихамҩатә уаажәларра», иагьышьақәырӷәӷәан зыпроект ахәаԥшреи ашьақәырӷәӷәаре рзы 1901 ш. ирыдгалаз Ақәҵара. Уи аԥҵаҩцәас иқәгылеит Н. Н. Перцов, А.И.Путилов, С.С. Хрулиов. Урыстәылазегьтәи акультура-ааглыхратәи ақыҭанхамҩатәи цәыргақәҵа «Урыстәылатәи Ривиеера» аҟны 1913 ш. ауаажәларра ицәырыргеит зыргылара иаҿыз аихамҩа амакет. Иҭыжьын аргылара шымҩаԥысуаз атәы ахьаҳәоз сахьала еиқәыршәаз альбом «Зыргылара иаҿу Амшынеиқәа аихамҩа. Тҟәаԥс - Квалони». Анаплакы аҿаԥхьа хықәкы хаданы ирылаҳәан Квалони аихшарҭаҟны Тҟәаԥс инаркны  Кавказтәи аихамҩақәа реимадараҟынӡа аҭҳәаа ииашаны алгареи ахархәареи. Аура - 322 [[Аверст|верст]] инаӡон, аусурақәа рыхә - 70.000.000 мааҭ артәеит. Амшынеиқәа аихамҩа ацәаҳәа ҿыцқәа рыргыларазы Ауаажәларра аусурақәа нап днаркит 1914 ш. рашәарамза 15 рзы иахәҭаз ашәҟәқәа зегьы анышьақәырӷәӷәаха ашьҭахь. [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра]] ашықәсқәа раан ари аучасток аргылара иалагеит Тҟәаԥс инаркны [[Адлер]]ынӡа. Адлер инаркны Аҟәанӡа иазԥхьагәаҭан аихамҩатә станциақәеи, аихшарҭақәеи, ацҳақәеи, атоннельқәеи рыргылара, аха 1917 ш. рзы иҟалаз ареволиуцциеи атәылауаҩратә еибашьреи ари аус анагӡара залнамыршеит. Аргыларатә участок Адлер – Аҟәа аргылара аанкылан. Амҩа ҿыц аргылара аҵак ду аман Кавказ Амшынеиқәа аҿықә мацаразы акәымкәа, Урыстәыла зегьы азы. Уи аргылара Кавказҟа иаагаз ''атранзиттә'' мҩа абжа аҟынӡа иаркьаҿуан, Тҟәаԥсатәи абаӷәаза аҿиаразы иацҵаны алшарақәа аԥнаҵон, амҩа иаԥныз амшынеиқәатәи акурортқәеи арегион аҟны атауареикәшареи рыҿиара иацхраауан. ===Амшынеиқәа еихамҩа аҭоурых аҟынтә=== [[1923]] ш. мшаԥымза 2 рзы Аусбарҭабжьаратә елацәажәараҟны азыӡба рыдыркылеит Амшынеиқәа еихамҩа аргылара аиҭашьақәыргыларазы, иара убас ишьақәырӷәӷәан уи азеиԥшҳәынҭқарратә, атранзиттә ҵакы. Убри ашықәс азбжазы, амҩа ашьҭаҵареи астанциа аргылареи рзы аусурақәа ирыцҵан, аусурақәа зегьы рцикл хыркәшатәын 1933 ш. рзы. «Қәҿиарала аргылара ахырәкшара» амҩа ҩ-хәҭакны ишан: Аҩадатәи, 137 км рҟынӡа - Тҟәаԥс инаркны [[Гагра|Гагреи]] Аладатәи рҟынӡа, 213 км рҟынӡа - [[Сенаки]] Ҿыц инаркны Гагранӡа. Аҩадатәи аучасток аргылара иалагеит 1923 ш. рзы, Аладатәи - 1925 ш. рзы. 1931 ш. жәабранмза 26 рзы раԥхьатәи адәыӷба ацҳа ҿыц иқәсны Аԥсныҟа иааит, [[Гал]]тәи [[Гал (астанциа)|астанциа]] аҟынӡа инеиԥынкыланы аныҟәара иалагеит. 1932 ш. абҵарамза 7 рзы [[Очамчыра]] [[Очамчыра (астанциа)|астанциаҟны]] имҩаԥысит аофициалла адәыӷба еихамҩа аартра, 1936 ш. ажьырныҳәамза 1 азы раԥхьатәи адәыӷба [[Кьалашәыр]]тәи [[Кьалашәыр (астанциа)|астанциаҟны]] иааит. ===Кавказтәи аихамҩа аилазаараҟны=== [[1938]] ш. рашәармза 1 азы иаартын иааиԥмырҟьаӡакәа апассаџьырцәа мҩанызгоз аихамҩа [[Аҟәа]] - [[Қарҭ]]. ''«Л. П. Бериа ихьӡ зхыз Кавказтәи аихамҩа»'' аучасток [[Адлер]] инаркны ажәытәтәи [[Гагра]]нӡа аргылара хыркәшан 1941 ш. рзы. Раԥхьатәи апассаџьыртә дәыӷба Шәачантәи [[Гагра (астанциа)|Гагратәи астанциа]]хь иааит [[1941]] ш. рашәарамза 28 рзы. [[Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду]] алагамҭазы Гагреи Аҟәаҟеи иаауа иалагеит аргылаҩцәа, анџьнырцәа, атехникцәа, аучасток Аҟәа инаркны Гагранӡа ирласны ахыркәшаразы. 1942 ш. арратә ешелонқәа рымҩа ахәҭак аартын аучасток Аҟәа-Адлер аҟны. 1942-1943 шықәсқәа рзы [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]] ақалақьқәа, ацҳақәа, атоннельқәа, астанциақәа [[Лиуфтваффе]] аҳаирпланқәа аҳауа аҟынтә абомбақәа рықәыжьра иаҿын, абаӷәазақәа - Кригсмарини Реих исателлитцәеи аторпедатә катерқәеи аӡаҵаҟатәи анышьқәеи рыла ирыжәлон. Убас шакәызгьы, хыԥхьаӡара рацәала архәҭақәа мҩаныргон, ахәра змази ичымазҩыз аибашьцәеи атәыла араионқәа ртыл ахь ииаргон. Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду ашықәсқәа раан ааглыхратә хархәарахь ирыҭан Гагра, Пиленково, [[Гәдоуҭа]] уҳәа аихамҩатә станциақәа. Иргылан ацҳа ҿыцқәеи, атоннельқәеи. 1946 ш. ажьырныҳәамза 1 азы иаартын Кавказтәи аихамҩа Аҟәатәи аҟәша. Анаҩс, Аҟәатәи аҟәша аԥыхны [[Самтредиа]] ақ. ахь ([[Қырҭтәыла]]) ииаган. 1949 ш. еснагьтәи ахархәарахь ирыҭан аҵыхәтәантәи аучасток Аҟәа-Адлер, аныҟәарақәа хацыркын 1942 ш. анҵәамҭазы. 1951 ш. жәабранмзазы имҩаԥысит архитектор Зоиа Поченцова-Орлинскаиа лыпроект ала иргылаз аихамҩатә вокзал ҿыц «Ахали - Гагра» ([[Гагра Ҿыц]]) официалла аатра, иара убри ашықәсан ԥхынҷкәынмза 1 азы [[Аҟәа (астанциа)|Аҟәа астанциаҟны]] апассаџьырцәа рзы иаартын аихамҩатә вокзал, архитекторцәа: П. Л. Мушкәыџьанаа. 1956 ш. Кавказтәи аихамҩатә участок Аҟәа инаркны [[Веселое (астанциа)|Веселое астанциа]] аҟынӡа 3кв. змаз фымцамчла еиқәыршәан. Ацәаҳәаҟны ицәырҵит афымцаӷбақәа [[ВЛ22]], иара убас апассаџьыртә фымцадәыӷба. Раԥхьатәи апассаџьыртә фымцадәыӷба Аҟәа - Гәдоуҭа аусура хацыркын 1956 ш. ԥхынгәымза 22 рзы. 1960-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы Аҟәатәи аҟәшаҟны ироуа иалагеит амҩа хадатә аидарамҩангагатә фымцадәыӷбақәа [[ВЛ8]], урҭ рахьтә иҟоуп иахьа уажәраанӡа атәылазы иахәҭоу аидарақәа мҩанызго. Асоветтә аамҭазы  Аԥснытәи АССР аҩныҵҟа, Кавказтәи аихамҩатә станциала хыԥхьаӡара рацәала аидаратәи апассаџьыртәи еилазаарақәеи мҩасуан. Апассаџьырцәа рацәаҩны рымаҵ ауан, мҽхакы ҭбаала ажәлар рынхамҩатә  еидарақәа мҩаныргон: 1970 ш. идәықәҵан апассаџьырцәа: млн-ҩык; идәықәҵан аидара: зықь тонна. Аҟәа иҟан апассаџьыртә вагонтә депо АМАШ (Апассаџьыртә маҵзура ателеграфтә шифр)-1, амоторвагонтәи алокомотивтәи депо. Апассџьыртәи аидарамҩангагатә дәыӷбақәеи рымаҵ руан Аҟәа алокомотиви Самтредиа алокомотиви. [[Асовет Еидгыла аилабгара|СССР анхыбгала]] ашьҭахь, Аԥсны Ахьыԥшымра анага, ареспубликаҟны аибашьратә хҭысқәа ианрылага, амҩа азеиԥш усуратә рбагақәа акыр илаҟәит: ииагоуп апассаџьырцәа: зықь-ҩык; ииагоуп аидара: зықь тонна. (Ахашәалатә ааимҭақәа: апассаџьырцәа – млн мааҭ; аидара амҩангара, млн мааҭ). Апассаџьырцәа мҩаннагон ООО «Тверскои експресс» (Аԥсны аҳәынҭқарра ашәахтәтә резидентс иҟамызт). ===Аихамҩа - ақырҭуа-аԥсуа еибашьра аамҭазы=== Егры аӡиас иху ааха зауз ацҳа. [[Ақырҭуа-аԥсуа еибашьра]] ианалага инаркны, Аԥсны адгьылҵакыраҿы иҟаз аихамҩақәеи астанциақәеи зегьы аибашьра ахьымҩаԥысуаз аҭыԥны иҟалеит. Ааха ӷәӷәа аиуит амҩатә инфраструктура. Еиҭаҵуаз аилазаара азбжа ԥыххаа иқәҵан мамзаргьы ӷәӷәала аԥхасҭа аҭан. 1992 ш. рзы бџьарла еиқәных иҟаз Қырҭтәылатәи Аҳәынҭсовет архәҭақәа Аԥсны ралаларазы ҽыҵгас иҟаҵан «аихамҩа арҳәрақәеи ақәыларақәеи рацәыхьчара». 1992 ш. нанҳәамза 14 рзы Егры аӡиас иху аихамҩа ԥыржәеит (еиҭашьақәыргылаӡам), Аԥсны иалсны ицоз атранзиттә еихамҩа аусура аанкылан. Ақырҭуа еиҳабыра астанциақәа рыхьӡқәа рыԥсахуа иалагеит, аурыси аԥсуа хьыӡқәеи рхыхны ақырҭуа хьыӡқәа рхырҵо иалагеит. Убас, [[Гьечрыԥшь]] еиҭакын - Ҭхьеми хәа, [[Жәандрыԥшь]] - Шавцхела, [[Арсаул]] – Санаԥиро, [[Аӡҩыбжьа]] - Цкургели. 1993 ш. ашьҭахь, станциақәак еиҭа рыхьыӡқәа ԥсахын (Ҭхьеми - Чыгрыԥшь, Шавцхьела - Мҷышьҭа, Санапиро – Цәкәара ҳәа). 2002 ш. хәажәкырамза 27 рзы Очамчыра - Аҟәа афымцадәыӷбаҿы имҩаԥган атеракт, аӡәы дҭахеит. 2022 ш. ԥхынҷкәынмза 2 рзы Блабырхәа аплатформа инацәыхарамкәа аурыс бжьаҟазаҩцәа зҭаз  адәыӷба арельсқәа ирықәҟьеит. 2002 ш. ԥхынҷкәынмза 25 рзы аибашьра ианалага инаркны раԥхьаӡакәны Аԥснынтә Урыстәылаҟа амҩа аартын (ақалақьҩныҵҟатәи адәыӷба Аҟәа - Шәача). 2023 ш. жәабранмза 28 рзы Мысра анхарҭатә ҭыԥ азааигәара агәыҳалалратә цхыраара аҳасабала [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҟнытә]] Аԥсныҟа иаашьҭыз ачарыц зҭаз авагонқәа ҩба арельсқәа ирыхҟьеит. Ибаахьаз ашпалқәа аидара зқәыз авагонқәа рызнымкылеит. ===Амҩатә нхамҩа аиҭашьақәыргыара=== 2000-тәи ашықәс алагамҭазы аихамҩақәыԥса еиҭашьақәыргылан Урыстәыла ацхыраарала, ахархәаргьы аиуит. Иаартын адәыӷбамҩа Аҟәа-Ԥсоу, Очамыра-Тҟәарчал (аҭагылазаашьа иахҟьаны 2017 ш. иаԥыхын), Очамчыра абаӷәазахь арацәагара алыршан. 2004 ш. еиҭашьақәыргылан Урыстәылантәи Аԥсныҟа апассаџьырқәа мҩанызгоз хара ицоз адәыӷбақәа рныҟәара. 2015 ш. инаркны аԥхынтәи амзақәа рзы апассаџьыртә дәыӷба адизель ахархәарала Адлери Гагреи ирыбжьан. * 2004 ш. Урыстәыла амчала шьаҭанкылатәи арҽеиратә усура мҩаԥган аихамҩа Ԥсоу -Аҟәа ирыҵанакуаз аучастокқәа рыҟны. 2004 ш. цәыббрамза 10 рзы авагонқәа хԥа Москвеи  Аҟәеи ирыбжьан. Авагонқәа дәықәлон Курсктәи авокзал аҟынтә (2010 ш. инаркны Павелецктәи авокзал аҟынтә) адәыӷба №75-76 Москва - Адлер. Анаҩс, арҭ авагонқәа алокомотив ҿықәеи авагонқәа даҽа хԥеи рыцны Веселое аҳәаатә станциа аҟынӡа ицон, ашьҭахь адәыӷба аномер ԥсахын №627-628 ҳәа,  нас Аҟәанӡа иаауан.  Аԥсны адәыӷбақәа  аанҿасуан  Ԥсоу (атехникатә), Цандрыԥшь, Гагра, Гәдоуҭа, Афон  Ҿыц. * 2008 ш. рзы Аҟәеи - Гәдоуҭеи рыбжьара апассаџьыртә дәыӷба аанкылан.  Уаанӡа иныҟәон адәыӷбақәа Аҟәа - Ԥсоу, Аҟәа - Шәача,  Цандрыԥшь ҳаблаҟны астанциа маҷ аҿы иҟалаз амашәыр иахҟьаны. * 2008 ш.аԥхын - урыстәылатәи аихамҩатә архәҭақәа рымчала еиҭашьақәыргылан Аҟәа – Очамчыра аучасток. * 2009 ш. лаҵарамзазы -  Аԥсны Ахада  Сергеи Багаԥшь адырра ҟаиҵеит Аԥснытәи аихамҩа Урыстәыла аусбарҭахь ииагахоит ҳәа 10 ш. ҿҳәарас иаҭаны, ашьҭахь Урыстәыла ОАО "РЖД" аихамҩа  аиҭашьақәыргылара 2 млр.мааҭ акредит азоунажьуеит, уи абизнес ала ирхынҳәхоит ҳәа аилыркаа ҟаҵаны, иара убас аихамҩа ибзианы аус ауаларц азы, насгьы Аԥснытәи аихамҩа аҟынтә Урыстәылаҟа аидара амҩангаразы жәларбжьаратәи акодқәа шаҭаху, уи макьаназы иара ишамам ҳәаны, абри аҟнытә аихамҩа ОАО "РЖД" аусбарҭа иаҭатәхоит ҳәа. * 2010 ш. рашәарамза - Адлери Гагреи рыбжьара ақалақьҩныҵҟатәи адәыӷбақәа рныҟәара еиҭашьақәыргылоуп. 2011ш. жәабранмзазы жәларбжьаратәи аиқәшҳаҭрақәа рҳәаақәа ирҭагӡаны, Урыстәылатәи Афедерациеи  Аԥсны Аҳәынҭқарреи  ИАУ "РЖД" рыбжьара, иара уб. аунитартә наплакы "Аԥснытәи аихамҩа" , Веселое - Аҟәа иахьрыҵаркуа аҭыԥқәа рҟны аихамҩа аинфраструктура шьаҭанкылатәи арҽеиратә усура амҩаԥгара иазку апроект аус адулара иалагоит. 130 км. иназынаԥшуа амҩеи 166 ахыцтә комплектқәеи реиҭашьақәыргылара азгәаҭан. Хымз ирылагӡаны аусурақәа хыркәшатәын. Аԥсныҟа иаашьҭын иҷыдоу еиҭаҵуа аилазаара 600 цыра, Урыстәылатәи аихамҩа аусзуцәа - 500-ҩык инареиҳаны. Убри анаҩс иаларгало иалагеит апассаџьыртә дәыӷба ҿыцқәа: * 2011 ш. рашәарамза 30 рзы, "РЖД"  Шәачеи Аҟәеи рыбжьара апассаџьыртә фымцадәыӷбақәа рныҟәара хацнаркит * 2012 ш. лаҵарамза 27 рзы РЖД аусура хацнартит апассаџьыртә дәыӷба № 75/76 (иахьа 305/306) Москва — Аҟәа. Адәыӷба Курсктәи авокзал аҟнытә идәықәлоит. * 2014 ш. рашәарамзазы – Санкт-Петербург - Аҟәа, Воронеж - Аҟәа аԥхынтәи адәыӷбақәа бжьалеит. * 2015 ш. - аамҭа иатәыз Аҟәа - Воронеж амҩа иацҵан Белгороднӡа. Аԥхынразы иныҟәон Адлер - Аҟәа ирыбжьаз адәыӷба. * 2017 ш. -аԥхынразы иалагалан Самара -Пенза - Аҟәа ирыбжьаз адәыӷба, иара уб. даҽа пассаџьыртә дәыӷбакгьы Москва - Аҟәа. 2017 ш. нанҳәамзазы Аԥсны аихамҩатә каҭа абжеиҳарак еиҭашьақәыргылан. 2019 ш - Апрелевка амоторвагонтә депо аҟынтә иааган ԥшь-вагонк рыла ишьақәгылаз аилазаара ЕР2Т, депо ахь иааиз ЕП2Д аилазаара ҿыцқәа инарымаданы ЦППК иаанахәахәаз. Иаахәаз афымцадәыӷбақәа Аԥсныҟа иаашьҭын, аха апассаџьырцәа рзы мышкгьы аус амуит. 2023 ш. рашәармза 9 рзы аныҟәара иалагеит адәыӷба "Ласточка" Шәача-Гагра ахырхарҭала. -- {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа| ]] 7v3eucc2bgt7578b2cn5tt93t3e6bnk 0 3719 173910 158569 2026-09-11T09:52:50Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: еиҳаркгьы→еиҳаракгьы 173910 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Flag of the United Nations.svg|thumb|ЕМрО бираҟ]] [[Афаил:United Nations (Member States and Territories).svg|thumb|upright=1.5|ЕМрО уажәы]] [[Афаил:United Nations Office at Geneva- The Allée des Nations- Flags of the member nations- Geneva- Switzerland-20150915.jpg|мини|Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара, [[Швеицариа]]]] '''Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара (ООН – аԥс. ЕАР)''' – [[жәларбжьаратәи аиҿкаара]], иаԥҵан жәларбжьаратәи аҭынчреи аҭышәынтәалареи рырӷәӷәареи рыдгылареи, аҳәынҭқаррақәа рыбжьара аҿиареи аусеицуреи рзы.<ref name="bigenc2683279">{{Cite web |url=https://bigenc.ru/law/text/2683279 |title=ОРГАНИЗА́ЦИЯ ОБЪЕДИНЁННЫХ НА́ЦИЙ |access-date=2024-01-24 |archive-date=2022-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209021726/https://bigenc.ru/law/text/2683279 |url-status=dead }}</ref> ==ЕАР анаԥҵази ишаԥҵази== Аҵыхәтәантәи адунеитә еибашьреи Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аԥҵареи ашықәс еиқәшәоит, арҭ аҩхҭыск ҟалеит [[Жьҭаарамза 24]], [[1945]] шықәсазы. Усҟан [[Сан-Франциско]] еизеит ҩынҩажәи жәаба тәыла рхаҭарнакцәа, иҷыдоу аиҿкаара аԥырҵарц хықәкыс иҟаҵаны. Ари [[аконференциа Думбартон-Окс]] имҩаԥысыз аиԥылара иалҵшәахеит – усҟан [[Британиаду]], [[Китаи]], [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]], [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|Асовет Еидгыла]] рхаҭарнакцәа ажәалагалақәа ҟарҵеит ари аиҿкаара Аԥҟаԥҵәазы. Думбартон-Окс аиԥылара мҩаԥысуан [[1944]] шықәса мшаԥымза инаркны жьҭаарамзанӡа, [[рашәарамза 26]] рзы аԥҟаԥҵәа рнапы аҵарҩит 50 ҳәынҭқарра рхаҭарнакцәа. Ари амш иагьыԥхьаӡоуп Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аԥҵара иамшны. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аԥҵара мзызс иаман даҽа адунеизегьтәи еибашьрак алмыршара, [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|актәии]] [[Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра|аҩбатәии адунеизегьтәи аибашьрақәа]] раан еиԥш ауаарацәа рҭархара алмыршаразы.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ru/about-us/history-of-the-un |title=История Организации Объединенных Наций |access-date=2024-04-04 |website=ЕАР}}</ref> ==ЕАР ахықәкы== Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Аԥҟаԥҵәа аҟны иазгәаҭоуп аиҿкаара ахықәкқәа зегьы. Уи инақәыршәаны дара зегьы ззырхоу аҭынчреи ашәарҭадареи адгылара азыҟаҵара ауп. Даҽакала иуҳәозар, ЕАР – ари жәларбжьаратәи амҽхак змоу ҭынчымҩала аконфликтқәа рҭышәныртәалара ауп. Убри анаҩсгьы, Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара жәларбжьаратәи амҽхак змоу, асоциалтә, аекономикатә, акультуратә реиԥш иҟоу ахырхарҭақәа рыла аусеицура азҵаарақәа рыӡбара анапы алакуп.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/about-us/history-of-the-un |title=History of the United Nations |access-date=2024-04-04 |website=ЕАР}}</ref> ==ЕАР Ассамблеиа хада== [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада]] аилацәажәаратә, адирективтә, ахаҭарнакратә органк аҳасаб ала аҭыԥ хада аанакылоит. Ассамблеиа хада жәларбжьаратәи аҭынчреи ашәарҭадареи раԥҵара ахырхарҭа апринципқәа ирыхәаԥшуеит: * Иалнахуеит [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ашәарҭадаратә хеилак]] еснагьтәиим алахәылацәа; * Ашәарҭадаратә хеилак абжьгара ала [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара амаӡаныҟәгаҩ хада|ЕАР Амаӡаныҟәгаҩ хада]] далнахуеит; * Ашәарҭадаратә хеилаки иареи ЕАР Жәларбжьаратәи аӡбарҭа алахәылацәа алнахуеит; * Акоординациа азнауеит жәларбжьаратәи аусеицура аекономикатә, асоциалтә, акультуратә, агуманитартә хырхарҭақәа рҟны; * Иара убасгьы егьырҭ азинмчқәа мҩаԥнагоит ЕАР Аԥҟаԥҵәа аҟны иазгәаҭоу. * Ассамблеиа хада аус ауеит асессиатә зиншьаҭа ала. Иара иалшоит еснагьтәи, ҷыдалатәи, изаамҭанытәым асессиақәа рымҩаԥгара. * Есышықәсатәи изаамҭанытәиу Ассамблеиа асессиа аатуеит цәыббрамза ахԥатәи аҩашазы, аусгьы ауеит [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада ахантәаҩы|Ассамблеиа Хада ахантәаҩы]] инапхгарала, мамзаргьы ихаҭыԥуаас иҟоу 21-ҩык рахьтә аӡәы инапхгарала имҩаԥысуеит апленартә еилатәарақәа, мамзаргьы ахеилак хадақәа рҟны амшхәаԥштә аҿы иқәгылоу азҵаарақәа рыӡбаанӡа. Ассамблеиа хада, иара аӡбамҭа ала, уи аднакылеит [[ԥхынҷкәынмза 17]], [[1993]] шықәсазы, аилазаараҿы иамоуп Ихадоу аилакқәа фба:<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ru/ga/about/background.shtml |title=Функции и полномочия Генеральной Ассамблеи |access-date=2024-04-04 |website=ЕАР}}</ref> * Абџьарылгареи жәларбжьаратәи ашәарҭадареи рызҵаарақәа рзы Ахеилак (ари актәи хеилакуп); * Аекономикатәи афинанстәи зҵаарақәа рзы Ахеилак (аҩбатәи хеилакуп); * Асоциалтәи, агуманитартәи, акультуратәи зҵаарақәа рзы Ахеилак (ахԥатәи ахеилак); * Ҷыдалатәи аполитикатәи, асоциалтәи, адеколонизациатәи зҵаарақәа рзы Ахеилак (аԥшьбатәи ахеилак); * Административтәи абиуџьеттәи зҵаарақәа рзы Ахеилак (ахәбатәи ахеилак); * Азинтә зҵаарақәа рзы Ахеилак (афбатәи ахеилак). Абри анаҩсангьы, Ассамблеиа Хада ахеилакқәа аԥнаҵеит: * Ахеилак Хада – Ассамблеиа абжьгарақәа азыҟанаҵоит, амшхәаԥштә азҵаарақәа рышьақәырӷәӷәареи, амшхәаԥштә ахәҭақәа реихшареи, насгьы аусура аиҿкаареи; * Азин амазаарақәа ргәаҭаразы Ахеилак – Ассамблеиа ажәахәқәа азнархиоит азин змоу рхаҭарнакцәа рзы.<ref>{{Cite web |url=https://w.histrf.ru/articles/article/show/gienieralnaia_assamblieia_oon |title=ГЕНЕРАЛЬНАЯ АССАМБЛЕЯ ООН |access-date=2024-01-24 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127013136/https://w.histrf.ru/articles/article/show/gienieralnaia_assamblieia_oon |url-status=dead }}</ref> Акомитет Хада аилазаара иалоуп: [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада ахантәаҩы|Ассамблеиа Хада ахантәаҩы]]; ахантәаҩы ихаҭыԥуаа, ахеилак хадақәа рхантәаҩцәа, урҭ алырхуеит хә - регионк ргеографиатә хаҭарнакра апринцип инақәыршәаны: [[Азиа]], [[Африка]], [[Латинтәи Америка]], [[Мраҭашәаратәи Европа]] ([[Канада]], [[Австралиа]], [[Зеландиа ҿыц]] убрахь иналаҵаны), насгьы [[Мрагыларатәи Европа]]. ЕАР Ассамблеиа Хада ҷыдалатәи асессиа еизыргалар рылшоит иарбан зҵааразаалак азы Ашәарҭадаратә Хеилак адҵала жәохә мшы ирылагӡаны, ЕАР амаӡаныҟәгаҩ Хада идҵа шроулак, мамзаргьы ЕАР алахәылацәа реиҳараҩык рыдҵа ала. [[2014]] шықәса алагамҭазы мацара 28 ҷыдалатәи асессиақәа рахь ааԥхьара рыҭан адунеи аҳәынҭқаррақәа реиҳарак ирыдҳәалаз азҵаарақәа рзы: [[ауаҩы изинқәа]] рзы, иааҳакәыршаны иҟоу [[Аԥсабарахьчара|аԥсабара ахьчаразы]], анаркотикқәа ирҿагыланы ақәԥаразы уҳәа реиԥш иҟаз рылацәажәараз. Аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы асессиақәа мҩаԥгазар ауеит ЕАР Ашәарҭадаратә Хеилак, мамзаргьы ЕАР аҳәынҭқаррақәа-алахәылацәа рыдҵала 24 сааҭ ирылагӡаны, ус еиԥш ЕАР амаӡаныҟәгаҩ Хада идҵа шаароуз.<ref name="bigenc2683279" /> ==ЕАР аилазаара== ЕАР ихадароу усбарҭаны иҟоуп ассамблеиа Хада, уа иаарԥшуп аиҿкаара иалахәу аҳәынҭқаррақәа зегьы. Аха аҭакԥхықәра хада, аҭынчра аиқәырхаразы изду – ашәарҭадаратә Хеилак ауп. === Ашәарҭадаратә Хеилак === [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ашәарҭадаратә Хеилак|Ашәарҭадаратә Хеилак]] жәларбжьаратәи аҭынчреи ашәарҭадареи раԥҵаразы аҭакԥхықәра адуп, уи аӡбамҭа иқәныҟәозароуп ЕАР алахәылацәа зегьы. Ашәарҭадаратә Хеилак жәохәҩык алахәылацәа рыла ишьақәгылоуп: хәҩык Ахеилак алахәылацәа еснагьтәиқәоуп ([[Урыстәыла]], [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]], [[Франциа]], [[Китаи]]), егьырҭ жәаҩык алахәылацәа (аԥҟаԥҵәа атерминологиа ала – «еснагьтәиим») дара алырхуеит Ахеилак ахь ишьақәгылоу апроцедура инақәыршәаны, Аԥҟаԥҵәа ахәҭаҷ 23, аҩбатәи апункт аҟны ишарбоу еиԥш. Еснагьтәи Ашәарҭадаратә Хеилак алахәылацәа авето ақәҵаразы азин рымоуп. === Амаӡаныҟәгарҭа === [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара амаӡаныҟәгарҭа|Амаӡаныҟәгарҭа]] аусбарҭа егьырҭ ЕАР азы ихадароу аусбарҭақәа рымаҵ ауеит, насгьы урҭ ирыдыркыло апрограммақәеи аполитикатә шьақәгылақәеи нанагӡоит. Амаӡаныҟәгарҭа аштаттә еилазаара иалоуп 37&nbsp;505-ҩык аусзуҩцәа – жәларбжьаратәи аперсонал, дара адунеи зегьы аҟны аус руеит, Аиҿкаара еснагьтәи еиуеиԥшым аусқәа нарыгӡоит. ЕАР Амаӡаныҟәгарҭа аиҟәшақәа [[Ниу-Иорк]]и егьырҭ ЕАР агәҭантәи аусбарҭақәеи рҿы иҟоуп (ЕАР иреиҳау аиҟәшақәа ыҟоуп [[Женева]], [[Вена]], [[Наироби]]). ЕАР амаӡаныҟәгарҭа ЕАР аусбарҭақәа русура еиҿнакаауеит, иалнаршоит ЕАР аматериалқәа ркьысԥхьра раларҵәара, архивқәа рыҵәахра, жәларбжьаратәи аҳәынҭқаррақәа реиқәышаҳаҭрақәа рҭыжьреи ашәҟәырҭагалареи. Амаӡаныҟәгарҭа дахагылоуп ЕАР амаӡаныҟәгаҩ Хада.<ref>{{Cite web |url=https://www.pnp.ru/in-world/9-yanvarya-1951-goda-v-nyu-yorke-bylo-oficialno-otkryto-zdanie-shtab-kvartiry-oon.html |title=9 января 1951 года в Нью-Йорке было официально открыто здание штаб-квартиры ООН |website=Парламентская газета |last=Ходыкин |first=Максим |publication-date=2020-01-09 |language=ru}}</ref> === Амаӡаныҟәгаҩ Хада === [[Еиду_Амилаҭқәа_Реиҿкаара амаӡаныҟәгарҭа амаӡаныҟәгаҩ Хада|Амаӡаныҟәгаҩ Хада]] дахагылоуп амаӡаныҟәгаҩ Хада, уи дазҭо Ассамблеиа Хада ауп. Ашәарҭадаратә Хеилак иҟанаҵо адгалара ала, иара дылырхуеит хәышықәса ҳәа, даҽа зныкгьы ари аҭыԥ ахь деиҭалырхыртә алшарақәа изааныжьны. Уажәтәи аамҭазы ахархәара амоуп аџьентельментә еиқәышаҳаҭра ҳәа изышьҭоу, уи ала аҳәынҭқарра атәылауаҩы – ЕАР Ашәарҭадаратә Хеилак еснагьтәи алахәыла ЕАР Амаӡаныҟәгаҩ Хадас дҟаларц залшом.<ref>{{Cite web |url=https://gtmarket.ru/organizations/united-nations |title=ОРГАНИЗАЦИЯ ОБЪЕДИНЁННЫХ НАЦИЙ |access-date=2024-04-04}}</ref> Амаӡаныҟәгаҩ хада ари ЕАР аԥхьагыла иоуп, иара аиҿкаара ахьӡ ала аҳәамҭақәа ҟаиҵоит, иара убасгьы адунеи аҟны иҟоу ашәарҭаразы Ахеилак адырра аиҭоит. Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы ЕАР Амаӡаныҟәгаҩ хадацәа:<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/sg/ru/content/former-secretaries-general |title=Бывшие генеральные секретари |access-date=2024-04-04 |website=ЕАР}}https://www.un.org/sg/ru/content/former-secretaries-general</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/sg/ru/content/sg/biography |title=Генеральный секретар - Биография |access-date=2024-04-04 |website=ЕАР}}</ref> # [[Џьебб, Гледвин|Гледвин Џьебб]] (1900–1996), [[Британиаду]], {{date|24|10|1945}} инаркны {{date|2|2|1946}} рҟынӡа. # [[Ли, Триугве Хальвдан|Триугве Хальвдан Ли]] (1896–1968), [[Норвегиа]], {{date|2|2|1946}} инаркны. {{date|10|11|1952}} рҟынӡа. # [[Ҳаммаршиольд, Даг|Даг Ҳаммаршиольд]] (1905–1961), [[Швециа]], {{date|10|4|1953}} инаркны {{date|18|9|1961}} рҟынӡа. # [[У Тан]] (1909–1974), [[Бирма]], {{date|30|11|1961}} инаркны {{date|31|12|1971}} рҟынӡа. # [[Вальдҳаим, Курт|Курт Вальдҳаим]] (1918–2007), [[Австриа]], {{date|1|1|1972}} инаркны {{date|31|12|1981}} рҟынӡа. # [[Перес де Куелиар, Хавиер|Хавиер Перес де Куелиар]] (1920–2020), [[Перу]], {{date|1|1|1982}} инаркны {{date|31|12|1991}} рҟынӡа. # [[Бутрос-Гали, Бутрос|Бутрос Бутрос-Гали]] (1922–2016), [[Мысра]], {{date|1|1|1992}} инаркны {{date|31|12|1996}} рҟынӡа. # [[Аннан, Кофи|Кофи Аннан]] (1938–2018), [[Гана]], {{date|1|1|1997}} инаркны {{date|31|12|2006}} рҟынӡа. # [[Пан Ги Мун]] (диит 1944 ш.), [[Аладатәи Кореиа]], {{date|1|1|2007}} инаркны {{date|31|12|2016}} рҟынӡа. # [[Гутерреш, Антониу|Антониу Гутерреш]] (диит 1949 ш.), [[Португалиа]], {{date|1|1|2017}} аахыс иахьа уажәраанӡа. == Аҳәынҭқаррақәа-алахәылацәа == {{main|Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аҳәынҭқаррақәа-алахәылацәа}} ЕАР раԥхьатәи алахәылацәаны иҟалеит 50 ҳәынҭқарра, ЕАР Аԥҟаԥҵәа знапы аҵазҩыз, {{date|26|6|}} [[1945]] шықәсазы [[Сан-Францискотәи аконференциа]] аан. [[1946]] шықәсазы ЕАР иалаҵан 150 ҳәынҭқарра инарзынаԥшуа (аха убри аан ҳәынҭқаррақәак, [[Иугославиа]], [[Чехословакиа]], [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] реиԥш иҟаз, ихьыԥшым ҳәынҭқаррақәаны рҽеиҩыршеит). [[2011]] шықәса [[рашәарамза 14]] рзы, ЕАР [[Аладатәи Судан]] алахәылас ианыҟала, ЕАР аҳәынҭқаррақәа-алахәылацәа рхыԥхьаӡара 193 рҟынӡа инаӡеит.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ru/about-us/member-states |title=Члены Организации Объединенных Наций |access-date=2024-04-04 |website=ЕАР}}</ref> ЕАР иалахәылацәаны иҟалар зылшо жәларбжьаратәи азхаҵара зауз аҳәынҭқаррақәа роуп – жәларбжьаратәи азин асубиектқәа. ЕАР Аԥҟаԥҵәа инақәыршәаны, ЕАР иалаларц зҭаху зегьы рзы ашәқәа аартуп, аха урҭ аҳәынҭқаррақәа аҭынчра бзиа ирбозар ауп, Аԥҟаԥҵәа иқәныҟәозар ауп. Иарбанызаалак аҳәынҭқарра Аиҿкаара алахәылас аҟаларазы Ассамблеиа Хада ақәҵара аднакылар ауп, насгьы Ашәарҭадаратә Хеилак абжьгара ҟанаҵар ауп. Алахәыла ҿыц аиҿкаара алаҵаразы иаҭахуп жә-ҳәынҭқаррак инадыркы жәохә ҳәынҭқарра рҟынӡа – Ашәарҭадаратә Хеилак алахәылацәа, (убриаан хәҩык еснагьтәи алахәылацәа – [[Британиаду]], [[Китаи]], [[Урыстәыла]], [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]], [[Франциа]] – [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ашәарҭадаратә Хеилак аҿы авето азин|авето ақәырҵар]] ауп) рыдгылара хымԥадатәиуп. Ашәарҭадаратә Хеилак адгалара анышьақәырӷәӷәахалак анаҩс азҵаара Ассамблеиа Хадахьы ирышьҭуеит, уа арезолиуциа адкыларазы абжьқәа реиҳарак аҭахны иҟоуп. Аҳәынҭқарра ҿыц ЕАР иалахәылахоит Ассамблеиа Хада арезолиуциа анақәнаҵа аҽны инаркны.<ref>{{Cite web |url=http://www.lomonosov-fund.ru/enc/ru/encyclopedia:0131184 |title=Организация Объединенных Наций |access-date=2024-04-04 |website=Фонд Знаний «Ломоносов» |archive-date=2024-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415094117/http://www.lomonosov-fund.ru/enc/ru/encyclopedia:0131184 |url-status=dead }}</ref> ==ЕАР аофициалтә бызшәақәа== Аиҿкаара аусуразы ишьақәыргылоуп аофициалтә бызшәақәа. Арҭ абызшәақәа рсиа арбоуп аиҿкаара аорганқәа рыԥҟарақәа зегьы рҟны. Аофициалтә бызшәақәа рыла иҭрыжьуеит ЕАР адокумент хадақәа зегьы, арезолиуциагьы убрахь иналаҵаны. Аусуратә бызшәақәа рыла иҭрыжьуеит астенографиатә ҳасабрбақәа, иара убасгьы ажәахәқәа, иарбанызаалак аофициалтә бызшәа ала иҳәаз. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аофициалтә бызшәақәаны иԥхьаӡоуп: # [[Англыз бызшәа]]: ЕАР аҟны англыз бызшәа амш ҳәа иԥхьаӡоуп – [[мшаԥымза 23]], ари амш У. Шекспир иирамшы ауп. # [[Афранцыз бызшәа]]: ЕАР аҟны афранцыз бызшәа амш азгәарҭоит – [[хәажәкырамза 20]] – франкофониа Жәларбжьаратәи амш аҽны. # [[Аурыс бызшәа]]: ЕАР аҟны аурыс бызшәа амш азгәарҭоит [[А. С. Пушкин даниз амш]] – рашәарамза 6 рзы. # [[Аиспан бызшәа]]: ЕАР аҟны аиспан бызшәа иамшуп [[жьҭаарамза 12]], «Día de la Hispanidad» - аиспан бызшәала ицәажәо ркультура амш азы. # [[Акитаи бызшәа]]: ЕАР аҟны акитаи бызшәа амш – [[мшаԥымза 20]] рзы – уи акитаи ҩыра ашьаҭаркҩы Цан Цзе изкуп. # [[Араб бызшәа]]: ЕАР аҟны араб бызшәа амш азгәарҭоит [[ԥхынҷкәынмза 18]] рзы – ари аҽны [[1973]] шықәса рзы Ассамблеиа Хадеи уи аилак хадақәеи аӡбамҭа рыдыркылеит араб бызшәа аофициалтә аусуратә бызшәақәа рахь алаҵаразы. Делегациак убас еиԥш агәаҳәара аиур иофициалтә бызшәам ала ақәгыларазы, уи алшарақәа аԥнаҵар ауп, иафициалтәу абызшәак ахь ҿырҳәалатәии ҩыралатәии аиҭагақәа рыла аиқәыршәаразы.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ru/our-work/official-languages |title=Официальные языки ООН |access-date=2024-04-04 |website=ЕАР}}</ref> ==ЕАР аусра ахырхарҭақәа== ===Абжьаҟазаратә миссиақәеи аоперациақәеи=== Аҭынчра адгылара азыҟаҵареи жәларбжьаратәи ашәарҭадареи ихадоу инструментны иҟоуп ЕАР абжьаҟазаратә операциақәа. Урҭ русура ахырхарҭақәа Ассамблеиа Хада акыр арезолиуциақәа рыла иазгәаҭоуп, дара зегьы Аиҿкаара Аԥҟаԥҵәа инақәыршәаны ирыдыркылаз роуп. ЕАР Аԥҟаԥҵәа ахаҭа аҟны акәзар, абжьаҟазаратә операциақәа рымҩаԥгара азгәаҭаӡам. Аха дара рыҟазаара алыршоуп ЕАР ахықәкқәеи апринципқәеи азгәаҭаны, убри аҟынтә Ашәарҭадаратә Хеилак еснагь иахәаԥшуеит иарбанызаалак абжьаҟазаратә миссиак аҟазаара азҵаарақәа. ЕАР ала абжьаҟазаратә операциа амҩаԥгара абарҭқәа рыла иаарԥшызар алшоит: * Аимак змоу аганқәа рыбжьара, урҭ реимак аҭышәныртәаларазы аиҿцәажәарақәеи аинцидент акәшамыкәша аусҭҵаара амҩаԥгара; * Ахымца аанкыларазы аиқәышаҳаҭра анагӡара хылаԥшра аҭара; * Азакәани азинмчи рынагӡара ацхыраара аҭара; * Агуманитартә цхыраара аҟаҵара; * Аҭагылазаашьа хылаԥшра аҭара; * Еиуеиԥшым аконфликтқәа раан аполитикатә цхыраара аҟаҵара. ===Ауаҩы изинқәа=== [[Ԥхынҷкәынмза 10]], [[1948]] шықәсазы ЕАР Ассамблеиа Хада иаднакылеит, иагьрыланаҳәеит [[Ауаҩы изинқәа]] рзы [[Ауаҩы изинқәа рзы Еицырзеиԥшу адекларациа|Еицырзеиԥшу адекларациа]], анаҩс аҳәынҭқаррақәа-алахәылацәа ирыдыргалеит ари Адекларациа атекст аларҵәара, еиҳаракгьы арҵаратә ҵараиурҭақәа, ашколқәа уҳәа рҟны еилыхра ҟамҵакәан, атәыла аполитикатә статуси аҵакырадгьыли иазхьамԥшкәа. ===Агуманитартә цхыраара=== Агуманитартә катастрофақәа ҟаларц алшоит ианакәызаалак, иарбан ҭыԥзаалак аҟны. Уи зыхҟьазаалакгьы – аӡхыҵра, аарҩара, адгьылҵысра, аконфликт – еснагь ауаҩы иԥсҭазаара ашәарҭара иҭанаргылоит, мамзаргьы иҿахнаҵәоит, ауаа рҭыԥқәа ирыхнацоит, рыҟазаара акыр агәырҩеи арыцҳареи иҭанаргылоит. Атәылақәа акраамҭа аԥсабаратә рыцҳарақәа зыхҭысуа, мамзаргьы аконфликтқәа иргәыланахалаз рзы, агуманитартә цхыраара иахәаԥшуеит аҭынчра ргыларак аҳасаб ала, уи агәыӷра рнаҭоит аполитикатәи афинанстәи цхыраара шроуа азы агәрагаразы. ==Азхаҵара== ЕАР – Адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа иалауреатуп ([[2001]] ш.), ари апремиа Аиҿкаара иаԥсахеит адунеи зегьы аҟны аҭынчра ашьақәыргыла аус аҿы алшарақәа рзы. [[Нобельтәи апремиа|1988]] шықәса рзы адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа роуит ЕАР абжьаҟазаратә мчрақәагьы. ЕАР аусура даара адгылара ӷәӷәа арҭон еицырдыруа ауаа – Ан Тереза, Боно, Анџьелина Џьоли, апринцесса Диана, Шакира, Далаи- Лама XIV уҳәа реиԥш иҟаз. [[Жьҭаарамза 21]], [[2020]] шықәсазы Урыстәылатәи Абанк иҭнажьит ЕАР аԥҵоуижьҭеи 75 шықәса ахыҵра аҳаҭыр азы х-мааҭк ицоз агәаларшәаратә араӡны монета.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ru/about-us/nobel-peace-prize/wfp-2020 |title=2020 год: Всемирная продовольственная программа (ВПП) |access-date=2024-04-04 |website=ЕАР}}</ref> ==Азхьарԥшқәа== {{commonscat|United Nations}} * [http://www.un.org/ ЕМрО Аофициалтә адаҟьа] ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара| ]] [[Акатегориа:Аиҳабырабжьаратә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:1945 шықәсазы ицәырҵит]] otjnlc6rmvyuhdum6aefa3s0odp509g 0 3722 173904 169482 2026-09-11T09:52:20Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: « (Картины Леонардо так краси»→«»; номера сносок [n] ×2; пробел перед , ; ×4; пробел перед : ×3; нет пробела после , ×1; „,.“ ×1; „..“ ×1; атоурых→аҭоурых; аҵыхтәантәи→аҵыхәтәантәи; еицыдрыруа→еицырдыруа; иԥсҭазааара→иԥсҭазаара; иҟлап→иҟалап; иԥҳзыс→иԥҳәыс; ирзыкны→ирызкны; иаҳсабала→иаҳасабала; аҭҵаррақәа→аҭҵаарақәа; иусмҭақәа→иусумҭақәа ×2 173904 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ауаҩы}} [[Афаил:Possible Self-Portrait of Leonardo da Vinci.jpg|thumb|Леонардо ихаҭәыпортрет]] [[Афаил:Da Vinci Signature.svg|thumb]] '''Леонардо ди сер Пиеро да Винчи''' ({{lang-it|Leonardo di ser Piero da Vinci}}; {{date|15|4|1452}}, [[Анкиано]] ақыҭа, [[Флоренциа ареспублика]] — {{date|2|5|1519}}, [[Кло-Лиусе ахан]], [[Амбуаз]], [[Франциа]]) — адуу италиатә [[асахьаҭыхҩы]] ([[архитектор]], [[аскульптор]]) [[аҭҵаарадырраҩы]] ([[аматематик]], [[афизик]], [[анатом]]), илашу "ауниверсалтә ауаҩы" ({{lang-la|homo universale}}) ахкы, италиатә [[Ренессанс]] аидеал. ==Абиографиа== Аӡәгьы иҳамаикӡом, Леонардо да Винчи (1452-1519) зегь реиҳаӡоу асахьаҭыхҩцәа дыруаӡәкуп ҳҳәар. Иара иҭихыз асахьа «Уаххьа маӡа» адунеиаҿ зегь реиҳа еицырдыруа сахьақәа иреиуоуп. Леонардо зегьы деицырдыруа дҟалон акгьы ҭимхыргьы. Избанзар уи дыԥҵаҩ дуун. Уи адагьы Леонардо дҵарауаҩ дуун, дконструкторын. Иара убас уи дпоетын, дмузыкантны, дыскульпторын. Иара идагьы ауаатәҩса рыԥсҭазаарҿ уаҳа аӡәгьы илымшацзар ҟалап ииҵаз аҟара аҵара. Уи абџьар хкқәеи рмеханизмқәеи аԥиҵеит. Иара убас аҳаирпланқәеи аӡаҵаҟатәи анышьқәеи рмодельқәа рыла аԥышәарақәа мҩаԥигон. Леонардо до Винчи, аиашазы, генииуп изуҳәар алшоит. Леонардо диит [[Италиа]] Винчи ақыҭан. Уи ихәыҷра аиҳарак иаб иҭаацәа рҿы ихигеит. Леонардо дхәыҷыԥшӡан, ихахәы еиларҳәы, илақәа иаҵәаӡа дыҟан. Леонардо иаб иҷкәын асахьаҭыхра аинтересс шимоу иангәеиҭа, уи иреиӷьӡоу асахьаҭыхҩы бзиа, арҵаҩы иахь дишьҭуеит. Ҽнак Леонардо ирҵаҩы исахьаҿы амаалақь исахьа ҭихуеит. Уара сахьаҭыхыҩҵас усеиҳауп, арҵаҩы – уаҳа сара асахьа ҭысхӡом”, – иҳәеит арҵаҩы. ԥыҭрак ашьҭахь, Леонардо иаб арҵаҩы уаҳа аԥара изысшәаӡом ҳәа иӡбеит. Уи иҷкәын ихигоит ахаҳәқәеи, аҵиаақәеи ҭҵаауа, аԥсааҭқәа дрышьклаԥшуа, урҭ рцәеижьы шеиҿартәу аилкаара дахьашьҭаз, амеханизмқәа рмодельқәа анаԥиҵоз мыцхәы аамҭа рықәирӡуеит ҳәа иԥхьаӡон. Аха Леонардо ирҵаҩы иҿы даанхеит цхырааҩык иаҳасабала. 25-шықәса раҟара иара иҿы дыҟан. Нас ихала асахьа аҭыхра далагоит, раԥхьа Флоренции, нас Милан, [[Уанаҿа|Венециа]], иԥсҭазаара аҵыхәан – [[Франциа]]. Леонардо идеиақәа асахьаҭыхыҩцәа аӡәырҩы рсахьақәа рҿы рхы иадырхәон. Иара, – сара урҭ аԥысҵалоит. Дара урҭ хырҩылаалааит, – иҳәон. Абасала, ирацәаӡам ари асахьаҭыхҩ дуӡӡа иҭынхаз асахьақәа. Аидеиақәа рацәаны иман, ирацәоуп уи карандашьлеи меланлеи иаԥиҵаз аескиз ссирқәа. Леонардо исахьақәа убас иԥшӡоуп, урҭ амузыка еиԥш, еиҭаҳәашьа рымаӡам. Асахьақәа рҿы ауаа рхаҿқәа даара иҵаулоуп. Уи алашараеи агагеи даҽакала (ҿыцла) ихы иаирхәеит иперсонажцәа еиҳа иԥсабаратәны, ишыҟаҵәҟьаз иааирԥшырц азы. Исахьақәа руак «Мона Лиза» ахьӡуп. Ари аччаԥшь зҿықәу аԥҳәыс лпортреҭ ауп. Апортреҭ ари аԥҳәыск лхаҵа иаҿеиҵеит. Аха Лео - нарда уи апортреҭ убас игәаԥхеит, ихазы иаанижьырц иӡбеит. Уи Франциаҟа иманы дцеит. Ара аҵыхәтәантәи ашықәсқәагьы ихигеит, Франциатәи акрал иҿы аҳҭынратә сахьаҭыхҩыс дыҟан. Уажәшьҭа ари асахьа – [[Париж]]тәи Лувр аҿы хәы аԥҵамҭа хазынақәа ируакуп. Леона́рдо ди сер Пье́ро да Ви́нчи диит  (итал. Leonardo di ser Piero da Vinci; 1452 шықәса мшаԥымза 15 рзы,  Анкиано ақыҭа,  Винчи ақалақь хәыҷ азааигәара,  Флоренциа иацәыхарамкәа —1519 лаҵарамза 2 рзы, Кло-Лиусе азамок Амбуаза азааигәара, Турень, Франциа) — италиатәи асахьаҭыхҩы (аҿыханҵаҩ, аскульптор, архитектор) аҵарауаҩ (анатом, аԥсабараҭҵааҩ), аҿыцаԥшьгаҩ, ашәҟәыҩҩы,  амузыкант, Иҳараку Аиҭаира аҟазара иналукааәа ахаҭарнак, "здырра ҭбаау ауаҩы"  (лат. homo universalis) изы аҿырԥшы бзиа. == Анысмҩа == === Ахәыҷра === [[Афаил:Vinci_casa_Leonardo.jpg|мини|Аҩны, Леонардо ихәыҷраан дахьынхоз]] Леонардо да Винчи диит 1452ш. мшаԥымза 15 рзы Анкиано ақыҭа, Винчи ақалақь хәыҷ азааигәара, Флоренциа инацәыхарамкәа "асааҭ хԥа рзы, уахынланы", 22:30 рзы (ҳаамҭазтәи аамҭаԥхьаӡарала).  Леонардо иабду Антонио да Винчи (1372-1468)  имшынҵаҟны  абас еиԥш иҟоу азгәаҭа ануп: «Асабшаҽны, уахынла асааҭ хԥа, мшаԥымза 15  рзы дииҭ смоҭа, сԥа Пьеро иԥа. Аҷкәын Леонардо ихьӡырҵеит. Уи аб Пьеро Бартоломео динаҭит». Иара ҭаацәас иман 25 ш. зхыҵуаз анотариус Пьерои (1427-1504), уи бзиа иибоз анхаҩ ҭыԥҳа Катеринеи. Леонардо иԥсҭазаара раԥхьатәи ашықәсқәа иан лҟны ихигеит. Иара иаб хара имгакәа амал змаз, зыхьӡ нагаз ҭыԥҳак ԥҳәысс дигеит, аха ахшара рхылымҵит, убри аҟынтә Пьеро хышықәса зхыҵуаз иԥа ааӡара дигеит. Зан илҟәыҭхаз Леонардо иԥсҭазаара зегьы иан лхаҿсахьала ашедеврқәа раԥҵара ихы азикит. Иара усҟан иабду иҟны дыҟан. Аренессанс аамҭазы ус иаԥын, италиатәи аҭаацәарақәа рҿы аганахьтәи рыхшара рхәыҷқәа ирхырааӡалон. Винчи ақалақь аҟны инхоз зхыԥша ыҟаз ауаа Леонардо аԥхьаҟатәи илахьынҵа анырра арҭеит. Леонардо 13 ш. анихыҵуаз, ианԥса ахшараиура дахыԥсааит. Иаб ҩаԥхьа ԥхәыс дигеит, аха иаарласны иԥшәма дыԥсуеит азы деибахеит. Иара 77  ш. ниҵит, ԥшьынтә аҳәса ааигахьан, 12-ҩык ахшара иман. Аб Леонардо абшьҭрала  иааргоз азанааҭ дадиԥхьаларц далагеит, аха аҷкәын азиндырра зҿлымҳара аимҭеит, мап ацәикит. Леонардо ишаабац еиԥш, ажәла имамызт; «да Винчи» иаанагоит (шьҭрала) Винчи ақ. аҟынтә ҳәа. Ихьӡ наӡа - итал. . Leonardo di ser Piero da Vinci, даҽакала иаҳҳәозар, «Леонардо, ҳаҭыр зқәу Винчиатәи Пьер иԥа» ҳәа. === Амедуза аԥырак иазку алегьенда === "Еҳа еицырдыруа аҿыханҵаҩцәеи, арыԥшьшьаҩцәеи, аргылаҩцәеи рыԥсҭазаартә мҩа" дахьахцәажәо,  Вазари иҳәоит, нхаҩык Леонардо иаб дышиҳәаз асахьаҭыхҩы диԥшаарц, уи ихагьежьу амҿтәы ԥырак асахьақәа аниҵарц. Пьер амҿтәы ԥырак иҷқәын ииҭеит. Леонардо иӡбеит Амедуза горгона ахы ҭихырц, уи асахьа ахәаԥшцәа анырра ӷәӷәа рнаҭарц азы акаркалмышә, амаҭ, арҵу, ахәац уҳәа рхәамцқәа ихы иаирхәеит, «урҭ рызегьы еиуеиԥшымкәа реинырнаалаарала амамыршәага ҿаасҭа аԥиҵеит, уи иахылҵуаз аԥсыԥ шҳамны, аҳауа амцабз алнарҟьо».  Алҵшәа иара дшазыԥшыз аасҭагьы иеиӷьхеит: Леонардо иусумҭа даналга ашьҭахь иаб ианиирба, иаб дшәеит. Аԥа ус иеиҳәеит: «Ари аԥҵамҭа иара зззыҟаҵоу амаҵ аура иазкуп. Иганы иара ишәҭ, аҟазара  аԥцамҭа зызкыз уи ауп аҟнытә». Пьер Леонардо иусумҭа анхаҩы иимҭаӡеит:  ажә-мыжә зҭиуаз аӡә даҽа ԥыракык изааихәеит.   Амедуза асахьа зныз аԥырак Леонардо иаб Флоренциа иҭиит шәрдукатк ҳәа. Изларҳәо ала, ари аԥырак Медичи рҭаацәа рахь ииасит, иара аныӡ, Флоренциа азинмчы змаз аԥшәмацәа иқәгылаз ажәлар ақалақь иалырцеит. Акыршықәсқәа рнаҩс, акардинал дель Монте Амедуза Горгона асахьа Караваџьо иҿы аҿеиҵеит. Аталисман ҿыц Фердинанд Медичи I иԥа ԥҳәыс данааига ҳамҭас ииҭеит. === Верроккьо иҟазарҭа === 1466 ш. рзы Леонардо да Винчи Вероккьо иҟазарҭаҟны дрыдыркылоит асахьаҭыхҩы иҵаҩы иаҳасаб ала. Вероккьо инапҟазарҭа усҟантәи Италиа аинтеллектуалтә центр аҟны иҟан, Флоренциа ақалақь аҿы, ари Леонардо агуманитартә ҭҵаарақәа  рҵаразы алшара инаҭеит, иара убас атехникатә шьцыларақәакгьы иҵоит ара. Иара иҵеит аҵәаӷәанҵара, ахимиа, аметаллургиа, аиха, агиԥс, асахҭан аус рыдулашьа. Убри инаҷыданы инапы рылакын асахьаҭыхра, аҿыханҵа, амодельҟаҵара. Анапҟазарҭаҟны Леонардо еиԥш аҵара рҵон Перуџьино, Лоренцо ди Креди, Аньоло ди Поло, аус иуан Боттичели, лассы-лассы инеиуан еицырдыруаз аҟазацәа, Гирландаио еиԥш иҟақәаз. Анаҩс, Леонардо иаб иара иҟазарҭахь аусура даниаига ашьҭахьгьы, [[Афаил:Andrea_del_Verrocchio,_Leonardo_da_Vinci_-_Baptism_of_Christ_-_Uffizi.jpg|мини|Вероккьо исахьа  «Қьырса аӡиӡаахра». Армарахь -амаалықь (арамарахьтәи ҵаҟатәи акәакь)- Леонардо инапы иҵыҵыз аԥҵамҭа.]] Верроккьо аус ицура дшаҿыц даҿын. 1473 ш.рзы  20 ш. зхыҵуаз Леонардо да Винчи  Ацқьа Лука и-Гильдиаҟны аҟаза икфалификациа иоуеит. === Изиааиз арҵаҩы === Вероккьо исахьа  «Қьырса аӡиӡаахра». Армарахь -амаалықь (арамарахьтәи ҵаҟатәи акәакь)- Леонардо инапы иҵыҵыз аԥҵамҭа. XV- тәи ашәышықәсазы аҳауа иалан антикатәи аидеалқәа реиҭеира иазкыз аидеиақәа.  Флоренциатәи Академиаҟны Италиа иреиӷьыз ахшыҩқәа аҟазара ҿыц атеориақәа аԥырҵон. Арҿиара знапы алакыз аҿар  еиуеиԥшым аимак-аиҿакқәа мҩаԥыргон. Леонардо еилашуаз ауаажәларратә ԥсҭазаара даламызт, шамахамзар, аҟазарҭа дыҩныҵны иҟаломызт. Атеориатә еиҿагыларақәа раамҭа имамызт, иҟазара есааира иазирҳауан. Зны, Верроккьо  иҿы асахьа «Қьырса аӡиӡаахра» анҿарҵа, иара Леонардо амаалықьцәа ҩыџьа рахьтә руаӡәы иҭыхра иара идиҵеит. Усҟантәи аамҭазы ус иҟан: арҵаҩы иҵаҩы-ицхырааҩ диваргыланы аус иуан. Зегь раасҭа зҟыбаҩ бзиаз, еиҳа аусура иазыҳаҵҳаҵоз ирыдҵахон еибгаз асахьа ахәҭак анагӡара. Ҩыџьа амаалықьцәа, Леонардеи Верроккьеи иҭырхыз, арҵаҩ иаасҭа аҵаҩи дшеиҳау аадырԥшит хьаҳәа-ԥаҳәарада. Вазари излаиҩуа ала, Верроккьо дшанханы иқыцә ахькаиршәыз, уаҳагьы уи нахыс аҿыханҵахь дымгьежьӡеит.   Амилаҭтә музеи, Краков === Азанааҭҟазаратә усура, 1472-1513 === [[Афаил:The_Lady_with_an_Ermine.jpg|мини|Леонардо да Винчи, «Аԥшӡаҳ зку аԥҳәыс», 1490,  Амилаҭтә музеи, Краков]] * 1472-1477 шш. рзы Леонардо аус рыдиулон асахьақәа «Қьырса аӡиӡаахра», «Ажәабжь бзиаҳәара», «Ашәҭ зку Мадонна» («Мадонна Бенуа»). * 1470 - тәи ашықәс азбжазы иаԥҵан «Мадонна с цветком» («Мадонна Бенуа»). * 24 ш. зхыҵуаз Леонардои даҽа хҩык арԥарцәеи аӡбаратә усеилыргара иаларгалеит маӡалатәи мыцла ахарадҵарала, аха ириашан. Абри ахҭыс анаҩс иԥсҭазааразы еилкаау маҷуп, аха иҟоуп адокументқәа 1476-1481 шш. рзы Флоренциа ихатә ҟазарҭа шимаз атәы зҳәо. * 1481 ш. да Винчи иԥсҭазаараҟны раԥхьаӡа акәны инаигӡеит иҿарҵаз аусумҭа ду – аӡатәнагарҭаә хаҿсахьа «Адырҩцәа (анцәа) иашьапкраан)» (ихыркәшаӡам) Флоренциа иацәыхарамкәа иҟаз Сан Донато а Систо амонастыр азы. Иара убри ашықәс азы ихацыркын "Иԥшьоу Иероним" аусумҭа. * 1482 ш. Леонардо, Вазари иажәақәа рыла, абаҩхатәра ду злаз музыкантны дызлаҟаз ала иаԥиҵеит  аҽхы асахьа змаз араӡын лира. Лоренцо Медичи уи  Миланҟа ддәықәиҵеит, Лодовико  Моро иахь абжьаҟазаҩык иаҳасабала, алира ҳамҭас ицҵаны. Иара убасҟан нап аркын Франческо Сфорц изы аҽы абаҟа аус адулара. * 1483 — ихацыркын аусумҭа «Мадонна аҿыџь аҟны (в гроте)» * 1487 — аԥрыгатә машьына -орнитоптер, аԥсаатә ԥырра шьаҭас измаз аус адулара. * 1489—1490 — асахьа «Аԥшӡаҳ зку аԥҳәыс» * 1489 — ахыбаҩқәа ранатомиатә сахьақәа * 1490 — асахьа  " Амузыкант ипортреҭ». Франческо Сфорц ибаҟа анышәаԥшьтә модель нагӡоуп. * 1490 — Витрувиантәи  ауаҩы —еицырдыруа асахьа, зны-зынла аканонтә еизышәарақәа ҳәа изышьҭоу * 1490—1491 — иаԥҵоуп  «Мадонна Литта» * 1490—1494 — ихыркәшоуп  «Мадонна аҿыџь аҟны  (в гроте)» * 1495—1498 — афреска аус адулара  "Маӡалатәи уаххьа», Милан,  Санта-Мариа  делле Грациа аамонастыр аҟны. * 1499 —Милан Лиудовик XII франциатәи ирхәҭақәа ирымпыҵархалеит, Леонардо Милан аанижьуеит, Сфорц ибаҟа амодель ааха ӷәӷәа аҭоуп. * 1502 — архитектори арратә нџьныри раҳасабала Чеза Борџьиа иҟны амаҵура далалоит. * 1503 — Флоренциаҟа ахынҳәра * 1503 - афреска «Анџьари аибашьраҟны(Ангиари аҟны)»  азы акартон, иара убас асахьа «Мона Лиза» * 1505 —аԥсаатә рыԥырра азгәаҭақәак * 1506 — Миланҟа ахынҳәра, Фарнциатәи аҳ Лиудовик XII (усҟан аҩадатәи Италиа иахылаԥшуаз, шәахә. Италиатәи аибашьра) иҟны амаҵзура ахысра * 1507 — ауаҩытәыҩса илақәа реиҿартәышьа аҭҵаара * 1508—1512 — Милан амаршал Тривульцио изы аҽы абаҟа аус адулара * 1509 — Иԥшьоу Анна аныхабааҟны асахьанҵақәа * 1512 — «Автопотреҭ» * 1512 — Римҟа аиасра папа Лев X инапаҵаҟа аҟазаара === Ихатә ԥсҭазаара === Леонардо аҩызцәеи аҵаҩцәеи рацәаҩны иман. Абзиабара аганахь ала иҵабыргу адырраҭарақәа ыҟам, избанзар Леонардо ихатә ԥсҭазаара ҵәахын.  Аҭаацәара далаӡамызт, аҳәсеи иареи реизыҟазаашьақәа еилкаам. Иҟоу гәаанагарақәак рыла, Леонардои Лодовико Моро иалкаан бзиа иибоз, Чечилие Галлерани иареи еимадан, уи лхаҿсахьоуп еицырдыруа исахьа «Аԥшӡаҳ зку аԥҳәыс» аҟны иаарԥшугьы. Вазари иажәақәа рнаҩс, гәыԥҩык авторцәа иазгәарҭоит, Леонардо иҵаҩцәа рҟынгьы аинтимтә зыҟазаашьа шимаз, аха уи зырҵабыргуа иарбанзаалак акы ыҟам. Даҽа џьоукых изларыԥхьаӡо ала, абзиабара џьаргьы имамызт, уи аԥсҭазаара зҿлымҳара аиҭомызт ҳәа, аҭҵаареи аҟазареи рус ԥыжәара аиҭон ҳәа. Ирҳәоит, да Винчи акәац ифомызт ҳәа ( Андреа Корсали Џьулиано ди Лоренцо Медичи изиҩуаз асалам шәҟәаҿы индуск диҿирԥшуеит, акәац зымфоз). Да Винчи инысымҩа ҭызҵаауаз 70-ҩык авторцәа рахьтә ҩыџьа иазгәарҭоит авегетарианрахь азҿлымҳара шааирԥшуаз, хҩык Корсали исаламшәҟәы аҟынтә ацыԥҵәахақәа ааргон. Да Винчи идырҳәалоз ахшыҩҵак: "Ауаҩы аҭынчра иҭахызар, избан аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи ахац иҭакны изимоу?.. ауаҩы аԥстәқәа драҳуп, урҭ гәымбалџьбарыла иҭаирхоит. Ҳарҭ зыԥсы ҭаны иныҟәоу нышәынҭрақәоуп! Санқәыԥшӡаз инаркны акәацфара мап ацәыскхьан",-иаагоуп Дмитри Мережковски ироман англыз быз. аҟынтә аиҭагахьтә «Воскресшие боги. Леонардо да Винчи»[ Леонардо бзиа иибақәоз ирхыԥхьаӡалоуп афатәҟаҵареи ҟазарыла аишәа архиареи. Милан, 13 ш. инарзынаԥшуа аҳҭынраҿы имҩаԥысуаз аишәачарақәа хылаԥшҩыс дрыман. Ахәыҟаҵаҩцәа рус зырманшәалоз афатә ҟаҵага хархәагақәак аԥшьигахьан. "Леонардо иҟынтә" иоригиналтәу афатә хкы - ижәу акәац ҵаӷаны ихыхны, хыхь ауҭраҭых хкқәа ақәҵаны, - аҳҭынратә аишәа-чарақәа раан акырӡа ирылаҵәан иҟаз ак акәын. === Аҵыхәтәантәи ашықәсқәеи иԥсреи === Кло - Лиусе аҳҭынраҿы Леонардо иԥсыбаҩ ахьамадоу Амбуазе  иҟоу Леонардо ибаҟа Аҳ Франциска I папа Лев X  Болонье реиқәшәара Леонардо далахәын, ахҭыс мҩаԥысуан 1515 ш. ԥхынҷкәынмза 19, рзы. 1513-1516шықәсқәа рзы Леонардо дынхон Бельведер, аус адиулон асахьа «Иоанн Аӡӡаахҩы». Франциск аҟаза адҵа ииҭеит еиҭаҵуа амеханикатә алым аконструкциа аҟаҵаразы, агәышԥы аҟынтә аӡышәҭыш ааҭыҵуа. Иҟалап, ари алым Лион даныҟаз аҳ аԥсшәа ианаҳәозар, мамзаргьы папа иҿцәажәарақәа раан ахархәара амазаргьы. [[Афаил:Clos_luce_05.jpg|мини|Кло - Лиусе аҳҭынраҿы Леонардо иԥсыбаҩ ахьамадоу]] 1516 ш. рзы Леонардо ааԥхьара иоуит афранцыз крал иҟынтә, уа Кло-Лиусе иаҳҭынраҿы дынирхеит (ароуп Франциск I ихәыҷра ахьымҩаԥысыз), Амбуз икралтә ҳҭынра инацәыхарамкәа. Акралтә сахьаҭыхҩы, анџьныр, архитектор  ҳәа  аофициалла ихҵаз ахьӡ азы Леонардо шықәсыктәи арента зықь екиу иоуан.  Уаанӡа Италиа Леонардо анџьныр ҳәа ахьӡ имамызт. Леонардо, афранцыз крал ибзоурала «игәы ззыҳәоз азгәышьреи, ахәыцреи, арҿиареи рзы ахақәиҭра» зауыз, раԥхьатәи италиатәи сахьаҭыхҩымызт. Иара иаԥхьа ари аҩыза аҳаҭыр рыман Андреа Солариои Фра Џьованни Џьокондои. Франциа Леонардо шамахамзар дҭыхуамызт, ҟазарыла аҳҭынратә ныҳәатә усмҩаԥгатәқәа, Роморантен ахан ҿыц аҟны аӡиас ахырхарҭа аԥсахра аплан, Луареи Сонои рыбжьара аканал апроект, Шамбор ахан аҟны ихадоу ҩ-халарҭак змаз амардуан рҳәы реиҿкаара инапы алакын. [[Афаил:Leonardo_IMG_1759.JPG|мини|Амбуазе  иҟоу Леонардо ибаҟа]] Иԥсҭазаара иалҵра ҩышықәса шагыз аҟаза иарӷьа напы дысит, цхыраарада ииулак дныҟәон. Леонардо Амбуазе хышықәса аиарҭа даман. 1519 ш. мшаԥымза 23 рзы  ауасиаҭ нижьит, лаҵарамза 2 рзы, 68 ш. дшырҭагылаз иҵаҩцәеи ишедеврқәеи рыгәҭаны Кло-Лиусе ахан иԥсҭазаара далҵуеит. Леонардо да Винчи иԥсыжырҭа Амбуаз ахан аҟны. [[Афаил:Da_Vinci's_tomb.jpg|мини|Леонардо да Винчи иԥсыжырҭа Амбуаз ахан аҟны.]] Вазари иажәақәа рыла, да Винчи иԥсҭазаара далҵит иҩыза гәакьа акрал Франциска  I инапаҟны. Зыгәрагара маҷу, аха Франциа аларҵәара ду змаз алегьенда Енгр, Ангелика, Каумфан уҳәа аҿыханҵаҩцәа аӡәырҩы рсахьақәа ирныԥшит. Леонардо да Винчи анышә дамадоуп Амбуаз ахан аҟны. Аԥсыжырҭа иахагылоу ахаҳә аҟны абас еиԥш иҟоу аҩыра анҵоу иҭыҟааны: "Ари амонастыр аҩныҵҟа Леонардо да Винчи иԥсыбаҩ амадоуп Афранцыз кралра асахьаҭыхҩы дуӡӡа, анџьныр, архитектор. Леонардо иҭынхаз иҵаҩы, иҩыза Франческо Мельци иоуп, 50 ш. инарзынаԥшуа аҟаза иҭынха ахылаԥшра аиҭон, уахь иаҵанакуан (асахьақәа рнаҩс) амаҭәахәқәа, абиблиотека, 50 нызқь инарзынаԥшуа еиуеиԥшым атемақәа ирызкыз аоригиналтә документқәа, ҳазҭагылоу аамҭазы урҭ рахьтә еиқәхаз хыџьара ишаны хәҭак ауп.  Егьи  иҵаҩы Салаии имаҵуҩи ирзынхеит Леонардо иӡахәаҭрақәа рыбжа рыбжа. == Аихьӡарақәа == === Аҟазара === Леонардо раԥхьа иргыланы деицырдыруеит сахьаҭыхҩык иаҳасабала. Убри адагьы, да Винчи скульпторны дыҟан ҳәа уҳәаргьы алшоит рҳәоит. Перуџьи ауниверситет аҟнытәи аҭҵааҩцәа Џьанкарло Џьентилинии Карло Сисии  изшьақәдырӷәӷәо ала, 1990 ш. рзы ирыԥшааз атерракоттә хы заҵәык ауп ҳара ҳҟынӡа иааӡаз  Леонардо да Винчи искульптуратә усумҭақәа рахьтә.  Аха Да Винчи иԥсҭазаара еиуеиԥшым аамҭақәа рзы раԥхьа иргыланы нџьнырс мамзаргьы ҵарауаҩыс ихы иԥхьаӡон. Аҿыханҵатә ҟазара уи аҟара аамҭа азикуамызт, дагьахыццакуамызт аусура. Убри аҟынтә, Леонардо исахьаҭыхратә иҭынха хыԥхьаӡарала ирацәам, иусумҭақәагьы жәпакы  ыӡит, иҟоуп аԥхасҭа ӷәӷәаны изаузгьы. Аха адунеитә сахьаҭыхратә культураҟны илагала ду акырӡа аҵанакуеит, Италиатәи Аиҭаира агеницәа жәпакы рыбжьарагьы. Иара иусумҭақәа иабзоураны аҿыханҵа аҟазара хаҭабзиала аҿиара ҿыц ахь ииасит. Леонардо иаԥхьа иҟаз Ренессанс асахьаҭыхыҩцәа абжьарашәышықәсатә ҟазара аҷыдарақәа жәпакы мап ацәыркуан. Уи ареализм ахь ахы кыдын, усҟан изыхьӡахьаз рацәан аперспектива, анатомиа аҭҵаараҟны, акомпозициатә [[Афаил:Mona_Lisa,_by_Leonardo_da_Vinci,_from_C2RMF_retouched.jpg|мини|Мона Лиза (1503—1505/1506)]] шьақәгыларақәа рыҟны еиҳа ахақәиҭрагьы цәырҵхьан. Аха, аҿыханҵара аганахьала, шәыгала аусура аганахьала, асахьаҭыхыҩцәа акырӡа иҿаҳәан, рхы иақәиҭмызт. Асахьаҿы ацәаҳәа амаҭәар нҭырҳәыцааны иаанарԥшуан, анҵамҭа ишәыз асахьа аԥшра аман. Леонардо иҿыцыз аҿыханҵатә техника дазнеит иагьалаирҵәеит. Иара иҟны ацәаҳәа ахы иақәиҭуп, избанзар убас ауп ҳаргьы ишаҳбо. Иара дазнеит алашара аҳауа иԥсаҟьаны, ирԥсыҽны алаҵареи сфумто – ахәаԥшҩи иаарԥшу амаҭәари рыбжьара алҩақәа рцәыргареи, ари аԥшшәқәа реиҿагылареи ацәаҳәақәеи дырԥсыҽуан. Абасала, аҿыханҵа аҟны ареализм зхаҭабзиара ҳаракыз аҩаӡарахь ииасит. Леонардо зегь раԥхьа еилкааны иҳәеит ажәҩан зиаҵәоу. "Аҿыханҵа" захьӡу ашәҟәаҟны,  иара иҩуан: "Ажәҩан аиаҵәара Адгьыли хыхь иҟоу аиқәаҵәареи рыбжьара иҟоу ирлашоу аҳауа ахәҭаҷқәа рыжәпара иабзоураны ишьақәгылоит" ҳәа. Иҟалап, Леонардо иавтопотреҭ акәҵәҟьоуп ззуҳәаша ак гьы аанимыжьӡеит. Аҵарауаа агәыҩбара роуит сангинала иҩу еицырдыруа Леонардо иавтопотреҭ (1512-1515шш. ирыҵанакуеит ҳәа ишьақәыргылоу) иажәра ашықәсқәа рызтәи исахьа аазырԥшуа ус иҟоуп ҳәа. Ирыԥхьаӡоит, ари «Маҵзалатәи уаххьа» азы иҩу апостол ихы аетиуд  ҳәа. Асахьаҭыхҩы иавтопатреҭ азы агәыҩбара XIX ашәышықәсазгьы иҟан, аҵыхәтәан уи атәы иҳәеит Леонардо иҭҵаараз знапы алакыз аспециалист дуцәа ируаӡәкыз апрофессор Пьетро Марани. Италиатәи аҵарауаа аҳәамҭа ҟарҵеит Леонардо да Винчи заатәи иавтопотреҭ шыԥшаау азы. Уи аарта ҟаиҵеит ажурналист Пьеро  Анџьел. Леонардо ҟазарыла алир аҟны дыхәмаруан. Милан аӡбарҭаҟны Леонардо иус ианахәаԥшуаз, музыкант иаҳасабалоуп дшарбаз, сахьаҭыхҩык мамзаргьы ҿыцаартҩык иаҳасаб ала акәымкәа. === Аҭҵаарадыреи анџьныртә уси === Иаԥҵамҭақәа рахьтә акызаҵәык азхаҵара зауз – амцәазтә тапанча азы иҟаҵаз асапаҭ ауп. Раԥхьа ас еиԥш иҟаз атапанча аларҵәара амамызт, аха XVI-тәи ашәышықәса азбжазы аамсҭацәа рыбжьара ирылаҵәеит, еиҳаракгьы аҽыуаа рҟны. Леонардо да Винчи атапанчазы амацәаз цаԥха иаԥшьигаз ацәырҵра, XIX -тәи ашәышықәсазгьыы ахархәара ду аман. Леонардо да Винчи аԥырра иаҵаз амаӡақәа рыҭҵаара дашьҭан. Милан иара асахьаҭыхымҭақәа рацәаны иҟаиҵон, еиуеиԥшым аԥсаатә хкқәа, ахәылԥҵысқәа рыԥырратә механизм ҭиҵаауан. Убри инаҷыданы аԥышәарақәагьы мҩаԥигон, аха урҭ зегьы алҵшәа рыман ҳәа иҟамызт.  Леонардо даара иҭахын аԥрыгатә аппарат аргылара. Иара ус иҳәон: "Зегь здыруа, зегь илшоит. Исзеилкаар – амҵәыжәҩақәагьы ҟалоит!".  Раԥхьа Леонардо аԥырра апроблема аус адиулон амҵәыжәҩақәа рхархәарала,  ауаҩытәыҩса ижьышәтә мчы ахархәарала аусура алиршон: Дедали Икари раппарат аидеиа. Анаҩс иара дазхәыцит убас еиԥш иҟаз аппарат аргылара, ауаҩы дадҳәаламкәа, ихы дақәиҭны амҩаԥгара илшо.  Ари аҳаирплан аидеиа ауп. Леонардо да Винчи аппарат хагәҵәылатәи аԥырреи артәареи аус адиулон. Хагәҵәылатәи аԥырраҟны «ornitottero» Леонардо иазгәаиҭон амардуан ахәланагало аҟаҵара. Ус еиԥш иҟаз аҿырԥштәы иҵанаҳәеит аԥсабара: «уахәаԥш ахаҳәтә уахәамажәҵыс, адгьыл иқәтәаз, аха ашьапқәа ахькьаҿу азы ишзыҵмыԥрааз; аԥырра ианаҿу аамҭазы амардуан ҭыг, аҩбатәи анҵамҭаҿы хыхь ишарбоу еиԥш… убас иҵԥраатәуп адгьыл аҟнытә; арҭ амардуанқәа шьапҵас ахархәара рымазароуп...» Атәара  иазкны иҩуан: «Арҭ ахыцқәа, амардуан ашьаҭаҟны иарку, ауаҩытәыҩса ишьацәкьарақәа рԥынҵеиԥш  хархәара рымоуп, ауаҩы урҭ дрықәԥалоит, ашьхәа ҳаракы ишьаҵаны дыԥаргьы ицәеижь зегьы аҽшыннакыло еиԥш». Леонардо да Винчи иоуп алашарбагатә труба (ателескоп) раԥхьатәи асхема аԥшьызгаз ҩ-линзак аҭаны (уажәы Кеплер системала алабаратә труба ҳәа ауп ишырдыруа). «Атлантикатә закәанеидкыла» анапылаҩыраҿы, 190а  бӷьыц аҟны анҵамҭа ыҟоуп: "Абла саркьақәа (ochiali) ҟаҵа аблақәа рзы, Амза дуны иубарц азы" (Leonardo da Vinci. «LIL Codice Atlantico…», I Tavole, С. А. 190а), Иҟалап, Леонардо да Винчи иакәзар раԥхьаӡа акәны аус адызулаз аӡиас шлеиуа аарԥшны аӡшьарқәа реиҭаҵразы амасса аиқәырхара имариаӡоу азакәан аформа, , аха уи аформула еилкааны иахьаарԥшымыз азы ари акритика азын. Аҭоурых аҭҵаара знапы алаку аӡәырҩы, иаҳҳәап П. Диуем, К. Трусделл, Г.К. Михаилов да Винчи  имеханикатә лыҵшәақәа акыр роригиналрзы агәыҩбара рымоуп. === Анатомиеи амедицинеи === Иԥсҭазааратә шықәсқәа рыҩныҵҟа Леонардо да Винчи зқьыла анатомиа иазкыз азгәаҭақәеи асахьақәеи ҟаиҵеит, аха иусумҭақәа икьыԥхьуамызт. Ауаатәыҩсеи аԥстәқәеи рцәеижьқәа ԥҟаны, абаҩеибаркыреи рыҩныҵҟатәи арҳәарахқәа рибыҭашьа дақәшәаны иааирԥшуан, ахәҭа хәыҷқәагьы налаҵаны. Аклиникатә анатомиа апрофессор Питер Абрамс игәаанагарала, да Винчи иҭҵааратә усумҭақәа 300 ш. ԥхьаҟа иаԥыргеит, акыр иеиҳан еицырдыруа «Греи ианатомиа» (XIX ашә. аклассикатә рҵагатә шәҟәы). === Аԥҵамҭақәа === Аԥҵамҭақәа рсиа, Леонардо да Винчи иитәу, иара убас ихьӡ иадҳәалоу: * Апарашиут * Амацәазтә цаԥха * Амаланыҟәа * Атанк (Леонардо итанк) * Ар рзы еиҭаҵуа ацҳақәа * Апрожектор * Арыԥҟьага (катапульта) * Аробот ( Леонардо иробот) * Ҩ-линзак змоу ателескоп === Ахәыцҩы === «Маӡалатәи уаххьеи» «Џьокондеи» раԥҵаҩы хәыцҩык иаҳасабалагьы ихы ааирԥшит, заа асахьаҭыхратә ԥышәа теориала аҵаҵӷәыркра шаҭахыз дазнеины: «Дыррада аԥышәа иахысуа, аԥсҟы мкыкәа, акомпосда амҩа иқәло амшынуаа иреиԥшуп...аԥышәа еснагь атеориа бзиала шьаҭас иамазароуп». [[Афаил:Leonardo_da_Vinci_(1452-1519)_-_The_Last_Supper_(1495-1498).jpg|мини|«Маӡалатәи уаххьа» (1498)]] Асахьҭыхҩы иҭихуа амаҭәарқәа рсахьа нарҵауланы аҭҵаара шаҭаху азгәаҭаны, Леонардо да Винчи иазгәаҭақәа зегьы амшынҵа ианиҵон, уи дахьцалакгьы ицын. Аҵыхәтәаны ари аинтимтә мшынҵаны иҟалеит, адунеитә литератураҿы зеиԥш ыҟам акәхеит иаргьы. Асахьақәа, аҵәаӷәанҵқәа, аескизқәа зегьы азгәаҭақәа рыцын, архитектура, амузыка, аԥсабарадырра, арра-анџьныртә усқәа  уҳәа азҵаарақәа ирызкны; урҭ зегьы еиуеиԥшым ахәамҭақәа, афилософиатә хәыцрақәа, аллегориақәа, иара убас алафҳәарақәа, ажәамаанақәа. 120 шәҟәы еидыркыло анҵамҭақәа инеиҵыху аенцциклопедиа дук азы материал ргәылоуп. Аха иара ихәыцрақәа ранҵара дашьҭамызт, уимоу имаӡаз анҵамҭақәа ҟаиҵон, иахьа уажәраанӡагьы урҭ аҵыхәанӡа рҵакы еилкааны ишьақәыргылам. Аҵабырг аԥышәароуп шьаҭас иамоу ҳәа азхаҵаны, Леонардо да Винчи ажәала мацара акәымкәа, абстракттә логикатә формулақәеи адедукциеи иазгәышьуаз ашәышықәсабжьаратә схоластика ааха ӷәӷәа аиҭеит.  Леонардо да Винчи изы ибзианы ацәажәара - ииашаны ахәыцра аанагоит, аӡәы ихьыԥшымкәа ахәыцра, авторитетқәа азгәазымҭоз ажәытәӡатәи ауаа реиԥш. Леонаридо да Винчи афеодал- абжьарашәышықәсатә культура иахылҵуаз ашьҭыбжь - асхоластика мап ацәикуеит,  иара убас агәыҳалалра, ажәытәӡатәи авторитетқәа ирымҵахырхәоз макьана имшәыцыз абуржуазиатә хәыцрақәа. Шәҟәыла мацара аҵара мап ацәкуа, аҭҵаарадырреи аҟазареи рхықәкы амаҭәарқәа рдырроуп, реилкаароуп ҳәа азгәаҭо, Леонардо да Винчи  аҵарауаа рахь Монтен  иҟаиҵоз аҽԥныҳәақәа азгәаиҭахьан заа, Галилеи Бекони рҟынӡа шәышықәса раԥхьа аҿыц ҭҵаарадыррақәа иааиртуеит. Аҭҵаара бжамҽамуп аԥышәа зцым, уи нагӡаны ахыркәшара залыршахом. Ауаҩытәыҩса имҩаԥигахьо  аҭҵаарақәа иашоуп ҳәа узрызҳәом, аматематикатә шьақәырӷәӷәара рымамзар.  Ахәыцрақәа рыҟны  зхы ыҵызхуа, иара убас уа инҵәо аҭҵаарақәа ҵабыргуп уҳәар, уа сызуқәшаҳаҭхом,  избанзар, хәыцрала мацара еибарку ахцәажәарақәа аԥышәа зцым, иашала еибаркым. === Алитературатә ҭынха === Леонардо да Винчи илитературатә ҭынха ду ҳара ҳамшқәа рҟынӡа хара бӷьара иааӡеит, арма напыла ианҵаз напыла ҩырақәа рыҟны. Леонардо да Винчи цәаҳәакгьы имкьыԥхьӡеит, аха гәаныла аԥхьаҩцәа дрымадан, иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа зегьы иусумҭақәа рҭыжьра дазхәыцуан ( Trattato della pittura, 1-тәи аҭыжь., 1651). Леонардо да Винчи иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иара иҩыза-иҵаҩы Франческо Мельци ацыԥҵәахақәа ргәылихит аҿыханҵа иазкыз, анаҩс еидикылеит "Аҿыханҵазы атрактат". Леонардо да Винчи инапылаҩыратә ҭынха акьыԥхь абеит XIX—XX шәышықәсақәа рзы. Аҭҵаарадырратәи аҭоурыхтәи ҵакы инаҷыданы уи асахьаркыратә ҵак ду амоуп, излаҩу абызшәа ацқьара иабзоураны. Агәуманизм аизҳазыӷьара аамҭазы инхоз, аиталиа бызшәа алатын бызшәа ашьҭахь иандыргылоз, Леонардо да Винчи  ибызшәа ссир усҟантәи ауаа хнахуан, (изларҳәо ала димпровзитароын), аха иара литеараторс ихы иԥхьаӡомызт, сышцәажәо еиԥш сҩуеит иҳәон; иара ипроза - XV ашәышықәсазы аинтеллигенциа рцәажәаратә бызшәазы ҿырԥшыганы иҟан, адидактикатә нҵамҭақәа рпассажқәа рыҟны агуманисттә стиль апафос аҟазшьақәа шырныԥшуагьы. Леонардо да Винчиа иажәаҳәа сахьаркуп. Убас «Аҿыханҵазы атрактат» уаршанхоит аҿыханҵатә апластикатә хаҿсақәа рыла (аӡхыҵра дахьахцәажәо атәы ҳҳәозар) акыр ибеиоу абызшәала.  Леонардо да Винчи иҟаиҵо ахҳәаақәа рыҟны иубо асахьаҭыхҩы-аҿыханҵаҩ иҩышьа, иманера инаваргыланы инапылаҩыратә нҵамҭақәа ажәабжьҳәаратә проза аҿырԥшқәа рацәоуп: абасниа, алафтә ҟазшьа змоу ажәабжьқәа, афоризмқәа, аллегориақәа, аҿаҳәатәқәа. Абасниақәеи афацециақәеи рыҟны Леонардо да Винчи XIV  ашәышықәса иаҵанакуа апрозаикцәа ирыцнеигоит, ифацециақәа жәпакы Сакетти иновеллақәа излареиԥшым аҳәара уадаҩуп. Афантастикатә ҟазшьа рымоуп аллегориақәеи аҿаҳәатәқәеи: Леонардо да Винчи абжьаратәи ашәышықәса иаҵанакуа аенциклопедиақәа рҩышьақәа ихы иаирхәон. Леонардо да Винчи иафоризмқәа рыҟны аԥсабара афилософиаҿы иаарԥшуп аепиграмматикатә формақәа. Асахьаркыратә литература иара изы аутилитартә ҟазшьа аман, ҵәыхарҭак иаҩызан. Асахьаҭыхҩы иҭынхаҟны иҷыдоу аҭыԥ ааннакылоит атрактат»Ашахмат ахәмарразы» (алат. «De Ludo Schacorum») - Иҳақәиҭу Идамра ахьӡала иҟоу амонастыр аҟнытә италиатәи амонах-математик Лука Бортоломео Пачоли ишәҟәы лаҭын бызшәала иҩуп. Атракт еицырдыруеит «Агәҿыӷьра ухызцо» (алат. «Schifanoia») ҳәа. Атракт аҟны хархәара змоу аиллиустрациақәа рыхәҭак Леонардо да Винчи ахҳәаа рыциҵеит, аҭҵааҩцәа џьоукы ари аизгаҟны иара иарбоу аҳасабтәқәа иара ишьақәиргылеит ҳәа ирыԥхьаӡоит. === Амшынҵақәа === Леонардо имшынҵақәа рҟынтә иахьазы еиқәханы иҟоуп 7000 бӷьыц, еиуеиԥшым аколлекциақәа рыҟны. Раԥхьа хәы змаӡам азгәаҭақәа бзиа иибо аҵаҩы, аҟаза Франческо Мельци итәын, аха даныԥсы ашьҭахь анапылаҩырақәа зегьы бжьаӡит. Анаҩстәи афрагментқәа цәырҵуа иалагеит XVIII—XIX ашәышықәсақәа рзы, Леонардо инапылаҩырақәа жәпакы кьыԥхьын Амброзиантәи абиблиотека ахылаԥшҩы Карло Аморетти ибзоурала. Раԥхьа иара зыԥсаз ала ирыдрымкылеит. Аӡәырҩы ирзеилкаауамызт изакәытә мазароу ироуз. Аха аҵарауаа автор данышьақәдырӷәӷәа, еилкаахеит, амбартә (ааимҭақәеи ахарџьқәеи ирызкыз) шәҟәқәа, аҟазараҭҵааратә ессеқәа, анатомиатә сахьанҵақәа, аҵәаӷәанҵа џьашьахәқәа, агеологиа иазку аҭҵаарақәа, архитектура, агидравлика, агеометриа, аибашьыгатә фортификациа, афилософиа, аоптика, асахьанҵа атехника – аӡәы имацара ишиҵанакуаз, авторс дшамаз. Леонардо имшынҵақәа ирну анҵамҭақәа асаркьатә сахьанҵара ҟазшьа рымоуп. Леонардо амбидекстромын  - арӷьа напалеиԥш, арма напалагьы дыҩуан. Ирҳәоит, иара иҩ-напык рыла еиуеиԥшым атекстқәа иҩуан ҳәа. Еиҳараӡак иара иусумҭақәа арма напала иҩуан, арӷьарахьтә армарахь. Иҭҵаарақәа маӡазарц иҭахын ҳәа рыԥхьаӡоит аӡәырҩы. Ус акәзаргьы ҟалоит. Иҟоуп "Леонардо ипочерк" ҳәа аилкаара. == Аҵаҩцәа == Ленордо иҟазарҭа идәылҵит аҵаҩцәа -"Леонардоитәқәа". * Амброџьо де Предис * Џьованни Больтраффио * Франческо Мельци * Андреа Соларио * Џьампетрино * Бернардино Луини * Чезаре да Сесто Еицырдыруа аҟаза иҵаҩцәа рааӡараҟны иԥышәа еидикылеит аԥышәаратә бжьгарақәа рыҟны. Аҵаҩы раԥхьа иргыланы аперспектива инапаы иааигароуп, амаҭәар аформа ҭиҵаароуп, анаҩс аҟаза исахьа иақәҭихроуп, ихиҩаалароуп, ахаҭара аҟынтә иҭыхлароуп, еиуеиԥшым аҿыханҵаҩцәа раԥҵамҭақәа ҭиҵаароуп, убри анаҩс ауп ихатә аԥҵамҭа анап анаиркыша. " Раԥхьа ҩнапык ала аусушьа ҵа, аццакра асҭа", - абжьгара ҟаиҵоит Леонардо. Аҟаза иҳәоит агәынкылара арҿиара шаҭаху, еиҳаракгьы афантазиа, еилкаам амцабз ацәаарақәа рыхәаԥшра дазкны, иҿыцу, иџьашьахәу аформақәа ԥшаауа. Леонардо аҿыханҵаҩцәа аԥсабара аҭҵаара рыдигалоит, амаҭәарқәа зныԥшуа асаркьа еиԥш акәымкәа. Аҵарауаҩ иаԥиҵеит ахаҿсахьа, аиҿартәышьа, ашәҵатәы, аԥстәқәа, аҵлақәа, ажәҩан, ақәа асахьақәа раарԥшышьа «арецептқәа».  Аестетикатә принципқәа инарҷыданы, аҟаза ду ианҵамҭақәа иргәылоуп анхаратә абжьгарақәа  асахьаҭыхыҩцәа қәыԥшцәа рахь.   "Аҳкәажә Лиза дель 1503—1519 Лувр, Париж Џьоконда лпортреҭ". итал. Ritratto di Monna Lisa del Giocondo)  - Леонарда да Винчи иҭыхымҭа, иҿыханҵатә аԥҵамҭақәа рыҟны зегь реиҳа еицырдыруа. Асахьа анҭыхыз арыцхә ииашаны еилкаам (хыҵхырҭақәак рыла, асахьа ҭыхын 1503-1505ш.ш. ирыбжьанакыз аамҭазы). Ҳазҭагылоу аамҭазы асахьа ҵәахуп Лувр. Издарыԥхьаӡо ала, асахьаҿы дануп Лиза Герардини,  абырфын ҭира знапы алакыз флоренциатәи ахәаахәҭҩы Франческо дель Џьокондо иԥшәмаԥҳәыс. ==== Асахьа аԥҵара аҭоурых ==== Леонардо да Винчи раԥхьатәи италиатәи ибиографцәа иазгәарҭон ари аусумҭа асахьаҭыхҩы ирҿиараҟны ҭыԥс иааннакылоз атәы.  "Мона Лиза" асахьа анҭихуаз Леонардо да Винчи иусура дацәхьаҵуамызт,  иҟан егьырҭ асахьақәа  рҭыхраан ишҟаиҵоз еиԥш, ари даара игәацԥыхәаны даҿын. Ари иаамҭа зегьы ақәирӡуан, «Ангиари амҵан аибашьра" аусумҭа иҽахаршәаланы. Даара аамҭа рацәа ақәирӡит, дхатәраны, Италиа далҵны данцоз, иаргьы Франциаҟа игоит, егьырҭ иалкааз иусумҭақәа жәпакы реиԥш. Да Винчи ари апортреҭ акыр дадҳәалан, иара анаԥиҵоз, акыр дазхәыцуан, "Аҿыханҵазы атрактат",  иара убас аҿыханҵа атехника иадҳәалоу егьырҭ азгәаҭақәа рыҟны, иубарц улшоит хымԥада "Џьоконда" иадҳәалоу абжьгарақәа. ==== Вазари иаацҳамҭа ==== Ч. Маккари. Леонардо иҩуеит Џьоконда  лпортреҭ. 1863 ш. Асахьаҭыхҩы иҟазарҭа аарԥшуп, Џьоконда лгәы лхадыршҭуеит амузыкантцәа. 1550 ш, Леонардо да Винчи иԥсҭазаара даналҵ 31 ш. ааҵуанеиԥш, италиатәи асахьаҭыхыҩцәа рнысымҩа автор Џьоџьо Вазари, (1511—1574),  иҩуан, Мона Лиза (иааркьаҿны мадонна Лиза аҟнытә) афлорентиец Франческо дель Џьоконда иԥшәмаԥҳәыс шлакәыз( итал. Francesco del Giocondo), Леонардо апортреҭ аҭыхра ԥшьышықәса шақәирӡызгьы, аҵыхәтәанынӡа аус адулаӡам. Ари аҭыхымҭа дарбанзаалак имбарц залшом, аҟазара аԥсабара иахьынӡаҿыԥшуа збарц зҭаху, ари азы алшара бзиаӡаны инаҭоит, избан акәзар аҿыханҵа акәамаҵамарақәа зегьы аныԥшуеит. Убри аҟынтә аблақәа ҭыџьџьаауеит,  ацәаакырагьы рымоуп, зыԥсы ҭоу ауаҩы иблақәа реиԥш, арҭ акәамаҵамарақәа зегьы абаҩхатәра дуӡӡа змоу аҟаза иоуп раарԥшра зылшо. Алаԥыџьқәа ауаҩытәыҩса ицәеижь аҟны ишеизҳауа еиԥш иаарԥшуп, џьара ижәпаны, даҽаџьара ираӷаны, аԥынҵа акәзар, акылҵәарсҭа  ԥшӡақәа, ицәаԥшьшәа, иԥшқарахӡа иаарԥшу, илабҿабҵәҟьоушәа иҟоуп. Аҿы маҷк иаартуп, аганқәа ақьышә ҟаԥшьқәа рҿыкәыршоуп, ишәуп ҳәа акәымкәа, цәеижьуп ҳәа агәаанагара уоуртә. Ахәда уахьахәаԥшуа иахьеисуа ашьҭыбжь уаҳарашәа иҟоуп. Ари аԥҵамҭа зхашәазымбо дарбан сахьаҭыхҩызаалакгьы ашәареи изцәырнамгарц залшом, убас еиԥш иҩуп. Мона Лиза даара дыԥшӡан аҟнытә, асахьа анҭихуаз, иара алир аҟны ихәмаруаз, ашәа зҳәоз, дзырлахҿыхшаз, лгәы лхазыршҭшаз ауаа идкыланы иман ҳәа рыҩуеит.  Леонардо иаԥҵамҭаҟны Мона Лиза лыччаԥшь убриаҟара иԥшӡоуп, анцәахшак леиԥш уаԥхьа даагылоит, уаҩытәҩсатә хылҵшьҭраны акәымкәа. Аԥҵамҭа акәзар, зеиӷьыҟам акоуп, иџьашьахәуп, избанзар аԥсҭазаара даҽакалагьы изыҟаломызт. Вазари ақьачақьцәа  рҭоурых ациҵеит ҳәа агәаанагарагьы ыҟоуп аԥхьаҩцәа рзы. Вазари итекст аҟны иаарԥшуп аџьымшьқәа лымкаала дрыхцәажәоит, асахьаҟны ишарбам ала. Ас еиԥш аиԥшымзаара ҟалон, автор асахьа дахцәажәозтгьы иара ишигәалашәоз ала, мамзаргьы даҽа џьоукы реиҭаҳәамҭақәа рыла. Алеқсеи Џьивелегов иҩуеит, Вазари излаиҳәо ала, «апортреҭ ԥшьышықәса аус адиулон ҳәа иҟоу агәаанагара иацҵаны иҳәоуп»: Цезар Борџь иҟынтә даныхынҳә аахыс Леонардо Флоренциа уиаҟара дыҟамызт, Цезар иахь дцаанӡа аҩра далагахьазтгьы, Вазари иҳәон,  хәышықәса аҩра даҿын  ҳәа». Иара убас, аҵарауаҩ иазгәеиҭоит, апатреҭ аусура ахьхыркәшам  азы – «апортреҭ, хымԥада, акраамҭа аҩра даҿын, аҵыхәтәанӡагьы инаганы ихыркәшан, Вазари ииҳәалакгьы, иара инысымҩаҟны Леонардо даарԥшуп идуу усумҭак хызмыркәшаз сахьаҭыхҩык иаҳасаб ала » ҳәа. Зҿлымҳара зуҭаша фактуп,  Вазари  иҩымҭақәа рыҟны Леонардо аҟазара злаз, афизикатә феноменқәа аазырԥшуа аӡә иакәны иӡбахә ахьиҳәо, амодели асахьеи рыбжьара иҟоу аиԥшра акәымкәа. Абри ашедевр  "афизикатә" ҷыдара асахьаҭыхҩы иҟазарҭа аҭааҩцәа хнахит, Вазари иҟынӡа ианааӡа 50 ш. рнаҩс ауп. Аҟазара абзиабаҩцәа рыбжьара асахьа акыр амҽхак ҭбаан, Леонардо исахьа иманы  Италиантәи Франциаҟа 1516 ш. рзы дышцазгьы.  Италиатәи ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала, убриижьҭеи иара акрал Франциск 1 иколлекциақәа рыҟны иҟан, еилкаам ианба, насгьы ишиднагалаз, Леонардо асахьа аҿазҵаз иахь изимырхынҳәыз. === Даҽакы === Ж. О. Д.  Енгр. Франциск I Леонардо да Винчи аҵыхәтәантәи иқәыԥсычҳара идикылоит  ( Асахьаҭыхыҩцәа раҳ иԥсҭазаара далҵуеит Фрациск 1 инапаҟны). 1818 ш. Пти-Пале, Париж. Иҟалап, асахьаҭыхҩы Флоренциа иусумҭа дзалымгазаргьы, иара дахьцоз игеит, 1516 ш. рзы Вазари иарҳәарц зылшоз ашаҳаҭцәа ыҟамкәа аҵыхәтәантәи ахьшьы аниҵазар. Ус анакәха, иара хиркәшеит иԥсра маҷк шагыз, 1519 ш. рзы. Франциа иара дынхон Кло- Лиусе, акралтә баа Амбуаз азааигәара. 1517 ш. рзы, акардинал Луиџьџь Арагонски Леонардо франциатәи иҟазарҭа даҭааит. Ари аныҟәара ахҳәаа ҟаиҵеит акардинал Антонио де Беатис имаӡаныҟәгаҩ: «1517 ш. жьҭаарамза 10 рзы, монсениор, иже, Амбуаз инацәыхараны, Леонардо да Винчи диҭааит, зжакьа шлаз абырг, 70-ҟа шықәса зхыҵуаз, - ҳаамҭазы инарылукааша асахьаҭыхҩы.  Иара ицәырганы идирбеит асахьақәа хԥа: актәи, флорентиатәи аԥҳәызба дызныз, иашьа Лоренцо Шьахә Џьулиано Медичи иҟаиҵаз аҳәарала иҭыхыз, аҩбатәи - аԥшьа Иоанн Креститель иҿара аамҭа данҭагылаз, ахԥатәи - Аԥшьа Анна,  Мариеи амаалықь Христоси, зеиӷьыҟам асахьақәа ракәын. Аҟаза иҟынтәи иҿыцу асахьақәа уаҳа ҟалашьа рымамызт, иарӷьа напы адаблиа ахьасыз иахҟьаны. Аҭҵааҩцәа гәыԥҩык ргәаанагарала, флорентиатәи аҭыԥҳа «Мона Лиза» лакәын ҳәа иԥхьаӡоуп. Иҟалап, уи даҽа патреҭызтгьы, аршаҳаҭга ҳәа акагьы зцымыз, иара убас ахҩылаагьы, Џьуалино Медичи «Мона Лиза» лахь изаҟаразаалак зыҟазаашьа змамыз. == Анализ == === Атехника === Џьивелегов излазгәеиҭо ала, "Мона Лиза" анаԥиҵоз аамҭазы Леонардо иҟазара  "хатәран, акомпозициатә иара убас егьырҭ аҟазшьақәа  рыӡбаразы иҿаԥхьа иқәгылаз зегьы иӡбахьан, зегь реиҳа иуадаҩыз асахьаҭыхратә  техника ахырхарҭалагьы. Мона Лиза лхаҿсахьала амодель анииԥшаа, иҽазишәеит аҿыханҵатә ҟазараҿы зегь реиҳа иуадаҩыз, инаимыгӡацыз аусқәа рыӡбара. Еиуеиԥшым ахархәагақәа рыла иара иҭахын, еиҳаракгыь еицырдыруа  sfumato ахархәарала, уаанӡа иҟаимҵаыз аҟаҵара: зыԥсы ҭоу ауаҩы ихаҿсахьа аԥсы ҭоушәа аарԥшра, убри аан иҩныҵҟатәи аԥсҭазаара аарԥшра ауа. Борис Виппер азҵаара ықәиргылоит: "Ас еиԥш злаилиршазеи, иҿымҵәаауа ахаҿсахьа Мона Лиза лхаҭара иаҿырԥшны аарԥшра, ихадоу ҩзҵаарак алуккар алшоит. Актәи - иџьашьахәу леонардотәи сфумато. Леонардо абас еиԥш аҳәара бзиа ибон, моделировка - аҿыханҵа агәы. Сфумато,  Џьоконда  лылаԥш хааӡа иаарԥшуп, лыччаԥшь ласӡа иҟоуп, лнапқәа татаӡа унаркьысуеит".  Сфумато - ахаҿсахьеи аиҿартәышьеи  иласу аконтури ашәшьыреи рыла иҳәаақәызҵо. Леонардо ари ахықәкы азы алашареи ацәеижьи рыбжьара ахыҵхырҭа аԥшаара абжьеигоит "ашәшьы ахкы". Ротенберг  иҩуеит, "Леонардо илиршеит иаԥҵамҭақәа рҟны ренесанстәи ауаҩы ихаҭара аарԥшра.  Ас еиԥш иҟоу азнеира асахьа аелемент абызшәақәа зегьы аныԥшуеит, хаз игоу амотивқәа рҟны - иласу авуаль, Мона Лиза лхи лыжәҩахырқәеи ирымҽхаркуа, лыхцәшьыҵәрақәа лыҵкы аконтурқәа ирылаӡҩоит. Алпатов иациҵоит,   "ахаҿсахьеи аиҿартәышьеи ирҿыкәыршо, еилаӡҩо алҩа абзоурала, Леонардо илиршеит ауаҩытәыҩсатә мимика аиқәырхара. Џьоконда лылықәа ракәзар, ахәаԥшҩы ҭынч ихәаԥшуеит, маҷк иахьҭапалоу аҟынтә лылақәа еимарџыхә иҟоушәа иаарԥшуп: лқьышәқәа еизыҵәоуп, аха улаԥш надхаланы унахәаԥшыр. иааччарашәа ухаҿы иааиуеит.  Леонардо акыршықәса аус адиулон, изаҟаразаалак ула ихыԥалоз цәаҳәак аныԥшуамызт, акәақәқәа рсахьақәеи рыԥшшәқәеи ишахәҭаз еиԥш еилаӡҩон". === Апеизаж === "Мона Лиза" раԥхьатәи ахҩылаа Прадонынтәи шаҳаҭра ауеит, апартреҭ ахаҿра шаҟа арӡуа анеитралтә фон аҟны 2012 ш. "Мона Лиза" Прадонынтә ирыцқьан, ихьшәаз анҵамҭақәа рҟынтә еиҿкаан апеизажтә фон -асахьауанахәаԥшуа иаразнак уцәанырра уԥсахуеит. Аҟазараҭҵааҩцәа инаҵшьны иазгәарҭоит, асахьаҭыхҩы апатреҭтә ҟазшьеи апеизажи шедикылаз, уи акырӡа асахьа аҩаӡара шьҭнахит. Виппер излаиԥхьаӡо ала, апеизаж аҩбатәи аҭыԥ аҟны игылоуп, асахьа аԥсы ахазҵо: "Аҩбатәи ахырхарҭа - аиҿартәышьеи афони реизыҟазаашьа. Ифантастикатәу, амшынтә ӡы  Мона Лиза лпатреҭ ахьагәылыԥхаауа ииашаҵәҟьаны аԥсы ахоушәа узааиуеит, леиҿартәышьа ахаҭа аасҭа. Мона Лиза -аԥсҭазаара ахаҭа, апеизаж -  аԥсҭазаара аԥхыӡ. Абас еиԥш иҟоу аконтраст иабзоураны, Мона Лиза уамашәа дузааигәоуп, апеизаж акәзар, аԥхьаҟатәи агәазыҳәара аҟазшьа ахылҵуеит". Ренессанстәи аҟазара аҭҵааҩы Виктор Грашьенков иҩуеит, Леонардо апеизаж иабзоураны илиршеит ауниверсалтә хыҿра аарԥшра.  "Иара илиршеит афлорентинка  Мона Лиза лпатреҭтә сахьа мҽхакы ҭбаала аарԥшра, асахьа ахаҭа аасҭа, Франческо дель Џьоконда ахԥатәи иԥшәмаԥҳәыс. Ахаҿсахьа адәахьтәи аԥшреи аҩныҵҟатәи агәаҭеи асинтетикатә гьамала иаарԥшуп. Алҩа иагәылыԥхаауа алашараҟны аиҿартәреи апеизажи  рцәаҳәақәа рыҽдыртатоит, иара убас акәша-мыкәша ицәырҵуа аԥшшәқәагьы... "Џьоконда" - ари патреҭӡам. Ари - ауаҩытәыҩса иԥстазаареи аԥсабареи ирсимволу, адоуҳатә беиара уеилнаркаауеит". «Мона Лиза» раԥхьатәи аплан аарԥшуп ихьыԥшәылоу-иҩабжьоу, ицәхаԥшьу аԥшшәқәа рыла, иара убас аҭыԥ рымоуп аизумруд-иаҵәаԥшшәқәа рдетальқәа. "Икеикеиуа иҟоу асаркьеиԥш, аԥшшәқәа аиларҭәа рхылҵуеит, ауаҩы инапала иҟаиҵаз акәымкәа, аматериал аҩныҵҟатәи амч аҟынтә иаауа, аиларшьышь аҟынтә акристалл аформа зхылҿиаауа". Леонардо иусумҭақәа жәпакы, аамҭа иаԥсахит, аиқәара рхылеит, иԥшшәқәа реизыҟазаашьа рҽырыԥсахит. Џьоконда лыччара Мона Лиза лыччаԥшь асахьа иагәылаҵәаху амаӡа хадақәа ируакуп.  Иџьашьахәу ари аччаԥшь аҟаза иаԥҵамҭақәа рҟнеиԥш, леонардескцәа русумҭақәа рҟынгьы иаарԥшуп, "Мона Лиза" аҟны иҳаракӡоу аҭыԥ ааннакылоит. Раԥхьатәи ари аҳәаақәҵа (мамзаргьы алитературатә мҳәыр) алаигалеит ашәҟәыҩҩы - аромантик Теофиль Готье 1855 ш. рзы.  Иара ихәыцит зегь реиҳа ихадараз - амаӡа зҵоу Џьоконда лыччаԥшь. Иара иаԥхьа уи иаҵаз амаӡа уаҩы имбацызт.  Иаҳҳәап,  Вазари, Мона Лиза лыччаԥшь гәазырҳагоуп ҳәа иԥхьаӡон. Готье, Џьоконда лыччаԥшь аԥҳәыс лабџьар хадақәа ируакны иԥхьаӡон, уи абзиабара шәарҭан дахәаԥшуан, аха бзиа иумбаргьы ауамызт. Готье иҩуан: Џьоконда! Ари ажәа ицәырнагон зеиӷьыҟам аԥшӡара, Леонардо исахьа аҟынтә. Ари аанаур анапҵаҟа аҟалара шәарҭан... Лара лыччаԥшь зеилкаара уадаҩу ак ашҟа укылнагон... Дон Жуан, Џьоконда дибазтгьы, исиа ианыз хнызқьҩык аҳәса рахьтә иара дидыруан... Леонардо да Винчи. «Иоанн Креститель». 1513—1516, Лувр. Ари асахьагьы амаӡа аҵоуп: Избан Иоанн Креститель дзырччо, хыхьҟа дыԥшуа? Леонардо да Винчи. «Святая Анна с Мадонной и младенцем Христом» (фрагмент), ок. 1510, Лувр Готье инаҩс, аҟазараҭҵааҩы Г. Козлов излаиҩуа ала, амаӡа зҵаз   "Џьоконда"  лыччаԥшь, ахәаԥшцәа рзы зегь реиҳа ихадароу аҳаҭыр ахь ииасит.   Аҟазаҭҵааҩцәеи аҭоурыхдырҩцәеи имаҷымкәа рцәаҳәақәа азыркит. Грашьенков, иҩуеит: " Еиуеиԥшым ауаҩытәыҩсатә ицәаныррақәеи игәазыҳәарақәеи,  Џьоконда лҭеиҭыԥш ианыԥшуеит. Лхы-лҿы иаԥну лқьышәқәа рыварақәа, бжьык рхылҵуеит,  адоуҳатә ԥсҭазаара иаҿахәҳәагоу. Аҟазаҭҵааҩы Ротенберг излаиԥхьаӡо ала, "адунеи аҟазараҟны "Мона Лиза" лпатреҭ иаҩызоу маҷуп, ауаҩытәыҩса ихаҭара аазырԥшуа, аҟазшьеи аинтеллекти ахьеилаӡҩо. Леонардо иаԥҵамҭа аинтеллектә цәаныррала еибыҭоуп. Уи ахаҭара аԥҳәыс лпатреҭ иаҵанакуеит, амодель аҟазшьа аарԥшуп ҽакала, ихыҭҳәаау алирикатә тональност иақәшәоит. "Мона Лиза" мчык ахылҵуеит - ҩныҵҟала уцәа ианыруа ахақәиҭра, ауаҩытәыҩса идоуҳатә гармониа, уи ихдырраҟны аҭыԥ ҷыда аанызкыло.  Лыччаԥшь ианыԥшуам аԥыжәара, мамзаргьы атәамбара; иҭышәынтәалоу ахдырра аҳасаб ала иудукылоит". == Аӷьычра == 1911 ш. Аҭӡы ҭацәуп, "Мона Лиза" лсахьа ахьыкнаҳаз. Винченцо Перуџьа.  Ашьауӷатә ус абӷьыц. Мона Лиза аҟазара абзиабаҩцәа ракәын дыздыруаз, иуникалтәу  аҭоурых акәмызтгьы, адунеи аҟны лыхьӡ ахыҵәо изыҟаломызт. 1911 ш. нанҳәамза 1 рзы аусумҭа иӷьичит  Лувр аусзуҩы, италиатәи асахьаҭыхҩы- адекоратор Винченцо Перуџьеи (итал. Vincenzo Peruggia).  Изырӷьычыз ахықәкы еилкаам. Иҟалап, Перуџьа "Џьоконда" лҭоурыхтә ԥсадгьыл ахь иргьежьырц иҭахызтгьы, афранцызцәа "ирӷьычит" ҳәа азыԥхьаӡо, Леонардо ихаҭа асахьа Франциаҟа ишааигазгьы.  Аполициа имҩаԥнагаз аԥшаарақәа лҵшәадахеит. Атәыла аҳәаақәа аркын, амузеи администрациа ахы иақәиҭтәын. Апоет Гииом Аполлинер дырбаандаҩынацәгьоура ҟаиҵеит ҳәа гәҩарас дҟаҵаны, анаҩс ихы дақәиҭтәын. Пабло Пикассо макәзар, уигь гәҩарас дҟаҵан.  Асахьа аӷьычра сенсациахеит. Агазеҭқәа ирнырҵоз ажәабжьқәа, асахьа еиҳагьы ахьӡ аланарҵәон. Козлов иҩуеит: "... Мона Лиза    лӷьычра иазку аус аҟны аполициа ракәӡам ахадаратә роль назыгӡо, апресса ауп, Леонардо ипатреҭ ахьӡ адунеи иахыҵәо иҟанаҵеит. Апресса (...) аристократцәа инадыркны абаша уаа рҟынӡа азҵаара ықәнаргылеит: "Мона Лиза" зӷьычда?".  Сахьала еиқәыршәаз аҭыжьрақәа - ателехәаԥшра хаҿыс иамоу - асахьа зцыз аҭоурых  рҭахын, "Џьоконда" аӡра зеиӷьыҟам агьама рнаҭеит. Арепартиорцәа рхы иадырхәон "Мона Лиза" иацыз "аидара" зегьы.  «Le Petit Parisien[en]» "Мона Лиза" иазкыз арепродукциа аԥхьатәи абӷьыц аҟны мызкы иакьыԥхьуан. Џьоконда акриминалтәи зеиӷьыҟам аилазаареи рҟны хаҿсахьа хаданы дҟалеит. "Титаник"  аҭахарала "Џьоконда" аӡра адунеи агазеҭқәа раԥхьатәи ацәаҳәақәа рҟынтә наҟ инаскьагахеит. Асахьа рыԥшааит ҩышықәса рнаҩс, Италиа- ари аус азы ахара идын аӷьыч, агазеҭқәа иҟарҵоз алаҳәарақәа мап рыцәкны, "Џьоконда" агалереиа адиректор Уффици изыраахәаз. Иазгәаҭоуп, ахҩылаақәа ҟаҵаны оригинал аҳасаб ала иҭиирц игәы ишҭаз. Перуџьа, ганкахьала италиатәи апатриотизм азы ддырҽхәон, даҽа ганкахьала - абахҭаҟны идуумыз аҿҳәара ирҭеит. 1914 ш. ажьарныҳәамза 4 рзы (италиатәи ақалақьқәа рҟны еиҿкааз ацәыргақәҵақәа рнаҩс), дхынҳәит Парижҟа. Убри аамҭа иалагӡаны "Мона Лиза" адунеи  агазеҭқәеи ажурналқәеи  рдаҟьақәа дырныҵуамызт, иара убас аԥошьҭатә сахьақәа, иагьџьашьатәым, "Мона Лиза" егьырҭ асахьақәа реиҳа дахьхырҩылаауаз. Асахьа адунеитә классика иашедеврхеит.  Козлов иҩуеит: " Апресса аспектакль ду аус аднаулеит  "Мона Лиза" лыхынҳәра". Хышықәса рахьтә ҩынтә асахьа адунеитә сенсациа иафырԥҳәысхеит. Асахьа аӷьычреи архынҳәреи  аҟазара иасимволны иҟалеит, акиноактрисацәеи апримадоннақәеи раасҭа ахьӡ адунеи иахыҵәеит. Ахәыҟаҵаҩцәеи амаҭәаӡәӡәаҩцәеи  асахьа агазеҭ иагәылаԥҟаны руада  аҭыӡқәа рҟны икнарҳауан.  Афабрика аусзуцәа рзы уахынлатәи аныҟәарақәа анеиҿыркаауаз, уаҳа даҽакы ахәаԥшра ргәы азыҳәомызт, "Мона Лиза" леиԥш. Аинтеллигенциа рыбжьара ицәырҵит Џьоконда лыдымкылара - ажәлар бзиа ирбаз". Лара лыхҭысқәа ркритик Абрам Ефрос иҩуан: "... амузеи аҷаԥшьаҩ, асахьа шьаҿак иадымҵуаз,  Луврҟа ианааз анаҩс  1911 ш. рзы иара анырӷьычыз анаҩс, Франческо дель Џьокондо иԥҳәыс лпатреҭ акәмызт иихьчоз, уаҩыбжак исахьа акәын, амаҭсахьа змаз, зны ихәмаруаз, зны иџьбараз, зхатә ҭыԥ ылхны измаз". == Авандализм == * 1956 ш. рзы асахьа азбжа ааха аҭан, аҭааҩцәа руаӡәк акислота ақәиҭәеит. * 1956 ш. ԥхынҷкәынмза 30 рзы, аболивиец Уго Унгаза Вильегас ахаҳә агәыдиҵеит, амашьхәылҵ иамаз ашәыга ааха аиҭеит.  Убри анаҩс, "Мона Лиза" рыхьчеит ахы злымҟьо асаркьа ала,  убриала аԥхьаҟатәи ашәарҭарақәа ирыцәган. * 1974 ш. мшаԥымзазы, Токио асахьақәа рцәыргақәҵаҿы, аинволидцәа рганахь ала амузеи аполитика згәамԥхаз аԥҳәыс (ацәыргақәҵахь инармышьҭуаз, азал аҩналаразы аҭагылазаашьа аԥҵаразы) аболлон иҭаз ашәыга ҟаԥшь рылалҭәарц лҽазылшәеит. * 2009 ш. мшаԥымза 2 рзы, аурыс ԥҳәыс, афранцыз тәылауаҩра змауз, убас еиԥш анышәаԥшьлыхтә чанах ааха алҭеит. * 2022 ш. лаҵарамза 29 рзы, аинволидтә колиаска иантәалаз ахаҵа асаркьа аторт агәыдиҵеит. * 2024ш. ажьарныҳәамза 28 рзы, ҩыџьа аҳәса -аекоактивистцәа, Лувр  инеины "Мона Лиза" асуԥ агәыдырҭәалеит. Авандализм аҵыхәтәантәи ԥшьыхҭыск асахьа ааха ҳәа акагьы анамҭеит, избанзар ахы злымсуаз асаркьа иҭан. == Алитература == * «100 текстк аԥсышәала», Аҟәа: Агәыҳалалратә Фонд Аԥсны аҿиара Афонд «Амшра», 2015 # ↑ LÉONARD DE VINCI 1452-1519. FlippingBook. Дата обращения: 12 августа 2022. Архивировано 12 августа 2022 года. ==Алитература== * [http://apsnyteka.org/file/100_tekstov_na_abkhazskonm_yazyke_2015_abh.pdf «100 текстк аԥсышәала», Аҟәа: Агәыҳалалратә Фонд Аԥсны аҿиара Афонд «Амшра», 2015] {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1452 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 15 рзы ииз]] [[Акатегориа:1519 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 2 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Италиатәи асахьаҭыхҩцәа]] [[Акатегориа:Италиатәи аҿыцхәыцҩцәа]] [[Акатегориа:Италиатәи архитекторцәа]] [[Акатегориа:Италиатәи аматематикцәа]] [[Акатегориа:Италиатәи аҵарауаа]] [[Акатегориа:Италиатәи аскульпторцәа]] [[Акатегориа:Италиатәи анатомистцәа]] [[Акатегориа:Италиатәи акарикатуристцәа]] [[Акатегориа:Италиатәи ицивилтәу анџьнырцәа]] [[Акатегориа:Италиатәи арратә нџьнырцәа]] [[Акатегориа:Италиатәи афизиологцәа]] [[Акатегориа:Италиатәи аиҭарҿиара аамҭазы агуманистцәа]] [[Акатегориа:Италиатәи аиҭарҿиара аамҭазы асахьаҭыхҩцәа]] [[Акатегориа:Италиатәи аиҭарҿиара аамҭазы аскульпторцәа]] [[Акатегориа:Италиатәи аиҭарҿиара аамҭазы архитекторцәа]] [[Акатегориа:Италиатәи Римтәи акатоликцәа]] [[Акатегориа:Флоренциатәи Ареспублика инхоз ауаа]] [[Акатегориа:Флоренциатәи асахьаҭыхҩцәа]] [[Акатегориа:Абаллистика аспециалистцәа]] [[Акатегориа:Ажәамаанаҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аӡыхьқәа рдинамикцәа]] [[Акатегориа:Аматематикатә ҟазацәа]] [[Акатегориа:Афилософтә теистцәа]] [[Акатегориа:Афизиогномистцәа]] [[Акатегориа:Зхатәы аԥҵамҭақәа сахьала еиқәзыршәоз ашәҟәыҩҩцәа]] p1yiq0adz2z7dv9up4i04nsbt8z5n3o 0 3960 173933 165412 2026-09-11T09:54:34Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ҧ→ԥ ×1; рааасҭа→раасҭа 173933 wikitext text/x-wiki {{Акарточка Аҳәынҭқарра |абираҟ = {{#property:p41}} |абираҟ ирызку адаҟьа = Иапониа абираҟ |агерб = {{#property:p94}} |агерб ирызку адаҟьа = Иапониа агерб |агимн=Kimi ga Yo instrumental.ogg |агимн ирызку адаҟьа = Иапониа агимн |амаҵураҭыԥ1=Аимператор |амаҵурауаҩ1= |амаҵураҭыԥ2=Аԥыза-министр |амаҵурауаҩ2= |zoom1=3}} '''Иапониа'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 310 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-ja|日本}}, {{audio|help=no|Ja-nippon_nihonkoku.ogg|«Ниҳон коку», «Ниппон коку»}} {{lang-ja|日本国}})&nbsp;— адгьылбжьахатәи аҳәынҭқарра [[Азиа]]ҟны ауп. [[Аокеан Ҭынч]] аҟны, [[Иапонтә амшын]]и, [[Чын]]и, [[Ҩадатәи Кореа|Ҩадатәгьы]] [[Аладатәи Кореа|Аладатәгьы]] [[Кореа|Кореи]], [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] мрагыларахь иҟоуп. Атерриториа [[Охоттә амшын]] аҟнытә аҩадаҟны [[Мрагылартә-Чынҭатә амшын]] аҟнынӡа аладаҟны иаҵанакуеит. Иапониа [[аҳҭнықалақь]] [[Токио]] ауп. Аҵанакы&nbsp;— {{км²|377 944}}. Аҳәынҭқарра иаланхо&nbsp;— {{иаланхо|126 740 000|2017}}. == Аҭоурых == [[Афаил:Jomon vessel 3000-2000BC.jpg|thumb|[[Ӡиомон]] бжьаратә апериод акерамика.]] Раԥхьатәи аҷыдарақәа [[Иапонтә архипелаг]] ауаа рықәныпхара ицәырҵон 40тә ҟа азқьышықәса ҳ-е-ӡа иапонтә апалеолит, иарбан 12тә азқьышықәсаӡа ҳ-е-ӡа еиҵиҵит, алагамҵа аан. Ажәытәтәи Иапониа ауааԥсыра ашәарыцареи аҟәшәареи ауон, раԥхьатәи аџьаџьа ахаҳәтә [[амаруга]]қәа реиҟаҵон. Ари апериод аҿы [[Атерракота|акерамикатә]] алхымҭақәа ыҟам азы, апериод акерамикаӡымҭа ихьӡырҵоит. 12&nbsp;000 шықәсаҟнытә ҳ-е-ӡы [[ӡиомон]] апериод изҵысит, уи амраҭашәаратәи атәылақәа рҭоурых археологиатәи апериодизациала [[Амезолит|мезолити]] [[Анеолит|неолити]] ирышьашәалоуп. 500-ҟа шықәса ҳ-е-ӡы [[иаиои]] период изҵысит. Иаиои аан Иапонтә архипелаг аҿы ақәҭәаратә [[аԥрынџьлаҵара]], [[акыцӡратә аикәагьежь]], [[асарҭы]], аметаллқәа рқәаарыхра, ахырӷәӷәарҭақәа&nbsp;— рцәырҵит. Арҭ аҿыцқәа Иапониахь [[Чын]]ҭеи [[Кореа|Кореи]] рҟнытә аиммигрантцәа раагеит. Аиапонцәа раԥхьаӡа ачынҭатәи ҭоурыхтә ахроника [[Ханьшу]] рыхиҳәааит. Чынҭатә «Х-аҳрак рҭоурых» Ва-тәыла (ус чынҭуаа Иапонтә архипелаг ихьӡырҵеит) еиҳа какала ирҵеит. Ари хроникала ахԥатәи шықәсаҿы аҳра амч-алшара дуӡа измо [[Иаматаи]] аҳра иҟан, [[Химико]] иаҳкәажәан. 250тә ш. аҿы [[Кофуи]] апериод иаиои еибаԥсахит. Ари апериод аан ахәҳәыгәрақәа ркултура иплеит. Иамато араион аҿы ахьӡык иапонтә аҳәынҭқарра ицәырҵит. == Агьеографиа == [[Афаил:Satellite image of Japan in May 2003.jpg|thumb|Иапониа аспутникаҟнытә афотографиа.]] === Аӡы аресурсқәа === Иапониаҿы иҟьаҿу ашьхатә ӡиасқәа рацәаны иҟоуп ([[Шинано]], [[Тоне]], [[Китаками]]). === Афлора === === Афауна === == Административ-территориалтә ашара == Иапониа 47 аҩаӡара дуӡӡа административтә акқәа&nbsp;— префектурқәа, азы ишоит. Еспрефектура префект дха иргылоуп. [[Афаил:Map of the prefectures of Japan with claimed territories.png|thumb|upright=1.2|Иапониа апрефектурқәа рыхсаала. Острова, которые Япония [[Проблема принадлежности южных Курильских островов|оспаривает]] у России, окрашены оранжевым цветом]] Ниже представлен список префектур в порядке [[ISO 3166-2:JP]], сгруппированных по регионам. {| style="margin:auto;" |- | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''[[Ҳоккаидо]]'''</div> ---- 1.&nbsp;[[Ҳоккаидо (агубернаторра)|Ҳоккаидо]] | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''[[Тохоку]]'''</div> ---- 2.&nbsp;[[Аомори (апрефектура)|Аомори]]<br /> 3.&nbsp;[[Ивате]]<br /> 4.&nbsp;[[Мииагьы (апрефектура)|Мииагьы]]<br /> 5.&nbsp;[[Акита (апрефектура)|Акита]]<br /> 6.&nbsp;[[Иамагата (апрефектура)|Иамагата]]<br /> 7.&nbsp;[[Фукушима (апрефектура)|Фукушима]] | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''[[Канто]]'''</div> ---- 8.&nbsp;[[Ибаракьы]]<br /> 9.&nbsp;[[Тотигьы]]<br /> 10.&nbsp;[[Гумма (апрефектура)|Гумма]]<br /> 11.&nbsp;[[Саитама (апрефектура)|Саитама]]<br /> 12.&nbsp;[[Чиба (апрефектура)|Чиба]]<br /> 13.&nbsp;[[Токио]]<br /> 14.&nbsp;[[Канагава (апрефектура)|Канагава]] | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''[[Чиубу]]'''</div> ---- 15.&nbsp;[[Ниигата (апрефектура)|Ниигата]]<br /> 16.&nbsp;[[Тоиама (апрефектура)|Тоиама]]<br /> 17.&nbsp;[[Ишикава]]<br /> 18.&nbsp;[[Фукуи (апрефектура)|Фукуи]]<br /> 19.&nbsp;[[Иаманаши (апрефектура)|Иаманаши]]<br /> 20.&nbsp;[[Нагано (апрефектура)|Нагано]]<br /> 21.&nbsp;[[Гьыфу (апрефектура)|Гьыфу]]<br /> 22.&nbsp;[[Шизуока (апрефектура)|Шизуока]]<br /> 23.&nbsp;[[Аичи (апрефектура)|Аичи]] |- | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''[[Кансаи]]'''</div> ---- 24.&nbsp;[[Мие (апрефектура)|Мие]]<br /> 25.&nbsp;[[Шига (апрефектура)|Шига]]<br /> 26.&nbsp;[[Киото (апрефектура)|Киото]]<br /> 27.&nbsp;[[Осака (апрефектура)|Осака]]<br /> 28.&nbsp;[[Хього (апрефектура)|Хього]]<br /> 29.&nbsp;[[Нара (апрефектура)|Нара]]<br /> 30.&nbsp;[[Вакаиама (апрефектура)|Вакаиама]] | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''[[Чиугоку]]'''</div> ---- 31.&nbsp;[[Тоттори (апрефектура)|Тоттори]]<br /> 32.&nbsp;[[Шимане (апрефектура)|Шимане]]<br /> 33.&nbsp;[[Окаиама (апрефектура)|Окаиама]]<br /> 34.&nbsp;[[Ҳирошима (апрефектура)|Ҳирошима]]<br /> 35.&nbsp;[[Иамагучи (апрефектура)|Иамагучи]] | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''[[Шикоку]]'''</div> ---- 36.&nbsp;[[Токушима (апрефектура)|Токушима]]<br /> 37.&nbsp;[[Кагава]]<br /> 38.&nbsp;[[Ехиме]]<br /> 39.&nbsp;[[Кочи (апрефектура)|Кочи]] | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''[[Кьушу]]и [[Окинава|Окинавеи]]'''</div> ---- 40.&nbsp;[[Фукуока (апрефектура)|Фукуока]]<br /> 41.&nbsp;[[Сага (апрефектура)|Сага]]<br /> 42.&nbsp;[[Нагасаки (апрефектура)|Нагасаки]]<br /> 43.&nbsp;[[Кумамото (апрефектура)|Кумамото]]<br /> 44.&nbsp;[[Оита (апрефектура)|Оита]]<br /> 45.&nbsp;[[Мииазаки (апрефектура)|Мииазаки]]<br /> 46.&nbsp;[[Кагошима (апрефектура)|Кагошима]]<br /> 47.&nbsp;[[Окинава (апрефектура)|Окинава]] |} Иапониа Азиа зегь раҵкьыс аҿиара змоу тәылоуп. Амра зегь раԥхьа игылоит Ипониа, избанзар уи егьырҭ атәылақәа зегь раасҭа мрагылара иазааигәоуп. Убри азы Иапониа Мрагылара Атәыла ҳәа иашьҭоуп. Иапониа 128 миллионҩык ауааԥсыра нхоит. Иахьатәи ҳаамҭа иақәшәо атехника зегь реиҳа иахьыҟарҵо Иапониа ауп. Убри азы Иапониа ҳаамҭазтәи атехнологиақәа ртәыла ҳәа иашьҭоуп. Иапониа ҳаамҭа иақәшәо тәылоуп, аха иахьа уи дахагылоуп аимператор. Иапониаа ирымоуп даараӡа ижәытәӡоу акультуреи атрадициеи, урҭ даара ҳаҭыр рықәырҵоит ркультуреи рытрадициақәеи. Абри азы Иапониа атуристцәа бзиа ирбо тәылоуп. Зегь реиҳа атуристцәа Иапониаҟа иаауеит хәажәкырамза анҵәамҭеи мшаԥымза алагамҭеи рзы. Уи аамҭазы ара ишәҭуеит сакура. ==Сакура== Сакура ари иапониатәи ацаҵлоуп. Иара шәҭуеит ааԥын. Сакура иапониатәи акультура иахәҭакуп. Уи ашәҭра ажәытә иапониатәи асахьақәа ирнуп. Сакура бжьымшы роуп ианышәҭуа. Уи абжьымшы иапониаа рзы ныҳәоуп. «Ханами» иапон бызшәала иаанагоит ашәҭ аԥшӡара аҟынтә агәахәара аиура. Сакура ашәҭ гәилԥштәуп, мамзаргьы ишкәакәоуп. Иара иапониаа рҿы захьынџьара иуԥылоит. Сакура абыӷьқәа афатә алырхуеит. ==Суши== Иапониаа ихадоу ржәытә традициатә фатә хкуп – суши. Урҭ фатәыс рхы иадырхәоит амшын ирнаҭо афатәқәеи абрынџьи. Акрыфараан иапониаа аҳәызбеи ачқыԥи рхы иадырхәаӡом. Урҭ амҿы иалхыу ҩ-лабак рыла акрырфоит. Суши – ари традициатә фатәуп. Уи аԥсыӡ аӡеи абрынџьи ирылырхуеит. Суши иапониаа рыдагьы бзиа избо ыҟоуп. Уи адунеиаҿы зегь реиҳа зыхә ҳараку, ихаау афатә хкқәа иреиуоуп. ==Асамураи== Асамураицәа ҳәа ажәытә аиапонтә еибашьцәа ирышьҭан, аиапон бызшәала самураи амаҵзура аанагоит. Самураи иҭауад дихьчон. Аибашьраҿы самураи ихы иаирхәон аҳәа. Аҳәа иапон бызшәала катана ахьӡуп. Самураи зегьы деицырдыруан ҟазарала аҳәа ахархәаразы. Асамураицәа амаҭәа ҷыда рыман. Урҭ ирыман рзакәанқәа рышәҟәы. Асамураицәа урҭ азакәанқәа ҳаҭыр рықәырҵон, урҭ рыҭауадцәа рыԥсахӡомызт. Ирытҟәаз Асамураицәа рҽыршьуан аҳәа рылаҵаны. Уи харакири ахьӡын. Харакири – ахаҵара иасимволын. Асамураицәа рхаҵаразы ирацәаны ашәҟәқәа рыҩхьеит. Иара убас «Быжьҩык» асамураицәа» ирызкны иҭыхуп зегь еицырдыруа иапониатәи афильм. ==Кабуки== Иапониатәи аҟазара иамоуп ижәытәӡатәиу атрадициақәа. Иапониатәи атеатр иахьӡуп кабуки. Кабуки – акәашареи ашәаҳәареи ҳәа еиҭаргоит. Ажәытә аҳәса ракәын актиорцәас иҟаз. Жәибжьтәи ашәышықәсазы зегьы аҽаԥсахит. Ахацәа ракәхеит актиорцәас иҟалаз. Актиорцәа дара рымаҭәа ҷыда ныҟәыргон. Уи амаҭәа ахалаҭ (аҵкыԥхьарҟьа) еиԥшуп. Уи аҵкыԥхьарҟьа иапон бызшәала иахьӡуп кимано. Кимано иахьагьы Иапониа еиԥш, егьырҭ атәылақәа рыҿгьы ирылаҵәахьеит. Кабуки атеатр аҿы аҵак дуӡӡа амоуп актиорцәа рмакиаж, урҭ дара рхала иҟарҵоит. Раԥхьа урҭ рхырҿы ахәша ахьыршьуеит, анаҩс ашәыга шкәакәа, аҵыхәтәан, рқьышәқәа ашәыга ҟаԥшь ахьыршьуеит, рыблақәа ашәыга еиқәаҵәа. Аспектакль анҵәамҭазы, актиорцәа рхырҿы абырфын хҵәаха адырҵоит. Амакиаж абырфын ахь ииасуеит. Ас еиԥш иҟоу абырфын ахҵәаха актиорцәа кыраамҭа ирҵәахуеит. Кабуки иахьазы иапониаа рзы бзиа ирбо аамҭа хгагоуп. ==Бонсаи== Иапониаа атрадициақәа рыдагьы, бзиа ирбоит аԥшӡара. Бонсаи – ари иапониатәи аҵан ҵлақәа (аҵлахәыҷӡақәа) роуп. Урҭ аҟәџьалхәыҷқәа рҿы ирызҳауеит. Бонсаи, иаабахьо аҵлақәа иреиԥшуп, аха даара ихәыҷӡақәоуп, урҭ инықәырԥшны ҩажәижәаба сантиметра инаӡоит. Бонсаи ааӡара даара иуадаҩуп. Урҭ рныҟәгаразы иҷыдоу анышә, амра шәахәа рацәаны, аӡы, арҵәыга рҭахуп. ==Шоги== Иапониатәи ашахматқәа шоги рыхьӡуп. Раԥхьаӡакәны ашахматқәа цәырҵит Индиа. Шоги цәырҵит аабатәи ашәышықәсазы индиатәи ашахматқәа рнаҩс. Ажәакала шоги иамоуп индиатәи ашахматқәа излареиԥшым ахатә ԥҟарақәа. Иаҳҳәап, аицлабҩы иигаз афигура, иацлабуа ихы иаирхәар ҟалоит. ==Оригами== Еиуеиԥшым амаҭәарқәа ақьаад иалхны аҟаҵара оригами ахьӡуп. Китаи ақьаад иаԥсадгьылуп, аха ақьаад иалху иссиру амаҭәарқәа рыԥсадгьыл Иапониа ауп. Оригами напыла иҟарҵоит. Урҭ ажәытә аҵак ду арҭон, рыхгьы иадырхәон адинтә ныҳәақәа раан. Ныҳәақәак раан иапониаа иҟарҵон акәалаԥ хәыҷқәа – санбо, уахь иҭарҵон аԥсыӡи ауаҭраҭыхи рыҟнытә ҽыҭқәак. Самбо иҭаҵаны Иапониаа ауахәамақәа рахь инаргон аныҳәагатәқәа. Ишаабо ала, иапониаа рзы адини оригами ҷыдала еидҳәалоуп. Иапониа Оригами ибзианы аҟаҵашьа здыруа аҵарабзиеи аилкаара змоу аӡә иакәны дрыԥхьаӡон. Иапониаа еиуеиԥшым афигурақәа рыла еиуеиԥшым ацәаныррақәа аадырԥшуеит. Аиҩызара иасимвалны иҟан аԥарԥалыкь, аԥсаатә, ашәҭ. Иапониа оригами аҿы зегь реиҳа ирдыруа сахьан апҟа шкәакәа. Аԥҟа шкәакәа анасыԥи аԥсынҵры дуи ирсимволын. Иапониаа агәра ргоит ақьаад иалхыу апҟа шкәакәақәа шәкы ҟазҵаз игәҭакы шынаӡо ала. ==Кимано== Кимано иапониатәи аҳәсақәа ртрадициатә маҭәоуп. Иҟалап, уи ахалаҭ (аҵкыԥхьарҟьа) иеиԥшзар. Ари иауу ҵкуп, аӡараҿы маҟала иҿарҳәоит. Аҳәса ркимоно еиԥш иҟоуп ахацәа ркимоногьы. Ус уахьахәаԥшуа иара баша ҵкык еиԥшуп, аха иара иамоуп ҩажәа елемент, уи хымԥада ашәҵашьа иазкуп. Кимано аԥҟарақәа ирықәшәо аӡә ихала ашәҵара илшаӡом. Уи азы иаҭахуп хҩык. Кимано есыҽны ашәҵаразы иманшәалаӡам. Ҳаамҭазтәи иапониатәи аҳәса еиҳа ишырзымарио рҽеиларҳәоит. Урҭ аелементқәа зегьы рхы иадырхәаӡом. Даара акраҵанакуеит акимано иану асахьақәа. Ашықәс аамҭақәа узырбо асахьақәа зну акимано зегь реиҳа ирылаҵәоуп. Акимано аҵаҟа, иапониаа асарочка, аиԥка ршәырҵоит, ирышьарҵоит иапониаа ршьаҵа агета. Гета амҿи, ацәеи ирылырхуеит. Ашьхәа жәа-сантиметрак инаӡоит. Ажәытә ари аимаа аибашьраан аибашьцәа ирышьарҵон. ==Икебана== Икебана иҷыдоу ҟазароуп. Ари ашәҭқәа ирылхыу ашәҭрқьақьоуп. Ажәытә икебана адинтә ныҳәақәа раан рхы иадырхәон, уи аритуалқәа раан Анцәа изыршаз акакәын. Икебана иара асимвалтә ҵакы амоуп. Уи ажәҩани, адгьыли, ауаҩи символла иаанарԥшуазароуп. Арҭ ах-символк ашәҭқәеи, амахә ҟатеи, абӷьқәеи рыла икебана аҟазацәа иҟарҵон. Икебана аҟаҵараан узхымԥо ашәага-загақәа ирықәныҟәатәын. == Аекономика == === Атранспорт === Иапониа амҩақәа аргылара аԥара рацәаны иақәихарџьит. 1,2-ҟа млн. км мҩа еилаҳәоқәа ихы еирхәо автотранспорт аныҟәага хада иҟоуп. Иапониахь [[амҩа армаварала аныҟәара|амҩа армаварала рныҟәоит]]. Аихамҩатә акомпаниақәа ржәабақәа атәылатәгьы арегионтәгьы аџьармыкьаҿы еиндаҭлоит. Ҿырԥштәы азы: [[Иапониатәи Аихамҩақәа]] рыбжь-компаниақәа роуп. Иапониа 173 [[аҳаирпорт]]қәа имоуп. == Алахтыреи ауаажәлари == === Аныҳәақәа === {| class="wide" |+ Иапониа аҳәынҭқарратә ныҳәақәа |- ! Амш ! Ахьӡ |- | [[Ажьырныҳәамза 1]] | {{Lang-ja|元日}} – ганџицу (Ашықәс Ҿыц актәи амш) |- | Ҩбатәи [[ажьырныҳәамза]]тәи [[ашәахьа]] | {{Lang-ja|成人の日}} – сеиџин но ҳи ([[ақәранаӡара мшы]]) |- | [[Жәабранмза 11]] | {{Lang-ja|建国記念の日}} – кенкоку кинен но ҳи (День основания государства) |- | [[Хәажәкырамза 20]] ма [[Хәажәкырамза 21|21]]<ref name="equinox">Точная дата объявляется Кабинетом министров в начале февраля предшествующего года.</ref> | {{Lang-ja|春分の日}} – шиумбун но ҳи («Тамашәҭын») |- |bgcolor="#FAFAD2"| [[Мшаԥымза 29]]<ref name="gold">Входит в [[Золотая неделя|золотую неделю]].</ref> |bgcolor="#FAFAD2"| {{Lang-ja|昭和の日}} – шио:ва но ҳи ([[Шиова амш]]) |- |bgcolor="#FAFAD2"| [[Лаҵарамза 3]]<ref name="gold"/> |bgcolor="#FAFAD2"| {{Lang-ja|憲法記念日}} – кемпо: кинемби ([[Аконституциа амш (Иапониа)|Аконституциа амш]]) |- |bgcolor="#FAFAD2"| [[Лаҵарамза 4]]<ref name="gold"/> |bgcolor="#FAFAD2"| {{Lang-ja||みどりの日}} – мидори но ҳи ([[День зелени]]) |- |bgcolor="#FAFAD2"| [[Лаҵарамза 5]]<ref name="gold"/> |bgcolor="#FAFAD2"| {{Lang-ja|こどもの日}} – кодомо но ҳи [[Кодомо-но ҳи|Ахәыҷқәа рымш]] |- | Ахԥатәи [[ԥхынгәымза]]тәи [[ашәахьа]] | {{Lang-ja|海の日}} – уми но ҳи ([[Амшын амш Иапониаҿы|Амшын амш]]) |- | [[Нанҳәамза 11]] | {{Lang-ja|山の日}} – иама но ҳи ([[Ашьха амш]]) |- | Ахԥатәи [[Цәыббрамза|цәыббрамзатәи]] [[ашәахьа]] | {{Lang-ja|敬老の日}} – кеиро: но ҳи ([[День почитания старших]]) |- | [[Цәыббрамза 22]] ма [[Цәыббрамза 23|23]]<ref name="equinox"/> | {{Lang-ja||秋分の日}} – шиу:бун но ҳи («Тамачан») |- | Ҩбатәи [[жьҭаарамза]]тәи [[ашәахьа]] | {{Lang-ja|体育の日}} – таиику но ҳи ([[Абаҩрҵәыра амш]]) |- | [[Абҵарамза 3]] | {{Lang-ja||文化の日}} – бунка но ҳи (Акультура амш) |- | [[Абҵарамза 23]] | {{Lang-ja|勤労感謝の日}} – кинро: каншиа но ҳи (День благодарности труду) |} ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Иапониа| ]] [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Аимпериақәа]] akr3vsylwcrcc3zn5nm99w82k8hs8xk 0 4030 173737 157500 2026-09-10T22:00:09Z Fraxinus.cs 8381 + 5 категориақәа [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173737 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Pacific Ocean.png|thumb|300px]] '''Аокеа́н ҭы́нч'''<ref>{{Аԥсуа-аурыс жәар (2005)}}</ref> — Адгьыл аҿы аҭбаареи аҵаулареи рыла иреиҳау аокеан. Иҟоуп мраҭашәарала Евразиеи Австралиеи рконтинентқәа рыбжьара, мрагыларала Аҩадатәии Аҩадатәии Америка, ҩадала Антарктида. ==Ахьарԥшқәа== {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:океан ҭынч}} [[Акатегориа:Аокеан ҭынч| ]] [[Акатегориа:Азиа агеографиа]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка агеографиа]] [[Акатегориа:Аладатәи Америка агеографиа]] [[Акатегориа:Океаниа агеографиа]] [[Акатегориа:Аокеанқәа]] 3z9ggwcgrz12orqstkb3cfatpzek5ll 0 4676 173898 171615 2026-09-11T09:51:52Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: иаланеит→иалагеит; ахоуп→амоуп 173898 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Иуа Абас-иԥа Коӷониа |даҽа ахьӡ=Иуа Абасович Когониа |афото=Когониа Иуа Абасович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Иуа Абас-иԥа Коӷониа |аира арыцхә={{date|13|3|1904}} |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи Очамчыра араион) Кәтол ақыҭа |аԥсра арыцхә={{date|14|7|1928}} |аԥсра аҭыԥ=[[Кәтол]] ақыҭа |аусура=аԥсуа поет, ажурналист }} '''Иуа Абас-иԥа Коӷониа''' ({{lang-ru|Иуа Абасович Когониа}}; {{date|13|3|1904}}, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи [[Очамчыра араион]]) [[Кәтол]] ақыҭа – {{date|14|7|1928}}, Кәтол ақыҭа) – аԥсуа поет, ажурналист. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Д. И. Гәлиа иаԥшьгарала еиҿкааз Кәтол ақыҭантәи ашкол даналга, 1919 ш. инаркны аҵара иҵон Аҟәатәи арҵаҩратә семинариаҿы (ашьҭахь – арҵаҩратә техникум). Араҟа аԥсуа бызшәа дирҵон Д. И. Гәлиа. Асеминариаҿы алитературатә кружок аусуреи анапылаҩыратә журнал «Ашарԥы-еҵәа» аҭыжьреи дрылахәын. 1924-1925 шш. рзы [[Аҟәа]] еиҿикааит алитературатәи адраматәи кружокқәа. Инапхгарала иҭрыжьуан анапылаҩыратә журнал «Аҿар рыбжьы». Акружокқәа хықәкы хадас ирыман ақалақьи ақыҭеи рҟны акультура-рккаратә усура амҩаԥгара, ахатәы бызшәа аиқәырхареи уи арҿиареи, ауааԥсыра рыҩнуҵҟатәи аҵарадара аԥыхра, алитераторцәа ҿарацәа ралԥшаара. 1925-1928 шш. раан И. Коӷониа аҵара иҵон Москватәи аҳәынҭқарратә ажурналистикатә институт аҟны. [[Москва]] уи аԥсуа газеҭқәа ркорреспондентс дыҟан, Аҟәаҟа иааишьҭуан акультуратә ҵакы змаз аматериалқәа. Хара имгакәа иаби, иани, иаҳәшьа Камеи рыԥсҭазаара иалҵит. Аҭаацәара ду ныҟәызгоз дрымамкәа иаанхеит. Аӡын И. Коӷониа ашкол ахь данзымцоз ҟалалон иахәҭаз ашьаҵатәы амамзаара иахҟьаны. Абри иахҟьазгьы ыҟоуп игәабзиара ауашәшәырахараҿы. Аинститут далгаанӡа, ӷәӷәала дычмазаҩны Аҟәаҟа дааргеит. Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амшқәа рзы иара дышьҭан Ахәҵа аҳаблан, Ҳаџьараҭ Аӡынба иҩнаҭаҿы. Араҟа ауп иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Ашьҭахь иԥсыбаҩ Кәтолҟа ииаган. И. Коӷониа данхәҷыз инаркны жәлар рҿаԥыц рҿиамҭақәа, алакәқәа, афырхаҵаратә ҳамҭақәа, жәлар рпоезиа, ажәаԥҟақәеи ажәарццакқәеи дрызҿлымҳан. Рыҩнаҭа лассы-лассы иаҭаалон Чагә Чаҵә иеиԥш иҟаз еицырдыруаз ажәабжьҳәаҩцәа. Ишнеи-шнеиуаз афольклортә материалқәа шьаҭас иаиоуит ипоезиа, еиҳаракгьы ипоемақәа. Агәаанагара злаҟоу ала, ажәеинраалақәа рыҩра далагеит арҵаҩратә семинариа данҭаз. Аха, ифольклортә анҵамҭақәа реиԥш, урҭ иҩымҭақәа акьыԥхь рбо иалагеит 1920ш. инаркны. Раԥхьатәи истатиа «Аҵара шаҟа хәарҭара алоу!» анылеит агазеҭ «Аԥсны» (1920, №8), раԥхьатәи иажәеинрала «Аӷьыч рыцҳа» акәзаргьы, ари агазеҭ ианылеит (1920, №9). И. Коӷониа авторс дрымоуп апоемақәа ааба («Абаҭаа Беслан», «Наҩеи Мзауҷи», «Хмыҷ Шәарыцаҩ», «Маршьанаа шықәибахыз» «Зосҳан Ачбеи Жанаа Беслан иԥацәеи», «Мшәагә кьаҿи Папба Рашьыҭи», «Ашәныуа Мырзаҟан», «Ашәба Данаҟаи аҟарач Баҟәыҟәи»). Апоемақәа ҩуп 1924-1925 шш. раан, насгьы Кәтол. Урҭ апоет ихаҭа дызхааныз аԥсуаа ажәытәтәи рыԥсҭазаара иазкуп. Убри аҟнытә, апоет дықәгылоит хьӡыртәҩык иаҳасабала, аобиктивтә-епикатә форма змоу ажәабжь еиҭаҳәаҩык иакәны. Урҭ ртема хадақәас иҟоуп – аиҩызара, агәрагара, ачарҳәара, афырхаҵара, аҳаҭыр, ашьаура. Апоемақәа ҩуп жәлар рҳәамҭақәеи ражәабжьқәеи рышьаҭала. Апоет ҟазарла ихы иаирхәоит афолклортә сиужетқәа, бызшәа лыԥшаахлагьы ицәыригоит. Апоемақәа зегьы рҟны апоет ихшыҩзышьҭра хадаҿы иҟоуп Аԥсуара, амилаҭтә етика, уи аныҟәгашьа. И. Коӷониа иԥсы ҭанаҵы иҭыҵит ипоемақәа рышәҟәы «Апоемақәа. Ажәытә ажәабжьқәа» (Аҟәа, 1925). Ашьҭахь иҩымҭақәа реизгақәа зныкымкәа иҭыжьын. Иажәеинраалақәеи ипоемақәеи рнылон ажурналқәа: «Алашара», «Амцабз», «Аҟәа- Сухум», агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Еҵәаџьаа», рыхәҭак агәылалеит «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-Москва, 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа –Москва, 2009) уҳәа егьырҭгьы. И. Коӷониа иажәеинраалақәа аурысшәахь еиҭаргеит Б. Брик, Д. Голубков, И. Левитански, Р. Казакова, Д. Чачхалиа. Аиҭагақәа кьыԥхьын «Аԥсуа поезиа антологиа» (урысшәала, М., 1958), агазеҭ «Советская Абхазия» уҳәа рҟны, хазы шәҟәқәангьы иҭыҵхьеит. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Апоемақәа, Ажәытә жәабжьқәа. Аҟәа, 1925. *Ажәытә жәабжьқәа. (Апоемақәеи ажәеинраалақәеи аԥсуаа рыбзазашьа аҟнытә). Аҟәа, 1934: Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1955. *Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1969. *Иҩымҭақәа. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Астатиақәа. Асалам шәҟәқәа. Аҟәа, 1974. *Иҩымҭақәа. Аҟәа, 2015. *аурысшәахь аиҭагақәа: Избранное. Стихи и поэмы. М., 1971. *Стихи и поэмы. Сухуми, 1972. ==Иҩымҭақәа== ===Раԥхьатәи аԥсуа поема=== Алитератураҭҵааҩцәа еицҿакны иазгәарҭоит Иуа Коӷониа иоуп ҳәа аԥсуа литератураҿы апоема ажанр хацзыркыз. Уи ипоемақәа жәлар рҳәамҭақәа шьаҭас ирымоуп, изызку атемақәа аамҭақәа зегьы рзы иактуалтәуп, ауаҩытәыҩсатә цәаҩа хадақәа рныԥшуеит: абзиабара, аиҩызара, аламыс, ачарҳәара. Аԥсуа школхәыҷқәа зегьы ирдыруеит Иуа Коӷониа ипоема «Наҩеии Мзауҷи», «Абаҭаа Беслан» уҳәа рҟынтә ацәаҳәақәа. '''«Абаҭаа Беслани» «Наҩеии Мзауҷи»''' И. Коӷониа ихьӡ кашәара ақәымкәа дҟазҵаз инеиҵыху аепикатә ҳәамҭақәа, апоемақәа роуп. Ипоемақәа, шамахамзар, зегьы шьаҭас ирымоуп ажәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭа, ҷыдала урҭ рҭоурых- фырхаҵаратә ҳәамҭақәа. Апоет ажәлар рырҿиамҭахь ихьаԥшра машәырны иҟамлеит. Апоемақәа иҿыцу аепиграф аҿы уи ихаҭа иҳәоит урҭ рыҩра игәазырԥхаз абиԥара ҿыцқәа рзы аиқәырхара шакәу: <poem>Саҟәыҵыр, исымҩыр, Ибжьаӡӡоит иара, Иахаану маҷхар, Ирхашҭӡоит жәлара.</poem> Иуа Коӷониа иқәҿиарақәа иреиҳауп сахьаркырала аҩымҭақәа зегьы иаарылукаартә иҟоу апоема «Абаҭаа Беслан». Егьырҭ ипоемақәа рҟны еиԥш, ари апоемаҿгьы апоет иҭихуеит афырхаҵа хада иҭеиҭыԥш: <poem>Аԥсны иааӡаз Абаҭаа Дхаҵа ӷьеҩын иаамҭала. Чаԥашьалеи ԥшра-сахьалеи Дкаҷҷа-каҷҷон мра ҳасабла…</poem> Алитератор [[Аҵнариа, Владимир Леуан-иԥа|В. Аҵнариа]] иҩуан: «Аԥсуа литератураҿы ҳара иҳамам Беслан ихаҿсахьа аҟны еиԥш аԥсуа иламыси, иуаҩреи, ихаҵареи, иаамысҭашәареи абысҟак еицнеиуа, ихеибарҭәаауа иҳаракны иахьаарԥшу даҽа ҩымҭак» ҳәа. '''«Наҩеии Мзаҷи»''' Уаанӡа ҳзыхцәажәоз апоема аасҭа алирикатә цәа амоуп аҩымҭа «Наҩеии Мзауҷи». Уи зызку аиҩызареи абзиабареи – апоет иаҳа алшара ирҭоит аепикатә ҳәамҭа лирикала аарԥшразы. Араҟа еилаӡҩеит аепикатә жәабжьеиҭаҳәареи алирика - цәанырратә хәшьареи. Алирика-епикатә поема «Наҩеии Мзаҷи» асиужет шьаҭас иамоуп жәлар рҳәамҭа. Ари аҩымҭа ишьақәнарӷәӷәоит ажәлар еицырзеиԥшу, урҭ рдоуҳатә зҩыдара злыжжуа ахшыҩҵак: нҵыра амам ацәгьара шьаҭас измоу анасыԥ, аиааира агоит аиаша. Адраматә ҟазшьа амоуп, еибарххоуп асиужет. Мыцхәы бзиа еибабоз ҩыџьа аиқәлацәа, аигәылацәа, аиуацәа Наҩеии Мзауҷи еснагь еицын, шәарыцара, ныҟәара еиццалон, аха ҽнак Наҩеи ԥҳәыс ссирк дааигеит: <poem>Лара мыцхәы дыԥшӡаӡан, Лычаԥашьак митәӡан, Ҟазшьалагь дхааӡан, Зегь рыла дссирны дшан.</poem> Мзауҷ бзиа дибеит иҩыза иԥҳәыс. Иҩызагьы уи иахырҟьаны дҭеирхоит. Аха аиаша ахы цәырнагоит. Иуа Коӷониа ипоемақәа зегьы зызку «аԥсуара» ҳәа азеиԥш хьӡы змоу, аԥсуа жәлар зқьышықәсала идырҿиаз аетика-моралтә дунеи, ауаҩра, аламыс уҳәа рыхьчара, рзышәаҳәара ауп, ацәгьа ҟазҵо иахьырхәроуп. Урҭ рҟны апоезиа бызшәа ҳаракыла ашәа рхиҳәаауеит аламыс шьаҭас измоу афырхаҵара, ҳәаа змам абзиабареи аиҩызареи, иҿаԥиҽуеит зхы мацара ада хәыцырҭа змам ауаа гьангьашқәа, ахамаԥагьара бзамыҟә, ақәылара-еимҵәарақәа уҳәа уб егь. Ажәакала, И. Коӷониа апоемақәа рыла зегьы еицгәарҭаратәы иҟаиҵеит ижәлар рдоуҳатә беиара иахылҵыз, наунагӡа ԥсра зқәым ауаҩытәыҩса иреиӷьӡоу иҟазшьақәа: аламыс, ақьиара, агәымшәара. («Ҳанифа-ԥшӡа», «Жанаа Беслан иԥацәа», «Хмыҷ шәарыцаҩ ныҟәаҩы» …). ===Иуа Коӷониа илирика=== Апоет дышқәыԥшӡаз еиликааит аԥсуа жәлар рҿаԥхьа идыз ауалԥшьа. Зааӡатәи иажәеинраалак аҿы иҩуан: «Иааулап ҳара ҳауаажәлар рзы аус!». Иуа Коӷониа еицеиԥшны ицааиуан алирикеи аепоси, [[аԥсуа литература]]ҿы деицырдыруа, ихьӡ камшәо дҟазҵаз ипоемақәа шракәугьы. Лирикк иаҳасаб ала, усҟантәи аԥсуа поетцәа даарылукааратәы дызлаҟалаз, уи инаҵшьны ицәыригоит ихатә субиективтә дунеи, ишиашоу иааирԥшуеит аԥсҭазаареи аԥсабареи рцәырҵрақәа издырҵысуа ацәаныррақәа. Уи ипоезиа дахәаԥшуеит аԥсы иауазны, агәы иаҭырџьманны. Иреиӷьӡоу иажәеинраалақәа ҟазшьа хадас ирымоуп ауаҩытәыҩса иҩныҵҟатәи идоуҳатә дунеи иашьашәалоу агәҭыхаҳәарақәа, агәҭахәыцрақәа, ауасиаҭҳәара. Уи заа иҽырҟәиҭхеит афилософиатә, алабжьаратә ҟазшьа змаз Д. Гәлиа ипоезиа, иааџьоушьаратәы ирласны иалихит апоезиаҿы ихатәы мҩа. Апоет уа амцхә игәы дырцыхцыхуан аԥсҭазаараҿы иԥылоз абзиеи ацәгьеи, агәышьҭыхра изҭоз асахьақәеи, игәы изырхьуаз ацәырҵрақәеи. Уи илира еиуеиԥшым абжьырацәа зхылҵуа музыкатә инструментуп. Иуа Коӷониа илирикатә мчхара зегь реиҳа иааԥшит Аԥсны аԥсабара блахкыга асахьақәа раарԥшраҿы. Уи апоезиатә лирика улаԥш ихгыларатәы ацәыргара дшазҟазоу шаҳаҭра руеит ажәеинраалақәа «Ашәарыцаҩ ашьха», «Аӡын ҵхы», «Аҵых ҵәца», «Аӡын мшы», «Ааԥынтәи ахәылбыҽха» уҳәа убас егь. Уаҟа ӷәӷәала еиларсуп апоет ицәаныррақәеи аԥсабара адәныҟатәи асахьақәеи. Лирикатә поетк иаҳасаб ала аасҭа, И. Коӷониа хараӡа еиҳа дыӷәӷәан аепикатәи алира - епикатәи ҟазшьақәа змоу ипоемақәа рыла. Урҭ рахьтә акызаҵәык – «Ашәаныуа Мырзаҟан» ауп аҭоурыхтә хҭыс темас иамоу. Иуа Коӷониа ҳлитератураҿы раԥхьаӡа акәны ахы икит алирикаҵәҟьа ажанр, ицәыригеит иара иаԥхьа аӡәгьы дызхымцәажәацыз атемақәа, апроблемақәа, апоезиатә бызшәа рзиԥшааит аԥсуа иԥсабара иашьашәалоу, иазгәакьоу адоуҳатә хазынахәқәа. ==Апоет иԥсҭазаара иалҵра== Хыхь ишаҳҳәахьаз еиԥш, Иуа Коӷониа акыр иуадаҩын Москватәи иԥсҭазаара. Абас еиԥш иҭагылазаашьа иахҟьаны, дычмазаҩхеит, аха ичҳаны ус дааиуан, иҵара каижьуамызт. Насгьы ӷәӷәала игәы иасит иаби иаб иаҳәшьеи рыԥсра. Иуа Коӷониа [[Ииуль 14|1927]] шықәсазын дычмазаҩхоит. Уи еиҳа - еиҳа ичымазара аҽарӷәӷәон, аҵарагьы аусурагьы илымшо дышьҭанаҵеит. Ианамуӡа, Аԥсныҟа дааргеит, аратәи аҳауа зҩыда ихәоз џьшьа, аха усҟан ачымазара иара атәы ҟанаҵахьан. [[1928]] шықәса ииуль 14 рзы, аинститут алгаразы маҷк шигыз, иԥсҭазаара далҵит аԥсуа поезиа ашаеҵәа И. А. Коӷониа. Дагьыржит уи иқыҭа гәакьа Кәтол. 1965 шықәсазы апоет ибаҟа ықәдыргылеит Аҟәа амшын ахықәан. Иуа Коӷониа иаалырҟьаны иԥсра гәалсра хьанҭаха ирзыҟалеит аԥсуа жәлар зегьы. Ажурнал «Еҵәаџьаа» аномерқәа руак ишеибгаз апоет иԥсра иазкны иҭыжьын. Иуа Коӷониа аԥсуа литератураҿы дзыԥсаз, иаамҭанымкәа иԥсра шаҟа ҳмилаҭ культура аҿиара еиҵанархаз атәы иахцәажәеит аԥсуа шәҟәыҩҩцәа: Д. Гәлиа, Ӡ. Дарсалиа, М. Аҳашба, И. Папасқьыр, П. Ҷкадуа. Д. Гәлиа иҩуан: «Ҳаԥыхьа далгоит ҳәа аҵара, ҳаԥсуа литература ирҿыхоит ҳәа ҳашиеигәырӷьоз, иҟалазеи? Иҟалазеи – дычмазаҩуп ӷәӷәала, аҳақьымцәагьы дук изиқәгәыӷуам рҳәоит. Ари иара дыздыруа зегьы дыдыбжьны ирылаҩит, ргәы канажьит, рнапқәа рываҳауеит, аиҳарак аԥсуа литература знапы алакыз. Уажәы иҳаҳаит дыԥсит ҳәа, ари зынӡак агәкажьга. Убас иамуит ачымазара бааԥсы». М. Л. Аҳашба истатиаҿы ҳаԥхьоит: «Даҳцәыӡит мыцхәы ҳзықәгәыӷуаз аԥсуа шәҟәыҩҩы. Аԥсуа литература иампыҵабеит аԥсуа литература дгьыл иныҵшәаз аӡыхь бзиа, аӡыхь ду». Апоет қәрахьымӡа иԥсра иазкны ажәеинраала иҩит Л. Кәыҵниа. Уаҟа уи иҩуан: <poem>Икыдшәеит ҳаеҵәа, уаҳа иԥхаӡом, Алашара ацәыӡит, наӡаӡа иаабаӡом. Аԥсуа литература шәҭык ахшәеит, Аԥсуа литература еҵәак ацәҭашәеит!</poem> Иуа Коӷониа иԥсра аԥсуа литературазы шаҟа ицәыӡ дууз атәы ибзианы иҳәеит апоет О. Демерџь-иԥа, уи иҭаацәара рахь ииҩыз асалам шәҟәы гәыҿкаагаҿы: «Уахынла амза аныҟам, аеҵәақәа ыҟоуп, аха илашьцоуп аԥсабара. Ишнеиуа, аҵх агәҭа ианынахыслак, игылоит ашаеҵәа ҳәа еҵәак. Егьырҭ аеҵәақәа зегьы рылымкаа, уи шаԥшаԥуеит, ишгылалак ашара ҟалоит, амрагьы хара имгакәа игылоит. Убри даҩызан ҳалмас Иуа, зегь рылымкаа дшаеҵәаха Аԥсны азы дгылан, дымрахахьан егьигмызт, аха дахьызмыгӡашаз, ҳагәнаҳара зықәшәаша, ачымазара даҳцәагеит». Иуа Коӷониа ибаҩхатәра ду алшарақәа зегьы ихы иаирхәартә еиԥш аамҭа имоуит, игәахәтәы дахьнамыгӡеит иаџьал, иԥсынҵры кьаҿ. Насгьы, рхабар ыҟамкәа ибжьаӡит Москва аҵара аниҵоз иаԥиҵаз арҿиамҭақәа. Аха, ус шакәугьы, уи иҭынхеит ԥсра-ӡра зқәым апоемақәеи ажәеинраалақәеи. Апоет илирика зегьы дызҭагылаз аамҭа иазкуп, иепикатә ҩымҭақәа ракәзар, урҭ ажәытә ԥсҭазаара иадҳәалоуп, шьаҭасгьы ирымоуп, шамахамзар, ажәлар рфырхаҵара-ҭоурыхтә ҳәамҭақәа. ==Ахархәара змоу алитература== *Хә. С. Бӷажәба. Аԥсуа литературазы. Аҟәа, 1960. *Ш. Д. Инал-иԥа. Аԥсуа литература аҭоурых аҟынтә. Аҟәа, 1961ш. *В. Л. Ҵнариа. Ашаеҵәа.Аҟәа, 1979ш. *М. Т. Лашәриа. Ажәа аҳәаақәа. Аҟәа.1973ш. *Б. А. Гәыргәлиа. Аԥсуа поема. Аҟәа, 1974ш. *М. Т. Лашәриа, И. А. Коӷониа иаԥҵамҭақәеи аԥсуа советтә поезиаҿы аепикатә жанрқәа рырҿиареи. Аҟәа, 1979 ш. (урысшәала). *В. Б. Агрба. Аԥсуа поезиеи жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭеи. Қарҭ, 1970 ш. *В. Л. Аҵнариа. Б.В. Шьынқәба ирҿиамҭа. Алирика. Аепос. Апоетика. Қарҭ, 1970 ш.(урысшәала) *Аԥсуа литература аҭоурых аочеркқәа. Аҟәа, 1974 ш. (урысшәала) *Ажәеинраалақәеи апоемақәеи, Аҟәа, 1969ш. *{{Аԥпа|902}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/kogonia-iua-abasovich Когониа Иуа Абасович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/ko%D3%B7onia-iua-abas-i%D2%A7a Коӷониа Иуа Абас-иԥа] {{ab icon}} [[Акатегориа:1904 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 13 рзы ииз]] [[Акатегориа:1928 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Рашәарамза 14 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]] [[Акатегориа:Кәаӷәаниаа]] [[Акатегориа:Ԥхынгәымза 14 рзы иԥсыз]] nndvn3ycwnh98bzccl6jbsoxz81egkg 0 4789 173823 165680 2026-09-11T09:29:29Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173823 wikitext text/x-wiki {{Акарточка Аҳәынҭқарра |абираҟ = {{#property:p41}} |абираҟ ирызку адаҟьа = Вануату абираҟ |агерб = {{#property:p94}} |агерб ирызку адаҟьа = Вануату агерб |агимн=United States Navy Band - Yumi, Yumi, Yumi.ogg |агимн ирызку адаҟьа = Вануату агимн |амаҵураҭыԥ1=Апрезидент |амаҵурауаҩ1= |амаҵураҭыԥ2=Аԥыза-министр |амаҵурауаҩ2= |zoom1=5}} '''Вануату''', аофициалтә хьӡы: '''Вануату Ареспублика'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 234 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-bi|Ripablik blong Vanuatu}}, {{lang-en|Republic of Vanuatu}}, {{lang-fr|République de Vanuatu}}) — ареспублика шьҭоуп аокиан Маҷ аҿы, аҵакырадгьыл наӡоит 12,2 нызықь км., инхоит 276 244 – нызықьҩык раҟара ауааԥсыра. Вануату ахьыԥшымра аиоуит [[1980]] ш. рзы [[Франциа|Франциеи]] [[Британиа Ду|Британиадуи]] рҟынтәи. Аҳҭнықалақь – Вила. Ихадоу аекономика аҟәшақәа иреиуоуп ақыҭанхамҩа, аԥсыӡкра. Аҳәынҭқарра ацыхыраара арҭоит [[Австралиа]], [[Иапониа]], [[Китаи]] уб.иҵ. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Вануату| ]] [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Ареспубликақәа]] [[Акатегориа:1980 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:Акоммонвелт иалахәу атәылақәа]] [[Акатегориа:Акоммонвелт иалахәу ареспубликақәа]] jxeq8fep315e3g0gc9sb3vl3rcyptwm 0 5228 173822 165762 2026-09-11T09:29:13Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173822 wikitext text/x-wiki {{Акарточка Аҳәынҭқарра |абираҟ = {{#property:p41}} |абираҟ ирызку адаҟьа = Австралиа абираҟ |агерб = {{#property:p94}} |агерб ирызку адаҟьа = Австралиа агерб |агимн=U.S. Navy Band, Advance Australia Fair (instrumental).ogg |агимн ирызку адаҟьа = Австралиа агимн |амаҵураҭыԥ1=Акрал |амаҵурауаҩ1= |амаҵураҭыԥ2=Аԥыза-министр |амаҵурауаҩ2= |zoom1=2 }} '''Австралиа''' ({{lang-en|Australia}}), аофициалтә хьӡы: '''Австралиатәи Аидгыла'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 219 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-en|Commonwealth of Australia}}), ма '''Австралиатәи Акомунеуест''' ({{lang-en|Commonwealth of Australia}}<ref>{{cite web|url=http://www.comlaw.gov.au/Details/C2005Q00193/0332ed71-e2d9-4451-b6d1-33ec4b570e9f|title=Constitution of Australia|publisher=[[ComLaw]]|date=2003-06-01|accessdate=2011-08-05|quote=3. It shall be lawful for the Queen, with the advice of the Privy Council, to declare by proclamation that, on and after a day therein appointed, not being later than one year after the passing of this Act, the people of New South Wales, Victoria, South Australia, Queensland, and Tasmania, and also, if Her Majesty is satisfied that the people of Western Australia have agreed thereto, of Western Australia, shall be united in a Federal Commonwealth under the name of the Commonwealth of Australia|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510150908/http://www.comlaw.gov.au/Details/C2005Q00193/0332ed71-e2d9-4451-b6d1-33ec4b570e9f|archive-date=2012-05-10}}</ref>) — [[Австралиа (аконтинент)|Австралиа аконтинент]] [[аҳәынҭқарра]] иауакуп, алаҭатәи акьыбачәшаҟны иҟоу, иаҵанакуа Австралиатәи континент, Тасманиа, нас егьырҭ ацқьаратәи, Индиатәи ҭынчгьы иҟоу адгьылбжьахақәа<ref name="Southern Ocean">{{cite web|url=http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/a/fifthocean.htm|last=Rosenberg|first=Matt|title=The New Fifth Ocean – The World's Newest Ocean – The Southern Ocean|publisher=About.com: Geography|date=2009-08-20|accessdate=2010-04-05|archive-date=2012-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120126025233/http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/a/fifthocean.htm|url-status=dead}}</ref>. Австралиа иԥылоу аҭагылазаашьа зеиԥшроу изныҟәылоит: атәыла алаҭатәи ахәҭаҟны иҟоуп, аҵыхәтәантәи аԥҳәыхраҿы Папуа — Новатәи Гвинеа, Индонезиа, Тимор Лесте; мрагыларатәи ахаԥшәаҟны Вануату, Новатәи Каледониа, Соломонтәи Арquipelаг; зны-зынла ҷыдала ҳасаб рырҭоит Новатәи Зеландиа. Торресов пролив, ахаан ҳәа изышьҭоу, Австралиа аҿиара иахҟьаны, материк иаӡәӡәо ицоит, 150 км рҟынӡа. Аҭоурыхтә ҟазшьа змоу Боигу — Папуа — Новатәи Гвинеа аартраҿы — 5 км<ref name=":02">{{Cite web|url=http://islands.unep.ch/IJA.htm#1227|title=Islands of Australia| website=Island Directory|date=1998|publisher=United Nations Environment Programme|accessdate=2020-05-04|archive-date=2012-03-29|archive-url=https://www.webcitation.org/66WH5pNsB?url=http://islands.unep.ch/IJA.htm#1227}}</ref>. Аҳәынҭқарра ауааԥсыреи реиқәыршәара иазку адыррақәа рыла, рашәарамза 30, 2023 ш. рзы Австралиа инхон 26 638 544-ҩык, ирацәаҩны аусуҩцәа, аенергетикатә центрқәа, аҳҭнықалақьқәа — мрагылара ахаԥшаҟны инхо. Австралиа — адунеиаҿы иреиӷьу агәабзиаратә усура, аҵарадырра, ашәарҭадара, аекономикаҿы иҟоу аԥҟарақәа рыхәшәаразы иреиҳау атәылақәа рнаҩсгьы, хәба-хкына иҟоуп ИҲҬ ала (Индекс Ҳаҭырра Қалақьра). Арратә хархәрақәа рыла — адунеиаҿы 12-тәи. Аекономика зегьы иреиҳау 14-тәи. ВВП ала пер капита — аҩбатәи 20-ркқәа ируакуп. Австралиа алахәуп [[G20]], [[ОЕСР]], [[ВТО]], [[АТЭС]], [[ААН]], Содружество наций, АНЗЮС, АУКУС, Форум Тихоокеанских Островов уҳәа иҟоу жәларбжьаратәи еиҿкаара дуқәа. == Ахьӡы аетимологиа == [[Файл:Flinders View of Port Jackson taken from South Head.jpg|мини|слева|Вид [[Порт-Джексон]]а, автор иугоу ''Путешествие в Terra Australis''. Уаҵәҟьа ниу [[Сиднеи]]]] Аҳажәларратә термин «Австралиа» ({{lang-en|Australia}}, {{IPA|[əˈstɹæɪljə, -liə]}} — австралиатәи англыз бызшәаҿы)<ref name="Macquarie">''Macquarie Dictionary, Fourth Edition''. (2005). Melbourne: The Macquarie Library Pty Ltd. {{ISBN|1-876429-14-3}}.</ref> ихадыршәоит лаҭтәи аетимологиа {{lang-la|austrālis}} — «алаҭәи». Ауаажәларратә рразговортә лексикаҿы аус злоу ахаҵарақәа — ''Oz'' (Австралиа), нас — ''Aussie'' ({{IPA|[ˈɒzi]}}) — австралиатәи ауаа. Ажәабжь «Неведомая Южная земля» ({{lang-la|Terra Australis Incognita}}) — «иымыз алаҭтәи адгьыл» — раԥхьаӡа акәны иарбаз Рим Империа аамҭахьы иаҵанакуеит. Аус шамоугьы, агеографиатә картографияҿы мацара ахархәара ахьынрымаз, аетимологиа ахаҭарнакра ду аман. Англыз бызшәаҿы ''Australia'' ажәа акәзар, раԥхьаӡа акәны иарбаз 1625 шықәсазы «Australia del Espíritu Santo» — Испаниа исыԥҵаз анҵамҭаҿы ({{lang-en|A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt}})<ref name="Purchas">Purchas, vol. iv, pp. 1422–32, 1625.</ref>. Испаниа иадҳәалаз «Austrialia» (sic) аҳаҭыраз аграфикатә хьаҳәақәа аԥсахит — «Australia» ҳәа<ref name="PDFsource">"A copy at the Library of Congress can be read online" (PDF). Archived from the original on 2006-08-22.</ref>. 1638 шықәсазы «Australische» ҳәа Голландтәи Батавиа (хәҭак ланарҭа иашҭоз [[Џакарта]]) акартаҿы ахархәара аман<ref name="Scott">Scott, Ernest (2004). ''The Life of Captain Matthew Flinders''. Kessinger Publishing. {{ISBN|978-1-4191-6948-9}}.</ref>. Англыз бызшәахь итәргылоу, Габриель де Фуаньи иҩыз утопиатә роман — ''Les Aventures de Jacques Sadeur dans la Découverte et le Voyage de la Terre Australe'' (1676) — Аԥсны зеиԥшроу атексттә ҩымҭаҿы «Australia» ажәа ицәырҵуеит<ref name="Baker">Baker, Sidney J. (1966). ''The Australian Language'', second edition.</ref>. 1771 шықәсазы Александр Далримпл иҿы — ''An Historical Collection of Voyages and Discoveries in the South Pacific Ocean'' — Australia атермин иаԥырҵуеит. XVIII ашәышықәсазы [[Џордж Шоу]]и [[Џеимс Эдвард Смит]]и рыҩымҭақәа — ''Zoology and Botany of New Holland'' (1793) аботаникатә картографияҿы ахархәара аҭара иалагеит<ref name="Ferguson">Ferguson, John Alexander (1975). ''Bibliography of Australia: 1784–1830''. National Library of Australia. {{ISBN|0-642-99044-1}}.</ref>. 1814 шықәсазы, Флиндерс Мэтью иҩыз ''A Voyage to Terra Australis'' — иара авторс дамеихаит ари атермин официалла ахархәаразы<ref name="Flinders">Flinders, Matthew (1814). ''A Voyage to Terra Australis''. G. and W. Nicol.</ref>. Флиндерс иҩуеит: {{цитата|If I permitted myself any innovation on the original term, it would have been to convert it to Australia; as being more agreeable to the ear, and an assimilation to the names of the other great portions of the earth.}} 1814 шықәсазы Роберт Броун иҩыз ботаникатә анҵамҭа — ''General remarks, geographical and systematical, on the botany of Terra Australis'' — «Australian» аԥҳәанҵатә форма лассы-лассы иаҳагылоуп<ref name="Brown">Bennett, J. J., ed. (1866–68). ''The Miscellaneous Botanical Works of Robert Brown, Esq., D.C.L., F.R.S''. Vol. 2. pp. 1–89.</ref><ref name="Mabberley">Mabberley, David (1985). ''Jupiter botanicus: Robert Brown of the British Museum''. British Museum (Natural History). {{ISBN|3-7682-1408-7}}.</ref>. Атермин официалла Британиатәи адмиралтиа ахашәыршәа ииҭеит 1824 шықәсазы, аха 1817 шықәса декембр 12 рзы [[Лаклан Маккуори]], [[Новатәи Южтәи Уэльс]] агубернатор, Британиа аминистерство ахь анапы иҵеиҵеит «Australia» ҳәа<ref name="Life">''Life in Australia''. Commonwealth of Australia. 2007. p. 11. {{ISBN|978-1-921446-30-6}}.</ref>. == Аҭоурых == === Аустралиа европатәиқәа иабжап ашьҭахь иаарҭа (1606 ш.ынӡа) === [[Файл:Aboriginal Art Australia.jpg|мини|слева|Аборигенцәа ррисунокқәа [[Какаду (националтә парк)|Какаду националтә парк аҿы]], шамахамзар {{nobr|30 000 ш.}} рназы.]] [[Австралиатәи аборигенцәа|Аустралиатәи аборигенцәа]] рԥынҵа Афырхаҵа иаарҭа {{s|40—60 нызқь}} шықәса раан (еиҵоу адыррақәа рыла — шамахамзар 70 нызқь шықәса раан)<ref>Peter Hiscock (2008). ''Archaeology of Ancient Australia''. Routledge: London. {{ISBN|0-415-33811-5}}.</ref><ref>John Mulvaney and Johan Kamminga (1999). ''Prehistory of Australia''. Allen and Unwin, Sydney. {{ISBN|1 864489502}}.</ref>. Ауаа Аустралиа инаахьит аҽа мшын иду ахьчарала, [[Ҩбатәи Гвинеиа]] ԥшьынҵа ҭашәны, [[Тасманиа]] иара убас, акомконтинент аԥша шьҭаҟоу аҟынтәи. Абри аус аҽаншьо рҟәатәи рыла, уи адунеи аҿы ихадоу аԥышәа рымаз амшын аус руан<ref>Ron Laidlaw «Aboriginal Society before European settlement» in Tim Gurry (ed) (1984) ''The European Occupation.'' Heinemann Educational Australia, Richmond. p. 40. {{ISBN|0 85859 2509}}.</ref>. Ауаа рҭаара континент аҿы иалагеит {{s|42—48 нызқь}} шықәса раан<ref>{{статья |автор=Gillespie, Richard |ссылка=http://www-personal.une.edu.au/~pbrown3/Gillespie02.pdf |заглавие=Dating the First Australians (full text) |издание=Radiocarbon |том=44 |номер=2 |страницы=455—472 |accessdate=2010-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030718074926/http://www-personal.une.edu.au/~pbrown3/Gillespie02.pdf |archive-date=2003-07-18 |url-status=dead |язык=en |год=2002 }}</ref>. [[Мунго аӡы|Иахьа ашьапылампыл иақәхеит]] агәыҳалалра иамаз аӡы [[Мунго (ажьырныҳәа)|Мунго]] аҿы, иахьа иахәшәу [[Новый Южный Уэльс]] аконтә<ref>{{статья |заглавие=New ages for human occupation and climatic change at Lake Mungo, Australia |издание=Nature |том=421 |номер=6925 |страницы=837—840 |pmid=1259451 |doi=10.1038/nature01383 |язык=en |тип=journal |автор=Bowler J. M., Johnston H., Olley J. M., Prescott J. R., Roberts R. G., Shawcross W., Spooner NA. |год=2003 |issn=0028-0836 }}</ref>. Ари ахархәара иашау аилкаара, [[Акремациа|кремациа]] зхы иазырхәо ауаа иреиҳау жәамтәқәас иамоу, уи иалшоит ирбо ррелигиозтә рритуалқәа рымҩаԥгара<ref>Bowler, J. M. 1971. Pleistocene salinities and climatic change: Evidence from lakes and lunettes in southeastern Australia. In: Mulvaney, D. J. and Golson, J. (eds), Aboriginal Man and Environment in Australia. Canberra: Australian National University Press, pp. 47—65.</ref>. Аборигенцәа рхатәы арбагақәа адунеи аҟны зегьы иртәыртәыз аҭакра иаҵанакуеит<ref name="NGVindig">{{cite web|url=http://www.ngv.vic.gov.au/whats-on/exhibitions/exhibitions/the-indigenous-collection|title=The Indigenous Collection|website=The Ian Potter Centre: NGV Australia|publisher=National Gallery of Victoria|accessdate=2010-12-06|url-status=dead|archive-url=https://www.webcitation.org/5ulScpce3?url=http://www.ngv.vic.gov.au/whats-on/exhibitions/exhibitions/the-indigenous-collection|archive-date=2010-12-06}}</ref>. Иахьазы иазгәарҭоит {{nobr|30 000 ш.}} иреиҳау арбагақәа рымазара, уи рхыԥхьаӡара адунеи зегь аҟны иуԥылоит, [[Улуру]] аҿы, [[Какаду (националтә парк)|Какаду]] апарк аҿы<ref>{{cite web|url=http://www.environment.gov.au/parks/kakadu/|title=Environment.gov.au|publisher=Environment.gov.au|date=2011-07-08|accessdate=2011-07-14|archive-url=https://www.webcitation.org/659dRjaxq?url=http://www.environment.gov.au/parks/kakadu/|archive-date=2012-02-02}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.environment.gov.au/parks/uluru/index.html|title=Environment.gov.au|publisher=Environment.gov.au|date=2011-07-08|accessdate=2011-07-14|archive-url=https://www.webcitation.org/659dSumXW?url=http://www.environment.gov.au/parks/uluru/index.html|archive-date=2012-02-02}}</ref>. Арбагақәа рыла, Аустралиатәи иашатәу ргыланы иуԥылоит, [[Ласко аԥшҭа]] уҳәа [[Альтамира аԥшҭа]] ахь<ref>{{cite web |url=http://www.cultureandrecreation.gov.au/articles/indigenous/art/index.htm |url-status=dead |title=Indigenous art |website=Australian Culture and Recreation Portal |publisher=Australia Government |accessdate=2010-09-26 |archive-url=https://www.webcitation.org/659dTrBuG?url=http://australia.gov.au/about-australia/australian-story/austn-indigenous-art |archive-date=2012-02-02 }}</ref><ref>{{cite web|author=Australia|url=http://australianmuseum.net.au/The-spread-of-people-to-Australia/|title=Australianmuseum.net.au|publisher=Australianmuseum.net.au|date=2011-07-01|accessdate=2011-07-14|archive-url=https://www.webcitation.org/659dUodkP?url=http://australianmuseum.net.au/The-spread-of-people-to-Australia/|archive-date=2012-02-02}}</ref>. 10—12 нызқь шықәса инарзынаԥшуа аамҭазы Тасманиа иԥкынгьы даҽа континентк рҟынтәи, нас ирылымҵит [[тасманиатәи аборигенцәа|тасманиатәи аборигенцәа]] иахь [[бумеранг]] ахархәара<ref>Julia Clark (c. 1992) «Aboriginal People of Tasmania», p. 3 in ''Aboriginal Australia'', produced by Aboriginal and Torres Strait Islander Commission (ATSIC) {{ISBN|0-644-24277-9}}.</ref>. Усҟантәи аамҭазы Аустралиа ҷыдала ауадаҩрақәа рнапы алакын — [[Викториа (Аустралиа)|Викториа]] аштат аҿы [[Кондах аҩаташьанӡа]]ҿы иаԥҵан апостоянтә нхарақәеи ачаҵәрақәа<ref>Richard Broome (1984)'' Arriving'', p. 8.</ref>. Амакасарцәа иацәажәоз уаанӡатәи аборигенцәа рахь иахыԥхьаӡалоуп, ҷыдала [[йолнгу]] рҟынтәи, [[Арнем-Ленд]] анеилырҟьо. === Аустралиа амшын иԥырхагацәа ицәырҵра (1606—1788) === [[Файл:Australia discoveries by Europeans before 1813 en.png|мини|Аустралиа европатәи амшынцәтәылауаа иԥшаара (1812 ш.ԥхьа)<br> {{legend|#000000|1606 — [[Виллем Янсзон]]}} {{legend|#ff9955|1606 — [[Луис Ваэс де Торрес]]}} {{legend|#39842c|1616 — [[Дерк Хартог]]}} {{legend|#ffd42a|1619 — [[Фредерик де Хаутман]]}} {{legend|#835b38|1644 — [[Тасман, Абел Янсзон|Абел Тасман]]}} {{legend|#516778|1696 — [[Виллем де Вламинк]]}} {{legend|#000080|1699 — [[Уильям Дампир]]}} {{legend|#8000ff|1770 — [[Џеимс Кук]]}} {{legend|#0055d4|1797—1799 — [[Џордж Басс]]}} {{legend|#ff0000|1801—1803 — [[Мэтью Флиндерс]]}}]] ==Шәахә. иара убас== * [[Аҳәынҭқаррақәа рсиа]] * [[Австралцәа]] ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:Австралиа| ]] [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Афедеративтә монархиақәа]] [[Акатегориа:1901 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:Акоммонвелт иалахәу атәылақәа]] smo44j9a1f19m87g2d7ue5qwllydy0u 14 5229 173808 125772 2026-09-11T09:27:04Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173808 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Australia}} [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Афедеративтә монархиақәа]] cjkhx1wczpy3wxkg0bwy5xrrpkcmmtz 0 5947 173902 169352 2026-09-11T09:52:10Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: « .»→«.» ×6; пробел перед , ; ×2; „..“ ×3; нсгьы→насгьы; аусымҭақәа→аусумҭақәа 173902 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ауаҩы |ахьӡ=Уильиам Шеқспир }} '''Уи́льиам Шеқспи́р''' ({{lang-en|William Shakespeare}}; {{date|26|4|1564}} [[Стратфорд-апон-Еивон]] – {{date|23|4|1616}} Стратфорд-апон-Еивон) — [[Англызцәа|англыз]] поет, адраматург, актиор. ==Абиографиа== Шеқспир диит анапҭырԥаҟаҵаҩы, аласаҭиҩы, аҭыԥантәи олдермен (асҭаршин) иҩнаҭаҿы. Шеқспир ихәыҷреи иқәыԥшреи ирызкны дыррақәак ҳәа, шамахамзар, иарбанзаалак акгьы нымхаӡеит. Ишырыԥхьаӡо ала, [[1570-1579|1570-тәи ашықәсқәа]] раан уи [[акрал Едуард VI иитәыз Стратфорд иҟаз аграмматикатә школ]] ахь дныҟәон. 1582 шықәсазы ԥҳәысс дигеит [[Ҳаҭауеи, Енн|Енн Ҳаҭауеи]], урҭ хҩык ахәыҷқәа рыхшеит. Шеқспир аицавтор еиҵбык иаҳасабала раԥхьаӡа акәны апиесақәа аус рыдиуло далагеит ҳәа рыԥхьаӡоит 1587-1588 шықәсқәа рзы. Шеқспир, аамҭак ицаныз иеиҳабацәаз, ма иеиҵбацәаз адраматургцәа реиԥш акәымкәа, адраматург иаҳасабала иусура зегьы зыдҳәалаз– «[[Алорд-камергер имаҵуцәа]]» ({{lang-en|Lord Chamberlain’s Men}}; [[1603]] ш. нахыс [[The King’s Men]]) захьӡыз театртә еилахәыра заҵәык акәын. «Алорд-камергер имаҵуцәа» еиуеиԥшым атеатрқәа рысценақәа рҿы иқәгылон, [[1599]] шықәсазы [[Темза]] аладатәи ахықә аҿы (Лондон амҵа, Саутуарк) рхатәы театр «[[Глобус]]» дыргылаанӡа. Уи категориала апубликатә театр ҳәа изышьҭаз атеатрқәа ирыҵанакуан, избанзар иаман ажәҩан аҵаҟа иаартны иҟаз апартери зыхә еиҳа иҳаракыз, иаркны иҟаҵаз агалереиақәеи. 1608 шықәса нахыс ари атеатртә еилахәыра иахатәны иҟалеит ахыб змаз (уи аҟнытәгьы еиҳа ибеиаз ауаа анеира ахьрылшоз) атеатр «Блеқфраиерс» (Blackfriars). Раԥхьа, иҟалап, қьырала инкылоу драматургк, актиорк иаҳасабала аусура иалагаз Шеқспир, ари аилахәыраҿы дук мырҵықәа дҟалеит ихадоу лахәылаҩны, атеатртә хашәалахәы аҟнытә акрызҵазкуа хәҭак зауа дыруаӡәкны. Уи акырӡа еиӷьнатәит афинанстә уадаҩрақәа змаз иҭаацәаратә ҭагылазаашьа. Ишырыԥхьаӡо ала, ари иабзоураны Шеқспир илшеит аҭауадтә герб аиурагьы. [[Лондон]]и [[Стратфорд-апон-Еивон|Стратфорди]] Шеқспир инаигӡоз активлатәи ифинанстә усура (адгьылқәа раахәара, ашәахтә еизгаразы азин аахәара, итәы зқәыз усӡбарала рымхра уҳәа уб.иҵ.) иара иаамҭазы дарбанзаалак адгьылмпыҵакҩы изы ибжьааԥнытәыз усын, уи ирҿираратә усура акала иаԥырхагахо иҟамызт. [[1613]] шықәсазы «Глобус» аҿы абылра аныҟала ашьҭахь, иҭҵааҩцәа реиҳарак ишырҳәо ала, Шеқспир уарла-шәарла, мамзаргьы зынӡаск Лондон дцаӡомызт, уи хадаратәла Стратфорд акәын дахьынхоз ((Стратфорд-апон-Еивон). Шеқспир иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, уи иҩызцәеи иколлегацәеи – актиорцәа [[Ҳеминс, Џьон|Џь. Ҳеминси]] [[Конделли, Генри|Г. Конделли]], Б. Џьонсони, егьырҭгьи ралархәрала, уи ипиесақәа - иҭыҵхьази акьыԥхь зымбацзи зегьы еизганы аҭыжьра иаздырхиеит. Раԥхьатәи афолио (1623); [[18-тәи ашәышықәса]] аҟынӡа Шеқспир ипиесақәа асценаҿы хадаратәла ирҿыцны, еиҭаҟаҵаны акәын ишцәырҵуаз. [[19-тәи ашәышықәса]] азыбжазы ицәырҵуа иалагеит Шеқспир иавторра гәыҩбара азызуаз атеориақәа. Урҭ аԥшьызгоз ишырыԥхьаӡоз ала, ипиесақәа авторцәас ирымазар ҟалон аамҭак ицаныз, аҵара змаз аристократцәа – аграфцәа Оқсфорд, Ратленд, Дерби уҳәа егьырҭгьы.  Ицәырҵит агәаанагара, Шеқспир ипиесақәа авторс дрымоуп ҳәа уи иаԥхьа апиесақәа зыҩуаз К.Марло. Шеқспир иавторра ахырбгаларазы аҽазышәарақәа иахьа уажәраанӡагьы иҟоуп, аха аҵарауаа реиҳараҩык еицҿакны уи иавторра азхарҵоит. Ҳаамҭазтәи алитератураҭҵаараҿы Шеқспир иканон ҳәа изышьҭоу (даҽакала иуҳәозар, завторра гәыҩбара амам апиесақәа; урҭ иахьазы 36 шьақәыргылоуп) апроблема зыруадаҩуа, Англиа 16-17-тәи ашәышықәсақәа рҳәааҿы иаларҵәаз - пиесак аӡәы-ҩыџьа авторцәа аус анадырулоз аԥышәа ауп. Шеқспир иавторра ахьышьақәырыӷәӷәо апиесақәа зегь рахьтә еиҳа изаау акәны иҟоуп – акомедиа «Ҩыџьа Веронатәқәа» («The two gentlemen of Verona», 1589–1591 ш.ш., икьыԥхьуп – 1623шықәсазы). 1600-тәи ашықәсқәа ирыҵанакуа апиесақәа гәыԥк – «Ашәага ашәагазы» ((«Measure for measure», 1603–1604), «Мақбет» («Macbeth», 1606–1607, аҩбагьы кьыԥхьуп 1623 шықәсазы) уҳәа егь. – асценақәа акык-ҩбак иҿыцны аус рыдиулеит Т.Мидлтон, иҟалап Шеқспир даламырхәкәа акәзаргьы. Аҵыхәтәаны, зегь реиҳа ихьшәоу уи ипиесақәа – Карденио («Cardenio», 1612–1613, еиқәымхаӡеит), «Акрал Генрих VIII-тәи» («All is well, or King Henry VIII», 1612–1613, икьыԥхьуп 1623 ш.), «Ҩыџьа идыру ауацәа» («Two noble kinsmen», 1613–1614, икьыԥхьуп 1634 шықәсазы),Џь. Флетчери Шеқспири русеицурала иаԥҵоуп. Уи иаҷыдангьы, Шеқспир иавторразы гәыҩбара ахьыҟам апиесақәа рыхәҭакгьы, иаҳҳәозар, «Гамлет», егьырҭ авторцәа заатәи рыпиесақәа рышьаҭала иҩуп. Шеқспир ирҿиамҭа традициалатәи аамҭала реихшараҿы иалыркаауан: заатәи ахроникақәеи, акомедиақәеи, апоемақәеи раамҭа (1590-тәи ашықәсқәа), иҭышәынтәалоу атрагедиақәеи «ипроблематәу апиесақәеи (мамзаргьы «еиқәылашьца иҟоу акомедиақәеи») 1600-1608 ш.ш., иара убасгьы «атрагикомедиақәа», мамзаргьы афантастикеи алакәи релементқәа злоу адрамақәа раамҭа (1609-1613ш.) William Shakespeare. The tragedy of Hamlet Prince of Denmarke. London, 1611 (Уилиам Шеқспир. Ҳамлет). Аҩбатәи аҭыжьымҭа атитултә даҟьа in quarto аформат аҿы. Folger Shakespeare Library. CC BY-SA 4.0 Ас еиԥш иҟоу аамҭалатәи аихшара мзызс иаман Шеқспир ибиографиа ҳәаақәҵарала аинтерпретациа азура – заатәи икомедиақәа ирыҵоу «аренессанстә», гәырӷьаралатәи адунеихәаԥшышьа аҟнытә ишәхьоу атрагедиақәа рҿы иҟоу адунеи аоптимисттә блала ахәаԥшра агәахшәара, уи ашьҭахь агәыӷреи алакәи рдунеи агәылалара. Ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра ас еиԥш ҵакы заҵәыла ари азҵаара азнеира иақәшаҳаҭым. Избанзар, иахьатәи аҭҵааҩцәа ишҳеилдыркаауа ала,  Шеқспир еиуеиԥшым аамҭақәа рзы дзызхьаԥшуа ажанрқәа автор хаҭала ииҭахыу акәымкәа, апублика ргәаҳәарақәеи, урҭ еиҳа рхы ахькыду, насгьы атеатртә ԥышәараҿы имҩаԥысуа аԥсахрақәеи роуп. 20 шықәса инареиҳаны Шеқспир драматургк иаҳасабала аус иуан иаамҭазы ирдыруаз ажанрқәа зегьы рҿы.  1590-тәи ашықәсқәа рзы уи Англиатәи акралқәа ирызкыз асиужетқәа рыла иаԥиҵеит аҭоурыхтә хроникақәа рцикл. Ахроникақәа – Шеқспир раԥхьаӡатәи иԥышәоуп иуадаҩу ахаҭаратәи аполитикатәи аганқәа реимадараҿы ауаҩытәыҩсатә ҟазшьа аарԥшраҿы, аҭоурых аҿы аиндивиди аколлективи рроль аилкаараҿы. Аҭоурыхтә материал аарԥшраҿы ихадоу хыҵхырҭаны Шеқспир изы, уи аамҭак ицаныз егьырҭ арҿиаҩцәа зегьы реиԥш, иҟалеит Р. Холиншед иаԥҵамҭа: «Англиеи, Шотландиеи, Ирландиеи рхроникақәа» (Аҩбатәи аҭыжьымҭа, 1587). Традициала ахроникақәа еидыркылоит ҩ-тетралогиак: хронологиала еиҳа ихьшәоу ахҭысқәа аарԥшуп «Генрих VI» ахәҭақәа хԥа рҿы (1591–1592,икьыԥхьуп 1623, 1594, 1595 шықәсқәа рзы) «Ричард III» («The tragedy of king Richard III», 1592–1593, икьыԥхьуп 1597 ш.), еиҳа изаау – «Ричард II» аҿы («The tragedy of king Richard II», 1595, икьыԥхьуп 1597 азы), «Генриха IV» («The Historie of Henrie IV» ҩ-хәҭак рҿы, 1596–1597 и 1597–1598, 1-тәи ахәҭа кьыԥхьын 1598 шықәсазы, 2-тәи – 1600 шықәсазы) иара убас «Генрих V» («The life of Henry V» аҿы, 1598–1599, икьыԥхьын 1600 шықәсазы). Арҭ 8-хроникак рызкуп 1399 шықәсазы Ричард II-тәи данахырҳәаз инаркны, 1485 ш. Босворт иҟаз аибашьраҿы Ричард III иаҵахара аҟынӡа аамҭа аҩныҵҟала имҩаԥысуаз ахҭысқәа. Шеқспир аамҭак ицаныз егьырҭ адраматургцәа реиҳараҩык рзы ахроникаҿы акомикатә сценақәа «ибжьаргылоу номерқәаны» иҟаҵазар, Шеқспир иҿы иҭоурыхтәым аперсонажцәа ԥсихологиала ахроника хықәкыла изызку аҭоурыхтә персонажцәа иреиҵамкәа инарҵауланы иаарԥшуп. Иаҳҳәап, сер Џьон Фальстаф ахроникаҿы («Генрих IV», ахәҭақәа 1 и 2; «Генрих V») иоуз асценатә еицдырра иабзоураны акомедиа «Винӡортәи ахыччаҩцәа» («The merry wives of Windsor», 1597–1598, икьыԥхьын 1602 шықәсазы). Атетралогиа иалаӡам ахроникақәа «Акрал Иоанн» («King John», 1596, икьыԥхьын 1623 ш.), иара убас «Акрал Генрих VIII». 1590-тәи ашықәсқәа рзы иҩу Шеқспир икомедиақәа ҟазшьа дырганы ирымоуп акырӡа ируадаҩу, ҩыџьа-ҩыџьала, хҩы-хҩыла бзиа еибабо афырхацәа злоу асиужетқәа рыла аибыҭара. «Винӡортәи ахыччаҩцәа» рҟны ада, егьырҭ зегьы рҿы ахҭысқәа мҩаԥысуеит Англиа анҭыҵ, еиҳарак Италиа.  Арҭ «аромантикатә» комедиақәа реиҳарак рсиужетқәа абжьааԥны иахьынтәаагоу еиҭагоу ановеллақәа реизгақәа рҟнытә ауп. «Ҩыџьа Веронатәқәеи» «Винӡортәи ахыччаҩцәеи» рыда, Шеқспир заатәи икомедиақәа рышҟа иаҵанакуеит «Ахамаԥышәа лыбжьара» («The taming of the shrew», 1590–1591), «Аҩашьарақәа ркомедиа» («The comedy of errors», 1594, аҩбагьы кьыԥхьын 1623 шықәсазы), «Илҵшәадахаз абзиабаратә ҽазышәарақәа» («Love’s labour’s lost», 1594–1595, икьыԥхьын 1598 ш.), «Аԥхынҵыхтәи аԥхыӡ» («A midsummer night’s dream», 1595) и «Акгьы злам азы ашыкь бжьы рацәа» («Much ado about nothing», 1598, аҩбагьы кьыԥхьын 1600 шықәсазы). Еиҳа ихьшәоу Шеқспир икомедиақәа рҿы (иааизакны 1600-тәи ашықәсқәа ирыҵанакуа идрамаҿы еиԥш) еиҳа иӷәӷәаны иаарԥшуп амелонхолиатә, агәкаҳаратә лагамҭа. Заатәи икомедиақәа рҿы ақьачақь баша ихархьу комикны даарԥшызар, ихьшәоу ирҿиамҭақәа рҿы уи бжеиҳан илахь еиқәуп, зны-зынлагьы тәамбаратә-хыччарала ахҭысқәа дрыхәаԥшуеит, абзиабаратә цәаҳәақәа ракәзар,  афырхацәа азыԥшымкәа иаалырҟьаны иӡбахоит. Убас еиԥш иҟоу, Шеқспир ихаан икьыԥхьымыз «амелонхолиатә» комедиақәа рахь иаҵанакуеит «Ишԥашәгәаԥхо шәара абри? («As you like it», 1599), «Ажәаҩатәи аҵх, мамзаргьы шәара ишышәҭахыу» («Twelfth night, or What you will», 1600–1601), иара убасгьы «Ибзианы инҵәо зегьы бзиоуп» («All’s well that ends well», 1603–1607, рызегьы кьыԥхьын 1623 шықәсазы). Урҭ акомедиақәа типла ирзааигәоуп ажанрқәа рҳәаақәа еилазго «апроблематә пиесақәа» ргәыԥгьы. Урҭ зегьы рзы иҟазшьадырганы иҟоуп инаҵшьны иаарԥшу асоциалтәра, афырхацәа иаартны, зны-зынлагьы цәгьацәыԥхамшьарыла ауаажәларра ианрыхцәажәо, афырхаҵа истатуси ииҳәо ажәақәеи ихымҩаԥгашьеи лассы-лассы ианеиқәымшәо, амораль аганахьала иҟоу ауадаҩреи аҵакы рацәареи. Убас, «Венециатәи ахәҳахәҭҩы» («The merchant of Venice», 1596–1597, икьыԥхьуп 1600 шықәсазы) иахәаԥшуеит, ахәшьарагьы арҭоит ганкахьала, атрадициа аҳәаақәа ирҭагӡаны ауриақәа карикатуратә ҳасабла раарԥшра еиԥш, даҽа ганкахьала, антисемитизм иаҿагыланы иаԥҵоу раԥхьатәи сахьаркыратә ҳәамҭак аҳасабалагьы. Апиеса «Троили Крессидеи» («Troilus and Cressida», 1600–1602, икьыԥхьын 1609 шықәсазы) аҿы лассы-лассы иазгәарҭоит изҭагылоу аамҭа иазырхоу асатира, «Ашәагазы ашәага» аҿы акәзар – Иаков VI Стиуарт инапхгара раԥхьатәи ашықәсқәа раан амчреи аморали ирызкны иҟаз аимак-аиҿакқәа рныҩбжьы. «Апроблематә пиесақәа» ирхыуԥхьаӡалар алшоит Шеқспири Т.Мидлтони реицавторрала иаԥҵоу «Афинтәи Тимон» («Timon of Athens», 1605–1606, икьыԥхьын в 1623 шықәсазы) – Шеқспир изы прецедент змамыз аҵәылаҵареи агәкаҳареи рыла иҭәу, ауаажәларра ргәымбылџьбареи рыԥсыцәгьареи ирызку асатира.  Ахроникақәеи, «апроблематә пиесақәеи», атрагедиақәеи рыбжьара иҟоу аҭыԥ ааныркылоит Плутархи, иара убас егьырҭ римтәи аҭоурыхҩҩцәеи рсиужетқәа рыла иҩу «римтәи атрагедиақәа»: «Иули Цезар» » («Julius Caesar», 1599), «Антонии Клеопатреи» («Antony and Cleopatra», 1606), «Кориолан» («Coriolanus», 1608, урҭ зегьы кьыԥхьын 1623 шықәсазы). Формалла «римтәи атрагедиақәа» рахь ирхырыԥхьаӡалоит иара убасгьы заатәи иҩымҭа «Тит Андроник» («Titus Andronicus», 1592, икьыԥхьын 1594 шықәсазы). Зегь реиҳа еицырдыруеит, еиҳагьы лассы-лассы иқәдыргылоит атрагедиа дуқәа ҳәа изышьҭоу Шеқспир ирҿиамҭақәа: «Ромеои Џьульеттеи» («Romeo and Juliet», 1595–1596, икьыԥхьын 1597ш.), «Ҳамлет» («The Tragedy of Hamlet, Prince of Denmark», 1600–1601, икьыԥхьын 1603ш.), «Отелло» («Othello, the moore of Venice», 1603–1604, икьыԥхьын 1622 ш.), «Аҳәынҭқар Лир» («King Lear», 1605–1606, икьыԥхьын 1608 ш.), иара убас  «Мақбет». Шеқспир «итрагедиа дуқәа» рҿы иҟаӡам еицырзеиԥшу асиужеттә мҩақәеи афырхацәа ртипқәеи. «Ромеои Џьулеттеи» «аромантикатә комедиақәа» ирзааигәоуп, итрагедиатәу, раԥхьаӡа иргыланы, уи аҵыхәтәа ауп. Ҳамлет» - адунеитә драматургиаҿы зегь реиҳа еицырдыруа, иара убас зегь реиҳагьы еилкаам трагедиоуп. Уи традициала афырхаҵа агәҭахәыцреи аус ҟаҵареи рыбжьара илак-ҩакра ҭоурых ҭҵаарак аҳасабала аинтерпретациа азыруеит. Уи 17-тәи ашәышықәса раԥхьатәи ашықәсқәа рзы ҿыц ихынҳәыз «ашьауратә трагедиа» амода Шеқспир аҭакс иаиҭази афырхаҵа - амелонхолик ихаҿсахьеи реилаӡҩара иахылҿиааз рҿиамҭоуп. «Отеллои» «Мақбети» лассы-лассы еизааигәартәуеит рҽеишьа змам агхақәа ирызку трагедиақәак раҳасабала. Урҭ рҿы хадара зуа ируакуп зыԥсихологиа зҩыдам ацәгьауцәа – амчра зегьы знапаҿы аагаразы иқәԥо «амакиавеллист». Ихыбгало, насгьы ҽыц еиҭашьақәгыло аҳәынҭқарра иазку аполитикатә тема апиеса «Аҳ Лир» аҟнытә ииасуеит ацәгьаура еиҳа еиҿыршәшәаны иаарԥшу апиеса «Мақбет» ашҟа. Шеқспир итрагедиақәа шамахамзар зегьы рҿы акомедиатә сценақәеи акомикатә фырхацәеи ыҟоуп (акомикцәа «Ҳамлети» «Мақбети» рҿы, амеланхоликцәа «Ромеои Џьулеттеи» «Аҳ Лири» рҿы). «Атрагедиа дуқәа» анкьа лассы-лассы аинтерпретациа азыруан Шеқспир аиҭарҿиаратә гуманистцәа рдунеихәаԥшышьа «игәы шахшәаз» аазырԥшуа акы аҳасабала. Аха еиҳа ииашазар ҟалап урҭ ацәгьа аԥсабара инарҵауланы аҭҵаара, егьа иуадаҩзаргьы, уи аҵыхәтәанынӡа аҿагылара аганахьала иԥхьаӡазар. Ихьшәоу Шеқспир ипиесақәа – алакә аелементқәа злоу атрагикомедиа ажанр ала иаԥҵоуп (урҭ реиҳарак аицавторратә ҳасабла иҩуп) – «Перикл» («Pericles, Prince of Tyre», Дж. Уилкинси иареи еицырҩит, 1607–1608, икьыԥхьын 1609 ш.), «Цимбелин» («Cymbeline», 1610, икьыԥхьын 1623ш.), «Аӡынтәи алакә» («The Winter’s tale», 1609–1610, икьыԥхьын 1623 ш.) иара убас егьырҭгьы. Арҭ аҩымҭақәа рҟнытә зегь реиҳа еицырдыруа иҟалеит « Афырҭын» («The Tempest», 1610–1611, икьыԥхьын 1623 шықәсазы). «Афырҭын» – Шеқспир ипиеса рахьтә иакзаҵәыкуп, асиужет азы раԥхьаӡатәи зхыҵхырҭа ԥшаамкәа иҟоу. Ԥыхьа аҭҵааҩцәа ишырыԥхьаӡоз ала, Шеқспир араҟа «ирҿиаратә уасиаҭ» ааирԥшуан, урҭ ишырбоз ала, уи ифырхаҵа Просперо иеиԥш, мап ацәикуан «атеатртә ҟазаратә лаԥшхырԥага». Аха иара усгьы адраматург «Афырҭын» ашьҭахьгьы аицавторрала апиесақәа иҩуан. Шеқспир иара убасгьы деицырдыруеит поетк иаҳасабала. Уи заатәи ипоемақәа – амифологиатә сиужет иалху «Венереи Адониси» («Venus and Adonis», икьыԥхьын 1593ш.), иара убас римтәы аҭоурых аҟнытә асиужет ала иҩу «Зцәа ԥырҽыз Лукрециа» («The Rape of Lucrece», икьыԥхьын 1594ш.) – изкын Саутгемптон аграф Г.Ризли, ишырыԥхьаӡо ала, иҩын уи иҟаиҵаз аҿаҵарала. 1609 шықәсазы акьыԥхь абеит (иҟалап, автор изымдыруа акәзаргьы) Шеқспир и- «Сонетқәа» раԥхьатәи аҭыжьымҭа (зынӡа 154). Автор ифырхаҵеи, Арԥыс Хазынеи (Аҩыза), аҳкәажә Еиқәеи, Аиндаҭлаҩи реизыҟазаашьа иазку ацикл. Аверсиақәа рхыԥхьаӡара акырӡа ишырацәоугьы, урҭ рпрототипқәа зусҭцәаз ҳәа аҭак иахьа уажәраанӡагьы еицҿакны иҟаҵаӡам. Шеқспир и-«Сонетқәа» итрадициатәу Петрарка иҟынтәи иаауа атематикалоуп ишеибарку – абзиабареи, ахыбаареи, зегь хзырбгало аамҭеи, иара убас уи иаиааиуа апоезиа амчи. Уи аизҳара анаҭеит англыз поезиа Сурреи аграф  Генри Говард иалаигалаз апоетикатә форма (abab cdcd efef gg), уи Шеқспир ихаангьы иреиӷьу жанртә ҿырԥшуп ҳәа ирыԥхьаӡон. Ихьшәоу Аиҭарҿиара ахаҭарнак Ду Шеқспир ирҿиараҿы еилеигӡон  зҭәымҭа иҭагылоу, ихьшәоу Абжьаратәи ашәышықәсақәа ирыҵанакуа ауаҩы идунеихәаԥшышьеи Европатәи агуманизмра аидеиақәеи, жәлар ргәырӷьа-ччаратә карнавалтә доуҳареи, ақьырсиантә етика амотивқәеи, анеоплатонизми, анеостоицизми уҳәа  иаамҭа иаҵанакуаз егьырҭ афилософиатә хырхарҭақәеи асоциалтә-политикатә теориақәеи; ирҿиамҭақәа рҿы иаарԥшу аперсонажцәа акырӡа иҭбаау, дунеихәаԥшралагьы ҭагылазаашьалагьы еиуеиԥшым ауаажәларратә гәыԥқәа ирыҵанакуеит. Зымҽхак ҭбаау, ицәқәырԥо аиҭасратә аамҭа асахьа, уи ицәырнаго аиҿагыларақәа, аконтрастқәа Шеқспир ипиесақәа рҿы афырхацәа рхатә драмақәа рыла иаарԥшуп. Адунеитә литератураҿы раԥхьаӡа акәны урҭ цәыргоуп ган рацәала, инарҵауланы, ҩныҵҟалатәи еизҳарала. «Шеқспир икульт» - идеалтәу автор, «аԥсабара аԥа» иашаны иҟоу аӡәы иаҳасабала – раԥхьа ишьақәгыло иалагеит Англиа, нас 18-тәи ашәышықәса аҩбатәи азыбжазы Европагьы. Уи аҿы акрызҵазкуа ароль нанагӡеит Шеқспир ирҿиамҭақәа рзы С.Џьонсон ииҩыз аԥхьажәа (1765), иара убас 1769 шықәсазы Стратфорд ақалақь аҿы актиор, апродиусер Д.Гаррик еиҿикааз «Шеқспир ииубилеи». Германиа «Шеқспир икульт» ашьақәырӷәӷәара иацхрааит И.Г.Гердери И.В.Гиотеи. Аромантизм ахаҭарнакцәа Шеқспир дрыдыркылеит иарбан ԥҟарразаалак аҟнытә зхы иақәиҭу, иҿырԥшыгоу рҿиаҩ дук иаҳасабала. 18-тәи ашәышықәса 2-тәи азыбжазы ихацыркхоит Шеқспир ирҿиамҭақәа Урыстәыла ралаҵәара. 19-тәи ашәышықәса азыбжанӡа урҭ рдыруан афранцызцәеи анемеццәеи реиҭагамҭақәа-адаптациақәа рыла. Раԥхьаӡа акәны А.П.Сумароков «Ҳамлет» (1748), нас Н.А.Карамзин – «Иули Цезар»(1787) аурыс шьаҭахь ишиаргазгьы, Урыстәыла «Шеқспир икульт» аромантизм аамҭоуп изыдҳәалоу. Шеқспир итрагедиақәа еиҭеигон В.К.Киухельбекер абааҿы данҭакызгьы, Сибраҟа данахырҵагьы. Аурыс литератураҿы Шеқспир идоуҳа ацәырҵраҿы ароль ду наигӡеит А.С.Пушкин. Уи итрагедиа «Борис Годунов» ҩын «ҳаб Шеқспир исистемала». Аурыс культуразы аҵак ду аман Н.А.Полевои ахы иақәиҭны еиҭеигаз атрагедиа «Ҳамлет» (1837), уи апиеса Москвеи Санкт-Петербурги ианықәдыргыла ашьҭахь ихацнаркит «аурыс гамлетизмра» иазкны, анаҩс И.С.Тургеневи егьырҭи изцырҵаз аимак-аиҿак. Шеқспир ихатә ҭыԥ ааникылеит «ареалистцәеи» «ицқьоу аҟазара» азықәԥаҩцәеи реимак-реиҿак аҿгьы. Аџьынџьтәылатә культураҿы Шеқспир иааникыло аҭыԥ ҷыда инаҵшьны иазгәарҭеит 1865 – 1868ш.ш., иара убас еиҳаракгьы 1902-1904 ш.ш. рзы (С.А.Венгеров иредақциала) иҭыжьыз уи идраматә рҿиамҭақәа реизга. Аурыс ԥхьаҩы Шеқспир иҭынха зегьы шеибгоу адырразы алшара иоуит 19-тәи ашәышықәса аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы. Усҟаноуп ианцәырҵыз аурыс академиатә шеқспирҭҵаара (Н.И.Стороженко уҳәа егьырҭгьы). Шеқспир изхьаԥшуеит, уи иҳәамҭақәеи ихшыҩҵакқәеи рхы иадырхәоит идеологиалагьы апоезиаҿгьы зынӡаск еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рхаҭарнакцәа – ареалистцәеи амодернистцәеи, мраҭашәаратәқәеи аславианофилқәеи уҳәа убас ирацәаҩны. Уимоу, 1917-1922-тәи ашықәсқәа рзы Атәылауаҩратә еибашьраан Шеқспир ишҟа иҟаз азҿлымҳара ԥсыҽымхеит – еиҿагыланы еибашьуаз аганқәа рыҩбагьы уи иҭынха дара ринтересқәа рҿы рхы иадырхәарц рҽазыршәон. Шеқспир икәша-мыкәша еснагь имҩаԥысуаз– «аристократра», мамзаргьы «абуржуира» ҳәа ақәԥара,  уи изкыз аимак-аиҿак -  зны-зынла аестетикатә план аҟнытә аполитикатә қәыԥшылара ашҟа иианагон, уи политикатә авторк иаҳасабла изнеиуа иалагон. Урыстәыла Шеқспир иҭҵаара иҿыцны ацәырҵра мҩаԥысуеит 1930-тәи ашықәсқәа рзы, И.А.Аксионови, еиҳаракгьы А.А.Смирнови М.М.Морозови русумҭақәа анҭыҵ ашьҭахь. Хаҭала убри аамҭазы ауп ишьақәгыло ианалага аурыстә шеқспирҭҵаараҿы ихадоу ҩ-хырхарҭак – Шеқспир идрамақәа ржанртә ҷыдарақәа рыҭҵаареи урҭ рысценатә адаптациеи. Шеқспир ижанрқәа рпроблематика аус адырулон Л.Е.Пински, А.А.Аникст. Урҭ рымчала Аҭҵаарадырратә Академиаҿы еиҿкаан Шеқспиртәи акомиссиа. «Аурыс Шеқспир» раԥхьатәи иҭоурыхҭҵааҩцәаны иҟалеит Иу.Д.Левини М.П.Алексееви. Урҭ иҭырҵаауан аурыс литература астилистикеи, ажанрқәеи, ахаҿсахьақәеи рҿы Шеқспир ирҿиамҭа иҟанаҵаз анырра. 1930-1950-тәи ашықәсқәа раан иаԥҵан Шеқспир ирҿиамҭақәа реиҭагаратә корпус ҿыц. Уи аҿы акрызҵазкуаз аҭыԥ ааныркылеит М.Л.Лозински, Б.Л.Пастернак, А.Д.Радлова. С.И.Маршак иеиҭеигаз «Асонетқәа», стилистикала аоригинал излеиԥшым шыҟоугьы, аџьынџьтә культураҿы ицәырҵра ҷыданы иҟалеит. Адунеитә культураҿы ифеноментә цәырҵраны, аурыс культура иадырга ҷыданы иҟалеит Г.М.Козинцев ифильмқәа «Ҳамлет» (1964), «Аҳ Лир» (1971). Иара убасгьы Таганка иҟоу Москватәи атеатр аҿы «Ҳамлет» ақәыргылара (ареж.Иу.Лиубимов, ароль хада – В.В.Высоцки), С.С.Прокофиев ибалет «Ромеои Џьулеттеи». Мраҭашәаратәи аҿеиԥш, аурыс литератураҭҵаараҿгьы 1980-тәи ашықәсқәа инадыркны урҭ ирышьҭанеиуаз егьырҭ ажәашықәсқәа рызгьы Шеқспир икульт, уи аамҭак ицаныз зегьы ирхыҳәҳәоз гениуп ҳәа иҟаз атенденциа маҷк иацәхьаҵуа иалагеит. Ас еиԥш иҟаз ааҳәра иаанагоз Шеқспир иаамҭа иаҵанакуаз атеатртә дунеи аиҭашьақәыргылара ашҟа еиҳа азҿлымҳара ҷыда аарԥшреи,  Лондон ақалақьтәии аҳҭынратәии культуреи Шеқспир ирҿиамҭеи ахьынӡеидҳәалаз аилкаара, еиуеиԥшым атәылақәа рмилаҭтә культурақәа  рҿи, иара убас ҳаамҭазтәи амассатә культураҿы Шеқспир ихаҿсахьа аҭҵаара ауп. Иаԥҵоуп Шеқспир иҭҵааҩцәа еидызкыло амилаҭтәқәеи жәларбжьаратәи ассоциациақәеи, иара убас Бирмингемтәи ауниверситет аҿы иҟоу Шеқспир изку аинститут, Стратфорд иҟоу Акралтә Шеқспир итеатр, Лондонтәи «Шеқспиртәи аглобус», иара убас егьырҭ атеатрқәеи реиԥш иҟоу еиуеиԥшым аинституциақәа. 1623 шықәсазы Г.Б.Џьонсон Шеқспир ирҿиамҭақәа «шәышықәсак мацара акәымкәа, аамҭақәа зегьы иртәуп» ҳәа ииҳәаз игәаанагара ахааназ ҳаамҭазы аҟара иактуалны иҟамлацызт. ==Аусумҭақәа== === Ромеои Џьулеттеи === {{Main|Ромеои Џьулеттеи}} '''''Ромеои Џьульеттеи''''' - Уилиам Шеқспир  икариера алагамҭазы ииҩыз, еиӷацәаз ҩ-ҭаацәарак ирхылҵыз,  ҩыџьа италиатәи ақәыԥшцәа рыбзиабара иазку трагедиоуп. Уи Шеқспир иҩымҭақәа рҟнытә зегь реиҳа аларҵәара зауз рҿиамҭоуп. «Ҳамлет» инаваргыланы, уи асценаҿы иара Шеқспир ихаҭа зегь реиҳа дахьыхәмархьаз апиесақәа ируакуп. Иахьазы ари арҿиамҭа аперсонаж хадацәа - адунеи аҿы  бзиа еибабо аҿарацәа ирархетипқәаны иҟоуп. «Ромеои Џьулеттеи» шьаҭала антикантәи иаауа атрагикатә романқәа ртрадициа иаҵанакуеит, Маттео Банделло ииҩыз уи асиужет,  италиатәи алакә иалхны иҟаҵоуп, анаҩс «Ромеои Џьулеттеи ирызку атрагедиатә ҭоурых» ҳәа ахьӡҵаны, Артур Брук уи ажәеинраала ашҟа ииаганы икьыԥхьит 1562 шықәсазы. === Отелло === ''Ари атермин егьырҭ аҵакқәагьы амоуп, шәахә. Отелло (аҵакқәа).'' {| class="wikitable" | colspan="2" |'''Отелло''' |- | colspan="2" |англ. ''The Tragedy of Othello, The Moor of Venice'' |- | colspan="2" | Актәи  акварто (1622) аҟнытә атитултә даҟьа |- |'''Ажанр''' |атрагедиа |- |'''Автор''' |Уилиам Шеқспир |- |'''Аоригинал  абызшәа''' |Зааӡатәи аамҭа иашьашәалоу англыз бызшәа^[d] |- |'''Ианҩыз арыцхә''' |1603 |- |'''Раԥхьа ианкьыԥхьыз арыцхә''' |1622 |- | colspan="2" |Арҿиамҭа атекст Викитек аҿы иҟоуп |- | colspan="2" |Медиа афаилқәа Викишьҭаҵарҭаҿы |} «'''Оте́лло'''» ([[Англыз бызшәа|англ.]] ''The Tragedy of Othello, The Moor of Venice'') —  Уилиам Шеқспир итрагедиа, 1603 шықәса  инарзынаԥшуа иҩуп.  Ахҭыс мҩаԥысуеит Кипр адгьылбжьаха ампыҵакразы венециатә-ҭырқәтәылатә еибашьра (1570-1573) аан. Кипр 1489 шықәса аахыс Венециатәи ареспублика иатәын. 1571 шықәсазы,  акыраамҭа амацәаз иҭакны ианыҟаз ашьҭахь, абаӷәазатә қалақь Фамагуста аҭырқәцәа ирымпыҵархалеит. Ари атрагедиа асиужет зегьы ахьымҩаԥысуа ҩ-персонажк - Отеллои Иагои рыкәша-мыкәша ауп.  Отелло – аинрал ичын змоу мавритантә фицаруп. Уи Ҭырқәтәыла Кипр ианақәлаз аамҭазы Венециатәи ар рҿы амаҵура дахысуеит. Урҭ ахҭысқәа рыламҭалазы уи қәрала иара иаҵкыс акырӡа иқәыԥшыз, амал змаз, ихатәраз аҭаацәара иалҵыз аԥҳәызба ԥшӡа Дездемона ԥҳәысс дигеит. Дездемона уи бзиа дбаны, лаб дшақәшаҳаҭмызгьы,  диццеит. Иаго – Отелло изы бзиара зҭахым ипоручик иоуп. Уи чинла иеиҳабу Отелло иԥҳәыс лахь имоу ахыбаара гәаҭаны, еснагь амҵа аҵаиҵоит, ацәгьа иршоит. Уи ицәгьа-ҵәыршрақәа ирыхырҟьаны, зшьара иқәҟьаны зыхшыҩ иахыҵыз Отелло ихы аҵкыс бзиа иибоз иԥҳәыс инапала дишьуеит. Ари атрагедиа иаанарԥшуа, ахааназ актуалра зҵоу ацәанырра ӷәӷәақәеи, ахыбаареи, иара убас аетникатә цәымӷреи раарԥшра иабзоураны, «Отелло» иахьа уажәраанӡа зегь реиҳа аларҵәара змоу, лассы-лассы аекрани асценеи рышҟа ииарго пиесоуп. Уи Адунеизегьтәи абиблиотека иалоуп (адунеитә литератураҿы зегь реиҳа зҵазкуа арҿиамҭақәа рсиа еидызкыло Норвегьиатәи ашәҟәтәы клуб). Аперсонажцәа (апиесаҿы ишцәырҵуа  реишьҭагылашьа  ала) * Венециа адож * Брабанцио, асенатор * Егьырҭ асенаторцәа * Грациано, Брабанцио иашьа * Лодовико, Брабанцио иҭахы * Отелло, зышьҭра ҳараку амавр венециатәи амаҵзураҿы * Кассио, уи илеитенант, даҽакала иуҳәозар, ихаҭыԥуаҩ * Иаго, уи ипоручик * Родриго, венециатәи аҭауад * Монтано, Отелло иаԥхьа Кипр напхгаҩыс иамаз * Ақьачақь, Отелло иҿы амаҵ зуа * Дездемона, Брабанцио иԥҳа, Отелло иԥҳәыс * Емилиа, Иаго иԥҳәыс * Бианка, Кассио ибзиабаҩԥҳәыс Амшынуаа, ацҳаражәҳәаҩцәа, аҳәҳәаҩцәа, аруаа, ачынуаа, хаз игоу ауаа, амузыкарҳәаҩцәа, амаҵуҩцәа. Асиужет Дездемона. Теодор Шассерио, XIX ашәышықәса '''Актәи акт''' Зхашәа хы зымбо, амалуаҩ, аҭауад Родриго гәыбӷан иҭо диацәажәоит иҩыза, апоручик. Игәы иалоуп венециатәи ар рхада, мавритантәи аинрал асенатор Брабанцио иԥҳа Дездемона  маӡала ԥҳәысс дшигаз ала заа адырра ахьиимҭаз. Родриго илахь еиқәуп, избанзар ихаҭа дигәаԥхон Дездемона, уи лаб иҿгьы лнапы даҳәахьан. Иаго Отелло дицәымӷуп, избанзар уи Иаго еиҳа еиҵбыз, иаҟарагьы еилызымцоз аруаҩ Кассио еиҳаз аҭыԥ ииҭеит, иара даважьны. Иаго Родриго изеиҭеиҳәоит ихатә усқәа рзы Отелло ихы даирхәарц игәы ишҭоу. Уи Родриго агәра ииргоит Барбанцио дырҿыханы, иӡӷаб дыбналаны хаҵа дышцаз атәы иеиҳәарц азы. Ихаҭа дыҩны дцоит Отелло ишҟа, игәаан иҟоу Барбанцио лассы дааираны дшыҟоу азы игәы иҽаниҵарц. Родриго ирбыжкыз Брабанцио иаҳаз даргәаан, Отелло дысшьаанӡа сгәы сзырҭынчуам ҳәа даауеит, аха уи аамҭазы аҩны ҩындырҭәаауеит адож ихьчаҩцәа. Барбанциогьы иҽааникылар акәхоит – Венецианӡа иааиуеит аҭырқәцәа Кипр ақәларазы ирымоу агәҭакқәа ирызку ажәабжьқәа. Адож асовет ашҟа дрыԥхьоит зегьы. Брабанциогьы Отелло дицны адож ирезиденциахь дцар акәхоит.  Уи иҭахуп адож иҿы Отелло аара идиҵарц иԥҳа Дездемона дҟаҭәаны дхыихит ҳәа. Отелло илшоит Венециа адожи, Брабанцио иуацәа Лодовикеи Грацианои, иара убасгьы егьырҭ зегьы рҿаԥхьа ихы ариашара. Уи агәра диргоит Дездемона изаҟаразаалак акала дшыимҟаҭәаз, уи лара бзиа дшылбаз, Венециа даанӡа ихигаз лахьеиқәҵаралеи гәаҟралеи иҭәыз иԥсҭазаара аҭоурых анылзеиҭеиҳәоз аамҭазы. Асовет ирыдыркылеит Отелло иҭак, избанзар Дездемона лхаҭагьы агәра длыргоит уи бзиа дшылбо ала. Аха Барбанцио дахьцо, дҟәындҟәындуа амавр ишьҭеиҳәоит Дездемона иаргьы дшылҭиуа: «Угәы уҽаныз, амавр, лаб дылжьазар, уаргьы улжьоит» ҳәа. Иаго иаҳауеит, иаразнакгьы хырҩа рзиуеит Барбанцио дгәааны ииҳәаз урҭ ажәақәа. Адож иҟаиҵаз адҵала, Отелло идикылоит аҭырқәа мпыҵахалаҩцәа ирҿагыланы еибашьуа венециатәи ар рнапхгара. Уи иԥҳәыс қәыԥш диманы адгьылбжьаха Кипрҟа дцоит. Отелло иццоит илеитенант қәыԥш Кассио, ипоручик Иаго, уи иԥҳәыс Емилиагьы дрыцуп Дездемона лмаҵуҩык лаҳасабала. '''Аҩбатәи акт''' Кипр ианнеи, урҭ еилыркаауеит аҭырқәцәа рфлот афырҭын аан ишҭахаз. Отелло ируаа зегьы еицырзеиԥшу аныҳәа рылеиҳәоит, ихаҭа Дездемонеи иареи реибагара шәҟәыбӷьыцла аиқәыршәаразы дцоит. Уи иҟамзаара ихы иархәаны, Иаго Кассио аҩы ииржәуеит, нас уи Родриго диеирсуеит. Монтано урҭ дрыбжьаҟазо, игәааны, насгьы ижәны иҟоу Кассио ихы инапаҿы иааигарц азы диабжьоит, аха Кассио уи дизыҵҟьоит, ишеибарххоз, Кассио Монтано дихәуеит. Ихынҳәны иааз Отелло иҟалаз цқьа аилкаара иҽазикуеит, ахацәа дразҵаауеит. Отелло Кассио иҟаиҵаз азы диқәыӡбаны, ирратә хьӡы ихыихуеит. Даара иахьхәны иҟоу Кассио, Иаго иабжьагарала, Дездемона длыҳәоит иҭыԥ изиргьежьырц азы лхаҵа иҿаԥхьа ажәақәак лҳәарц. '''Ахԥатәи акт''' Дездемона илылшоит Отеллои Кассиои реиныршәара. Иаго иакәзар, иршо аинтригақәа ирыцҵо, Дездемона Кассио иҿы аус лымазар ҟалап ҳәа Отелло инықәырԥшшәа иаҳәара далагоит. Отелло лчабра анлыцәкаҳа (Отелло раԥхьатәи иҳамҭа), Емилиа ишьҭылхуеит, Иаго ипланқәа шылзымдыруазгьы, иҟаиҵаз аҳәарала, ачабра зцәыӡыз илымҭакәа, иара илҭоит.  Отелло Иаго иҿы днеиуеит, гәыбӷангьы ииҭоит, ихарала Дездемона лыгәрамгара ашьаҭа игәаҿы иҳауа дахьалагаз азы, насгьы уи идиҵоит Дездемонеи Кассиои реимадара шьақәзырӷәӷәо акы иирбарц азы, мамзар Иаго апроблема ӷәӷәа шиоуа атәгьы иеиҳәоит. Ахԥатәи акт аҟнытә ахԥатәи асцена апиеса зегьы азы иеиҭасратә шәымҭаны иҟоуп – араҟоуп Иаго қәҿиарала иахьилшо Отелло игәаҿы агәыҩбара ажәла алаҵара, уи алагьы амавр иразҟгьы азԥхьагәаҭара. Иаго игәра ганы, Отелло дықәуеит хымш рыҩныҵҟала Дездемонеи Кассиои шишьуа ала. Иагогьы леитенантс дҟаиҵоит. Иаго иакәзар, Емилиа илымихыз Дездемона лчабра маӡала Кассио имаҭәақәа ирылаиҵоит. Акгьы ззымдыруа Кассио уи анибалакь, ибзиабаҩ Бианка илиҭоит, игәаԥхаз аџьоуҳар асахьа ақәҭылхырц азы. '''Аԥшьбатәи акт''' Иаго Отелло идигалоит Кассиои иареи Дездемона лыӡбахә ианалацәажәо аамҭазы насҭха дгыланы дырзыӡырҩырц. Аха Отелло иҽыҵәахны дахьтәоу ааигәара ашҭаҿы Кассиои иареи инеи-ааиуа ианеицәажәо, Иаго зыӡбахә дазҵаауа  Бианка лоуп. Урҭ ирҳәо ахәҭак змаҳауа амавр иԥҳәыс лыӡбахә рҳәо џьишьоит. Иара убри аамҭазы Бианка Кассио иҿы дааиуеит, даҽа ԥҳәыск лчабра аџьоуҳар ақәҭыхра шылҭахым Кассио иаҳәаны, Дездемона лчабра излырхынҳәырц азы. Отелло урҭ рнапаҿы ибоит иԥҳәыс ҳамҭас илиҭаз ачабра, иаразнакгьы уи – Дездемона «лыԥсахра шьақәзырӷәӷәо» акакәны дахәаԥшуеит. Зыхшыҩ иахыҵны, игәааны иҟоу Отелло ҵыхәаԥҵәала дазааиуеит иԥҳәыс лышьра. Кассио ишьра Иаго идиҵоит. Отелло иԥҳәыс илҳәо-иҟалҵо зегьы ихы ихнахуа, даҿаԥо далагоит, уимоу Венециатәи лыуацәа ишырбогьы дылҿасуеит. Уи Емилиагьы ларгьы аҭакс ирҳәо изаҟаразаалак ихахьы иааигом. Емилиа лҽазылшәоит Дездемона акгьы шылхарам, амаалықь еиҳагьы дшыцқьо, лхаҵа ижьара лхахьгьы ишымааиуа Отелло иаҳәара, аха уи иара дазыӡырҩуам. Уи аамҭазы Родриго Иаго иаҽԥныиҳәоит Дездемона лхыхразы ииҭаз ахьымаҭәа макьаназы иҟанаҵаз ҳәа акгьы шыҟам, иеиҳәоит ус анакәха, ахьымаҭәа архынҳәра шиқәшәо атәы. Иаго Родриго агәра ииргоит аццакра шаҭахым, зегь маншәаланы ишыҟало ала. Насгьы ихы иҭагаланы иеиҳәоит Отелло Кипрынтәи Дездемона диманы дымцарц азы Кассио дышьтәуп ҳәа. '''Ахәбатәи акт''' Отелло Дездемона лыԥсыбаҩ аҿаԥхьа аҵәыуара даҿуп. Уилиам Солтер, 1857ш. аҟара. Иагои Родригеи еицны Бианка лыҩны ашҟа ицоит, амҩа лашьцаҿы Родриго Кассио дишьрацы дижәлоит, Кассиогьы аҭакс Родриго дихәуеит. Уи аамҭазы Иаго, иҿыҵәахны дахьтәаз аҟнытә аӡәгьы иҽыимырбакәа дынцәырҟьан, Кассио ишьҭахь ала ишьапы ӷәӷәаны ихәуеит. Абжьқәа заҳаз ауаа еизоит - ара иҟоуп Лодовикогьы, Грацианогьы. Иаго гызмал иҽыҵәахны дахьцәыҵатәаз аҟнытә даацәырҟьаны Кассио «Узхәыда?» - ҳәа диазҵаауеит. Кассио алашьцараҿы ихәны ишьҭоу Родриго дыдирбоит. Иаго уи: «Ашьажәҩы!» ҳәа диқәҟааны, уи иара димҭиирц, насгьы ицәигаз ахьымаҭәагьы архынҳәра иқәымшәарц азы ашырҳәа иҟама наилаҵаны дишьуеит. Уи аамҭазы лыҩны ддәылҟьаны, дыҩуа даауеит Бианка, Иаго уигьы ауаа зегь ишраҳауа «иаԥырҟәҟәаау арҳәра» далахәуп ҳәа ауаа агәра диргоит. Отеллои Дездемонеи руадаҿы, иԥҳәыс ацәаразы данышьҭала, Отелло далагеит идыруеит ҳәа зыгәра ганы дыҟаз зегьы аартны лаҳәара. Аха иԥҳәыс уи зегьы мап ацәылкуеит. Абас иқәыԥшу аԥҳәыс «мыцла леибаркреи» «зааӡатәи лыбжьысреи» зхы еиларгаз Отелло уи ахчы лҿагәаны лыхәаҽра далагоит, аха шьаҿа быжьқәак аниаҳалакь, иԥырхагахар ҳәа дшәаны, аҟама лылаҵаны дишьуеит. Емилиа дыҩны хаҵеи ԥҳәыси руада данааҩнашыла, Дездемона лыбжьы лаҳауеит, бызшьыда ҳәагьы длазҵаауеит. Аха аԥсхыхра иаҿу Дездемона дызшьыз Отелло шиакәу лҳәаӡом. Отелло иакәзар, Дездемона дшылыԥсахыз атәы аҳәара далагоит. Емилиа ацхырааразы ҿылҭуеит. Дыҩны дааиуеит ԥыхьатәи агубернатор Монтано, уи ицны иааиуеит Грацианогьы Иагогьы. Дездемона лхара ашьақәырӷәӷәаразы,  Отелло ачабра атәы анигәалаиршәалакь, Емилиа иаразнак еилылкаауеит лхаҵа иҟаиҵаз. Уи иаартны зегьы иралҳәоит лхаҵа ипланқәа ртәы, уи азы Иаго иԥҳәыс аҟама лылаҵаны дишьуеит, иаразнакгьы дыбналаны дцоит. Дездемона акгьы шылхарамыз акырӡа ихьшәаны изаҳаз Отелло, ӷәӷәала дихәуеит идырбаандаҩыз Иаго, уи аџьныш гызмал иԥсҭазаара зегьы дгәаҟуа ихигароуп ҳәа изҳәо. Иаго мап ацәикуеит иҟаиҵаз ацәгьара мзызс иамаз рзеиҭаҳәара, уи дықәуеит уаҳа дшымцәажәо ала. Родригеи, Емилиеи, Дездемонеи рышьразы Лодовико ирбаандаҩуеит Иагогьы, Отеллогьы. Аха Отелло, бзиа дызбоз, гәыкала изыҟаз иԥҳәыс ԥшӡа инапала дшишьыз, ихала иразҟы ԥыххааса ишигаз ихаҿы ианааи, рышьҭаларҭа уада дыҩнымҵкәа, ихала ихы ақәнага иақәиршәоит, иҟама игәы иалаҵаны иҽишьуеит. Лодовико Отелло ихаҭыԥан ар реиҳабыс Кассио дҟаиҵоит, Иаго иҟаиҵаз ацәгьарақәа рзы диқәыӡбаны, Кассио иабжьигоит ашьра иқәҵаны даԥырихырц азы. Ахыҵхырҭақәа Апиеса асиужет шьаҭас иаиуит италиатәи ашәҟәыҩҩы Чинцио иажәабжь «Венециатәи амавр» (итал. ''Un Capitano Moro''), Бокаччо и-«Декамерон» астиль ала иҩу уи и-100 жәабжьк реизга «Экатоммити» (1565) аҟнытә. Шеқспир иԥсы анҭаз Чинцио иҩымҭақәа акгьы англыз бызшәала иҭымҵӡацызт, «Отелло» атекст акәзар, италиатәи аоргинал ашьҭақәа еиҳа ианыԥшуеит, 1584 ш. азы афранцыз бызшәахь Габриель Шаппиуи еиҭагаҿы аасҭа. Чинцио иажәабжь шьаҭас иамазар ҟалоит 1508 ш. азы Венециа иҟалаз ареалтә хҭысқәа. Иҟалап, Чинцио иперсонаж прототипс дамазар Маурицио Отелло зыхьӡыз аиталиауаҩ. Уи  1505 ш.инаркны 1508 шықәса аҟынӡа Кипр иҟаз Венециаа рыр напхгара азиуан. Еилкаам аҭагылазаашьақәа раан уи иԥҳәыс диԥхеит^. Чинцио иҿы ахатәы хьӡы змоу персонажны иҟоу Дездемона заҵәык лоуп. Егьырҭ зегьы – «Амавр», «Аескадра акомандаҟаҵаҩы», «Апрапоршьчик», «Апрапоршьчик иԥҳәыс» ҳәа ауп ишарбо. Чинцио  Дездемона лҿала иҳәоит ажәабжь амораль хада: «Европатәи аҳәса ирзаԥсам егьырҭ атәылақәа ирхаҭарнакцәоу, зтемперамент ӷәӷәоу ахацәа рыццара». Чинцио иажәабжь  милаҭла еилаԥсоу аибагарақәа рганахьала «маҷк арасистә гәҽанызаара узҭо» акы аҳасабала ирыдыркылон. ''А.-М. Колен''. Отеллои Дездемонеи. Чинцио и-Мавр Шеқспир и-Отелло шьаҭас иаиуит, аха ҭҵааҩцәақәак ишырыԥхьаӡо ала, адраматург игәы шьҭызхуаз акакәны иҟан 1600 шықәсазы Магрибынтәи мавритантәи аделегациақәа Елизавета лхаантәи Англиаҟа раара. Даҽа хыҵхырҭакны иҟалазар алшоит Лев Африкатәи ишәҟәы «Африка – адунеи ахԥатәи ахәҭа». Уи ашәҟәы Европа ақәҿиара ду аман, ирацәаны абызшәақәа рахь еиҭаган,  жәашықәсалагьы иреиӷьыз еилкааганы иҟан [16. Џьон Пори 1600 шықәсазы уи «Арабтәии италиатәии Ион Лев Мавр ииҩыз Африка агеографиатә ҭоурых» англыз бызшәахьы еиҭеигеит. Отелло ихаҿсахьа аус анадиулоз, . Шеқспир уи аиҭага даԥхьазар ҟалоит. Аԥҵара аҭоурых Раԥхьаӡа акәны ари апиеса агәаларшәара уԥылоит Абанкеттә маҵзура аԥхьаӡараҿы 1604 шықәса рзы. Уи иаршаҳаҭуеит: «Аԥшьацәа зегь рымш аҽны Иара Иаҳаракыра акрал иакторцәа Абанкеттә Ҩны апалата Шкәакәаҿы ирыхәмарит пер Шексберт иҩымҭа «Венеттәи амавр» зыхьӡыз апиеса». Уи раԥхьаӡа акәны 1842 шықәсазы икьыԥхьит Питер Каннингем. Иаразнакалагьы уи ахаҭаҵәҟьаразы агәыҩбара цәырҵит, аха ХХ! шықәсазы уи ахаҭаҵәҟьара азхаҵан (1930 ш. уи аҿы иԥшааз амҳәыр иабзоураны). Апиеса астиль ала, абжьааԥны уи арыцхә 1603-1604 ш.ш.ҳәа иԥхьаӡоуп, аха иҟоуп уи 1601-1602 ш.ш. рзы ауп ҳәа изыԥхьаӡо аҭҵааҩцәагьы. «Отелло» Раԥхьатәи инфолио аҟнытә раԥхьатәи адаҟьа (1623) 1621 ш. жьҭаарамза 6 рзы Томас Уокли ибзоурала, апиеса ҭагалоуп Ахәҳахәҭцәа Реилахәыра ареестр, урҭ рымчала раԥхьаӡа акәны иҭыжьуп кварто аформат аҿы 1622 ш.: ''Атрагедиа „Отелло, венециатәи амавр“. Акырынтә Глобус аҿи Блакфраераа рҿи Иара Иаҳаракыра имаҵуҩцәа рымчала иқәыргылаз. Иҩит Уилиам Шеқспир. Лондон. Икьыԥхьит Н. О. [Николас Окс] Томаса Уокли идәқьан аҿы аҭиразы. 1622.'' Шықәсык ашьҭахь ари апиеса Шеқспир ипиесақә реизга Актәи аинфолио иалалеит, аха аинфолио иану аверсиа акварто иану еиԥшым, избанзар урҭ шәагаалагьы, ауралагьы, жәарлагьы излеиԥшым акырӡа ирацәоуп: аҭыжьымҭа Folger аредақторцәа ргәаанагарала, инфолио аҿы иҟоуп 160 цәаҳәа кварто аҿы ианым. Иара убас инфолио иуԥылоит 12 инарзынаԥшуа ацәаҳәақәеи, ацәаҳәа бжақәеи кварто аҿы иҟам. Арҭ аҩ-версиак рҿы ажәақәа рҩышьа, убас аорфографиагьы ахьеиԥшым рацәоуп. Аҵарауаа иахьа уажәраанӡагьы аимак-аиҿак рымоуп уи зыхҟьаз амзыз аилкаараҿы. Керриган игәаанагарала, 1623 ш. инфолио аверсиаҿы иҭыжьыз «Отелло», иара убас егьырҭ апиесақәа ртекстқәа имаҷымкәа ирыцқьан, усҟан иҟаз азакәан инақәыршәаны. Уи азакәан ишаҳәоз ала, «театртә пиесоума, қәгылароума, иара убасгьы интермедиоума, маитәи хәмарроума иарбанзаалак аҿы Анцәа ихьӡ, мамзаргьы Христос, Иԥшьоу Аԥсы, Ахҩеила рыхьӡ аҳәара ҟаломызт». Уи агәаанагара изаҟаразаалак акала иаҿагылаӡом, кварто ҭыжьын апиеса еиҳа изаау аверсиала, инфолио акәзар, аус зыдулаз, еиҭахәаԥшны иазырхиаз Шеқспир иверсиала ҳәа иҟоу аидеиа. Ҳаамҭазтәи аҭыжьымҭақәа реиҳарак рхы иадырхәоит инфолио аверсиа, аха аинфолио аҿы аорфографиа аганахьала агха ыҟоуп ҳәа агәаанагара ахьрымоу азы, лассы-лассы кварто аҟнытә рхы иадырхәоит. Кварто ҭрыжьуан анаҩсгьы – 1630, 1655, 1681, 1695, 1699, 1705 ш.ш. Атрактовкақәа '''Аетникатәии  арасатәии''' 1600 шықәсазы Акралԥҳәыс Елизавета 1 лахь иаашьҭыз мавритантәи ацҳаражәҳәаҩ  Абдулвахид ибн Масуд ибн Мохаммед Анун  ипортреҭ. Уи лассы-лассы Отелло ипрототип иоуп ҳәа дрыԥхьаӡоит ^. Амаврцәа ҳәа ззырҳәо аперсонажцәа Шеқспир ипиесақәа даҽа ҩба («Тит Андроник», «Венециатәи ахәҳахәҭҩы») рҿы ишуԥылогьы, Шеқспир иаамҭазы егьырҭ адраматургцәа амаврцәа ихадоу фырхацәаны иахьаадрыԥшуаз зырҵабыргуа хыҵхырҭак ыҟаӡам. Аҵарауаа рыбжьара Отелло иетникатә хылҵшьҭра иазкны инагӡоу еиқәышаҳаҭрак иахьа уажәраанӡагьы иҟаӡам. Елизавета лаамҭа аан атермин «аиқәаҵәа» иаанагоз ацәа аԥшшәы мацара акәмызт, уи негативтә ҳасабла иҳәазаргьы ауан. Шеқспир ирҿиамҭақәа Ардентәи рҭыжьымҭа аредақтор Е.А.Ҳонигман иҟаиҵоз алкаала, атекст аҟнытә Отелло ираса аилкаара уадаҩуп: «Аиҭарҿиаратә аамҭазы ажәа амавр иаҵанакуаз акыр еиуеиԥшымызт, еишьашәаламызт, зны-зынлагьы еиҿагылон. Акритикцәа излашьақәдыргылаз ала, атермин «амавр» рзыркуан ауаа еиқәақәа зегьы, зны-зынла урҭ «африкатәқәа», «сомалиаа», «анфиопцәа», «анегрцәа», «арабцәа», «аберберцәа», уимоу «аиндусцәа» ҳәагьы рзырҳәон. Уи иаанагоз Африка, иара убас еиҳа ихароу адгьылқәа рҟнытәи ауаҩы ҳәа акәын. Ҳонигман ишиԥхьаӡо ала, апиесаҿы: «Сара сеиқәаҵәоуп, уи ауп мзызсгьы иҟоу», - ҳәа Отелло ииҳәо ажәақәа уи ираса ашьақәрыӷәӷәаразы иазхаӡом. Араҟа ажәа «сеиқәаҵәоуп» Елизавета лаамҭа аан ус баша «сеиқәоуп» ҳәа аанагозаргьы алшоит. Аха Џьиоцна Сигнх иазгәеиҭоит, Барбанцио Дездемонеи Отеллои реибагара дзаҿагылаз, хьӡы-ԥша змаз аинрал, агәымшәа истатус, мамзаргьы имазаратә ҭагылазаашьа азы шакәӡамыз, акызаҵәык, уи изидымкылоз ҳәа иҟаларц зылшоз - ирасатә хылҵшьҭра акәхон ҳәа. Игәаанагара ашьақәырӷәӷәаразы Сингх иааигоит Брабанцио адож иҿы Отелло Дездемона диҟаҭәеит ҳәа даниқәыӡбо асцена: «Дездемона илҟазшьам арацәа еиҳа еиқәаҵәоу а хәда лҽахажьра» ҳәа ииҳәо ажәақәа. Сингх ишышьақәирӷәӷәо ала, Мрагылара ааигәа еиуоу, ус баша ауаа еиқәақәа Адгьылбжьарамшын аҿы иахьмаҷҩымыз азы Дездемона лаб урҭ реибагара асеиԥш даҿагыломызт, уи дызнышәарц иҭахымыз Отелло инегроидтә раса акәын. Шеқспир ирҿиамҭақәа  Оқсфордтәи аҭыжьымҭа аредақтор Маикл Неил ишазгәеиҭо ала, Отелло ицәаԥшшәы аганахьала акритикаҿы раԥхьаӡатәи агәаларшәарақәа рҿы (1693 ш.) Томас Раимер апиеса дахьахцәажәо, насгьы Шеқспир иҭыжьымҭаҿы Николас Роу  1709 ш. иҟаиҵаз аестампқәа рҿы иазгәаҭоуп Отелло хылҵшьҭрала Африкатәиуп ҳәа. Раԥхьаӡа акәны асценаҿы Отелло арабк иаҳасабала ихаҿсахьа аазырԥшыз Едмунд Кин иоуп 1814 шықәсазы. Ҳонигман ишиԥхьаӡо ала, Отелло ипрототипқәа руаӡәк иакәны дыҟазар алшоит Варвариатәи (Магриба) арабцәа рсулҭан мавританиатәи ицҳаражәҳәаҩ Абдулвахид ибн Масуд ибн Мохаммед Анун, 1600 ш. азы акралԥҳәыс Елизавета 1 лҿы иҟаз. Уи иуаа ицны Лондон мызқәак дыҟан. Шеқспир ипиеса иҩит мызқәак уи ашьҭахь, убри азы Ҳонигман Ибн Масуд Отелло ипрототип иакәзар алшоит ҳәа иазгәеиҭон. Америкатәи актиор Аира Олдриџь Отелло ироль аҿы Иҭыхымҭоуп  Уилиам Малреди. Уолтерстәи Асахьаҭыхратә музеи. Х1Х-тәи ашәышықәсазы ари ароль арабтәи амавр ихаҿсахьа акәны инарыгӡон. Зцәа еиқәаҵәаз актиор уи раԥхьаӡа инаигӡеит 1833 ш. рзы лондонтәи ақәыргыламҭаҿы. Уи азы ҷыдала иԥхьаны дааргеит еицырдыруа америкатәи актиор Аира Олдриџь. Х1Х-тәи ашәышықәсеи, иара убас ХХ-тәи ашәышықәса алагамҭеи ирҵаркуаз акритикцәа реиҳарак ари апиеса арасатә ҵакы змоу акы аҳасабала иахәаԥшуан, арасақәа рыбжьара аибагарақәагьы – арыцҳара ашҟа икылызго анорма цәхьаҵрак еиԥш ирыԥхьаӡон. Зцәа еиқәаҵәаз актиор дызлахәыз раԥхьатәи акрызҵазкуа киноқәыргыламҭаны иҟалеит 1995 шықәсазы иҭыхыз афильм - Лоренс Фишберн Отелло ироль аҿы, Кеннет Брана Иаго ироль аҿы. Уаанӡа Отелло ироль нарыгӡон анегр игрим ҟазҵоз, мамзаргьы асабрада еиқәаҵәа зхазҵоз зцәа шкәакәаз актиорцәа. Ус иқәгылоз актиорцәа иреиуан:  Ральф Ричардсон (1937), Орсон Уеллс (1952), Сергеи Бондарчук (1955); Џьон Гилгәыд (1961), Лоренс Оливие (1964),  Ентони Хопкинс (1981). Зцәа еиқәаҵәоу актиор-аҿыцԥшьгаҩ Пол Робсон ари ароль дыхәмаруан 1930 ш. инаркны 1959 ш. рҟынӡа еиуеиԥшым х-қәыргыламҭақәак рҿы. '''Адинхаҵаратәии  афилософиатәии''' Апиеса ахы аҵаҟа аилыркааразы иану ажәа «амавр» англызтә оригинал аҿы уқәнарԥшуеит адинхаҵаратә (даҽакала иуҳәозар, усҟантәи аамҭазы акультуратә) еилкаарала, Аладатәи Адгьылбжьарамшыни Мрагылара Ааигәеи «итәымқәоу» рышҟа ишыԥхьаӡоу. Уи ажәа аконнотациа зыдҳәалоу араса мацара акәӡам, уи адинхаҵарагьы иадҳәалоуп. Акритикцәа аӡәырҩы иазгәарҭон апиеса зегьы аҿы иубо «ақаҷааратә ханагалара», еиҳаракгьы Отелло иаапкра (усҟантәи аамҭазы уи ахагахара иеиԥшны ирыԥхьаӡон. Томас М.Возар 2012 ш. ажурнал «Философи энд литрачер» аҿы ииҩыз истатиаҿы иазгәеиҭон аепилептиктә аапкра (азаара) зыдҳәалоу аԥсихофизиологиатә проблемақәа роуп ҳәа, убри азы уи еиҳагьы ишьақәнарыӷәӷәоит «аԥсы» ҳәа изышьҭоу аҟазаара. '''Агәахеибакра'''[править | править код] Отелло иперсонаж иазкны апиеса анцәырҵ нахыс еиуеиԥшым агәаанагарақәа рацәаны иҟан. А.Ч.Бредли Отелло «Шеқспир ифырхацәа зегь рҟнытә егь реиҳа иромантику», насгьы «иперсонажцәа зегьы рҟнытә ипоет дуу» ҳәа изиҳәон.  Даҽа ганкахьала, Ф.Р.Ливис Отелло «даара зхы замхабзиоу» уаҩык иаҳасабала дихцәажәон. Иуԥылоит ибжьаратәу агәаанагарақәагьы, иаҳҳәап, Уилиам Ҳезлитт абас еиԥш иҩуан: «Отелло ԥсабарала уаҩы аамсҭашәоуп… аха ҟазшьала ашырҳәа згәы еибакуа аӡә иоуп» ҳәа. Иаго иакәзар, аҭҵааҩцәа зегьы еицҿакны апиеса антифырхаҵаны деицазхарҵон. Иаҳҳәап, У.Х.Оден иазгәеиҭон «ари апиесаҿы, «иарбанзаалак аҭҵаараҿы зегь раԥхьаӡа азҿлымҳара зыҭатәыу афырхаҵа хада иакәӡамкәа, ацәгьауаҩы, ацәгьаршаҩы иоуп» ҳәа. Аурыс бызшәахь аиҭагамҭақәа [править | править код] * «Отелло» — М. Л. Лозински иеиҭагамҭа. * «Отелло, венециатәи амавр» —  П. Веинберг иеиҭагамҭа. * «Отелло, венециатәи амавр» — Б. Н. Лейтин иеиҭагамҭа. * «Атрагедиа Отелло, Венециатәи Амавр» — В. Рапопорт иеиҭагамҭа * «Отелло» — О. Сорока иеиҭагамҭа. * «Отелло, венециатәи  амавр» — М. М. Морозов иеиҭагамҭа * «Отелло, венециатәи  амавр» — А. Л. Соколовски иеиҭагамҭа * «Отелло» — П. А. Каншин иеиҭагамҭа. * «Отелло» — А. Радлова леиҭагамҭа. * «Отелло» — Б. Л. Пастернак иеиҭагамҭа Ақәыргыламҭақәа [править | править код] Аира Олдриџь Отелло ироль аҿы. Ҳенри Перронет Бригс, ( 1830 ш. иназынаԥшуа) Отелло ицәамаҭәа. «Иџьашьахәу, иҭоурыхтәу, итеатртәу ацәамаҭәақәа» рзы Перси Андерсон иллиустрациа (1906). Лондонтәи атеатр «Глобус» аҿы раԥхьаӡатәи ақәыргыламҭа, 1604 ш. жьҭаарамза (Отелло – Р.Биорбеџь). «Отелло» амузыка аҿы[править | править код] * Отелло — Верди иопера * Отелло — Россини иопера. * Отелло — Алексеи Маҷавариани ибалет (1957). * Отелло — атрагедиатә поема аԥхьаҩи, ахори, асимфониатә оркестри, аԥҵ. 58. Иуровски, Владимир Михаил – иԥа (1963). * Отелло — Еллиот Голденталь ибалет,  2002 ш. Ахореограф — Лар Лиубович^[англ.]. ==Алитература== * [http://apsnyteka.org/file/100_tekstov_na_abkhazskonm_yazyke_2015_abh.pdf «100 текстк аԥсышәала», Аҟәа: Агәыҳалалратә Фонд Аԥсны аҿиара Афонд «Амшра», 2015] {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Уильиам Шеқспир| ]] [[Акатегориа:1564 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 3 рзы ииз]] [[Акатегориа:1616 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 3 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Англиатәи адраматургцәа]] [[Акатегориа:Англиатәи ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Шеқспираа]] 3eypquof2u603qoci9l1zejw0ig250z 0 6662 173909 166462 2026-09-11T09:52:44Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: шықәсарзтәи→шықәсазтәи 173909 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик |ахьӡ=Дональд Трамп |амаҵура=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент|ЕАА рпрезидент]] |инаркны={{date|20|1|2025}} |рҟынӡа= |абираҟ=Flag of the United States.svg |агерб=Greater coat of arms of the United States.svg |аишьҭагылашьа=47 |апрезидент ихаҭыԥуаҩ=[[Венс, Џьеи Ди|Џьеи Ди Венс]] |аԥхьа иҟаз=[[Баиден, Џьо|Џьо Баиден]] |аҭынха= |амаҵура2=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент|ЕАА рпрезидент]] |инаркны2={{date|20|1|2017}} |рҟынӡа2={{date|20|1|2021}} |абираҟ2=Flag of the United States.svg |агерб2=Greater coat of arms of the United States.svg |аишьҭагылашьа2=45 |апрезидент ихаҭыԥуаҩ2=[[Пенс, Маик|Маик Пенс]] |аԥхьа иҟаз2=[[Обама, Барак|Барак Обама]] |аҭынха2=[[Баиден, Џьо|Џьо Баиден]] |ахәыҷқәа=Дональд Трамп-еиҵбы, Иванка Трамп, Ерик Трамп, Тиффани Трамп, Беррон Трамп|амилаҭра=Американцәа шкәакәақәа|ауацәа=Мэриэнн Трамп Бэрри, Фред Трамп-младший, Роберт Трампи Елизабет Трамп Грау (ашьцәеи аиаҳәшьцәеи) Џьон Трамп (иаб иашьа) Елизабет Трамп (иаб иҟынтәи ианду) Џаред Кушнер (амаҳә) Лара Трамп (аҭаца) Ванесса Трамп (аҭаца) Трамп, Мери Леа (аиашьиԥа) Џьон Уитни Уолтер (иаб иашьа иԥа) Кай Мэдисон Трамп, Дональд Трамп III, Тристан Милош Трамп, Хлои Софиа Трампи Спенсер Фредерик Трамп (амаҭацәа) }} '''Дональд Џьон Трамп''' ({{lang-en|Donald John Trump}}; {{date|14|6|1946}}, [[Куинс]], [[Ниу-Иорк]], [[ЕАА]]) — '''45-тәи''' [[Америка Еиду Аштатқәа|Еиду Америка Аштатқәа]] рпрезидент. Еиду Америкатәи Аштатқәа 45-тәи президентс дыҟан. Дональд Трамп иоура 188 см. иҟоуп, икапан акәзар – 115 кьыла инаӡоит. Иара динхаҵарала дпресвитерианинуп. Имал шьақәзыргыло еиуоуп аҩнеихагыла ду Trump Tower, уаҟоуп Трамп иҭаацәагьы ахьынхо.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/text/5753873 |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-date=2022-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005055550/https://bigenc.ru/text/5753873 |url-status=dead }}</ref> Ошәабжьытә азырҭ иқақәҵарҵәақәа ҳҭысара иҟәаҳара. Ҳыԥшәынаҭ 2017-2021-мақә рылаҩрша, Америкақәы ирыстоны ақылхара. == Дональд Трамп инысмҩа == Трамп иан – Мери Енн Маклауди иаб – Фред Трампи идууз аргыларатә корпорациа напхгаҩцәас иаман. 1936 шықәса рзы хаҵеи- ԥҳәыси активла аусдкылара рнапы алакын, абизнес арҭбааразы дара иаархәоит акоттеџь Ниу-Иорк. Абри ахыбра аҟны Трамп иқәыԥшра аамҭа зегьы ихигеит, уа инхон иареи иеиҳабацәаз иаҳәшьцәеи иашьцәеи ԥшьҩык. Дхәыҷаахыс Дональд аԥыза иҟазшьақәа инубаалон. 1959 шықәсазы Дональд Трамп иҭаацәа ирыӡбеит Ниу-Иорктәи арратә академиа дҭарҵарц. Академиа аҟны Дональд аҵара бзианы иҵон, аԥсҭазаара аилашреи ауаажәларратә усқәеи даара активла дрылахәын. Иара аныҳәатә марш еиҿкааҩыс дыҟан, Аинышәара амш азы имҩаԥгаз. Дональд Трамп имоуп хыԥхьаӡара рацәала амедальқәа, ианашьоуп аспорттә еицлабрақәа рҟны иигоз аиааирақәа рзы аҳамҭақәа, иара убасгьы акыр анаукатә конфренциақәа рҟны далкаан.<ref>https://24smi.org/celebrity/994-donald-tramp.html</ref> Даныҷкәыназ Дональд актиорс аусура даара игәы азыҳәон. Аха академиа даналга, аԥхьаҟа ипрезидентхараны иҟаз, иаб иус иациҵарц иӡбоит, иԥсҭазаарагьы аусдкылара иамеидоит. Уи азын Дональд Трамп дҭалоит Фордемтәи ауниверситет, «Аекономикеи афинансқәеи» рзанааҭ ала. Аха иара аҵара дзалымгеит аҟынтә, иара убри азаанаҭ ала Уортонтәи абизнес ашкол ахь диасуеит. 1968 шықәсазы Трамп иреиҳаӡоу аҵараиурҭа дшалгаз азы адокумент иоуеит.<ref>https://biography-life.ru/life/169-donald-tramp-biografiya-lichnaya-zhizn-milliarder-kotoryy-lyubit-rossiyu.html</ref> == Абизнеси аусуреи == Абизнес – ашкол аҟны иҵара аан Дональд Трамп далагоит раԥхьатәи аусқәа идкылара. Аиқәышаҳаҭрақәа иаб ибжьацәажәара ала акәын инапы шаҵеиҩуаз. Аусдкылаҩ қәыԥш илшоит 6.000.000 Еиду Америкатәи Аштатқәа рдоллар арҳара. Сентиабр мза 12, 1968 шықәсазы иаԥҵан аилазаара Trump Organization. Дональд раԥхьатәи иргыларатә проектны иҟан уаанӡатәи аотель- асасааирҭа Commodore. Иара ари аргылара хә-маҷла иааихәеит, анаҩс еиҭашьақәиргылан, уа асасааирҭа Grand Hyatt ааиртит.<ref>https://obrazovaka.ru/donald-trump.html</ref> 1980 - тәи ашықәсқәа рзы Трамп икомпаниа иаргылоит абааш Trump Tower. Ари аҩнеихагыла ду Ниу-Иорк ақалақь аҟны ахыбрақәа зегьы иаарылыҳәҳәо иҟалеит. Дональд ари ахыбра ауадақәа реиҳарак аофисқәа рцентрқәеи анхарҭатә аппартаментқәеи ишаны ириҭеит. 1982 шықәса рзы аусдкылаҩ иргылоит даҽа хыбрак Trump Plaza Hotel & Casino, ари адунеи зегьы аҟны зегь реиҳа ибеиоу, иԥшӡоу аотель- казино акәны иҟалеит.<ref>https://www.rbc.ru/business/13/08/2015/55cc8da59a794702b4bcb154</ref> 1990-тәи ашықәсқәа рзы Дональд Трамп икомпаниа акыр афинанстә уадаҩрақәа азцәырҵит, абанкротра дақәшәарцгьы акааигымхеит. Аха, абизнесмен 10.000.000.000 америкатәи адоллар ала акредит игеит. Анаҩс, 1997 шықәсазы Трамп арҭ аԥарақәа зегьы ауалҳәаҩцәа ирызиргьежьит, аргыларатә проектқәагьы ирыциҵоит. Ԥшьышықәса ааҵхьаны, Дональд Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аштаб- квартира азааигәара абаашхьыҵәцара Trump World Tower иргылоит. 2000 –тәи ашықәсқәа рзы амагнат Жәларбжьаратәи аотель аргылара инапы алакын. Ари апроект хыркәшамызт, 2001 шықәса рзын аҭыԥ змаз атерракт иахҟьаны, насгьы 2008 шықәсазтәи адунеитә финансттә кризис иахҟьаны. Акыр ауалқәа ирыхҟьаны амиллиардер ихатә корпорациа аҟны иааникылоз адиректор хада иҭыԥ аанижьыр акәхоит. Аҵыхәтәантәи иара ипроект акәхеит Чикаго аханхьыҵәцара аргылара. Ари ахыбра аҳаракырала Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны игылоу ахыбрақәа рыҳаракырала зегь иреиҳау рахьтә ахԥатәиуп.<ref>https://www.forbes.ru/milliardery/391571-milliarder-kotoryy-razbogatel-bolshe-drugih-amerikanskih-biznesmenov-pri</ref> == Имазара ахәшьара аҭара == 2016 шықәсазы Дональд Трамп имазара ишьақәнаргылеит 4.000.000.000 америкатәи адоллар. Иара ихатәны имоуп хыԥхьаӡара рацәала еиҭамҵуа амал. Амагнат спонсорс дрымоуп акыр аилазаарақәа атуризм, аспорт, арлахҿыхратә хырхарҭаҟны, урҭ иара акыр ахашәалақәа изаарышьҭуеит. 2009 шықәсазы абизнесмен авитаминқәеи амедицинатә хәшәхкқәеи рыла ахәаахәҭра еиҿикаауеит. 2018 шықәсазы, аҳәынҭқарра ахада имазара миллиардк доллар рҟынӡа илаҟәит. Иахьанӡа Еиду Америкатәи Аштатқәа рхадас иҟаз мызктәи иуалафахәы 35.000 нызқь мааҭ рҟынӡа инаӡон.<ref>https://tass.ru/spec/trump-money</ref> == Аполитикатә кариера == Дональд Трамп 2001 шықәсазы Адемократиатә партиа далахәылахеит. Жәеиза шықәса ааҵхьаны дреспубликанецхоит. 2015 шықәсазы аусдкылаҩ аҳәамҭа ҟаиҵеит Еиду Америкатәи Аштатқәа рхадас икандидатура шықәиргыло ала. Дональд Трамп икандидатура ықәиргылеит аспонсортә дгылара имамкәа. Аха иалхратә компаниа акыр акорпорациақәа финансла ацхыраара азыҟарҵон, урҭ рыбжьара иҟан акомпаниа WWE, ари аилазаара арестлинг азы аусмҩаԥгатәқәа нанагӡон. Дональд Трамп иалхратә программа ихадоу апунктқәа ируакын Урыстәылатәи Афедерациеи Еиду Америкатәи Аштатқәеи реизыҟазаашьақәа рҭышәныртәалара. Дональд Трамп арҭ алхрақәа рҟны Хиллари Клинтони иареи еиндаҭлон, адемократцәа рҟынтә адгылара лыман. Аҿцәажәарақәеи ақәгыларақәеи раан дара рыбжьара акыр аҭыӡшәақәа аҭыԥ рыман, уи, ҳәарада, алхыҩцәа ҿыцқәа аднаԥхьалон. Еиҳаракгьы аимак-аиҿак ахылҿиаауан Еиду Америкатәи Аштатқәа рахь аҭыԥ змаз илегалтәым аиммиграциа, насгьы Барак Обама имедицинатә реформақәа, иара убасгьы Китаитәи Жәлар рреспубликеи Америкеи рхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа.<ref>https://svpressa.ru/persons/donald-tramp/</ref> Аӡәырҩы аекспертцәеи аполитикцәеи Трамп даҵахоит алхрақәа рҟны ҳәа азгәарҭон, уи аусдкылаҩ истатус ахьимаз азы. Аха урҭ ирҳәоз ҟамлеит. Дональд Трамп итезис хадақәа Еиду Америкатәи Аштатқәа руааԥсыра даара иргәаԥхон, уи иабзоурахеит ноибар мза 8, 2016 шықәса рзы иигаз хьаҳәаԥаҳәадатәи аиааира. Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент иалхрақәа официалла ишьақәырӷәӷәан ианармза, 2017 шықәсазы. Апрезидент имаҵзура дахагылеит февраль 20, 2017 шықәсазы.<ref>{{Cite web |url=https://biograf24.com/lidery/glavy-gosudarstv/donald-tramp-biografiya#i-7 |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-date=2021-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118032036/https://biograf24.com/lidery/glavy-gosudarstv/donald-tramp-biografiya#i-7 |url-status=dead }}</ref> == Трамп апрезидент == Дональд Трамп ипрезиденттә ҿҳәара ишалагаз еԥш аҩныҵҟатәи аполитика аҟны ашәахттә реформақәа рымҩаԥгара хырхарҭа хаданы иаликааит. Аҳәынҭқарра ахада ахашәала азы ашәахтә ирмаҷит, аиуристтә хаҿқәа рзын ашәахтә қәынкыларақәа аԥыхын, апрогрессивтә шәахтә азы аградациа асистема ҿыц аԥиҵеит. Ас еиԥш алагала ҿыцқәа рнаҩс Еиду Америкатәи Аштатқәа иреиҳаӡоу акорпорациақәа (Apple, Microsoft, Facebook, Amazon), ркапиталқәа рыхәҭак Еиду Америкатәи Аштатқәа рахь иргьежьын. Апрезидент даара иҽԥишәеит амедицинатә ԥгаԥсазы азакәан иԥсахырц, Барак Обама инапы зҵеиҩыз. Аха ас еиԥш аԥшьгара адемократцәа адымгылеит. Убри аҟынтә азакәан аус шауц иауа иаанхеит. Иара убасгьы, Дональд Трамп аресурсқәа аҿиара иаҿыз акыр атәылақәа рҟынтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рахь аргьежьра еиҿикааит. Март мза 2018 шықәсазы аҳаза алагалан Китаитәи Жәлар Рреспубликеи Мексикеи рҟынтәи иаарго аалыҵқәа рзы. Акыр акорпорациақәа раалыҵ аҭыжьра Еиду Америкатәи Аштатқәа рахь ииаргеит, уи иалнаршеит хыԥхьаӡара рацәала аусутә ҭыԥқәа раԥҵара.<ref>https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9899393</ref> Дональд Трамп идәныҟатәи аполитика аҷыдарақәа ируакын Мексикааи Ааигәатәи Мрагылара аҳәынҭқаррақәеи ртәылауаа рганахь ала амиграциатә закәанԥҵара арӷәӷәара. 2017 шықәсазы илегалтәым аиммигрантцәа ирҿагыланы ақәԥаразы аусԥҟақәа ҭыжьын, иара убасгьы адҵа ҟаҵан мексикатәи аҳәаа иахьаԥну аҭӡамц аргыларазы. Ари аҭӡамц аргылара атәыла абиуџьет аҟынтәи аԥара рацәа аҭаххон. Асенат аҟны Ареспубликатә партиа ахаҭарнакцәа аҭыԥқәа реиҳарак ахьааныркыло, ари аӡбамҭа иадгылеит. Аха ахаҭарнакцәа Рпалата аҟны, уа адемократцәа еиҳауп, аҭӡамц аргылара азы аԥара азоужьра мап ацәыркуеит.<ref>https://24.kz/ru/news/in-the-world/item/434912-chem-zapomnilsya-donald-tramp-za-chetyre-goda-prezidentstva</ref> Ианармза 2017 шықәсазы Дональд ахҵәацәа рыдкылара аамҭала аанкыларазы, ааигәамрагыларатәи арегион аҳәынҭқаррақәа рҟынтә, иара убасгьы аԥкрақәа алагалан даҽа араб ҳәынҭқаррақәа быжьбы рзы. Арҭ азакәанқәа адискриминациатә ҟазшьа рымоуп ҳәа иԥхьаӡан, Иреиҳаӡоу аӡбарҭагьы уи аблокада азнауит. 2017 шықәса сентиабр мзазы, аҳәынҭқарра ахада илегалм амигрантцәа рхәыҷқәа рыхьчаразы аус зуаз апрограмма аԥыхра рылеиҳәоит. Еиду Америкатәи Аштатқәа ирыҵанакуа ақалақь дуқәа рҿы имҩаԥгаз ақәгыларақәа инарымаданы ари ақәҵара анапы аҵаҩымкәа иаанхеит. 2018 шықәсазы, атәыла ахада иусбарҭа аҳәамҭа ҟанаҵеит Еиду Америкатәи Аштатқәа жәларбжьаратәи аекологиатә еиқәышаҳаҭра ишалҵуа азы. Аусура иаҟәыҵит арацәаҵхреи, анефт аалыҵқәеи, аихаӡеи рыԥшыхәра азы алицензиа аҭара азин ҟазымҵоз азакәан. Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент иполитика массала атәылауаа ргәынамӡара цәырнагеит. Иқәгылоз дҵаны иҟарҵон алхранӡатәи аҳәамҭақәа рынагӡаразы. Аӡәырҩы аполитикцәеи аҳәынҭқарратә усзуҩцәеи ықәгылеит атәыла ахада изын аимпичмент рылаҳәаразы. Аполитикатә гәыԥқәа рҟны аиҳабыра русура аанкыларазы аиҿагыларақәа аҳәынҭқарратә усзуҩцәа уалафахәыда иааннажьит.<ref>https://www.bbc.com/russian/features-48627038</ref> == Трамп ихатәы ԥсҭазаареи ихәыҷқәеи имаҭацәеи == Еиду Америкатәи Аштатқәа 45-тәи апрезидент хҩык аҳәса ааигахьан. Арҭ аҭаацәарақәа зегьы рҟынтәи иара имоуп хәҩык ахәыҷқәеи ааҩык амаҭацәеи. Дональ Трамп раԥхьатәи иԥҳәыс амодель Ивана Трамп лакәын. Урҭ рчара ҟалеит 1977 шықәса рзы. Дональд Трамп раԥхьатәи иԥҳәыс илыхшеит хҩык ахәыҷқәа: Дональд Џон (аиҵбы), Иванка, Ерик. Ахәыҷқәа иахьагьы раб ибизнес анагӡара рнапы алакуп. 1990-тәи ашықәсқәа рзы аҭаацәара хыбгалоит, аҩныҵҟатәи аҭыӡшәақәа ирыхҟьаны.<ref>https://damy-gospoda.ru/donald-tramp-kratkaya-biografiya/</ref> Дональд Трамп раԥхьатәи иԥа Трамп - аиҵбы америкатәи афотомодель Ванесса Трамп ԥҳәысс димоуп. Урҭ ирыхшеит хҩык ахшара: Кеи Медисон, Хлоиа Софиа, Дональд Джон III, Тристан Милоси Фредерики. Иванка Трамп Джаред Кунераи диццоит, уи аиудеицәа дреиуан. Лхаҵа иҭаацәа милаҭла иауриацәан, Ниу-Иорк инхоз ауриацәа рдиаспора рыбжьара даара пату зқәыз ҭаацәаран. Атәыла ахада иԥҳа аиудиеицәа рдинхаҵара лыдылкылоит. Дара ирыхшеит хҩык ахәыҷқәа: Теодор Джеимс, Джозеф Фредерик, Арабелла Роуз. Ерик Трамп иакәзар, асупермодель Лара Иунаско ԥҳәысс дигеит. Уи иԥҳәыси иареи Манхеттен инхоит. Ерик иԥҳәыс афотоҭыхра лнапы алакуп, убри аҟынтә лассы-ласс Лос-Анџьелесҟа афотоҭыхразы ицалоит. 1993 шықәсазы Дональд Трамп аҩынтә раан ԥҳәыс дигоит, уи динасыԥхеит акиноактриса Марла Енн Меиплз. Аҩбатәи аҭаацәараҿы Дональд дихшоит аԥҳа Тиффани. Иахьа лара актрисахара лҽазылшәоит, инстаграмм аҿы лхатә даҟьа лымоуп, Голливуд астудиақәа рҟны аус луеит аамҭа-аамҭала. Иахьанӡа Дональд Трамп иԥҳәыс лакәын афотомодель Меланиа Трамп. Урҭ 24 шықәса рыбжьоуп. Трамп ахԥатәи иԥҳәыс длыхшеит аԥа Беррон. Аӡәырҩы ишьақәдырӷәӷәоит уи даутиступ ҳәа.<ref>https://stuki-druki.com/authors/Trump.php</ref> == Абиблиографиеи аҳамҭақәеи == Дональд Трамп иԥсҭазаара зегьы апублицистика даҿын. Иара иҩит 17 шәҟәы, урҭ рҟны еиҭеиҳәоит иеихьӡарақәа рҭоурыхқәа, иусдкыларатә усура ахаҭарақәа раартра хықәкыс иҟаҵаны. Апрезидент аҵыхәтәантәи ишәҟәы иахьӡуп “Изувеченная Америка: Как сделать Америку снова великой”. Уа Дональд Трамп иахьатәи Еиду Америкатәи Аштатқәа иадҳәалоу акыр аинтерс зҵоу афактқәа ааигоит. Адәныҟатәи аполитикеи аекономикеи рҟны иеихьӡарақәа рзы Трамп ианашьоуп адгьылбжьаха Еллис Ҳаҭыр зқәу амедаль, Апрезидент иорден «Сияние», Абдель-Азиз иордени «Агәымшәаразы» ахьтәы медали, урҭ Дональд ианаршьеит Афганистантәи ижәытәӡатәиу аимшьҭрақәа раԥхьагылаҩцәа.<ref>https://www.shopolog.ru/metodichka/kompanii-i-rynki/donal-d-tram-o-biznese-uspehe-i-den-gah-38-luchshih-citat/</ref> == Дональд Трамп – аҵыхәтәантәи ажәабжьқәа == Ианар мза 2019 шықәсазы Дональд Трамп иалхрақәа рымҩаԥысшьа шаҟа ииашаз, азакәантә шьаҭа ахьынӡамаз атәы зҳәоз алҵшәақәа кьыԥхьын. Аусҭҵааҩцәа ишьақәдырӷәӷәоит, алхрақәа рылҵшәақәа урыстәылатәи амаҵзура ҷыдақәа даара анырра арҭеит ҳәа, уаанӡатәи аусдкылаҩи дареи аиқәышаҳаҭра рыбжьарҵеит ҳәа. 2019 шықәса февраль мзазы апрезидент аҳәамҭа ҟаиҵеит акосмостә архәҭақәа шаԥҵахо азы. Урҭ ззырхаз аракетақәа ҵәҩанҵәыҟа рдәықәҵара акәын, уа аӷа ибаллистикатә џьаԥҳаны аԥшааразы. Март мза 2019 шықәсазы Дональд Трамп аҳәамҭа ҟаиҵеит ИГИЛ атеррористтә еиҿкаара иаиааиуп ҳәа, уи аҳәамҭа иара жәларбжьаратәи арена аҟны иреитинг шьҭнахит.<ref>https://eksmo.ru/authors/tramp-donald-ITD15226/</ref> == Азгәаҭақәа == {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа]] [[Акатегориа:Абизнесменцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Трампаа]] [[Акатегориа:1946 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Рашәарамза 14 рзы ииз]] [[Акатегориа:Аимпичмент зықәшәаз апрезидентцәа]] 53w07tya2w7knwqdfdoid6c1wrerei8 0 7013 173969 140402 2026-09-11T09:57:23Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ашәшықәсақәа→ашәышықәсақәа; китатәи→китаитәи 173969 wikitext text/x-wiki {{Акалендар|{{CURRENTYEAR}}|7}} '''Ԥхынгәымза́ 11''' (Ԥхынгәымза́ жәе́иза), ''Иу́ль 11'', ''Ԥхынгәы́ 11'' — [[григориантәи амзар]] 192 тәи [[амш]] (193 тәи амш [[ашықәс ду]] ала) ауп. [[Ашықәс]] анҵәамҭанӡа иаанхоит 173 мшы. ==Ахҭысқәа== [[1302]] — Ахьтәы маҳмызқәа реидыслара: Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы арыцартә ҽыр ашьаҟауаа ирыҵахеит [[1405]] — китаитәи афлотеиҳабы Чжен Хе (асахь.) Африка аԥшаҳәахьы дыӡсо ддәықәлеит [[1783]] — Афранцыз ҭҵаарадырратә академиа афақьӷба апроект азырхиара аус ааннакылеит лыҵшәа змам акы аҳасабала [[1804]] — ЕАА ахада ихаҭыԥуаҩ Аарон Берр адуелл аҟны афедералистцәа рпартиа аԥҵаҩы Александр Гамильтон диеихсны дишьит [[1859]] — Санкт-Петербург иҟоу Исаак иныхабаа аԥшьара [[1893]] — Кокити Микимото раԥхьаӡакәны иԥсабаратәым абырлаш иоуит [[1941]] — Витебск акаҳареи Могилиов амҵан асовет архәҭақәа рыкәшареи [[1995]] — сербиатәи ар Босниатәи аибашьраҟны Сребреница ранпахьы иааргеит, уи анаҩс иабџьардаз аԥсылманцәа массала рышьра алагеит   ==Иит== ==Рыԥсҭазаара иалҵит== {{commons|July 11|{{PAGENAME}}}} {{Амзақәа}} 86eomosz36h7bjvwntqri4uqwz0ea9o 0 7043 173965 143775 2026-09-11T09:57:02Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: раԥхатәи→раԥхьатәи 173965 wikitext text/x-wiki {{Акалендар|{{CURRENTYEAR}}|8}} '''Нанҳәамза́ 10''' (Нанҳәамза́ жәаба́), ''Áвгуст 10'', ''На́нҳәа 10'' — [[григориантәи амзар]] 222 тәи [[амш]] (223 тәи амш [[ашықәс ду]] ала) ауп. [[Ашықәс]] анҵәамҭанӡа иаанхоит 143 мшы. ==Ахҭысқәа== *[[610]] — иҟалараны иҟоу аҵх арыцхә еибыҳәарала *[[1500]] — апортугалец Диогу Диаш иааиртит Мадагаскар адгьылбжьахала *[[1519]] — Магеллан аҭоурых аҟны раԥхьаӡакәны адунеизегь акәшаразы дандәықәла *[[1628]] — раԥхьатәи аӡсараан иааҳәын иӡааҟәрылеит ашведцәа рыфлот «Ваза» (асахь.) *[[1675]] — Карл II Стиуарт Гринвичтәи аобсерваториа раԥхьатәи ахаҳә шьҭеиҵеит *[[1792]] — Афранцыз револиуциа: ахан Тиуильри ажәлара, Людовика XVI амчра имхреи ирбаандаҩтәреи *[[1985]] — Чажма ашыцә аҟны арадиациатә машәыр аныҟалаз *[[2003]] — урыстәылатәи акосмонавт Иури Маленченко «икосмостә чара» ==Иит== ==Рыԥсҭазаара иалҵит== {{commons|August 10|{{PAGENAME}}}} {{Амзақәа}} b8nhhhbwzqxaf0rhylz64okfy6dp8jo 0 7046 173964 143778 2026-09-11T09:56:58Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: иаҳасбала→иаҳасабала 173964 wikitext text/x-wiki {{Акалендар|{{CURRENTYEAR}}|8}} '''Нанҳәамза́ 13''' (Нанҳәамза́ жәа́ха), ''Áвгуст 13'', ''На́нҳәа 13'' — [[григориантәи амзар]] 225 тәи [[амш]] (226 тәи амш [[ашықәс ду]] ала) ауп. [[Ашықәс]] анҵәамҭанӡа иаанхоит 140 мшы. ==Ахҭысқәа== *[[1521]] — Ернан Кортес ацтекцәа раҳҭнықалақь Теночтитлан рымпыҵадархалеит *[[1536]] — амонахцәа Енриак-ӡи иапониатәи аҳҭнықалақь Киото Нитирен ишьҭаныҟәаҩцәа иныхабаа рыблит *[[1553]] — Мигель Сервет женеватәи кальвинистцәа дбаандаҩыртәит еретикк иаҳасабала *[[1704]] — афранцузцәа агерцог Мальборо иҟны раҵахара *[[1905]] — ашвед-норвегиатәи униа аԥыргаразы ареферендум *[[1920]] — Варшаватәи аибашьра (асахь. — аибашьраантәи аплакат) *[[1997]] — америкатәи анимациатә сериал «Аладатәи апарк» актәи асериа апремиера *[[2007]] — адәыӷба «Неватәи експресс» амашәыр ианақәшәаз ==Иит== ==Рыԥсҭазаара иалҵит== {{commons|August 13|{{PAGENAME}}}} {{Амзақәа}} 0t9ehl88osd6fj9dczfhp1d6faj8hdl 0 7053 173962 164077 2026-09-11T09:56:53Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: пробел перед , ; ×1; адахьтәи→адәахьтәи 173962 wikitext text/x-wiki {{Акалендар|{{CURRENTYEAR}}|8}} '''Нанҳәамза́ 20''' (Нанҳәамза́ ҩажәа́), ''Áвгуст 20'', ''На́нҳәа 20'' — [[григориантәи амзар]] 232 тәи [[амш]] (233 тәи амш [[ашықәс ду]] ала) ауп. [[Ашықәс]] анҵәамҭанӡа иаанхоит 133 мшы. ==Ахҭысқәа== *[[636]] — Иармук амҵан аиааира иалҵшәаны арабқәа Шьамтәыла рнапаҵаҟа иҟалеит *[[1672]] — «арыцҳарақәа рышықәс»: Гаага адәахьтәи ахынҭаҩынҭарақәа раан, апенсионари дуӡӡа Иан де Витт дҭахеит *[[1794]] — «икажьыз аҵлақәа рымҵан аибашьра» америкатәи ахҵәацәеи аиндеицтә абшьҭрақәа реидгылеи рыбжьара *[[1857]] — акьыԥхьымҭа «Ацгьара ашәҭқәа» акәша-мыкәша аҭыӡшәа (асахь.): апоет Шарль Бодлер ахараԥса идҵоуп «ауаажәларра ахьымӡӷ дыргаразы» *[[1882]] — Қьырса Аҿыхҩы иныхабааҟны раԥхьаӡакәны инагӡоуп Пиотр Чаиковски иувертиура «1812 год» *[[1940]] — аселекционер Николаи Вавилов ирбаандаҩтәра *[[1968]] — аоперациа «Дунаи»: Варшаватәи аиқәшаҳаҭра иатәу ар Чехословакиа иалалеит Прагатәи ааԥын ахәаҽразы *[[1988]] — иран-ирактәи аибашьра хыркәшахеит (1980—1988), еиқәырхоуп астатус-кво ==Иит== ==Рыԥсҭазаара иалҵит== {{commons|August 20|{{PAGENAME}}}} {{Амзақәа}} 0vxap4ft9nxftlx5pa7qqoqohjvhu64 0 7056 173958 145844 2026-09-11T09:56:32Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: аецәақәа→аеҵәақәа 173958 wikitext text/x-wiki {{Акалендар|{{CURRENTYEAR}}|8}} '''Нанҳәамза́ 23''' (Нанҳәамза́ ҩажәи́ хԥа́), ''Áвгуст 23'', ''На́нҳәа 23'' — [[григориантәи амзар]] 235 тәи [[амш]] (236 тәи амш [[ашықәс ду]] ала) ауп. [[Ашықәс]] анҵәамҭанӡа иаанхоит 130 мшы. ==Ахҭысқәа== *[[1382]] — аҭаҭар хан Тохтамыш иҿагыларазы Москва ахьчараан Урыстәыла абзарбзан рхы иадырхәеит раԥхьаӡакәны *[[1552]] — аурыс аҳ Иван Грозныи ир Казан иакәшеит *[[1572]] —Париж Варфоломеитәи аҵх аныҟалаз *[[1913]] — Копенгаген иаартын Андерсен илакә афырхаҵа – Ӡызлан аскульптура *[[1935]] — ирыдыркылеит ЖӘРР (СНК) Кремль абаа иахагылаз агербтә уарбақәа хә-кәакьҭак змоу аеҵәақәа рыла аԥсахразы ақәҵара. *[[1939]] — Москва Молотов — Риббентроп ипакт иаҵаҩуп(асахь.) *[[1943]] — Харьков ақалақь ахынтә раан анемец ар рыҟнытә ахы иақәиҭтәын *[[1968]] — Ринго Старр аамҭала The Beatles далҵит ==Иит== ==Рыԥсҭазаара иалҵит== {{commons|August 23|{{PAGENAME}}}} {{Амзақәа}} grcw5tdkekj54l6cqnw2zxq8ea0qngj 0 7071 173952 146592 2026-09-11T09:55:59Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: иааиԥырҟьаӡакәа→иааиԥмырҟьаӡакәа 173952 wikitext text/x-wiki {{Акалендар|{{CURRENTYEAR}}|9}} '''Цәыббрамза́ 7''' (Цәыббрамза́ бжьба́), ''Сентиа́бр 7'', ''Цәыббра́ 7'' — [[григориантәи амзар]] 250 тәи [[амш]] (251 тәи амш [[ашықәс ду]] ала) ауп. [[Ашықәс]] анҵәамҭанӡа иаанхоит 115 мшы. ==Ахҭысқәа== * [[1191]] — Ахԥатәи аџьартә ныҟәара: Арсуф амҵан аибашьра Саладини Ричард Алым Гәы зызҭоуи рыбжьара * [[1776]] — аӡаҵаҟатәи анышьа «Акәуа» (асахь.) Ниу-Иорк абаӷәазаҟны сааҭктәи абомба ашьақәыргылара аҽазнашәеит * [[1812]] — 1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатә еибашьра: Бородинтәи ажәылара * [[1856]] —Кремль иҟоу Алацәеиқәыԥсара аныхабааҟны Александр II агәыргьын ихаҵара мҩаԥысит * [[1901]] — Ихетуанеи ақәгылара: Цинтәи аимпериеи 11 ҳәынҭқарреи Ахыркәшаратә ԥкаанҵа иаҵарҩит * [[1916]] — Актәи адунеитә еибашьра: ихыркәшахеит аур ар Брусиловтәи ржәылараҟны иргаз аиааира ала * [[1940]] — Лондон анемеццәа 50 -ҵхы иааиԥмырҟьаӡакәа ицоз абомбақәа ралажьлра иалагеит * [[2011]] —ахоккеитә клуб «Локомотив» ахәмарҩцәеи азыҟаҵаҩцәеи Иарославль иҟалаз авиакатастрофаҟны рҭахара ==Иит== ==Рыԥсҭазаара иалҵит== {{commons|September 7|{{PAGENAME}}}} {{Амзақәа}} fiwr73jx0o0v2i2v6xw94h90xn32mbm 0 7073 173949 149727 2026-09-11T09:55:48Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: аррратә→арратә 173949 wikitext text/x-wiki {{Акалендар|{{CURRENTYEAR}}|9}} '''Цәыббрамза́ 9''' (Цәыббрамза́ жәба́), ''Сентиа́бр 9'', ''Цәыббра́ 9'' — [[григориантәи амзар]] 252 тәи [[амш]] (253 тәи амш [[ашықәс ду]] ала) ауп. [[Ашықәс]] анҵәамҭанӡа иаанхоит 113 мшы. ==Ахҭысқәа== * [[1493]] — Хорватиа Османтәи аимпериа анапаҵаҟа иаанагеит. * [[1776]] — идҵоу аҩадамерикатәи аколониақәа ЕАА рыхьӡ рхырҵо иалагеит. * [[1801]] — Санкт-Петербург ашьапы куп Казантәи аныхабаа (асахь.). * [[1886]] — Берн автортә зин азы раԥхьатәи жәларбжьаратәи аиқәшаҳаҭра иаҵаҩуп. * [[1905]] — Урыстәыла иҭыҵит ауниверситетқәа равтономиеи урҭ аректорцәа ралхразы рзини ирызку аусԥҟа * [[1913]] — аурыс арратә ԥырҩы Пиотр Нестеров раԥхьаӡакәны зыԥсы ҭам аиқәҳәалара ҟаиҵеит. * [[1999]] — шәҩыуаак иреиҳаны иҭахеит Москва Гурианов имҩаҟны иҟалаз артҟәацра иахҟьаны. * [[2001]] — аметил сԥирт рхараханы иагеит Пиарну 68 –ҩык ауааԥсыра ==Иит== ==Рыԥсҭазаара иалҵит== {{commons|September 9|{{PAGENAME}}}} {{Амзақәа}} ta0flrbhbg8js5nms0mmh0c8vzbp11k 0 7074 173948 146599 2026-09-11T09:55:45Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: аџьыџньтәылатә→аџьынџьтәылатә 173948 wikitext text/x-wiki {{Акалендар|{{CURRENTYEAR}}|9}} '''Цәыббрамза́ 10''' (Цәыббрамза́ жәаба́), ''Сентиа́бр 10'', ''Цәыббра́ 10'' — [[григориантәи амзар]] 253 тәи [[амш]] (254 тәи амш [[ашықәс ду]] ала) ауп. [[Ашықәс]] анҵәамҭанӡа иаанхоит 112 мшы. ==Ахҭысқәа== * [[1627]] — Ла-Рошели акардинал Ришелье Анри де Роган дызхагылаз агугенотцәа дрыкәшеит * [[1693]] — Пиотр I ашьапы икит 24-бзарбзантә ӷба «Ацқьа Павел» * [[1725]] — Екатерина I Алеқсандр Неватәи иорден аԥылҵеит * [[1839]] — имҩаԥысит Қьырса Аҿыхҩы Иныхабаа официалла ашьапы акра 1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатә еибашьра ахьӡала ́́ * [[1855]] — Крымтәи аибашьра: Англиа, Франциа, Сардиниа ар Севастополь рымпыҵархалеит * [[1894]] — Лондон адунеи аҟны раԥхьаӡакәны амашьынаныҟәцаҩ арыжәтә ыжәны автомашьына аныҟәцаразы ахарԥса иршәоуп * [[1919]] — Сен-Жерменсктәи ахан (асахь.) аҟны иаҵаҩуп Антанта атәылақәеи Австриеи рыбжьара аҭынчразы аиқәшаҳаҭра * [[1960]] — XVII аԥхынтәи Олимпиатә хәмаррақәа рыҟны амарафонтә ыҩраҟны аиааира игеит уанӡа аӡәгьы изымдыруаз ефиопиатәи аҩҩы Абебе Бикила, зшьапы хтны иҩуаз ==Иит== ==Рыԥсҭазаара иалҵит== {{commons|September 10|{{PAGENAME}}}} {{Амзақәа}} d0styrajyxjbumjwb91djjdqevabvqe 0 7080 173945 146612 2026-09-11T09:55:32Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: аҩажатәи→аҩадатәи 173945 wikitext text/x-wiki {{Акалендар|{{CURRENTYEAR}}|9}} '''Цәыббрамза́ 16''' (Цәыббрамза́ жәа́ф), ''Сентиа́бр 16'', ''Цәыббра́ 16'' — [[григориантәи амзар]] 259 тәи [[амш]] (260 тәи амш [[ашықәс ду]] ала) ауп. [[Ашықәс]] анҵәамҭанӡа иаанхоит 106 мшы. ==Ахҭысқәа== * [[1654]] — аурыс ар Реч Посполита Смоленск ақалақь рымырхит * [[1795]] — Франциа иаҿагыланы ақәԥараан англызқәа Каптәи аколониа рымпыҵархалеит * [[1859]] — Давид Ливингстон европаа рахьтә раԥхьа аӡиа Ньиаса аҿықә аҟынӡа инаӡеит * [[1915]] — Б. Вилькицк иекспидициа аҭоурых аҟны раԥхьаӡакәны аҩадатәи амшын мҩала мрагыларахьтә мраҭашәаранӡа инеит * [[1931]] — Сергеи Образцов иаԥиҵеит Акьанџьақәа ртеатр хада (асахь. — атеатр ахыбраҟны икнаҳау асааҭ) * [[1976]] — Шаварш Карапетиан иӡааҟәрылоз атроллеибус аҟнытә 20 –ҩык еиқәирхеит * [[1978]] — Иран иҟалаз Табасстәи адгьылҵысрааан 15-нызқьҩык ауаа ҭахеит * [[1999]] — 19 –ҩык ҭахеит Волгодонск иҟалаз атеракт аан ==Иит== ==Рыԥсҭазаара иалҵит== {{commons|September 16|{{PAGENAME}}}} {{Амзақәа}} 2ez6mhf97nphte5jvcsn1wwjpa98o8l 0 7084 173943 146620 2026-09-11T09:55:23Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: аибаәьра→аибашьра 173943 wikitext text/x-wiki {{Акалендар|{{CURRENTYEAR}}|9}} '''Цәыббрамза́ 20''' (Цәыббрамза́ ҩажәа́), ''Сентиа́бр 20'', ''Цәыббра́ 20'' — [[григориантәи амзар]] 263 тәи [[амш]] (264 тәи амш [[ашықәс ду]] ала) ауп. [[Ашықәс]] анҵәамҭанӡа иаанхоит 102 мшы. ==Ахҭысқәа== * [[1187]] — Саладин Иерусалим акәшара нап анаркит * [[1378]] — Аурым-католикатә ныха аиҟәшара ду * [[1519]] — Магеллан Санлукар абаӷәазаҟнытә Андалусиаҟа идәықәлара * [[1854]] — Альматәи аибашьра, Крымтәи аибашьраантәи актәи аидыслара * [[1870]] — Италиа аидҵара: Пиа агәашәқәа рыҟны (асахь.) Аврелиана аҭӡы ԥжәаны, аберсальерцәа Рим иалалеит * [[1918]] — бақәатәи акомиссарцәа иреихсны рышьра * [[1946]] — актәи Каннтәи акинофестиваль иалагеит * [[1954]] — ишьақәыргылоуп иагьхацыркуп «Фортран» аҟны иҩу актәи апрограмма * [[1994]] — Бақәа ашәышықәса аконтракт аҵаҩра ==Иит== ==Рыԥсҭазаара иалҵит== {{commons|September 20|{{PAGENAME}}}} {{Амзақәа}} lshtkw2ulj2785m3rsyx1nmwg4wgjcx 0 7093 173956 146570 2026-09-11T09:56:18Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: « .»→«.» ×1; „::“ ×1 173956 wikitext text/x-wiki {{Акалендар|{{CURRENTYEAR}}|9}} '''Цәыббрамза́ 29''' (Цәыббрамза́ ҩажәи́ жәба́), ''Сентиа́бр 29'', ''Цәыббра́ 29'' — [[григориантәи амзар]] 272 тәи [[амш]] (273 тәи амш [[ашықәс ду]] ала) ауп. [[Ашықәс]] анҵәамҭанӡа иаанхоит 93 мшы. ==Ахҭысқәа== *[[1907]] — Санкт-Петербурги Москвеи ршьапылампылтә командақәа раԥхьаӡакәны аиҩызаратә еицлабра мҩаԥыргеит *[[1911]] — Италиа Ҭырқәтәыла иабашьит. *[[1918]] — Актәи адунеитә еибашьра: Антанта ар Гинденбург ацәаҳәа ԥыржәеит. *[[1922]] — Петроградынтә «афилософиатә фақьӷба» (асахь.) адәықәлара *[[1932]] — Ниу-Иорк иҭыхуп еицырдыруа афотосахьа «Аҩнеихагылаҟны шьыбжьхьа». *[[1941]] — Аҩбатәи адунеитә еибашьра: анемец мпыҵахаларатә мчхарақәа Баби Иар аҟны киевтәи ауриақәа массала рышьра иалагеит *[[1954]] — иаԥҵоуп аиадертә ҭҵаарақәа рзы Европатәи аиҿкаара *[[1957]] — Кыштымтәи амашәыр, СССР иахьаҵанакуа атехногентә катастрофа дуқәа ируаку. ==Иит== ==Рыԥсҭазаара иалҵит== {{commons|September 29|{{PAGENAME}}}} {{Амзақәа}} bp5ickv4ekexwzqok0p4puwqi66besp 0 7094 173955 146571 2026-09-11T09:56:14Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: пробел перед : ×1 173955 wikitext text/x-wiki {{Акалендар|{{CURRENTYEAR}}|9}} '''Цәыббрамза́ 30''' (Цәыббрамза́ ҩажәижәаба́), ''Сентиа́бр 30'', ''Цәыббра́ 30'' — [[григориантәи амзар]] 273 тәи [[амш]] (274 тәи амш [[ашықәс ду]] ала) ауп. [[Ашықәс]] анҵәамҭанӡа иаанхоит 92 мшы. ==Ахҭысқәа== *[[1567]] — Адинтә еибашьрақәа: Ним акатоликцәа рышьра. *[[1791]] — венатәи атеатр «Ауф дер Виден» аҟны имҩаԥысит аопера «Анашана флеита» апремиера. *[[1868]] — Хьӡи-ԥшеи змоу ареволиуциа Испаниа: акралԥҳәыс Изабелла II (асахь.) анапхгараҟны 35 шықәса лыҟазаара ашьҭахь атәыла далцоуп *[[1908]] — МХТ имҩаԥысит апиеса «Аҵс иаҵәа» адунеитә премиера. *[[1916]] — Иан Нагурски агидроҳаирплан М-9 ала инаигӡеит ԥсызхам аиқәҳаларҭа *[[1938]] — Чехословакиа аиҟәшаразы Миунхентәи аиқәшаҳаҭра иаҵаҩуп *[[1980]] — ирылаҳәоуп астандарт Ethernet. ==Иит== ==Рыԥсҭазаара иалҵит== {{commons|September 30|{{PAGENAME}}}} {{Амзақәа}} o13s4ni9hhuixbmjxkze4p0ox0bvelc 0 9230 173908 169345 2026-09-11T09:52:39Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: номера сносок [n] ×1; иҟлеит→иҟалеит; ахарахәара→ахархәара; хықәқыс→хықәкыс; апрболемақәа→апроблемақәа; амилаҭәқәа→амилаҭқәа; кәҿиарала→қәҿиарала; ахархарҭақәа→ахырхарҭақәа 173908 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Flag of UNESCO.svg|мини|UNESCO]] '''ИУНЕСКО''' ({{lang-en|UNESCO}} — '''U'''nited '''N'''ations '''E'''ducational, '''S'''cientific and '''C'''ultural '''O'''rganization) — аҵараиуреи, аҭҵаарадырреи, акультуреи рызҵаарақәа ирызку, аҭыԥ ҷыдақәа [[Адунеизегьтәи аҭынха асиа]] иалазҵо [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара]] иҷыду усбарҭаны иҟоуп. Аиҿкаара ирыланаҳәо хықәкқәаны иҟоуп, — аҳәынҭқаррақәеи ажәларқәеи аҵараиуреи, аҭҵаарадырреи, акультуреи русхкқәа рыҟны русеицура амҽхак арҭбаарала аҭынчреи ашәарҭадареи рырӷәӷәара; аиашара алыршареи азакәанреи, Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Аԥҟаԥҵәаҟны ажәларқәа зегьы рзы ирылаҳәоу, расас изҵазкуазаалак, дхаҵаз, дыԥҳәысыз, бызшәас мамзаргьы динс иныҟәыргозаалак, ауаҩы изинқәеи ихақәиҭра хадақәеи азеиԥш ҳаҭырқәҵареи рықәныҟареи рыла. Аиҿкаара аԥҵан [[1945]] шықәса [[абҵарамза 16]] рзы, иара аштаб-тәарҭа [[Париж]], ([[Франциа]]) иҟоуп. Уажәы аиҿкаара иалоуп 193 ҳәынҭқарра-алахәцәа, 2 –ҳәынҭқаррак-ахылаԥшҩцәеи 10- адәныҟатәи аполитиказы аҭакԥхықәра ныҟәзымго еидгылоу алахәцәа — адгьылҵакырақәа. 182 ҳәынҭқарра-алахәцәа иааиԥмырҟьаӡакәа аиҿкаараҿы ахаҭарнакрақәа рымоуп Париж, ара иара убас иҟоуп есымшатәи анаԥшҩцәа 4-ҩыки анаԥшратә миссиа назыгӡо аиҳабырабжьаратә еиҿкаарақәа 9. Аиҿкаара аилазаараҟны иҟоуп адунеи еиуеиԥшым ахәҭақәа рыҟны иҟоу 60 биурои аиҵаҟәшақәеи. Аиҿкаара аусура иаҵанакуа азҵаарақәа рыҩныҵҟа иҟоуп: адискриминациа апроблемақәа аҵараиуреи аҵарадареи русхк аҟны; амилаҭтә культурақәа рыҭҵаареи амилаҭтә кадрқәа разыҟаҵареи; асоциалтә ҭҵаарадыррақәа, агеологиа, аокеанографиа, абиосфера апроблемақәа. 1948 шықәса инаркны аиҿкаара иҭнажьуеит ажурнал «Куриер ИУНЕСКО», ҳазҭагылоу аамҭазы иҭыҵуеит жәа-бызшәак рыла, онлаин ала ахархәара ҟалоит. Иахьа ИУНЕСКО иҿыцу аидеиақәеи астандартқәеи рцәыргара зылшо акакәны иҟоуп. Урҭ ауаатәҩса рҿаԥхьа иқәгыло аетика ҟазшьа змоу апроблемақәа рҭышәныртәалара, рҳәаақәҵара иазку жәларбжьаратәи анормативтә документқәа шьаҭас ирыҭахоит. ИУНЕСКО иара убас аинформациқәеи адыррақәеи реимдареи рыларҵәареи иазку центрны иҟоуп, убри алагьы ари аиҿкаара иалахәу аҳәынҭқаррақәа руаажәларрақәа рылшарақәа иеиуеиԥшым аҟәшақәа рыҟны рыҿиара иацхраауеит. Иааизакны, ИУНЕСКО аус зуа 191 иара убас ассоциациатә ҳәынҭқаррақәа 6 рыбжьара – аҵараиуреи, акультуреи, акоммуникациеи рысфераҟны жәларбжьаратәи аусеицура иацхраауеит. ИУНЕСКО ииашаны, мцҳәарада, хра злоу ауаатәҩсатә ҟазшьақәеи иарбан цивилизациа - заалакгьы, иарбан культуразаалакгьы ҳаҭыр ақәҵареи шьаҭас измоу жәларбжьаратәи аигәныҩразы аҭагылазаашьа аԥҵара иазку. ИУНЕСКО ари ароль иахьа ҷыдала аҵакы дуӡӡа амоуп [[атерроризм]] ауаҩытәҩса ашәарҭара анрызцәырнаго аамҭазы. Адунеи аԥхьаҟа иҭышәынтәаланы аҿиаразы, ауаҩы изинқәеи ирықәныҟәаны, ҳаҭырла ауааи ажәларқәеи реизыҟазаашьеи, аӷарра аҿагылареи шьаҭас измоу аглобалтә знеишьа аҭахуп. Абарҭ ахырхарҭақәа роуп ИУНЕСКО хықәкыс иамоу, уи аусурагьы ҵакыс иаҵоу. == Аусура == Аусура ахырхарҭа хадақәа азгәаҭоуп хә-программатә секторк рыҟны: аҵараиура, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, асоциалтәи агәуманитартәи ҭҵаарадыррақәа, акультура, акоммуникациа, аинформациа. Иҟоуп иара убас, ахырхарҭақәа зегьы ирыхәҭакны иҟоу еимадоу атемақәа. ИУНЕСКО аусураҟны принцип хаданы иҟоуп — ауаа рыбжьара аилибакаареи аиҿцаареи алзыршо ахархәагақәа рырҿиареи реизырҳареи рыцхраара, урҭ ахархәагақәа дасу рыԥсҭазаара иазку ииашоу, иреиӷьу адыррақәа роура алыршара. === Аҵараиура === ИУНЕСКО аиҿкаара анаԥҵаз инаркны аусураҟны ихадароу хырхарҭаны иаԥхьаӡоит аҵараиура. Аибашьра ашьҭахь аиҿкаара ихырбгалаз ашколқәа реиҭашьақәыргылара, [[Мраҭашәаратә Европа]] аҵараиура аусхк аҟны еиԥҟьаз аимадарақәа аҭыԥ рықәҵареи иаҿын. 1950-тәи ашықәсқәа рзы аиҿкаара иара убас аҵараиураҟны ауаҩы изинқәа рыхьчара нап анаркит. 1960 шықәсазы ирыдыркылеит Аҵараиура аусхк аҟны адискриминациа аҿагыларазы Аконвенциа. Абри аԥхьа иҿио атәылақәа рганахьала аусура асистематә ҟазшьа аманы имҩаԥысӡомызт, еиҳарак уи еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рзы рацәак ҵакы змам адыррақәа раарԥшра иазкын. 1960 шықәса алагамҭазы аиҿкаара иҿыцу африкатәи аҳәынҭқаррақәа аналала ашьҭахь, ИУНЕСКО ҷыдала иҿио атәылақәа хшыҩзышьҭра рынаҭо иалагеит 1990 шықәсазы [[ЕАР]], [[ИУНЕСКО ИУНФПА]], [[ИуНИСЕФ]] аҿиара апрограммеи [[Адунеизегьтәи абанк]]и [[Џьомтьен]], [[Таиланд]] имҩаԥнагеит [[Адунеизегьтәи аконференциа]], уи азыӡба аднакылеит 2000 шықәса рзы «алагарҭатә ҵара асистема ауниверсалтәреи аҵарадара армаҷреи рзы». Апроект хьӡыс иаҭан «Аҵараиура зегьы рзы», уи шьаҭас иамоуп иара абас захьӡыз амилаҭтә проектқәа, ИУНЕСКО аиҿкааҩыс иҟоуп, иара афинснзоужьра ахыҵхырҭақәа рыԥшаара анапы иануп, насгьы есышықәса апрограмма аусура иазку ажәахәқәа азнархиоит. 2000 шықәсазы Дакар, Сенегал имҩаԥысуан аҵараиура иазкыз Адунеизегьтәи афорум, иара убас ЕАР асистемаҟны аиҿкаарақәа жәпакы раԥшьгарала еиҿыркааз. Афорум аҟны имҩаԥган амилаҭтә ажәахәқәа шьаҭас измоу апрограмма ахәшьара аҭара, уи иаанарԥшит апрогресс шыҟоугьы, хықәкыкгьы анагӡара шалмыршахаз. Аԥхьаҟа афорум аҟны ишьақәыргылан «Аҵараиура зегьы рзы» апрограмма ихадоу астратегиеи ахықәки 2015 шықәса рҟынӡа. Хықәкыс иҟан ихымԥадатәиу хәыда-ԥсадатәи аҵареи, алагарҭатәи абжьаратәи ашколқәа рыҟны ахаҵареи аԥҳәысреи реиҟарара, аҵараиура ахаҭабзиара ашьҭыхра, аиҵбыратәи ақәра змоу ахәыҷқәа рааӡаразы еизаку ауснагӡатәқәа, аҿари аиҳабацәеи аҵараиуразы ирымоу аҭахрақәа рынагӡара, иара убас аиҳабацәа рҵарадырра аизырҳара. Аԥхьатәи аҩ-хықәкқәак иара убас ЕАР аҿиара ахықәкқәа рсиа иалоуп. ИУНЕСКО 2008 шықәса абҵарамза 25 рзы иҟанаҵаз ажәахә аҟны аиҿкаара аполитикатә системақәа раҵараиура апроблемақәа хырҩа рнаҭаӡом ҳәа иақәыӡбеит, иҳәан иара убас апрограмма хыбгалар ҟалар шалшогьы. 2005 шықәса рзы иазгәаҭоу агендертә еиҟарара алыршаразы актәи ахықәкы акгьы алымҵит. Иҟоу аҭагылазаашьа ҳасаб азуны, агәыҩбара ыҟоуп 2015 шықәса рзы зегьырзеиԥштә алагарҭатә ҵара аиура иазку аҩбатәи ахықәкы анагӡаразы. «Аҵараиура зегьы рзы» апрограмма ахықәкы анагӡара алзмыршаз азы алкаақәа шьақәырӷәӷәан 2011 шықәса хәажәкырамза 1 азы иҟаҵаз ажәахә аҟны. Ажәахә аҟны иазгәаҭаз егьырҭ инарыцҵаны проблеманы иҟан ашколхәыҷқәа абџьаршьҭыхлатәи аимак ралагалара. Ҷыдала, [[Ирландиа]] ԥасатәи ахадеи ауаҩы изинқәа рзы ЕАР акомиссар Мери Робинсон иазгәалҭеит аибашьратә еимакқәа рыԥсабара аԥсахра инадҳәаланы ахәыҷқәа гәҭакылатәи ажәыларақәеи инеиԥынкыланы имҩаԥысуаз ажәыларақәеи иробиектны ишыҟалаз. 1991 шықәсазы иаԥҵан ауниверситетқәа рыбжьара аусеицура арҿиареи «ахшыҩқәа рцәыӡреи» ахҟьа-ԥҟьақәа рыхҽреи хықәкыс измоу апрограмма [[УНИТВИН]] (University Twinning and Networking), иара убас уи еицырдыруеит ИУНЕСКО адунеизегьтәи акафедрақәа рыкаҭа ҳәа. ИУНЕСКО акафедрақәа аҵараиураҟны аԥышәа, адыррақәа, атехнологиқәа реимдара алнаршоит, иара убас имҩаԥнагоит арҵара, акадрқәа разыҟаҵара, аҭҵаарақәа рхаҭабзиара аизырҳара иацхраауа арҵаҩцәа аԥышәа рахыжьра. 1992 шықәсазы иаԥҵан абри еиԥшыз апрограмма азанааҭ-техникатә ҵараиура аусхк аҟны — [[ИУНЕВОК]] ({{lang-en|Technical and Vocational Education and Training}}). 2009 шықәсазы имҩаԥысит иреиҳаӡоу аҵараиура иазкыз аҩбатәи адунеизегьтәи аконференциа (актәи мҩаԥысит 1998 шықәсазы, қәҿиарала имҩаԥысит ҳәа иԥхьаӡоуп). Аҩбатәи аконференциаан ихадароу аимак-аиҿак азкын иреиҳаӡоу аҵара ауаажәларра зегьы ироуртә иҟоу-иҟаму, иреиҳаӡоу аҵараиураҟны ахәаахәҭра ҟалар алшо-иалымшо (амаҵзурақәа рыҭира иазку аиқәшаҳаҭра инамаданы) реиԥш иҟоу азҵаарақәа. Аҵыхәтәаны, иалкаан акоммиунике, уи аконференциа алахәцәа жәпакы ргәаанагарала, «афрагменттә ҟазшьа» аман, «еилкаау, инеиԥынкыланы иҟаҵоу ацҳамҭаны иҟаӡам жәларбжьаратәи академиатә уаажәларразы». 1953 шықәсазы еиҿкаан еидҵоу ИУНЕСКО ашколқәа рыкаҭа. Уи иалахәын ашколнӡатәи аусҳәарҭақәа, алагарҭатәи абжьаратәи ашколқәа, азанааҭ-техникатә усҳәарҭақәа, арҵаҩцәа разыҟаҵара апрограммақәа. Еидҵоу ашколқәа ҷыдала хшыҩзышьҭра арҭоит ЕАР-еи ИУНЕСКО-и ирызку аинформациа, аекологиеи иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабареи русхк арҵара, акультуратәи аԥсабаратәи ҭынха аҭҵаара, ауаҩы изинқәеи ихақәиҭрақәеи. ИУНЕСКО арҵара апроцесс аҟны иалнакаауеит ихадароу азҵаарақәа ԥшьба «аҵара аҵара, адырразы, аҵара аҵара, иулшарц азы, анхаразы аҵара, аицынхашьа аҵаразы». ИУНЕСКО ашәҟәқәа, амонографиақәа, аилыркаагатә материалқәа акьыԥхьуеит. Инеиԥынкыланы иҭрыжьуа аматериалқәа рыҩныҵҟа иҟоуп: «ИУНЕСКО Астатистикатә ашықәсынҵа», «Аҳәаанырцә арҵара», «Аҵараиура иазку адунеизегьтәи аилыркаага», «Аԥеиԥшқәа». 1991 шықәса раахыс ес-ҩышықәса иҭыҵуа «Аҵараиура иазку ажәахә» иагәылоуп астатистикатә материалқәа, ахҳәаақәа, аҵараиураҟны адунеитә тенденциақәа ранализ. Шықәсык ахьтә знык имҩаԥысуеит аҵараиура иазку жәларбжьаратәи аконференциақәа. Аҵараиура азҵаарақәа рнапы алакуп арегионалтә биоуроқәа [[Бангкок]], [[Беирут]], [[Дакар]], [[Сантиаго]], иара убас аиҿкаара аофисқәа 52. Ахырхарҭа адгылара анаҭоит аглобалтә институтқәеи ИУНЕСКО ацентрқәеи, урҭ рхыԥхьаӡараҟны иҟоуп [[Женева]] иҟоу Аҵаразы жәларбжьаратәи абиуро, ИУНЕСКО аҵараиура ауснагӡатә згәаҭара жәларбжьаратәи аинститут [[Париж]], [[Буенос-Аирес]] иҟоу, Аԥсҭазаара зегьы аҩныҵҟа аҵара арҵаразы ИУНЕСКО [[Ҳамбург]] иҟоу, ИУНЕСКО Аинститут аҵараиураҟны аинформациатә технологиақәа рзы [[Москва]] иҟоу, ИУНЕСКО Жәларбжьаратәи ацентр атехникатәии азанааҭтә ҵараиуреи азыҟаҵареи рзы [[Бонн]] иҟоу, иара убас аиҿкаара арегионалтә проектқәа. ЕАР аиҵаҟәшақәа рахьтә ИУНЕСКО заҵәык ауп зыхьӡ аҟны аҭҵаарадыррақәа зныԥшуаны иҟоу. Абри инақәыршәаны аиҿкаара иԥсабаратәу аҭҵаарадыррақәа ирыхәаԥшуеит аҵараиуреи акультуреи рыбжьара амаҭәарбжьаратә еиныррақәа инарымаданы. ИУНЕСКО Аиадертә ҭҵаарақәа рзы Европатәи ацентри Аԥсабара ахьчаразы жәларбжьаратәи аидгылеи реиԥш иҟоу жәларбжьаратәи апроектқәа рхыҵхырҭаҟны игылан. Ҳазҭагылоу аамҭазы ИУНЕСКО аҭҵаарадырратә хырхарҭаҟны изықәныҟәо акәны иҟоуп 2002 шықәсазы [[Иоҳаннесбург]] имҩаԥысыз иҭышәынтәаланы аҿиаразы Адунеизегьтәи аиԥылареи 1999 шықәсазы [[Будапешт]] имҩаԥысыз Адунеизегьтәи аконференциеи аихшьалақәа. Аҭҵаарадырра азҵаарақәа рнапы алакуп [[Наироби]], Џакарта, [[Уанаҿа|Венециа]], [[Каир]], [[Монтевидео]] арегионалтә биуроқәа, иара убас аиҿкаара аофисқәа 23. Ахырхарҭа адгылара рырҭоит Аӡтәы ҵараиура иазку ИУНЕСКО аинститут Делфт иҟоуи Абдус Салам ихьӡ зху Атеориатә физика жәларбжьаратәи ацентр Триест иҟоуи. ИУНЕСКО апрограммақәа рахьтә аҵараиура ахырхарҭа анапаҵаҟа иҟоуп Жәларбжьаратәи Агидрологиатә программа, Аиҳабырабжьаратә аокеанҭҵааратә комиссиа, апрограмма «Ауаҩи абиосфереи» (Абиосфератә резерватқәа адунеизегьтәи акаҭа), Жәларбжьаратәи агеоҭҵаарадырратә программа (Амилаҭтә геопаркқәа адунеизегьтәи рыкаҭа), ишьаҭарку аҭҵаарадыррақәа жәларбжьаратәи рыпрограмма. === Асоциалтәии агуманитартәии ҭҵаарадыррақәа === Асоциалтәии агуманитартәии ҭҵаарадыррақәа русхк аҟны ИУНЕСКО анапы иануп асоциалтә еиҭакрақәа, ауаҩы изинқәеи ихақәиҭрақәеи ирызку адыррақәеи, астандартқәеи, аинтеллектуалтә еилахәырақәеи рӡыргара. Ауаҩы изинқәа рзы Адунеизегьтәи алаҳәара аԥҟарақәа аԥсҭазаараҟны аларҵәара иазку ахықәкы хада адагьы, аиҿкаара аус рыднаулоит аҵараиураҟны ахаҵара аԥҳәысра реиҟарара реиԥш иҟоу азҵаарақәагьы. ИУНЕСКО аусура азкуп ауаажәларраҟны иҟоу аҭагылазаашьа азгәаҭара, лыҵшәа змоу аҭҵаарақәеи афилософиеи, иара убас аҿиара ахырхарҭа алкааны иазгәанаҭоит. Ари аусхк аҟны аиҿкаара аусура ԥшь-секциакны ишоуп: аетика (абиоетика, аҭҵаарадырреи атехнологиеи, аетика аусхк аҟны аҵараиура), ауаҩы изинқәа (агендертә еиҟарара, аӷарра аԥыхра, адемократиа, афилософиа, адискриминациа аҿагылара), асоциалтә еиҭакрақәа (амиграциа, аурбанисттә ҭҵаарақәа, аҿар), аспорт (абаҩрҵәыратә ҵараиуреи адопинг апроблемеи). ИУНЕСКО апрограммақәа рыҩныҵҟа асоциалтәии агуманитартәии хырхарҭа иаҵанакуеит апрограмма МОСТ ( асоциалтә еиҭакрақәа напхгарарыҭара), абиоетика иазку программа. === Акультура === Акультура аусхк аҟны ИУНЕСКО инанагӡо ихадароу усураны иҟоуп ауаатәыҩсатә еизыҟазаашьақәа шьаҭас измоу акультуратә еиуеиԥшымзаара ацхраара. Ари азнеишьа шьақәырӷәӷәан 2001 шықәсазы Акультуратә еиуеиԥшымзаразы Зегьырзеиԥштә декларациа адкыларала. Ауаатәҩса зегьы рзы хра злоу адунеизегьтәи акультуратәи аԥсабаратәи ҭынха ахьчараҟнытә аиҿкаара иматериалтәым акультуратә ҭынха еиуеиԥшым аформақәа, аҿаԥыцтә рҿиамҭа ашедеврқәа рыхьчарахь ииасит. ИУНЕСКО аусураҟны акультура аусхк аҿы иҟоуп иара убас акультуратә обиектқәа рыхьчара абџьаршьҭыхлатәи аимакқәа ахьыҟоу аҭыԥқәа рҿы, ари ахырхарҭаҿы аусура шьаҭас иамоуп 1954 шықәсазтәи Гаагатәи аконвенциа.  Акультура азҵаарақәа рнапы алакуп Венециеи Гаванеи иҟоу арегионалтә биуроқәа. ИУНЕСКО апрограммақәа рыҩныҵҟа акультуратә хырхарҭа иаҵанакуеит Адунеизегьтәи аҭынха, Иматериалтәым акультуратә ҭынха, Аӡаҵаҟатәи акультуратә ҭынха реиԥш иҟоу апрограммақәа. === Акоммуникациеи аинформациеи === Аинформациа нхарҭәааны аиура ахьалымшо атәылақәа рыҟны ари иҭышәынтәаланы аҿиара ԥынгылас иаиуеит. Акоммуникациа аусхк аҟны ИУНЕСКО аусура ари аус аҿы иҿоу атәылақәеи аҿиара иаҿу атәылақәеи рыбжьара иҟоу аиԥҟьара армаҷра иазкуп. Абри адагьы, ИУНЕСКО апресса ахақәиҭра аилагареи АИХ аусзуҩцәеи рахьырхәра иақәыӡбоит. Ахырхарҭа аусура иацхраауеит аиҿкаара аофисқәа 27. ИУНЕСКО апрограммақәа рыҩныҵҟа акоммуникациатәи аинформациатәии хырхарҭа иаҵанакуеит Аинформациа зегьы рзы, Адунеи агәынкыла, ацифратә ҭынхеи акоммуникациа аҿиаразы жәларбжьаратәи апрограммеи рыхьчара апрограмма. === Иҷыдоу атемақәа === Ихадароу ахырхарҭақәа рыдагьы, ИУНЕСКО иарҿиоит амаҭәарбжьаратә еинырра зҭаху иҷыдоу атемақәа жәпакы. Иҷыдоу темақәаны иҟоуп аҳауа иахҭысуа аԥсахрақәа, ацивилизациақәа реиҿцаара, адгьылбжьахатә ҳәынҭқаррақәа, аҿар, абызшәақәа, аимакқәеи аԥсабаратә рыцҳарақәеи рыхҟьа-ԥҟьақәа рыпроблемақәа рыӡбара. == Абиуџьет == ИУНЕСКО апроблемақәа рызнеишьеи рыӡбашьа аметодқәеи аус рыднаулоит, иазгәанаҭоит аԥхьаҟатәи аҿиара амҩақәа, афинанстә цхыраара аус анапы алакӡам. Абри инамаданы аиҿкаара абиуџьет аҩцаны иҟаӡам. ИУНЕСКО абиуџьет ес-ҩышықәса ишьақәырӷәӷәахоит Ихадоу аконференциаҟны. Уи ианыԥшуеит фышықәса рыҩныҵҟатәи аиҿкаара абжьараҿҳәаратә стратегиа, ҩышықәса рыҩныҵҟатәи ахырхарҭа хадақәа рыла аусуразы ахархәагақәа реихшара. Аҵыхәтәантәи фышықәсатәи аплан иамҽханакуеит 2008 шықәса инаркны 2013 шықәсанӡа. 2010—2011 шықәсқәа раантәи абиуџьет аус зуа астратегиа аҳәаақәа ирҭагӡаны аҩбатәи биуџьетуп. 2012—2013 шықәсқәа рызтәи абиуџьет шьақәырӷәӷәан 2011 шықәса нанҳәамзазы ИУНЕСКО Ихадоу аконференциаҟны. Абиуџьет ааимҭақәа ИУНЕСКО алагаламҭақәа реихшарбага Аиҿкаара иааиԥмырҟьаӡакәа, есқьынагьтәи абиуџьет шьақәгылоуп аҳәынҭқаррақәа-алахәцәа рлагаламҭақәа рыла. Алагаламҭақәа шьақәыргылахоит Ихадоу аконференциаҟны иақәнагоу аихшарбагала. Аихшарбага шьаҭас иамоуп аҳәынҭқаррақәа ЕАР алахәцәа рзы иҟоу убри аамҭазтәи аихшарбага инақәыршәаны, алахәратә еилазаараҟны аиԥшымзаара ҳасаб азуны. 2006 шықәсазы ЕАА р-Конгресс аҟны ицәыргаз аҳасабырбаҿы иарбан аихшарбага зықәныҟәо еиҳарак аҩныҵҟатәи азеиԥш аалыҵ шакәу. Убри аан, иарбан атәылақәа усҟантәи рҭагылазаашьа шанымԥшуа, ҷыдала, Китаи аҩныҵҟатәи аалыҵ акырӡа аизҳара атәы. Аҳасабырбаҟны ажәалагала ҟаҵан аихшарбага ашьақәыргыларазы даҽа економикатә рбагақәак рхархәаразы, ҷыдала, аахәаратә лшара иаҟараны. ИУНЕСКО аҟны аус ауеит Ихадоу аконференциа 24-тәи асессиаҟны иалагалаз алагаламҭақәа ршәаразы еилоу асистема. Уи авалиутақәа ркурс аиҭасрақәа ирыдҳәалоуп, ҳазҭагылоу аамҭазы алахәратә лагаламҭақәа ЕАА рдолларқәа, аевро, мамзаргьы даҽа валиутак ала ршәара алнаршоит. Еиуеиԥшым авалиутақәа рыла алагаламҭақәа ршәаразы иҟоу алшара аиҿкаара еиуеиԥшым апрограммақәа рымҩаԥгаразы хархәара змоу арҭ авалиутақәа ахьынӡаҭаху иахьыԥшуп. Евро ЕАА рдоллар аганахьала аԥхьаӡаратә курс арҭ ахықәкқәа рзы ишьақәыргылахоит ИУНЕСКО ала, 2010—2011 шықәсқәа рзы акурс иартәоит ЕАА 1 рдолларк. = 0,869 евро ҳәа. ИУНЕСКО амаӡаныҟәгарҭа ауснагӡатәқәа рахь иаҵанакуеит ибиуџьеттәым ахархәагақәа радԥхьалара. Ахархәагақәа адԥхьалахоит аҳәынҭқаррақәа-адонорцәа, жәларбжьаратәи аиҿкаарақәеи афондқәеи, иара убас ЕАР Рыҿиара апрограмма, иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабаразы ЕАР Апрограмма (ИУНЕП), ЕАР ИУНФПА аусхк аҟны аусуразы ЕАР Афонд, Адунеизегьтәи абанк иҟарҵо хатәгәаԥхаралатәи амҭақәа раҳасабала. Коитиро Мацуура ИУНЕСКО адиректор хадас даныҟаз ажурнал «Жәларбжьаратәи аԥсҭазаара» иаиҭаз аинтервиу аҟны иҳәеит ибиуџьеттәым ахархәагақәа хыҵхырҭас ирымақәоу ԥшьба рыхьӡ: жәларбжьаратәи аусбарҭақәа, ҩ-ганктәи адонорцәа, атәылауаҩратә уаажәларреи хазхаҭалатәи аинвесторцәеи. ИУНЕСКО есқьынагьтәи абиуџьет 2010—2011 шықәсқәа рзы иартәеит 653 млн ЕАА рдоллар, убри аан ибиуџьеттәым аԥаразоужьра аицҵалыҵ 462 751 400 доллар рҟынӡа ҟалеит. Ихадароу аҳәынҭқаррақәа-донорцәаны иҟан ЕАА (22 %), Иапониа (12,531 %), Германиа (8,019 %), Британиа дуӡӡа (6,605 %), Франциа (6,124 %). 2011 шықәса абҵарамза 1 азы Аҳәынҭдепартамент апресс-маӡаныҟәгаҩ Викториа Нуланд ирылалҳәеит ЕАА ИУНЕСКО ианаҭо афинанстә цхыраара аанкылахоит ҳәа ари аҿкаара Палестинатәи автономиа иара аилазаарахь адкыларазы азыӡба адкылара инамаданы. ЕАА рыҟнытә ааимҭақәа идыртәоит шықәсык 70 млн доллар, абҵарамзазы иазԥхьагәаҭан изаамҭанытәиу алагаламҭазы 60 млн доллар аҟаҵара. 2011 шықәса абҵарамза 2 рзы ИУНЕСКО алахәратә лагаламҭақәа раанкыларазы азыӡба рыдыркылеит ари аҿкаара Палестинатәи автономиа иара аилазаарахь адкыларазы азыӡба адкылара инамаданы Канада, Израиль, [[Австралиа]], Польша^. Аиҿкаара 2012 –тәи афинанстә шықәса иалагеит 150 миллион доллар рҟынӡа адефицит ала. Абиуџьет ахарџьқәа Инықәырԥшны ИУНЕСКО абиуџьет аныхтә хәҭа шоит 7 секторк рыла: аиҿкаара аусура ахырхарҭақәа хәба, административтә корпус (General Policy and Direction) ахарџьқәеи напхгара аҭареи апрограммақәа (Program Execution and Administration) рынагӡареи. Арҭ асекторқәа рзы аԥареихшара акыр иреиԥшӡам есқьынагьтәи абиуџьети ибиуџьеттәым ахархәагақәеи. Есқьынагьтәи абиуџьет ахарџьқәа рыхәҭаҷ хаданы иҟоуп апрограммақәа рынагӡара иазку аныхтәқәа, урҭ аицҵалыҵ зегьы аҟнытә ахԥатәи ахәҭа ааннакылоит. Административтә харџьқәа идыртәоит есқьынагьтәи абиуџьет зегьы аҟнытә 5 % иреиҳаны. Аусура ахырхарҭақәа рыҩныҵҟа аныхтәқәа еихшоуп абас: аҵараиура (17 %), аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа (10 %), асоциалтәи агәуманитартәи ҭҵаарадыррақәа (5 %), акультура (8 %), акоммуникациеи аинформациеи (6 %). Аиҿкаара апрограммақәа афинансқәа рзоужьра ашьҭыхра алдыршоит административтә харџьқәа реиҵатәрала. Администрациа ареформа иамоу аҵакы шьақәлырӷәӷәеит «РИА Ажәабжьқәа» аинтервиу иалҭаз аҟны Ирина Бокова. Уи иазгәалҭеит абиурократиа агырхара шаҭаху, иара убас ахадаратәра алгара апроцесс иацҵатәуп ҳәа, ари «ИУНЕСКО аҳәынҭқаррақәа, атәылақәа, ИУНЕСКО аҵараиура, аҭҵаарадырра, акультура аганахьала иҟанаҵо еиҳа ирзааигәанатәуеит» ҳәа. == Аилазаара == Париж иҟоу аиҿкаара аштаб-тәарҭа адагьы, иҟоуп иара убас ИУНЕСКО арегионалтә, акластертә, амилаҭтә офисқәа жәпакы, ахадаратәра алгара иазку астратегиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иаԥҵоу, лыҵшәа аманы арегионқәеи аобластқәа зегьы рыҟни аҟазаара, иара убас ЕАР агентрақәеи егьырҭ аиҿкаарақәа-апартниорцәа рымадара алзыршо. Акаҭа административтә дгылара алнаршоит ИУНЕСКО ({{lang-en|Bureau of Field Coordination}}) аиҿкааратә биуро. ЕАР амадара мҩаԥысуеит аиҿкаара аофисқәа рыҟны Женевеи [[Ниу-Иорк]]и. === Арегионалтәқәеи, акластертәқәеи, амилаҭтәи офисқәа === Аус зуеи еидҵоуи ИУНЕСКО алахәцәа еиҿкаауп арегионалтә гәыԥқәа хәба рыла: Африка, Араб ҳәынҭқаррақәа р-Лига, Азиеи Аокеан ҭынчи, Европеи Аҩадатәи Америкеи, Алатинтә Америкеи Карибтәи аӡҭачы атәылақәеи. Аихшара шьаҭас иамоуп агеографиатә факторқәа, аха урҭ рымацарагьы акәӡам. Аиҿкаара аусура апрограммақәеи атематикатә хырхарҭақәеи шьақәзыргыло арегион иаҷыдаҟазшьоу апроблемақәа рыӡбара иазку арегионалтә каҭақәа роуп. Арегионалтә каҭақәа русура ИУНЕСКО амилаҭтә хаҭрнакрақәа, аиҿкаара арегионалтә биуро, аштаб-тәарҭа ақәыршаҳаҭны имҩаԥысуеит. ИУНЕСКО арегионалтә биуро аиҿкаара акластертәии (еидҵоу) амилаҭтә офисқәеи иҷыдоу адгылара анаҭоит. Иҟоуп зынӡа аҵараиура, аҭҵаарадырра, акультура аусхкқәа рыҟны аус зуа аиҿкаара арегионалтә биуроқәа жәаба рҟынӡа.  ИУНЕСКО аилазаара шьаҭас иамоуп акластертә система. Еидҵоу (иаку) акластертә офисқәа 27 аус рыцнауеит 148 тәыла-алахәцәа рыҟны, аусеицура еиҿнакаауеит ИУНЕСКО иаҵанакуа азҵаарақәа рыла еиднакыло атәылақәа рыбжьара, ЕАР еиуеиԥшым аилазаарақәа азеиԥш проектқәа рынагӡара иазку аусеицура, иара убас аиҿкаара еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла егьырҭ аофисқәа аус рыцура. Акластертә система иаҵанакӡом ауаа рацәа ахьеиланхо адунеи атәылақәа 9, иара убас аимак ахьыҟаз атәылақәа рымаҵура знапы иану 27 милаҭтә офис. === Аштаб-тәарҭа === 1946 шықәса цәыббрамза 6 инаркны ИУНЕСКО аԥҵаразы азыҟаҵаратә комиссиа аотель Мажестик иҟан Париж ақалақь аҟны иҟан. Авениу Клебер иҟаз ахыбра иаарласны еиҭашьақәыргылан. Ҳаамҭазтәи ИУНЕСКО аштаб-тәарҭа аартын 1958 шықәса абҵарамза 3 рзы. Ахыбра аформала алатин нбан Y угәаланршәоит, 72 бетоннтә шьаҟа ирықәгылоуп. Ара иҟоуп аиҿкаара абиблиотека. Фонтенуа ашҭаҟны иҟоу акомплекс «аккордеон»захьӡу ахыбра ханарҭәаауеит, ара иазыхәхәоу азал аҟны Аконференциа хада апленартә еилатәарақәа мҩаԥысуеит, акуб аформа змоу ахыбреи амаҵуратә уадақәа рԥенџьырқәа рыҟнытә иубо аҩныҵҟатәи ашҭа иаҵәақәа фбеи. Ахыбрақәа архитекторцәас ирыман еиуеиԥшым атәылақәа рхаҭарнакцәа: Марсель Бреиер (АЕА), Пьер Луиџьи Нерви (Италиа) и Бернар Зерфиус (Франциа). Ахыбрақәа зегьы аартуп рҭааразы, урҭ рыҩныҵҟа иҟоуп Пикассо, Базена, Миро, Тапиеса уҳәа егьырҭ асахьаҭыхҩцәа аҭынчра символра азызуа раԥҵамҭақәа. === Аҳәынҭқаррақәа-алахәцәа, еидҵоу алахәцәа, аштаб-тәарҭаҟны иҟоу есқьынагьтәи ахаҭарнакрақәа === ЕАР иалоу иарбанзаалак аҳәынҭқарра ИУНЕСКО иалахәны иҟалар алшоит, ЕАР алахәхара анаанкылаха автоматла ИУНЕСКО иалгахоит. ЕАР иалахәым аҳәынҭқаррақәеи адгьылҵакырақәеи аиҿкаара иалалар алшоит Аконференциа хада абыжьқәа ҩыџьара ишаны ахԥатәи ахәҭа анроу. Адәныҟатәи аполитика аҳәаақәҵара злымшо адгьылҵакыра ара адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа рзы аҭакзыԥхықәу хәдықәҵара рызнауеит. Аиҿкаара аилазаара алҵра мҩаԥысуеит адиректор хада адырра аниҭаха анаҩс, уи амч аиуеит ашықәс анҵәамҭазы ԥхынҷкәынмза 31 рзы. ИУНЕСКО амилаҭтә еилакқәа реизыҟазаашьақәа рхылаԥшра анапы иануп арегионалтә секциақәа ԥшьба злахәу (Африка аламҵакәа) изыхәҭоу аиҿкаара аиҵаҟәша. Аҳәынҭқарра-алахәҩы иарбанзаалак азин амоуп ИУНЕСКО аҟны есқьынагьтәи ахаҭарнак иқәыргылара. Ари азин хархәара арҭеит 182 ҳәынҭқарра, убри адагьы ИУНЕСКО аҟны аус руеит есқьынагьәи анаԥшыҩцәа 4 –ҩыки аиҳабырабжьаратә еиҿкаарақәа рыҟнытә есқьынагьтәи анаԥшыҩцәа рмиссиақәа 9. === Аофициалтә бызшәақәа === Ҳазҭагылоу аамҭазы аиҿкаара аофициалтә бызшәақәас иҟоуп англыз, араб, [[Испаниа|аиспан]], акитаи, аурыс, афранцыз бызшәақәа. Иара анаԥҵаз 1946 шықәса инаркны ИУНЕСКО амаӡаныҟәгарҭеи, аконференциа хадеи, анагӡаратә хеилаки рофициалтә бызшәақәас иҟан англыз бызшәеи афранцыз бызшәеи. 1950 шықәсазы аконференциа хада абызшәақәа ирыцлеит аиспан бызшәа, 1954 шықәсазы — аурыс бызшәа. Иара абри ашықәсан, 1954 ш. абарҭ аҩ-бызшәак анагӡаратә хеилак иабызшәаны иҟалеит. Аиҿкаара анапхгаратә усбарҭа хадақәа аофициалтә бызшәақәа ирыларҵеит араб бызшәа 1974 шықәсазы. Акитаи бызшәа ари асиа иахыԥхьаӡалахеит 1977 шықәсазы анагӡаратә хеилак азы, 1980 шықәсазы — аконференциа хадазы. == Анагӡаратә хеилак == Анагӡаратә хеилак ИУНЕСКО анапхгаратә усбарҭаны иҟоуп Аконференциа хада асессиақәа рыбжьара. Иара иазнархиоит аконференциа аусура, иалкаау азыӡбақәа рынагӡашьа иахылаԥшуеит, аиҿкаара апрактикатә усура аметодқәеи аформақәеи шьақәнаргылоит. Ахеилак шьақәгылоуп ИУНЕСКО иалахәу 51 тәыла рхаҭарнакцәа рыла. Урҭ Аконференциа хадаҟны иалххоит арегионалтәи акультуратәи хаҭарнакра ҳасаб азуны. Анагӡаратә хеилак ахыдҵа хадақәа арбоуп ИУНЕСКО Аԥҟаԥҵәаҟны. Уи адагьы, иара Аконференциа хада адирективқәеи арезолиуциақәеи ирықәныҟәоит. Анагӡаратә хеилак шықәсык аҩныҵҟа ҩынтә. Иара ахантәаҩы далххоит анагӡаратә хеилак алахәцәа - аҳәынҭқаррақәа рхаҭарнакцәа рхыԥхьаӡараҟнытә. Аҽеиҭныԥсахлара апринцип инақәыршәаны, ес-ҩышықәса амаҵура арегионалтә гәыԥқәа хәба рахьтә акахьы ииасуеит. Анагӡаратә хеилак аҟны 2015 шықәса раахыс аус зуа ахантәаҩыс дыҟан Микаель Ворбс, уи иҿҳәара нҵәеит 2017 шықәса абҵарамзазы. === Урыстәылатәи Ахаҭарнакра ИУНЕСКО Анагӡаратә хеилак аҟны (2009—2011)] === 2009 шықәса абҵарамза 23 рзы Париж имҩаԥысуаз ИУНЕСКО Анагӡаратә хеилак 183-тәи асессиаан Аиҿкаара иреиҳаӡоу алхратә маҵурахьы – Анагӡаратә хеилак ахантәаҩы иалхраан далхын ИУНЕСКО иҟоу [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациа]] Есқьынагьтәи ахаҭарнак Елеонора Валентин-иԥҳа Митрофанова. Ари амаҵураҟны лара длыԥсахит ИУНЕСКО иҟоу Бенин Есқьынагьтәи ахаҭарнак О. Иаии. 2011 шықәса жьҭаарамза 5 рзы Е. В. Митрофанова хантәаҩра ззылуаз ИУНЕСКО Анагӡаратә хеилак 187-тәи асессиаан имҩаԥысит Палестина ари Аиҿкаара алаҵаразы азыҳәамҭа ахцәажәара. ИУНЕСКО изаамҭанытәиу Аконференциа хада азыҳәамҭа абжьгаразы азыӡба апроект рыбжьы арҭеит Ахеилак алахәцәа – 50 тәыла рыҟнытә 40 тәыла, Урыстәылагьы налаҵаны. Абасала, ари абжьгара ашьақәырӷәӷәара ашьҭахь Аконференциа хада 36-тәи асессиаҟны (2011 шықәса абҵарамза) ИУНЕСКО Палестина официалла излахәхаз ЕАР асистема иалоу раԥхьатәи жәларбжьаратәи еиҿкаарахеит. Урыстәылатәи ахаҭарнакра аихшьалақәа рзы аинформациа кьыԥхьуп ИУНЕСКО иҟоу Урыстәыла Есқьынагьтәи ахаҭарнакра авеб-саит аҟны. Е. В. Митрофанова ари амаҵура лымалдеит (2011—2013 шықәсқәа рзы) Алиссандра Камминс (Барбадос). === Амаӡаныҟәгарҭа === Амаӡаныҟәгарҭа анапы алакуп ИУНЕСКО Аконференциа хада ишьақәнарӷәӷәо апрограммақәеи арезолиуциақәеи. Амаӡаныҟәгарҭа напхгара аиҭоит адиректор хада, уи инапаҵаҟа иҟоуп апрофессионалтә усзуҩцәа, иара убас азеиԥш маҵзура аусзуҩцәа. Аиҿкаара иҟанаҵо адырраҭарала, 2009 шықәса агәҭаны амаӡаныҟәгарҭаҟны аус руан 170 тәыла рыҟнытә 2000 –ҩык аусзуҩцәа. Амаӡаныҟәгарҭа аусура, аиҿкаара зегьы еиԥш, ахырхарҭақәа рыла (апрограмматә секторқәа рыла) ишоит, уи инаҷыданы, аус руеит АИХ-еи администрациеи аҽрымадара, иара убас абиуџьет, астратегиатә зыԥхьагәаҭара, азинтә азҵаарақәеи уҳәа знапы иану апрограммақәа, аконференциа хадеи анагӡаратә хеилаки рмаӡаныҟәгарҭагьы иналаҵаны, амаҵзура хадақәа. Ҳазҭагылоу аамҭазы адиректор хада далнахуеит Аконференциа хада ԥшьышықәса рахьтә знык. Ԥаса уи фышықәса аҿҳәара иҭаны далырхуан. 2017 шықәса жьҭаарамзазы имҩаԥысит ИУНЕСКО адиректор ҿыц иалхра, усҟан 5-тәи атур аан далхын 30 рахьтә 28 бжьы зырҭаз Франциа ахаҭарнак Одри Азулаи. 2017 шықәса абҵарамза 10 рзы ИУНЕСКО Аконференциа хада ишьақәнарӷәӷәеит ари амаҵзура: 131 тәыла абжьы арҭазар, 19 тәыла аҿагылеит. == Аԥҟаԥҵәа == Аԥҟаԥҵәа — ИУНЕСКО аусура алахәҩцәа рхеилак, аиҿкаара аусбарҭа хадақәа ҳәаақәызҵо аԥҟарақәа реизгоуп. Иара шьақәгылоуп апреамбулеи аиҿкаара ахықәкқәа, ахыдҵақәа, аилазаара, азинтә статус, абиуџьети егьырҭ аҳәынҭқаррақәа аус рыцура аԥҟарақәа шьақәзыргыло15 статиеи рыла. === Аԥҵара аҭоурых === ИУНЕСКО Аԥҟаԥҵәа рыдыркылеит Лондонтәи аконференциаҟны 16 ноября 1945 шықәса абҵарамза 16 рзы, амчгьы аиуит 1946 шықәса абҵарамза 4 рзы иара адкыларазы ҩажәа ҳәынҭқарра рнапы зҵарҩыз актқәа рыҵәахразы ианрыҭаха анаҩс. Аус зуа ИУНЕСКО аԥҟаԥҵәа актәи асессиа мҩаԥысит Париж 1946 шықәса абҵарамза 19 инаркны ԥхынҷкәынмза 10 -нӡа. Уи иалахәын 30 ҳәынҭқарра рхаҭарнакцәа. === Апреамбула === Аԥҟаԥҵәа Апреамбула ианыԥшуеит ИУНЕСКО амиссиа аҵакы — ауаа рыхдырраҟны аҭынчра ахьчара аидеиа ашьақәырӷәӷәара, ажәларқәа реилибакаара, ауаа зегьы аҵараиуразы еиҟараны алшарақәа рыҭара, иобиективтәу аҵабырг ԥынгылада аԥшаара, ахы иақәиҭны ахшыҩҵакқәеи адыррақәеи реимдара хықәкыс иҟаҵаны, реимадара арҿиареи арҭбаареи. === Ахықәкқәеи ауснагӡатәқәеи === Аԥҟаԥҵәа актәи астатиаҟны Аиҿкаара иазгәанаҭоит ауснагӡатә хада — аҭынчреи ашәарҭадареи рырӷәӷәара ажәларқәа аҵараиура, аҭҵаарадырра, акультура аусхкқәа рыҟны русеицурала, иара убас ақәнага, азакәанра, ауаҩы рассас дызҵазкуазаалак, ихаҵара иԥҳәысра, бызшәас, динс иныҟәигозалаак, изинқәа ҳаҭыр рықәҵара. === Аилазаара алахәра === Аԥҟаԥҵәа инақәыршәаны, ИУНЕСКО ЕАР аҳәынҭқаррақәа-алахәцәа зегьы рзы иаартуп. ЕАР иалам аҳәынҭқаррақәа Аиҿкаарахь рыдкылара ҟалоит Анагӡаратә хеилак иҟанаҵо ажәалагалала. ЕАР ианалҵ, аҳәынҭқарра автоматла ИУНЕСКО иалҵуеит. === Аусбарҭақәа === Аиҿкаара шьақәгылоуп еидҳәалоу аусбарҭақәа хԥа рыла — Аконференциа хада, Анагӡаратә хеилак, Амаӡаныҟәгарҭа, арҭ аусбарҭақәа дасу дара рнапынҵақәа нарыгӡоит. ==== Аконференциа хада ==== Аконференциа хада шьақәгылоуп ЕАР иалоу аҳәынҭқаррақәа рхаҭарнакцәа рыла. Иара иҳәаақәнаҵоит ИУНЕСКО аусура ахырхарҭақәа, иаднакылоит мамзаргьы мап рыцәнакуеит Анагӡаратә хеилак апрограммақәа, ажәларқәа аҵараиура, аҭҵаарадырра, акультура азҵаарақәа рзы ЕАР алкаақәа ҟанаҵоит, аҳәынҭқаррақәа – алахәцәа абжьгарақәа рынагӡара иазку ражәахәқәа ирыхәаԥшуеит. Аконференциа хада иалнахуеит Анагӡаратә хеилак алахәцәа. ==== Анагӡаратә хеилак ==== Анагӡаратә хеилак шьақәгылоуп 51-ҩык алахәцәа рыла, ЕАР аҳәынҭқаррақәа – алахәцәа реиҳабырақәа хаҭарнакра рзыруеит, урҭ зегьы атәылауаҩра змоу, аҟазара, алитература, аҭҵаарадырра, аҵараиуразы адыррақәа рымазароуп. Дара Аконференциа хадала иалххоит. Анагӡаратә хеилак аилазаараҟны иҟазар ҟалаӡом ЕАР иалоу аҳәынҭқарра ахаҭарнакцәа ҩыџьа. Анагӡаратә хеилак иазнархиоит Аконференциа хада амш азҵаара, иахәаԥшуеит Аиҿкаара аусура апрограммеи абиуџьети. Анагӡаратә хеилак Аконференциа хада абжьгарақәа анаҭоит Аиҿкаарахь алахәцәа ҿыцқәа рыдкылара ианамаданы. ==== Амаӡаныҟәгарҭа ==== Амаӡаныҟәгарҭа шьақәгылоуп Адиректор хадеи иаҭаху аусзуҩцәеи рыла. Адиректор хада даҭахоит Аконференциа хадала 6 шықәса ҿҳәарас иҭаны. Иара икандидатура ықәзыргыло Анагӡаратә хеилак ауп. Адиректор хада ИУНЕСКО аусбарҭақәеи акомиссиақәеи реилатәарақәа рыҟны абжьы азы азин амаӡамкәа, Анагӡаратә хеилак азы иазнархиоит Аиҿкаара аусура апрограмма апроект, иазнархиоит иагьрыздәықәнаҵоит аҳәынҭқаррақәа-алахәцәеи Анагӡаратә хеилаки ИУНЕСКО аусура иазку ажәахәқәа ааиԥмырҟьаӡакәа. Адиректор хадеи аусузуҩцәеи рнапынҵақәа ҷыдала жәларбжьаратәи аҟазшьа рымоуп, Аиҿкаара иаҵанамкуа азҵаарақәа рзы аиҳабыра мамзаргьы аусҳәарҭақәа рыҟнытә анырра рымаӡам. === Аус еицызуа амилаҭтә усбарҭақәа === ИУНЕСКО Аԥҟаԥҵәа иазгәанаҭоит иарбанзаалак аҳәынҭқарра-алахәҩы ахала Аиҿкаара аусура иаднаԥхьалоит ҳәа аҵараиура, аҭҵаарадырра, акультура азҵаарақәа знапы иану ихадоу иара аусбарҭақәа, еиҳарак аиҳабыреи хыхь зыӡбахә ҳәоу аусбарҭақәеи злахәхо амилаҭтә комиссиақәа раԥҵарала. === Аҳәынҭқаррақәа-алахәҩцәа ражәахәқәа рнагара === Аԥҟаԥҵәа инақәыршәаны, иарбанзаалак аҳәынҭқарра-алахәҩы иазгәаҭоу аҿҳәараан иақәнагоуп Аконференциа хадаҟны иара аусбарҭақәеи аҵараиуреи, аҭҵаарадырреи, акультуреи ирызкуи урҭ русуреи рзы азакәанқәа, аԥҟарақәа, астатистикатә рбагақәа ахьарбоу ажәахәқәа рнагара. === Абиуџьет === Аиҿкаара Абиуџьети иарбанзаалак аҳәынҭқарра-алахәҩы афинанстә хәҭааи шьақәырӷәӷәахоит Аконференциа хадаҟны. Хатәгәаԥхаралатәи алагаламҭақәеи, амҭақәеи, асубсидиақәеи аиҳабыраҟнытә, ауаажәларратә, хазхаҭалатәи аусбарҭақәа, аиҿкаарақәа рыҟнытә, хазхаҭалатәи ахаҿқәа рыҟнытә иаиураны иҟоу амазара идикылар ҟалоит ИУНЕСКО Адиректор хада. === ЕАР-еи иареи реизыҟазаашьақәа === ИУНЕСКО ЕАР аус ацнауеит азеиԥш хықәкқәа рынагӡаразы, убри аан иарбанзаалак аиҿкаара ахы иақәиҭны инхоит, иавтономтәуп. === Иҷыдоу егьырҭ жәларбжьаратәи аиҿкаарақәеи аусҳәарҭақәеи иареи реизыҟазаашьақәа === ИУНЕСКО иалшоит иҷыдоу егьырҭ жәларбжьаратәи аиҿкаарақәеи аусҳәарҭақәеи аусбарҭақәеи аҵараиуреи, аҭҵаарадырреи, акультуреи русхк аҟны. Убри азы Адиректор хада Анагӡаратә хеилак ианаҭо азин ала илшоит арҭ аиҿкаарақәеи аусҳәарҭақәеи аус рыциур, еилаԥсоу акомиссиақәа аԥиҵар. === ИУНЕСКО азинтә статус === ИУНЕСКО-и аҳәынҭқаррақәа-алахәҩцәа рхаҭарнакцәеи ирымоуп иарбанзаалак аҳәынҭқарра-алахәҩы адгьылҵакыраҟны ЕАР аусура иадҳәалоу иара афункциақәа рынагӡаразы зыда ԥсыхәа ыҟам ЕЕР азинлшара. === Арҽеирақәа === ИУНЕСКО Аԥҟаԥҵәа иалагалахо арҽеирақәа амч роуеит урҭ Аконференциа хадаҟны ианрыдыркыла анаҩс. Аиҿкаара ауснагӡатәқәа шьаҭанкыла рыԥсахра мамзаргьы аҳәынҭқаррақәа-алахәҩцәа рзы иҿыцу ахыдҵақәа ҵакыс измоу арҽеирақәа рыдыркылар ҟалоит алахәцәа 2/3 рыхәҭа рбыжьқәа рыҭарала мацара. Арҽеирақәа рыпроектқәа ртекстқәа рылаиҳәоит Адиректор хада Аконференциа хадахь ахәаԥшразы анагара фымз ирхымгакәа. === Аԥҟаԥҵәа аилыркаа === ИУНЕСКО Аԥҟаԥҵәа аоригиналқәа англыз, афранцыз бызшәала еиҟароу аиуристтә мчы рымоуп. Аԥҟаԥҵәа аилыркаа иадҳәалоу азҵаарақәеи аимакқәеи еилыргахоит Жәларбжьаратәи мамзаргьы абжьаҟазаратә ӡбарала. === Аԥҟаԥҵәа амч аиура === Аԥҟаԥҵәа аоригиналқәа 1945 шықәса абҵарамза 16 аҟнытә аҳәынҭқаррақәа-алахәҩцәа ҩажәа англыз, афранцыз бызшәала рнапынҵамҭақәа зну Еидҵоу Акралра аиҳабыраҟны иҵәахуп. ЕАР аҳәынҭқаррақәа –алахәцәа зегьы анапы зҵаҩу ахкьыԥхьлаа рымоуп. == Апрограммақәа == === Ауаҩи абиосфереи === Апрограмма шьақәгылоуп ауаҩи аԥсабареи реинырра аиӷьтәра иазку амаҭәарбжьаратә ҭҵаарақәа рзы аусурақәа рыплан ала Апрограммақәа хықәкы хадас ирымоуп абиоеиуеиԥшымзаарақәа рцәыӡра иахҟьаны ицәырҵуа аекологиатә, асоциалтә, аекономикатә хҟьа-ԥҟьақәа рышьақәыргылара, иара убас ацәыӡқәа рыгырхара. Апрограмма аусуразы хархәара анаҭоит ҷыдала ихьчоу аԥсабаратә дгьылҵакырақәа еидызкыло Абиосфератә резерватқәа адунеизегьтәи рыкаҭа. Абиосфератә резерватқәа цәаҳәа-цәахәала еихшоуп, ишьақәгылоуп иҷыдоу ацәаҳәақәа хԥа рыла: агәыцә, абуфертә цәаҳәа, ииасууа ацәаҳәа. Агәыцә, мамзаргьы ихадароу адгьылҵакыра, — еиҳа имаҷны аԥхасҭа зауыз екосистемоуп, уи акыраамҭа ахьчара алшоит, абиологиатә еиуеиԥшымзаара аиқәырхарагьы алнаршоит. Иалкааны ишьақәыргылоу абуфертә цәаҳәа агәыцәқәа иаарыкәыршаны иҟоуп мамзаргьы урҭ ирыдуп, хархәара амоуп екологиала ишәарҭам аусура амҩаԥгаразы, иара убас ахархәаратә шьаҭанкылатәи (иҵаулоу) аҭҵаарақәа рзы. Аиаҭҵратә цәаҳәа мамзаргьы аусеицуртә цәаҳәа иалнаршоит аиланхарҭатә пунктқәа рыҟаҵара, иара убас ақыҭанхамҩатә усурагьы. Аусеицура ацәаҳәаҟны аҭыԥантәи администрациақәеи егьырҭ аиҿкаарақәеи аус еицыруеит лыҵшәа змоу аусура алыршара, ахархәагақәа иҭышәынтәаланы реиҭаԥҵара хықәкыс иҟаҵаны. === Адунеизегьтәи аҭынха === 1972 шықәсазы ИУНЕСКО иаднакылеит Адунеизегьтәи акультуратә, аԥсабаратә ҭынха ахьчаразы аконвенциа, уи амч аиуит 1975 шықәсазы. 1977 шықәса инаркны есышықәса Адунеизегьтәи аҭынха иазку аилак имҩаԥнагоит асессиақәа, ара иалкаахоит апрограммақәа робиектқәа — иԥасабаратәқәоу мамзаргьы ауаҩы инапала иаԥиҵаз аобиектқәа, хықәкы хадасгьы иқәгылоуп ирымоу иҷыдоу акультуратә, аҭоурыхтә мамзаргьы аекологиатә ҵакы ҳасаб азуны, урҭ реиқәырхареи адунеи аларҵәареи. Адунеизегьтәи аҭынха асиа хықәкы хадас иамоуп иуникалтәу аобиектқәа еицырдыруа аҟаҵареи рыхьчареи. Абри аҟнытә ишьақәыргылан ахәшьаратә рбагақәа. Аԥхьатәи аф-рбагак аус руеит 1978 шықәса раахыс, иалыркаауеит акультуратә обиектқәа, аԥсабаратә обиектқәа асиа иалаҵаоуп 2002 шықәса раахыс. 2005 шықәса инаркны арбагақәа рыжәабакгьы сиак аҟны еидкылоуп. Адунеизегьтәи аҭынха Аобиектқәа жәпакы аԥсра-аӡра ашәарҭа иҭагылоуп аԥсабаратәи ауаҩытәҩсатәи факторқәа, адгьылҵысрақәа, аибашьрақәа, хылаԥшрада атуризм амҩаԥысра уҳәа ирыхҟьаны. Аиҿкаара хықәкыс иамоуп гәацԥыхәарала аусурақәа рымҩаԥгареи аобиект лассы асиа алгареи рзы апрограммақәа разырхиара. Адунеизегьтәи аҭынха аӡра-аԥсра ашәарҭа иахҟьаны аобиектқәа рсиа цәырҵит асиа хада иацны, аха атәылақәа зегьы ирҭахны иҟаӡам абиектқәа зегьы рарбара асиа алаҵарала апроблема жәларбжьаратәи азҿлымҳара анаҭоит азы. === Иматериалтәым акультуратә ҭынха === 2003 шықәсазы ИУНЕСКО иаднакылеит иматериалтәым акультуратә ҭынха ахьчаразы Аконвенциа. Ас еиԥш ахьӡ роуит ҿаԥыцлатәи атрадициақәа, итрадициатәу амузыка, акәашарақәа, ақьабзқәа, афестивальқәа, анапҟазарақәа. Аобиектқәа ҷыдаҟазшьаны ирымоуп аԥсабареи аҭоурыхи дареи реимадара, акультуратә еиуеиԥшымзаареи арҿиареи, абиԥарақәа реимдара. Аҭынха хәы змоу аматериалтә аԥҵамҭақәа мацараны иҟаӡам, зыԥсы ҭоу аҭынха ҳәагьы хьӡыс иамоуп, убри аан аиҿкаара аекспертцәа ажәа иҵабыргхаҭоу ахархәара аҭахуп ҳәа уабжьыргаӡом. Ҩышықәса рахьтә знык имҩаԥысуеит ҿаԥыцлатәии иматериалтәым акультуратә ҭынхеи ршедеврқәа ахьалкаахо аилак асессиа аилатәара. Адунеизегьтәи аҭынхазеиԥш, ашедеврқәа жәпакы изхырԥатәым ахьчара рҭахуп, урҭ иҷыдоу асиа иҭагалахоит. Ас еиԥш иҟоу аобиектқәа иҷыдоу афинанстә цхыраара рыҭахоит. Ари апрограмма аҳәаақәа ирҭагӡаны иара убас имҩаԥгахоит ииаӡаауа абызшәақәа.рыхьчарагьы. ИУНЕСКО иазнархиеит абызшәақәа реиқәырхара алзыршоны иҟоу ашәага-загақәа, иҭнажьуеит аиаӡаара ашәарҭа иҭагылоу абызшәақәа зегьы зну ииаӡаауа абызшәақәа ратлас. Ииаӡаауа абызшәақәа ирызку аинтерактивтә атлас ИУНЕСКО асаит аҟны иҟоуп. Адокументалтә ҭынха ахьчара иазынархоу программа Адунеи агәынкылара аԥҵан 1992 шықәсазы. Апрограмма хықәкыс иамоуп Адокументалтә ҭынха, аҭоурыхтә документқәа, архивқәа уҳәа уб.егь. рыхьчара, аинформациа аиураҟны ацхыраара аҟаҵара, иҟоу аобиектқәа рҵакы азеиԥш зҿлымҳара аҭара. Апрограмма ахықәкқәа рынагӡаразы адгылара ҟанаҵоит иалкаау апроектқәа аспонсорцәа рзыԥшаараҟны, хазы игоу аҳәынҭқаррақәа хазхаҭалатәи ахатәтәразы азакәанқәа рҳәаақәа ирҭагӡаны аинтернет-каталогқәа разырхиара, ашәҟәқәа ркьыԥхьра, DVD уҳәа, егьырҭ аҭыжьымҭақәа рзы агәызҭаҵара иацхраауеит. Азхьарԥшра алыршаразы 1997 шықәса инаркны имҩаԥысуеит аобиектқәа рзы жәларбжьаратәи ареестр. Ареестр алаҵара ахьымҩаԥысуа апрограамақәа реилакқәа рсессиақәа мҩаԥысуеит ес-ҩышықәса. == Аҭоурых == 1942 шықәсазы [[Британиа ду]] [[Англиа|Англиеи]] [[Уелс]]и аҵараируазы Ахеилак ахада Ричард А. Батлери Британиатәи ахеилак ахада М. Робертсони раԥшьгарала иааԥхьан атәылақәа-аидгылаҩцәа рҵара аминистрцәа рконференциа ({{lang-en|Conference of Allied Ministers of Education}}). Аемиграциаҟны иҟаз аиҳабырақәа 8 рхаҭарнакцәа златәаз аиԥылара мҩаԥысит Лондон абҵарамза 16 инаркны ԥхынҷкәынмза 5-нӡа. Аконференциаҟны зҵаара хаданы иқәгылан аҭынчра шьышьақәгылаз еиԥш, аҵара асистема аиҭашьақәыргылара. Зныктәи аусмҩаԥгатә ацынхәрас 1945 шықәса ԥхынҷкәынмзанӡа имҩаԥысит 60 еиԥылара инарзынаԥшуа. Аконференциа аидеиақәа адунеитә уаажәларра рыҩныҵҟа адгылара рырҭеит. Аҩбатәи адунеитә еибашьра ахыркәшара ашьҭахь Лондон имҩаԥысит аҵареи акультуреи рызҵаарақәа рзы аиҿкаара аԥҵара иазкыз Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аконференциа (ЕКО/КОНФ) (United Nations Conference for the establishment of an educational and cultural organization (ECO/CONF)). Аконференциа ааԥхьан 1942 шықәсазы имҩаԥысыз аиԥылареи 1945 шықәса мшаԥымза-рашәарамзазы Сан-Франциско имҩаԥысыз Жәларбжьаратәи аиҿкааразы ЕАР аконференциеи (United Nations Conference on International Organization) иҟарҵаз абжьагарала. Аиҿкаара ауснагӡатә хадақәаны иҟан адунеи акультура иаша ашьақәыргылареи адунеитә аибашьра ҿыц ахацыркра аҿагылареи. Ауснагӡатәқәа рынагӡара азгәаҭан «ауаатәҩса ринтеллектуалтәи рлеишәатәи еидгылара» алыршара ацхраарала». 1945 шықәса абҵарамза 16 рзы иаҵаҩын ИУНЕСКО Аԥҟаԥҵәа, иаԥҵан азыҟаҵаратә комиссиа. Аԥаԥҵәа иаҵарҩит аиԥылараҟны иҟаз 44 ҳәынҭқарра рыҟнытә 37 ҳәынҭқарра рхаҭарнакцәа. Аԥаԥҵәа амч аиуит 20 ҳәынҭқарра ианышьақәдырӷәӷәа ашьҭахь. Ари ҟалеит 1946 шықәса абҵарамза 4 рзы. 30 ҳәынҭқарра рхаҭарнакцәа злахәыз ИУНЕСКО аконференциа хада актәи асессиа мҩаԥысуан Париж 1946 шықәса абҵарамза 19 инаркны ԥхынҷкәынмза 10-нӡа. ИУНЕСКО Амилаҭқәа рлига аинтеллектуалтә усеицура азҵаарақәа рзы жәларбжьаратәи аилаки уи анагӡаратә усҳәарҭа – Аинтеллектуалтә усеицуразы жәларбжьаратәи аинститути рзинмдаҩыс иҟоуп. 12-ҩык злахәу Аинтеллектуалтә усеицуразы жәларбжьаратәи аилак (мамзаргьы (акомиссиа) аԥҵан 1922 шықәсазы Нобель ипремии занашьоуЛеон Буржуа иҟаиҵаз ажәалагала ала. Амилаҭқәа рлига акультуреи аҵараиуреи рызҵаарақәа аҳәынҭқарра аҩныҵҟатәи аусқәа роуп ҳәа иаԥхьаӡон аҟнытә аилак аусура афинанс азоужьра мап ацәнакуан Афинанстә цхыраара аиуит Франциа аҟнытә 1926 шықәсазы Париж иҟоу Аинтеллектуалтә усеицуразы жәларбжьаратәи аинститути аусҳәарҭагьы иҟанаҵаз ацхыраарала. Аинститут анапы ианын ауниверситетқәа, абиблиотекақәа, аҭҵаарадырратә еидгыларақәа, алитературатә аԥҵамҭақәа реиҭагара, аинтеллектуалтә хатәтәразы аиуристтә зҵаарақәа, амузеиқәеи аҟазареи русхк аҟны аусеицура, АИХ реимадара аусқәа. Передача полномочий, которые могут быть выполнены в пределах плана деятельности ИУНЕСКО аусура аплан аҳәаақәа ирҭагӡаны зынагӡара алзыршо азинмчқәа рыҭара мҩаԥысуан ИУНЕСКО аԥҟаԥҵәа астатиа 9-еи ЕАР аԥҟаԥҵәа ахәҭаҷ 63-еи инарықәыршәаны. Убри инаҷыданы, ИУНЕСКО иаҭан аинститут афинанстә активқәа. Анашьамҭақәеи апремиақәеи ИУНЕСКО иара иаҵанакуа аусхкқәа рыҟны жәларбжьаратәи апремиақәа ранашьоит. Урҭ рыҩныҵҟа иҟоуп: * Ҳанс Кристиан Андерсен ихьӡ зху апремиа — алитературатә премиа ранашьахоит иреиӷьу ахәыҷтәы шәҟәыҩҩцәеи асахьаҭыхҩцәа- аиллистраторцәеи. * ИУНЕСКО Адунеизегьтәи апремиа/Гильермо Кано акьыԥхь ахақәиҭра аус аҿы алагаламҭазы иаԥҵоуп 1997 шықәсазы иҭахаз колумбиатәи ажурналист Гильермо Кано ихьӡала. Апремиа ранашьахоит акьыԥхь ахақәиҭра ацхрааразы. * Калинги ипремиа — аҭҵаарадырра аусхк аҟны аихьӡарақәа рзы иранашьахо есышықәсатәи премиоуп. ИУНЕСКО адунеизегьтәи аиҿкаара иаԥнаҵеит аҳамҭа аҭҵаарадырратә идеиақәа рзы. * Альберт Еинштеин ихьӡ зху ИУНЕСКО Жәларбжьаратәи амедаль — ранашьахоит аҭҵаарадырреи аҭҵаарадырра аусхк аҟны жәларбжьаратәи аусеицуразы. * Симон Боливар ихьӡ зху Жәларбжьаратәи апремиа 1983 шықәсазы иаԥҵан, иагьранашьахоит Латинтәи Америки афырхаҵа Симон Боливар иидеалқәа инарықәыршәаны иналукааша алшамҭақәа разхаҵарала ажәларқәа рхақәиҭразы, рхьыԥшымразы. * Н. К. Крупскаиа лыхьӡ зху апремиа аԥнаҵеит ИУНЕСКО асоветтә аҳәынҭқарратә, апартиатә, ауаажәларратә, акультуртә усзуҩы Надежда Константин-иԥҳа Крупскаиа лыхьӡала. Апремиа аспонсорс иқәгылеит [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] аиҳабыра 1970—1992 шықәсқәа рзы. * Л’Ореаль апремиа — ИУНЕСКО «Аҭҵаарадыраҟны иҟоу аҳәса рзы» — апремиа хықәкыс иамоуп аҭҵаарадырраҟны злгаламҭа ыҟоу иналукааша аҭҵааҩцәа рылшамҭақәа разхаҵарала аҭҵаарадырраҟны аҳәса рпозициа аиӷьтәра. * Д. И. Менделеев ихьӡ зху Жәларбжьаратәи ИУНЕСКО-Урыстәылеа апремиа рыҭахоит иҵаулоу аҭҵаарадыррақәа русхк аҟны аихьӡарақәа рзы, уахь иаҵанакуеит ахимиа, афизика, аматематика, абиологиа. Апремиа иалнаршоит иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабараҟны имҩаԥысуа аинновациатә ҿиара ҳәаақәызҵо факторны иҟоу ацәырҵрақәа. == Жәларбжьаратәи амшқәа, ашықәсқәа, ашықәсхыҵрақәа, агәаларшәагатә рыцхәқәа == ИУНЕСКО иара убас иазгәанаҭоит амшқәа, ашықәсқәа, ашықәсхыҵрақәа, иалахәуп акрызҵазкуа жәларбжьаратәи агәаларшәагатә рыцхәқәа. 2011 шықәсазы ИУНЕСКО иазгәанаҭон Ференц Лист диижьҭеи 200-шықәса аҵра, 150 шықәса аҵра Рабиндтранат Тагор диижьҭеи, 50 шықәса аҵра иԥсҭазаара далҵижьҭеи Патрис Лумумб, Киев иҟоу Софиа лыхьӡ зху аныхабаа (1011) 1000-шықәса ахыҵра, Т. Г. Шевченко (1861, Санкт-Петербург) иԥсҭазаара далҵижьҭеи 150 шықәса аҵра, убас егьырҭ арыцхәқәа. Урыстәылатәи Афедерациаҟнытә 2011 шықәсазы ишьақәырӷәӷәан: раԥхьатәи ауаҩы акосмос ахь дыԥрижьҭеи (Иу. А. Гагарин, 1961) 50 шықәса аҵреи М. В. Ломоносов (1711) диижьҭеи 300 шықәса аҵреи. ИУНЕСКО (2012—2013 шықәсқәа рзы) жәларбжьаратәи агәаларшәагатә рыцхәқәа рышьақәырӷәӷәара мҩаԥысит ИУНЕСКО Аконференциа Хада 36-тәи асессиаҟны 2011 шықәса абҵарамзазы. 1981 шықәсазы ИУНЕСКО иазгәанаҭон аҭырқәцәа рзы иҟаиҵаз ареформақәа рыла адагьы, агеноцид иалахәыз, аҭынч уааԥсыра рышьрақәа, аҭырқәа жәлар ирыҵанамкуаз ажәларқәа рганахьала ИУНЕСКО аидеалқәа ирҿагыло адискриминациатә политика мҩаԥызгоз, Мустафа Ататиурк диижьҭеи 100 шықәса аҵра. ИУНЕСКО иазгәанаҭоит ИУНЕСКО ассамблеиа хада ирыланаҳәаз жәларбжьаратәи (адунеизегьтәи) амшқәа, жәларбжьаратәи ашықәсқәа, жәларбжьаратәи ашықәсхыҵрақәа. ИУНЕСКО иазгәанаҭо ишьақәыргылоу жәларбжьаратәи (адунеизегьтәи) амшқәа: * ажьырныҳәамза 24. Алогика адунеизегьтәи амш * ажьырныҳәамза 24. Аҵараиура адунеизегьтәи амш * ажьырныҳәамза 24. Африкатәи акультура адунеизегьтәи амш * ажьырныҳәамза 24. Холокоста иалаӡыз ргәалашәара жәларбжьаратәи амш * жәабранмза 11. Аҳәсеи ахәыҷқәеи аҭҵаарадырраҿы жәларбжьаратәи амш * жәабранмза 13. Арадио адунеизегьтәи амш * жәабранмза 21. Ахатәы бызшәа жәларбжьаратәи амш * хәажәкырамза 4. Иҭышәынтәаланы аҿиара амаҵ аураҟны иҟоу анџьнырра адунеизегьтәи амш * хәажәкырамза 8. жәларбжьаратәи амш женский день * хәажәкырамза 14. Адунеизегьтәи амшматематики * хәажәкырамза 20. День французского языка * хәажәкырамза 21. Адунеизегьтәи амшпоэзии * хәажәкырамза 21. Навруз жәларбжьаратәи амш * хәажәкырамза 22. Адунеизегьтәи амшводных ресурсов * мшаԥымза 6. Аҿиареи аҭынчреи рыхьӡала жәларбжьаратәи аспорт амш * лаҵарамза 15. Аҟазарақәа адунеизегьтәи рымш * лаҵарамза 23. Ашәҟәи автортә зини адунеизегьтәи рымш * лаҵарамза 30. Джаза жәларбжьаратәи амш * лаҵарамза 3. Акьыԥхь аҟны ахақәиҭразы адунеизегьтәи амш * лаҵарамза 5. Африка адунеизегьтәи аҭынха амш * лаҵарамза 16. Алашара жәларбжьаратәи амш * лаҵарамза 21. Адиалоги аҿиареи рыхьӡала акультуратә еиуеиԥшымзаара адунеизегьтәи амш * лаҵарамза 22 Абиологиатә еиуеиԥшымзаара жәларбжьаратәи амш * лаҵарамза 25. Африка амш (Африка амчыбжь) * лаҵарамза 5. Иааҳакәыршаны иҟоу адунеизегьтәи амш * лаҵарамза 8. Аокеанқәа адунеизегьтәи рымш * рашәарамза 17. Ацәҳәыраҟалеи аарҩареи рҿагыларазы адунеизегьтәи амш * ԥхынгәымза 18. Мандела жәларбжьаратәи имш * ԥхынгәымза 26. Амангртә екосистемақәа реиқәырхара жәларбжьаратәи амш * нанҳәамза 9. Адунеи аҟны ашьагәыҭ жәларқәа жәларбжьаратәи рымш * нанҳәамза 12. Аҿар жәларбжьаратәи рымш * нанҳәамза 23. Атәралаахәааҭреи уи аԥыхреи ргәаларшәаразы жәларбжьаратәи амш * цәыббрамза 8. Аҵарадырра жәларбжьаратәи амш * цәыббрамза 15. Адемократиа жәларбжьаратәи амш * цәыббрамза 20. Астуденцәа рыспорт жәларбжьаратәи амш * цәыббрамза 28. Аинформациа аиуразы жәларбжьаратәи амш * жьҭаарамза 5. Адунеизегьтәи арҵаҩы имш * жьҭаарамза 11. Аӡӷабцәа жәларбжьаратәи рымш * жьҭаарамза 13. Арыцҳарақәа ршәарҭарақәа реиҵатәра жәларбжьаратәи амш * жьҭаарамза 17. Аӷарра аԥыхразы ақәԥара жәларбжьаратәи амш * жьҭаарамза 24. ЕАР амш * жьҭаарамза 27. Аудиовизуалтә ҭынха адунеизегьтәи амш * абҵарамза актәи аԥшьаша. Амч ахархәара аҿагыларазы жәларбжьаратәи амши ашкол аҟны аамырбра, акибераамырбарагьы налаҵаны жәларбжьаратәи амш. * абҵарамза 2. Ажурналистцәа рҿагылара иазку ацәгьоурақәақәа рзы ахьырхәрадара аԥыхра жәларбжьаратәи амш * абҵарамза 5. Романи абызшәа адунеизегьтәи амш * абҵарамза 5. Цунами апроблемазы аинформациа аларҵәаразы адунеизегьтәи амш * абҵарамза 10. Аҭҵаарадырра аҭынчреи аҿиареи рзы адунеизегьтәи амш * Абҵарамза ахԥатәи аԥшьаша. Афилософиа адунеизегьтәи амш * абҵарамза 16. Ачҳара иазку жәларбжьаратәи амш * абҵарамза 18. Аҟазара адунеизегьтәи амш * абҵарамза 25. Аҳәса рганахьала амч ахархәара аԥыхразы ақәԥара жәларбжьаратәи амш * абҵарамза 26. Аолив ҵла адунеизегьтәи амш * абҵарамза 29. Апалестина жәлар рыдгылара жәларбжьаратәи амш * ԥхынҷкәынмза 1 СПИД аҿагыларазы адунеизегьтәи амш * ԥхынҷкәынмза 3. Аинвалидцәа жәларбжьаратәи рымш * ԥхынҷкәынмза 10. Ауаҩы изинқәа рымш * ԥхынҷкәынмза 18. Аемигрант жәларбжьаратәи имш * ԥхынҷкәынмза 18. Араб бызшәа адунеизегьтәи амш  ИУНЕСКО иазгәанаҭо жәларбжьаратәи ажәашықәсахыҵрақәа: * 2013-2022 — Акультурақәа реизааигәахара жәларбжьаратәи ажәашықәсахыҵра * 2011-2020 — ЕЕР рбиоеиуеиԥшымзаара ажәашықәсахыҵра * 2010-2020 — Асакарақәеи асакарақәа рышьақәгылара аҿагылареи ирызку ажәашықәсахыҵра * 2005-2015 — «Аӡи аԥсҭазаареи» рыпрограмма жәларбжьаратәи ажәашықәсахыҵра * 2005-2014 — Иҭышәынтәалоу аҿиара ашьақәгылара ажәашықәсахыҵра * 2003-2012 — Аҵарадырра ажәашықәсахыҵра: аҵараиура зегьы рзы * 2001- 2010 – Адунеи акультуреи ақәмымчреи аплнета ахәыҷқәа рыхьчаразы жәларбжьаратәи ажәашықәсахыҵра  ИУНЕСКО иазгәанаҭо жәларбжьаратәи ашықәсқәа: * 2015 – Алашареи алашаратә технологиақәеи жәларбжьаратәи рышықәс * 2014 — Акристаллографиа жәларбжьаратәи ашықәс * 2014 — Иҿио, имаҷу адгьылбжьахатә ҳәынҭқаррақәа жәларбжьаратәи рышықәс * 2014 —Палестинатәи ажәлар рыдгыларазы жәларбжьаратәи ашықәс * 2013 — Апланета Адгьыл аматематика ашықәс (жәларбжьаратәи ашықәс ҳәа иазгәарҭаӡом, имҩаԥысуеит ИУНЕСКО иҟанаҵо адгылара ала) * 2013 — Аӡы лшарақәа русхк аҟны аусеицуразы жәларбжьаратәи ашықәс * 2011 — Ахимиа жәларбжьаратәи ашықәс * 2011 — Абнақәа жәларбжьаратәи рышықәс * 2010 — Акультурақәа реизааигәахара жәларбжьаратәи ашықәс * 2010 — Абиоеиуеиԥшымзаарақәа жәларбжьаратәи рышықәс * 2009 — Аинаалара жәларбжьаратәи ашықәс * 2009 — Астрономиа жәларбжьаратәи ашықәс * 2009 — Агорилла ашықәс * 2008 — Апланета Адгьыл жәларбжьаратәи ашықәс * 2008 — Абызшәақәа жәларбжьаратәи рышықәс * 2005 — Аспорти абаҩрҵәыреи жәларбжьаратәи рышықәс * 2004 — Атәра аҿагылареи уи аԥыхреи ирызку жәларбжьаратәи ашықәс * 2003 — Аӡымшьа жәларбжьаратәи ашықәс * 2002 — Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара акультуратә ҭынха ашықәс ИУНЕСКО 1956 шықәса инаркны аҳәынҭқаррақәа-алахәцәа адунеитә ҵакы рыҭара хықәкыс иҟаҵаны иазгәарҭо аҭоурыхтә хҭысқәеи иналукааша ауаа риубилеиқәеи ирызку агәаларшәагатә усмҩаԥгатәқәеи ирылахәуп. Наҟ-ааҟ акультурақәа рырбеиараҟны злагаламҭа ыҟоу иналукааша аусзуҩцәа, аҟазара аԥҵамҭақәа ма ахҭысқәа разгәаҭареи радԥхьалареи жәларбжьаратәи аилибакаара арҿиареи, ажәларқәа реизааигәатәреи, аҭынчра ашьақәыргылареи иацхраауеит. === Афилателиеи анумизматикеи === ИУНЕСКО аиҿкаара иҭнажьит агәаларшәагатә медалқәа рсериақәа ҩба ахьы, араӡны, аџьаз иалхны. Актәи асериа аӡразы ашәарҭа иҭагылоу мамзаргьы ҷыдала хылаԥшра зҭаху Адунеизегьтәи аҭынха иуникалтәу абаҟақәа. Аҩбатәи асериа иналукааша ауааи аҭоурыхтә рыцхәқәеи ирызкуп. Шамахамзар, амедалқәа рыҟаҵара анапы алакуп Парижтәи Амонетатә шҭа. Аҭира мҩаԥысуеит аиҿкаара аштаб-тәарҭа асувенир-ҿхышә аҟны мацара. 1966 шықәса инаркны иҭыжьуп агәаларшәагатә медалқәа 55. 1961 шықәса инаркны афранцыз ԥочҭа аҭыжьра иалагеит амаҵзуратә маркақәа ИУНЕСКО азы. 1980 шықәса рнаҩс амаркақәа рыҟны, аҩырақәа рыдагьы, ицәырҵит Адунеизегьтәи аҭынха аобиектқәа. Амаркақәа ҭрыжьуан ахәԥса арбаны афранцыз франкқәа рыла. Ашьҭахь ЕАР аԥочҭә администрациа аҭыжьра иалагеит евро -и швеицариатәи афранкқәаеи рноминал ала. 1950-еи 1960 шықәсқәеи рзы ИУНЕСКО иҭнажьуан аԥочҭа иатәым амаркақәа аҳамҭатә ҟазшьа змаз. Раԥхьатәи амарка ҟаԥшьқәа 25 цент ицоз Ниу-Иорк иҟоу ЕАР аштаб тәарҭа асахьа зныз, иҭыжьын 1951 шықәсазы, иагьырҭиуан америкатәи ашколқәа рыҟны. 1952 шықәсазы иҭыжьын амарка иаҵәақәа Франциазы, адәыкрынԥштәы змаз — Британиа ду азы, анаҩс Австралиазы. 1953 шықәсазы ицәырҵит канадатәи, ашведтә, даттәи, аиапонтә, анемецтә, америкатәи амаркақәа. 1954 шықәса инаркны иҭыҵуан жәларбжьаратәи абуклетқәа. Иааизакны зынӡа иҭыжьын 60 марка. ИУНЕСКО аиҿкаарақәеи Адунеизегьтәи аҭынха аобиектқәеи ирызкуп хыԥхьаӡара рацәала еиуеиԥшым адунеи атәылақәа, иара убас ЕАР рмаркақәа. == ИУНЕСКО иалахәу атәылақәа == Ҳазҭагылоу аамҭазы аиҿкаара иалоуп 193 ҳәынҭқарра -алахәцәа, еид у аҳәынҭқаррақәа11 , аҳәынҭқаррақәа – анаԥшҩцәа 2 (иара убас жәларбжьаратәи аиҿкаарақәа - анапшҩцәа 10). Лихтенштеина аламҵакәа, ЕАР алахәцәа зегьы ИУНЕСКО иалоуп. ЕАР алахәразы иҟоу азинмчнаӡа иаҿырԥшны, ИУНЕСКО алахәцәа жәларбжьаратәи азхаҵара рымамзаргьы ҟалоит. Убас, ИУНЕСКО иалахәуп ЕАР анаԥшҩыс иҟоу Кука Адгьылбжьахақәа, Ниуе хәҭакала иазхаҵоу Палестинатәи автономиа. 2017 шықәса жьҭаарамза 12 рзы ЕАА -еи Израили аҳәамҭа ҟарҵеит ИУНЕСКО ишалҵуазы, ари азыӡба ҵаҵӷәыс иарҭеит аиҿкаара Израиль иаҿагылоуп ҳәа. ИУНЕСКО Аԥҟаԥҵәа инақәыршәаны, арҭ атәылақәа аиҿкаара алахәразы азинмч рыман 2018 шықәса ԥхынҷкәынмза 31-нӡа. Ари арыцхә ашьҭахь ЕАА аиҿкаара аусураҟны аусура иацнаҵеит аҳәынҭқарра- ахылаԥшҩы аҳасабала. Алада иаагоуп аиҿкаара иалахәу атәылақәа ихаҭәаам рсиа ИУНЕСКО ралалареи апрограммақәа рылахәреи арыцхә арбаны. Асиаҟны алада курсивла иалкаауп жәларбжьаратәи азхаҵара змам аҳәынҭқаррақәа: {| class="wikitable" |Атәыла |Алалара |- |Австралиа |04.11.1946 |- |Австриа |13.08.1948 |- |Азербаиџьан |03.06.1992 |- |Албаниа |16.10.1958 |- |Алжир |15.10.1962 |- |Ангола |11.03.1977 |- |Андорра |20.10.1993 |- |Антигуеи Барбудеи |15.07.1982 |- |Аргентина |15.09.1948 |- |Ермантәыла |09.06.1992 |- |Афганистан |04.05.1948 |- |Багамтәи Адгьылбжьахақәа |23.04.1981 |- |Бангладеш |27.10.1972 |- |Барбадос |24.10.1968 |- |Бахреин |18.01.1972 |- |Белоруссиа |12.05.1954 |- |Белиз |10.05.1982 |- |Бельгиа |29.11.1946 |- |Бенин |18.10.1960 |- |Болгариа |17.05.1956 |- |Боливиа |13.11.1946 |- |Босниеи Герцеговинеи |02.06.1993 |- |Ботсвана |16.01.1980 |- |Бразилиа |04.11.1946 |- |Брунеи |17.03.2005 |- |Буркина-Фасо |14.11.1960 |- |Бурунди |16.11.1962 |- |Бутан |13.04.1982 |- |Вануату |10.02.1994 |- |Венгриа |14.09.1948 |- |Венесуела |25.11.1946 |- |Вьетнам |06.07.1951 |- |Габон |16.11.1960 |- |Гамбиа |01.08.1973 |- |Қырҭтәыла |07.10.1992 |- |Германиа |11.07.1951 |- |Гана |11.04.1958 |- |Еллинтәыла |04.11.1946 |- |Гренада |17.02.1972 |- |Даниа |04.11.1946 |- |Джьибути |31.08.1989 |- |Доминика |09.01.1979 |- |Доминикантәи Ареспублика |04.11.1946 |- |АР Конго |25.11.1960 |- |Мысра |04.11.1946 |- |Казахсҭан |02.03.1992 |- |Камбоџьа |03.07.1951 |- |Камерун |11.11.1960 |- |Канада |04.11.1946 |- |Кабо-Верде |15.02.1978 |- |Кипр |06.02.1961 |- |Китаи |04.11.1946 |- |КЖӘДР |18.10.1974 |- |Колумбиа |31.10.1947 |- |Коморы |22.03.1977 |- |Конго Ареспублика |24.10.1960 |- |Коста-Рика |19.05.1950 |- |Кот-д’Ивуар |27.10.1960 |- |Куба |29.08.1947 |- | Кука Адгьылбжьахақәа |25.10.1989 |- | Палестина Аҳәынҭқарра |31.10.2011 |- |Урыстәыла |12.05.1954 |- |Сальвадор |28.04.1948 |- |Тувалу |21.10.1991 |- |Таиланд |01.01.1949 |- |Тонга |29.09.1980 |- |Тунис |08.11.1956 |- |Туркменисҭан |17.08.1993 |- |Ҭырқәтәыла |04.11.1946 |- |Украина |12.05.1954 |- |Уганда |09.11.1962 |- |Узбекистан |26.10.1993 |- |Уругваи |08.11.1947 |- |Фиџьи |14.07.1983 |- |Филиппины |21.11.1946 |- |Финлиандиа |10.10.1956 |- |Франциа |04.11.1946 |- |Хорватиа |01.06.1992 |- |ЦАР |11.11.1960 |- |Чад |19.12.1960 |- |Чехиа |22.02.1993 |- |Чили |07.07.1953 |- |Черногориа |01.03.2007 |- |Швеицариа |28.01.1949 |- |Швециа |23.01.1950 |- |Шри-Ланка |14.11.1949 |- |Еквадор |22.01.1947 |- |Аекватортә Гвинеиа |29.11.1979 |- |Еритреиа |02.09.1993 |- |Естониа |14.10.1991 |- |Ефиопиа |01.07.1955 |- |Аладатәи Судан |27.10.2011 |- |ААА |12.12.1994 |- |Иамаика |07.11.1965 |- |Иапониа |02.07.1951 |- |Латвиа |14.10.1991 |} == Ахархәара змоу алитература == * [http://apsnyteka.org/file/100_tekstov_na_abkhazskonm_yazyke_2015_abh.pdf «100 текстк аԥсышәала», Аҟәа: Агәыҳалалратә Фонд Аԥсны аҿиара Афонд «Амшра», 2015] * Финнеморе, Марта. 1993. "[https://www.jstor.org/stable/2706939?seq=1 International Organizations as Teachers of Norms: The United Nations Educational, Scientific, and Cutural{{sic|nolink=y}} Organization and Science Policy.]" ''International Organization'' Vol. 47, No. 4 (ҭагалан, 1993), ад.&nbsp;565–597 ==Азхьарԥшқәа== * [https://www.unesco.org/ru Аофициалтә саит] {{Ru icon}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:ИУНЕСКО| ]] [[Акатегориа:1945 шықәсазы иаԥҵаз аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аиҭашьақәыргылареи ахьчареи реиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аҭынха аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи акультуратә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи аҵаратә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Париж ақалақь аҿы иҟоу жәларбжьаратәи аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Иҭышәынтәалоу Аҿиара Агәыԥ]] [[Акатегориа:Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара иҷыдоу аусбарҭақәа]] [[Акатегориа:Ицәырҵит 1945 шықәсазы Франциа]] [[Акатегориа:Аҭынчрахьчаратә еиҿкаарақәа]] 79cp9sbsqkac2nt1d9k0nm349k4rj49 0 15796 173935 169325 2026-09-11T09:54:43Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ҧ→ԥ ×2; « .»→«.» ×2; пробел перед , ; ×7; нет пробела после , ×1; „,.“ ×2; аусзура→аусура; снаҩс→анаҩс; абатәи→аҩбатәи; раԥхьаҭәи→раԥхьатәи; аимпеатор→аимператор; рацаәны→рацәаны; адррақәа→адыррақәа 173935 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик}} [[Афаил:Giulio-cesare-enhanced 1-800x1450.jpg|мини|Гаи Иулии Цезар]] '''Гаи Иули Цезар''' ({{lang-la|Gaius Iulius Caesar}}, иҵабыргу ахьӡ ''Каисар''; {{date|12|7|Ҳ. ҟ. 100}}, [[Рим]] — {{date|15|3|Ҳ. ҟ. 44}}, [[Рим]]) - ажәытәурым аҳәынҭқарратә политикатә усзуҩ, ар рәихабы, ашәҟәыҩҩ. Иули Цезар диит ажәытәтәи патрициатә [[Иулиаа]] рыжәлаҿ. Урҭ ируын Римаҿ акыр иаԥсоу арол. Гаи  Иули Цезар (алат. Gaius Iulius Caesar [ˈgaːjʊs ˈjuːliʊs ˈkae̯sar); ԥхынгәы12, 100 ш. ҳара ҳера ҟалаанӡа - хәажәкыра 15, 44 ш. ҳара ҳера ҟалаанӡа) - ажәытәтәи римтәи аҳәынҭқарратә политикатә усзуҩы, ар  рԥыза, ашәҟәыҩҩы. Аконсул 59, 48, 46, 44 ш.  ҳера ҟалаанӡа, адиктатор 49, 48-47, 46-44 ш. ҳера ҟалаанӡа, апонтифик ду ҳера ҟалаанӡа. ​Ажәытәтәи апатрициантә ҭаацәара иахылҵшьҭроу Цезар, инеиԥынкыланы дрышьҭан иординартәу римтәи амаҵзурақәа (cursus honorum), аконсервативтә сенаторцәа дырҿагыланы иқәԥараҿы ихьӡ еицырдыруа иҟалеит. 60 ш. рзы ҳера ҟалаанӡа еиҿикааит раԥхьатәи атриумвират,  анырра змаз  ҩыџьа аполитикцәа алархәны - Гнеи Помпееи, Марк Лициниа Красси. 58 ш. инаркны  ҳера ҟа лаанӡа, аашықәса инареиҳаны аҿатә Швеицариа, Франциа, Бельгиа, [[Германиа]],  Великобританиа  адгьылҵакырақәа рҟны Галльтәи аибашьраҿы дыҟан, Аурым республика иадиҵеит Атлантикатәи аокеан инаркны Реинынӡа адгьылҵакыра ду, убри алагьы ар  рԥыза ду ҳәа ахьӡ ҳаракы  ирҳаит.   Хара ҳера ҟалаанӡа, 49 ш. алагамҭазы атәылауаҩратә еибашьра далагеит асенаторцәеи иареи ирыбжьалаз аҳәоуеиқәымшәара иахҟьаны,  Римҟа ихынҳәреи, иара убас амаҵзуратә қәыларақәа рзы аусӡбара ахәдықәҵарақәа рыҭареи рзи (алхрақәа рыҟны аахәарақәа, амаҵзуратә хаҿқәа аҵарҭыша рхархәара, аиқәшаҳаҭрақәа реилагара, мчылатәи азнеирақәа, уҳәа егьырҭ аилагарақәагьы налаҵаны). Ԥшьышықәса ирылагӡаны асенатцәа рыдгылаҩцәа, Помпеиа акәша-мыкәша зҽеидызкылаз, Цезар ибзоураны иԥыххаа иқәҵан [[Италиа]], Испаниа (ҩынтә), Бырзентәыла, Африка, иара убас архәҭақәа ҭархан Мысреи Понти. ​"Агәыҳалалра аполитика" дықәныҟәон, аха убри аан ашьра рықәиҵон иоппонентцәа. Иҿагылаҩцәа рыҟны аиааира анига анаҩс, инапахьы иааигеит аконсул имчреи, азинмчы змоу адиктатор имаҵзуреи (иааихҵәаны иуҳәозар- ԥсраҽнынӡа амаҵзурақәа), ауаажәларра рыԥсҭазаараҟны хырхарҭацыԥхьаӡа аиҭакрақәа мҩаԥигеит. Цезар иԥсы анҭаз нцәахәҵас дырбон, ар рԥыза –«аиааира згаз аимператор» ҳәа ахьӡ ҳаракы иман, аха римтәи аҳцәа рымчра мап ацәикит. Марк Иуни Брут зхадараҿы дыҟаз асенаторцәа ргәыԥ  Цезар даныршь анаҩс,  иара ихьӡ,  шьала-дала изааигәаз  Цезар Гаи Октави идикылеит, иара убас инижьыз ауасиаҭ инақәыршәаны иҭынхаз ахәҭа еиҳарак иара иахь ииасит, анаҩс актәи императорсгьы дҟалеит. ​Аԥсҭазаараҟны Цезар еиуеиԥшымкәа изыҟан, ари атрадициа Римтәи аимпериа аҟны еиқәхеит, аоппозиционерцәа ракәзар, зхы иқәызҵази ачарҳәаҩцәеи дырҽхәон. Цезар ихьӡ акырӡа еицырдыруан Абжьаратәи ашәышықәсақәеи Аҿатә аамҭақәеи рзы. Аполитикатәи арратәи усзурақәа инарҷыданы, Цезар деицырдыруан литераторк иаҳасаб ала. Иара имаз ихатә стиль мариа, аилыккара иабзоураны, ирҿиара ажәытәтәи римтәи алитератураҿы иклассикатәқәаны ирыԥхьаӡоит, иара убас рхы иадырхәоит алатын бызшәа аҵараҟны. Иули Цезар ихьӡ иадҳәалоуп атитулқәа каизери аҳи, ашықәс абыжьбатәи амза, адунеи абызшәақәа рыҟны аҭыԥ змоу ахьӡ - иуль. ​ ==Ихылҵшьҭреи  ихәыҷреи== ===Ихылҵшьҭра=== Гал Иули Цезар диит ажәытәтәи апатрициантә ҭаацәараҿы.  V—IV ашә. ҳера ҟалаанӡа, Иулиаа аҵак ду змаз аҭыԥ ааныркылон Рим аԥсҭазаараҟны. Аҭаацәа рхылҵшьҭра ахаҭарнакцәа рҟынтә, ҷыдала, аӡәы диктаторуп, егьи аҽыуаа  рмагистр (адиктатор ихаҭыԥуаҩ), анаҩстәи адецемвирцәа рколлегиа ахаҭарнак, Атаблицақәа Жәаба рзакәан аззырхиаз - еицырдыруа 12 таблица раԥхьатәи авариант.   Ажәытәтәи аҭоурых змоу аҭаацәарақәа жәпакы реиԥш, Иулиаа рҭаацәара рхылҵшьҭра ахатә миф амоуп. Иулиаа ртаацәара иадҳәалаз амифтә версиа еиҳа ибзианы еилкаахеит 200 ш. рзы ҳера ҟалаанӡа, Катон Аиҳабы, Иулиаа рхылҵшьҭра аетимологиа аверсиа аниҵеит. Иара игәаанагарала, Иул ахьӡ раԥхьа иныҟәызгоз абырзен ажәа «ἴουλος» аҟынтә иаауеит (иӡамҩақәеи ицламҳәеи рыҟны раԥхьатәи ахәы). Иулиаа зегьы V—IV ашә. рзы ҳера ҟалаанӡа Иул акогномен ныҟәыргон, уи дара рҭаацәараҟны ираԥхьатәииз акәын. Иули Цезар ишьҭра Иулиа Иулов аҟынтә иаауан хымԥада, урҭ ирыбжьаз аимадара шеилкаамгьы. Раԥхьа еицырдыруа Цезар ҳәа дыԥхьаӡан претор, 208 ш. ҳера ҟалаанӡа, Тит Ливиа ҳәа иргәаладыршәо. Когномен аетимологиа «Caesar" инагӡаны еилкаам, римтәи аепоха аамҭазы ирхашҭхьан. Ели Спартиан, Авгәстцәа рыԥсҭазаара зҩыз авторцәа дыруаӡәкуп, ианиҵеит ԥшьверсиак, IV ашә. ҳера аамҭазы. ​«…зегь раасҭа аҵара змоу ауаа изларыԥхьаӡо ала, раԥхьа иныҟәызгоз  ауаҩ ихьӡ аауеит асалон ахьӡ аҟынтә (амаврцәа рбызшәала цезаи ахьӡуп), аибашьраҿы иҭадырхаз, избанзар иԥсхьаз ан длыхшеит, лымгәарҭа аҟынтә дҭыргеит;  мамзаргьы, лгәыԥҳәаҟынтә, уажәшьҭа ахцәқәа иманы; мамзаргьы, ииаҵәа-цәышыз аблақәа ихан, уи аҩыза ауаа ирымаӡам. ​ Иахьанӡа еилкаам ахьӡ аетимологиа шыҟаҵәҟьоу, аха лассы-лассы иазгәарҭоит акогномен ахылҵшьҭра шаауа етруссктәи абызшәа аҟынтә (aisar - анцәа; еиԥшу ахылҵшьҭра рымоуп римтәи ахьӡқәа Цези, Цезони, Цезенни). ​I ашә. ҳера ҟалаанӡа, Рим еицырдыруан Иули Цезараа рхылҵшьҭрақәа ирыҵаркуаз ҩ-махәҭак. Урҭ аиуара гәакьа рыбжьан, аха изла,  ҽеила еилкааны ишьақәырӷәӷәам. Еиуеиԥшым атрибқәа ирҭагалан аҩхылҵшьҭракгьы, 80-тәи аш.  рзы ҳера ҟалаанӡа еиҿагылаз аполитикатә хырхарҭа рыман,  ҩыџьа аполитикцәа рыбжьара. Аԥхьаҟа идиктатрханы иҟалараны иҟаз иуацәа гәакьақәа Гаи Мариа илықәыркуан,  егьырҭ Цезараа Сулла ахылҵшьҭрахь рхы рыԥхьаӡон. Аҵыхәтәантәи амахәҭа ауаажәларратә ԥсҭазаараҟны аҵак ду аман, Гаи дызҵазкуаз аасҭа. Гаи, иани иандуи рганахь ала иуацәа анцәа ишизааигәаз ала иҽхәартә иҟамызт, аха урҭ зегьы римтәи ауаажәларратә елита иаҵанакуан -нобилитет. Цезар иан - Аврелиа - амал змаз, акырзылшоз аҭаацәа дырхылҵшьҭран. Гаи ианду лышьҭра - Марциа  - аԥшьбатәи римтәи аҳ Анка Марциа ихылҵшьҭран ҳәа  рхы рыԥхьаӡон.  ==Даниз арыцхә== Аҭҵааҩцәа рзы Цезар даниз амш инагӡаны еилкаамкәа иаанхоит. Аҭҵаарақәа зыршаҳаҭуа азҵаарақәа рҭакқәа еиуеиԥшым. Антикатәи авторцәа аӡәырҩы изларҳәо ала, иара диит 100ш. рзы ҳера ҟалаанӡа(18) (19) (20)(21), аха Евтропи излазгәеиҭо ала, Мунде ихаан ицоз аидыслараҿы  (хәажәкыра 17, 45 ш.) Гаи ихыҵуан 56 ш. Адиктатор иԥсҭазаара иадҳәалоу асистематә хыҵхырҭақза рҟны - Светони Плутархи авторцәас измоу аҟны - атекст алагамҭа еиқәымхаӡеит иара даниз арыцхә иадҳәалаз. ​Инысымҩа иадҳәалоу аҭоурых аиқәымшәара мзызс иамоуп Цезар амагистратураҟны иҽазыҟаҵарақәа рымҩаԥгара аамҭа ахьеилкаам, аҭҵаарақәа раԥхьа амагистратураҿы дыҟан. Убри аҟынтә Теодор Моммзен иазиԥхьаӡоит Цезар иирамш 102 ш. рзоуп ҳәа, ҳера ҟалаанӡа. Азежәтәи ашәышықәса инаркны, аҭҵаара иадҳәалаз даҽа гәаанагарақәак цәырҵит. Аи ҿагыларақәа цәырнагоит Цезар даниз амш - ԥхынгәы 12, мамзаргьы 13 рзы. Дион Касси излаиҳәо ала, адиктатор иԥсҭазаара даналҵ анаҩс, ииарамшы ииаргеит ԥхынгәы 12, 13 рахь, аҩбатәи атриумвират идҵала. Абасала, Цезар даниз арыцхә иадҳәалоу иаку гәаанагарак ыҟам.  Даниз арыцхә еиҳа ииашоуп иԥхьаӡоуп 100ш. ҳера ҟалаанӡа (Франциа акәзар 101 ш. иадырҳәалоит, ҳера ҟалаанӡа, ус еиԥш абжьигеит Жером Каркопино). Зегь акоуп, еиҳа ииашоуп ҳәа иҟоу агәаанагара - ԥхынгәы 12, 13 ауп. ==Ахәыҷра== Цезар иахьизҳаз аҩны Субур иҟан - Рим араион, рацәак иманшәаламыз ҭыԥуп ҳәа иахцәажәон. Ихәыҷра ашықәсқәа рзы аҩны идырҵон аеллин бызшәа иҵон, иара убас алитература, аӡсара, ариторика. Абаҩарҵәыра ҟаиҵон, аҿы дақәтәон, дыӡсон. Гаи инарылукааша ирҵаҩцәа рахь дыԥхьаӡан аритор ду Гнифон, уи Цицеронгьы рҵаҩыс иман. 85 ш. ҳара ҳера ҟалаанӡа, Цезар иаб диԥхеит, Плини Аиҳабы иаацҳамҭа ала, иара дыԥсит ихы ларҟәны иеимаа шишьаиҵоз. Иаб иԥсҭазаара даналҵ анаҩс, Цезар иҭаацәара иара иакәан хадара азҭоз, избанзар иара еиҳабацәаз ахацәа зегьы ԥсхьан. Иаарласны Гаи, Коссуциа диҳәеит, аҽыбӷаҟазацәа беиақәа дырҭыԥҳан лара. (иҟоуп агәаанагара, рынасыԥ аилаҵарагьы иахьӡеит ҳәа). (шәахә. «Аҭаацәа. Ахатә ԥсҭазаара" ахы). ==Аполитикатә кариера алагамҭа== ===Аҭаацәара алалареи Азиа амаҵзуреи=== 80-тәи аш. ҳера ҟалаанӡа, Цинн, Цезар аҳаҭыр змоу  фламин   Иупитер амаҵзурахьы иӡбахә иҳәеит. Ари аныхаԥааҩ адин-қьабзтә ԥкрақәа дрыдҳәалан, амагистратураҟны аҽазыҟаҵарақәа рзы аҭагылазаашьа ԥикуан. Амаҵзура далаларц азы  апҳәыс дааигар акәын  апатрициантә ҭаацәараҟынтә, ажәытәтәи ақьабзқәа рыла, убри аҟынтә Цинна иԥҳа Корнелиа  дигарц иабжьигеит Гаи. Иули қәыԥш ари дақәшаҳаҭхеит, аха нас Коссуциеи иареи рнапеимдахьа мап ацәикыр акәхеит. Цезар амаҵзурахь инагара агәыҩбара ацын. Лили Росс Теҟлор излаиԥхьаӡо ала, апонтифик Квинт Муци Сцевол ( Мариеи Цинни ирҿагылаз), аинаугурациа иадҳәалаз ауснагӡатәқәа рымҩаԥгара мап ацәикит. Ернст Бедиан излаиҳәо ала, зегь акоуп Цезар амаҵзурахьы днаган. Цезар амаҵзура иҭара аҭоурых аҟны анаҩстәи иара иполитикатә аренаҿы аԥырхага изҭоз акакәны иԥхьаӡоуп. Иҟоуп даҽа гәаанагаракгьы: ас еиԥш иҳараку амаҵзураҟны инеира, Цезар ишьҭра ахьӡ-аԥша анаҭон, ус еиԥш ахаҭарнакцәа зегьы аконсул имагистратураахь анеира рқәашьмызт. ​ Корнели лчара анаҩс, иаарласны Цин дыршьуеит асолдаҭцәа, адырҩашықәсаны аибашьра иалагеит, Уаҟа Цезар далахәымызт. Луциа Корнелиа Сулла идиктатура анышьақәгыла анаҩс, Цезар иԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылеит: адиктатор аполитикатә оппонентцәеи ихатә аӷацәеи ишаҭомызт, Гаи иакәзар, Мариа Гаи длаҳәшьаԥан, Цинн димаҳәын. Сулла, Цезар иԥҳәыс дилҵырц диқәымчит, аха егьи уи мап ацәикит. Аҵыхәтәаны, Сулла, Цезар ихьӡ апроскрипциатә сиа ианиҵеит, аҵыхәтәангьы Рим аанижьыр акәхеит. Ахыҵхырҭақәа излаарыцҳауа ала, Цезар акыраамҭа иҽыԥхьаикуан, сулла иганахь ала дзыԥшаауаз ауаа  аҵарҭыша рыҭауа, аха ас еиԥш иҟоу ажәабжьқәа аиаша иацәыхароуп. Рим, анырра змаз Гаи иуацәа, Цезар ашьауӷа ихыхра рылдыршеит. Адиктатор иусқәа арманшәалеит Цезар апатрицицәа дахьырхылҵшьҭраз, урҭ рхаҭарнакцәа Сулла зныкгьы ашьра рықәимҵацызт. ==Едилитет.  Аӡбарҭаҟны ахантәаҩра== 66 ш. ҳера ҟалаанӡа, Цезар акурултә едилс далырхуеит, уи амаҵзурахьы иаҵанакуан ақалақьқәа рыргылара аиҿкаара, иара убас амҩадуқәа, ахәаахәҭра, Рим есҽнытәи аԥсҭазаара, аофициалтә усмҩаԥгатәқәа. Мшаԥымза, 65 ш. ҳера ҟалаанӡа, аедил ҿыц еиҿикааит иагьымҩаԥигеит Мегалезиатәи ахәмаррақәа, цәыббрамзазы - Римтәи ахәмаррақәа, уи амҩаԥысшьа римаа акыр ихнахит. Ауснагӡатәқәа рхарџь, Цезар иҩыза Марк Кальпурни Бибул ицеиҩишеит, аха ахьӡ зауз Гаи иоуп. Зегь раԥхьа иргыланы, Цезар гәҭакыс иман Римтәи ахәмаррақәа рҟны агладиаторцәа рхыԥхьаӡара дырбара (иҟоуп даҽа гәаанагарак, агладиатортә қәԥарақәа иаб игәалашәарақәа  ирыдҳәалан ҳәа), аха асенат, абџьар змаз ахәура иҭаз ауаа рықәԥара иҽацәыхьчауа, аусԥҟа ҷыда ҭижьит,  иарбоу агладиаторцәа рхыԥхьаӡара иацрымҵарц.  Иули дақәшаҳаҭхеит ари аусԥҟа, аха урҭ зегьы араӡынтә ҳәаҭҳақәа риҭеит, убриалагьы агладиатортә қәԥарақәа римаа ргәалашәараҿы иаанхеит.  Убри инаҷыданы, едил асенаторцәа рҿагылара аԥырҟәҟәаара илиршеит, иара убас Гаи Мариа лтрофеи зегьы шьақәиргылеит, уи аӡыргара Сулла мап ацәикуан. ​64 ш. ҳера ҟалаанӡа, Цезар ашьауӷатә ӡбарҭа напхгара аиҭон. Аӡбарҭаҟны иара инапхгарала имаҷҩымкәа Сулла ипроскрипци алахәцәа ирықәыӡбан, адиктатор убас еиԥш иҟаз азакәан ҭижьит, урҭ ирҿагылаз ашьауӷатә усҭҵаара мап ацәкызарц. Цезар иааирԥшуаз активлатәи аусура адиктатор идгылаҩцәа рықәыӡбаразы, шьаҭанкыла ириашан, иааиуа ашықәс азгьы икандидатура ақәыргылара илшеит. Аусӡбаратә процессқәа рыбжеиҳарак рзы аԥшьгаҩыс дықәгылеит Цезар иоппонент Марк Порци Катон Аиҵбы. ​ ==Понтифик ду иалхрақәа== 63-тәи аш. алагамҭазы ҳера ҟалаанӡа, иԥсҭазаара далҵит Квинт Цецили Метелл Пи, римтәи адинхаҵаратә магистратура асистемаҟны иреиҳау амаҵзура вакантхеит.  80-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, Луци Корнели Сулла аныхаԥааҩцәа ржәытә қьабзқәа иргьежьит, алхра ҿыцқәа ҟалаанӡа Тит Лабиен понтифик ду иалхрақәа ирыдҳәалаз апроцедура иргьежьит абжьаҭирақәа рыла, 17 триб, 35 рҟынтә. Цезар икандидатура ықәиргылеит, альтернативтә кандидатцәас иҟан Квинт ЛутациКатул Каритолини, Публи Сервили Ватиа Исаврики. Аникатәи аҭоурыхдырҩцәа адырра злаҟарҵо ала, алхрақәа рҟны акыр аилагарақәа ыҟан, Гаи иқәыз ауал акырынтә еизҳаит.  Алхрақәа раан Цезар, зыбжьы зҭиуаз ааихәар акәын, мамзар абжьы зырҭоз злардыршаз адыргаақәа рыман.  Гаиа икредиторцәа еилкаарыла иазнеит иара имаз ацәыӡ, амаҵзура ахьӡ аман, аха ахашәала амамызт.  Алхрақәа рҟны иигаз аиааира апреторцәеи аконсулқәеи ралхра аламҭалазы ахьӡ-аԥша инаҭеит. Алхрақәа рылҵшәа аилкааразы аҩны дандәылҵуаз иан ус леиҳәеит: " Сара схынҳәуеит понтификны, мамзаргьы зынӡа схынҳәӡом". Даҽа гәаанагаракгьы ыҟоуп: " Иахьа, сан, быҷкәын иреиҳау  ныхаԥааҩыс дыббоит,  мамзаргьы зынӡа дыббаӡом".  Абжьаҭара шьақәгылеит, еиуеиԥшым агәаанагарақәа рыла, хәажәкырамза 6 рзы, мамзаргьы ашықәс анҵәамҭазы, Цезар аиааирагьы игеит. Светониа игәаанагарала, аоппонентцәа рыгәҭаны иара даара аԥыжәара иман. Иули понтификс иалхра даара азҿлымҳара рнаҭеит ауаажәларра, иаԥхьаҟа аполитикатә аренаҿы ақәҿиарақәа инаҭон. Афламин Иупитер инаиҷыданы, апонтифик ду ихы рылаирхәырц илшон ауаажәларратә, арратә еибашьрақәа. Апонтификцәас анкьа иалырхуан уаанӡатәи аконсулцәа, римтәи аҭоурых аҟны идыруп ахҭысқәа, ҳаҭыр змоу ари амаҵзура аҿар шракәыз иаанызкылоз. Убри аҟынтә, Цезар иамбициақәа ирхырҟьаны  понтификс иҟалара гәыбӷан рзаҭомызт. Цезар даналрх анаҩс, иаразнак имчқәа ихы иаирхәеит, апонтифик аҳәынҭқарратә иҩнаҟны анхара нап аиркит, Субурнтә ақалақь агәахьы дииасит, Иԥшьоу амҩаду ашҟа. 63 ш. ҳара ҳера ҟалаанӡа, Цезар ихы рылаирхәит аӡбарҭатә процессқәа. Раԥхьа иара шаҳаҭҩык иаҳасаб ала дықәгылеит Гаи Кальпурниа Пизона ахара анидырҵоз апровинциа ԥырхага аиҭоит ҳәа, аха ддыриашеит.  Иҟоуп даҽа гәаанагарак, Цезар, еицырдыруа анумидиец Масинти данихьчоз, аха ҩаԥхьа даҵахеит. Апроцесс аҭыӡшәа ӷәӷәа аиоуит, аус иалашыҩкны аӡбара ианаҿыз аамҭазы Гаи игәы ԥжәаны анумидиец ихылҵшьҭра Иубу ижакьа дамҵасит (иуба аԥхьаҟатәи аҳ).   Еилкаам, Цезар ас еиԥш анырра змаз  аҳ иԥа дзылаирҟәыз, иҟалап  игәаԥжәара иахҟьазар.  Ахар азыӡба анрыдыркыла анаҩс, Гаи, Масинти диҵәахуеит, Испаниаҟа иалгарагь илиршеит, Уи иунарбон Цезар уиқәгәыӷыртә дшыҟаз, иуаажәлар рыхьчара дшазхиаз. Аҵыхәтәаны, Цезар ихьӡ иадырҳәалоит Рабири идҟарҵалаз аусӡбара: С.Л. Уиченко игәаанагарала, Тит Лабиен ихарадҵа Иули иоуп иқәзыргылаз.​ ==Цезари Катилинеи== 65 ш. ҳера ҟалаанӡа Антикатәи аҭоурыхҭҵааҩцәа шаҳаҭра зларуа ала, Цезар, Луциа Серги Катилин  маӡала диацәажәеит  амчра анапахьы аагара хықәкыс иҟаҵаны.  Уи даара ауадаҩрақәа цәырнагеит.  Шаҳаҭра зуа ахыҵхырҭақәа ирҳәо еиԥшым. Ас еиԥш иҟаз Цезар дызлахәыз ацәажәара, Красси Цезари рҿагылаҩцәа роуп ирылазырҵәаз, 50 ш. ҳера ҟалаанӡа, хымԥада уи аҵабырг иацәыхароуп. Ричард Биллоуз излаиԥхьаӡо ала, ас еиԥш иҟаз ацәажәара Цицерон изы ихәарҭан, анаҩс Цезар иполлитикатә аоппонентцәа рызгьы. ​63 ш. ҳера ҟалаанӡа аконсулцәа ралхрақәа анлыҵшәадаха, Катилин амчра анапахьы аагаразы иҿыцыз, еицырдыруаз даҽа ҽазышәарак иақәикит. Антикатәи аамҭазы ас еиԥш иҟаз ацәажәара аимак-аиҿак ахылҿиаауан, Цезар далахәызу, далахәымзу ҳәа, аха уи шьақәзырӷәӷәоз ҳәа шәҟәыкгьы ыҟамызт. Акризис акульминиациа амшқәа рзы Катули Пизони Цицер иҟынтә Цезар аара иқәырҵарц аҳәара ҟарҵон, аха илҵшәадахеит. Едриан Голдсуорс игәаанагарала, 63 ш. ҳера ҟалаанӡа, Цезар илегалтәымыз амаҵзура ҿыцқәа рымпыҵахалара иҽазикит. ==Цезар иажәахә ацыԥҵәаха асенат анҟы Саллиустиа ианҵамҭала== "Аиааира згаз Сулла Дамасиппи иара иҩызцәеи рхәаҽырц адҵа ҟаиҵеит. Ари иашаны иҟаиҵеит ҳәа зымҳәоз дарбан усҟан. Зегьы ирҳәон, амчра анапахьы аагареи ацәгьоуреи злоу ауаа рхымҩаԥгарала аҳәынҭқарра ахынҭаҩынҭарақәа аларгалеит, ашьрагьы ииаашаны ирықәырҵеит ҳәа. Ари арыцҳара ду иалагмҭаны иҟалеит: Дамасипп иԥсра еигәырӷьаз зегьы рхаҭақәа рымпыҵархало иалагеит, ашьрақәа аԥырхит Сулла идгылаҩцәа аџьшьара анриҭа анаҩс. 63 ш. ​ ҳера ҟалаанӡа ԥхынҷкәынмза 3 рзы Цицерон ачарҳәара иацыз ашәарҭара зыршаҳаҭуаз цәыригеит, адырҩаҽны ачарҳәаҩцәа зегьы аҳәынҭқарра ацәгьа азызуа ҳәа рыӡбахә рыларҳәеит. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы, асенат аҟны, аиқәшаҳаҭра ауахәамаҟны еизаз ачарҳәаҩцәа ишрызныҟәаша иалацәажәон, иҷыдоу аҭагылазаашьақәа рыҟны аусӡбара иаднакыло асанкциа иазымԥшкәа аус рнапы аларкырц рыӡбеит. Адырҩашықәсан консулс иалхыз Децим Иуни Силан, ахьырхәразы - ашьра дадгылеит, Рим ауаажәларра рыҟны иҷыдоу аҭагылазаашьақәа рҿы аҭыԥ змаз. Уи иажәалагала иақәшаҳаҭхеит. Анаҩс дықәгылеит Цезар. Асенат аҟны иара иажәахә, Саллиуст ианиҵаз, шаҳаҭра ауеит Иули иқәгылараҟны. Цезар инаҩс дықәгылеит Цицерон, Гаи ииҳәаз дақәшаҳаҭымхеит, ашьреи, рмазара рымхреи ҳәа Цезар ииҳәаз даҿагыланы. Аконсул ихаҭа иқәгылара ааҩс, Иули иажәалагала иадгылақәаз рацәаҩхеит, аха ажәа згаз Марк Порци Катон Аиҵбы, Цезар иажәалагала дақәшаҳаҭымхеит. Катон инықәырԥшшәа иҳәеит Цезар ачарҳәаҩцәа дышрылоу, агәыҩбара змаз асенаторцәа агәаӷьра аарԥшра шрыгу раҽԥниҳәеит, анаҩс ачарҳәаҩцәа ашьра рықәҵазарц иҳәеит. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы имҩаԥысуаз аизара ашәқәа аартын, Катон иқәгылара ахҳәаа арҭон, Цезар ачарҳәаҩцәа дышрымадаз ала, аизара анынҵәа Гаи иқәымчуа днаскьаргеит. Иаарласны Цезар Италиа аанижьит, Марк Минуци Терма иуаажәлар иҽрымаидеит, Азиа апровинциа аиҳабы. Цезар ихьӡ ари аҭыԥ аҟны еицырдыруан. Жәашықәса раԥхьа апровинциа аиҳабыс дыҟан иара иаб Гаи, Терм аконтуберналцәа дыруаӡәкхеит, асенаторцәа рхәыҷқәеи аҽыбӷазацәа ҿарацәеи арратә ус дирҵон, иара убас амагистрат анапхгара рылаиааӡон. Раԥхьа Терм  Цезар иабжьигеит аҳ Вифини Никомед IV диацәажәарц. Цезар аҳ агәра ииргеит Терм ифлот абжа  рнапаҵаҟахь ириҭарц, Лесбос иҟаз ақалақь Митилен аиҳабы импыҵеихаларц азы, Актәи Митридаттәи аибашьра алҵшәа агәра зымгоз, римлианаа ирҿагылаз. Гаи вифинсктәи аҳ иҟны иҟазаара аҭыӡшәақәа ахылҵуа иалагеит, асекстә еимадара рыбжьоуп ҳәа. Терм архәҭақәа Митилен иажәиҵеит, имаарласны римлианаа ақалақь рымпыҵархалеит. Аибашьра анаҩс, Цезар ауажәларратә гәыргьын даԥсахеит, иара убас аҳаҭыр змоу арратә ҳамҭа, римтәи атәылауаҩ ихьчаразы. Иаарласны Трем инапынҵақәа шьҭаиҵеит, Цезар Киликио аиҳабы публиа Сервили  иахь дцеит, апиратцәа ирҿагыланы арратә кампаниа еиҿызкааз. 78 ш. ҳера ҟалаанӡа, Италиантәи иааит ажәабжь Сулла дыԥсит ҳәа, Цезаргьы иаарласны Римҟа дхынҳәит. ==Римҟа ихынҳәреи аполитикатә қәԥара иалахәхареи== 78 ш. ҳера ҟалаанӡа. аконсул Марк Емили Лепид ақәԥара иҽазикит Сулла иаԥиҵаз азакәанқәа раԥыхразы. Светониа иҟаиҵаз адыррала, Лепид ааԥхьара ииҭеит Цезар, аха Цезар ари ақәԥара алахәхара мап ацәикит. 77 ш. ҳера ҟалаанӡа Цезар аусӡбарҭа даиҭеит асулланец Гнеи Корнели Долабелла, Македиона еиҳабыс даныҟаз ихымҩаԥгаразы. Долабелла ахара иқәхын, аӡбаҩцәа-аораторцәа рықәгыларақәа рнаҩс. Цезар иҟаиҵаз агәабӷантә ажәа убриаҟара ақәҿиара аман, акыраамҭа иргәаладыршәон анапылаҩырақәа рҟны. Адырҩашықәсаны Гаи даҽа сулланецк иусӡбара нап аиркит, Наи Антониа Гибрид, аха уи ажәлар ртрубинақәа рҟны ахьчара даҳәеит, аусӡбара шьақәымгылаӡеит. Антониа апроцесс аныманшәаламха, Цезар иҿаԥыцтә ҟазара аиӷьтәразы дцоит Родос, еицырдыруа аритор Аполлонио Молон ишҟа.  Цезар иныҟәарақәа раан акиликстәи апиратцәа дырҳәынҷеит, Мрагыларатәи Амшынеиқәабжьаха. Иаа даанкылан дрыман Фармакусс адгьылбжьахаҟны, Додеканессктәи архипелаг аҟны.  Апиратцәа иҿыхразы аԥара ӷәӷәа иаҳәеит-300 нызқь римтәи аденариа. Цезар иҿыхразы изҳәаз аԥара еиҳатәны иҳәеит ҳәа иҟоу агәаанагара иашам. Антикатәи авторцәа исахьаркны иаадырԥшуеит Гаи адгьылбжьахаҟны иҟазаара. Азиа ақалақьқәа рыцҳаражәҳәаҩцәа Цезар данаархәа анаҩс, иаарласны аескадра еиқәиршәеит апиратцәа рытҟәаразы, уи еигьыҟаиҵеит.ь Иара дызӷьычыз аниҳәынҷа, Гаи, Азиа аиҳаб ҿыц Марк Иунк диҳәеит рус иақәыӡбарц, насгьы иахьирхәырц, аха уи зеиҳәаз мап икит. Убри анаҩс,  Гаи ихаҭа апиратцәа нап рылаикит - аџьар аҟны икыдҵаны ишьит. Светони ари ахҭыс инамаданы, Цезар иҟазшьа ахҳәаа азиуит: "  Знапаҵаҟа дыҟаз апиратцәа дрыдқәылеит, аџьар аҟны ишыԥсуа, аха инапаҿы ианыҟала, раԥхьа аџьар аҟны икыдиҵеит, нас ишьит". Мрагылараҟа ҩаԥхьа данаа, Цезар вифинсктәи аҳ Никомеда диҭааит Иара убасгьы далахәын Ахԥатәи Митридатовтәи  аибашьра, хаз игоу ацхыраагӡатә архәҭаҟны, аха иаарласны аибашьра ааныжьны Римҟа дхынҳәит 74 ш. рзеиԥш ҳера ҟалаанӡа. Адырҩашықәсан апонтификцәа рныхаԥааҩцәа рколлегиа даларҵеит, иԥсыз иҭынха Гаи Аврели Котт ихаҭыԥан. ​Иаарласны Цезар аиааира игоит арратә трибунахь алхрақәа рыҟны. Иара итрибунат арыцхә еилкаам: ирҳәоит 73 ш, аха еиҳа ииашоуп ҳәа иԥхьаӡоуп 72 ш. 71ш. ҳера ҟалаанӡа. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала, убри аамҭазы Бырзентәыла Марк Антониа Кретик идҵаҟаҵарала аус иуан   идырмыз Гаи Иули, Цезар икәушәа рҳәон, аха уи ус акәмызт. Усҟантәи аамҭазы Цезар дызҿыз еилкаамызт. Ирҳәоит, Цезар, Спартак аҵахараҿы анырра ҟаиҵеит  ҳәа, аибашьра адәаҿы акәымзаргьы, аруаа ҿарцәа разыҟаҵараҿы. Убасҟан Цезар Марк Лицие Красс дизааигәахеит, аԥхьаҟагьы Гаи имаҵзураҟны аҵак ду змаз ароль наигӡеит. Гнеи Помпеи Аду. Карлсберг  аглиптотекаҿыц иалху абиуст Копенгаген 69 ш. ҳера ҟалаанӡа аамҭаказы рыԥсҭазаара иалҵуеит  Корнелиа, Цезар иԥшәмаԥҳәыс, иҭынха  Иулиа. Дара рыԥсыжра аҽны Гаи ҩажәахәк ҟаиҵеит, уи даара ауаа аднаԥхьалеит. Зегь раԥхьа иргыланы, зыԥсҭазаара иалҵыз аҳәса рыхцәажәара аԥшьгахеит аҩбатәи ашә.ҳера ҟалаанӡа, еиҳарпк иргәаладыршәоз акрызхыҵуаз аматронцәа ракәын, аҳәса ҿарацәа ракәымкәа. Даҽа ганкахьала, иԥсыз  иҭынхаз аԥҳәыс лхаҵацара ргәалаиршәеит, лыԥшәма Гаи Марием ицәашьты биуст цәырганы идирбеит. Излеилкаахаз ала,  Иулиа иԥсыжра иадҳәалаз аусмҩаԥгатә аинрал ихаҿсахьа аҳасабала имҩаԥысит Сулла идиктатура анаҩс, Мариа данырхашҭуаз аамҭазы. Иара убри ашықәсан Цезар квесторс дҟалоит, асенат аҟны аҭыԥ иоуртә еиԥш аҭагылазаашьа изаԥызҵоз. Аквестор Цезар инапынҵақәа нанагӡон Ихараз Испаниа апровинциа. Имиссиа иадҳәалаз ахәҭақәа еилкаам, аквестор инапынҵақәа афинанстә зҵаарақәа ишрыдҳәалазгьы. Апровинциақәа рахь Гаи иныҟәарақәа рахь дицын Гаи Антисти Вет, идҵақәа нагӡо. Аквестура аамҭазы еибадырит Луци Корнели Бальбо, анаҩс еиҩызцәангьы иҟалеит. Гаи апровинциаҟынтә даныхынҳә анаҩс, Помпеа ԥҳәысс дигеит, Сулла имаҭа. убасҟан Цезар иаартны Гнеи Помпеи дидгылеит: ахәҭакахьала, иҟалап иара иакәызтгьы сенатор заҵәыкс иҟаз Габини изакәан адгылара азҭаз Гнеи иҭазарц аҭагылазаашьа ҷыда апиратцәа ирҿагыланы ақәԥараҟны. Цезар адгылара аиҭеит Манили изакәан Помпеиа адҵаҟаҵара ҿыц аԥшьгара иадҳәалаз иус аҟны, уа иара ихала дшыҟазгьы. 66 ш. рзы ҳера ҟалаанӡа Цезар Аппиевтәи амҩа хылаԥшҩыс даман, иара ихарџь ала иргылеит. Усҟантәи аамҭазы аполитикцәа ҿарацәа рахьтә кредитор хадас иҟаз, ахарџь аҟаҵаразы икаџьбеимыз Красс иакәын. ​ ​ ​​ ==Претура.  Раԥхьатәи атриумвират аԥҵара (62-60 шш. ҳера ҟалаанӡа)== ===Претура=== Апретор имаҵзура нап аниркы 62 ш. ҳера ҟалаанӡа, жьҭаарамза 1 азы Цезар амагистрат азакәанԥҵаратә зин  аԥшьгара ихы иаирхәеит, жәлар реизара ирыдигалеит Иупитер Капиталисктәи иуахәама аиҭашьақәыргылара Квинт Лутаци Катул Гнеи Помпеиа имхзарц. Катул ари ауахәама аиҭашьақәыргылара даҿын 15 ш. инарзынаԥшуа, аҵыхәтәанӡа ашьақәцаларазы маҷк игын, аԥшьаҩырахьӡы акыдҵараҿы Помпеи ихьӡ акәын иарбахоз, Катула иакәымкәа, Цезар иоппонент. Гаи иара убас Катула гәыбӷан ииҭеит аҳәынҭқарра дахьацәӷьычуаз, аныхтә азы аҳасабырба ҟаиҵарц идиҵеит. Асенатроцәа рпротест анаҩс, изакәанԥҵаратә проект ирхынҳәит. Жьҭаарамза 3 рзы  атрибун Квинт Цецили Метелл Непот, Помпеа Римҟа дхынҳәырц иабжьигеит Катилин ирхәҭа ԥыххаасса иқәиҵарц, Гаи ари ажәалагала дақәшаҳаҭхеит.  Непот -Гаи иабхәында  иакәын, Помпеиа Италиаҟа дааразы аҭагылазаашьа ииҭоит ҳәа дақәгәыӷуан, ирхәҭакәа аумышьҭкәа. Непот ихҟьаны афорум аҟны иҟалаз аисра ду анаҩс, Непоти Цезари рмаҵзурақәа ирымхзарц азы иаалырҟьаны аусԥҟа аԥиҵеит, аха мышқәак ааҵуаны Гаи иусурахь дхынҳәит.  62 ш. ҳера ҟалаанӡа ԥхынҷкәынмзазы Цезар иҩн ҿыц аҟны аныҳәа мҩаԥысуан Анцәахша Гәыҳалал лаҳаҭыр азы, уи иалахәын аҳәса рхала, иара еиԥҟьеит маӡала аҩны ахаҵа даныҩнала - Публи Клоди Пульхр. Асенаторцәа иҟалаз анеилыркаа, иԥшьоу цәырҵрак аҳасабала ирыдыркылеит, иара убас аныҳәа ҿыц аԥшьгара алдыршеит, изхаразгьы авба рырҭеит. Цезар ихатә ԥсҭазаара ахҳәаа аҭара иазкын, ус еиԥш иҟаз ауҳәан-сҳәан ыҟан, Клоди аԥхәыс маҭәа ишәҵаны Цезар иҩны дзааз иԥҳәыс длышьҭалан ауп ҳәа.   Аусӡбара ҟалаанӡа, понтифик иԥшәмаԥҳәыс Помпеиа Сулла длылҵит. Аусӡбаратә процесс аԥшьгахеит иааиуа ашықәс азы, Клодиа ддыриашеит, избанзар Цезар иара диҿагыланы ашаҳҭра мҩаԥимгеит. Едриан Голдсуорси изаиԥхьаӡо ала, помпеиа Клодиа лахь аимадара иман, аха Цезар уи пҿагылара изаԥшьгомызт, ирласны изызҳауа аполитик қәыԥш диҿагыланы. Аусӡбараҟны Цезар ианиазҵаа иԥҳәыс дызлылҵыз,  иҟалаз ҳәа акагь изымдыруазар, Цезар иҳәеит иԥшәмаԥҳәыс гәыҩбарас дҟарымҵарц.  Маикл Грант игәаанагарала, Цезар апонтифик ду иԥҳәыс гәрамгарҭас дҟамлароуп - Рим аныхаԥааҩ ду. [[Британиа Ду|Британиатәи]] аҭоурыхдырҩы ишьақәирӷәӷәоит иаарласны иԥҳәыс дахьлылҵыз азы - аҭаацәара иалоижьҭеи шықәсқәак ахьҵуа, ахшара ахьрымам азоуп ҳәа. =Ахаратәи Испаниа аиҳабы== ===Ахаратәи Испаниа Цезар икампаниа=== Гал аконсулраҟны даннеи адҵа ҟаиҵеит асенат аилатәарақәеи жәлар реизарақәеи рҟынтә аԥкаанҵ ҟаҵалазарц, уи заԥшьгаз, атәылауаа аполитикцәа русура иацклаԥшларц азы акәзар ҟалап. Ажьырныҳәамза раԥхьатәи амшқәа рзы Гаи аграртә закәан апроект аӡбахә иҳәеит. Ас еиԥш ирласны ацәыргара амза нҵәаанӡа ақәҵара ҿыц адкылара акәын изызкыз, Цезар аконсулқәа ҩба рҟны хадас дахьыҟаз. Азакәан апроект абжьыҭарала имҩаԥысыр акәын, римтәи азакәанқәа рыла, х-нундин ирхысыр акәын (алат.-аџьармыкьытә мшқәа) - еиуеиԥшым агәаанагарақәа рыла, 17-24 мшы, абри аамҭа иалагӡаны римлианаа апроект адырра рылшон. Уаҟа иарбамызт адгьыл ақәаарыхыҩцәа дуқәа рыдгьылқәа рымххоит ҳәа, адгьылқәа рымххон уи аҭира зыгәҭакыз. Ас еиԥш иҟаз аусмҩаԥгатә азы Цезар аԥара аиоура дазыԥшын иршәоз ашәахтәқәа рҟынтә, Помпеиа иадҳәалаз. Аспекулиациа аԥырҟәҟәааразы, адгьылқәа зауз, 20ш. рыҩныҵҟа аҭира азин рымамызт. Цезар иаԥиҵаз азакәан Помпеиа аветеранцәа рнаҩс,  рхы иадырхәарц алшон ақалақьуаа гәаҟқәа. Адгьыл ашара хылаԥшра арҭон 20-ҩык рыла ишьақәгылаз акомиссиа.  Раԥхьатәи асенаторцәа, абри азҵаара аганахь ала Гаи дзыдҵаалаз Помпеи Красси ракәын. Катон идгылаҩцәа Цезар иаԥшьгамҭа иаҿагылеит, аҩбатә аконсул Бибул иазгәеиҭеит, абжьаҭара аиҿкаара азакәантә ҟазшьа шамам. Аграртә закәан иадҳәалаз жәлар реизараҟны абжьаҭара ҟалаанӡа, Рим аҭагылазаашьа уадаҩын, азакәан адгылаҩцәеи ирҿагылаз ауаа еисит. Бибул иааирԥшуаз аҿагыларақәеи, Катон зхадараҿы дыҟаз асенаторцәа гәыԥҩык ргәынамӡарақәеи азгәамҭакәа, жәлар реизараҟны азакәан апроект рыдыркылеит. Адгьыл иаргәаҟуаз ауаа рацәаҩын, адгьыл рацәа зымпыҵахалан иҟаз ауаа рыдгьылқәа  аҳәынҭқарра иаанахәон. "Цезар Катон дҭаркырц рылеиҳәеит, аха Катон игәы каимыжьит, - абахҭахь игаз амҩа дананыз ииҳәоз акакәын - азакәан ҿыц аԥҵазарц аҳәынҭқарра аԥсҟы зку раӷәра рҿыхзарц". ​ Зегь акоуп азакәан рыдыркылеит. Афорум аҟны иҟалаз аиҿагылара анаҩс, аҩбатәи аконсул Бибул иҳәеит иԥсҭазара ашәарҭара ишҭагылоу, аҩны иҽыҩнаикит, аполитика ақәҿиҭуамызт. Римтәи ақьабзқәа рыла, жәлар реизара Анцәа иҿагыломызт, урҭ рхыԥхьаӡараҿы ажәҩантә дыргақәа. Убарҭ шьаҭас иҟаҵаны Бибул азакәан иадҳәалаз аусура дазылакҩакуан, Цезар урҭ рхархәарала азакәанқәа мҩаԥигон.  Ажәакала, арҭкәа зегьы азиндырра иадҳәалаз ауадаҩрақәа цәырыргон. Аҩбатәи аконсул Цезари Помпеиеи рхатә ԥсҭазаара аҭыӡшәақәа рылихуан, ауҳәан-сҳәан ирҿион. ​Атриумвират аԥҵаразы аиқәшаҳаҭра аҳәаақәа ирҭагӡаны Цезар илиршеит азакәан адкылара Мрагылар, Помпеиа иқәҵара ашьақәырӷәӷәаразы, иара убас Азиа апровинциаҟны ашәахтә ашәара асистема аиҭахәаԥшра, ахәаахәҭцәа иаларгалоз, апровинциа аҟынтә ахашәала ду роурц алшон. раԥхьатәи Аусԥҟа даҿагылеит Лукулл, Митридаттәи ахԥатәи аибашьраҿы Помпеиа иаԥхьа иҟаз идҵала, аха Гаи аус дшаиҭоз иҳәеит, ар  рпыза, Светониа иажәақәа рыла, аконсул ишьапқәа иҽрыҵаижьит. Цезар идикылаз даҽа закәанк ишьақәнарӷәӷәон аҵарҭыша аҿагылара. Азакәан акраамҭа аус ауан, аимператортә аамҭазы азиндырҩцәа алкаақәа рхы иадырхәон. Егьырҭ азакәанқәа ирҿырԥшны ҳахәаԥшуазар, ари азакәан адкылааан Гаи уадаҩра ҳәа акагьы иԥымлеит.  Ричард Биллоуз излаиҳәо ала, уаанӡатәи азакәанқәа рсистема иқәныҟәон. Аҵыхәтәаны,  Цезар Римтәи Ареспублика ахьӡала Египет афараонс дазхаиҵеит Птоломеи  XII Авлет. Адокумент излаҳәоз ала, Египет Рим амчра анапаҵаҟа иҟалар акәын, Аттал III иуасиаҭ ала Римтәи Ареспублика иадҵит Пергамтәи аҳҭынра. Антикатәи аҭоурыхдырҩцәа излаарыцҳауа ала, азҵаара аҭыԥ иқәҵан аҵарҭыша ду ахархәарала, атриумвирцәа дара рыбжьара еиҩыршеит. Шықәсык аԥхьа асенат ишьақәирӷәӷәеит, 59 ш. ҳера ҟалаанӡа аконсулцәа "Абнақәеи амҩахәасҭақәеи" ирхылаԥшуеит ҳәа.  Ҳаамҭазтәи аҭҵааҩцәа еиуеиԥшымкәа ирыдыркылоит ари аҵакы.  Ас еиԥш иҟаз анапынҵа аҩыза Цезар икредиторцәеи иареи ргәы ҟанаҵарц залшомызт, , апровинциа арҳәрала аполитик иуалқәа ршәара иазыԥшыз.  Ааԥын, 59 ш. ҳера ҟалаанӡа, плебеитәи атрибун Публи Ватини, Цезар идгылаҩ, Гаи иабжьигеит Цизальпитәи Галлиеи Иллирики апровинциақәа напхгара рзиурц, иара убас хлегионк хәышықәса дахагылазарц шықәсык ҳәа ишьақәырӷәӷәаз аԥҟара азгәамҭакәа.  Азакәан ҿыц Цезар уаанӡатәи инапынҵа акагьы иаанамго иҟанаҵеит. Цезар, Цизальпитәи анхацәа дрықәгәыӷуан, римтәи атәылауаҩра мшаҭакәа ирзишон, Иллиркынтәи Гаи Балкантәи адгьылбжьаха аҽагәылахара иҽазишәон. Иаарласны иԥсҭазаара далҵит Трансальписктәи Галлии Квин Цецили Метелл Целер, анаҩс Помпеи Помпеи Цезар идигалеит ари апровинциа напхгара аиҭарц легионкгьы наидкыланы. Иҟалап, Помпеи Цизальпитәи Трансальпитәи апровинциақәа реидҵара игәҭакызатгьы, Галли аибашьраҿы ар рԥыза идҵаҟаҵарала, Кимвартәи аибашьраҟны шәышықәсабжаԥхьа раахыс ари арегион аҟны иакыз дҵак ыҟамызт, аибашьра раԥхьатәи аамҭазы Рим аҵахара анырит. Апровинциа ҿыц Цезар изациҵеит асенат, аилазаара нагӡаны имеизеит (аӡәырҩы аилатәарақәа рахь инеиуамызт). Цезар изакәанқәа рымҩаԥгара арыцхәқәа еилкаамызт, реишьҭагылашьа ахьыҭҵаамыз иахҟьаны. Лили Росс Теилор ирыцхә ала, ажьарныҳәамза 1, 2 рзы Цезар раԥхьатәи аграртә закәан рыдигалеит, ажьарныҳәамза 25, 27 рзы имҩаԥысит азакәан адкылаазы абжьаҭаа. Ажьарныҳәамза 28 рзеиԥш, аҩбатәи аконсул Бибул ажәҩантә дыргақәа рахь азхьарԥш ҟаҵо, хҩык атрибунцәа рыдгылара иманы иҽазишәеит авето аԥцара, аха иалымҵит, ажьарныҳәамза 29 рзы иҩны иҽиҩнаикуеит. Жәабранмза алагамҭазы, америкатәи аҭҵааҩы лгәаанагарала, асенаторцәа аҭоуба рыдыркылеит азакәан ишадгыло ала, жәабранмза-хәажәкырамза рзы акомиссиа аԥҵахоит азакәан аҭагылазаашьа ашьақәыргыларазы.  Анаҩс, хәажәкырамза, мамзаргьы мшаԥымза алагамҭазы адекретқәа рыдыркылоит Птолемеи XII Авлет египеттәи аҳыс иҟаҵаразы, иара убас Азиа аҿыхразы. Лаҵарамза 1 азы, Цезар аҩбатәи аграртә закәан идикылеит, убри аамҭазы - Помпеиа ишьақәырӷәӷәаразы азакәан, абжьаҭара иара изы имҩаԥысит амза анҵәамҭазы. Теилор игәаанагарала,  лаҵарамза 2-3 рзы Помпеи Иулии рчара ыҟан, иаарласны Цезар Кальтурни ԥҳәысс дигеит. Ватини ирабжьигаз азакәан, Теилор заа ишьақәгылаз ауп ҳәа ирыԥхьаӡарц рабжьылгеит. Анаҩс ирыдыркылеит аҵарҭышагара иаҿагылаз азакәан, уи ашықәс аҩбатәи азбжазы. Ҭагалан, аримлианин Луци Ветти иҳәеит, еицырдыруа аримианаа гәы  пҩык Помпеиа иҿагыланы чарҳәара шыҟарҵаз. Раԥхьа Ветти асенатцәа иреиҳәеит иҟаз шыҟаз, еицырдыруа аполитикцеи анобилеи ҿарацәеи шалахәу, анаҩс Цезар ажәлар рҿаԥхьа ицәыригарц иҳәеит. Ветти, ажәлар рҿаԥхьа ахьӡқәа анеиқәиԥхьаӡоз, Марк Иуни Брут дшалахәыз имҳәаӡеит, даҽа хьӡы ҿыцқәак азгәеиҭеит, уи агәрамгара цәырнагеит. Иаарлсны абахҭаҟны дышьны дырбеит. Ветти идҳәаалаз аусқәа реиҿкаара аҟны Цезар иалахәхара аимак-аиҿак амоуп, аха зегь акоуп аконсул иара ихықәкқәа рынагӡараҟны иаарԥшыз аус ихы иаирхәеит. ​"Аус даара еиқәаран, аха Цезар  уи ихы иаирхәеит ауаа реиҿажьразы. Ветти иҿахәы иҿыхра аамҭа анаҩстәи амш ахь ииаргеит, аха уахынла дыршьит абахҭаҿы. Иҟалаз ахҭыс инамаданы еиуеиԥшым ацәажәарақәа цон, аха Цезар ишазгәеиҭоз ала, Ветти дыршьит иҟаиҵаз аарԥшрақәа ирыцәшәоз. Аҵыхәтәаны иара илиршеит ацәгьаурақәа ирҿагыланы ақәԥаразы азин". Ашықәс алагамҭазы Цезар иажәалагала адгылара ду шамазгьы, 59 ш.  анҵәамҭазы (ҳера ҟалаанӡа), атриумвирцәа рыхьӡ акыр икаҳаит. С.Л. Утченко игәаанагарала, атриумвират, Рим аԥсҭазаара ахала иахылаԥшуа иахьалагаз ауп. Иааиуаз ашықәс азы  Цезар апровинциахь дцо далагеит, убри аҟынтә атриувират аҿагылаҩцәас иҟалар акәын Помпеи, анаҩс Красс. ​ ==Апроконсулра== ==Галльтәи аибашьра=== ===Анҵамҭа хада: Галльтәи аибашьра=== ​ ==Галльтәи аибашьра== ​ — Римтәи Ареспублика аибашьра алагамҭазы ↗ —  Цезар иусқәа ↗ —  агаллқәеи рыдгылаҩцәеи  русқәа аибашьрақәа Ахәаԥшшәы ала иазгәаҭоуп ақалақьқәа, Цезар имҩа ахьагәылгоу; ақалақьқәа рыхьӡ ҿыцқәа ахыцқәа ирҭакуп. Ахәаԥшшәы акурсив ала иазгәаҭоуп Рим адгылаҩцәа - абиԥара Аиаҵәа аԥшшәала иазгәаҭоуп аҿагылаҩцәа, ар рԥызацәа, ақалақьқәа.   Цезар ипроконсулра алагамҭазы римлианаа хылаԥшра азыруан Франциа аладатәи ахәҭа, уа иаԥҵан Нарбонсктәи Галли ипровинциа.  58 ш. ҳера ҟалаанӡа хәажәкырамза анҵәамҭазы Гаи дааит Генаваҟа (Женева), уа агельветцәа акельттәи рхылҵшьҭра иатәыз аԥызацәеи иареи реицәажәара иҽалаирхәит, агерманцәа ржәыларақәа ирхырҟьаны нхара аара иалагаз.  Цезар илиршеит агельветцәа Римҟа раара алмыршара. Иара убри ашықәсан иара иԥыххааса иқәиҵеит Германиатәи аԥыза Ариовист ирхәҭақәа, Реин армаратәи аԥшаҳәа агалльтәи рыдгьылқәа рҟны анхара зҽазызкыз. ​ 57 ш. ҟалаанӡа, Цезар аибашьрахь формалтә знеишьак имамкәа,  аҩада-мрагыларатәи Галли абелговқәа дрықәлеит, урҭ ҭаирхеит Аксони Сабиси аибашьрақәа рҟны. Адырҩашықәсан Красс ихихыз агаллқәа римтәи ампыҵахаларақәа ирҿагылеит. Цезар имчқәа еиҩишар акәхеит. Цезар ихаҭа шЛукаҟа дааит, атриумвирцәа ахьеиԥылоз, насгьы азҵаарақәа иахьрылацәажәоз. Цезар ирхәҭақәа рахь даныхынҳә, иаҵахаз галла ржәылара напхгара аиҭеит. Гаи Сабини зегь рымпыҵархалеит, Децим Брут амшынтә еибашьраҟны рфлот ԥыххааса иқәиҵеит. 55 ш. ҳера ҟалаанӡа ар рԥыза агерманцәа рхылҵшьҭрақәа ԥыххааса иқәиҵеит, реин иагәылсыз. АнаҩсҨ иара арӷьаратәи аӡиас аҟәарахьы диасит, 400м иҟаз ацҳа ихы иархәаны, а жәамш ирылагӡаны алагер ааигәара иргылаз. Римтәи ар Германиа иаанымхаӡеит, нанҳәамза анҵәамҭазы Цезар  апшыхәратә ныҟәара абжьигеит Британиаҟа - римтәи аҭоурых аҟны ари адгьылбжьахахьы раԥхьатәи аныҟәара.  Инагӡаны иахьазыҟаҵамыз иахҟьаны мызкы анаҩс аконтинент ахь аара рықәшәеит. Адырҩпшықәсаны Цезар Британиаҟа ацаразы аныҟәара ҿыцқәа напхгара аиҭеит, аха келттәи ахылҵшьҭрақәа адгьылбжьахаҟны маҷ-маҷ ихьаҵуан, рҿагылаҩцәа рымч ркәадо, Цезар убри аҟынтә аҭынчра абжьаҵара алиршар акәхеит, аиааира шигаз ала Рим арапарт аҟаҵара иацхраауаз. Цезар даныхынҳә анаҩс, ирхәҭақәа аалагерк рыбжьара ишеит, аладатәи Галли иазырхаз. Ашықәс анҵәамҭазы абелгцәа римлианаа ирҿагылеит, рыԥхьакырҭақәа ԥыҭк рҳәынҷеит. Абелгцәа ирылдыршеит алагер ахырӷәӷәарҭақәа рҟынтә XIV легион агара, иара убас акогортқәа хәба (6-8 нызқь солдаҭ) рхаҩарҭақәа рықәхра. 53 ш.  ҳера ҟалаанӡа Гаи белгтәи ахылҵшьҭрақәа дырҿагылаеит, аԥхынра ҩаԥхьа Германиаҟа ацаразы аныҟәарақәа еиҿикааит, Реин ҩаԥхьа ацҳа хҵаны. Архәҭақәа рзымхара иахҟьаны, Цезар Помпеиа иҟны легионк даҳәеит, Гнеи иакәзар уи дақәшаҳаҭхеит. ​ 52 ш. аламҭалазы ҳера ҟалаанӡа, галльтәи ахылҵшьҭрақәа рҽеимардеит римлианаа ирҿагыланы ақәԥаразы. Аиааира згаз рԥызас дҟалеит Верцингеториг. Агаллқәа, Цезар имҩа ԥырҟеит ирхәҭа хадақәа рҟынтә Нарбантәи Галли аладатәи ахәҭаҟны, аԥыза мцла Верцингетториг имихит, иара архәҭа хадақәа рыҽрымеидеит. Римлианаа галльтәи ақалақлақьқәа  жәпакы ргеит, аха Гергови ажәылара аԥышәара аамҭазы иаҵахеит. Цезар, Верцингетори инапахьы аагара илиршеит Алезиа абааш аҟны. Галльтәи ара  рԥыза галльтәи архәҭақәа зегьы рыцхыраара даҳәеит, иҭакыз римтәи архәҭақәа рҭыгара дашьҭалеит.  Еи  ха имаҷны ихьчаз аҭыԥ аҟны аидыслара ӷәӷәа иалагеит, римлианаа џьабаа дук мбакәа аиааира рнапахьы иааргеит. Адырҩаҽны Верцингеториг  Цезар иҽииҭеит, бџьаршьҭыхлатәи ақәгыларагьы  еилгеит. 51-50ш.ш. ҳера ҟалаанӡа, Цезар илегатцәеи иареи хара иҟаз архәҭақәа рнапахьы иаарго иалагеит. Цезар ипроконсулра анҵәамҭазы Галли зегь Рим анапаҵаҟ иҟан. Ар  рԥыза Галли иҟазаара аамҭа иалагӡаны идыруан Рим имҩаԥысуаз ахҭысқәа зегьы, изныкымкәагьы ихы рылаирхәхьан. Уи зыбзоураз аҳҭнықалақь аны Цезар игәрагаҩцәа ҩыџьа ахьыҟаз ауп, урҭи иареи еснагь ашәҟәқәа рыбжьан, еицәажәон - Гаи Оппи, Луци Корнели Бальб. Амагистратаа аҵарҭыша рырҭон, ар ԥыза егьырҭ идҵақәа мҩаԥыргон. Галли, Цезар ихаан алегатцәа ԥыҭҩык ыҟан, анаҩс римтәи аҭоурых аҟны аҵак ду змаз аусқәа ҟарҵеит - Марк Антони, Тит Лабиен,  Луци Мунаци Планк, Гаи Требони, иара убас егьырҭгьы. Версальтәи аҳҭынраҟны 49 ш рзы Цезар истатуиа (1696,  аскульптор Никола Кусту). 49 ш. ҳера ҟалаанӡа, Цезар ипроконсултә маҵзура аамҭа нҵәон, ҭрадициала иара хаз игоу хатә хаҿны дҟалон Рим аҳәаақәа данрылалак анаҩс - помери. Уи ашықәс азы консулцәас иҟан Иули иҿагылаҩцәа, аҳҭынраҟынтә гәыԥҩык амагистратцәеи дареи еицыҩуан. 49 ш. рзы ҳера ҟалаанӡа  Цезар инапынҵақәа рыҿҳәар нҵәеит, традициала ишаау ала хаз игоу хаҿны даанхар ҟалон Рим аҳәаақәа данрылала нахыс. Уи ашықәсан консулцәас иҟаз Иули иҿагылаҩцәа ракәын, аҳҭнықалақь аҟынтәи гәыԥҩык амагистратцәа ирыцҩыз. Ажьарныҳәамзазы аҳәынҭқарра даӷоуп ҳәа иҟарҵаз алаҳәареи, иара убас мшаԥымзазы Римҟа мчылатәи ивизити, Цезар имаҵзура аганахьала агәыҩбара рызцәырнагеит, насгьы архәҭақәа напхгара  рыҭаразы имаз азин убрахь иналаҵаны. Ақалақь аҟны аконсулцәа рыҟамзаара иахҟьаны иааиуа ашықәс азы амагистратцәа рзы алхрақәа рымҩаԥгара залыршахомызт, уи аԥхьаҟа амчра аҟамзаара шаҳаҭра азнауан. Аԥхынра, 49 ш. ҳере ҟалаанӡа ацезарианец претор Марк Емили Лепид алхрақәа ихала ианизеиҿымкаа, урҭ рымҩаԥгаразы Цезар диктаторс дҟаиҵеит. Наи усҟантәи аамҭазы Массили дыҟан, аха ҭоурыхла аҭагылазаашьатә ҷыда змаз амаҵзура аусхк аҟны иалхра ҿагылаа анаҭомызт. Традициала, адиктатор далырхуан иалкаау азҵаарақәа рыҳасабразы. Иҟалап, Цезар иалхра Латисктәи афестиваль амҩаԥгара иадҳәалазаргьы - адинхаҵаратә ныҳәа хада амҩаԥгара иреиҳау амагистратцәа аламырхәыкәа ҟалашьа амамызт. Цзар аԥхьаҟа аконсул имаҵзура аиура дақәгәыӷуан. Римҟа даныхынҳә ашьҭахь, Цезар имаҵзураҿы дыҟан 11 мшы, ицхырааҩысгьы аӡәгьы дҟаимҵаӡеит, анаҩс имаҵзра аанижьит. Ҭагалан, 48 ш.  ҳера ҟалаанӡа, Помпеиа дышҭахаз ала адырра аныҟала, аконсулра аганахь ала  Цезар иҩыза Публи Сервили Ватиа Исаврик, Гаи диктаторс дҟаларц азы аусқәа еиҿикааит.  Акавалериа еиҳабыс дҟалеит Марк Антони, Уи Цезар Италиаҟа дишьҭхьан анапхгара аҭаразы, иара Египет даныҟаз аамҭазы. Ахыҵхырҭақәа излаарыцҳауа ала, Гаи амчра инапаҵаҟа иҟан шықәсык, фымз ахаҭыԥан. ​Ҭагалан, 47 ш. ҳера ҟалаанӡа адиктатура аҿҳәара нҵәеит, аха Цезар апроконсултә маҵзура еиқәирхеит, 46 ш. ажьырныҳәамза 1 азы ҳера ҟалаанӡа аконсул имаҵзура ааникылеит. Дион Касси излеиҳәо ала, Цезар  иара убас аплебеитә трибун амаҵзурагьы иоуит, аха гәыԥҩык аҭҵааҩцәа уи иашоуп ҳәа рызҳәом. Тапс иҟалаз аидыслара анаҩс, Цезар диктаторс дҟалеит, ари уажәшьҭа хынтәын     диктаторс далырхуеижьҭеи. Алхра ҿыц ахатә знеишьақәа аман: зегь раԥхьа иргыланы амаҵзура аҭыԥ аанкыларазы аформалтә згәаҭара ыҟамызт, иҩбахаз, амаҵзура аныҟәгара жәашықәса ҿҳәарас иаман. Цезар амаҵзура анирҭоз 54ш. ихыҵуан, жәашықәсатәи амагистратура адиктатор.  Мунд ихаан иҟаз аидыслара анаҩс, Гаи аконсулра мап ацәикит, иара ихаҭыԥан ҩыџьа аконсулцәа -асуффектцәа аиҭеит. Иазгәаҭатәуп, 44 ш.ҳера ҟалаанӡа аконсулцәа ралхрақәа рҿы аиааира ргеит Цезари, Марк Антони. Иара убри ашықәс азы Гаи ихьӡ хаирҭәааит  "аимператор"  атитул ала, аиааира згаз ар  рпыза иаҳасаб ала.  44 ш. алагамҭазы Цезар иԥсы ахьынӡаҭо иоуит адиктатор имагистратура.  Уи иҿыцу азнеишьала ихы иаирхәо далагеит. 40 ш. раԥхьа Сулла амагистратура аҿҳәара амҭакәа иҟаиҵеит, аиҭакрақәа рнаҩс иара мап ацәикит, иԥсҭазаарагьы далҵит.  Цзар иоуп изҳәаз, аҿҳәара амҭақәа иҟазарц. Цезар ареспублика напхгара аиҭон иӷәӷәаз аӡә иаҳасаб ала, ирхәҭақәеи идгылаҩцәеи дрықәгәыӷуан. ​ ==Иули  иныхабаа== Цезар имчра ирӷәӷәон имаҵзура ҿыцқәеи, иполитикатә системеи, аппозициа ахәаҽреи рымацарала акәымкәа, адин-қьабзтә хаҭарала. Алегенда излаҳәо ала, Иули Цезари Анцәарҭыԥҳа Венереи аиуара рыбжьан. урҭ аџьар ахьеизоз ирылукаауан. Анцәахәқәа дышрыуаз ӡыргауа, адиктатор Афорум аҟны Венера луахәама ԥшӡа цәыригеит. Иара Венера -аиааира згаз илызкымызт, изызкыз Венера - ахацаркҩы, иули Цезар ихылҵшьҭра зырҿиаз, иара убас аримлианаа зегьы.  Ауахәамаҟны акульт шьақәиргылеит, римтәи аритуалқәа реиҿкаараҟны аҭыԥ ҷыда аннызкылоз. Адиктатор иара убас ахрам аҟны еиҿикааит ахәмаррақәа, адҵагьы ҟаиҵеит аԥхьаҟагьы уи иацырҵарц, уи азы аҿар инагоу аҭаацәа рҟынтә иалхзарц, урҭ рхыԥхьаӡараҟны дыҟан Гаи Октави. Уаанӡа Иулиа ихылҵшьҭра рнапы иҵырххьаз аԥараҿырпы Анцәа Марс исахьа анын. Цзар гәҭакыс иман Рим Марс иуахәама аргылара, уи иадҳәалаз алегенда уамак аларҵәара амамызт. Адиктатор игәҭакы анагӡаха имоуит, уи аԥсҭазаара алазырҵәаз Октавиан иоуп. Цезар аныхаԥааҩтә маҵзурақәа рацәаны ишимазгьы, аԥхьаҟа апрестиж змаз аӡә иакәны дыҟан. Цезар раԥхьатәи итриумф ҟалаанӡа, асенат аҳаҭыртә хьӡы змаз аусқәа идигалеит. Ахәҭакахьала, Иупитер Капитолиски иуахәама аҟны ишьақәыргылан адиктатор иҽыуардын,  иара убас адунеи ампыҵахалаҩ истатуиа, убри алагьы Рим ауахәама хада иупитери, цезари ирызкын. Ахыҵхырҭа хада излаанацҳауа ала, Дион Касси ихы иаирхәеит абырзен ажәа - "полубог", уи рхы иадырхәон амифологиатә фырхацәақәа рҟны, анцәақәеи ауааит реимадара иахылҵыз.  Аха, адиктатор ас еиԥш иҟаз аус идимкылеит, ақәҵара иԥсахит. Мунда иҟны имҩаԥсуаз аидыслара адиктатор иигаз аиааирала ишхыркәшахаз Рим еилкаахеит мшаԥымза 20 рзы ахәылбыҽха, 45 ш. ҳера ҟалаанӡа. Праили иныҳәа аламҭалазы, алегенда излаҳәо ала, иара убри амш аҽны Ромул Рим шьақәирӷәӷәеит. Аиҿкааҩцәа адырҩаҽны иаԥшьыргеит аиааира згаз ихьӡала ахәмарра амҩаԥгара, иара иакәызтгьы ақалақь шьақәзырӷәӷәаз.  Убри анаҩсгьы Рим ақәҵара  рыдыркылеит Аиааира аҭыԥ ԥшьа дыргыларц Цезар - ахақәиҭтәы ихьӡала.  Асенат  иара убасгьы аӡбамҭа идикылеит атрибуна аҟынтә амагистратцәа ажәахә ахьыҟарҵоз аҟынтә, Цезар истатуиа ықәдыргыларц, ажәлар рахь ихы-иҿы рханы, ажәаҳәаҩцәа дырзыӡырҩуа. ​Иаарласны ашьаҿа ҿыцқәа ҟарҵеит Цезар нцәахәҵас ихәаԥшразы. Адиктатор Римҟа ихынҳәра анаҩс, зегь раԥхьа иргыланы Квирин ауахәамаҟны истауиа  ықәдыргылеит, Рим мифла ишьақәзырӷәӷәаз иаҳасаб ала. Уи ианыз аҩыра иаҳәон:  "Анцәа изизымиааиуа". Аҳәынҭқарра ахарџь ала нап аркын Цезар изы аҩн ҿыц аргылара, уи асахьа аныхабаақәа акыр еиԥшын.  Ациркқәа рықәгыларақәа рыҟны Цезар исахьа ахьи аслан баҩи ирылхны ицәырыргон. 45 ш. ҳера ҟалаанӡа, иҭыжьын аԥараҿырпқәа Цезар ганла исахьа зныз. 44 ш. ҳера ҟалаанӡа, асенат, анаҩс жәлар реизара, аусԥҟақәа маҷымкәа иҭрыжьит, Цезар  акыр иҳаҭыр шьҭызхуаз. Убарҭ рыбжьара иҟан - аџьынџь аб  ититул, аԥараҿырпқәа рҟны анҵара азин ыҟаны, римлианаа рзы нцәахәык иаҩызаз, имшира ныҳәак иаҩызаны иаԥылон, ашьа карҭәон. Иара убас, есышықәса ашьа каҭәаны Анцәа иҳәон Цезар машәырк дақәымшәарц, Анцәа илаԥш ихызарц азы, Рими Италиеи ауахәаақәа зегьы рҟны иара истатуиа ықәгылазар акәын.  Рим акәзар, Аиқәшаҳаҭра аныхабаа аргылара иалагеит аҳәынҭқарра аҭышәынтәалара аҳаҭыр азы. Асенат аныхабаа аргылара асанкциа ақәиҵеит, аныхаԥааҩ имаҵзура ҿыц аԥиҵеит, Марк Антониа дызхаиргылаз. Ас еиԥш  иҟаз амаҵзура ҿыц аԥҵара Гаи иаҳаҭыр шьҭахуан, Иупитер, Марс, Квирин рцәаҳәа даҟаранатәуан.  Цезар нцәахәыс иҟаҵара аҳәынҭқарратә культ ҿыц аԥҵара хнаркәшеит. Лили Росс Теилор излаиԥхьаӡо ала, 44 ш. алагамҭазы, асенат ақәҵара ҟаиҵеит Цезар нцәахәык иаҳасаб ала ихәаԥшларц. ​ ​44 ш. ҳера ҟалаанӡа Цезар римтәи аҳцәа дырзааигәазтәуаз аҳаҭыр шьҭихит. Иара еснагь атриумфатор ишәҵатәы ныҟәигон, иара убас адаԥтә шәҭырқьақьеи, еснагьтәи атриумф азы агәаанагара узҭоз. Светони игәеиҭонЦезар еснагь адаԥтә шәҭырқьақьа шныҟәигоз ихцәқәа ахькаԥсаз азы. Убри анаҩсангьы, итрон аҟынтә дгылаӡомызт асенаторцәа иара иахь ианнеиуаз. Аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьа Рим агәынамӡара рызцәырнаго иалагеит, ас еиԥш ахымҩаԥгара азин змаз амонархцәа ракәын. Егьа ус акәзаргьы, римтәи аҳ ажәытәтәи ититулқәа мап рцәикуан.  44 ш. ҳера ҟалаанӡа жәабранмза 15 рзы Луперкали аныҳәа аҟны, Марк Антонио иабжьигаз адиадема - амонархтә мчра асимвол мап ацәикит. Иара даныршь ашьҭахь ацәажәарақәа цон,  хәажәкырамза 15 рзы имҩаԥгаз аизараҟны иазгәаҭан аҳас иҟаларазы иӡбахә иалацәажәан  ҳәа, аха Рими Италиеи рынҭыҵ иҟоу апровинциақәа рыҟны. Иҟалап, Цезар иҭахымызтгьы римтәи ахаҿра змаз аҳра амчра аиҭашьақәыргылара. Лили Росс Теилор излалыԥхьаӡоз ала, Гаи асистема аԥиҵарц иҭахын амчра шьҭрала имҩаԥысларц, аеллинисттә монархиа аҟны ишаԥҵаз еиԥш. Асакрализациа апроцесс аҟны адиктатор имчра Александр Македонски дихыԥшылон, аперсқәа рымчра атрадициақәа рҟынтә иааигоз. Македониатәи анапхгара раԥхьатәи ашьаҿақәа цәырҵуа иалагеит Египет аҭаара анаҩс, Цезар ихҭыс аҟнеиԥш, амчраҟны иҟаз аҩыџьагьы афараонқәа рымчра асакрализациа амонументалтә ршаҳаҭгақәа хаҭала еилыркааит, Гаи иакәзар акыр хылаԥшра аҭаны ирылеиҳәеит анцәахәра аӡбахә. Цезарион изы, Клеопатра илхылҵыз- Александр иимпериа  аҟны зыԥсы ҭоу ахылҵшьҭра - Цезар аԥхьаҟатәи агәҭакқәа иман, аха рынагӡара дзахьымӡеит. Аха адиктатор иабшьҭра агәыҩбарақәа цәырнаго ианалага, Цезарион ахылҵ ҭынха ҳәа дрымшьеит. Аиҭакрақәа 49-44 ш. ҳера ҟалаанӡа еиуеиԥшым амаҵзурақәа ихы иархәаны, насгьы жәлар реизареи асенати рыҟны аоппозициа иаартны дырԥымлакәа, Цезар еиуеиԥшым аиҭакрақәа мҩаԥигеит. Аимпериа аепоха авторцәа рҟынтә еилкаауп адиктатор еиҿикаауаз аусмҩаԥгатәқәа рзы ҳазҭагылоу аамҭазы урҭ ахҭысқәа зыршаҳаҭуа маҷны еилкаауп. Аԥҟара ишаҳәо еиԥш, ахыҵхырҭақәа рыҟны иалкааны иарбам азакәанқәа шрыдыркылоз; аиҭакрақәа жәпакы традициала адиктатор ихырыԥхьаӡалоит, иҟалап иара идгылаҩцәа формалла имҩаԥыргазаргьы. Убри инаҷыдангьы, аиҭакрақәа рымҩаԥысшьа хронологиала ииашаны иузеишьҭаргылом: шамахамзар, ахыҵхырҭақәа азакәан анрыдыркылаз арыцхә ауп здырра ҟарҵо, амзар аиҭакра акәзар, агәыҩбара унаҭоит 45 ш. ҳера ҟалаанӡа имҩаԥысуаз ахҭысқәа ирызкны. Асенат аҟны аилацәажәара мҩаԥымгакәа, Цезар хаҭала аӡбамҭақәа идикылон, азакәан атекст анцәырыргоз иазгәарҭон, асенаторцәа адиктатор адгылара ирҭазшәа. Иара убас, иара хатәгәаԥхарала идикылон адәахьтәи аполитика иадҳәалаз азҵаарақәагьы, урҭ уаанӡа асенат анапаҵаҟа иҟан. Аха, иара имҩаԥигоз аполитика уаҩы даҿагыломызт, аполитика иаҿагылаз ажәытә политикцәа ауаажәларратә еибашьраҟны  иҭахеит, Цезар иҿагылаз аоппозициа шьақәгылан атрибунцәа ҿарацәа рыла. Цезар иусқәа згәамԥхоз чарҳәара анизыруазгьы ыҟан. ==Аҳәынҭқарра ашьақәыргылара аус аҟны== ​Цезар акурультә коллегиа амагистрцәа рхыԥхьаӡара иациҵеит. Есышықәса иалырхуаз апреторцәа рхыԥхьаӡара ааҩык рҟынтә 14-ҩык рҟынӡа иацлеит, анаҩс 16-ҩык рҟынӡа. Аквесторцәа рхыԥхьаӡара 20-ҩык рҟынӡа иацло иалагеит шықәсык, аедилқәа -2, чала аиқәыршәара ахылаԥшра азҭоз. Рхыԥхьаӡара иацлеит иара убас  авгурцәа, апонтификцәа, аквиндецемвирцәа рколлегиа алахәцәа. Адиктатор ихы иаирхәон аконсулцәа - асуффектцәа, урҭгьы рхыԥхьаӡара ҩынтәны еиҳахеит, иҟан хҭыск, мышкы азы мацара асуффект даналхыз - ԥхынҷкәынмза 31. Ас еиԥш ахыԥхьаӡара аизҳара шаҳаҭра ауан, Италиа атәылауаа еиҳа инарҭбааны ахархәара рзура, иара убас аримлианаа аҳәынҭқарра анапхгара аҭараҟны рхы аарԥшра, еизҳауа аҳәынҭқарратә аппарат аҭагылазаашьа азаԥҵара, акандидатцәа рыбжьара аиҿагыларақәа рыҟамлара. Адиктатор ихахьы игеит акандидатцәа амаҵзурақәа рыҭара, раԥхьа уи иофицалымкәа иҟарҵон, анаҩс аофициалла азин ҟалеит.  Гаи еиҳарак амаҵзурақәа зиҭоз инагамыз аҭаацәарақәа ирылҵыз ракәын, еилкаау усуп, Цезар  иалихуаз аконсулцәа рыбжеиҳараҩык, "иҿыцыз ауаа" шракәыз. 45 ш. ҳера ҟалаанӡа иалырхуаз амагистраторцәа акыраамҭа ҳәа иалырхуамызт, урҭ аныҟамыз атәыла есҽны  иҳәаақәырҵон Марк Емиль Лепиди, Цезар иалихыз апрефектқәеи. Адиктатор ишьақәирӷәӷәеит апровинциақәа рҟны амагистратцәа рыҟазаара, анаместник - апроконсул апровинциа аҟны дыҟан ҩышықәса, анаместник-апропретор - шықәсык. ​Адиктатор асенат хаирҭәааит, 50-тәи ашықәсқәа рзы иҭацәыз, аиҿагыларақәеи ауаажәларратә еибашьреи ирхырҟьаны. Цезар хынтә асенаторцәа рсиа дахәаԥшхьан, Диона Кассиа иҟаиҵаз аршаҳаҭга ала, урҭ рхыԥхьаӡара 900-ҩык рҟынӡа инаигӡеит, аха уи ахыԥхьаӡара ахьынӡаиашаз еилкаам. Аӡәырҩы, асенат аилазаара иахыԥхьаӡалаз, ажәытәтәи римтәи аҭаацәарақәа иреиуамызт, апровинцаитә аристократиеи аҽыуаҩ хылҵшьҭрақәеи ирхыԥхьаӡалан. Иара убас амц цәажәарақәа рыладырҵәон, асенаторцәа рхыԥхьаӡара арҳәцәа рыхшара рыла ишьақәгылоуп ҳәа.  Цезар закәанԥҵарала апатрициантә хылҵшьҭрақәа рцәаҳәа хаирҭәааит, адинхаҵаратә ус аҟны урҭ рхаҭарнакцәа традициала рхатә  ҭыԥ ааныркылон. Апатрициантә ҭаацәарақәа аӡәырҩы ықәӡаахьеит, актәи ашә. ҳера ҟалаанӡа иаанхаз маҷҩын.  Убри инаҷыданы, адиктатор иауишьҭыз ауаажәларратә коллегиа рацәаан, урҭ 5-ш. ҳера ҟалаанӡа ахархәара рыман адемагогцәа рыдгылаҩцәа рхыхразы, иара убас абжьаҭараҟны алхыҩцәа раахәаразы. Питер Брант инаҵшьны иазгәеиҭоит, атәылауаа рзин аколлегиа аҵарадырра аиуразы 12 таблица рзакәан ишадҳәалаз, Цезар ихықәкы ианыԥшуан иԥкыз аполитика алагара, анаҩс атәылауаа рхатә хақәиҭра аанкылара. ​ Цезар имҩаԥигоз аполитикатә еиҭакрақәа рзы агәаанагарақәа еиуеиԥшым. Аӡәырҩы аҭҵааҩцәа ирбарҭоуп иара иполитикатә усмҩаԥгатәқәа рҟны "адемократиатә монархиа" ашьақәыргылара (Теодор Моммзен), еллинисттәи амонархиа, мамзаргьы мрагыларатәи ахкы (Роберт Иури-иԥа Виппер, Едуард Меиер), мамзаргьы римтәи амонархиа авариант (Маттиас Гельцер, Џьон Болсдон). 20-тәи ашәышықәсазы иара иусмҩаԥгатәқәа ахәшьара роуит, аиҭакрақәа зегьы римтәи ашьаҭа рыман ҳәа (Рональд саим, Алексеи Борис-иԥа Егоров). Аҭоурых аҟны Цезар имҩаԥигоз аиҭакрақәа "аконституциа" аԥсахуамызт ҳәа иԥхьаӡоуп - итрадициатәу аполитикатә институтқәа рсистемеи урҭ рыбжьара ишьақәгылоу аизыҟазаашьеи. ​Апровинциаҟны инхоз рыдгылара аиуразы, Цезар урҭ ириҭон азин ҷыдақәа. Ақалақьқәа жәпакы рынхацәа (ҷыдала, Гадес, Олисипо) римтәи атәылауаҩра роуит,  егьырҭ (Виенна, Толос, Авеннио, уб. иҵ._- латынтәи азин. Убри аан римтәи атәылауаҩра роуан мраҭашәаратәи ақалақьқәа, усҟантәи аамҭазы, Бырзентәылеи Азиа Маҷи еллинтәи аполисқәа ус еиԥш азнеишьа бзиа рымамызт, Сицилиа абырзен қалақьқәа алатынтә зин ауп ироуз. Ихаҭәааз римтәи атәылуаҩра роуит Рим инхоз аҳақьымцәа, аҟазара арҵаҩцәа. Убри анаҩс, адиктатор Нарбонтәи Галли аҟынтә ашәахтә еиҵеитәит.  Иахьатәи ҳамшқәа рҟынӡа иаанхеит фрагментла ишьақәгылоу Гераклеитәи атаблица Цезар имуниципалтә закәан атекст зну, ақалақьқәа-аҳәынҭқррақәа рсистема аҳәаақәҵара арегламент аазырԥшуа. Иҟан ажәалагала азакәан  уи аԥхьагьы ирыдыркылар ауан зҳәоз, аха уи даҽа Цезарк иаамҭазы - адиктатор иаб иашьа ихаан. ​Хәыда-ԥсада ача ашара аус адиктатор аиҭакрақәа алаигалеит, аҳәынҭқарратә биуџьет ахадаратә ныхтә ахызхуаз. Зегь раԥхьа иргыланы, хәыда -псада ача зауаз рсиа ҩынтәны еиҵахеит -300-ҩык рҟынтә 150-ҩык рҟынӡа. Иҩбахаз, уаанӡа ача зауаз ирылдыршеит Римтәи аҳәынҭқарра еиуеиԥшым апровинциақәа рколониа ҿыцқәа рахь аиасра. Адеобилизациа еиҳарак изыхькьысыз алегионерцәа роуп, Галльтәи аибашьраан адиктатор ицыз, Гаи адәныҟаполитикатә усқәа ирыдҳәалаз иусқәа рзы ирхәҭа абжеиҳарак шыхиаз иҟан. Аколониа ҿыцқәа еиҳарак иахьиуаз апровинциақәа рҟы акәын, избанзар Италиа ахаҭа иҟаз зых иақәиҭыз адгьылқәа маҷын. Еилкаауп, VII и VIII –тәи алегионқәа рветеранцәа адгьылқәа Кампаниа ишроуз.  Цезар ҩаԥхьа Карфагени Коринфи хаҭәааны ауаа аланирхеит, 146 ш. ҳера ҟалаанӡа римлианаа идырбгаз. Арратә маҵзура иахысуа аҿар рхыԥхьаӡара еиҳахарц азы, Цезар ахшара рацәа змаз аҭаацәара адгылара риҭон. Апровинциаҟны хылаԥшра змамыз амиграциа  аԥкразы, Цезар Рими Италиеи ртәылауаа 20 ш. зхыҵуа инадыркны 40 ш. зхыҵуа рҟынӡа Апеннины аанрыжьыр иуамызт хышықәса инеиԥынкыланы, асенаторцәа рхәыҷқәа ракәзар, апровинциахь ицар алшон асолдаҭцәа, мамзаргьы аҳ иуаажәлар раҳасаб ала. Ақалақьқәа рбиуџьет ашьҭыхразы Цезар ақәҵара идикылеит иаагоу атауарқәа рҟынтә Италиа ахәаахәҭратә ҳазалхра архынҳәра. Аҵыхәтәаны, аусурҭадара апроблема аӡбаразы адиктатор аусԥҟа идикылеит Италиа ахьшьцәа рыдыркылаларц, атәцәа ракәымкәа, зых иақәиҭу ауааԥсыра рҟынтә. Аусурҭадара аиҵатәра иазкын иара убас Цезар иргыларатә проектқәа Рим еиԥш, уи анҭыҵгьы. 46 ш. ҳера ҟалаанӡа ихыркәшахеит Цезар Ифорум ҿыц аргылара, Галльтәи аибашьра аахыс излагахьаз. Адиктатор хыдҵас игеит асенат ахыбра ҿыц аргылара, 52 ш. ҟалаанӡа иблыз. Фауст Сулла, асенат ари амиссиа здиҵахьаз, дыршьхьан атәылауаҩратә еибашьраан. Иупитер Капитолискттәи иныхабаа Цезар иҿагылаҩ Квинт Лутацие Катула еиҭашьақәиргылаз, асенат адиктатор инапы ианиҵеит, уи ашьҭахь афронтон аҟны иара ихьӡ аниҵеит. Цезар еиуеиԥшым аинфраструктуратә проект дуқәа аԥшьигеит - Остиа абаӷәаза арҭбаара, Понтиитәи аӡрычрақәа рҭарбара, иара убас Фуцинсктәи аӡиақәа, аха игәҭакқәа рынагӡара дахьымӡеит. ​ Араӡынтә денари Цезар иҿаԥшылара сахьа зну иануп абас еиԥш аҩыра: «Цезар иԥсы ҭанаҵы ддиктаторуп".  Иара ҟаҵан жәабранмза-хәажәкырамза 44 ш. ҳера ҟалаанӡа Публи Сеппулие Макр иичаԥаз акоуп. ​ 49 ш. ҳера ҟалаанӡа, Рими Италиеи излагаз атәылауаҩратә еибашьра иахҟьаны, ашәахтәқәа ршәаразы ауадаҩрақәа цәырҵуа иалагеит, акредиторцәа, раԥхьа помпеиаа, анаҩс Цезаргьы ирдырԥсахраны иҟаз, ауалқәа зқәыз рахьтә ирлас ихырҩарц рыдырҵеит, аха уи рылшомызт иахьрымамыз иахҟьаны. Акызаҵәык, хҿыхгас иҟаз рмазара аҭира акәын, аха аибашьра иахҟьаны антикатә аамҭазы зыхә ҳаракыз атауарқәа - адгьыл, еиҭамҵуа амазара иаалырҟьаны рыхә каҳаит. Цезар ихаҭа ауал ду зқәыз аӡә иакәын, аха акредиторцәа дрыдгылаҩымызт. Уи ацынхәрас аӡбамҭа идикылеит ауал зқәыз рмал аибашьра ҟалаанӡа иамаз ахә ақәырҵарц, убриалагьы руалқәа адыркырц. Анаҩс, анхаразы ирықәыз ақьыра ахәҭак рықәихит. Ауалқәа раԥыхра апрограмма рхы иадырхәеит адиктатор иҿагылаҩцәагьы, аха урҭ цезариа идгылаҩцәа иддмырҟаҵеит. Ауалтә кризис азҵаара аниӡба анаҩс, Цезар даҽа ӡбамҭақәак идикылеит аҳәынҭқарра афинанстә ҭагылазаашьа арзҩыдаразы. Адиктатор ихаан ауп иааԥмырҟьаӡакәа ахьтәы ԥараҿырпқәа рҭыжьра ианалага, уаанӡа Рим ахьтәы ԥараҿырпқәа епизодла рҭыжьра ишалагахьазгьы. Убри адагьы, раԥхьаӡаакәны, амонетақәа рыҟны  зыԥсы ҭоу ауаҩы исахьа анырҵо иалагеит - адиктатор исахьа. ​Ахьырхәрақәа рзы Цезар атәыла алцара аԥҟара идикылеит, амал змаз ауаа рмазара абжара рымихуан. Иара убас иҭижьит амал ду иаҿагылаз азакәанқәагьы: мап рыцәкын аҽырԥшӡагақәа, абырлашлыхқәа рхаҵара, иҟаԥшьыхәхәароу ашәҵатәқәа раахәара, убас афатә хкы лыԥшаахқәа рыҭира, аԥсыжырҭақәа рыҟны абаҟақәа рыҟаҵара. Гаи гәҭакыс иман Рим абиблиотека ду аԥҵара Александриитәи Пергамсктәи аҿырԥшала, уи аиҿкаара идиҵеит аенциклопедист Марк Теренци Варрон, аха адиктатор иҭахара иахҟьаны иаԥхьаҟатәи ипланқәа рынагӡара алымшеит. Аҵыхәтәаны, 46 ш. ҳера ҟалаанӡа, Цезар римтәи амзар аиҭакра алеигалеит. Уаанӡатәи амзар аҭыԥан амратә мзар алагалан, уи шьақәыргылан александритәи аҵарауаҩ Созиген ибзоурала, 365 мшы,  есԥшьышықәса мышкы ацҵаны. Аԥсахра амҩаԥгаразы раԥхьа аҭыԥ иқәҵатәхеит иҟаз амзар астрономиатә аамҭа инақәыршәаны. 50-40-тәи ашықәсқәа ҳера ҟалаанӡа Цезар понтифик дууны дызлаҟаз ала лассы-лассы аҳҭнықалақь аҟны дыҟамызт аҟнытә итрадициатәу амзар астрономиатә аамҭа иақәыршәаны аҟаҵаразы алшара имамызт, убри иахҟьаны хымз инареиҳаны аиҵахара аман. Апонтифик ду имаҵзура ихы иархәаны, 46 ш. ҳера ҟалаанӡа Цезар жәабранмзазы иацҵаны мерцедони амза бжьаиргылеит, абҵарамзеи ԥхынҷкәынмзеи рыбжьара бжьаиргылеит даҽа ҩы-мзак аирбеит, убри аҟынтә 46 ш. ҳера ҟалаанӡа римтәи аԥхьаӡарала 445 мшы ҟалеит. 45 ш. алагамҭазы аус ауа иалагеит амзар, ҳазҭагылоу аамҭазы иулиантәи амзар ҳәа аиҟоу. Амзар ҿыц Европа ахархәара аман жәаф шәышықәса рыҩныҵҟа, аурым папа Григори 13-тәи идҵала аус адулара нап адыркаанӡа, анаҩс уи григориантәи амзар ҳәа ахьӡ аиуит. ==Ашьра. Ауасиаҭ== Цезар ишьра (Карл Теодор Пилоти, 1865). Кимвр Цезар ихәда иқәыршәыз ахыхра даналага, Каска ишьҭахьҟала ихәда аҟама илеиҵоит. 44 ш. ҳера ҟалаанӡа, Рим анобильқәа рыбжьара ачарҳәара ҟалеит, Цезар имчра иаҿагылаз, иара убас аҳас иҟаҵаразы ицоз ацәажәарақәа ирыцәшәаны. Ас еиԥш иҟаз аусқәа ҳәаақәырҵон ҳәа иԥхьаӡоуп Марк Иуни Брути, Гаи Касси Лонгини. Урҭ инарҷыданы, ачарҳәара иалахәын инагаз ауаа- помпеиаа  реиԥш, Цезар идгылаҩцәагьы. Адиктатор ишьразы Брут ачарҳәара уажәаԥхьагьы иухьан: еилкаауп, 46 ш. ҳера ҟалаанӡа Гаи Требони иганахь ала ишьразы аҽазышәарақәа шыҟаз. Усҟантәи аамҭазы Цезар Парфиа даҿагыланы аибашьра иҽазыҟаиҵон, Рим ацәажәарақәа алаҩит аҳас дҟалараны дшыҟаз азы, насгьы аҳҭнықалақь ииагахоит Троиаҟа, мамзаргьы Алеқсандриа ашҟа. Аҵыхәтәаны, жәабранмза 15 рзы, Цезар аҳ идиадема ирҭарц рҽазыршәеит, аха уи иара иаразнак мап ацәимкит. ​ Ачарҳәаҩцәа рыгәҭакы анагӡара азгәаҭан асенатцәа реизараҟны Помпеиа акуриаҟны (азал ду аҟны) атеатр аҩнаарҭаҿы,  хәажәкырамза 15 рзы - хәажәкырамзатәи ида аримтәи аамҭаԥхьаӡара инақәыршәаны. Антикатәи авторцәа иазгәарҭоит хәажәкырамзатәи идақәа рышьҭахь имҩаԥысуаз ахҭысқәа инарымаданы еиуеиԥшым адыргақәа шыҟаз атәы, убри аҟынтә адиктатор адырра ирҭарц  рҭахызшәа, аха иара урҭ дырзымӡырҩит, ражәақәагьы рыгәра имгеит ҳәа.  Аизара ианалага ашьҭахь ачарҳәаҩцәа гәыԥҩык иашьа изы Цезар иҟны аҭамзаара даҳәарц инеиз Луциа Тилли Кимвр иааикәшаны игылеит, егьи агәыԥ Цезар ишьҭахьҟа игылан. Кимвр Цезар ихәда атога ахыхра данналага, ачарҳәаҩцәа адырга рыҭаны, ишьҭахь игылаз Публи Сервили Каска адиктатор ихәда аҟама алеиҵеитт. Цезар иҽриимҭарц дадалгоит, аха иҳәамҭақәа рыла, Марк Бруто даниба, иҽеиқәикит: "Уаргьу, Брут!" - иҳәеит (бырзен бызшәала). Плутарх излазгәаиҭо ала, Гаи Бруто даниба иҽирҭынчит. Иара абри автор  иазгәеиҭоит, Цезар иԥсыбаҩ Помпеиа истатуиа ахьгылаз ауадаҟны ишьҭан ҳәа, иҟалоит уи ачарҳәаҩцәа уахь ииаргазар ҳәа. Цезар 23 -нтә ҟама ҭыԥ инын рҳәоит. Цезар иԥсыжра иадҳәалаз аусмҩаԥгатәқәа рнаҩс, иԥсыбаҩ афорум аҟны ирыблит, аԥсыжра мца аиқәҵаразы рхы иадырхәеит асқамқәеи, аџьармыкьауаа рхәаахәҭырҭа аишәақәа. ​ «Шьоукы иабжьыргеит Иупитер Капиталисктәи иныхабааҟны дрыблырц, даҽа шьоукы - Помпеиа акуриаҟны, еилкаамыз ҩыџьа ауаа рҟамақәа рывҵаҵаны, ацәа цәашьқәа кны иааҩналан ахыбра амца анадыркы. Еилагылаз зегьы амца афархьқәа, асқамқәа,  уҳәа ҳамҭас иааргахьаз зегьы амца  иақәырҵон. Анаҩс, афлеитистцәа, актиорцәа иршәыз рытриумфалтә маҭәақәа ршәыхны амца иақәрыжьит, ажәытә легионерцәа рабџьар рбылуан, аԥсыжра амш аҽны ирыҟәныз, аҳәса аӡәырҩы рҽырԥшӡагақәа, иара убас ахәыҷкәа рымаҭәа». ​Цезар инижьыз ауасиаҭ инақәыршәаны, римаа зегьы адиктатор иҟынтә  хышә сестерциа роуан, Тибр иҟаз абаҳчақәа ауаажәларратә хархәарахь ирыҭан. Ахшара дызмамыз адиктатор ԥас дҟаиҵеит Гаи Октави, уи имазара абжа изынижьит. Октави ихьӡ иԥсахит Гаи Иули Цезар ҳәа, аҭоурых хыҵхырҭақәа рыҟны иара еиҳарак Октавиан ҳәа ауп ихьӡ шарбоу. Ацезарианеццәа аӡәырҩы (ҷыдала, Марк Антонии) Цезар ишьҭрамдаҩыс иазхаҵаразы илҵшәадаз аҽазышәарақәа мҩаԥыргон, Октавиан иҭыԥан. Аҵыхәтәаны, Антониеи Октавиани, Марк Емилиа Лепиди еицаԥырҵеит аҩбатәи атриумвират, аха атәылауаҩратә еибашьра ҿыц ианалага ашьҭахь, Октавиан Рим анапхгаҩыс дҟалеит. Цезар даныршь ашьҭахь рацәак аамҵыцкәа, Октавиан  Цезар ихьӡала ахәмаррақәа анымҩаԥигоз аамҭазы ажәҩан аҟны ицәырҵит акомета лаша-лашо. Ари адиктатор иԥсы ауп ажәабжь алаҵәеит Рим. ​==Ахаҭара== ===Аҭеиҭыԥш, азеиԥш ҟазшьақәа=== Цезар иҭеиҭыԥши иҟазшьақәеи ирызкны еиҳа ихарҭәааны адыррақәа иааирԥшуеит Светони. "Ирҳәоит, уаҩы ҳаракын, ицәеижь шкәакәан, деинаалан, ихы-иҿы ааҟәазны, илақәа еиқәаҵәаны, амца рхыҳәҳәы иҟан ҳәа. Ицәеижь даара дацклаԥшуан. Ихы ҟьашын аҟынтә ари даара игәнигон, еснагь адаԥ иалхыз арқьақьа ихан. Иҽеилеиҳәон даҽаӡәы диламҩашьо, асенаторцәа ртуника ныҟәигон, амаӷрақәа ачыхә рхьыссы. Плутарх иациҵоит, Цезар ицәеижь даара ишкәакәан, аха маха-шьахала рацәак дыӷәӷәамызт ҳәа. ​ Хыԥхьаӡара рацәала иҟоу, реиҳа ижәытәӡоу  Цезар искульптуратә сахьақәа рҟынтә Цезар иоригиналтәу иҭеиҭыԥш змоу ҳәа иԥхьаӡоуп 1825 ш. Тускула Лиусен Бонапарт ииԥшааз, уи ҵәахуп ижәытәӡатәиу амаҭәарқәа рмузеи аҟны Турин. Излазгәаҭоу ала, ари апатреҭ ҟаҵан адиктатор аҵыхәтәантәи иԥсҭазаара ашықәсқәа раан, мамзаргьы даныршь ашьҭахь. Убри анаҩс, 2007 ш. рзы Рона аҵаҟа Арлиа азааигәара иԥшаан абиуст, Цезар исахьа. ===Рона аҵаҟа иԥшааз Цезар ибиуст=== Антикатәи авторцәа зегьы иазхарҵоит адиктатор иеилҟьара атәы, зҽызыԥсахуаз аҭагылазаашьақәа рыҟны ирласны аӡбамҭа идикылон, аплан аиҭакра ҿыцқәа алеигалон, уи изныкымкәа аибашьрақәа рҟны иазгәарҭахьан ҳәа. Плини Аиҳабы иажәақәа рыла, Цезар зныкны аԥхьарагьы, аҩрагьы, имаӡаныҟәгаҩцәа еиуеиԥшым ашәҟәқәа ԥшьба рзаԥхьарагьы илшон. Плини убасгьы ишьақәирӷәӷәоит Цезар акорреспонденциақәа рыҩра, убри аамҭазы быжь-шәҟәык рыԥхьара илшон. Цезар Римҟа даныхынҳә анаҩс, идгылаҩцәеи иареи реибабара, реицәажаәаразы аамҭа имамызт, убри аҟынтә асалам шәҟәқәа рыбжьысуан. Аныҳәақәеи ауаажәларратә хҭыс гәырӷьахәқәеи раангьы, Цезар акорреспонденциақәа рҭакқәа ҟаиҵон ҿырҳәала. Ас еиԥш иҟаз аԥышә ихы иарихәомызт Октавиан, уи иабԥса игхақәа ҟаиҵомызт дышьҭрақәланы. Аҵыхәтәаны, Цицерон ҩынтәгьы иазгәеиҭоит зеиӷьыҟамыз Цезар игәынкылара, аха уигьы еилкааны ишьақәырӷәӷәам. Антикатәи аҭоурыхдырыҩцәа излазгәарҭо ала, аҽықәтәареи аӡсашьеи бзианы идыруан. Шамахамзар, аҩы ижәӡомызт. Акрыфараан ачысмаҭәа ԥшӡақәа ихы иаирхәон, ажәакала иԥшӡаны анхара бзиа ибон, икәша-мыкәша иҟаз амаҵуцәагьы улаҿы иааир акәын. ​ Цезар ихааныз ауаа еиуеиԥшымкәа ахәшьарақәа ирҭон: аполитикатә оппонентцәа ихыччон, дламысдоуп ҳәа. Катулла ихьшәоу иажәеинраалақәа рыҟны Цезар дырџьаны дихцәажәоит. Марк Тулли Цицерон адиктатор ишықәсқәа раан иқәгыларақәа рыҟны дирҽхәон, аха хәажәкырамзатәи ид анаҩс, акритика изиуа далагеит иахьабалак.  Убри анаҩсгьы, Цицерон ачарҳәаҩцәа русқәа дрыдгылон, аха  иԥсра маҷк шагыз игәаанагара аҽаԥсахит. Цезар идгылаҩ Гаи Саллиусти Крисп атәылауаҩратә еибашьраҟны исалам шәҟәқәа рҟны дирҽхәон, аха С.Л. Утченко излазгәеиҭо ала, анаҩстәи ишәҟәқәа рҟны адиктатор дирџьоит. Цезар ихаҭара азгәаҭо, еиҳа ихьшәаз аҩымҭа "Катилин ичарҳәаразы" аҟны, Саллиусти иҳәоит иара арыцҳашьара злаз, згәы ҳалалыз, зҩызцәа рыцхыраара иазыхиаз аӡә шиакәыз. ===Аҭаацәа. Ахатә ԥсҭазаара=== ​Римтәи афреска актәи ашәышықәса азбжа ҳера ҟалаанӡа Помпеиантәи, иҟалап ара иарбазар Клеопатра лсахьа Ажәлахацыркҩы Венера лхаҿсахьала, иара убас лыҷкәын Цезарион Купидон ихаҿсахьала. Цезар ианеиҵаха хынтә аҳәса ааигахьан. Коссуциа - аҽыуаа беиацәа рҭаацәаара аҟынтә аҭыԥҳаи иареи реизыҟазаашьа нагӡаны еилкаам. Традициала ишаԥыз еиԥш, Цезари Коссуциеи анапеимдахьа рыбжьан, аха  Гаи ибиограф Плутарх излаиԥхьаӡо ала, Коссуциа иара иԥҳәыс лакәын.  Коссуциеи иареи реизыҟазаашьақәа еиԥҟьеит 84 ш. ҳера ҟалаанӡа. Иаарласны Цезар ԥҳәысс дигеит Корнелиа, аконсул Луци Корнелиа Цинн иԥҳа. 78 ш. ҳера ҟалаанӡа лара длыхшеит аҭыԥҳа Иулиа. 69 ш. ҳера ҟалаанӡа Корнелиа аҩбатәи лыхшараураан лыԥсҭазаара далҵуеит, асабигьы дзеиқәымхеит. Цезар аҩбатәи иԥҳәыс лакәхеит Помпеиа, адиктатор Луци Корнеллиа Сулла лмоҭа (лара Гнеи Помпеиа диҭынхамызт). Аҭаацәара аԥҵан 68-67 ш.ш. рзы. 62 ш. ԥхынҷкәынмзазы, Цезар иԥҳәыс длылҵуеит Анцәаиан Гәыҳалал илызкыз аныҳәаан имҩаԥысыз аҭыӡшәа иахҟьаны. Ахынтә раан Цезар ԥҳәысс дигеит Кальпурниа, аплебеитә хылҵшьҭра иатәыз аҭаацәара беиа еиуаз аҭыԥҳа. Ачара мҩаԥысит 59 ш. ҳера ҟалаанӡа лаҵарамзазы. Аҩбатәи ахԥатәи иҭаацәарақәа рыҟны Цезар ахшара димамызт. Цезар иԥҳа Иулиа, Квинт Сервили Цепиони диҳәартә иҟаиҵеит, аха анаҩс игәаанагара иԥсахын Гнеи Помпеиа дииҭеит.  Атәылауаҩратә еибашьра анцоз Мысра иҟазаараан, Цезар Клеопатра длыцынхон, аԥхынра, 46 ш. рзеиԥш лара аԥа длоуит, еицырдыруа Цезарион (Плутарх ишьақәирӷәӷәоит, ари ахьӡ иара иширҭаз александриеццәа, адиктатор иакәымкәа).  Ахәыҷ ииреи ихьӡи реиқәшәара дахәамԥшыкәа, Цезар аофициалла адырра ҟаиҵеит ахәыҷ иара дшитәымыз, аӡәгьы акагь издырамызт адиктатор дыршьаанӡа. Марттәи аидқәа рнаҩс, Клеопатра лԥа адиктатор иуасиаҭ аҟны иӡбахә ахьарбамыз азы, ацезарианцәа гәыԥҩык (урҭ рахьтә, Марк Антони) рҽазыршәеит Октавиан ихаҭыԥан иара шьҭрамдаҩыс иҟаҵара. Ииашоу адырра ахьыҟам иахҟьаны, адиктатор аԥа диман ҳәа аҳәара уадаҩуп.  Цезар изакәанымкәа имаз ахшара ирхыԥхьаӡалоуп Марк Иуни Брут, Децим Иуни Брут (аҩыџьагьы дызшьуаз рхыԥхьаӡара иалоуп)  иара убас, Иуниа  Терциа. [[Акатегориа:Ажәытә Рим ар реиҳабцәа]] [[Акатегориа:Ажәытә Рим адиктаторцәа]] [[Акатегориа:Ажәытә Рим аконсулцәа]] [[Акатегориа:Ажәытә Рим аролитикцәа]] [[Акатегориа:Ажәытә Рим ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 100 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ԥхынгәымза 12 рзы ииз]] [[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 44 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 15 рзы иԥсыз]] 8ll8nu0kwh6ut5ssnamnta9zedwq9jm 0 17109 173901 171624 2026-09-11T09:52:05Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: Қәырҭтәылатәи→Қырҭтәылатәи 173901 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Миха Алеқсандр-иԥа Лакрба |даҽа ахьӡ=Михайл Александрович Лакрба |афото=Лакрба Михайл Александрович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Миха Алеқсандр-иԥа Лакрба |аира арыцхә={{date|19|1|1901}} |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи Гәылрыԥшь араион) Мархьаул ақыҭа |аԥсра арыцхә={{date|15|10|1965}} |аԥсра аҭыԥ=[[Москва]] ақалақь |аусура=аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, адраматург, асценарист, атеатрҭҵааҩы }} '''Миха Алеқсандр (Аҳмаҭ)-иԥа Лакрба''' ({{lang-ru|Михайл Александрович Лакрба}}; {{date|19|1|1901}}, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи [[Гәылрыԥшь араион]]) Мархьаул ақыҭа – {{date|15|10|1965}}, [[Москва]] ақалақь) – аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, адраматург, асценарист, атеатрҭҵааҩы. Аԥсны аҟазара зҽаԥсазтәыз аусзуҩы. СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1938) Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи дрылан. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа (1941-1945) далахәын. Асахьаркыратә ҩымҭақәа иҩуан аԥсышәала, астатиақәеи аҭҵаамҭақәеи – урысшәалеи аԥсышәалеи. ==Абиографиа== Аҵара иҵон Мархьаултәи ауахәаматә школи (1908-1911), Аҟәатәи ашьхаруаа ршколи (1909 - 1912), Аҟәатәи ареалтә ҵараиурҭеи (1913-1918) рҟны. Қарҭтәи аполитехникатә институт аекономика-иуристтә факультет далгеит (1929), иара убас Москва, асценаристцәеи акинорежиссиорцәеи Иреиҳау ркусрқәа (1937). 1921-1925 шш. раан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакторс аус иуан. 1931-1936 шш. рзы акәзар, акиноекспедициа «Восток-кино» даланы дыҟан Даӷьсҭан, Одесса, Сибра, Урал. Акинофабрика «Восток-кино» ашҟа аусура дрыдыркылеит М. А. Шолохов иҟаиҵаз абжьагарала. 1934 ш. СССР ашәҟәыҩҩцәа актәи реизара ду далахәын. 1941 ш. хатәгәаԥхарала афронт ахь дцоит. Аус иуан адивизиа иатәыз агазеҭ «На штурм врага» аҟны, адивизиа арратә трибунал амаӡаныҟәгаҩ еиҳабыс. Севастополь ахьчара далахәын. Аамҭак азы дрытҟәеит, Днепропетровсктәи алагер аҟны дыҟан, хҩык иҩызцәа дрыцны дыбналеит. Ашьҭахь, ҩаԥхьа Каменка (Днепропетровсктәи аобласт) инаркны Тираспольнӡа ажәыларақәа дрылахәын, афронт агазеҭ «За победу» редакторс даман. 30-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭа нахыс Қырҭтәылатәи ССР Аҳәынҭқарратә шәарҭадара Жәлар ркомиссариати уи «афилиал» Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә шәарҭадара Жәлар ркомиссариати ишьклаԥшуан. «Меморандум на а/с (антисоветски), буржуазно-нацианалистически настроенных лиц из среды абхазской национальности, проживающих в г. Сухум», зыхьӡыз, Аԥсны аҳәынҭқарратә шәарҭадара Жәлар ркомиссариат (ашьҭахь - Аҳәынҭқарратә шәарҭадара аминистрра, аҳәынҭқарратә шәарҭадара акомитет) 1945 ш. декабр 4 рзы аҩбатәи аҟәша аиҳабы Убилава еиқәиршәаз имаӡаз адокумент аҟны М. Лакрба дарбоуп асовет мчреи даӷазшәа, аҳратәра анационалист иакәызшәа, насгьы хымԥада иарбан аамсҭа хылҵшьҭра дшеиуаз. Ахара идырҵон «жәлар раӷа Н. Лакоба дирҽхәон» ҳәа, ҳаҭырқәҵарала дихцәажәомызт ҳәа аҩ. Бериа (атеррористтә ҟазшьа аҭаны)…» (Шәахә.: Абхазский архив. ХХ век. Вып. . М., 2002. С. 12-13). Аҳәынҭқарратә шәарҭадара аматериалқәа рҟны изларбаз ала, М. Лакрба Аԥсны ақырҭуатәра даҿагыланы дықәгылон, иазгәеиҭон аԥсуа бызшәеи амилаҭтә культуреи есааира аныӡаара иаҿуп ҳәа. Ҳәарада, Лакрба дадгыломызт Қырҭтәылатәи Акомпартиа Ацентр Комитети Аиҳабыреи Аԥсны имҩаԥыргоз ассимилиациатә политика. Ақәымчратә политика иаҿагыланы ақәгылара згәаӷьыз, асовет мчра иаҿагылоу, аконтрреволиуциатә елементқәа, «ажәлар раӷацәа» ҳәа иԥхьаӡаны аҳәынҭшәарҭадара рылаԥш иҵдыршәомызт (ари асиа еиқәаҵәа аҟны иалашәеит ашәҟәыҩҩцәа, аҵарауаа, аԥсуа театр актиорцәа, арежиссиорцәа, аполитикатәи ауаажәларратәи усзуҩцәа уҳәа: Д. И. Гәлиа, С. И. Ҷанба, Г. Д. Гәлиа, И. А. Лакрба, Н. А. Лакоба, С. П. Басариа, М. И. Тарнаа, В. М. Маан, Н. Е. Гериа, А. Р. Агрба, Г. З. Шакирбаи уҳәа егьырҭгьы). М. Лакрба анемеццәа дытҟәаны данрымаз ахҭысгьы ишаарҭахыз рхы иадырхәон. Аԥсны Аҳәынҭшәарҭадара Жәлар ркомиссариат еиднакылоз «агентуратә» материалқәа рышьҭуан Қарҭҟеи Москваҟеи. Ишнеи-шнеиуаз, 1947 ш. М. Лакрба дырбаандаҩын Москва. Абри шьақәнарӷәӷәоит СССР Аҳәынҭшәарҭадара аминистрра ахәбатәи аусбарҭа аҟнытә еиқәыршәоу Имаӡоу ашәҟәы (№56/19762, 1947 ш. август 13-14), Аԥсны Аҳәынҭшәарҭадара аминистр, аинрал-маиор И. Гагуа ихьӡала иҩу ашәҟәы рнапы аҵаҩуп аинрал-леитенант Дроздецки, аподполковник Шумаков). (Шәахә.: Абхазкий архив. ХХ век. Вып. 1. М., 2002. С. 86). М. Лакрба колыматәи алагерқәа рҟны (1947-1955) ихигеит 8-шықәса, ихы дақәиҭыртәит 1955 ш. февраль 5 рзы, дагьыриашан. М. Лакрба ирҿиаратә усура ахацыркра апублицистикеи апоезиеи ирыдҳәалоуп, аԥхьаҩцәа рахь раԥхьатәи ишьаҿақәа ҟаиҵеит раԥхьатәи аԥсуа газеҭ «Аԥсны» ала, уи аҭыҵра иахьалагаз даараӡа гәацԥыҳәарала иаԥылаз дреиуоуп, зегь рахь ааԥхьара ҟаиҵон ацхыраара арҭаларц. Уи адаҟьақәа рҟны икьыԥхьит астатиақәа 16, ажәеинраалақәа 3. Иҟалап, ибжьаӡыз агазеҭ аномерқәа (1919. №8, 9, 11; 1921. №4/85) рҟны иҵегьы иҩымҭақәа кьыԥхьызҭгьы. Иажәеинраалақәа рахьтә еицырдырит «Абахҭаҿы», «Дырмит Гәлиа», аԥсуа литература ахьтәы фондгьы иагәылалеит. М. Лакрба раԥхьатәи ишәҟәы «Апиесақәеи астатиақәеи» ҭыжьын [[Аҟәа]] 1956 шықәсазы. Авторс дрымоуп акомедиақәа: «Гьечаа рҵыхәтәа» (1939, иқәыргылан – 1940), «Сабыда игәаҩара» (1940, иқәыргылан – 1941); аҭоурыхтә драма «Данаҟаи» (1946-1947; Аԥсуа драматә театр аҟны иқәыргылан – 1956), ановеллақәа, алибретто, аоперақәа, аопереттақәа, афильмқәа «[[Тҟәарчал]]» (1934), «Ҩ-хыҵхырҭак» (1938), «Аԥсны-ишәҭуа атәылаҿацә», «Иӡааҟәрылаз ақалақь аԥшаахқәа» («Диоскуриа») (аҵыхәтәантәи ҩ-фильмк «Грузия-фильм» иҭнахит), алитературатә-музыкатә композициа «Жәлар рҵеи». Адунеи аҟны деицырдырит иновеллақәа рыла, 25 инареиҳаны абызшәақәа рахь еиҭагоуп, иаагозар: англыз, афранцыз, анемец, аполиак, аиспан, араб, акореи бызшәақәа, зныкымкәагьы Аҟәеи Москвеи иҭыжьын. Аурыси, ақырҭуеи, егьырҭ ашәҟәыҩҩцәеи, М. Лакрбеи арҿиаратә еимадарақәа рыбжьан. Акиносценарист К. Минц дицырхырааны иҩит афильм «Земля и рай» асценариа. Иара иоуп изҩыз Д. Н. Швецов иопера «Изгнанники» (1935), аԥсуа ԥсҭазаара аҟнытә акомпозитор В. Т. Куртиди иоперетта «Ҳаџьараҭ» (1937), А. М. Баланчиваӡе иопера «Мзиа» (1951) рлибреттоқәа. Авторс дрымоуп иара убас амилаҭтә театр иазку раԥхьатәи аҭҵаамҭа, насгьы аԥсуа жәлар рашәеи жәлар рашәаҳәаҩ-абырг Жана Ачбеи ирызку ашәҟәқәа. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Апиесақәеи аскетчқәеи. Аҟәа, 1956. *Аламыс. (Ановеллақәа). Аҟәа, 1959. *Иҩымҭақәа реизга: 3-томкны. Актәи, аҩбатәи атомқәа (ахԥатәи атом ҭымҵӡеит). Аҟәа, 1968, 1971. *Иҩымҭақәа реизга. 3-томкны. Актәи атом: Ановеллақәа. Аҟәа, 2009. *аурысшәахь еиҭаганы: Абхазские новеллы. (Перевел С. Трегуб). М., 1957. *Абхазские новеллы. (Перевел С. Трегуб). М., 1961. *Аламыс. Абхазские новеллы. (Перевел с абхазского С. Трегуб). М., 1961. *С горсткой родной земли. Новеллы. (Перевели с абхазского М. А. Лакербай и С. Трегуб). М., 1972. *Тот, кто убил лань. Новеллы. Сухуми, 1966. *Тот, кто убил лань. Новеллы (Перевел с абхазского Х. С. Бгажба). Сухуми, 1982. *аҭҵаамҭақәа: Очерки истории абхазского театрального искусства. Сухуми, 1957. 2-е издание, дополнительное – Сухуми, 1962. ==Миха Лакрба аԥсуа литературеи адраматургиеи рыҟны илагала== Аҵыхәтәантәи жәашықәса азоуп Миха Лакрба иҩымҭақәа инарҭбааны, Аԥсны анҭыҵгьы, егьырҭ акыр тәылақәа рҿгьы ирдырыртә ианыҟалаз. Иара аҳаҭырқәҵара ду дшаԥсахаз, ажәлар рыбзиабара шиоузгьы агәра узырго акакәны иҟалеит [[1961]] шықәсазы, диижьҭеи 60 шықәса аҵра иазкны аиубилеи инарҭбааны иахьазгәарҭаз. Урҭ ашықәсқәа рзы идраматә ҩымҭа лыԥшаахқәа аԥсуа театр асценаҿы иқәдыргылеит, иҭыҵит аԥсышәалеи, урысшәалеи, егьырҭ акыр бызшәақәеи рыла иновеллақәа. Иҩымҭа лыԥшаахқәа знылаз аԥхьаӡатәи аизга «Апиесақәеи аскетчқәеи» ҳәа хьӡыс иаманы иҭыҵит [[1956]] шықәсазы, Аҟәа. Миха Лакрба [[алитературатә жанр]]қәа акыр рҿы иҽԥишәеит. Иара аԥхьа дпоет лирикны дцәырҵит, нас апублицистикатә статиақәа иҩуан, еиҳараӡакгьы апиесақәа, акинофильмқәа рзы асценариақәеи, аоперақәа рзы алибреттоқәеи, ановеллақәеи иҽрыдцаланы иҩуан. Аха апоезиагьы зынӡа даҟәыҵны дыҟамызт. Иԥсҭазаара еиуеиԥшым аетапқәа рҿы, иналаршә-ҩаларшәны акәзаргьы, ажәеинраалақәа аԥиҵеит. Убас, ажәлар рҳәамҭа асиужет шьаҭас иамоуп иара иҩымҭа «Риҵа», аинтерес рыгым иахьагьы «Сара сашьа», «Зҽызмырҭынчқәо шәахь», «Ашәа Аҟәазы», «Ӡызлан» уҳәа убас егьырҭгьы. Иалукаартә иҟоуп Миха Лакрба Сибраҟа дахганы даныҟаз ииҩыз ажәеинраала «Ажәҵыс». Миха Лакрба акыр аус иухьан аԥсуа драматургиа арҿиаразы. Иҩымҭақәа шәҟәны иҭыҵаанӡа, аспектакльқәа рылхын, ҿырԥштәыс иаагозар, 1938–1940 шықәсқәа рзы аԥсуа театр асценаҿы ицон Миха Лакрба иҩымҭа апиеса ала иқәыргылаз аспектакль «Гьечаа рҵыхәтәа». Аҭоурых - револиуциатә темп ала иҩуп ҩ-қәгылараки быжь-сахьаки змоу идрама «Ҩынҩажәа шьаҿа». Миха Лакрба ирҿиамҭақәа иаарылукаартә иҟоуп ԥшь-қәгылараки жә - сахьаки змоу аҭоурыхтә драма «Аиларҭәа ссир». Уи азкуп 1859–1862 шықәсқәа рзы Аԥсны имҩаԥысыз, лымкаалагьы Далааи Ҵабалааи ирхыргаз ахҭысқәа. Миха Лакрба ибаҩхатәра даҽа ганкгьы хымԥада аӡбахә ҳәатәуп. Иара атеатр бзиа ибон, дадҳәалан аҟынтә, аԥхьаӡакәны [[1957]] шықәса рзы, Аҟәа, урысшәала иҩны иҭижьит ашәҟәы «Аԥсуа театртә ҟазара аҭоурых ахьтә аочеркқәа» ҳәа хыс иаманы. Абасала, Миха Лакрба апоезиаҿгьы апублицистикаҿгьы акыр аус иуит. Аха, Аԥсны анҭыҵ, акыр харагьы абаҩхатәра ду змоу шәҟәыҩҩык иаҳасаб ала деицырдыруа дҟазҵаз, [[Москва]], 1957 шықәсазы иҩымҭақәа реизга «Аԥсуа новеллақәа» урысшәала ианҭыҵ ашьҭахь ауп. «Аламыс» ҳәа зеиԥш хьӡыс иаманы Миха Лакрба иновеллақәа реизга аԥсышәала аԥхьаӡа ианҭыҵызгьы [[1959]] шықәсазоуп. Арҭ ановеллақәа аԥхьаҩцәа ирласны ирылаҵәеит, бзиа ирбеит. Урҭ раӷьырак акыр абызшәақәа рахь еиҭаганы агазеҭқәеи ажурналқәеи рҿы иркьыԥхьит. Миха Лакрба абарҭ иҩымҭақәа ирыбзоураны аԥсуа жәлар рыхьӡ - рыԥша акыр ахара инаҩит, иззымдыруаз идирдырит. Ашәҟәыҩҩы иԥсҭазаара далҵаанӡа ановелла ажанр аҿы аус шиуц иуан. Урҭ рхыԥхьаӡара шәи жәаба иреиҳауп. Миха Лакрба [[Ановелла|иновеллақәа]] ауаҩы еилыхха инарбоит аԥсуаа аӡәи-аӡәи реизыҟазаашьақәа зеиԥшроу, рҭаацәаратә еизыҟазаашьақәа шеиҿкаау, ахьӡи ахьмыӡӷи, аламыси аламысдареи ишырзыҟоу, аԥсадгьыл абзиабара рылаҽны иахьынӡаҟоу, афырхаҵареи ашәыргәындареи, ауаҩытәыҩса ицқьара, иажәеи иуси реимадара. Миха Лакрба иновеллақәа еиҳараӡак изызку аԥсуа жәлар рҟазшьа бзиақәа рӡыргареи рзышәаҳәареи ауп. Дара зегьы ҟазара ҳаракыла иҩуп, еиуеиԥшым аԥсҭазааратә зҵаарақәа шьҭырхуеит, аамҭа цацыԥхьаӡа урҭ рыхә еиҳа - еиҳа ишьҭыҵуеит. Аинтерс ду амоуп урҭ злаҩу абызшәа, реиҿкаашьа, рстиль. Ановелла ажанр ишаҟазшьоу еиԥш, акык-ҩбак ахҭысқәа, аепизодқәа рыла ауп ишышьақәгылоу. Еиҳараӡак дара ажәлар рыбзазаратә лакәқәа ирзааигәоуп сиужет еилазаашьалагьы, бызшәалагьы, композициалагьы, стильлагьы. ==Афильмқәа== Миха Лакрба иновеллақәа ирылхны [[2019]] шықәсазы иҭыхын икьаҿу афильмқәа быжьба. Уи азы афинанстә цхыраара ҟанаҵеит амобилтә еимадара «Амобаил». Аҭыхрақәа мҩаԥысуан Аԥсны араионқәа зегьы рҿы. «Аб», «Ианаамҭамыз», «Абабыц», «Аешьцәа», «Асас», «Аиҩызцәа», «Арупап» – арҭ абыжь-новеллак рҭыхра иалахәын аԥсуа театр актриорцәа реиԥш, иаабац ауаагьы. Аԥсуа режиссиорцәа ҿарацәа рҽеизганы рҽазыршәеит доусы икьаҿу фильмк Миха Лакрба иновеллақәа рыла аҭыхра. Иҳәатәуп иҭырхыз быжь-фильмк аԥсышәала ишцәажәо. ==Алитература== *{{Аԥпа|902-903}} * ИНАЛ-ИԤА, Ш. Аԥсуа литература аҭоурых аҟынтә. Аҟәа, 1961 ш. * АНҚӘАБ, В. П. Аԥсуа новеллақәа. Аҟәа, «Алашара», 1968 ш. * АНШБА, А., ДАРСАЛИА, В. Миха Лакрба. Арҿиаратә портрет. Аҟәа, «Алашара», 1978ш. * ҚАПБА, Руслан. Миха Лакрба (Иԥсҭазаареи ирҿиамҭеи). Аҟәа, «Алашара», 1980ш. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/lakrba-mixajl-aleksandrovich Лакрба Михайл Александрович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/lakrba-mixa-ale%D2%9Bsandr-i%D2%A7a Лакрба Миха Алеқсандр-иԥа] {{ab icon}} *[http://apsnyteka.org/2960-lakerbai_m_abkhazskie_novelly_2014.html Михаил Лакербай] [[Акатегориа:1901 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 19 рзы ииз]] [[Акатегориа:1965 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Жьҭаарамза 15 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]] [[Акатегориа:Асовет шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет поетцәа]] [[Акатегориа:Лакраа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР аҟазара зҽаԥсазтәыз аусзуҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]] atreofoyj351326162hdfta80n31343 0 17176 173907 155826 2026-09-11T09:52:35Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ҧ→ԥ ×18; пробел перед , ; ×1; Аԥсьны→Аԥсны; Аԥсыны→Аԥсны; аҟыны→аҟны; ишьакәгылаз→ишьақәгылаз 173907 wikitext text/x-wiki [[Файл:Abkhazia map-ru.svg|thumb|250px|Аԥсны ахсаала]] '''Аԥсны,''' мамзаргьы '''Аԥсынтәыла''', '''Аԥсынра''', '''Аԥсны''' ([[абзыԥқәа]] рцәажәашьала), '''Аԥсын''' (асаӡуақәа рцәажәашьала), '''Аԥсны́''', (ҭырқәтәылатәи аԥсуаа рцәажәашьала) ([[Абаза бызшәа|абаз.]]Апсныч1выла, Апсны насгьы Апсын (ажәытә иҟаз атермин), {{lang-ka|აფხაზეთი}}) — [[Амшын Еиқәа]] аҩада-мраҭашәаратәи аԥшаҳәаҿы, Кавказ ацәаҳәа Хада аҩада-мраҭашәаратәи ахәҭаҿы иҟоу атәыла. Иара ахаҭа 7 аҭоурыхтә тәылаҿацәқәа иаҵанакуеит: [[Саӡны]], [[Бзыԥын]], [[Гәма]], [[Абжьыуатәи Агьежьыра]], [[Мырзаҟан]], [[Дал]]-[[Ҵабал]], [[Ԥсҳәы]]-[[Аибӷа]]. Иахьазын де-факто [[Аԥсны аҳәынҭқарра]] ҳәа статусла иҟоуп, иааннакылоит 8,7 нызқь кв. км. аҳәынҭқарратә ҳәааақәа [[Егры|Егри]] [[Ԥсоу]]и аӡиасқәа рыбжьара иаԥнуп. Ауи аҳәынҭқарра ахьыԥшымра иазхарҵеит: [[Урыстәыла]], [[Никарагуа]], [[Венесуела]], [[Науру]]. Аҩадахьала иаԥнуп [[Урыстәыла афедерациа]], алада-амрагыларахьтәи аган ала иалсуеит [[Самегрело-Земо-Сванети]](Гыртәылеи Ашәантәылеи) административтә ҳәаа иавакны. == Аҭоурыхтә географиа == 19 ашәышықәсазы, Урыс-Кавказ еибашьра ҟалаанӡатәи аамҭақәа рзы, Аԥсуаа аӡиас Егры аҟынтәи Мцасҭа (мамзаргьы "Мца") аҟынӡа (аублаа рҳәаанӡа) еиҳараҩыкны инхон. Аԥсны, аполитикатә ак еиԥш, еиуеиԥшым аепохаҿ еиуеиԥшым аҵакырадгьыл иаҵанакуан, уи аҳәаақәа еснагь иақәшәомызт аетникатә Аԥсны, аԥсуа аимшьҭрақәа рыла инырхоу адгьылқәа. [[Файл:Abkhazia in its region.svg|thumb|350px]] == Аԥсуаа == Аҭоурыхтә Аԥсны аҵакырадгьылаҿ инхон аԥсуа аимшьҭрақәа. Аимшьҭра цыԥхьаӡа иааган ахатә диалектла. 1864 шықәсазы Кавказтәи аибашьра ашьҭахь аԥсуа аимшьҭрақәа реиҳара, аубыхцәеи черкезааи ирыцны иахырцеит Османтәыла аимпериахь. == Аԥсабара == === Арелиеф === Агеоморфологиала Аԥсны ихаданы ашьхатә регионуа. Ианеиҵаха 74% ашьхақәеи ашьхарԥыи ааннакылоит, егьырҭ - арха-ҟьаҟьарақәа. Ашьхатә ахәҭаҿы аструқтуратә-аденудациатә ашь-хеибаркырақәа, урҭ рыбжьара атиктоникатә-аерозиатә аҩхаақәа рацәоуп. Ашь-хеибаркырақәа рҟынтәи иреиҳауп аҩада-амраҭашәара аҟынтә алада-амрагыларахь еиҵыху Кавкасиони ихадоу аӡы еиҩызшоу ашь-хеибаркыра. Ашь-хеибаркыра ихадоу ақәыцәқәа роуп: Агеԥсҭа(3257м), Ԥсыш (3970м), Ерцахә (3910м), Домбаиулген (4046м), Гвандра(3985м). Иара убас Клухори(2781м), Марухи(2746м) акаҵәарақәа. Ашь-хеибаркыра злахагалоу камбриаулисцина акристалтә, апалеозоитә аметаморфикатә ацәаҟьақәа рҿы ажәытәтә, иахьатәи аҵаатә формақәа рыла ибеиоу альпикатә релиеф рацәоуп. Ихадоу ашь-хеибаркыра ицаҟьаны илбаауеит аӡиас Сакен, Чхалҭа, Бзыԥ атектонтә-аерозиатә аҩхаақәа рахь. Аԥсны ашьхатә агәҭантәи ахәҭа иааныркылоит Кавкасиони аваратә ашь-хеибаркырақәа: Гагра, Бзыԥ, Кодор, Ашәынтәыла-Аԥсны ашь-хеибаркырақәа, иарбанқәоу рхатә аганахьала, ирацәоу аиҿыгарақәа рымоуп. Гагра америдиантә ашь-хеибаркыраҿ, иарбану аӡиасқәа Гагрыԥшь, Жоеквар аҩхаа Бзыԥ аҩхаа иалнакаауеит, ирацәоуп аизҳара змоу арелиеф акарсттә формақәа. Аԥсны ихадоу ахәҭа Бзыԥ асубҭбааратә ашь-хеибаркыра (ахықәцә Капишистра 3156м) аӡиасқәа Кәыдры, Хыԥсҭа, Ааԥсҭа, Гәымсҭа, Келашәыр, Бзыԥ аӡҭарчырақәа аӡы аиҩшага иааннакылоит. Ашь-хеибаркыра амраҭашәаратә ахәҭа акьырхаҳәқәа рыла ихагалоуп, арелиеф акарсттә формақәа рыла иаагоуп, амрагыларатәи ахәҭа апорфиатәуп, ирацәоуп ашьха-аҩхаақәа ерозиатә, аҵааршәыратә формақәа. Аԥсны агәҭантәи, ацәаҳәа зегь амрагыларатәи ахәҭа аӡиасқәа Кәыдры, Ингур аҩхаақәа рыбжьара ихагалоу Кәыдры, Ашәынтәыла-Аԥсны ашь-хеибаркырақәа иааныркылоит. Ахықәцә Хәаџьал (3309м) амраҭашәарахь ишьҭоу Кәыдрытәи ашь-хеибаркыра еиҳа илаҟәуп, иахьатәи аҵааршәырақәа ирыгны. Ахықәцә Хәаџьал аҩада-амрагыларахьала ихагалоу Ашәынтәыла-Аԥсны ашь-хеибаркыра еиҳарак иҳаракуп (ахықәцәқәа Могуаширха - 3847 м, Харихра - 3710 м), еснагьтәи асы ала, аҵааршәырақәа рыла ихҩоуп. Абри ашь-хеибаркыра зегь раасҭа узызнеиша акаҵәароуп Хида (2633м), иарбану Аԥсны Земо Сванети иамаздоу. Ашәантәыла-Аԥсны ашь-хеибаркыра атиптә альпикатә релиефла иарбоуп, Кәыдрытәи ашь-хеибаркыра еиҳарак ишшоу арелиеф амоуп. Абра амраҭашәаратә ацаҟьатә ахәҭаҿы акарсттә арелиеф ыҟоуп. Ашьхатә Аԥсны иалкаауп ахҟьа аерозиатә аихшара аҵаулара дула. Еиҿаԥшуа атектонтә-аерозиатә аҩхаақәа еиҳарак иҭбаау, ихлаӷьоуп, аҭбаара иҭшәоу, ирхәоу. Ирацәоуп аканионқәа, ацаҟьашә. Аԥсны Кавкасиони аладатәи акалҭаҿ еиҵыхуп ицәгьоу ашьха аԥхьатәи цәаҳәа, иарбану акырӡа еихшоу ахәадароу, иҭаҟҟоу, арелиефла иалкаауп. Ирыларҵәоуп арелиеф атектонтә-аерозиатә, акарсттә, аҿыбгаратә формақәа, иара убас амшынтә, аӡиастә терассақәа. Ашьха аԥхьа иалкаауп акьырхаҳәқәа рыла ихагалоу акарсттә (Гагра, Афон ҿыц, Аҟәа, Ҵабал), икарсттәым, џьара-џьара иаҿыбгоу (Ганҭиади, Миусера, Ешыра, уб. егь.) ахәҭақәа. Ашьха аԥхьа амшын Еиқәа аԥшаҳәа иавакны иамоуп аллиувиалтә арха-ҟьаҟьарақәа, иарбанқәоу амшын аҟнытә адиунақәа рыла иалкаау. Аҟәа аҩада-амраҭашәарахьала арха-ҟьаҟьара аҵакыра маҷ ааннакылоит, алада-амрагыларахьала еиҳа-еиҳа иазҳауеит (Самурзаҟано арха). Аԥсны аԥшәаҳәатә цәаҳәа еизадоуп. Иазгәаҭатәуп Аҟәеи Гагреи араионқәа, Гәдоуҭа, Аҟәа амысқәа. === Агеологиатә аилазаара, ихәарҭоу адгьыл иҵырхуа === Аԥсны иалоуп Кавкасиони аладатәи анаара илакьу асистема, Қырҭтәыла ацәаҳәа амраҭашәаратә ахәҭақәа рыструктурақәа. Абра иаагоуп кембриа аҿаԥхьатәи, палеозоитә, амезозоитә, каионозоитә ақәра змоу ацәаҟьақәа. Кембриа аҿаԥхьатәи аметаморфикатә ацәаҟьақәа - аметаморфикатә аҿысҭеиқәҵақәа, агранитоидқәа, имаҷны амармалташь - ихтуп иара убас аҩадатәи ахәҭаҿы, Кавкасиони аҟны. Абри ацәаҟьақәа аинтенсивла адеформациа аманы, еиҟәыҵәоуп. Аӡиасқәа Бзыԥ, Кәыдры ахыҵхырҭақәа ихаданы иӷәӷәоу илакьу ҵаҟа-иуртәи аиқәаҵәа анышәаԥшь-аҿысҭеиқәҵақәа, еилаԥсоу авулкантә ацәаҟьақәа рыла еилоуп. Абжьаратә-иуртәи ақәра амоуп иара убас ақалақь Тҟәарчал акәша-мыкәша, аӡиасқәа Ԥсоу, Бзыԥ аӡҭарчырақәа ахаҳәрацәа злоу анышәаԥшьқәа, ԥслымӡхаҳәқәа. Хыхьтәи-иуртәи ақәра змоу ацәаҟьақәа еиҳарак арифтә акьырхаҳәқәа рыла иарбоуп, Аԥсны агәҭантәи ахәҭаҿы ирацәоуп. Амрагыларахьала акьырхаҳәқәа ирыԥсахуеит агиԥстә иԥштәылоу анышәаԥшьқәа, ԥслымӡхаҳәқәа, мацара аҩадахьала анышәаԥшьқәа, ԥслымӡхаҳәқәа ааглыхтә кьырхаҳәқәа. Аԥсны аҩадатәи ахәҭаҿы ирылаҵәахьоу амелтә, апалеоцентә-аеоцентә ацәаҟьақәа еиҳарак акьырхаҳәқәа, мергелқәа рыла иаагоуп, мацара олигоцентә, неогентә ақәра змоу аахыҩлақәа - ԥслымӡхаҳәқәа, анышәаԥшьқәа, аконгломератқәа рыла. Ари аҵыхәтәантәи еилоуп Кавкасиони шьақәзыргылаз ацәаҟьақәа ирықәнаӡәӡәаз маҭәахәқәа рҟынтә. Аԥсны аладатәи ахәҭаҿы хыхьтәи-иуртәи, амелтә, апалеогентә, анеогентә ақәра змоу ацәаҟьақәа иԥсыҽны илакьуп. Аԥсны агеологиатә аилазаараҿ акрызҵазкуа ароль иааннакылоит амезозоитә ақәра змоу амагматә ацәаҟьақәа (Кардивачи, Санчар, Лаба, Келашәыр, Гораԥа агранитоидқәа, диоритқәа; хыхьтәи-иуртәи ақәра змоу Диабаз асосудқәа). Аԥсны адгьыл иҵырхуа аҟынтә иазгәаҭатәуп Тҟәарчал, Бзыԥ ахаҳәрацәа аҵхырҭақәа, аӡиас Бзыԥ ахыҵхырҭаҿ аџьаус аҵхырҭа. Ирацәоуп атса, ацинк, абҩа, даҽа аметаллқәа рхыҵхырҭақәа. Иметаллтәым адгьыл иҵырхуа аҟынтә иаҳпылоит еиҳарак барит (Бзыԥ, Кәыдры, Мықә, Аԥсҭа абхааҿ), агипс, мацара аргыларатә, ашьыхга амаҭәахә аҟынтә акьырхаҳә, ақьырмыттә нышәаԥшь, серпентинит, диабаз, диорит. Иалукаартә ирацәоуп аҽыхәышәтәыга аминералтә ӡқәа-арацәаӡритә аминералтә ӡыхьқәа аӡиасқәа Кәыдры, Сакен, Гвандра, Чхалҭатәи Бзыԥ, Ауадҳара, убас даҽа аҩхаақәак рҿы, мацара аҽыхәышәтәыга аӡырԥхақәа Тҟәарчал, Аҟәа, Афон ҿыц, Гагра акәша-мыкәшаҿ. === Аҳауа === Аԥсны аҳауа атипқәа аҳаракыратә зонақәа рыла иаларцәоуп: амшынтә ицәааку асубтропикатә ҳауа аӡын ԥхала, ишоуроу аԥхынла (а. а. 300-400 м); ицәааку аҳауа иаҩцамкәа ихьшәашәоу аӡынла, акыраамҭа ишу аԥхынла (300-400 м аҟынтә 100-1100 м аҟынӡа); ицәааку аҳауа ихьшәашәоу аӡынла, акыраамҭа ишу аԥхынла (1000-1100 м аҟынтә 2000-2100 м аҟынӡа); ашьхаҳаракыратә ицәааку, иҿыхьҭоу аҳауа (2000-20100 м аҟынтә 2800-2900 м аҟынӡа), ашьхаҳаракыратә нивалтә ҳауа (2800-2900 м ахыхь). Аҳауа абжьаратә ашықәстәи атемпература арха-ҟьаҟьараҿ 13.9 аҟынтә 15 °С аҟынӡа аҽаԥсахуеит, ахәада-абахәратә ашьха аҿаԥхьа иҟоуп 13-14 °С, мацара ашьхақәа рҿы, 2600 м аҳаракыраҿ, 0 °С; Аԥснытәи Кавкасиони еиҳарак иҳараку ашьхақәа рҿы - 9, - 10 °С аҟынӡа илеиуеит. Зегь раасҭа иԥхоу амза (ԥхынгәымза-нанҳәа) абжьаратә температура иреиҳаӡоу ашьхақәа рҿы 0 °С еиҵоуп, Аҟәа аҟны 24.5 °С инаӡоит. Зегь раасҭа ихьшәашәоу амза абжьаратә температура аԥшаҳәаҿы 6 °С еиҳахаӡом. 500-600 м аҟынӡа жьырныҳәамза абжьаратә температура зегьынџьара 0 еиҳауп, абриазы уи асубтропикатә ацәаҳәа иаҵанакуеит. Хыхь атемпература иагхоит, Аԥснытәи Кавкасиони араионаҿ - 18, -19 °С илаҟәуеит. Аҳауа амаксималтә температура 40 аҟынтә 10-15 °С аҟынӡа, амаксималтә температура иашьашәаланы - 13 аҟынтә - 35 °С аҟынӡа. Иубарҭоуп атемпература аҽаԥсахра ашьха абжьаратә аҳаԥқәа рҿы, иахьазгәаҭоу атемпературатә инверсиақәа. 500-600 м аҳаракыраҿ активтә авегетациатә период анҵыра 200 мшынӡа ицоит, мацара 10 °С еиҳау атемпературақәа реицҵалыҵ 3000-3500° инаӡоит, иарбан изыззхоу аԥсабаратә, акультуратә асубтропикатә аҵиақәа рзы. Аԥсны ибеиоуп атмосфератә алышәшәақәа рыла, аха уи еиҟарамкәа еихшоу хазтәи араионқәа рыбжьара еиԥш, убас ашықәс асезонқәа ирыхәаԥшны. Аԥшаҳәатә ацәаҳәаҿы абжьарала ашықәс аҩныҵҟа 1310 мм аҟынтә 1500-1550 мм аҟынӡа алышәшәа иаауеит. Ашьха аҿаԥхьа, ашьхақәа рҿы алышәшәақәа рхыԥхьаӡара иазҳауеит: Дәрыԥшь (250м) - 1980 мм, Гагра ашь-хеибаркыраҿ (1644 м) - 2280 мм, Ауадҳараҿ (1600 м) - 2480мм; Бзыԥ, Кәыдры ашь-хеибаркырақәа аладатәи акалҭқәа рҿы 3000 мм еиҳауп. Еиҳарак имаҷу алышәшәа иаауеит ашьхақәа рыбжьара аҭыҳәҭақәа рҿы (1500-1800 мм). Алышәшәақәа рмаксимум аӡын иаауеит аминимум аԥхын. Абри аганахьала уи Адгьылбжьарамшын аҳауа атип еиԥшхоит, аӡын алышәшәақәа акрызҵазкуа ахәҭа асы асахьала иаауеит. Асы аҿыгҳара амшын аԥшаҳәа ацәаҳәаҿы 10 см, ашьхақәа рҿы 2-4 м еиҳауп. === Аҩныҵҟатәи аӡқәа === Аԥснытәи аӡиасқәа реимадара рацәоуп. Ихадоу аӡиасқәа Кәыдры, Бзыԥ, Аалӡга, Гумысҭа, Мықә, уб. егь. иаҵанакуеит амшын Еиқәа аӡҭачыра. Аҳәаатә аӡиасқәоуп Ингур, Ԥсоу. Аӡиасқәа рҿы ирацәоуп аӡҭыҽҽарақәа, лассы имҩасуеит, иахьеилалоу иарҿиоит имаҷу аӡхыршша. Ихадоу аӡиасқәа еилаԥсаны ирчахоит: 2000 м аҟынӡа еиҳарак ақәаӡыла, хыхь - асырӡыҭи аҵааршәырақәа ирыцрыҵуа аӡылеи. Адгьыл аҵаҟатәи аӡқәа рыла арчара ароль дууп акарсттә зонаҿ. Аҩаӡарақәа рмаксимум ааԥын, аԥхын алагамҭаз иҟоуп, аминимум - аӡын. Аамҭа-аамҭала иадыруеит аӡхыҵрақәа. Еиҳарак еснагьтәи аҩаӡарала иалкаауп акарсттә адгьыл аҵаҟатәи аӡиасқәа. Аԥсны ирацәоуп аӡиақәа: Рица, Адуеда, Аӡыжь, Дерикәараӡыжь, Ҟварашь, Риҵа маҷ, Амтҟьал, аӡиа Еиҵәа, уб. егь. Урҭ иҳараку ашьхақәа рҿы иҭыԥыркуп, еиҳарак аҵааршәыратә, акарсттә ҿиамҭақәоуп. Амшын аԥшаҳәатә арха лагунатә (Инкиҭ, Бебесир, Папанҵҟәыр), аӡиас ахьыҟаз аӡиақәоуп. Аӡиақәак аҩаӡареи асаркьеи аҵакыра аҽыԥсахра адыруеит. Аӡиақәа рыхәҭак ибеиоуп иктиофаунала. Амшын аԥшаҳәатә архаҿ иҟоуп аӡмахқәа, иарбанқәоу рыхәҭа иҭарбоуп ма аҭарбара апроцессаҿ иҟоуп. Аԥсны ашьхаҳаракыратә ахәҭаҿы 376 аҵааршәыра ыҟоуп (аҵакыра 70 км²), иарбанқәоу рҟынтәи мацара хәба роуп актәи аишьҭагыла аҟынтә. === Адгьылқәа === Аԥсны амшын аԥшаҳәатә архаҿ аллиувиалтә, аӡмахтә адгьылқәа рацәоуп. Ацәаакыра рацәа змоу архаҿ аӡмахтә, аторфтә-аӡмахтә адгьылқәоуп, иарбанқәоу типла иаарԥшуп Гал араион амшын аԥшаҳәатә зонаҿ. Еиҳа еиӷьны адренажтә анаара змоу архаҿ аллиувиалтә акарбонаттә дгьылқәа рыцәоуп. Ахәада-абахәратә ашьха аҿаԥхьа авулканогентә ацәаҟьақәа аԥсыҽхара апродуктқәа рҿы, адгьылҩежьқәа, адгьылҟаԥшьқәа, акьырхаҳәқәа, мергелқәа аԥсыҽхара апродуктқәа рҿы - аилабаа-акарбонаттә адгьылқәа. Ари адгьылқәа ирзыманшәалоуп ачаи, ацитрус, аӡахәа, даҽа культурақәак. Аԥсны аҵакырадгьыл идуу ахәҭа абнатә дгьылқәа иааныркылоит, урҭ ҵаҟатәи, акьырхаҳәқәа рыла ишьақәгылоу, азонаҿ иаагоуп аилабаа-акарбонаттә, мацара икьырхаҳәым азонаҿ - абжьаратә, имаҷу аҿыгҳара змоу абнатә иаӡоу адгьылқәа рыла. Хыхьтәи азонаҿ абна хыхьтәи ацәаҳәааҿы акарбонаттә ма иаарту, еилагылоу абнатә иаӡоу адгьылқәоуп. Асубальптә зонаҿ аторфтә ашьха ашьацтә дгьылқәоуп, мацара альпикатә ашьацтә зонаҿ - апримитивтә, зҿыгҳара маҷу аторфтә ашьха ашьацтә дгьылқәа. Аҵакыра маҷқәа азонақәа зегь рыҟны иаҳԥылоит иӷәӷәаны иаҿыӡәӡәау, иԥсыҽу адгьылқәа. === Аҵиаала ихҟьоу === Аԥсны 2000 хкык еиҳаны аҵиаақәа ыҟоуп, урҭ рыбжьара 150 хкык аҵла, ачықьтә ҵиаа. Аҵиаақәа ибеиоуп ендемақәа рыла, ареликтқәа рыла аизҳара аганахьала идырҿиоит аҳаракыратә зонақәа. Амшын аԥшаҳәатә адиунатә цәаҳәаҿы иазҳауеит апсамофилтә ҵиаақәа: Ацгәыхш, аиеҵәа Нара, амшынтә салаҭ, амшынтә Аӡышәҭыш, Аили, уб. егь. Еиҳа иҵауланы урҭ аксеромифоттә ачықьқәа (Апалиурус, Ақәыц шкәакәа, Амушмула, Амаахыр) ирыԥсахуеит. Гәдоуҭа амыс ирацәоуп аксероморфтәтә ачықьтә ареликттә Гәдоуҭа Аԥсара, иарбанқәоу имаҷны иаагоу. Ацәаакыратә архаҿ, аӡиас аԥшаҳәаҿы ирацәоуп абнатә ҭыԥқәа, иахьелаԥсоу Амажәа, Ипан, ареликттә Лаԥан, уб. егь. Ацәаакыра рацәа ахьыҟоу аҭыԥқәа рҿы иазҳауеит Абаџар, Апҟыз, Аили, ирацәоуп Аирис; амна-абра иаҳԥылоит аторфтә аӡмахқәагьы. Ахәада-абахәратә ашьха аҿаԥхьа, ашьхақәа ҵаҟатәи ркалҭқәа (600-700 м аҟынӡа) амезофилтә Колхтәи абнақәа иааныркылоит. Ихадоу хкқәоуп Аџь, Ахьаца, Ахьа, Ашәҵла, Ипан, Аҭәаҵла, Ал. Ибеиоуп ашәырла (Алаҳа, Панта, Ахурма, Аҳәаса). Абна ҵаҟа ииуеит (Ахәажәа, Акалам, Ашыц), зыбӷьы каԥсо (Араса, Анҷҳа, Ашьхарԥаҿа) ачықьқәа. Иахьыцәаакыро иаҳԥылоит ареликттә Урҭховари, ирацәоуп Лешамбо: Екалӷиҷи, Ашәшь, Дзвелька, Усурвази, амшын аԥшаҳәатә архаҿ, ахәада-абахәратә ашьха аҿаԥхьа аԥсабаратә ҵиаақәа акырӡа иԥсахуп, еиҳарак иԥҟоуп. Иахьа ирацәоуп аҩбатәи аиҭеихшара, акультуратә хәҭақәа: абаҳчақәа, ауҭрақәа, ачаи, ацитрусқәа рыплантациақәа. Аԥсны аҵакыра ианеиҵаха 55% абнала ихҩоуп. Ашьхалаҟәыратә зонаҿ ирыларҵәоуп Ахьацара, уи иацны иазҳауеит Ахьаца, Ахьа, Аҭәаҵла, Соҷи, уб. егь. Ҵаҟатәи абнаҿ ирацәоуп Ашыц, Ахәажәа, Ашымҳа, Ашьхарпаҿа. Абжьаратә ашьхатә зонаҿ еилаԥсоу абнақәа ыҟоуп. Иҳараку ашь-хеибаркырақәа рҵакыра (2200-2800) иааныркылоит альпикатә шьацқәа, иарбанқәоу ҵаҟатәи ахәҭаҿы идырҽиоит ашьхатә ахҟьа, хыхь - хазтәи “Ауарҳалқәа”. === Аԥстәқәа рдунеи === Аԥсны аҵакырадгьылаҿ иаҳԥылоит ашьхатә абнатә еиԥш, убас ашьхаҳаракыратә аԥстәқәа рыхкқәа. Асубальптә, альпикатә адәы иаҵәақәа рҿы иҟоуп Ашьхаҭыӷь, Ақәасаб, Риҵа абнақәа рҿы иамоуп Кавказтәи абнацә. Ирацәоуп Ашьабысҭа, Абнаҳәа. XX ашәышықәса алагамҭаҿ иқәҵит Кавказтәи Домба. Иҭбааны ирылаҵәоуп Абга, Абгалаџ, Абгахәыҷы, Аашьышь, Ацыӷ (Ахәдашкәака, Ахәдаҩежь), Аԥшӡы; џьара-џьара иаҳпылоит Аԥслы, аҩада-амраҭашәаратә ахәҭаҿы - Европатәи Ацыӷцәышәшәы. Абнақәа рҿы иамоуп Амшә цәышәшәы, Алыџ, Абнацгәы. Иааигәаны ииасхьоу аамҭаз иҟан Кавказтәи Алышькьынтыргьы. Ирацәоуп Ажьа, Кавказтәи Аеш, Алтаитәи Аеш (Аклиматизациа зоуз), ацәылашьшь абнатә Амшә, ахәдаҩежь Аҳәынаԥ, Аҳәынаԥ хәхәа, ачықьтә, ашьацтә, аклиматизациа змоу Нутриа. Ирацәоуп Ахәылԥҵыс, Понттәи Ахьаԥарч, амгәашкәакәа Ахаԥыцшкәакәа, Ахаԥыцшкәакәа ду, уб. егь. Аԥсаатәқәа рҟынтәи ашьхақәа рҿы иамоуп Кавказтәи Акаԥкаԥ, Кавказтәи Ашьхашәишәи, альпикатә Ақәаҷа, ирацәоуп Ачақәа, Абнакәты, Ацаблыкь, Акәата, Аҷныш, Аӡыцәа, Абжьобжьик, Абахәжәҵыс, Ауарбажә, Ахьажь, Ауарба, Агриф, Ажакьабаба, Аты, Аҟәараан, Аҵысӷра, уб. егь. Аҳәазақәа рҟынтәи иаҳԥылоит Акаркалмышә, Амаҭенцәыш, Аӡырлашәаԥшь, Кавказтәи Амаҭаԥшь, аӡмахтә Акәыуа, уб. егь. Амфибиқәа рҟынтәи: Аҽаҩрадаӷь, абнатә Адаӷь, Аҵладаӷь, Алахышьап, уб. егь. Аӡиасқәеи аӡҭаҽырақәеи рҿы иҟоуп Акалмаҳа, Колхтәи Аҵареда, Колхтәи Аӷорџь, Мурҵа, Аԥашәԥсыӡ, Агамбузиа. Аӡиасқәак рҿы иалалоит амшын Еиқәа аҟынтәи Амлагәыр, Абарзал, Атлантикатә, Ақьоуқьад, Аҟәымӷԥсыӡ, уб. егь. Ирацәоуп амцқәа, Амариал, Абызкаҭаҳа, Адыӷаҷиа, уб. егь. Аԥсны аҟны флореи фаунеи ахьчаразы иаԥҵоуп Риҵа, Гәдоуҭа, Миусера аҳәырԥсаррақәа. == Аҭоурых == Аԥсны аҵакырадгьылаҿ ауаҩы иԥсҭазаара ашьҭа археологиала ишьақәырӷәӷәоуп ҵаҟатәи апалеолит апериод аҟынтә. Ԥасатәи ашел апериод иатәуп Иашҭхәа агыларҭа, амрагыларатәи Гәымсҭа адольменқәа. Мацара мустиа аепоха Келашәыр, Ганахлеба, Очамчыра, Аҽгәара, даҽа анырхарақәак. Хыхьтәи апалеолит абаҟақәа иҭбааны ирылаҵәоуп Аԥсны аԥшаҳәатә зонаҿ. Мезолит, анеолит аан Аԥсны аҵакырадгьылаҿ ауаҩы инырхара ареал иҭбаахеит. Абри аамҭа аҟынтә иалагеит ауаҩы аагалыхтә иуранагӡара: адгьыл аус адулара, аԥстәы анҵара, акерамика аус адулара. Аизҳара аиуит матриархат. Енеолит, заатәи аџьазтә епохаҿ иашьаҭакхеит аџьазтә металургиа, аԥстәы анҵара, адгьыл аус адулара. Абри аамҭатәи абаҟақәа иԥшаауп Очамчыра аҟны, Азанҭа, Ешыра заатәи адольменқәа рыҟны. Аџьазтә культура иаагоуп Ешыра, Аҷандара, Ауадҳара адольменқәа рҿы иԥшаау амаҭәахәқәа рыла. Ҳера ҟалаанӡа II-I азқьышықәса аҵыхәтәантәи аџьазтә культура иахьатәи Аԥсны аҵакырадгьылаҿ иреиҳаӡоу аҩаӡаранӡа инаӡеит, иҿиеит аихатә маҭәарқәа. Абри аамҭазы ари аган зынӡа иалан Колхтәи акультура ареалаҿ. === Антикатә епоха === Аганқәа Аԥсны аҟны: # Ашьхатә Аԥсны (еиҳарак Аԥсны) # Амшын аԥшаҳәатә Аԥсны (ажәытәтәи аладатәи Ҳениохети) # Аҩныҵҟатәи Ҳениохети (Санигети) # Џьиқети (ажәытәтәи аҩадатәи Ҳениохети) # Апсидиа (ажәытәтәи Корахети) # Мисимианети (ажәытәтәи Колаети) # Аԥсны, Егриси аԥшаҳәатә ган “Агәҭантәи ақыҭа” Антикатә епоха алагамҭаз амраҭашәаратә Қырҭтәыла аҟны иҿиеит Колхтәи аҳра, иарбану Аԥсны аҵакырадгьылгьы иалан. Ҳера ҟалаанӡа VI-V ашәышықәсақәа раан абратәи анырхарақәа ирышьаҭакны иҿиеит ажәытәтәи абырзентә аргылара ҿыцқәа: Диоскуриа, Триглит, Питиунт, уб. егь. Аизҳара аиуит ахәаахәҭра, аха аҭыԥантәи ауааԥсыра ихадоу рыуранагӡара акәын адгьыл аус адулара, аҟазара. Иҳараку аҩаӡараҿ игылан аиха аарыхра. Ҳера ҟалаанӡа I ашәышықәсаан Колхтәи аҳра иԥсыҽхеит, ихыбгалеит. I-II ашәышықәсақәа раан иргәаладыршәоит Аԥсны абиԥараа: апсидаа, абазгаа. Апсидаа дрыхцәажәоит Плиниус аиҳабы (I ашә.), Плавиус Ариан (II ашә.) рыхьӡ иҳәоит апсидаа, абазгаа. Ихыбгалаз Колхтәи аҳра итәыитәит зны Понто аҳ Митридат VI, анаҩс Римтәи империа. Апсидаа, абазгаа активла иқәԥон римаа ирҿагыланы. I ашәышықәса аҵыхәтәаны еиҿкаахеит апсидаа, абазгаа, санигаа рхадарақәа. Урҭ рхадацәа римтәи аимпортиорцәа ишьақәдырӷәӷәон. III-IV ашәышықәсақәа раан иҿиеит Егриси аҳра, иарбану ахатә амчра аҵаҟа Колхтәи зегь иацны етднакылеит Аԥсны аҵакырадгьылгьы. Абри апериодаҿ Лазика аҳәаа иахьатәи Соҷи аҩадахьала иалсуан. === Абжьаратә ашәышықәсақәа === VI ашәышықәса алагамҭаз Егриси аҳраҿ, уи иалоу Аԥсны ахадара аҟны иалагеит афеодалтә аизыҟазаашьақәа реиҿкаара. Ашәышықәса зегь аҩныҵҟа амраҭашәаратә Қырҭтәыла иҟан Ирани Византиеи аимпериақәа рыбжьара аибашьра ацентрны. Аԥсны ауааԥсыра иқәԥон урҭ ирҿагыланы, зылҵшәагьы акәын абазгаа рықәгылара 550 шықәсазы. Византиа изалымшеит Егриси аҳра ахатә провинцианы иҟанаҵарц, цашьа амамызт уи авассалра иазнамырхар. VI ашәышықәса II абжа, VII ашәышықәса зегь раан Егриси аҳраҿ иӷәӷәахеит абазгаа рхадара. VIII ашәышықәсаан абазгаа ргегемониала иҿиеит аԥсуаа рхадара, зцентргьы Анаҟәаԥиаҿ иҟан. Уи арратә-аполитикатә аимадара еиҿнакааит Лазика аҟны Византиатәи, арабтә ампыҵакҩцәа ирҿагыланы. Леон I аимадара еиҿикааит амрагыларатәи Қырҭтәыла аҳ иҟны, изылҵшәангьы арабаа иаҵадырхеит, иқәырцеит амраҭашәаратә Қырҭтәыла аҟынтә. VIII ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа раан аԥсуаа рхада Леон II амраҭашәаратә Қырҭтәыла аполитикатә акаҿ, аԥсуаа раҳраҿ еидикылеит. Ашәышықәса аҵыхәтәаны уи ихы дақәиҭтәхеит Византиа ахьыԥшымра аҟынтә, аҳ ититул иоуит. Абри актаҿ уи иара иабхәа, Хазарҭа Хакан дицхрааит. Аҳра аҵакырадгьыл еиҵыхын Никопсиа аҟынтә Ҷорохи аҟынӡа, амрагыларахьала Лихтәи ашь-хеибаркыра аҟынӡа. Аԥсуаа раҳра ауааԥсыра реиҳара, ақырҭцәа ракәын. Акрызҵазкуа ахәҭа аԥсуаа, Кавказтәи даҽа ауаа, аимшьҭрақәа ракәын. Аҳәынҭқарра, ауааԥсыра аиҳара ду рцәажәаратә бызшәа ақырҭуа акәын. Аҳратә аҳҭнықалақь Қәҭешь акәхеит. IX-X ашәышықәсақәа раан Аԥсны еилоу Қырҭтәыла аҳра аилазаараҿ иалан саерисҭаво асахьала. Саерисҭаво ахаҿы игылан Шервашиӡераа рыжәла. XVI ашәышықәсаан Одишьи ахада Бедиан итәыитәит Цхумтәи саерисҭаво. Шервашиӡе ихадараҿ инхеит Анаҟәаԥиа аҩадахьала ишьҭоу аҵакырадгьыл, зцентргьы акәыз Лыхны. Шервашиӡе ихы Бедиани ивассалыс иԥхьаӡон. Уи ицәмаҷхеит аҵакырадгьылқәа аҩадахьалагьы. XIV-XV ашәышықәсақәа раан Аԥсны амшын аԥшаҳәатә апунктқәа рҿы иҿиеит Генуиа ахәаахәҭратә факториақәа. Қырҭтәыла аҳра-ахадараны аидыҵра ашьҭахь, XVII ашәышықәса алагамҭаз иҽиеит Аԥсны ихьыԥшым ахадара, иарбану XVII-XVIII ашәышықәсақәа раан аформалла Имерети аҳра иалан. === Аԥсны ахадара === XVII ашәышықәса алагамҭаҿ Аԥсны Одишьи аҟынтә ихьыԥшым ахадараны иҿиеит, ишиашоу Имерети аҳра авассалны иҟалеит. XVII ашәышықәса 70-тәи ашықәсқәа раан Османтәылаа иртәыртәит Аҟәа. Аԥсны ахадара аҽаланагалеит ақырҭуа аҳра-ахадарақәа аҩныҵҟатәи аибашьраҿ. Абри иалҵшәаны уи аҳәаақәа иарҭбааит зны аӡиас Аалӡга аҟынӡа, анаҩс Ингурынӡа. XVII-XVIII ашәышықәса аҵыхәтәаны Аԥсны ахадара акқәакны еихшан. Саӡен иаҵанакуан аҵакырадгьыл аӡиасқәа Мзимҭеи Бзыԥи рыбжьара, Бзыԥ иаҵанакуан аҵакырадгьыл аӡиас Бзыԥи Гәымсҭеи рыбжьара, Гума - аҵакырадгьыл Гәымсҭеи Кәыдрыи рыбжьара, Абжәа Кәыдрыи Аалӡгеи рыбжьара, Самурзаҟано Аалӡгеи Ингури рыбжьара. Хазтәи акқәа рыбжьара имҩаԥысуан еснагьтәи аиҽагылара. Абри ахы ианархәон Османтәыла аимпериа, урҭ XVIII ашәышықәсаан идырҭбааит ампыҵакратә политика, атҟәацәа раахәара. Аԥсны ахадараҿ ишьақәгылаз аклас Аҭауад-Азнаурра акәын. Анхацәа еихшан х-гәыԥкны: Анхаҩы, Ахәыуҩы, Ахашәала. 1725-1728 шықәсазы иҟалеит ақәгыларақәа, заамҭазы иакәшеит Аҟәа абаа. 1733 шықәсазы амраҭашәаратә Қырҭтәыла Османтәыла ар ажәлеит, Аԥсны, Гыртәыла ахәҭа ду еиларыжьит. 1757 шықәсазы Хресили аибашьраҿ аԥсуаа Османтәыла иаҿагыланы иқәԥон. Аибашьраҿ дҭахеит Самырзаҟан ахада Хутуниа Шервашиӡе. 1771 шықәсазы аԥсуаа Аҟәа ргеит, аха лассы Османтәыла еиҭа иархынҳәит. XVIII ашәышықәса аҵыхәтәаны Зураб, Қелаш Шервашиӡераа ислам рыдыркылеит, Османтәыла аҟны аполитикатә аимадара шьҭарҵеит. Қелаш Шервашиӡе Рухи аибашьраҿ Имерети аҳра даҿагыланы дықәԥон, аха даҵахеит. Абри ашьҭахь Қелаш Шервашиӡе Урыстәыла аимпериа аҟны аимадара анагӡара дазҿлымҳан, аха 1808 шықәсазы дыршьит. === Аԥсны Урыстәыла аимпериаҿ === Аԥсны ахадара Урыстәыла анапаҟа иҟалеит 1810 шықәсазы, Гиорги Шервашиӡе Урыстәыла ацхыраараз данаҳәаз ашьҭахь. Убриҵәҟьа ашықәс аԥхын аурыс десант ацхыраарала Османтәыла аҟынтә ахы иақәиҭыитәит Аҟәа абаа. XIX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рҟынтәи иалагеит имаҷу ааглыхра, ақьырмыти аҵла ахәархьгеи азауадқәа реизырҳара. 1832 шықәсазы Аҟәа иаатит аҳазалхырҭа, 1846 шықәсазы уи аӷбакыдгыларҭаны иҟалеит, 1847 шықәса аҟынтә ақалақь астатус аиуит. Иазҳаит ақыҭа-нхамҩа анагӡара, аекспорт. XIX ашәышықәса абжьаратә ашықәсқәа рҟынтәи амшынтә аиҭаниаирала иамадахеит амшын Еиқәа аԥшаҳәатә ақалақьқәа. Иара убас, аимпериа аколониалтә, афеодалтә политика ауааԥсыра агәынамӡара рынаҭон. 1821, 1824, 1830, 1840-1841 ашықәсқәа раан аҭыԥ рыман ақәгыларақәагьы. Крымтәи аибашьраан Аԥсны Османтәылаа иргеит, Урыстәыла цашьа амамызт аевакуациахь имцар Гыртәылаҟа, аха аибашьра ашьҭахь Аԥсны аҵакырадгьыл Урыстәыла иархынҳәит. 1864 шықәсазы Аԥсны ахадара иқәыххеит, уи анексиа азухеит Урыстәыла аимпериа ала. Аԥсны иҟалеит Аҟәа архәҭа асахьала. 1866 шықәсазы Аԥсны ауааԥсыра иқәгылеит. 1867 ашықәс аҟынтәи иалагеит амҳаџьырра, ианеиҵаха 20 нызықьҩык аԥсуаа иаанрыжьит рыԥсадгьыл. 1870 шықәса жьҭаарамзазы Аԥсны иқәыххеит анапаҵаҟа аҟазаара. Аимпериаҿ имҩаԥгаз даҽа реформақәак Аԥсны иакьымсӡеит. Урыстәылеи Османтәылеи рыбжьара 1877-78 ашықәсқәа раан аибашьра Аҟәа еиҭа иргеит Османтәылаа, еиларыжьит 1877 шықәса нанҳәамзаан, аибашьра амҩасраан, Османтәылахь ианеиҵаха 30 нызықьҩык аԥсуаа амҳаџьырра зықәшәаз ахырцеит. Аибашьра алгара ашьҭахь аимпериа аиҳабыра аԥсуаа аԥшаҳәатә ацәаҳәаҿы анхара азин рырымҭеит, убра аимпериа арратә, атәылауаҩратә маҵуҩцәа индырхеит. 1883 шықәсазы Аҟәа арратә аиҟәша иқәыххеит, иҿиеит Аҟәа аокруг Қәҭешьтәи агуберниа аҳәаақәа рҿы. 1890-тәи ашықәсқәа раан ибжьгахеит Новорасииск-Аҟәа-Баҭымтәи амҩа. Аԥсны аекономика еиҭа апримитивтә акустартә аҩаӡараҿ иҟан, аус ауан имаҷу ақыд хыга, аспирт, акьырхаҳә анаплакқәа. Имыҿиакәа инхон ақыҭа-нхамҩа, еиҳа аизҳара змаз хкын аҭыҭын аарыхра, Аԥсны Урыстәыла аимпериаҿ 5-тәи аҭыԥ излааннакылоз. 1901 ашықәсазы Аԥсны аус ауан 100 школк. 1903 шықәсазы Аԥсны иҿиеит РСДМП Баҭымтәи акомитет Аҟәатәи агәыԥ. 1904 шықәсазы Аԥсны ахәҭа Соҷа аокруг асахьала иалалеит амшын Еиқәа агуберниа аилазаараҿ. Агуберниа административтә ҳәаа Аҟәа аокруг аҟны аӡиас Мзымҭаҿ ииасит. 1905 шықәсазы Аԥсны аҟны иҭбааны еиҵыҵит ареволиуциатә аиҭаҵра. === Аибашьра Аԥсны азы === 1918 шықәсазы абольшевиктә револиуциа ҩынтә аҽазкра нагӡахеит. Актәи аҽазкраан аҭыԥ 16-21 жәабранмза иаман амшын Еиқәа афлот аӷбақәа рхархәарала. Аҩбатәи аҽазкра Ефрем Ешба, Нестор Лакоба, Георг Аҭарбеговы рхадарала инагӡахеит. Урҭ Аԥсны абольшевиктә напхгара ашьақәыргылара мызкыи-бжаки аҩныҵҟа, 1918 шықәса мшаԥымза 8 аҟынтә лаҵарамза 17 аҟынӡа инарыгӡеит. Уи аҟны Аԥсны абольшевикцәа рҟынтә Қырҭтәыла жәлартә гвардиа иарыцқьеит. 1918 шықәса рашәарамза 11 рзы анапы аҵаҩхеит аиқәышаҳаҭра Қырҭтәыла адемократиатә республика аиҳабыреи Аԥсны жәлартә хеилаки рыбжьара, иарбану ишьақәзырӷәӷәаз Аԥсны аҟазаара Қырҭтәыла анаԥаҿы иҭбаау автономиа азинла. 1918 шықәса рашәарамза-цәыббрамза аан Қырҭтәыла Аԥсны иахҟьаны аибашьра аман. Абольшевикцәеи Таматәи армиеи рыҟны иарбану Қырҭтәыла аиааирала иалгаз. 1918 шықәса ԥхынҷкәынмза аҟынтә 1919 шықәса лаҵарамза налакны имҩаԥысуан аибашьра Қырҭтәылеи Антон Деникин “Агвардиа шкәакәеи” рыбжьара. Қырҭтәыла адемократиатә Республика еилоу аҳра аҽалагалара иахҟьаны иақәшәеит агвардиа шкәакәа аҽырдадар. Аибашьра иалҵшәаны Қырҭтәыла иалшеит ахатә анапаҵаҟа иааннажьыр Аҟәа аокруг зегь, Соҷатәи аокруг хәҭакала (Гагра араион). Қырҭтәылеи Урыстәылеи рыбжьара аҳәаас ишьақәгылеит аӡиас Ԥсоу, иарбану иахьанӡа Де-иуре аҳәаа ауп абри ҩ-ҳәынҭқаррак рыбжьара. Аԥсны Автономтә асахьала инхеит Қырҭтәыла анапаҵаҟа. 1919 шықәса лаҵарамзаан иҿиеит Аԥсны аиҳабыра - комиссариат. Аиҳабыра ахантәаҩыс далыххеит Арзаҟан Емхәар. Аԥсны жәлартә хеилак ахаҿы дгылеит Уарлам Шеварднаӡе. Иԥсаххеит ахьӡқәа, Аҟәа аокруг иахьӡҵахеит Аԥсны, мацара аокруг араионқәа - Амазрқәа. === Қырҭтәыла Адемократиатә Республика === 1918 шықәса цәыббрамза 13 рзы ишьҭыххаз “Қырҭтәыла амилаҭтә ахеилакаҿ амилаҭтә аиҵарақәа ахаҭарнакра иазкны” азакәан иашьашәаланы, аԥсуаа амилаҭтә аиҵара ахаҭарнакцәа рзы иазгәаҭаз 26 ҭыԥк аҟынтәи ирыман 3 ҭыԥк. 1918-21 ашықәсқәа раан Аԥсны Қырҭтәыла адемократиатә республика аилазаараҿ иалалеит автономиа астатусла. Ари ианыԥшит Қырҭтәыла адемократиатә республика аԥызҵаз аизара ала 1921 шықәса жәабранмза ишьҭыхыз Қырҭтәыла аконституциаҿ, иарбану изкьысуаз атәыла амилаҭтә-аҳәынҭқарратә аиҿкаашьа. 1921 шықәса жәабранмза 25 рзы асоветтә Урыстәыла ала Қырҭтәыла адемократиатә республика анексиа иахҟьаны Автономтә ганқәа ирызкны аԥҟаԥҵақәа аус рыдулара хазтәи азакәан асахьала алшара ыҟамкәа иҟалеит. Аԥсны Қырҭтәыла иацны иҟалеит асоветтә еидгыла анапаҵаҟа. === Аԥсны ССР 1921-1931 ашықәсқәа === 1921 шықәса жәабранмза 19 рзы Аԥсны IX армиа ҟаԥшь ақәлеит. Хәажәкырамза 4 рзы армиа ҟаԥшь Аҟәа иалалеит. Хәажәкырамза 6 рзы иҿиеит Аԥснытәи ревком Ефрем Ешба, Нестор Лакоба, Н. Акирҭаа реилазаарала. 1921 шықәса хәажәкырамза 26 рзы идкылахеит, хәажәкырамзы 31 рзы Москва адырра аиуит Аԥсны ССР аҿиара азы. Хәажәкырамза 21 рзы ари аӡбамҭа ишьақәнарӷәӷәеит Қырҭтәыла аревком. Убриҵәҟьа ашықәсаз ԥхынҷкәынмза 16 рзы Қырҭтәылеи Аԥсныи ССР рыбжьара еиқәыршәахеит аимадаратә аиқәышаҳаҭра. Иарбану иахәаԥшны Аԥсны, афактла, иалалеит Қырҭтәыла аилазаараҿ. Аԥсны ССР иаиуит Қырҭтәыла ССР ахаҭарнакратә органаҿ адепутатцәа ⅓ ралхра азин, Аԥсны ССР иазаанхеит ахатә акомиссариатқәа, адәахьтәи усқәа ркомиссариат ада. 1922 шықәса жәабранмзаан Аԥсны асоветтәра актәи аизара ишьақәнарӷәӷәеит Қырҭтәыла ССР аҟны еиқәыршәаз аиқәышаҳаҭра. 1922 шықәса хәажәкырамзаан иаԥҵаз Кавказтәи РФСР Аԥсны алалеит, Қырҭтәыла ССР ахәҭа еиԥш. Асоветтә аидгыла 1924 ашықәстәи аконституциаҿ Аԥсны иазгәаҭахеит, Автономтә Республика еиԥш. 1925 шықәсазы ишьҭыххеит Аԥсны ССР аконституциа, Аԥсны ихьыԥшым ҳәынҭқарраны иахьазхаҵоу. Ари аконституциа амчрахь иаламлаӡеит. Аԥсны асоветтәра ахԥатәи аизара иаӡбеит, аҵыхәтәанынӡа инанагарц иарбоу аконституциа апроект, аишьашәалараҿ иаанагарц Қырҭтәыла ССР, Кавказтәи асоциалисттә афедератәивтә асоветтә республикақәа рконституциақәа рыҟны. Аконституциа атекст, иарбану еилыргахаз Аԥсны асоветтәра ахԥатәи аизара ала, ирыламырҵәахаӡеит. 1925 ашықәстәи аконституциа иахәаԥшны, Аԥсны ССР инхоз амилаҭқәа зегь рзы ирманшәалан рхатәы бызшәа ихақәиҭу аизырҳареи ахархәареи азин ахатә амилаҭтә-культуратә еиԥш, убас азеиԥш-ҳәынҭқарратә аусбарҭақәа рҿы, Аԥсны ССР аҳәынҭқарратә аусбарҭақәа рбызшәас иазхаҵан аурыс бызшәа. 1926 шықәса ԥхынгәымза 5 рзы идкылахеит Қырҭтәыла ССР аконституциа, иахьазгәаҭахаз, Аԥсны ССР аимадаратә аиқәышаҳаҭра амчла ишалоу Қырҭтәыла ССР, ишашьашәалоу еиԥш Кавказтәи РФСР аҟны аконституциа ишьақәырӷәӷәахеит 1927 шықәса мшаԥымза 23 рзы. 1931 шықәса жәабранмза 11 рзы Қырҭтәылеи Аԥсныи рсоветтәра VI аизара аӡбамҭала Аԥсны ССР иаиуит Автономтә статус, иаанхеит Қырҭтәыла ССР аилазаараҿ, Аԥсны Автономтә Асоветтә Асоциалисттә Республика еиԥш. === Аԥсны ССР === 1931 шықәса жәабранмза 11 рзы Қырҭтәылеи Аԥсныи рсоветтәра VI аизара аӡбамҭала Аԥсны ССР иаиуит Автономтә Республика астатус Қырҭтәыла ССР аилазаараҿ. Аԥсны, Автономтә Республика азинтә ҭагылазаашьа еиԥш иазгәаҭахеит ССР аидгыла 1936 шықәса, Қырҭтәыла ССР 1937 шықәса, Аԥсны ССР 1937 ашықәстәи аконституциақәа рҿы, анаҩс ССР аидгыла 1977 шықәса, Қырҭтәыла ССР 1978 шықәса, Аԥсны ССР 1978 шықәса аконституциақәа рҿы. 1930-тәи ашықәсқәа раан Лавренти Бериа ила Кавказ анапхгара апериодаан имҩаԥысуан Аԥсны “ақырҭуатәра” аполитика. Уи иаиркит аԥсуа бызшәатә школқәа, арадиостанциақәа, аусура аҟынтә рхы иақәиҭыитәит аԥсуа арҵаҩцәа, иқырҭуаитәит аԥсуа нбан, Аԥсны ақыҭа рацәа атопоним, дацхраауан ақырҭцәа рнырхара Аԥсны аҟны. 1930 шықәсазы иаатит Аԥсны аган адырратә музеи. 1932 шықәсазы иаатит Аҟәа апедагогиатә институт. 1938 шықәсазы аусура иалагеит Тҟәарчал ахаҳәрацәа аҵхырҭа, Тҟәарчал аелектростанциа, иргылахеит Галтәи, Аҽгәаратәи, Мықәтәи Набакевтәи ачаитә фабрикақәа. 1938 шықәсазы иаатит Аҟәа-Қарҭ аихамҩа, иара убас Очамчыра-Кәазан аихамҩа. Аҩбатәи адунеитә аибашьраан, 1942 шықәса нанҳәамза-цәыббрамзаан ақәԥарақәа имҩаԥысуан Аԥсны аҩадахьала. Ахԥатәи ареихтә армиа аҽазнакит Кавкасиони ашь-хеибаркыра ахыҵра, Аԥсны алалара. Аинралцәа аамҭала иааныркылеит ақыҭа Ԥсҳәы. Германиа авиациа абомбақәа ақәнажьуан Аҟәа, даҽа ақалақьқәак. Уи ашьҭахь аизҳара аиуит акрыфаратә нхамҩа, иргылахеит ачаи, аҩы, ашәыр, аураш, аԥсыӡ азауадқәа. 1970-тәи ашықәсқәа рҟынтәи аизҳара аиуит атуризм. 1970-тәи ашықәсқәа рҟынтәи иалагеит “Аԥсуатәра”, апозитивтә дискриминациатә политика. Акырӡа иазҳаит аԥсуаа рполитикатә анырра Автономтә Республикаҿ. Убри иамыхәаԥшыкәа, 1926 шықәса аҟынтә 1989 шықәсанӡа аԥсуаа рыхәҭаатә аилазаара Аԥсны аҟны имаҷхеит 27,8% аҟнытә 17,8% аҟынӡа. Аԥсуаа акырӡа ашьҭахь иаанхеит ақырҭцәа раасҭа аҵара аганахьала. === СССР аилабгара ашьҭахь === 1991 шықәса хәажәкырамза 31 рзы ареферендум алҵшәақәа ирышьаҭакны Қырҭтәыла аҵакырадгьыл зегь аҟны имҩаԥгахеит ихақәиҭу алхрақәа. 1991 шықәса мшаԥымза 9 рзы иреиҳаӡоу ахеилак 1918 шықәса лаҵарамза 26-тәи Қырҭтәыла ахьыԥшымра акт иашьаҭакны ишьҭнахит адекларациа Қырҭтәыла аҳәынҭқарратә хьыԥшымра иазкны. Асоветтә аидгыла аҵакырадгьылаҿ Қырҭтәыла актәи ареспублика акәын, иарбану ирылазҳәаз ахьыԥшымра иазкны. Абри еиҳарак иарӷәӷәеит Урыстәыла агрессиа. Абри агрессиа аанкылара, ауадаҩра алҵшьа аԥшаара иахықәкны, ақырҭуа аган акрызҵазкуа ацәхьаҵра ҟанаҵеит: 1991 шықәса ԥхынгәымза 9 рзы идкылахеит Аԥснытәи алхратә закәан ҿыц. Абри азакәан иашьашәаланы Аԥсны ССР иреиҳаӡоу ахеилак аҟны аиҳара иацәхьаҵит аиҵара: * Ауааԥсыра 47% (ақырҭцәа) апарламентаҿ иқәыргылахеит 26 депутатк; * 17% (аԥсуаа) - 28 депутатк; * Егьырҭ (еиуеиԥшым аетникатә уааԥсыра) 11 депутатк; Абриҵәҟьа азакәанла иҳәаақәҵахеит, Аԥсны иреиҳаӡоу ахеилак ахантәаҩы аԥсуа дшыҟаларакәыз, дарбану изоуаз ҩ-хаҭыԥуаҩык - аӡәы ақырҭуа, аӡәы даҽа милаҭк аҟынтә; аминистрцәа рхеилак ахантәаҩыс даҭахон ақырҭуа. Абри ацәхьаҵрақәа ирыхәамԥшыкәа, Аԥснытәи ССР анапхгаҩцәа изакәандоу нагӡамҭақәа нарыгӡон, ирыдыркылон антиконституциатә азинтә актқәа. Иалкааны иазгәаҭатәуп Аԥсны ССР иреиҳаӡоу ахеилак апрезидиум ақәҵара, иазшьашәалангьы, Аԥсны аҵакырадгьылаҿ аиуристтә амч змам, иқәху ҳәа иԥхьаӡахеит Қырҭтәыла азакәанқәа. Асепаратисттә ауранагӡара аҵыхәтәантәи аарԥшракәын 1992 шықәса ԥхынгәымза 23 рзы Аԥсны ССР иреиҳаӡоу ахеилак аӡбамҭа, изшьашәалангьы иаҟәыххеит Аԥсны ССР 1978 ашықәстәи аконституциа аусура, ирҿыцхеит Аԥсны ССР 1925 ашықәстәи аконституциа. == Астатус == Аԥсны, Цхинвалтәи арегион иацны, Қырҭтәыла азакәанԥҵарала, ианашьоуп импыҵахалоу аҵакырадгьыл астатус. == Аиҳабыра, административтә аихшара == === Аԥсны Автономтә Республика аиҳабыра === Иахьатәи Аԥсны Автономтә Республикоуп Қырҭтәыла аилазаараҿ, иарбану излоу Гагра, Гал, Гәылрыԥшь, Гәдоуҭа, Очамчыра, Аҟәа амуниципалитетқәа рҵакыра. 1993 ашықәс аҟынтә аҵакырадгьыл зегь (2008 ашықәсанӡа Кодортәи аҩхаа агырханы) асепаратисттә режим аконтроль аҵаҟа иҟоуп. == Адемографиа == 1914 шықәса адыррақәа рыла Аԥсны ауааԥсыра 181382 уаҩык ыҟан, абрантәи ақырҭцәа аиҳарак ракәын (38,5%), аԥсуаа 25%, еиуеиԥшым азиатәи ауаа 11,1%, аурысцәа 9,9%, еиуеиԥшым европатәи ауаа 7,6%, аерманцәа 7,5%, ауриацәа 0,3%. 1918 ашықәсазы Аԥсны аетникатә аилазаара абасала иҟан: ақырҭцәа 42%, аԥсуаа 21,4%, аурысцәа 11,7%, аерманцәа 10,2%, даҽа ауааԥсырак 2,9%. 1926 ашықәстәи ауааԥсыра ашәҟәы рынҵарала Аԥсны ССР инхон 201016 уаҩык, абрантәи 71954 ақырҭуа, 51458 аԥсуаа, 25677 аерманцәа, 14045 абырзенцәа, 12533 аурысцәа. === Арелигиа === 1855 ашықәсазы Аԥсны ахадара ишьақәгылан ақьырсианцәа реиԥш, убас аԥсылман ауааԥсыра рҟынтә. == Аблахкыгарҭақәа == Аԥсны аҭоурыхтә баҟақәа Ақалақь Аҟәа: * Баслаҭатәи ацҳа * Диоскуриа абаа * Кьалашәыр абаагәара Очамчыра араион: * Бедиатәи аберҭыԥ * Елыртәи Гиорги ацқьа иуахәама * Мықә аберҭыԥ Гәдоуҭа амуниципалитет: * Афон ҿыц Симон Кананит иуахәама * Афон ҿыцтәи (Анаҟәаԥиа мамзаргьы "Ибериа") ашьха аҟны иҟоу) аберҭыԥ * Ажәытә дамрақәа (адольменқәа) * Бзыԥ абаа * Лыхны акомплекс * Лыхны ауахәама Абаҭаа * Амбара х-уахәамакны иҟоу абазилика Гагра амуниципалитет: * Абаҭаа * Гагра ауахәама абазиликатә * Пицунда аберҭыԥ * Цандрыԥшь абазилика Гәылрыԥшь амуниципалитет: * Дранда аҟәырӷ зхагылоу аныхабаа ==Алитература== * ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. საქართველოს სსრ, თბ., 1981. — გვ. 310. * სონღულაშვილი ა. „აფხაზეთის პოლიტიკური სტატუსი საქართველოს შემადგენლობაში (1921-31 წწ)“ „ახალი და უახლესი ისტორიის საკითხები“ N12 გვ. 66-79 — თბილისი, „უნივერსალი“, 2014 ISSN 1512-3154 == Азхьарԥшқәа == * [http://javakhishviliinstitute.files.wordpress.com/2009/04/lortkipanize.pdf მარიამ ლორთქიფანიძე „აფხაზები და აფხაზეთი“, გამომცემლობა «განათლება», თბილისი, 1990] * [https://web2.mlp.cz/koweb/00/04/02/43/13/abchazy_i_abchazija.pdf მარიამ ლორთქიფანიძე „აფხაზები და აფხაზეთი“, ''მეორე შევსებული გამოცემა'', გამომცემლობა «მერიდიანი», თბილისი, 2012] * [http://www.abkhazia.gov.ge აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობის ოფიციალური საიტი] * [http://abkhazeti.info აფხაზეთის ისტორიის უნიკალური საარქივო მასალები, ახალი ამბები, ისტორია, კონფლიქტის ისტორია] * [http://www.apsny.ge/notes/UN/UN.php აფხაზეთის კონფლიქტის ირგვლივ მიღებული საერთაშორისო დოკუმენტების სრული სია] * [http://www.apsny.com/ აფხაზეთის ისტორია] * [http://www.apkhazeti.com/ აფხაზეთი] * [http://iberiana.wordpress.com/afxazeti/papaskiri-recenzia/ ზურაბ პაპასქირი, ცრუ ისტორია (რეცენზია ოლეგ ბღაჟბას და სტანისლავ ლაკობას “აფხაზეთის ისტორიის” სახელმძღვანელოზე)] 0l1dq9ixailt828agcib1vixcf5vzot 10 22229 173954 146575 2026-09-11T09:56:10Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: « .»→«.» ×1; „::“ ×1 173954 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Oberburgermeister Haken.jpg|right|120px|Пароход Oberburgermeister Haken]] *[[1907]] — Санкт-Петербурги Москвеи ршьапылампылтә командақәа раԥхьаӡакәны аиҩызаратә еицлабра мҩаԥыргеит *[[1911]] — Италиа Ҭырқәтәыла иабашьит. *[[1918]] — Актәи адунеитә еибашьра: Антанта ар Гинденбург ацәаҳәа ԥыржәеит. *[[1922]] — Петроградынтә «афилософиатә фақьӷба» (асахь.) адәықәлара *[[1932]] — Ниу-Иорк иҭыхуп еицырдыруа афотосахьа «Аҩнеихагылаҟны шьыбжьхьа». *[[1941]] — Аҩбатәи адунеитә еибашьра: анемец мпыҵахаларатә мчхарақәа Баби Иар аҟны киевтәи ауриақәа массала рышьра иалагеит *[[1954]] — иаԥҵоуп аиадертә ҭҵаарақәа рзы Европатәи аиҿкаара *[[1957]] — Кыштымтәи амашәыр, СССР иахьаҵанакуа атехногентә катастрофа дуқәа ируаку. <noinclude> [[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Цәыббрамза 29|*]] </noinclude> 3gwy2tg21ra6zob5xwipbubme09tvcm 10 22230 173953 146576 2026-09-11T09:56:07Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: пробел перед : ×1 173953 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Portrait of Isabella II of Spain.png|right|90px|Изабелла II на портрете]] *[[1567]] — Адинтә еибашьрақәа: Ним акатоликцәа рышьра. *[[1791]] — венатәи атеатр «Ауф дер Виден» аҟны имҩаԥысит аопера «Анашана флеита» апремиера. *[[1868]] — Хьӡи-ԥшеи змоу ареволиуциа Испаниа: акралԥҳәыс Изабелла II (асахь.) анапхгараҟны 35 шықәса лыҟазаара ашьҭахь атәыла далцоуп *[[1908]] — МХТ имҩаԥысит апиеса «Аҵс иаҵәа» адунеитә премиера. *[[1916]] — Иан Нагурски агидроҳаирплан М-9 ала инаигӡеит ԥсызхам аиқәҳаларҭа *[[1938]] — Чехословакиа аиҟәшаразы Миунхентәи аиқәшаҳаҭра иаҵаҩуп *[[1980]] — ирылаҳәоуп астандарт Ethernet. <noinclude> [[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Цәыббрамза 30|*]] </noinclude> 7encgsa4viaw71h9smtjililw9d70kw 10 22399 173914 136630 2026-09-11T09:53:08Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ҧ→ԥ ×1 173914 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Linus Torvalds.jpeg|right|80px|Линус Торвальдс]] Пи ахыԥхьаӡара амш *[[1489]] — Кипр аҵыхәтәантәи акралԥҳәыс адгьылбжьаха Венециатәи ареспублика иаалырхәеит *[[1794]] — Ели Уитни абамба-аӡарыцқьагатә машьыназы апатент иоуит *[[1861]] — Виктор Еммануил II  Италиа акралс ихы рылеиҳәеит *[[1889]] — Копенгаген иқәыргылан Стриндберг ипиеса ҿыц «Фриокен Иулиа» *[[1945]] — Британиа ду АҲМ раԥхьаӡа ахы ианархәеит асеисматә бомба Grand Slam *[[1954]] — Москватәи аметрополитен Амацәазтә цәаҳәа аргылара хыркәшоуп *[[1990]] — жәлар рдепутатцәа реизара ду ала иаԥҵан СССР Ахада имаҵура *[[1994]] — Линус Торвальдс (ас.) ирылеиҳәеит аоперациатә система Linux агәыцә <noinclude>[[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 14|*]]</noinclude> 27deozsjia7vqqhd3utd8jp69xdbwm1 10 22406 173915 136634 2026-09-11T09:53:13Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: аимпреатор→аимператор 173915 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Парадная лестница Михайловского дворца.jpg|right|120px|Парадная лестница Михайловского дворца]] *[[1279]] —Абырлаш ӡиас аҟны аибашьраҿы амонголцәа аҳәынҭқарра Сун ԥыххаа иқәырҵеит *[[1514]] — Тристан да Куниа пара римтәи португалиатәи акрал иҟнытә ҳамҭас изааигеит индиатәи аслан *[[1697]] — ихацыркын Пиотр I Ицҳаражәара дуӡӡа Мраҭашәаратәи Европаҟа *[[1859]] — Париж имҩаԥысит Шарль Гуно иопера «Фауст» апремиера *[[1898]] —аимператор Александр III имузеи (ас.) раԥхьатәи аҭааҩ даднакылеит *[[1964]] — аусура иалагеит альпиатәи акаҵәара аҵаҟа атоннель Сен-Бернар Ду *[[1999]] — Владикавказ аџьырмыкьаҟны артҟәацра иахҟьаны 53-ҩык ҭахеит *[[2008]] — МАУ аҟны аусура иаларгоуп Урыстәыла зегьы аҩныҵҟа зегь раасҭа мчы змоу акомпиутер *[[2016]] — Ростов аҳаиртә баӷәазаҟны ареис FZ-981 хыркәшахеит ҭахарала <noinclude>[[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 19|*]]</noinclude> aw5k9e3tkx7no10veq5796em9tz2f7s 10 22415 173916 137634 2026-09-11T09:53:19Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: официаллла→официалла 173916 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Francisco Franco 1959 (cropped).jpg|right|90px|раԥхьатәи аконцерт афиша]] *[[1626]] — Пьетро делла Валле Индиантәи Римҟа дхынҳәит. *[[1776]] — аҭауад Пиотр Урусов Петровтәи атеатр атруппа аныҟәгаразы азин ҷыда иоуит. *[[1795]] — Питр Бирон курлиандтәи аҳтәарҭа мап ацәикит. *[[1842]] — Венатәи афилармониатә оркестр (афиша асахь.) раԥхьатәи аконцерт. *[[1910]] — Анри Фабр[fr] Марсель ахыхь адунеи аҟны раԥхьаӡакәны агидроплан шьҭихит. *[[1930]] — Константинополь официалла Стамбул ахьӡхеит. *[[1939]] — Аинрал Франсиско Франко ақалақь Мадрид инапахьы игеит. *[[1963]] — Америка иҭыҵит ахәаԥшразы Альфред Хичкок итриллер «Аԥсаатә». <noinclude>[[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 28|*]]</noinclude> 3w1h461g5bzaamrp8fq6b9eve6u3hnm 10 22418 173917 137642 2026-09-11T09:53:23Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ҟзшьа→ҟазшьа 173917 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Tour eiffel at sunrise from the trocadero.jpg|right|80px|Эйфелева башня на закате]] *[[1854]] — акапитан Перри иапониаа Канагавтәи атрактат раҵаирҩит. *[[1889]] — Адунеизегьтәи ацәыргақәҵа аартра аламҭалазы аныҳәатә ҟазшьа аҭаны иаартын Эифельтәи абааш (асахь.). *[[1917]] — ЕАА 25 млн доллар ҳәа Даниаҟны Вест-Индиа адгьылқәа аанахәеит. *[[1936]] — Миунхен адегенеративтә ҟазара ацәыргақәҵа. *[[1943]] — Бродвеи аҟны иқәыргылоуп амиузикл «Оклахома!». *[[1959]] — Далаи-лама XIV акитаицәа рнапахьы иааргаз Тибет аҟнытә дыбналеит. *[[1968]] — «еиқәаҵәоу иҳабыра» ЕАА рыҟны Ареспублика Африка Ҿыц аԥҵаразы иқәгылеит. *[[1980]] — Леонид Брежнев ианашьоуп Ленеин ипремиа агәалашәарақәа рытрилогиазы. <noinclude>[[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 31|*]]</noinclude> egvbqzvoicfpujmwsq8y4d7g6o97m42 10 22424 173919 137958 2026-09-11T09:53:34Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: шықшәса→шықәса 173919 wikitext text/x-wiki [[Афаил:AhuTongariki.JPG|right|120px|Моаи]] *[[1242]] — аӡиа Чудское аҟны Аҵааршәыратә еибашьра ду. *[[1253]] — афранцисканец Рубрук Каракорум дааит *[[1722]] — Иакоб Роггевен европаа рахьтә раԥхьаӡа Пасха адгьылбжьахаҟны дыӡхыҵит (асахь.). *[[1794]] — Ареволиуциатә трибунал агильотинахь идәықәнаҵеит Жорж Дантони Камил Демулени. *[[1815]] — адгьылбжьаха Сумбава аҟны авулкан Тамбор ахәылҟьара ду. *[[1930]] — СССР Ацентртә комитет ақәҵарала иаԥҵоуп Ленини Аеҵәа Ҟаԥшьи аорденқәа *[[1955]] — 80-шықәса зхыҵуаз Уинстон Британиа ду аԥыза-министрра имаҵура аанижьит *[[1998]] — аусура иалагеит адунеи аҟны зегьы реиҳа иауу ацҳа <noinclude>[[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 5|*]]</noinclude> 3v5vi1tkuos9nn8eyfmv7w0t8kx5z1v 10 22425 173920 137959 2026-09-11T09:53:37Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ареспбулика→ареспублика 173920 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Francesco Petrarca01.jpg|right|110px|Лаура]] *[[1327]] — авиньонтә ныхаҟны апоет Петрарка имуза (Лаура) дибеит (асахь.) *[[1652]] — Иан ван Рибек Аладатәи Африка раԥхьатәи европатәи аиланхарҭа аԥиҵеит *[[1814]] — Наполеона I иахҳәареи Бурбонаа рдинастиа аиҭашьақәыргылареи *[[1896]] — Афина раԥхьатәи Олимпиатәи ахәмаррақәа ианрылага *[[1909]] — америкатәи аҭҵааҩы Роберт Пири, раԥхьаӡа Аҩадатәи аполиус аҟны днаӡеит ҳәа иԥхьаӡоуп *[[1917]] — ЕАА Актәи адунеитә еибашьра ианалагаз *[[1920]] — Верхнеудинск Наскьамрагыларатәи ареспублика алаҳәара *[[1994]] — еихсны икарыжьит африкатәи ахадацәа ҩыџьа: Сиприен Нтарьямиреи Жиувенал Хабиаримани зҭаз аҳаирплан <noinclude>[[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 6|*]]</noinclude> 3objgcxtm575tqxt39nyrkc3coxvf2i 10 22428 173921 137962 2026-09-11T09:53:41Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: пробел перед , ; ×1; архәтақәа→архәҭақәа 173921 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Jumbo1St.jpg|right|120px| Джамбо ибаҟа, Канада]] *[[1667]] — парижтәи Лувр аҟны имҩаԥысит аҭоурых аҿы раԥхьаӡатәи асахьаркыратә цәыргақәҵа *[[1860]] — Едуар де Мартенвиль иҟоу анҵамҭақәа рахьтә ижәытәтәиқәоу иреиуоу ауаҩытәыҩсатә бжьы аниҵеит *[[1865]] — ЕАА рыҟны атәылауаҩратә еибашьра: аладуаа рыр рыдҵаҟаҵаҩ хада Аппоматокс амҵан ир иманы дхьаҵит *[[1882]] — америкатәи ашоумен Барнум ЕАА рыҟны инеигеит еицырдыруа аслан Джамбо (асахь.) *[[1945]] — асоветтә архәҭақәа Кионигсберг ргеит хьаҳәа-ԥаҳәарада *[[1948]] — «Иргуни» «Лехи» аибашьҩцәа Деир-Иасин ҳәаҭыхла иалалеит *[[1966]] — Аҩбатәи Ватикантәи аныха ззин ыҟам ашәҟәқәа р-Индекс аԥнахит *[[1989]] — асоветтә архәҭақәа Қарҭ амитинг еимдырпит; иҭахаз 16-ҩык ыҟоуп <noinclude>[[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 9|*]]</noinclude> p01o5uf9j034tb2ewkhof3mlhyzyzt1 10 22429 173918 137963 2026-09-11T09:53:27Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: акшьҭахь→ашьҭахь 173918 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Titanic.jpg|right|100px|«Титаник» Саутгемптонаҿы]] *[[1710]] — автортә зин азы адунеи аҿы раԥхьатәи азакәан – «Акралԥҳәыс Анна лыстатут» амч аиуит. *[[1826]] — Аеллинтә револиуциа: шықәсы ашьҭахь Месолонгион ақалақь каҳаит *[[1912]] — «Титаник» (асахь.) саутгемптонтәи абаӷәазаҟнытә иҵыхәтәантәихаз раԥхьатәи аныҟәарахь идәықәлеит *[[1917]] — Ниу-Иорк иаатит Марсель Диушан аписсуарҵәҟьа ахьцәыригаз ацәыргақәҵа *[[1934]] — Ацқьа Бавон иныхаҿы Генттәи аӡатәқәҵарҭа аԥенџьарқәа руак шыӡыз ааԥшит *[[1940]] — Исландиа Даниа иалҵҵәҟьеит *[[1959]] — иапониатәи ашьҭрамдаҩ апринц Акихитои Митико Сиодеи аҭаацәара иалалеит *[[1970]] — автомашьына «Жигули» амарка аҭыжьра иалагеит *[[2010]] — Смоленск амҵан иҟалаз авиа машәыр аан Польша анапхгара рҭахара <noinclude>[[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 10|*]]</noinclude> k3t43wkhea7v3sd4wsuyzuhcuul7knf 10 22442 173922 138307 2026-09-11T09:53:45Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: пробел перед , ; ×1 173922 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Djingareiber cour.jpg|right|80px|Мечеть в Тимбукту]] *[[1653]] — Оливер Кромвель Кыраамҭатәи апарламент ауижьит *[[1828]] — Рене Калье ақьырсианцәа рахьтә раԥхьа аԥсыламнқәа рзы иԥшьоу ақалақь Тимбукту (асахь.) *[[1841]] — икьыԥхьуп аҭоурых аҟны раԥхьатәи адетективтә жәабжь *[[1862]] — Луи Пастери Клод Бернари қәҿиарала деконтаминациа аметод аԥышәара азыруит (адеконтаминациа -амикроорганизмқәа рнырҵәара аинфекциатә шәарҭадара алыршара хықәкы иҟаҵаны) *[[1917]] — абольшевикцәа ргазеҭ «Правда» аҟны икьыԥхьын Апрельтәи атезисқәа *[[1939]] — Билли Холидеи иҭалҩит аҿагыларатә ашәа «Strange Fruit» *[[1978]] — асоветтә ҳәаа иахысыз авиалаинер Boeing 707 асоветтә ԥылаҩ деихсит, мчыла иагьиртәеит *[[1999]] — «Колумбаин» ашкол аҟны массала ауаҩшьрақәа <noinclude>[[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 20|*]]</noinclude> 1fgslbqcippsc6q216u31xsnuh448ls 10 22449 173923 138761 2026-09-11T09:53:50Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: акалақьтә→ақалақьтә 173923 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Day after Saur revolution.JPG|right|120px|Улицы Кабула на следующий день после революции]] *[[1565]] — Лопес де Легаспи Филиппинтәи адгьылбжьақәа рыҟны дыӡхыҵын, Себа ақалақь ашьапы икит *[[1805]] — ЕАА рыр Дерна ақалақь рнапаҿы иааргеит Варваритәи аҿықә аҟны (уажәы Ливиа) *[[1925]] — СССР Жәлар ркомиссарцәа рхеилак «Ақалақьтә еиланхарҭақәа рыҟны атәылауаа ашәҟәы рҭагаларазы» ақәҵара *[[1945]] — италиатәи апартизанцәа Донго анемецтә униформала зҽеиҭазкыз адиктатор Муссолини дааныркылеит *[[1967]] — Монреаль Адунеизегьтәи ацәыргақәҵа аадыртит *[[1978]] — Афганистан Апрельтәи ареволиуциа (асахь.) *[[2005]] — авиалаинер Airbus А380 раԥхьатәи аԥырра *[[2007]] — естониатәи амчхарақәа демонтировали «Аџьазтә солдат» ибаҟа еимыхны аԥсыжырҭахь ииаиргеит <noinclude>[[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 27|*]]</noinclude> 3qcdk979a3e5w2bzbcieyz1xq353kcz 10 22547 173924 138872 2026-09-11T09:53:56Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ацәахәа→ацәаҳәа 173924 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Solar eclips 1999 6.jpg|right|100px|Чётки Бейли]] *[[1252]] — Иннокенти IV адин ҵас ацәхьаҵразы зыгәҩара рымаз рыргәаҟразы азин ҟаиҵеит *[[1602]] — Бартоломьиу Госнольд европаа рахьтә раԥхьаӡа Кеип-Код даҭааит *[[1768]] — Генуеатәи ареспублика адгьылбжьаха Корсика Франциа ианаҭеит *[[1836]] — астроном Ф. Беили иааиртит «Беили иҭеисԥыҳәа» (асахь.) *[[1904]] — аминԥыныгалаҟаҵага «Амур» иапониатәи акәыоӡыӷбақәа ӡаанарҟәрылеит «Хацусеи» «Иасимеи» *[[1928]] — амультфильм «Аҳаирплан хага» аҟны имҩаԥысит Микки Маус акинодебиут *[[1935]] — иаатит Москватәи аметрополитен аԥхьатәи ацәаҳәа *[[1943]] — Сталин идҵала Ахԥатәи аинтернационал еимырпуп <noinclude>[[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 15|*]]</noinclude> enmjxcvspvxbj6wvewlkagkrpa2sstl 10 22554 173925 138871 2026-09-11T09:54:00Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: «Наполеон IФранциа»→«Наполеон I Франциа»; иалнагеит→иалагеит 173925 wikitext text/x-wiki [[Афаил:NAMA Machine d'Anticythère 1.jpg|right|100px|Антикитерский механизм]] *[[1673]] — Жак Маркетти Луи Жольеи ныҟәара идәықәлеит Абжьаратә Мраҭашәара аӡиасқәеи аӡиақәеи рыла *[[1724]] — исландиатәи авулкан Крабла анхәыҵҟьа зыдиаметр 320 метра иҟаз акратер шьақәгылеит *[[1801]] — Суворов ибаҟа Петербург ныҳәаҵас аартра *[[1809]] — Наполеон I Франциа Апапатә област ишадҵахо атәы рылеиҳәеит *[[1900]] — Чикаго иҭыҵит ашәҟәы «Атәыла Оз аҟнытә анашанаҟаҵаҩ џьашьахәы» *[[1902]] — археолог Валериос Стаис ажәытәеллин ӷба аԥҽыхақәа рыҟны иԥшааит аџьазә агьежьцыркқәа (асахь.) *[[1990]] — Агәабзиарахьчара адунеизегьтәи аиҿкаара аԥсихикатә чымазарақәа рсиа иалагеит агомосексуалтәра *[[2007]] — Москва аканонтә еиҿцааразы Акт иаҵаҩуп <noinclude>[[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 17|*]]</noinclude> 6h12ju31vqts0tz9i3d77x1hrk00n97 10 22555 173926 138874 2026-09-11T09:54:03Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: аҭаҭацәа→аҭаацәа; рхарҵәара→рхархәара 173926 wikitext text/x-wiki [[Афаил:LhotseMountain.jos.500pix.jpg|right|120px|Лхоцзе]] Международный день музеев *[[1703]] — урыстәылатәи афлот аҭоурых аҟны раԥхьатәи аидыслара *[[1753]] — Елизавет Пиотр-иԥҳа лусԥҟала иаԥҵоуп Урыстәыла раԥхьатәи абанк *[[1848]] — Франкфурт-на-Маине иаатит раԥхьатәи азеиԥшгерманиатәи апарламент *[[1944]] — крымтәи аҭаацәа Крымнтәи рхархәара алагамҭа *[[1956]] — Ернст Раисси Фриц Лухзингери раԥхьаӡакәны Лхоцзе ашьхеибаркыра ихалеит (асахь.) *[[1958]] — Каннатәи акинофестиваль аҟны «Ахьтәи пальматә махәҭа» асоветтә фильм «Летиат журавли» («Иԥыруеит аԥҟақәа») иаиуит *[[1992]] — ирылаҳәоуп о вступлении в силу ( ианрыдыркыла инаркны 203 шықәса рышьҭахь) ЕАА р-Конституциахь 27-әи арҽеира амч шиуз атәы, уанӡа арҽеирақәа рыдыркылаӡомызт *[[2009]] — Новороссисктәи атоннель Ду аусура иалагеит <noinclude>[[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 18|*]]</noinclude> 1oa4jc3tntv83mz7e0cfzjtkaaycye5 10 22558 173927 138889 2026-09-11T09:54:07Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: амышн→амшын 173927 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Michelangelo's Pieta 5450 cut out black.jpg|right|100px|«Пьета»]] *[[1502]]— Жуан да Нова Ацқьа Елена лыхьӡ зху адгьылбжьахала ааиртит. *[[1864]]— ачерқьесцәа рабашьра ахыркәшара ианамаданы Адәҳәыԥш  Ҟаԥшь аҟны арратә парад. *[[1879]]— Икике амҵан аибашьра, Аҩбатәи аокеанҭынчтәи аибашьраан Перуи Чили рыфлотқәа рыбжьара арра-мшынтә еибашьра *[[1892]]— Милан имҩаԥысит Италиатәи акомпозитор Леонкавалло иопера «Паиацы» адунеитә премиера *[[1904]]— Париж иаԥҵоуп Жәларбжьаратәи ашьапылампыласразы афедерациа *[[1927]]— Spirit of St. Louis аҳаирплан ала Чарльз Линдберг Атлантика дахыԥрааит. *[[1972]]— Ласло Тот ацаҟьа жьаҳәа шьҭыхны Микеланџьело искульптура «Пьету» дажәлеит (асахь.). *[[1982]]— Фолклендтәи аибашьраан Британиа ду Фолклендтәи адгьылбжьахалақәа рыҟны амшын десант аӡхыҵра хацнаркит. <noinclude>[[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 21|*]]</noinclude> r4a24wovsef3p08dcm4urbwzr1hy31y 10 22569 173928 138897 2026-09-11T09:54:13Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: атетар→атеатр 173928 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Benjamin-Constant-The_Entry_of_Mahomet_II_into_Constantinople-1876.jpg|right|100px|Вступление Мехмеда II в Константинополь (Б. Констант, 1876)]] *[[1453]] — Константинополь каҳаит, Византиатәи аимпериа хыбгалеит (сахь.) *[[1536]] — абернцәа Франсуа Бонивар Шильонсктәи абааҟнытә ихы дақәиҭыртәи *[[1790]] — Род-Аиленд аԥхьатәи аколониақәа рыҟнытә аҵыхәтәан ЕАА р-Конституциа идикылеит *[[1832]] — Канада официалла иаартын аӡиас Оттавеи аӡиа Онтариои еимаздооз аканал Ридо *[[1913]] — парижтәи атеатр аҿы Елисеитәи Адәқәа рыҟны абалет «Ааԥын иԥшьоу» апремиераҿы аилаҩынтрақәа *[[1942]] — Бинг Кросби И. Берлин иажәақәа рыла асингл-бестселлер «White Christmas» иҩит *[[1953]] — зыгшрагоу ахаҿы (шерпа) Н. Тенцинги новозеландиаҿыцуаҩы Е. Хиллариә Еверест раԥхьа рхалара *[[1990]] — Борис Ельцин РСФСР Иреиҳаӡоу асовет ахантәаҩыс далхуп <noinclude>[[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 29|*]]</noinclude> lk4lys60i9c79bje6mhr0u31ms1owkx 10 22575 173929 139085 2026-09-11T09:54:18Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: алагалмҭа→алагамҭа 173929 wikitext text/x-wiki [[Афаил:StLouisPorthole.jpg|right|90px|Беженцы на борту парохода «Сент-Луис».]] *[[1878]] — Османтәи аимперия Британиа анапхгаразы ианаҭеит адгьылбжьаха Кипр *[[1916]] — Актәи адунеитә еибашьра: Галициа Брусиловтәи ажәылара алагамҭа *[[1920]] — Трианонсктәи аиқәшаҳаҭрала Венгриа иацәыӡит 72 % адгьыли 64 % ауааԥсыреи *[[1923]] — Соловецктәи аҵак ҷыда змоу алагер раԥхьатәи абаандаҩцәа аднакылеит *[[1939]] — ЕАА реиҳабыра анацисттә Германиантә 963-ҩык ахҵәацәа-ауриацәа зҭаз аӷба адкылара мап ацәнакит *[[1940]] — Аҩбатәи адунеитә еибашьра: британиатәи аибашьцәа Диункеркынтәи ревакуациа ахыркәшара *[[1942]] — Аҩбатәи адунеитә еибашьра: атолл (акораллтә адгьылбжьаха) Мидуеи аҟны аибашьра алагамҭа *[[1989]] — Урыстәылеи СССР-и рҭоурых аҟны зегь раасҭа идууыз Уфа амҵан аихамҩатә катастрофа. <noinclude>[[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Рашәарамза 4|*]]</noinclude> tv07he8x7xpj58hv02kte51qkypwdob 10 22576 173930 139086 2026-09-11T09:54:22Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: аҵаруаа→аҵарауаа 173930 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Открытие памятнику Александру III.jpg|right|120px|Открытие памятника Александру III]] *[[1465]] — кастильтәи амагнатцәа акрал Генрих Бессильныи ицәаҳа хәымгарыла иазныҟәеит *[[1744]] — Петербург иаԥҵоуп Порцелинтәи (афарфортә) амануфактура *[[1783]] — аишьцәа Жозеф-Мишельи Жак-Етьенн Монгольфье раԥхьатәи аҳаир мпышҭа рышьҭит ажәҩан ахь *[[1862]] — Франциа Кохинхин анапахьы аиагара злалыршахаз Саигонсктәи аиқәшаҳаҭра *[[1909]] — Санкт-Петербург Знаменсктәи ашҭаҿы иаартын Александр III ибаҟа (асахь.) *[[1933]] — ЕАА р-Конгресс ахьтәымонетатә стандарт мап ацәнакит *[[1947]] — ЕЕА аҳәынҭмаӡаныҟәгаҩ Џьарџь Маршалл Европазы аибашьра шьҭахьтәи апрограмма иҩит *[[1995]] — Боулдер ақ. Колорадатәи ауниверситет аҵарауаа Бозе — Еинштеин иконденсат роуит <noinclude>[[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Рашәарамза 5|*]]</noinclude> n8vy29w1a5vqvexh4apvft1ftzm54pm 10 22581 173931 139091 2026-09-11T09:54:26Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ишьҭуп→ишьҭоуп 173931 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Ludwig II portrait by Gabriel Schachinger.jpg|right|80px|Людвиг II Баварский]] *[[1596]] — Виллем Баренц иааиртит Медвежи захьӡу адгьылбжьахала *[[1829]] — актәи анышьтә регата «Оксфорд — Кембриџь» *[[1871]] — америкатәи ар Кореиа иӡхыҵит *[[1886]] — аҳақьымцәа рконсилиум акрал Лиудвиг Бавариатәи ихы шеилаԥсоу иақәшаҳаҭхеит (асахь.) *[[1936]] — СССР иаԥҵоуп акиностудиа «Соиузмультфильм» *[[1943]] — авенгр Ласло Биро ашариктә ҩыга апатент ҟаиҵеит *[[1973]] — адунеи аҟны зегь раасҭа ибеиоу ауаҩы имаҭа дырӷьычит *[[2003]] — акосмос ахь ишьҭоуп марсӷба «Спирит» <noinclude>[[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Рашәарамза 10|*]]</noinclude> 3cb73abkdn4ovp5yd2h8rlnhyos670s 10 22614 173968 140409 2026-09-11T09:57:17Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ашәшықәсақәа→ашәышықәсақәа; китатәи→китаитәи 173968 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Zheng He.jpg|right|80px|Памятник Чжэн Хэ]] Адунеизегьтәи ашоколад амш. *[[1302]] — Ахьтәы маҳмызқәа реидыслара: Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы арыцартә ҽыр ашьаҟауаа ирыҵахеит *[[1405]] — китаитәи афлотеиҳабы Чжен Хе (асахь.) Африка аԥшаҳәахьы дыӡсо ддәықәлеит *[[1783]] — Афранцыз ҭҵаарадырратә академиа афақьӷба апроект азырхиара аус ааннакылеит лыҵшәа змам акы аҳасабала *[[1804]] — ЕАА ахада ихаҭыԥуаҩ Аарон Берр адуелл аҟны афедералистцәа рпартиа аԥҵаҩы Александр Гамильтон диеихсны дишьит *[[1859]] — Санкт-Петербург иҟоу Исаак иныхабаа аԥшьара *[[1893]] — Кокити Микимото раԥхьаӡакәны иԥсабаратәым абырлаш иоуит *[[1941]] — Витебск акаҳареи Могилиов амҵан асовет архәҭақәа рыкәшареи *[[1995]] — сербиатәи ар Босниатәи аибашьраҟны Сребреница ранпахьы иааргеит, уи анаҩс иабџьардаз аԥсылманцәа массала рышьра алагеит <noinclude>[[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Ԥхынгәымза 11|*]]</noinclude> m5k1equd7z9cxwys4724mh6rupoy5t4 10 22765 173961 143795 2026-09-11T09:56:46Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: раԥхатәи→раԥхьатәи 173961 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Vasa from port1.jpg|right|90px|Корабль «Ваза»]] *[[610]] — иҟалараны иҟоу аҵх арыцхә еибыҳәарала *[[1500]] — апортугалец Диогу Диаш иааиртит Мадагаскар адгьылбжьахала *[[1519]] — Магеллан аҭоурых аҟны раԥхьаӡакәны адунеизегь акәшаразы дандәықәла *[[1628]] — раԥхьатәи аӡсараан иааҳәын иӡааҟәрылеит ашведцәа рыфлот «Ваза» (асахь.) *[[1675]] — Карл II Стиуарт Гринвичтәи аобсерваториа раԥхьатәи ахаҳә шьҭеиҵеит *[[1792]] — Афранцыз револиуциа: ахан Тиуильри ажәлара, Людовика XVI амчра имхреи ирбаандаҩтәреи *[[1985]] — Чажма ашыцә аҟны арадиациатә машәыр аныҟалаз *[[2003]] — урыстәылатәи акосмонавт Иури Маленченко «икосмостә чара» <noinclude> [[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Нанҳәамза 10|*]] </noinclude> 6nnaisaxcnk52hlk9gome8ueme96u3q 10 22769 173960 143798 2026-09-11T09:56:42Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: иаҳасбала→иаҳасабала 173960 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Na bagnety.jpg|right|80px|Польский плакат военного времени]] *[[1521]] — Ернан Кортес ацтекцәа раҳҭнықалақь Теночтитлан рымпыҵадархалеит *[[1536]] — амонахцәа Енриак-ӡи иапониатәи аҳҭнықалақь Киото Нитирен ишьҭаныҟәаҩцәа иныхабаа рыблит *[[1553]] — Мигель Сервет женеватәи кальвинистцәа дбаандаҩыртәит еретикк иаҳасабала *[[1704]] — афранцузцәа агерцог Мальборо иҟны раҵахара *[[1905]] — ашвед-норвегиатәи униа аԥыргаразы ареферендум *[[1920]] — Варшаватәи аибашьра (асахь. — аибашьраантәи аплакат) *[[1997]] — америкатәи анимациатә сериал «Аладатәи апарк» актәи асериа апремиера *[[2007]] — адәыӷба «Неватәи експресс» амашәыр ианақәшәаз <noinclude> [[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Нанҳәамза 13|*]] </noinclude> kf5kwzoqkvt79em89w2iodtortzhud0 10 22775 173959 143805 2026-09-11T09:56:37Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: пробел перед , ; ×1; адахьтәи→адәахьтәи 173959 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Fleurs du mal.jpg|right|80px|Первое издание «Цветов зла» с пометками автора]] *[[636]] — Иармук амҵан аиааира иалҵшәаны арабқәа Шьамтәыла рнапаҵаҟа иҟалеит *[[1672]] — «арыцҳарақәа рышықәс»: Гаага адәахьтәи ахынҭаҩынҭарақәа раан, апенсионари дуӡӡа Иан де Витт дҭахеит *[[1794]] — «икажьыз аҵлақәа рымҵан аибашьра» америкатәи ахҵәацәеи аиндеицтә абшьҭрақәа реидгылеи рыбжьара *[[1857]] — акьыԥхьымҭа «Ацгьара ашәҭқәа» акәша-мыкәша аҭыӡшәа (асахь.): апоет Шарль Бодлер ахараԥса идҵоуп «ауаажәларра ахьымӡӷ дыргаразы» *[[1882]] — Қьырса Аҿыхҩы иныхабааҟны раԥхьаӡакәны инагӡоуп Пиотр Чаиковски иувертиура «1812 год» *[[1940]] — аселекционер Николаи Вавилов ирбаандаҩтәра *[[1968]] — аоперациа «Дунаи»: Варшаватәи аиқәшаҳаҭра иатәу ар Чехословакиа иалалеит Прагатәи ааԥын ахәаҽразы *[[1988]] — иран-ирактәи аибашьра хыркәшахеит (1980—1988), еиқәырхоуп астатус-кво <noinclude> [[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Нанҳәамза 20|*]] </noinclude> n56nsqhmxmmfr4ci5cvhkcpzn8c4sbo 10 22778 173957 145855 2026-09-11T09:56:26Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: аецәақәа→аеҵәақәа 173957 wikitext text/x-wiki [[Афаил:MolotovRibbentropStalin.jpg|right|90px|Подписание Пакта Молотова-Риббентропа]] *[[1382]] — аҭаҭар хан Тохтамыш иҿагыларазы Москва ахьчараан Урыстәыла абзарбзан рхы иадырхәеит раԥхьаӡакәны *[[1552]] — аурыс аҳ Иван Грозныи ир Казан иакәшеит *[[1572]] —Париж Варфоломеитәи аҵх аныҟалаз *[[1913]] — Копенгаген иаартын Андерсен илакә афырхаҵа – Ӡызлан аскульптура *[[1935]] — ирыдыркылеит ЖӘРР (СНК) Кремль абаа иахагылаз агербтә уарбақәа хә-кәакьҭак змоу аеҵәақәа рыла аԥсахразы ақәҵара. *[[1939]] — Москва Молотов — Риббентроп ипакт иаҵаҩуп(асахь.) *[[1943]] — Харьков ақалақь ахынтә раан анемец ар рыҟнытә ахы иақәиҭтәын *[[1968]] — Ринго Старр аамҭала The Beatles далҵит <noinclude> [[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Нанҳәамза 23|*]] </noinclude> jj0s0jn6jxm9xppwhgnnehyt7gxrlfe 10 22792 173951 146593 2026-09-11T09:55:55Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: иааиԥырҟьаӡакәа→иааиԥмырҟьаӡакәа 173951 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Turtle model at the Royal navy submarine museum.jpg|right|85px|Подводная лодка «Черепаха»]] * [[1191]] — Ахԥатәи аџьартә ныҟәара: Арсуф амҵан аибашьра Саладини Ричард Алым Гәы зызҭоуи рыбжьара * [[1776]] — аӡаҵаҟатәи анышьа «Акәуа» (асахь.) Ниу-Иорк абаӷәазаҟны сааҭктәи абомба ашьақәыргылара аҽазнашәеит * [[1812]] — 1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатә еибашьра: Бородинтәи ажәылара * [[1856]] —Кремль иҟоу Алацәеиқәыԥсара аныхабааҟны Александр II агәыргьын ихаҵара мҩаԥысит * [[1901]] — Ихетуанеи ақәгылара: Цинтәи аимпериеи 11 ҳәынҭқарреи Ахыркәшаратә ԥкаанҵа иаҵарҩит * [[1916]] — Актәи адунеитә еибашьра: ихыркәшахеит аур ар Брусиловтәи ржәылараҟны иргаз аиааира ала * [[1940]] — Лондон анемеццәа 50 -ҵхы иааиԥмырҟьаӡакәа ицоз абомбақәа ралажьлра иалагеит * [[2011]] —ахоккеитә клуб «Локомотив» ахәмарҩцәеи азыҟаҵаҩцәеи Иарославль иҟалаз авиакатастрофаҟны рҭахара <noinclude> [[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Цәыббрамза 7|*]] </noinclude> 3p5p5f3wjivml0wmbcnjm2j24pm7cz2 10 22794 173950 146597 2026-09-11T09:55:52Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: аррратә→арратә 173950 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Kazan Cathedral in 1900.jpg|right|120px|Казанский собор]] * [[1493]] — Хорватиа Османтәи аимпериа анапаҵаҟа иаанагеит. * [[1776]] — идҵоу аҩадамерикатәи аколониақәа ЕАА рыхьӡ рхырҵо иалагеит. * [[1801]] — Санкт-Петербург ашьапы куп Казантәи аныхабаа (асахь.). * [[1886]] — Берн автортә зин азы раԥхьатәи жәларбжьаратәи аиқәшаҳаҭра иаҵаҩуп. * [[1905]] — Урыстәыла иҭыҵит ауниверситетқәа равтономиеи урҭ аректорцәа ралхразы рзини ирызку аусԥҟа * [[1913]] — аурыс арратә ԥырҩы Пиотр Нестеров раԥхьаӡакәны зыԥсы ҭам аиқәҳәалара ҟаиҵеит. * [[1999]] — шәҩыуаак иреиҳаны иҭахеит Москва Гурианов имҩаҟны иҟалаз артҟәацра иахҟьаны. * [[2001]] — аметил сԥирт рхараханы иагеит Пиарну 68 –ҩык ауааԥсыра <noinclude> [[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Цәыббрамза 9|*]] </noinclude> fblrvjuhrdr1e6njp01bnet60xj6k4s 10 22795 173947 146600 2026-09-11T09:55:42Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: аџьыџньтәылатә→аџьынџьтәылатә 173947 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Saint-Germain-en-Laye - château02.jpg|right|120px|Сен-Жерменский дворец]] * [[1627]] — Ла-Рошели акардинал Ришелье Анри де Роган дызхагылаз агугенотцәа дрыкәшеит * [[1693]] — Пиотр I ашьапы икит 24-бзарбзантә ӷба «Ацқьа Павел» * [[1725]] — Екатерина I Алеқсандр Неватәи иорден аԥылҵеит * [[1839]] — имҩаԥысит Қьырса Аҿыхҩы Иныхабаа официалла ашьапы акра 1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатә еибашьра ахьӡала ́́ * [[1855]] — Крымтәи аибашьра: Англиа, Франциа, Сардиниа ар Севастополь рымпыҵархалеит * [[1894]] — Лондон адунеи аҟны раԥхьаӡакәны амашьынаныҟәцаҩ арыжәтә ыжәны автомашьына аныҟәцаразы ахарԥса иршәоуп * [[1919]] — Сен-Жерменсктәи ахан (асахь.) аҟны иаҵаҩуп Антанта атәылақәеи Австриеи рыбжьара аҭынчразы аиқәшаҳаҭра * [[1960]] — XVII аԥхынтәи Олимпиатә хәмаррақәа рыҟны амарафонтә ыҩраҟны аиааира игеит уанӡа аӡәгьы изымдыруаз ефиопиатәи аҩҩы Абебе Бикила, зшьапы хтны иҩуаз <noinclude> [[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Цәыббрамза 10|*]] </noinclude> mvstytg49radzm1nh3p0i2xkby8bh4r 10 22801 173946 146611 2026-09-11T09:55:35Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: аҩажатәи→аҩадатәи 173946 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Theatre Obraztsov new.jpg|right|100px|Центральный театр кукол]] * [[1654]] — аурыс ар Реч Посполита Смоленск ақалақь рымырхит * [[1795]] — Франциа иаҿагыланы ақәԥараан англызқәа Каптәи аколониа рымпыҵархалеит * [[1859]] — Давид Ливингстон европаа рахьтә раԥхьа аӡиа Ньиаса аҿықә аҟынӡа инаӡеит * [[1915]] — Б. Вилькицк иекспидициа аҭоурых аҟны раԥхьаӡакәны аҩадатәи амшын мҩала мрагыларахьтә мраҭашәаранӡа инеит * [[1931]] — Сергеи Образцов иаԥиҵеит Акьанџьақәа ртеатр хада (асахь. — атеатр ахыбраҟны икнаҳау асааҭ) * [[1976]] — Шаварш Карапетиан иӡааҟәрылоз атроллеибус аҟнытә 20 –ҩык еиқәирхеит * [[1978]] — Иран иҟалаз Табасстәи адгьылҵысрааан 15-нызқьҩык ауаа ҭахеит * [[1999]] — 19 –ҩык ҭахеит Волгодонск иҟалаз атеракт аан <noinclude> [[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Цәыббрамза 16|*]] </noinclude> l75m38aks5ygd7ftbnuxfr36hb8x53q 10 22805 173944 146619 2026-09-11T09:55:26Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: аибаәьра→аибашьра 173944 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Monument to the Capture of Rome.jpg|right|90px|Брешь в стене у ворот Пия]] * [[1187]] — Саладин Иерусалим акәшара нап анаркит * [[1378]] — Аурым-католикатә ныха аиҟәшара ду * [[1519]] — Магеллан Санлукар абаӷәазаҟнытә Андалусиаҟа идәықәлара * [[1854]] — Альматәи аибашьра, Крымтәи аибашьраантәи актәи аидыслара * [[1870]] — Италиа аидҵара: Пиа агәашәқәа рыҟны (асахь.) Аврелиана аҭӡы ԥжәаны, аберсальерцәа Рим иалалеит * [[1918]] — бақәатәи акомиссарцәа иреихсны рышьра * [[1946]] — актәи Каннтәи акинофестиваль иалагеит * [[1954]] — ишьақәыргылоуп иагьхацыркуп «Фортран» аҟны иҩу актәи апрограмма * [[1994]] — Бақәа ашәышықәса аконтракт аҵаҩра <noinclude> [[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Иахьатәи ахҭысқәа|*]] [[Акатегориа:Цәыббрамза 20|*]] </noinclude> pca1wmt7ynerjy3aixwxyvwbmzgxto5 0 24555 173912 171511 2026-09-11T09:53:00Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: нет пробела после . ×1 173912 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Нелли Золотинск-иԥҳа Ҭарԥҳа |даҽа ахьӡ=Нелли Золотинсковна Тарба |афото=Тарба Нелли Золотинсковна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Нелли Золотинск-иԥҳа Ҭарԥҳа |аира арыцхә={{date|20|11|1934}} |аира аҭыԥ=[[Дәрыԥшь]] ақыҭа, [[Гәдоуҭа араион]], [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика]] |аԥсра арыцхә={{date|29|1|2014}} |аԥсра аҭыԥ=[[Аҟәа]] ақалақь, [[Аԥсны]] |аусура=аԥсуа поет, апрозаик, ауаажәларратә усзуҩы }} '''Нелли Золотинск-иԥҳа Ҭарԥҳа''' ({{lang-ru|Нелли Золотинсковна Тарба}}; {{date|20|11|1934}} [[Дәрыԥшь]] ақыҭа – {{date|29|1|2014}} [[Аҟәа]]) — [[Аԥсуаа|аԥсуа]] поет, апрозаик, ауаажәларратә усзуҩы. Аԥсны жәлар рышәҟәыҩҩы. Аԥсни Қырҭтәылеи рҟны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа алауреат (2004; ароман «Амшын ҳәынҭқар Ҳаиҭ» азы). СССР-и (1957) [[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла|Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа]] рлахәыла, [[Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла]] алахәыла (1999). Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Аҵара лҵон Дәырԥшьтәи абжьаратәи ашкол аҟны. А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аԥсуа сектор далгеит (1959). Аус луан ашәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аредакторс (1961), аредактор еиҳабыс (1968), адиректор ихаҭыԥуаҩс (1988). Ашьҭахь – Асоветтә хәыҷтәы фонд (Аԥсны ахәыҷтәы фонд ҳәа ишьақәгылаз) Аԥснытәи аҟәша деиҳабын. Раԥхьатәи лажәеинраалақәа хԥа кьыԥхьын «Альманах» (№4) аҟны 1952 шықәсазы. Лырҿиамҭақәа (Аочеркқәа убрахь иналаҵаны) рнылон ажурналқәа: «Алашара», «Амцабз», «Абаза», «Черкесскии мир», агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны», «Советская Абхазия», «Еҵәаџьаа», «Литературная газета» ([[Москва]]); «Антология абхазской поэзии» (М., 1958); «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-Москва, 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009); аизга «Ахаҵарашәа. Ажәеинраалақәа. Ажәабжьқәа. Астатиақәа .Песнь мужества. Стихи. Рассказы. Статьи» (Аҟәа-Сухум, 1995); аочеркқәа реизга «Аамҭеи ауааи» еиуеиԥшым аҭыжьымҭақәа; ашәҟәы «Сухумские мотивы. (2500-летию Сухума посвящается) (М., 2005) уҳәа егьырҭгьы. Н. Ҭарба 30 инареиҳаны апоетикатәи, апрозатәи, апублицистикатәи ҩымҭақәа еидызкыло ашәҟәқәа дравторуп. Лпиеса «Амра аԥҳа» акәзар, К. Шь. Ломиа ипоема «Амра аԥҳа» амотивқәа рыла иҩуп. 1978 ш. иқәыргылан С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҟны. Араҟа иқәыргылан аҩбатәи лпиеса «Ашәа аԥҵара мариам». Н. Ҭарба лырҿиамҭақәа жәпакы еиҭагоуп аурыс, аукраин, аҟабарда, ақырҭуа уҳәа абызшәақәа рахь. Аԥсшәахь еиҭалгеит А. де Сент-Екзиупери иҩымҭа «Апринц хәыҷы», Лесиа Украинка – «Абна лакә», И. Фучик - адокументтә-сахьаркыратә шәҟәы «Ашьацҳәа зыхәда иахаршәу ирепортаж» уҳәа егьырҭгьы. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Бзиа избоит амҩа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1955. *Ааԥынра агәы. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Аҟәа, 1958. *Бзыԥтәи аповест. Аповест. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1961. *Ақәыԥшреи агәҭыхеи. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1964. *Маҵиса. Аԥсымра ашәа аԥҵара мариам. Аповестқәа. Ажәабжьқәа. Апиеса. Аҟәа, 1967. *Ҭаҭрашь-Гьаргьалашь. Ахәыҷтәы поема. Аҟәа, 1968. *Аԥа. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1969. *Аразҟы шкәакәа. Алирикатә етиудқәа, аповест, апиеса. Аҟәа, 1971. *Аимак џьашьахәы. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 1973. *Аҽыхәа иаҵәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1974. *Хаҭажәыҟәеи Саҭажәыҟәеи рлакә. Апоема. Аҟәа, 1976. *Сабацәа рашәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1978. *Мышәи-Шьапажәи анбанқәа рыхҭыси, арԥыс хәыҷы Хәажәарԥыси. Апоема ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 1979. *Ашьыжь шана. Ажәеинраалақәеи апиесеи. Аҟәа, 1980. *Ажәеинраала ҿыцқәа. Ани аԥеи. Амԥсреи. Апоема. Аҟәа, 1983. *Ажәеинраалақәа. Абалладақәа. Алирикатә поемақәа. Аҟәа, 1983. *Ажәеинраалақәа. Абалладақәа. Алирикатә поемақәа. Аҟәа, 1984. *Уҷкәыннаҵ. Аповестқәа. Ажәабжьқәа. Адрама. Аҟәа, 1985. *Ақәра: Апартиазы ашәа (Акантата), Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Аҟәа, 1987. *Ихәу ашәҟәы. Ажәеинраалақәа. Аибашьраанӡатәиқәа – аибашьрашьҭахьтәиқәа. Уи ашьҭахьтәиқәа иахьатәиқәа. Апоемақәа. Аессеқәа. Аҟәа, 2000. *Амшын ҳәынҭқар Ҳаиҭ. Ароман-дилогиа. Абацәа рыдгьыл. Актәи ашәҟәы. Аҟәа, 2002. *Аҩымҭақәа. 4-томкны. Аҟәа, 2006-2010. *Алакәтәыла. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 2011. *аурысшәахь аиҭагақәа: Сердце весны. М., 1961. *Капля в море. Книга стихов. М., 1968. *Солнце мертвых. Повести. М., 1983. (Переиздание – Сухуми, 1989). *Белый конь. Стихи. М., 1984. *Волшебное утро. Стихи. М., 1988. *аҟабарда бызшәахь аиҭага: Адгьыл агәы. Ажәеинраалақәа. Нальчик, 1991. ==Анысмҩа== Нелли Ҭарԥҳа диит [[1934]] шықәса [[абҵарамза 20]] рзы, [[Гәдоуҭа араион]] [[Дәрыԥшь]] ақыҭан. Лқыҭа абжьаратә школ даналга, [[1954]] шықәсазы дҭалоит [[Аҟәатәи Аҳәынҭқарратә апедагогикатә институт]], далгоит [[1959]] шықәсазы. Акыршықәса инеиԥынкыланы аус луан ашәҟәҭыжьырҭа "Алашараҿы", Аԥсны Ахәыҷтәы фонд еиҳабыс даман. [[1952]] шықәса инаркны агазеҭқәеи ажурналқәеи рдаҟьақәа рҟны публицистк иаҳасабала дцәырҵуеит. [[1955]] шықәсазы раԥхьатәи лажәеинраалақәа реизга ҭыҵуеит. 1952 шықәса инаркны лхатә ҩымҭақәа раԥҵара далагоит. Лажәеинралақәеи, лпоемақәеи, лажәабжьқәеи зну аизгақәа 15 инареиҳаны дравторуп. Иланашьоуп Дырмит Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа, "Аԥсны жәлар рышәҟәыҩҩы" ҳәа ахьӡ лхуп. Нелли Ҭарԥҳа лыԥсҭазаара далҵит [[2014]] шықәсазы [[ажьырныҳәамза 29]] рзы. ==Амҳаџьырреи 37-тәи ашықәс еиқәаҵәақәеи== Раԥхьатәи аԥсуа поетесса Нелли Ҭарԥҳа диит хылҵшьҭрала Дәрыԥшь ақыҭа иатәыз Золотинска Ҭарба иҭаацәараҿы, лан Вера Чычԥҳа шьҭрала [[Аҷандара]]тәын. Нелли лаб мчыла [[Ҭырқәтәыла]]ҟа иахгаз аԥсуаа дырхылҵшьҭран. Аишьцәа хҩык рҟынтәи иара заҵәык иоуп атәым дгьыл аҟнытә зыԥсадгьыл ахь ахынҳәра зылшаз, иара убри ала иан даныԥсуаз илҳәаз лгәыхәтәгьы наигӡеит – лнышәынҭра аҟынтә уаԥсҵәык анышә [[Аԥсны]]ҟа, лыԥсадгьыл гәакьахь иааигеит. Нелли Ҭарԥҳа лани лаби рҭоурых [[1930-1939|30-тәи ашықәс]] еиқәаҵәақәа раан аԥсуа ҭаацәарақәа жәпакы ирызшаз алахьанҵа иаҩызан. Нелли хышықәса ракәын илхыҵуаз, [[1937]] шықәса нанҳәамза 20 рзы лаб данҭаркуаз. Иара убри ашықәсан [[жьҭаарамза 4]] рзы Золотинска Ҭарба дыршьит, аха иҭаацәа уи атәы рыздыруамызт, раб ихынҳәра акыршықәса иазыԥшын. Вера Чычԥҳа ҩыџьа лхәыҷқәеи лареи рхала ианаанха, Дәрыԥшь лхаҵа иҭаацәа рахь нхара диасит. Аха, нас лара лхаҭагьы дҭаркит, ахԥатәи лыԥҳа Лиудмила абахҭа агоспиталь аҟны диит. Нелли Ҭарԥҳа лыԥҳа Асида Ламиаԥҳа иазгәалҭоит: «Усҟантәи аамҭақәа рзы лаб аҵара змаз уаҩуп ҳәа дыԥхьаӡан, дзиндырҩын, иара уи адагьы дкоммунистын, сан лҿы иахьа уажәраанӡагьы иҵәахуп иара ишәҟәқәа – Ленини Маркси раԥҵамҭақәа реизга». Иҟоуп убасгьы аҵара змаз аԥсуаа еидгыланы рфотосахьа, [[Гәлиа, Дырмит Иосиф-иԥа|Дырмит Гәлиа]] дназлоу ауаа нагақәа, убарҭ дрывагылан Нелли лаб Золотинска Ҭарбагьы. Нелли лан Вера Чычԥҳа лыԥсы ахьынӡаҭаз лхаҵа ихабарк лаҳарц дашьҭан. Аҭаацәараҿы агәра ганы иҟан [[Сталин]] илагерқәа рҿы џьара дҭакуп ҳәа. Зны Сибра џьара Ҭарба зыжәлоу баандаҩык дыҟоуп ҳәа анраҳа, Нелли лашьа Сергеи иҽааидкыланы уахь дцеит. Аха уи аинформациа ҵабыргымхеит. Золотинска Ҭарба дышҭахаз иԥҳәыс ианлаҳа ҩажәа шықәса рышьҭахь ауп, убасҟан ауп ашәы анылшәылҵагьы. Нелли лыԥҳа Асида Ламиаԥҳа уи шыҟалаз машәырла еилылкааит уҳәар ауеит, жәларбжьаратәи аконференциаҿы дшыҟаз [[Қырҭтәылатәи Асоветтә Социалисттә Республика|Қырҭтәыла]] [[КГБ]] архивқәа лнапаҿы илоуртә даныҟала – лабду данырга аахыс 70 шықәса инареиҳаны иҵхьан. ==Раԥхьатәи аԥсуа поетесса== Нелли Ҭарԥҳа лҩымҭақәа уанрыԥхьо, лара ибзианы дыздыруа, лҩымҭақәагьы лҟазшьа шырныԥшуа гәеимҭарц залшом. Нелли Ҭарԥҳа зымҽхак ҭбаау поетессан. Уи апоезиа иаҷыдангьы, апрозеи адраматургиеи рымаҵ луан. Автор лырҿиамҭақәа зегьы рҿы лхатә бжьи, лхатә гьамеи, лманереи, лбызшәа артәашьеи рыла даҽа ҩымҭак иалаҩашьом. Иара убасгьы, Нелли Ҭарԥҳа лаб игәхьаагара лырҿиара зегьы иагәылсны ицоит. Лара дышқәыԥшӡаз ажәеинраалақәа рыҩра далагеит, Дәрыԥшьтәи ашкол данҭаз аамҭазы. Нелли лқыҭа Дәрыԥшь уамакала бзиа илбон, лыԥсы аҿҳәаран. Лыԥсадгьыли лыжәлари рыԥшӡара дазышәаҳәон лырҿиамҭақәа зегьы рҿы. Уи ажәеинраалақәа мацара рҿы акәӡам. Апоетесса 20 шықәса азылкит ашәҟәы «Уара уҵеицәа, Дәрыԥшь» аҩра, уа лара еизылгеит Аџьынџьтәылатә еибашьра ду аҟынтә изыхнымҳәыз дәрыԥшьаа рфырхацәа зегьы рҭоурыхқәа. Лқыҭа гәакьа аԥҳа лаҳасабала абри ашәҟәала лара илҵәыуеит иҭахаз лашьцәа. Ашәҟәы ахқәа руакы лара лаб Золотинск изкуп. ==Арҿиара анапалакра== Нелли Ҭарԥҳа лҩымҭақәа рҿы ирацәоуп лара лыԥсҭазаара аҟынтә иаагоу асиужетқәа. Убас, аповест «Маҵиса» иалоу ахаҿсахьа хада лан Вера лоуп, Маҵиса лхаҵа – лаб Золотинска иоуп. Усҟан ус традициас иҟан: зны аҩымҭа алитературатә журнал «[[Алашара]]» аҿы иркьыԥхьуан, нас акәын хазшәҟәны ианҭрыжьуаз. Уи аамҭазы ажурнал аредактор хадас даман еицырдыруаз аԥсуа шәҟәыҩҩы [[Џьонуа, Ҷиҷико Михаил-иԥа|Ҷыҷыкәа Џьонуа]], аповест «Маҵиса» данаԥхьа, Нелли иара иахь дааиԥхьеит. Лара иҟаз зегьы шыҟаз илҩит, лаб [[1937]] шықәсазы дышҭаркыз, уи ашьҭахь дшыхнымҳәыз атәы. Аха Ҷыҷыкәа Џьонуа длыҳәеит асиужет лыԥсахырц, аҩымҭа афырхаҵа аибашьраҿы дҭахеит ҳәа иҟалҵарц. Нелли Ҭарԥҳа ас еиԥш азнеишьа шылгәамԥхазгьы, ишыгәнылгозгьы, аповест ркьыԥхьырц азы аиҭакрақәа алалгалоит. Нелли Ҭарԥҳа илылаз ажәеинраалаҩра абаҩхатәреи, апоезиахь абзиабареи ртәы уҳәозар, уи ланду Катиа Гәынԥҳа лҟынтә иаауеит – лара дажәабжьеиҭаҳәаҩын, ссиршәақәа еиҭалҳәон ажәытә ажәабжьқәеи, алегендақәеи, аҭоурыхқәеи. Нелли ланду даара бзиа дылбон, лыԥсы ахьынӡаҭаз еснагь дылгәалашәон, баҩхатәра ҳәа акыр сылазар лара лоуп изыбзоуроу ҳәагьы лҳәон. [[1954]] шықәсазы Дәрыԥшьтәи абжьаратә школ хьтәы медалла далганы Нелли Ҭарԥҳа Аҟәатәи арҵаҩратә институт афилологиатә факультет дҭалоит. Шықәсык ааҵуаны, иҭыҵит раԥхьатәи лышәҟәы «Бзиа избоит амҩа», аамҭак ашьҭахь уи иашьҭанеиуеит ашәҟәқәа «Ааԥынра агәы», «Ақәыԥшреи агәҭыхеи», «Аԥа», «Бзыԥтәи аповест» уҳәа убас ирацәаны. ==Ахатәы ԥсҭазаара== Нелли лхатә ԥсҭазаараҿы насыԥ змаз ԥхәысын. Лара лыԥшәма даара бзиа дибон, поетҵасгьы деиликаауан. Уи лыԥшәма аԥсуа поет [[Ломиа, Кәымф Шьрын-иԥа|Кәымф Ламиа]] иакәын. Аԥсуа интеллигенциа рыбжьара арҭ аҩыџьа зегь реиҳа иԥшӡаз, еицырдыруаз ҭаацәаран. Урҭ реибадырра аҭоурых даара аинтерес аҵоуп. Нелли ашкол данҭаз Кәымф Ламиа иажәеинраалақәа агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» ианны илԥыхьашәеит, урҭ данрыԥхьа даараӡа илгәаԥхеит, нас ландугьы длызрыԥхьан, убасгьы дахлафааит: «Иббап, Кәымф Ламиа симыццозар» ҳәа. Уи ашьҭахь аамҭа акыр цеит, ус зны апоетесса қәыԥш аҵарауаҩ ду Шьалуа Инал-иԥа иабжьгарала лажәеинраалақәа лыманы Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылахь дымҩахыҵит. Убра дахьнеиз зегь раԥхьа илԥылаз ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла амаӡаныҟәгаҩ иакәын, ихы лирдырын, Кәымф Ламиа сыхьӡуп иҳәеит… Ларгьы дааиҿаччеит. Убас иҟалеит реибадырра. Урҭ рыбзиабареи ирыбжьаз аилибакаареи ирхылҿиаауеит Нелли Ҭарԥҳа лажәеинраалақәа иргәылыжжуа алиризм. Лара лассы-лассы дзызхьаԥшуа темоуп бзиа еибабо ҩ-гәык рцәаныррақәа. Нелли Ҭарԥҳа абзиабара атема иазылкыз ажәеинраалақәа руак «Уара сара усцәымшәан ахаан» ҳәа иалагоит. Изызкугьы, ҳәарада, лыԥшәма иоуп. Аурыс бызшәахьы Нелли Ҭарԥҳа лажәеинраалақәа еиҭалгон аурыс поетесса Римма Казакова, уи изныкымкәа Аԥсныҟа даахьан, Неллии Кәымфи рыҩнаҭаҿы даангылон. Нелли Ҭарԥҳаи Кәымф Ламиеи рҭаацәараҿы иит хҩык аԥҳацәеи аԥеи. Аԥа иира – апоетесса акыраамҭа дыззыԥшыз, игәырӷьахәыз хҭысын. Аҭаацәараҿы ахәыҷқәа имырқьынцыцкәа ирааӡон, аха убри ала еиҳагьы иааԥшуан дара рыхӡыӡаара. Нелли Ҭарԥҳа ахәыҟаҵашьа лдыруан, ахәыҟаҵара бзиагьы илбон, аҭаацәара рыдагьы, лассы-лассы рыуацәа рыланхон, еиҳаракгьы ақыҭарантә иааны [[Аҟәа]] аҵара зҵоз астудентцәа. ==Аԥсны жәлар рпоет== Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩ, Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла алахәыла, Нелли Ҭарԥҳа 20 шықәса инареиҳаны аус луан ажурнал «Алашара» аредакциаҿы. [[1988]] шықәсазы иаԥылҵеит Ахәыҷтәы фонд, уи иахьа уажәраанӡагьы аус ауеит: ан иаԥшьылгаз аус иацылҵоит лыԥҳа Асида. [[2005]] шықәсазы Нелли Ҭарԥҳа иланашьан Дырмит Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа, [[2009]] шықәсазы – Аԥсны жәлар рпоет ҳәа ахьӡ лыхҵоуп. Аха ахьӡ ҳаракқәеи аҳаҭырбарақәеи уи аҟара ихадарамызт лара лзы, зегь реиҳа зыхә лшьоз – лыжәлар рҿаԥхьа лҿахәы лҳәартә аҟазаара акәын. 50 шықәса анылхыҵуаз [[Самсон Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа драматә театр]] аҟны имҩаԥысит лиубилеитә хәылԥазы. Нелли Ҭарԥҳа 80 шықәса лхыҵра акгьы агмызт лыԥсҭазаара даналҵ. Нелли Ҭарԥҳа илыбзоуроу рацәоуп лнаҩс еиҵагылаз апоетессацәа [[Барцыцԥҳа, Белла Урсҟан-иԥҳа|Белла Барцыцԥҳа]], [[Аҳашԥҳа, Инна Никәала-иԥҳа|Инна Аҳашԥҳа]], [[Делԥҳа, Саида Бадра-иԥҳа|Саида Делԥҳа]], [[Кәыҵниаԥҳа, Гәында Сергеи-иԥҳа|Гәында Кәыҵниа]], [[Сақаниаԥҳа, Гәында валентин-иԥҳа|Гәында Сақаниа]], [[Ҭҳаиҵыкәԥҳа, Заира Шьалуа-иԥҳа|Заира Ҭҳаиҵыкәԥҳа]], [[Ҳаџьымԥҳа, Инна|Инна Ҳаџьымԥҳа]] уҳәа егьырҭ рбаҩхатәра аадырԥшыртә еиԥш иахьыҟалаз. Лара еснагь урҭ адгылара рылҭон, гәык-ԥсыкала бзиа илбон. Нелли Ҭарԥҳаи, ибеиоу уи лырҿиареи, луаажәларратә усуреи, лыжәлари лыԥсадгьыли рахь илымаз абзиабареи ирызкны ҳаԥхьаҟагьы ирҳәаша рацәахоит. Уи лажәеинраалақәа зегьы, лыпроза цәаҳәацыԥхьаӡа ирныԥшуеит акрызхызгахьоу лыԥсадгьыл Аԥсны азгәыбылра ду. ==Аҳамҭақәеи ахьӡ ҳаракқәеи== [[1955]] шықәса - [[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла]] алахәыла [[1985]] шықәса – «Акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы» ҳәа ахьӡ ҳаракы [[2005]] шықәса – Алитературеи, аҟазареи, архитектуреи рхырхарҭаҟны [[Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа]] алауреат [[2009]] шықәса – Аԥсны Жәлар рпоетесса ==Аԥҵамҭақәа== Нели Ҭарԥҳа лҩымҭақәа: * Актәи атом ианылеит 1955 ш. раахыс иҭлыжьхьоу (ахәыҷқәа ирызку ашәҟәқәа аламҵакәа) жәеиза поезиатә шәҟәы («Бзиа избоит амҩа» – 1955, «Ааԥынра агәы» – 1958, «Ақәыԥшреи агәҭыхеи» – 1964, «Аԥа» – 1967, «Аҽыхәа иаҵәа» – 1974, «Сабацәа рашәа» – 1978, «Ашьыжь шана» – 1980, «Ажәеинраала ҿыцқәа…» – 1983, «Ажәеинраалақәа, абалладақәа...» – 1984, «Ақәра» – 1987, «Ихәу ашәҟәы» –2000) рҟынтәи иалылхыз лажәеинраалақәеи, лбалладақәеи, ллирикатә поемақәеи. * Аҩбатәи атом ианылеит: Ажәеинраалақәа. Абалладақәа. Алирикатә поемақәа. Апоемақәа. Аессеқәа. Аессе-поемақәа. * Ахԥатәи атом: Аповестқәа. Ажәабжьқәа. Алирикатә етиудқәа. * Аԥшьбатәи атом: Ахроника. Сириатәи аиԥыларақәа. Ажәеинраалақәа. Аессеқәа. Агәалашәарақәа. Асалам шәҟәқәа. * Ахәбатәи атом: Жәамш рхроника. Алирикатә етиудқәа. «Амра Аԥҳа». * Арсҟатәи шәҟәы, арсҟатәи ҩымҭақәа еидызкылаз аизга, иаҳҳәап, ус улаԥш нахугаргьы, игәоумҭарц залшом «Бзиа избоит амҩа» ҳәа зхы ааҵызхыз, хьыӡрацара мҩак еиԥш, лхаҭагьы аԥсуа поезиагьы ирзылыԥхаз лымҩагьы. Агәра умгарцгьы залшом уи зыҽны апоезиа мҩа днанылаз – уаҳа даанымшәаӡакәа, кырӡа имариам, кырӡагьы инасыԥу лхатәы мҩа аалхны, кырӡагьы дышнеихьоу, дагьышхалахьоу Апоезиа Ахан Аҵәца бааш ахь! Егьа имариан зҳәогьы дҟаларгьы, заа дазхәыцроуп аԥсуаа рыԥсҭазаараҿы уи лымҩа ԥҳәыс дызҿамлацыз шьхацамҩаз. Уи амацарагьы иаҳәо рацәоуп. Автор лырҿиамҭақәа рҿы еиҳарак зҵаараны лҿаԥхьа иқәлыргылоит лыԥсадгьыл ахҭыси, абзиабареи, иахьатәи алахьынҵеи. Ҳәарада, урҭ реиҿыхарҭақәа рацәазаргьы, лара дызлацәажәо аԥсҭазаара аҟәыҵәақәа нҭкааны илдыруеит. ==Агәалашәара== Апоет, ажурнал "Алашара" аредактор хада Анатоли Лагәлаа аԥсуа поетесса алитератураҟны ллагала дазааҭгыло абас еиԥш азгәеиҭеит: "Нелли Ҭарԥҳа аԥсуа прозаҿгьы, адраматургиаҿгьы, апублицистикаҿгьы аџьабаа збахьоу, кырӡа зышәҟәқәа рыла ҳаԥсуа жәлар зыргәырӷьахьоу шәҟәыҩҩуп. Уи лповестқәа "Бзыԥтәи аповест", "Маҵиса", лроманқәа, лпублицистикатә рҿиамҭа ду "Уара уҵеицәа, Дәрыԥшь" уҳәа иара убасгьы лара лажәеинраалақәа ҳлитератураҟны имыӡуа иаанхоит. Нелли Ҭарԥҳа Аԥсны анҭыҵгьы ибзианы дырдыруеит, еиҳарак [[Урыстәыла]], [[Нхыҵ Кавказ]]. Нелли Ҭарԥҳа редакторк лаҳасабала аус рацәаны илухьан, аԥсуа литература иреиӷьӡоу аҩымҭақәа рыбжеиҳарак лара редакторс дрыман, иара убасгьы, Ҭарԥҳа ахәыҷтәы литератураҟны лажәеинраалақәеи лажәабжьқәеи ҳаԥсуа школқәа рыҟны ирҵоит. Лџьабаа рацәоуп мшыннырцә инхоз, ԥсышәала иҩуаз апоет [[Беигәаа, Омар Баирам-иԥа|Омар Беигәаа]] иҭынха ҳаԥсуа доуҳатә культура азнеишьаҿы. Апоетесса алитература аҭоурых аҟны лыхьӡ наунагӡа иаанхоит. ==Ахархәара змоу алитература== Нелли Ҭарԥҳа / Нелли Тарба. Аҩымҭақәа. Ашәҟәҭыжьырҭа. "Алашара" / Аҟәа / Сухум – 2006 ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/tarba-nelli-zolotinskovna Тарба Нелли Золотинсковна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%ADar-%D2%A7%D2%B3a-nelli-zolotinsk-i%D2%A7%D2%B3a Ҭар-ԥҳа Нелли Золотинск-иԥҳа] {{ab icon}} * http://apsnyteka.org/1043-tarba_nelly_bol_rodiny.html * https://abaza.org/abk/nelli-tarpkha-rapkhati-apsua-poetessa-arazky-zmaz-apkhuys * http://tarba-lomia.org/3-nelli_tarba_works.html * http://www.ekhokavkaza.mobi/a/25248341.html * http://abkhazworld.com/aw/current-affairs/1178-famous-abkhazian-poetess-neli-tarba-dies * http://forum-abkhazia.ru/showthread-t_2846-page_4.html {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20231105103845/http://forum-abkhazia.ru/showthread-t_2846-page_4.html |date=2023-11-05 }} * http://abkhazinform.com/item/9604-segodnya-ispolnilos-85-let-so-dnya-rozhdeniya-narodnogo-poeta-abkhazii-nelli-tarba * http://tarba-lomia.org/9-audio_video.html [[Акатегориа:1934 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Абҵарамза 20 рзы ииз]] [[Акатегориа:2014 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 29 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетессацәа]] [[Акатегориа:Асовет шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет поетессацәа]] [[Акатегориа:Асовет аиҭагаҩцәа]] [[Акатегориа:Ҭараа]] 5vyurwrhulqlb423vcch35ybfd0kyaz 14 26475 173836 126598 2026-09-11T09:34:16Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]] в [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] без оставления перенаправления 126598 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Countries of Oceania}} [[Акатегориа:Австралиа (аконтинент)]] [[Акатегориа:Океаниа]] [[Акатегориа:Атәылақәа аконтинентқәа рыла]] ldzhzgi7v1g8zfys6zchh7ui914mab8 0 30248 173913 162660 2026-09-11T09:53:03Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: шықәсаанӡа→шықәсанӡа 173913 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аҭоурыхтә ҳәынҭқарра |астатус=Аҳра |афото = {{#property:p242}} |абираҟ = {{#property:p41}} |абираҟ ирызку адаҟьа = Аԥсны абираҟ |агерб = {{#property:p94}} |агерб ирызку адаҟьа = Аԥсны агерб |агимн= |агимн ирызку адаҟьа = |аофициалтә бызшәа=[[Ақырҭуа бызшәа|Ақырҭуа бызшәа]], [[Аԥсуа бызшәа]], [[Абырзен бызшәа]] |абызшәақәа=[[Ақырҭуа бызшәа|Ақырҭуа бызшәа]] (Аҩыратә бызшәа), Аԥсшәа (Арра бызшәа, аԥсҳацәа рыбызшәа), [[абырзен бызшәа|Аелын бызшәа]], (Аныҳәара бызшәа) |даҽа ахьӡ=Аԥсҳара|адин=Ақьырсианра, Аԥсуа анцәахаҵара}} '''Аԥсуа аҳраду''' ма '''Аԥсҳара''', ({{lang-el|Αμπχαζικό βασίλειο [Ампхазико басилеио]}}) — [[8-тәи ашәышықәса]]зы еиҿкааз [[Абжьаратәи ашәышықәсақәа|абжьарашәышықәсазтәи]] Алада [[Кавказ]]тәи аҳәынҭқарра. Уи ашьақәгылара алыршахеит аԥсуа етнополитикатә еиҿкаарақәа: [[Абасгиа|Абасгиеи]], [[Аԥсилиа|Аԥсилиеи]], [[Миссиминиа|Миссиминиеи]], [[Санигиа|Санигиеи]] Аносидаа рдинастиа амчра аҵаҟа реидкылара абзоурала. 8-тәи ашәышықәса аҩныҵҟала урҭ рымчра Мраҭашәаратәи Алада Кавказ зегьы иаларҵәан. Аԥсуа аҳра иалаҵан алазқәа рыдгьылқәа. Уи аныҟалаз арыцхәи ҟазшьас иамази рзы аспециалистцәа рыбжьара иахьагьы аимак ыҟоуп. Аԥсуа аҳра аиҿкаара иазку акт арбоуп «Қарҭлитәи ашықәсынҵа» зыхьӡу ақырҭуа ҭоурыхтә нҵамҭамҿы (11 ашәышықәса). Аԥсуа аҳра анаԥҵаз аамҭа иазкны еиуеиԥшым агәаанагарақәа шыҟоугьы, уи ахҭыс 8-тәи ашәышықәса 70-90-тәи ашықәсқәа рҳәаақәа ирҭаӡоит. 8-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы Аԥсуа аҳра аҳәаақәа наӡон аҩада-мраҭашәара аганахьала – [[Амшын Еиқәа]] иалало аӡ. Никопсис (ҳаамҭ. [[Нечеԥсухо]], [[Ҭуаԥсе]] ааигәара аҳабла Новомихаиловски) ала; аҩада- мрагылара аганахьала - Кавказтәи ашьхеибаркыра Хада ала; алада-мрагылара аганахьала – Лихтәи (Сурамтәи) ашьхеибаркырала; алада Аԥсны аҳреи [[Византиатәи аимпериа|Византиатәи аимпериеи]] ҳәаас ирыман аӡиас Чорох. [[Қарҭли]] Аԥсны аҳра ианалала ашьҭахь уи мрагыларатәи аҳәаақәа аӡ. [[Арагви]] аҟынӡа инаӡон. Аԥсны аҳра алада-мрагыларатәи аҳәаақәа ырҭбаан [[Баграт II (III)|Баграт II]] ихаан уи иалалаз ҭао-клареџьтәи адгьылқәа ирыбзоураны. «Қарҭлитәи ашықәсынҵа» ишаҳәо ала, Аԥсны ахада [[Леон II]] «абырзенқәа данрылҵ» ашьҭахь «аԥсуаа раҳ» ҳәа ахьӡ идикылеит. Аԥсуа аҳра аҳҭнықалақьс иҟаҵан [[Қәҭешь]], аҩбатәи аҳҭнықалақьс иҟан [[Анаҟәаԥиа]]. Леон II иҳәынҭқарра шьақәгылан ахадаратә-ҵакырадгьылтә округқәа 8 рыла, еиҿкаан аибашьратә хәҭаҭыԥқәа: Аԥсуа, Цхәымтәи, Бедиатәи, Гәыриатәи, Аргвеҭтәи, Қәҭешьтәи, Шәаныуатәи, Рача-Лечхәымтәи. [[806]] шықәсазы Леон II идунеи аниԥсах ашьҭахь, Аԥсуа аҳра иахагылан иԥацәа хҩык: [[Феодоси II]] (806-825), [[Дырмит II]] (825-861), [[Гьаргь I]] (861-868). Урҭ аамҭақәа рзы Аԥсуа аҳра адәныҟатәи аполитикаҿы ҵакы хаданы иҟаз – [[Арабтәи ахалифат]]и Византәиатәи аимпериеи рҿагылара ауп. Феодоси инапхгарала аԥсуаа аӡиас Ксан аҿы имҩаԥысуаз аибашьра иалахәын, еидыз арабцәеи акахьетинцәеи рыр ириааит. [[853]] шықәсазы Дырмит II напхгара зиҭоз аԥсуаа рыр Куецхобо аҭыԥ аҿы ицоз аибашьра иаҵахеит, акыр шықәса арабцәа рҿы аҟәада ршәон. Дырмит II ихаан Византиа акырынтә Аԥсны ахылаԥшра архынҳәразы аибашьратә еқспедициақәа хацдыркхьан. Аха урҭ лҵшәа рмоуит. [[861]] шықәсазы Аԥсуа аҳра дахагылеит Гьаргь I. Уи илшеит Алада Кавказтәи атәылақәа руакы – Қарҭли - Аԥсуа аҳра алаҵара. Аха Гьаргь 1-тәи иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь Аԥсуа аҳраҿы аҳ итәарҭазы ақәԥара иалагеит. Аҳ иԥҳәыс еиҿылкааз ачарҳәара иахҟьаны дырхәит аҳ иԥа еиҳабы Дырмит II, иашьа еиҵбы Баграт Византиаҟа дыбналар акәхеит. [[867]] шықәсазы Аԥсны дахагылеит [[Иоанн Шавлиани]] (Шавлиитәи). 20 шықәса дахагылан, нас аҳра уи иԥа [[Адарнас]] ишҟа ииасит. Убри аамҭа иалагӡаны Аԥсуа аҳра Қарҭли ахылаԥшра ацәыӡит. [[9-тәи ашәышықәса]] 80-тәи ашықәсқәа рзы Аԥсныҟа дхынҳәит [[Баграт I|Баграт]]. Византиатәи аҳ [[Васили I|Басла I]] ииҭаз ар ихы иархәаны уи Адарнас дықәганы, закәанла иитәыз аԥсуа аҳра дахагылеит. [[893]] шықәсазы Баграт иԥа [[Константин III]] иааникылеит аԥсҳара. Уи илшеит иаб иҽыззишәоз Қарҭли архынҳәра. Аха уи згәамԥхаз [[аерманцәа]] раҳ [[Смбат]] ар ӷәӷәа иманы Қарҭли аҳҭны қалақь [[Улис-цихе]] амацәаз иҭеикит. Аԥсуааи аерманқәеи реиҿцәажәараан Константин дҳәынҷаны, [[Ермантәыла]]ҟа дыргеит, аха нас даурышьҭит. Константин III илшеит Қарҭли ипозициақәа рырӷәӷәара. Аха анаҩстәи ашықәсқәа раан аҳра еимакны иҟаз ачарҳәарақәеи, ашьрақәеи, Аԥсуа аҳра иаҿагылаз агәыларатә ҳәынҭқаррақәа рабашьрақәеи ирхырҟьаны Аԥсуа аҳра аԥсыҽхара иалагеит. [[1259]] шықәсазы Аԥсуа аҳра еилаҳаит. == Аԥсҳацәа рсиа == {| class="wikitable" |+ Аԥсҳацәа |- ! Аҳ !! Амчра аамҭа !! Ажәла |- | [[Леуан II]]|| 786 - 811 || Ачаа |- | [[Феодоси II]] || 811 - 837 || Ачаа |- | [[Дырмит II]] || 837 - 872 || Ачаа |- | [[Гьаргь I]] || 872 - 878 || Ачаа |- | [[Иоанн Шавлиани|Иоанн]]|| 878 - 879 ([[Ампыҵахалара|ампыҵахалаҩ]]) || Шавлиани |- | [[Афанас (Адарнас) Шавлиани|Афанас]]||879 - 887 ([[Ампыҵахалара|ампыҵахалаҩ]]) || Шавлиани |- | [[Баграт I (Аԥсҳа)|Баграт I]]|| 887 - 899 || Ачаа |- | [[Константин III]] || 899 - 929 || Ачаа |- | [[Гьаргь II]] || 929 - 957 || Ачаа |- | [[Леуан III]]|| 957 – 967 || Ачаа |- | [[Дырмит III]] || 967 – 975 || Ачаа |- | [[Феодоси III]] || 975 – 978 || Ачаа |- | [[Баграт III (Қырҭтәыла)|Баграт II (III)]] || 978 – 1014 || [[Багратиони]] |- |} ==Алитература== * БИГӘАА, Валери. ''Аԥсны аҭоурых (1921 шықәсанӡа, иаазыркьаҿны)''. Аҟәатәи Атипографиа. Аҟәа. 1992. 130 д. * О.Х. БӶАЖӘБА, С.З. ЛАКОБА. "Аԥсны афеодалтә аамҭакәа аҿы". (2015, Аҟәа). [http://apsnyteka.org/566-istoriya_abkhazii_uchebnoe_posobie_1991_razdel_2.html онлаин]. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:Аԥсҳара]] [[Акатегориа:Аԥсны аҭоурых]] [[Акатегориа:Аҭоурыхтә европатәи амонархиақәа]] [[Акатегориа:Аҭоурыхтә азиатәи амонархиақәа]] [[Акатегориа:786 шықәсазы ицәырҵит]] [[Акатегориа:Ицәырҵыз 8-тәи ашәышықәсазтәи атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:1000-тәи ашықәсқәа раан иаԥыхыз атәылақәеи атерриториақәеи]] nktwjd7vlm11ke5pztfrc7p1maqzm57 0 30266 173905 153145 2026-09-11T09:52:25Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: пробел перед , ; ×1; зҽаԥсазҭәыз→зҽаԥсазтәыз; мҩаԥсуан→мҩаԥысуан 173905 wikitext text/x-wiki {{Акарточка артист |Азанааҭ=Аоператә шәаҳәаҩы |анашьамҭақәа=Аԥсны жәлар рартист (2008),<br /> Урыстәылатәи афедерациа жәлар рартист (2012),<br /> Урыстәылатәи афедерациа Аҳәынҭқарратә премиа алауреат (2021) |алма-матер=Аҟәатәи амузыкатә ҵараиурҭа П.И.Чаиковски ихьӡ зху Москватәи аконсерваториа }} '''Хьыбла Леуарса-иԥҳа Герзмаа''' (дииҭ {{date|6|1|1970}}, [[Пицунда]]) — абжьы ссир зхоу, [[К.С. Станиславскии Вл.И. Немирович-Данченкои рыхьӡ зху амузыкатә театр]] дасолисткоуп. Дықәгылахьеит лара [[Мариинсктәи атеатр]]и, [[Париж Елисеисктәи адәқәа ртеатр]]и [[Диу Шатле атеатр]]и, [[Флоренциа]] [[Комунале атеатр]]и, [[Барселона Дель Лисеу атеатр]]и уҳәа акыр рсценақәа рҿы. Хьыбла Герзмааԥҳа – Франсиско Виниас ихьӡ зху Жәларбжьаратәи авокалистцәа рконкурс II апремиа далауреатуп, иланашьоуп П.И. Чаиковски ихьӡ зху X Жәларбжьаратәи аконкурс аҿы Гран-при, «Золотой орфей - 2001», аноминациа «Зегьы иреиӷьу ашәаҳәаҩ» (2006) атеатртә премиа далауреатуп. Хьыбла Леуарса-иԥҳа Герзмааԥҳа 2006 шықәса рзы Урыстәылатәи Афедерациа зҽаԥсазтәыз артистка ҳәа ахьӡ лыхҵан, 2012 шықәса рзы – Урыстәылатәи Афедерациа жәлар рартистка ҳәа. 2012ш. рзы Хь.Л. Герзмааԥҳа илыхҵан Аԥсны жәлар рартистка ҳәа ахьӡ. == Абиографиа == Хьыбла Гьерзмаа-ԥҳа диит 1970 шықәса жьырныҳәа 6 рзы [[акурорт]]тә қалақь [[Ԥицунда]] анемец бызшәа аҟнытә аиҭагаҩ – «Интурист» агиди апонсионат «Ԥицунда» администратор еиҳаби рҭаацәараҿы. Хьыбла даныхәыҷыз лаб Леуарса Гьерзмаа [[Германиа]]нтәи апианино аахәаны илзааигеит. Уи даныхәыҷӡаз инаркны ашәа лҳәон, ароиаль аҿы дыхәмаруан. Хьыбла лхәыҷра шықәсқәа зегьы мҩаԥысит [[аорӷантә музыка]] зыҩныҩуаз Ԥицундатәи аныхабаа азааигәара. Дшыхәыҷыз илнырит асцена агәаҳәара. Уи раԥхьаӡа акәны анырра ду лызҭаз иреиуоуп [[Аԥснытәи аҳәынҭқарратә ашәаҳәареи акәашареи рансамбль]], иара убас аскрипкарҳәаҩы [[Исакаӡе, Лиана Алеқсандр-иԥҳа|Лиана Исакаӡе]] Ԥицундатәи аорӷантә зал аҿы лықәгылара. Хьыбла Гьерзмааԥҳа дышқәыԥшӡаз лани лаби лыԥхеит. Уи акыр ирнырит лдунеихәаԥшышьагьы, лзанааҭ алхрагьы. Раԥхьа аҵара лҵон [[Гагра]]тәи амузыкатә школ аҿы. [[Афортепиано]] акласс ала далгеит [[Аҟәатәи амузыкатә ҵараиурҭа]]. Данқәыԥшӡаз дазыгәышьуан аорӷанарҳәаҩны аҟалара. Аҟәатәи амузыкатә ҵараиурҭаҿы рҵаҩцәас илыман Карлен Иавриани [[Бумбуриди, Жозефина Константин-иԥҳа|Жозефина Бумбуриди]]и. 1989 шықәсазы Хь. Гьерзмааԥҳа дҭалеит П.И.Чаиковски ихьӡ зху Москватәи аконсерваториа (авокалтә ҟәша), далгеит – 1994 шықәсазы. Рҵаҩцәас илыман апрофессорцәа [[И.И. Масленникова, Ирина Иван-иԥҳа|И.И. Масленниковеи]], Е.М. Арефиевеи. 1996 шықәсазы – Москватәи аконсерваториаҿы иҟоу ассистентура-астажировка дахысит аҟаза Ирина Масленникова лҿы. Хь.Гьерзмааԥҳа факультатив ҳасабала, хышықәса лҽазыҟалҵон аорӷан акласс аҿы. Хьыбла Гьерзмааԥҳа раԥхьаӡа акәны аҳәаанырцә азҿлымҳара ҷыда лырҭеит 1993 шықәсазы, Буссето имҩаԥысуаз аконкурс «Вердиевтәи абжьқәа» аҿы. Уаҟа ахԥатәи апремиа ланашьан. Шықәсык уи ашьҭахь Н.А. Римски-Корсаков ихьӡ зху Санкт-Петербургтәии Виниас ихьӡ зху Испаниатәи аконкурсқәа рҿы аҩбатәи аҭыԥқәа аанылкылеит. Ақәҿиара ду лоуит ашәаҳәаҩ қәыԥш 1994 шықәсазы. П.И.Чаиковски ихьӡ зху Москватәи Х-тәи Жәларбжьаратәи аконкурс аҿы, уаҟа уи илаҭәашьан Гран-при. 1995 шықәса инаркны Хьыбла Гьерзмааԥҳа — К.С.Станиславскии Вл.И.Немирович-Данченкои рыхьӡ зху Москватәи амузыкатә театр аҿы солистс дыҟоуп. 1999 шықәсазы диит Хьыбла Гьерзмааԥҳа лыҷкәын заҵәы Сандро. Амузыка адырҩцәа ишазгәарҭо ала, уи нахыс ашәаҳәаҩ лыбжьы еиҳагьы иссирхеит, еиҭаҳәашьа амамкәа иҭҭәааит, ихаахеит, лирикала ибеиахеит, иҟәымшәышәхеит, амҽхак еиҳагьы иҭбаахеит. 2001 шықәсазы Хь.Гьерзмааԥҳа Аԥсны еиҿылкааит есышықәсатәи амузыкатә фестиваль «Хьыбла Гьерзмааԥҳа иаалыԥхьоит…» Ԥицунда зхы аркыз ари афестиваль иахьа уажәраанӡа есышықәса аҳәаақәа арҭбаауеит. Имҩаԥысуеит Аԥсны адагьы аҳәаанырцә. 2014 шықәсазы раԥхьаӡа имҩаԥган Москва. 2019 ш. азы ари амузыкатә фестиваль мҩаԥган Аҟәа астадион «Динамо» аҿы. 2008 шықәсазы Хь.Гьерзмааԥҳа Большой театр ашҟа ааԥхьара лырҭеит, аха гастроль ҳасабла адунеитә театрқәа рышҟа лассы-лассы дахьықәгылоз иахҟьаны мап ацәылкит. 2014 шықәса жәабран 23 рзы Хь.Гьерзмааԥҳа далахәын Шәача имҩаԥысуаз аӡынтәи Олимпиатәи ахәмаррақәа раркра иазкыз ацеремониа: уи «Ааԥын гәырӷьаҿҳәаша» зыхьӡны аҳауатә океан ихыз аӷба аҟнытә иналыгӡон ашәа - Олимпиатәи авальс. Хь. Гьерзмааԥҳа изныкымкәа дықәгылахьеит Кремльтәи Ахан имҩаԥысуа аконцертқәа рҿы аофициалтә делегациақәеи асасцәа дахьқәеи рҿаԥхьа. 2015 шықәса жьырныҳәа 20 рзы Ниу-Иорктәи атеатр «Метрополитен-опера» аҿы имҩаԥысит «Авокалтә циклқәеи аурыс композиторцәа рромансқәеи», «Хьыбла Гьерзмаа, асапрано» зыхьӡыз акомпакт-дискқәеи, иара убасгьы ашәаҳәаҩ лыбжьы зынҵаз авинилтә пластинкеи рӡыргара. Уи анаҩсан Хьыбла Гьерзмааԥҳа еиҿылкааит автограф-сессиа. «Метрополитен-операҿы» раԥхьаӡа акәны имҩаԥган Урыстәылатәи артист изкны ас еиԥш иҟаз аус. Жәабран 22 инаркны лаҵара 24 рҟынӡа Хьыбла Гьерзмаа ателеканал [[Россия-1]] аҿы ашоу «Один в один» ахԥатәи асезон ажиури далахәын. 2021 шықәсазы Актәи аканал аҿы ашоу «Точь в точь» ажиури далахәылан. 2016 шықәсазы ашәаҳәаҩ Германиа имҩаԥылгеит агәыҳалалратә концертқәа, атеррортә актқәа ирылаӡыз ауаа ргәалашәара ахьӡала. 2021 шықәса цәыббра мза инаркны «Онегин» зыхьӡу амилаҭтә оператә премиа Апрезидент иҭыԥ аанылкылоит. == Арҿиара == [[К.С. Станиславскии Вл.И. Немирович-Данченкои рыхьӡ зху Москватәи амузыкатә театр]] ақәыргыламҭақәа рҿы ихадоу апартиақәа налыгӡоит. Урҭ рҟнытә: * Лиудмила (Глинка «Руслани Лиудмилеи» ) * Аҳкәажә-Амшынҟыз (Римски-Корсаков «Аҳ Салҭан изку алакә») * Шемахантәи аҳкәажә (Римски-Корсаков «Ахьтәы рбаӷьҷышь») * Луиза ( Прокофиев («Аберҭыԥ аҿы аҳәара») * Розина (Россини «Севильтәи аԥаҵасаҩы») * Адина (Доницетти («Абзиабаратә рыжәтә») * Виолетта Валери (Верди «Травиата») * Мимии Миузеттеи (Пуччини «Богема») * Татиана (Чаиковски «Евгени Онегин») * Анимфа (М. да Галиано «Дафна») * Адель (И. Штраус «Ахәылԥҵыс») * Лиучиа (Доницетти «Лючиа ди Ламмермур») * Донна Анна (Моцарт «Дон Жуан») * Олимпиа, Антониа, Џьульетта (Оффенбах «Сказки Гофмана») * Вителлиа (Моцарт «Тит игәшаҭара» ) * Лиу (Пуччини «Турандот») * Амелиа Гримальди (Верди «Симон Бокканегра») * Медеиа (Керубини «Медеиа»,) * Леонора (Верди «Аразҟы амч») * Дездемона (Верди «Отелло») * Леонора (Верди «Трубадур») * Анна Болеин (Доницетти «Анна Болеин») Хь. Гьерзмааԥҳа лырҿиаратә кариеразы изныкымкәа дықәгылахьеит [[Санкт-Петербург Мариинтәи атеатр]], [[Флоренциа]] Коммунале атеатр, [[Ниу-Иорк]] [[Метрополитен Аопера]], [[Лондон]] «[[Атеатр Роиал, Ковент-Гарден|Ковент-Гарден]]», Венатәи аҳәынҭқарратә опера, [[Барсенола]] [[Гранд Театро де Лисео]], [[Болгариа]] Софиатәи Амилаҭтә опера, Париж Елисеитәи адәқәа ртеатр, Валенсиа Аҳкәажә Софиа Палау де лез Арт уҳәа егьырҭ адунеи аҿы еицырдыруа асценақәа рҿы. К.С. Станиславскии В.И. Немирович-Данченкои рыхьӡ зху Амузыкатә театр дацны Хь. Гьерзмааԥҳа гастроль ҳасабла дыҟан [[Аладатәи Кореиа|Аладатәи Кореиеи]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду Америкатәи аштатқәеи]] рҿы. Уи дықәгылахьеит [[Германиа]] Лиудвигсбургтәи афестиваль аҟны. Аконцерттә программақәа лыманы агастрольқәа мҩаԥылгахьеит [[Швециа]], [[Франциа]], [[Недерланд]], [[Британиа Ду]], [[Австриа]], [[Бельгиа]], [[Испаниа]], [[Бырзентәыла]], Еиду Америкатәи аштатқәа, [[Иапониа]], [[Ҭырқәтәыла]]. 2008 шықәсазы Хь. Гьерзмааԥҳа далахәын IV есышықәсатәи жәларбжьаратә фестиваль «Crescendo» 2008 шықәсазы Лондон Акралтә оператә театр «Ковент-Гарден» (Royal Opera House) асценаҿы П.Чаиковски иопера «Евгени Онегин» аҿы уи иналыгӡеит Татиана лпартиа. 2009 шықәсазы иара уаҟа Џь.Пуччини иопера «Богема» аҿы иналыгӡеит Мими лпартиа. 2010 шықәса рзы Хьибла раԥхьаӡа акәны дықәгылеит Ниу-Иорк Метрополитен-опера асценаҿы. Араҟа Жак Оффенбах иопера «Гофман илакәқәа» рҿы уи иналыгӡеит акыр иуадаҩу Антониа лпартиа. Уи адунеитә репертуар зегьы аҿы иакзаҵәыку спектакльуп операк аҿы еиуеиԥшым абжьқәа ԥшьыхкык рыла асапрано ашәа ахьылҳәо. Ҳаамҭазы адунеи аҿы ашәаҳәаҩцәа рахьтә ҩыџьа заҵәык роуп апартиақәа аԥшьбагьы операк аҿы еицыназыгӡо – Хьыбла Гьерзмааԥҳаи Диана Дамрауи. Ҭагалан 2011 шықәсазы Пуччини иопера «Богема» аҿы Хь.Гьерзмааԥҳа иналыгӡеит аԥхын 2011 ш. Римтәи аопераҿы илҳәаз Мими лпартиа. 2011 шықәса жәабран азы Хь.Гьерзмааԥҳа лдебиут мҩаԥысит Токиатәи NHK Hall асценаҿы. Уи Џь.Пуччини иопера «Турандот» аҿы иналыгӡеит Лиу лпартиа (адирижиор Валери Гергиев). 2012 шықәсазы ашәаҳәаҩ дырҩегьых дцәырҵит Ковен Гарден асцена ашҟа иҿыцу апартиа ала: уи Моцарт иопера «Дон Жуан» аҿы иналыгӡеит Донна Анна лпартиа. Ҭагалан дхынҳәит Метрополитен-опера асцена ашҟа. Араҟа иналыгӡеит Џь.Пуччини иопера «Турандот» аҟнытә Лиу лпартиа. Уи апартиа ашәаҳәаҩ раԥхьаӡа иналыгӡеит 2011 шықәсазы Мариинтәи атеатр гастроль ҳасабла Токиатәи NHK-холле асценаҿы ианықәгылоз. Раԥхьаӡа акәны Хь.Гьерзмааԥҳа Венатәи аҳәынҭқарратә опера асцена ашҟа дцәырҵит Моцарт иопера «Тит игәшаҭара» аҟнытә Виттелиа лпартиа анагӡарала. Ари – даара зынагӡара уадаҩу, звокалтә диапазон акырӡа иҭбаау, аречитативтә лагалақәа маҷымкәа излоу, акырӡагьы иауу ариақәа рыла ишьақәгылоу апартиа Хьыбла Гьерзмаа иара убасгьы иналыгӡеит Франциа - «Гранд-опера» асценаҿы. 2013 шықәсазы Хь.Гьерзмааԥҳа Лондонтәи Акралтә оператә театр «Ковент Гарден» асцена ашҟа дцәырҵит Џь.Верди иопера «Симон Бокканегра» аҟнытә Амелиа лроль ала. Уи партниорцәас илыман Томас Ҳемԥсони Ферруччо Фурланеттои. Аспектакль мҩаԥысуан атеатр адирижиор хада Антонио Паппано инапхгарала. 2013 шықәса мшаԥымзазы Москватәи аконсерваториа Азал Ду аҟны имҩаԥысыз лсолатә концерт аҿы Хь.Гьерзмааԥҳа иналыгӡеит П.И.Чаиковски иромансқәа. Аоркестр напхгара азиуан Иури Симонов. В 2016 шықәсазы Большои театр асценаҿы Хь.Гьерзмааԥҳа раԥхьаӡа акәны иналыгӡеит Џьузеппе Верди иопера «Дон Карлос» аҿы Елизавета Валуа лпартиа. Ашәаҳәаҩ акыр шықәса аус ицылуан арежиссиор-ақәыргылаҩ Александр Титель. Уи аус рыцылуеит Владимир Спиваков, Урыстәылатәи Амилаҭтә филармониатә оркестр, «Виртуозы Москвы, Денис Мацуев, Николаи Лугански, А.Рудини оркестр Musica Viva-еи, В.Гьергьиев, В.Федосеев, А.Лазарев, М.Плетниов, В.Синаиски, Иу. Бешмет уҳәа адунеи аҿы еицырдыруа адирижиорцәа, амузыкатә ҟазацәа. Хь.Гьерзмааԥҳа иҭалҩит имаҷымкәа акомпакт-дискқәа: Ave Maria, «Хьыбла Гьерзмааԥҳа иналыгӡоит аурыс романсқәа», «Хьыбла Гьерзмааԥҳа мрагыларатәи лроманскәа». Иапониатәи аилахәыразы Хь.Гьерзмааԥҳа иҭалҩит аурыс программақәа акык-ҩбак, Н.Миасковскии М.Ипполитова-Ивановеи рромансқәа рцикл. Акамертә музыка аҭаҩрақәа зегьы Хьыбла Гьерзмааԥҳа илыцҟалҵеит уи аханатә аахыс аккомпаниаторс илымоу, апианинорҳәаҩы Екатерина Ганелина. 2014 шықәса жьҭаара 14 рзы Москватәи жәларбжьаратәи амузыка аҩны Светланов изал аҿы Хьыбла Гьерзмааԥҳа иҭалҩит Моцарт, Верди, Россини, Доницетти, Беллини, Рихард Штраус раԥҵамҭақәа ирылхыз аконцерт. Уи ҭаҩын Владимир Спиваков напхгара зиҭоз [[Урыстәыла Амилаҭтә филармониатә оркестр]]и Хьыбла Гьерзмааԥҳаи (абаритон Арсен Согомониан далархәны) реицымҩаԥгарала. Хьыбла Гьерзмааԥҳа лхы рылалырхәуеит аклассикатә спектакльқәа мацара ракәымкәа, ҳаамҭазтәиқәагьы, аха, лажәақәа рыла, «зхатәы гьама змоу, насгьы асценаҿы атеатртә хьыԥшра аҳәаа иҭымсуа» аспектакльқәа рҿы. Хьыбла Гьерзмааԥҳа аконцертқәа рҿы қәҿиара дула иналыгӡоит аԥсуа шәақәа. Москвеи Ниу-Иорки уи лспектакльқәа рышҟа инеиуеит аоператә ҟазараҿы зегь реиҳа идыру, илыԥшааху ахәаԥшцәа. == Акритика == Сергеи Коробков Петербургтәи атеатртә журнал (№ 2 — 2013) аҿы ишазгәеиҭо ала, Хь. Гьерзмааԥҳа лколоратура – «театртә гәыхыҭхыҭроуп, поетикатә рифмоуп, ахаҿсахьа адраматургиатә еизҳараҿы емоциатә «ҵкаруп», уи л-belcanto акәзар, ухызхуа аҟазшьаҷыдареи акәамаҵамақәеи рыла ашәаҳәаҩ иахьазы адунеи зегь аҿы дырҭахны, дазхарҵо дҟарҵоит. Анастасиа Архипова (OperaNews.Ru) иазгәалҭоит Гьерзмааԥҳа лыбжьы иалыҩуа алирикатә цәаҩа, уи иамоу аматанеиратә ҟазшьа, ухы-угәы иалсны уеимыздо аколоратура иамоу аҟармаҵыстә гәыхыҭхыҭра. Уи еснагь лҽазылшәоит лхатәы бжьы иамоу ҵаҟатәи аҳәаақәа реиҵыхра, драматә ԥшшәыла арбеиара. Пиотр Поспелов «Ведомости» аҿы дазааҭгылоит ухызхуа агәаартыра, ацәанырра иаша, зеиԥшыҟам авокал Оффенбах иопера «Гофман илакәқәа» рҿы Хьыбла иналыгӡо апартиаҿы. Ажурнал «Vogue» аҿы Хьыбла Гьерзмааԥҳа иҿыцу, «абжьы мацара акәымкәа, ашоу, абриллиантқәа рцырцырра, асценаҿы ахымҩаԥгашьа, аинаалара, актиортә хәмарра уҳәа» реилаӡҩара зылшо аоператә шәаҳәаҩуп ҳәа дрыԥхьаӡоит. Метрополитен-опера амузыкатә департамент адиректор Крег Рутенберг иаликаауеит Хьыбла Гьерзмааԥҳа лыхшыҩи, лтеатртә ҟазареи, акадифа иаҵәеиԥш азыӡырҩы дызгәыҵазыҳәҳәо уи лыбжьы ссири. == Аџьаз == Аџьаз – Хьыбла Гьерзмааԥҳа аханатә аахыс дызҿыгәҳәаауа бзиа илбо музыкатә хырхарҭоуп. Еиҳарак уи дрызҿлымҳауп кроссовер астиль аҿы аеқспериментқәа – еиуеиԥшым амузыкатә жанрқәеи астильқәеи рсинтез, аклассикеи аџьази реилаӡҩара. Амузыкатә дунеи аҿы акрызҵазкуа хҭысқәаны иҟалеит Хьыбла Гьерзмааԥҳаи апианинорҳәаҩы Даниил Крамер иџьазтә трио «Опера. Джаз. Блюз» рконцертқәа. Аконцерттә программа шықәсыбжак ахьтә знык идырҿыцуеит. Аконцертқәа мҩаԥысхьеит Москва, Шәача, Урыстәыла егьырҭ ақалақьқәа рҿы, иара убас Вена, Лондон, Единбург. Хьыбла Гьерзмааԥҳа аџьазтә дунеи аҿы зегь реиҳа бзиа илбо апартниорцәа дыруаӡәкуп Георги Гараниан. Абасист Андреи Иванови адауласҩы Дмитри Севастианови лыцны Хьыбла Гьерзмааԥҳа есышықәса Ԥицунда аџьазтә фестивальқәа мҩаԥылгоит. Традициала уи афестиваль аҳәаақәа ирҭагӡаны имҩаԥысуеит «Иҿыцу аԥсуа хьӡқәа» зыхьӡу аконцерт. Иаков Окунь иҟаиҵаз аџьазтә ус адуларала, афестиваль аҿы Хьыбла Гьерзмааԥҳа иналыгӡеит аԥсуа жәлар рашәа «Ахрашәа». == Аимидџь == Урыстәылатәи аоператә сценаҿы Хьыбла Гьерзмааԥҳа - зегь реиҳа астиль зныԥшуа, агьама змоу, иаамысҭашәоу ашәаҳәаҩцәа дыруаӡәкны дрыԥхьаӡоит. Ашәаҳәаҩ лықәгыларақәа рзы лкостиумқәа лассы-лассы лхала иалылхуеит. Уи ишылыԥхьаӡо ала, артист лыхәаԥшцәа рҿаԥхьа зегь реиҳа илыԥшааху, инареиӷьу лышәҵаны дцәырҵлароуп. Хьыбла Гьерзмааԥха еиӷьалшьоит зӡара ҳаракны иӡаху аконцерттә ҵкқәа. Уи еснагь аус лыцыруеит лкостиумқәеи, лыхцәыҟаҵареи, лмакиажи аус рыдызуло астилистцәа ркоманда. == Аҭаацәа == Хь.Гьерзмааԥҳа лԥазаҵә – Алеқсандр (Сандро) Ӷәырџьуа (диит 1999 шықәса хәажәкыра мзазы. Данмаҷыз ашәа иҳәон Станиславскии Немирович-Данченкои рыхьӡ зху Москватәи амузыкатә театр ахәыҷтәы хор аҿы. Лашьа еиҵбы Лоренцо ҩыџьа ахәыҷқәа драбуп. Далгеит Москватәи Жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа ринститути Сорбоннатәи ауниверситети, иԥшәма ԥҳәыс францыз ҭыԥҳауп, дпианинорҳәаҩуп. Дынхоит Франциеи Аԥсни. Хьыбла Гьерзмааԥҳа шьҭрала Дәрыԥштәуп. Ара иҟоуп лабацәа рыҩны. Ара анышә иамадоуп лани лаби. Дәрыԥшь рџьынџь ҩны аҿы ес-ԥхынра еизоит Хьыбла Гьерзмааԥҳа лҭаацәара ду. == Аҩызцәа == Акыршықәса Хьыбла Гьерзмааԥҳаи Фазиль Искандери аиҩызара бзиа рыбжьан. Уи ироман «Чегемтәи Сандро» - Хьыбла зегь реиҳа бзиа илбо шәҟәуп. Хь.Гьерзмааԥҳа асценаҿы аус лыцызуа лколлегацәеи лареи еснагь аиҩызара рыбжьоуп ( Владимир Спиваков), ҳаҭыр рықәылҵон, аиҩызарагьы рыбжьан зыԥсҭазаара иалҵыз лколлега еиҳабацәеи лареи (Зураб Сотқилава, Елена Обрацова, Галина Вишневскаиа, Свиатослав Белза). Ԥицундатәи афестиваль техникатә диреқторс, иара убас спонсорс даман ашәаҳәаҩ қалақьк илыцалҵыз лҩыза, аилахәыра «ФОНД ЮГ» адиреқтор хада Андреи Дудко; лконцерттә усзура аиҿкаараҿы ацхыраара ду лырҭоит амеценатцәа, анаплакҩы Рашид Сардарови Аԥснытәи аҳәынҭқарратә наплакы «Аԥснытәи аҩқәеи аӡқәеи» адиреқтор хада, аҩыҟаҵаҩ Николаи Ачба. Лҩызцәеи, амеценатцәеи, лколлегацәеи лыцырхырааны Хьыбла Гьерзмааԥҳа есышықәса Аԥсны агәыҳалалратә акциақәа мҩаԥылгоит - ԥарала дацхраауеит Аԥснытәи акамертә оркестр, А.Чычба ихьӡ зху Аҟәатәи амузыкатә ҵараиурҭа, Аҟәатәи алицеи-аинтернат, амузеиқәа, иара убас ацхыраара рылҭоит абаҩхатәра злоу анагӡаҩцәа қәыԥшцәа. == Ахьӡқәеи апремиақәеи == * 1993 — Аконкурс «Voci Verdiani» (аИталия), 3-тәи апремиа; * 1994 — Франсиско Виниас ихьӡ зху есышықәсатәи ашәаҳәаҩцәа рконкурс (Барселона), 2-тәи апремиа; * 1994 — ихьӡ зху Жәларбжьаратәи ашәаҳәаҩцәа рконкурс (Санкт-Петербург), 2-тәи апремиа; * 1994 — П.И.Чаиковски ихьӡ зху Х Жәларбжьаратәи аконкурс (Москва), гран-при; * 2001 — Атеатртә премиа «Золотой Орфей» «Иреиӷьу ашәаҳәаҩ» аноминациаҿы; * Урыстәылатәи Афедерациа зҽаԥсазтәыз артист (3 июня 2006 ш; рашәара 3) — аҟазара аганахьала лылшарақәа рзы; * 2006 — Ареспублика Аԥсны жәлар рартист * 2010 — Амилаҭтә театртә премиа «Золотая Маска» «Иреиӷьу аԥҳәыс лроль» аноминациаҿы; * 2010 — Апремиа «Casta Diva» «Иреиӷьу аоператә шәаҳәаҩы» аноминациаҿы; * 2010 — апремиа «Триумф» * 2012 — Урыстәылатәи Афедерациа жәлар рартист (2012 шықәса жьырныҳәа 9) — ''аҟазара аганахьала лылшамҭа дуқәа рзы;'' * 2015 — Орден «Ахьӡ-аԥша аорден» I аҩаӡара (2015 шықәса жьырныҳәа 6 рзы, Аԥсны) — ''акультуреи аҟазареи рганахьала, жәларбжьаратәи азхаҵара зауз алшара дуқәа раарԥшразы;'' * 2021 — Урыстәылатәи Афедерациа Аҳәынҭқарратә премиа алитературеи аҟазареи рганахьала 2020 шықәсазы (2021 шықәса рашәара 9 рзы ) — Аџьынџьтәылеи адунеитәи аоператә ҟазара аизҳара ус аҿы ллагала ду азы. ==Азхьарԥшқәа== * [http://www.facebook.com/pages/Hibla-Gerzmava/196852965409 Хибла Герзмава на FaceBook] * [https://web.archive.org/web/20101129093154/http://www.stanmus.ru/person.html?id=43 Хибла Герзмава на сайте Музыкального театра имени Станиславского и Немировича-Данченко] * [http://www.belcanto.ru/hibla.html Хибла Герзмава на сайте belcanto.ru] * [http://www.shazina.com/ru/persons.aspx?PersonID=7 Хибла Герзмава на сайте Галереи Шазина] * Андрей Тажиев. Журнал «Ять». «Обручение с прекрасным». 2001 г. № 2, стр. 87 * Александр Руснак. Хибла Герзмава: [http://www.kommersant.ru/doc/2628813 Художник не должен быть политиком]. Радиостанция Коммерсантъ FM {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 6 рзы ииз]] [[Акатегориа:1970 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Пицунда ақалақь инхо ауаа]] [[Акатегориа:Аԥсны ашәаҳәаҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны амузыкантцәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла инхо аԥсуаа]] [[Акатегориа:Урыстәыла Жәлар рартистцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны жәлар рартистцәа]] 21yrgfaoj5e3h7gukj76p5s0elrbu69 0 30924 173824 163237 2026-09-11T09:29:42Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173824 wikitext text/x-wiki {{Акарточка Аҳәынҭқарра |абираҟ = {{#property:p41}} |абираҟ ирызку адаҟьа = Зеландиа ҿыц абираҟ |агерб = {{#property:p94}} |агерб ирызку адаҟьа = Зеландиа ҿыц агерб |агимн=God Defend New Zealand instrumental.ogg |агимн ирызку адаҟьа = Зеландиа ҿыц агимн |амаҵураҭыԥ1=Акрал |амаҵурауаҩ1= |амаҵураҭыԥ2=Аԥыза-министр |амаҵурауаҩ2= |zoom1=3 }} '''Зеландиа ҿыц'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 270 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-en|New Zealand}}, {{lang-mi|Aotearoa}}) — [[Аокеан ҭынч]] алада-мраҭашәаратәи ахәҭаҿы адгьылбжьахатә [[Аҳәынҭқарра|ҳәынҭқарроуп]]. Иаҵанакуеит 2 ихадоу адгьылбжьахақәа: [[Аҩадатәи адгьылбжьаха]] ({{lang-en|North Island}}, {{lang-mi|Te Ika-a-Māui}}), [[Аладатәи адгьылбжьаха]] ({{lang-en|South Island}}, {{lang-mi|Te Waipounamu}}). ==Шәахә. иара убас== * [[Океаниа]] ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:Зеландиа ҿыц| ]] [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Амонархиақәа]] [[Акатегориа:1907 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:Акоммонвелт иалахәу атәылақәа]] emh8yw8tn1yf78099a7rwler8gk4qml 14 30926 173810 125775 2026-09-11T09:27:22Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173810 wikitext text/x-wiki {{commonscat|New Zealand}} [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Амонархиақәа]] nnc7pk563kqn4ve9fne9x5dnmdgfste 14 30927 173809 125773 2026-09-11T09:27:14Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173809 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Vanuatu}} [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Ареспубликақәа]] 02thx9aqvgzj89htv0yge117dstsp3m 828 31935 173847 135156 2026-09-11T09:47:26Z Nart17 17397 global_df = 'dmy-all' — every citation date now renders as «3 цәыббрамза 2026» (input stays ISO); the one line tested on [[Ашаблон:Cite web/testcases]] and regression-rendered on all 237 CS1 pages (only citation dates change); agreed with Fraxinus.cs 173847 Scribunto text/plain local lang_obj = mw.language.getContentLanguage(); -- make a language object for the local language; used here for languages and dates --[[--------------------------< U N C A T E G O R I Z E D _ N A M E S P A C E S >------------------------------ List of namespaces identifiers for namespaces that will not be included in citation error categories. Same as setting notracking = true by default. For wikis that have a current version of Module:cs1 documentation support, this #invoke will return an unordered list of namespace names and their associated identifiers: {{#invoke:cs1 documentation support|uncategorized_namespace_lister|all=<anything>}} ]] uncategorized_namespaces_t = {[2]=true}; -- init with user namespace id for k, _ in pairs (mw.site.talkNamespaces) do -- add all talk namespace ids uncategorized_namespaces_t[k] = true; end local uncategorized_subpages = {'/[Ss]andbox', '/[Tt]estcases', '/[^/]*[Ll]og', '/[Aa]rchive'}; -- list of Lua patterns found in page names of pages we should not categorize --[[--------------------------< M E S S A G E S >-------------------------------------------------------------- Translation table The following contains fixed text that may be output as part of a citation. This is separated from the main body to aid in future translations of this module. ]] local messages = { ['agency'] = '$1 $2', -- $1 is sepc, $2 is agency ['archived-dead'] = 'Архивтәра $1 шықәсазы $2 ахь', ['archived-live'] = '$1 аоригиналзы $2 ахь', ['archived-missing'] = 'Архивтәра аоригиналзы$1 $2 ахь', ['archived-unfit'] = 'Архивтәра аоригиналзы ', ['archived'] = 'Иархивтәоу', ['by'] = 'By', -- contributions to authored works: introduction, foreword, afterword ['cartography'] = 'Cartography by $1', ['editor'] = 'ed.', ['editors'] = 'eds.', ['edition'] = '($1&nbsp;ed.)', ['episode'] = 'Episode $1', ['et al'] = 'et&nbsp;al.', ['in'] = 'In', -- edited works ['inactive'] = 'inactive', ['inset'] = '$1 inset', ['interview'] = 'Interviewed by $1', ['lay summary'] = 'Lay summary', ['mismatch'] = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> / <code class="cs1-code">&#124;$2=</code> mismatch', -- $1 is year param name; $2 is date param name ['newsgroup'] = '[[Usenet newsgroup|Newsgroup]]:&nbsp;$1', ['notitle'] = 'No title', -- for |title=(()) and (in the future) |title=none ['original'] = 'аоригиналзы', ['origdate'] = ' [$1]', ['published'] = ' (published $1)', ['retrieved'] = 'Ириашоу $1 шықәсазы', ['season'] = 'Season $1', ['section'] = '§&nbsp;$1', ['sections'] = '§§&nbsp;$1', ['series'] = '$1 $2', -- $1 is sepc, $2 is series ['seriesnum'] = 'Series $1', ['translated'] = 'Translated by $1', ['type'] = ' ($1)', -- for titletype ['written'] = 'Written at $1', ['vol'] = '$1 Vol.&nbsp;$2', -- $1 is sepc; bold journal style volume is in presentation{} ['vol-no'] = '$1 Vol.&nbsp;$2, no.&nbsp;$3', -- sepc, volume, issue (alternatively insert $1 after $2, but then we'd also have to change capitalization) ['issue'] = '$1 No.&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['art'] = '$1 Art.&nbsp;$2', -- $1 is sepc; for {{cite conference}} only ['vol-art'] = '$1 Vol.&nbsp;$2, art.&nbsp;$3', -- sepc, volume, article-number; for {{cite conference}} only ['j-vol'] = '$1 $2', -- sepc, volume; bold journal volume is in presentation{} ['j-issue'] = ' ($1)', ['j-article-num'] = ' $1', -- TODO: any punctuation here? static text? ['nopp'] = '$1 $2'; -- page(s) without prefix; $1 is sepc ['p-prefix'] = "$1 p.&nbsp;$2", -- $1 is sepc ['pp-prefix'] = "$1 pp.&nbsp;$2", -- $1 is sepc ['j-page(s)'] = ': $1', -- same for page and pages ['sheet'] = '$1 Sheet&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['sheets'] = '$1 Sheets&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['j-sheet'] = ': Sheet&nbsp;$1', ['j-sheets'] = ': Sheets&nbsp;$1', ['language'] = '($1 бызшәала)', ['via'] = " &ndash; via $1", ['event'] = 'Event occurs at', ['minutes'] = 'minutes in', -- Determines the location of the help page ['help page link'] = 'Ацхыраара:CS1 агхақәа', ['help page label'] = 'ацхыраара', -- categories ['cat wikilink'] = '[[Акатегориа:$1]]', -- $1 is the category name [':cat wikilink'] = '[[:Акатегориа:$1|link]]', -- category name as maintenance message wikilink; $1 is the category name -- Internal errors (should only occur if configuration is bad) ['undefined_error'] = 'Called with an undefined error condition', ['unknown_ID_key'] = 'Unrecognized ID key: ', -- an ID key in id_handlers not found in ~/Identifiers func_map{} ['unknown_ID_access'] = 'Unrecognized ID access keyword: ', -- an ID access keyword in id_handlers not found in keywords_lists['id-access']{} ['unknown_argument_map'] = 'Argument map not defined for this variable', ['bare_url_no_origin'] = 'Bare URL found but origin indicator is nil or empty', ['warning_msg_e'] = '<span style="color:#d33">One or more <code style="color: inherit; background: inherit; border: none; padding: inherit;">&#123;{$1}}</code> templates have errors</span>; messages may be hidden ([[Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display|help]]).'; -- $1 is template link ['warning_msg_m'] = '<span style="color:#3a3">One or more <code style="color: inherit; background: inherit; border: none; padding: inherit;">&#123;{$1}}</code> templates have maintenance messages</span>; messages may be hidden ([[Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display|help]]).'; -- $1 is template link } --[[--------------------------< C I T A T I O N _ C L A S S _ M A P >------------------------------------------ this table maps the value assigned to |CitationClass= in the cs1|2 templates to the canonical template name when the value assigned to |CitationClass= is different from the canonical template name. |CitationClass= values are used as class attributes in the <cite> tag that encloses the citation so these names may not contain spaces while the canonical template name may. These names are used in warning_msg_e and warning_msg_m to create links to the template's documentation when an article is displayed in preview mode. Most cs1|2 template |CitationClass= values at en.wiki match their canonical template names so are not listed here. ]] local citation_class_map_t = { -- TODO: if kept, these and all other config.CitationClass 'names' require some sort of i18n ['audio-visual'] = 'AV media', ['AV-media-notes'] = 'AV media notes', ['encyclopaedia'] = 'encyclopedia', ['mailinglist'] = 'mailing list', ['pressrelease'] = 'press release' } --[=[-------------------------< E T _ A L _ P A T T E R N S >-------------------------------------------------- This table provides Lua patterns for the phrase "et al" and variants in name text (author, editor, etc.). The main module uses these to identify and emit the 'etal' message. ]=] local et_al_patterns = { "[;,]? *[\"']*%f[%a][Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll][%.;,\"']*$", -- variations on the 'et al' theme "[;,]? *[\"']*%f[%a][Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll][Ii][AaIi][Ee]?[%.;,\"']*$", -- variations on the 'et alia', 'et alii' and 'et aliae' themes (false positive 'et aliie' unlikely to match) "[;,]? *%f[%a]and [Oo]thers", -- an alternative to et al. "%[%[ *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *%]%]", -- a wikilinked form "%(%( *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *%)%)", -- a double-bracketed form (to counter partial removal of ((...)) syntax) "[%(%[] *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *[%)%]]", -- a bracketed form } --[[--------------------------< P R E S E N T A T I O N >------------------------ Fixed presentation markup. Originally part of citation_config.messages it has been moved into its own, more semantically correct place. ]] local presentation = { -- .citation-comment class is specified at Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display ['hidden-error'] = '<span class="cs1-hidden-error citation-comment">$1</span>', ['visible-error'] = '<span class="cs1-visible-error citation-comment">$1</span>', ['hidden-maint'] = '<span class="cs1-maint citation-comment">$1</span>', ['accessdate'] = '<span class="reference-accessdate">$1$2</span>', -- to allow editors to hide accessdate using personal CSS ['bdi'] = '<bdi$1>$2</bdi>', -- bidirectional isolation used with |script-title= and the like ['cite'] = '<cite class="$1">$2</cite>'; -- for use when citation does not have a namelist and |ref= not set so no id="..." attribute ['cite-id'] = '<cite id="$1" class="$2">$3</cite>'; -- for use when when |ref= is set or when citation has a namelist ['format'] = ' <span class="cs1-format">($1)</span>', -- for |format=, |chapter-format=, etc. ['interwiki'] = ' <span class="cs1-format">[in $1]</span>', -- for interwiki-language-linked author, editor, etc ['interproj'] = ' <span class="cs1-format">[at $1]</span>', -- for interwiki-project-linked author, editor, etc (:d: and :s: supported; :w: ignored) -- various access levels, for |access=, |doi-access=, |arxiv=, ... -- narrow no-break space &#8239; may work better than nowrap CSS. Or not? Browser support? ['ext-link-access-signal'] = '<span class="$1" title="$2">$3</span>', -- external link with appropriate lock icon ['free'] = {class='cs1-lock-free', title='Freely accessible'}, -- classes defined in Module:Citation/CS1/styles.css ['registration'] = {class='cs1-lock-registration', title='Free registration required'}, ['limited'] = {class='cs1-lock-limited', title='Free access subject to limited trial, subscription normally required'}, ['subscription'] = {class='cs1-lock-subscription', title='Paid subscription required'}, ['interwiki-icon'] = '<span class="$1" title="$2">$3</span>', ['class-wikisource'] = 'cs1-ws-icon', ['italic-title'] = "''$1''", ['kern-left'] = '<span class="cs1-kern-left"></span>$1', -- spacing to use when title contains leading single or double quote mark ['kern-right'] = '$1<span class="cs1-kern-right"></span>', -- spacing to use when title contains trailing single or double quote mark ['nowrap1'] = '<span class="nowrap">$1</span>', -- for nowrapping an item: <span ...>yyyy-mm-dd</span> ['nowrap2'] = '<span class="nowrap">$1</span> $2', -- for nowrapping portions of an item: <span ...>dd mmmm</span> yyyy (note white space) ['ocins'] = '<span title="$1" class="Z3988"></span>', ['parameter'] = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', ['ps_cs1'] = '.'; -- CS1 style postscript (terminal) character ['ps_cs2'] = ''; -- CS2 style postscript (terminal) character (empty string) ['quoted-text'] = '<q>$1</q>', -- for wrapping |quote= content ['quoted-title'] = '"$1"', ['sep_cs1'] = '.', -- CS1 element separator ['sep_cs2'] = ',', -- CS2 separator ['sep_nl'] = ';', -- CS1|2 style name-list separator between names is a semicolon ['sep_nl_and'] = ' and ', -- used as last nl sep when |name-list-style=and and list has 2 items ['sep_nl_end'] = '; and ', -- used as last nl sep when |name-list-style=and and list has 3+ names ['sep_name'] = ', ', -- CS1|2 style last/first separator is <comma><space> ['sep_nl_vanc'] = ',', -- Vancouver style name-list separator between authors is a comma ['sep_name_vanc'] = ' ', -- Vancouver style last/first separator is a space ['sep_list'] = ', ', -- used for |language= when list has 3+ items except for last sep which uses sep_list_end ['sep_list_pair'] = ' and ', -- used for |language= when list has 2 items ['sep_list_end'] = ', and ', -- used as last list sep for |language= when list has 3+ items ['trans-italic-title'] = "&#91;''$1''&#93;", ['trans-quoted-title'] = "&#91;$1&#93;", -- for |trans-title= and |trans-quote= ['vol-bold'] = '$1 <b>$2</b>', -- sepc, volume; for bold journal cites; for other cites ['vol'] in messages{} } --[[--------------------------< A L I A S E S >--------------------------------- Aliases table for commonly passed parameters. Parameter names on the right side in the assignments in this table must have been defined in the Whitelist before they will be recognized as valid parameter names ]] local aliases = { ['AccessDate'] = {'access-date', 'accessdate'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Agency'] = 'agency', ['ArchiveDate'] = {'archive-date', 'archivedate'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ArchiveFormat'] = 'archive-format', ['ArchiveURL'] = {'archive-url', 'archiveurl'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ArticleNumber'] = 'article-number', ['ASINTLD'] = 'asin-tld', ['At'] = 'at', -- Used by InternetArchiveBot ['Authors'] = {'authors', 'people', 'credits'}, ['BookTitle'] = {'book-title', 'booktitle'}, ['Cartography'] = 'cartography', ['Chapter'] = {'chapter', 'contribution', 'entry', 'article', 'section'}, ['ChapterFormat'] = {'chapter-format', 'contribution-format', 'entry-format', 'article-format', 'section-format'}; ['ChapterURL'] = {'chapter-url', 'contribution-url', 'entry-url', 'article-url', 'section-url', 'chapterurl'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ChapterUrlAccess'] = {'chapter-url-access', 'contribution-url-access', 'entry-url-access', 'article-url-access', 'section-url-access'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Class'] = 'class', -- cite arxiv and arxiv identifier ['Collaboration'] = 'collaboration', ['Conference'] = {'conference', 'event'}, ['ConferenceFormat'] = 'conference-format', ['ConferenceURL'] = 'conference-url', -- Used by InternetArchiveBot ['Date'] = {'date', 'air-date', 'airdate'}, -- air-date and airdate for cite episode and cite serial only ['Degree'] = 'degree', ['DF'] = 'df', ['DisplayAuthors'] = {'display-authors', 'display-subjects'}, ['DisplayContributors'] = 'display-contributors', ['DisplayEditors'] = 'display-editors', ['DisplayInterviewers'] = 'display-interviewers', ['DisplayTranslators'] = 'display-translators', ['Docket'] = 'docket', ['DoiBroken'] = 'doi-broken-date', ['Edition'] = 'edition', ['Embargo'] = 'pmc-embargo-date', ['Encyclopedia'] = {'encyclopedia', 'encyclopaedia', 'dictionary'}, -- cite encyclopedia only ['Episode'] = 'episode', -- cite serial only TODO: make available to cite episode? ['Format'] = 'format', ['ID'] = {'id', 'ID'}, ['Inset'] = 'inset', ['Issue'] = {'issue', 'number'}, ['Language'] = {'language', 'lang'}, ['LayDate'] = 'lay-date', ['LayFormat'] = 'lay-format', ['LaySource'] = 'lay-source', ['LayURL'] = 'lay-url', ['MailingList'] = {'mailing-list', 'mailinglist'}, -- cite mailing list only ['Map'] = 'map', -- cite map only ['MapFormat'] = 'map-format', -- cite map only ['MapURL'] = {'map-url', 'mapurl'}, -- cite map only -- Used by InternetArchiveBot ['MapUrlAccess'] = 'map-url-access', -- cite map only -- Used by InternetArchiveBot ['Minutes'] = 'minutes', ['Mode'] = 'mode', ['NameListStyle'] = 'name-list-style', ['Network'] = 'network', ['Newsgroup'] = 'newsgroup', -- cite newsgroup only ['NoPP'] = {'no-pp', 'nopp'}, ['NoTracking'] = {'no-tracking', 'template-doc-demo'}, ['Number'] = 'number', -- this case only for cite techreport ['OrigDate'] = {'orig-date', 'orig-year', 'origyear'}, ['Others'] = 'others', ['Page'] = {'page', 'p'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Pages'] = {'pages', 'pp'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Periodical'] = {'journal', 'magazine', 'newspaper', 'periodical', 'website', 'work'}, ['Place'] = {'place', 'location'}, ['PostScript'] = 'postscript', ['PublicationDate'] = {'publication-date', 'publicationdate'}, ['PublicationPlace'] = {'publication-place', 'publicationplace'}, ['PublisherName'] = {'publisher', 'institution'}, ['Quote'] = {'quote', 'quotation'}, ['QuotePage'] = 'quote-page', ['QuotePages'] = 'quote-pages', ['Ref'] = 'ref', ['Scale'] = 'scale', ['ScriptChapter'] = {'script-chapter', 'script-contribution', 'script-entry', 'script-article', 'script-section'}, ['ScriptMap'] = 'script-map', ['ScriptPeriodical'] = {'script-journal', 'script-magazine', 'script-newspaper', 'script-periodical', 'script-website', 'script-work'}, ['ScriptQuote'] = 'script-quote', ['ScriptTitle'] = 'script-title', -- Used by InternetArchiveBot ['Season'] = 'season', ['Sections'] = 'sections', -- cite map only ['Series'] = {'series', 'version'}, ['SeriesLink'] = {'series-link', 'serieslink'}, ['SeriesNumber'] = {'series-number', 'series-no'}, ['Sheet'] = 'sheet', -- cite map only ['Sheets'] = 'sheets', -- cite map only ['Station'] = 'station', ['Time'] = 'time', ['TimeCaption'] = 'time-caption', ['Title'] = 'title', -- Used by InternetArchiveBot ['TitleLink'] = {'title-link', 'episode-link', 'episodelink'}, -- Used by InternetArchiveBot ['TitleNote'] = 'department', ['TitleType'] = {'type', 'medium'}, ['TransChapter'] = {'trans-article', 'trans-chapter', 'trans-contribution', 'trans-entry', 'trans-section'}, ['Transcript'] = 'transcript', ['TranscriptFormat'] = 'transcript-format', ['TranscriptURL'] = {'transcript-url', 'transcripturl'}, -- Used by InternetArchiveBot ['TransMap'] = 'trans-map', -- cite map only ['TransPeriodical'] = {'trans-journal', 'trans-magazine', 'trans-newspaper', 'trans-periodical', 'trans-website', 'trans-work'}, ['TransQuote'] = 'trans-quote', ['TransTitle'] = 'trans-title', -- Used by InternetArchiveBot ['URL'] = {'url', 'URL'}, -- Used by InternetArchiveBot ['UrlAccess'] = 'url-access', -- Used by InternetArchiveBot ['UrlStatus'] = 'url-status', -- Used by InternetArchiveBot ['Vauthors'] = 'vauthors', ['Veditors'] = 'veditors', ['Via'] = 'via', ['Volume'] = 'volume', ['Year'] = 'year', ['AuthorList-First'] = {"first#", "author-first#", "author#-first", "given#", "author-given#", "author#-given"}, ['AuthorList-Last'] = {"last#", "author-last#", "author#-last", "surname#", "author-surname#", "author#-surname", "author#", "subject#", 'host#'}, ['AuthorList-Link'] = {"author-link#", "author#-link", "subject-link#", "subject#-link", "authorlink#", "author#link"}, ['AuthorList-Mask'] = {"author-mask#", "author#-mask", "subject-mask#", "subject#-mask"}, ['ContributorList-First'] = {'contributor-first#', 'contributor#-first', 'contributor-given#', 'contributor#-given'}, ['ContributorList-Last'] = {'contributor-last#', 'contributor#-last', 'contributor-surname#', 'contributor#-surname', 'contributor#'}, ['ContributorList-Link'] = {'contributor-link#', 'contributor#-link'}, ['ContributorList-Mask'] = {'contributor-mask#', 'contributor#-mask'}, ['EditorList-First'] = {"editor-first#", "editor#-first", "editor-given#", "editor#-given"}, ['EditorList-Last'] = {"editor-last#", "editor#-last", "editor-surname#", "editor#-surname", "editor#"}, ['EditorList-Link'] = {"editor-link#", "editor#-link"}, ['EditorList-Mask'] = {"editor-mask#", "editor#-mask"}, ['InterviewerList-First'] = {'interviewer-first#', 'interviewer#-first', 'interviewer-given#', 'interviewer#-given'}, ['InterviewerList-Last'] = {'interviewer-last#', 'interviewer#-last', 'interviewer-surname#', 'interviewer#-surname', 'interviewer#'}, ['InterviewerList-Link'] = {'interviewer-link#', 'interviewer#-link'}, ['InterviewerList-Mask'] = {'interviewer-mask#', 'interviewer#-mask'}, ['TranslatorList-First'] = {'translator-first#', 'translator#-first', 'translator-given#', 'translator#-given'}, ['TranslatorList-Last'] = {'translator-last#', 'translator#-last', 'translator-surname#', 'translator#-surname', 'translator#'}, ['TranslatorList-Link'] = {'translator-link#', 'translator#-link'}, ['TranslatorList-Mask'] = {'translator-mask#', 'translator#-mask'}, } --[[--------------------------< P U N C T _ S K I P >--------------------------- builds a table of parameter names that the extraneous terminal punctuation check should not check. ]] local punct_meta_params = { -- table of aliases[] keys (meta parameters); each key has a table of parameter names for a value 'BookTitle', 'Chapter', 'ScriptChapter', 'ScriptTitle', 'Title', 'TransChapter', 'Transcript', 'TransMap', 'TransTitle', -- title-holding parameters 'AuthorList-Mask', 'ContributorList-Mask', 'EditorList-Mask', 'InterviewerList-Mask', 'TranslatorList-Mask', -- name-list mask may have name separators 'PostScript', 'Quote', 'ScriptQuote', 'TransQuote', 'Ref', -- miscellaneous 'ArchiveURL', 'ChapterURL', 'ConferenceURL', 'LayURL', 'MapURL', 'TranscriptURL', 'URL', -- URL-holding parameters } local url_meta_params = { -- table of aliases[] keys (meta parameters); each key has a table of parameter names for a value 'ArchiveURL', 'ChapterURL', 'ConferenceURL', 'ID', 'LayURL', 'MapURL', 'TranscriptURL', 'URL', -- parameters allowed to hold urls 'Page', 'Pages', 'At', 'QuotePage', 'QuotePages', -- insource locators allowed to hold urls } local function build_skip_table (skip_t, meta_params) for _, meta_param in ipairs (meta_params) do -- for each meta parameter key local params = aliases[meta_param]; -- get the parameter or the table of parameters associated with the meta parameter name if 'string' == type (params) then skip_t[params] = 1; -- just a single parameter else for _, param in ipairs (params) do -- get the parameter name skip_t[param] = 1; -- add the parameter name to the skip table local count; param, count = param:gsub ('#', ''); -- remove enumerator marker from enumerated parameters if 0 ~= count then -- if removed skip_t[param] = 1; -- add param name without enumerator marker end end end end return skip_t; end local punct_skip = {}; local url_skip = {}; --[[--------------------------< S I N G L E - L E T T E R S E C O N D - L E V E L D O M A I N S >---------- this is a list of tlds that are known to have single-letter second-level domain names. This list does not include ccTLDs which are accepted in is_domain_name(). ]] local single_letter_2nd_lvl_domains_t = {'cash', 'company', 'foundation', 'org', 'today'}; --[[-----------< S P E C I A L C A S E T R A N S L A T I O N S >------------ This table is primarily here to support internationalization. Translations in this table are used, for example, when an error message, category name, etc., is extracted from the English alias key. There may be other cases where this translation table may be useful. ]] local is_Latn = 'A-Za-z\195\128-\195\150\195\152-\195\182\195\184-\198\191\199\132-\201\143'; local special_case_translation = { ['AuthorList'] = 'authors list', -- used to assemble maintenance category names ['ContributorList'] = 'contributors list', -- translation of these names plus translation of the base maintenance category names in maint_cats{} table below ['EditorList'] = 'editors list', -- must match the names of the actual categories ['InterviewerList'] = 'interviewers list', -- this group or translations used by name_has_ed_markup() and name_has_mult_names() ['TranslatorList'] = 'translators list', -- Lua patterns to match pseudo-titles used by InternetArchiveBot and others as placeholder for unknown |title= value ['archived_copy'] = { -- used with CS1 maint: Archive[d] copy as title ['en'] = '^archived?%s+copy$', -- for English; translators: keep this because templates imported from en.wiki ['local'] = nil, -- translators: replace ['local'] = nil with lowercase translation only when bots or tools create generic titles in your language }, -- Lua patterns to match generic titles; usually created by bots or reference filling tools -- translators: replace ['local'] = nil with lowercase translation only when bots or tools create generic titles in your language -- generic titles and patterns in this table should be lowercase only -- leave ['local'] nil except when there is a matching generic title in your language -- boolean 'true' for plain-text searches; 'false' for pattern searches ['generic_titles'] = { ['accept'] = { }, ['reject'] = { {['en'] = {'^wayback%s+machine$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'are you a robot', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'hugedomains.com', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[{<]?no +title[>}%]%)]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'page not found', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'subscribe to read', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[{<]?unknown[>}%]%)]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'website is for sale', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^404', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'internet archive wayback machine', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'log into facebook', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'login • instagram', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'redirecting...', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'usurped title', true}, ['local'] = nil}, -- added by a GreenC bot {['en'] = {'webcite query result', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'wikiwix\'s cache', true}, ['local'] = nil}, } }, -- boolean 'true' for plain-text searches, search string must be lowercase only -- boolean 'false' for pattern searches -- leave ['local'] nil except when there is a matching generic name in your language ['generic_names'] = { ['accept'] = { {['en'] = {'%[%[[^|]*%(author%) *|[^%]]*%]%]', false}, ['local'] = nil}, }, ['reject'] = { {['en'] = {'about us', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Aa]dvisor%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'allmusic', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Aa]uthor%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'business', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'cnn', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'collaborator', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'contributor', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'contact us', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'directory', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%(%[][%(%[]%s*eds?%.?%s*[%)%]]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'[,%.%s]%f[e]eds?%.?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^eds?[%.,;]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[]%s*[Ee][Dd][Ss]?%.?%s*[%)%]]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]dited%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]ditors?%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a]]Ee]mail%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'facebook', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'google', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'home page', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Ii]nc%.?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'instagram', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'interviewer', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'linkedIn', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Nn]ews$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'pinterest', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'policy', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'privacy', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'reuters', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'translator', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'tumblr', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'twitter', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'site name', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'statement', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'submitted', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'super.?user', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f['..is_Latn..'][Uu]ser%f[^'..is_Latn..']', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'verfasser', true}, ['local'] = nil}, } } } --[[--------------------------< D A T E _ N A M E S >---------------------------------------------------------- This table of tables lists local language date names and fallback English date names. The code in Date_validation will look first in the local table for valid date names. If date names are not found in the local table, the code will look in the English table. Because citations can be copied to the local wiki from en.wiki, the English is required when the date-name translation function date_name_xlate() is used. In these tables, season numbering is defined by Extended Date/Time Format (EDTF) Specification (https://www.loc.gov/standards/datetime/) which became part of ISO 8601 in 2019. See '§Sub-year groupings'. The standard defines various divisions using numbers 21-41. CS1|2 only supports generic seasons. EDTF does support the distinction between north and south hemisphere seasons but CS1|2 has no way to make that distinction. 33-36 = Quarter 1, Quarter 2, Quarter 3, Quarter 4 (3 months each) The standard does not address 'named' dates so, for the purposes of CS1|2, Easter and Christmas are defined here as 98 and 99, which should be out of the ISO 8601 (EDTF) range of uses for a while. local_date_names_from_mediawiki is a boolean. When set to: true – module will fetch local month names from MediaWiki for both date_names['local']['long'] and date_names['local']['short'] false – module will *not* fetch local month names from MediaWiki Caveat lector: There is no guarantee that MediaWiki will provide short month names. At your wiki you can test the results of the MediaWiki fetch in the debug console with this command (the result is alpha sorted): =mw.dumpObject (p.date_names['local']) While the module can fetch month names from MediaWiki, it cannot fetch the quarter, season, and named date names from MediaWiki. Those must be translated manually. ]] local local_date_names_from_mediawiki = true; -- when false, manual translation required for date_names['local']['long'] and date_names['local']['short'] -- when true, module fetches long and short month names from MediaWiki local date_names = { ['en'] = { -- English ['long'] = {['January'] = 1, ['February'] = 2, ['March'] = 3, ['April'] = 4, ['May'] = 5, ['June'] = 6, ['July'] = 7, ['August'] = 8, ['September'] = 9, ['October'] = 10, ['November'] = 11, ['December'] = 12}, ['short'] = {['Jan'] = 1, ['Feb'] = 2, ['Mar'] = 3, ['Apr'] = 4, ['May'] = 5, ['Jun'] = 6, ['Jul'] = 7, ['Aug'] = 8, ['Sep'] = 9, ['Oct'] = 10, ['Nov'] = 11, ['Dec'] = 12}, ['quarter'] = {['First Quarter'] = 33, ['Second Quarter'] = 34, ['Third Quarter'] = 35, ['Fourth Quarter'] = 36}, ['season'] = {['Winter'] = 24, ['Spring'] = 21, ['Summer'] = 22, ['Fall'] = 23, ['Autumn'] = 23}, ['named'] = {['Easter'] = 98, ['Christmas'] = 99}, }, -- when local_date_names_from_mediawiki = false ['local'] = { -- replace these English date names with the local language equivalents ['long'] = {['Ажьырныҳәамза'] = 1, ['Жәабранмза'] = 2, ['Хәажәкырамза'] = 3, ['Мшаԥымза'] = 4, ['Лаҵарамза'] = 5, ['Рашәарамза'] = 6, ['Ԥхынгәымза'] = 7, ['Нанҳәамза'] = 8, ['Цәыббрамза'] = 9, ['Жьҭаарамза'] = 10, ['Абҵарамза'] = 11, ['Ԥхынҷкәынмза'] = 12}, ['short'] = {['Ажьырныҳәа'] = 1, ['Жәабран'] = 2, ['Хәажәкыра'] = 3, ['Мшаԥы'] = 4, ['Лаҵара'] = 5, ['Рашәара'] = 6, ['Ԥхынгәы'] = 7, ['Нанҳәа'] = 8, ['Цәыббра'] = 9, ['Жьҭаара'] = 10, ['Абҵара'] = 11, ['Ԥхынҷкәын'] = 12}, ['quarter'] = {['Актәи аквартал'] = 33, ['Аҩбатәи аквартал'] = 34, ['Ахԥатәи аквартал'] = 35, ['Аԥшьбатәи аквартал'] = 36}, ['season'] = {['Аӡын'] = 24, ['Ааԥын'] = 21, ['Аԥхын'] = 22, ['Ҭагалан'] = 23, ['Ҭагалан'] = 23}, ['named'] = {['Амшаԥы'] = 98, ['Қьырса'] = 99}, }, ['inv_local_long'] = {}, -- used in date reformatting & translation; copy of date_names['local'].long where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_short'] = {}, -- used in date reformatting & translation; copy of date_names['local'].short where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_quarter'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].quarter where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_season'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].season where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_named'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].named where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['local_digits'] = {['0'] = '0', ['1'] = '1', ['2'] = '2', ['3'] = '3', ['4'] = '4', ['5'] = '5', ['6'] = '6', ['7'] = '7', ['8'] = '8', ['9'] = '9'}, -- used to convert local language digits to Western 0-9 ['xlate_digits'] = {}, } if local_date_names_from_mediawiki then -- if fetching local month names from MediaWiki is enabled local long_t = {}; local short_t = {}; for i=1, 12 do -- loop 12x and local name = lang_obj:formatDate('F', '2022-' .. i .. '-1'); -- get long month name for each i long_t[name] = i; -- save it name = lang_obj:formatDate('M', '2022-' .. i .. '-1'); -- get short month name for each i short_t[name] = i; -- save it end date_names['local']['long'] = long_t; -- write the long table – overwrites manual translation date_names['local']['short'] = short_t; -- write the short table – overwrites manual translation end -- create inverted date-name tables for reformatting and/or translation for _, invert_t in pairs {{'long', 'inv_local_long'}, {'short', 'inv_local_short'}, {'quarter', 'inv_local_quarter'}, {'season', 'inv_local_season'}, {'named', 'inv_local_named'}} do for name, i in pairs (date_names['local'][invert_t[1]]) do -- this table is ['name'] = i date_names[invert_t[2]][i] = name; -- invert to get [i] = 'name' for conversions from ymd end end for ld, ed in pairs (date_names.local_digits) do -- make a digit translation table for simple date translation from en to local language using local_digits table date_names.xlate_digits [ed] = ld; -- en digit becomes index with local digit as the value end local df_template_patterns = { -- table of redirects to {{Use dmy dates}} and {{Use mdy dates}} '{{ *[Uu]se +(dmy) +dates *[|}]', -- 1159k -- sorted by approximate transclusion count '{{ *[Uu]se +(mdy) +dates *[|}]', -- 212k '{{ *[Uu]se +(MDY) +dates *[|}]', -- 788 '{{ *[Uu]se +(DMY) +dates *[|}]', -- 343 '{{ *([Mm]dy) *[|}]', -- 176 '{{ *[Uu]se *(dmy) *[|}]', -- 156 + 18 '{{ *[Uu]se *(mdy) *[|}]', -- 149 + 11 '{{ *([Dd]my) *[|}]', -- 56 '{{ *[Uu]se +(MDY) *[|}]', -- 5 '{{ *([Dd]MY) *[|}]', -- 3 '{{ *[Uu]se(mdy)dates *[|}]', -- 1 '{{ *[Uu]se +(DMY) *[|}]', -- 0 '{{ *([Mm]DY) *[|}]', -- 0 } local function get_date_format () local title_object = mw.title.getCurrentTitle(); if title_object.namespace == 10 then -- not in template space so that unused templates appear in unused-template-reports; return nil; -- auto-formatting does not work in Template space so don't set global_df end local content = title_object:getContent() or ''; -- get the content of the article or ''; new pages edited w/ve do not have 'content' until saved; ve does not preview; phab:T221625 for _, pattern in ipairs (df_template_patterns) do -- loop through the patterns looking for {{Use dmy dates}} or {{Use mdy dates}} or any of their redirects local start, _, match = content:find(pattern); -- match is the three letters indicating desired date format if match then content = content:match ('%b{}', start); -- get the whole template if content:match ('| *cs1%-dates *= *[lsy][sy]?') then -- look for |cs1-dates=publication date length access-/archive-date length return match:lower() .. '-' .. content:match ('| *cs1%-dates *= *([lsy][sy]?)'); else return match:lower() .. '-all'; -- no |cs1-dates= k/v pair; return value appropriate for use in |df= end end end end local global_df; --[[-----------------< V O L U M E , I S S U E , P A G E S >------------------ These tables hold cite class values (from the template invocation) and identify those templates that support |volume=, |issue=, and |page(s)= parameters. Cite conference and cite map require further qualification which is handled in the main module. ]] local templates_using_volume = {'citation', 'audio-visual', 'book', 'conference', 'encyclopaedia', 'interview', 'journal', 'magazine', 'map', 'news', 'report', 'techreport', 'thesis'} local templates_using_issue = {'citation', 'conference', 'episode', 'interview', 'journal', 'magazine', 'map', 'news', 'podcast'} local templates_not_using_page = {'audio-visual', 'episode', 'mailinglist', 'newsgroup', 'podcast', 'serial', 'sign', 'speech'} --[[ These tables control when it is appropriate for {{citation}} to render |volume= and/or |issue=. The parameter names in the tables constrain {{citation}} so that its renderings match the renderings of the equivalent cs1 templates. For example, {{cite web}} does not support |volume= so the equivalent {{citation |website=...}} must not support |volume=. ]] local citation_no_volume_t = { -- {{citation}} does not render |volume= when these parameters are used 'website', 'mailinglist', 'script-website', } local citation_issue_t = { -- {{citation}} may render |issue= when these parameters are used 'journal', 'magazine', 'newspaper', 'periodical', 'work', 'script-journal', 'script-magazine', 'script-newspaper', 'script-periodical', 'script-work', } --[[ Patterns for finding extra text in |volume=, |issue=, |page=, |pages= ]] local vol_iss_pg_patterns = { good_ppattern = '^P[^%.PpGg]', -- OK to begin with uppercase P: P7 (page 7 of section P), but not p123 (page 123); TODO: this allows 'Pages' which it should not bad_ppatterns = { -- patterns for |page= and |pages= '^[Pp][PpGg]?%.?[ %d]', '^[Pp][Pp]?%.&nbsp;', -- from {{p.}} and {{pp.}} templates '^[Pp]ages?', '^[Pp]gs.?', }, vpatterns = { -- patterns for |volume= '^volumes?', '^vols?[%.:=]?' }, ipatterns = { -- patterns for |issue= '^issues?', '^iss[%.:=]?', '^numbers?', '^nos?%A', -- don't match 'november' or 'nostradamus' '^nr[%.:=]?', '^n[%.:= ]' -- might be a valid issue without separator (space char is sep char here) } } --[[--------------------------< K E Y W O R D S >------------------------------- These tables hold keywords for those parameters that have defined sets of acceptable keywords. ]] --[[-------------------< K E Y W O R D S T A B L E >-------------------------- this is a list of keywords; each key in the list is associated with a table of synonymous keywords possibly from different languages. for I18N: add local-language keywords to value table; do not change the key. For example, adding the German keyword 'ja': ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y', 'ja'}, Because CS1|2 templates from en.wiki articles are often copied to other local wikis, it is recommended that the English keywords remain in these tables. ]] local keywords = { ['amp'] = {'&', 'amp', 'ampersand'}, -- |name-list-style= ['and'] = {'and', 'serial'}, -- |name-list-style= ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y'}, -- |no-tracking=, |no-pp= -- Used by InternetArchiveBot ['afterword'] = {'afterword'}, -- |contribution= ['bot: unknown'] = {'bot: unknown'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['cs1'] = {'cs1'}, -- |mode= ['cs2'] = {'cs2'}, -- |mode= ['dead'] = {'dead', 'deviated'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['dmy'] = {'dmy'}, -- |df= ['dmy-all'] = {'dmy-all'}, -- |df= ['foreword'] = {'foreword'}, -- |contribution= ['free'] = {'free'}, -- |<id>-access= -- Used by InternetArchiveBot ['harv'] = {'harv'}, -- |ref=; this no longer supported; is_valid_parameter_value() called with <invert> = true ['introduction'] = {'introduction'}, -- |contribution= ['limited'] = {'limited'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['live'] = {'live'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['mdy'] = {'mdy'}, -- |df= ['mdy-all'] = {'mdy-all'}, -- |df= ['none'] = {'none'}, -- |postscript=, |ref=, |title=, |type= -- Used by InternetArchiveBot ['off'] = {'off'}, -- |title= (potentially also: |title-link=, |postscript=, |ref=, |type=) ['preface'] = {'preface'}, -- |contribution= ['registration'] = {'registration'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['subscription'] = {'subscription'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['unfit'] = {'unfit'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['usurped'] = {'usurped'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['vanc'] = {'vanc'}, -- |name-list-style= ['ymd'] = {'ymd'}, -- |df= ['ymd-all'] = {'ymd-all'}, -- |df= -- ['yMd'] = {'yMd'}, -- |df=; not supported at en.wiki -- ['yMd-all'] = {'yMd-all'}, -- |df=; not supported at en.wiki } --[[------------------------< X L A T E _ K E Y W O R D S >--------------------- this function builds a list, keywords_xlate{}, of the keywords found in keywords{} where the values from keywords{} become the keys in keywords_xlate{} and the keys from keywords{} become the values in keywords_xlate{}: ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y'}, -- in keywords{} becomes ['yes'] = 'affirmative', -- in keywords_xlate{} ['true'] = 'affirmative', ['y'] = 'affirmative', the purpose of this function is to act as a translator between a non-English keyword and its English equivalent that may be used in other modules of this suite ]] local function xlate_keywords () local out_table = {}; -- output goes here for k, keywords_t in pairs (keywords) do -- spin through the keywords table for _, keyword in ipairs (keywords_t) do -- for each keyword out_table[keyword] = k; -- create an entry in the output table where keyword is the key end end return out_table; end local keywords_xlate = xlate_keywords (); -- the list of translated keywords --[[----------------< M A K E _ K E Y W O R D S _ L I S T >--------------------- this function assembles, for parameter-value validation, the list of keywords appropriate to that parameter. keywords_lists{}, is a table of tables from keywords{} ]] local function make_keywords_list (keywords_lists) local out_table = {}; -- output goes here for _, keyword_list in ipairs (keywords_lists) do -- spin through keywords_lists{} and get a table of keywords for _, keyword in ipairs (keyword_list) do -- spin through keyword_list{} and add each keyword, ... table.insert (out_table, keyword); -- ... as plain text, to the output list end end return out_table; end --[[----------------< K E Y W O R D S _ L I S T S >----------------------------- this is a list of lists of valid keywords for the various parameters in [key]. Generally the keys in this table are the canonical en.wiki parameter names though some are contrived because of use in multiple differently named parameters: ['yes_true_y'], ['id-access']. The function make_keywords_list() extracts the individual keywords from the appropriate list in keywords{}. The lists in this table are used to validate the keyword assignment for the parameters named in this table's keys. ]] local keywords_lists = { ['yes_true_y'] = make_keywords_list ({keywords.affirmative}), ['contribution'] = make_keywords_list ({keywords.afterword, keywords.foreword, keywords.introduction, keywords.preface}), ['df'] = make_keywords_list ({keywords.dmy, keywords['dmy-all'], keywords.mdy, keywords['mdy-all'], keywords.ymd, keywords['ymd-all']}), -- ['df'] = make_keywords_list ({keywords.dmy, keywords['dmy-all'], keywords.mdy, keywords['mdy-all'], keywords.ymd, keywords['ymd-all'], keywords.yMd, keywords['yMd-all']}), -- not supported at en.wiki ['mode'] = make_keywords_list ({keywords.cs1, keywords.cs2}), ['name-list-style'] = make_keywords_list ({keywords.amp, keywords['and'], keywords.vanc}), ['ref'] = make_keywords_list ({keywords.harv}), -- inverted check; |ref=harv no longer supported ['url-access'] = make_keywords_list ({keywords.subscription, keywords.limited, keywords.registration}), ['url-status'] = make_keywords_list ({keywords.dead, keywords.live, keywords.unfit, keywords.usurped, keywords['bot: unknown']}), ['id-access'] = make_keywords_list ({keywords.free}), } --[[---------------------< S T R I P M A R K E R S >---------------------------- Common pattern definition location for stripmarkers so that we don't have to go hunting for them if (when) MediaWiki changes their form. ]] local stripmarkers = { ['any'] = '\127[^\127]*UNIQ%-%-(%a+)%-[%a%d]+%-QINU[^\127]*\127', -- capture returns name of stripmarker ['math'] = '\127[^\127]*UNIQ%-%-math%-[%a%d]+%-QINU[^\127]*\127' -- math stripmarkers used in coins_cleanup() and coins_replace_math_stripmarker() } --[[------------< I N V I S I B L E _ C H A R A C T E R S >--------------------- This table holds non-printing or invisible characters indexed either by name or by Unicode group. Values are decimal representations of UTF-8 codes. The table is organized as a table of tables because the Lua pairs keyword returns table data in an arbitrary order. Here, we want to process the table from top to bottom because the entries at the top of the table are also found in the ranges specified by the entries at the bottom of the table. Also here is a pattern that recognizes stripmarkers that begin and end with the delete characters. The nowiki stripmarker is not an error but some others are because the parameter values that include them become part of the template's metadata before stripmarker replacement. ]] local invisible_defs = { del = '\127', -- used to distinguish between stripmarker and del char zwj = '\226\128\141', -- used with capture because zwj may be allowed } local invisible_chars = { {'replacement', '\239\191\189'}, -- U+FFFD, EF BF BD {'zero width joiner', '('.. invisible_defs.zwj .. ')'}, -- U+200D, E2 80 8D; capture because zwj may be allowed {'zero width space', '\226\128\139'}, -- U+200B, E2 80 8B {'hair space', '\226\128\138'}, -- U+200A, E2 80 8A {'soft hyphen', '\194\173'}, -- U+00AD, C2 AD {'horizontal tab', '\009'}, -- U+0009 (HT), 09 {'line feed', '\010'}, -- U+000A (LF), 0A {'no-break space', '\194\160'}, -- U+00A0 (NBSP), C2 A0 {'carriage return', '\013'}, -- U+000D (CR), 0D {'stripmarker', stripmarkers.any}, -- stripmarker; may or may not be an error; capture returns the stripmaker type {'delete', '('.. invisible_defs.del .. ')'}, -- U+007F (DEL), 7F; must be done after stripmarker test; capture to distinguish isolated del chars not part of stripmarker {'C0 control', '[\000-\008\011\012\014-\031]'}, -- U+0000–U+001F (NULL–US), 00–1F (except HT, LF, CR (09, 0A, 0D)) {'C1 control', '[\194\128-\194\159]'}, -- U+0080–U+009F (XXX–APC), C2 80 – C2 9F -- {'Specials', '[\239\191\185-\239\191\191]'}, -- U+FFF9-U+FFFF, EF BF B9 – EF BF BF -- {'Private use area', '[\238\128\128-\239\163\191]'}, -- U+E000–U+F8FF, EE 80 80 – EF A3 BF -- {'Supplementary Private Use Area-A', '[\243\176\128\128-\243\191\191\189]'}, -- U+F0000–U+FFFFD, F3 B0 80 80 – F3 BF BF BD -- {'Supplementary Private Use Area-B', '[\244\128\128\128-\244\143\191\189]'}, -- U+100000–U+10FFFD, F4 80 80 80 – F4 8F BF BD } --[[ Indic script makes use of zero width joiner as a character modifier so zwj characters must be left in. This pattern covers all of the unicode characters for these languages: Devanagari 0900–097F – https://unicode.org/charts/PDF/U0900.pdf Devanagari extended A8E0–A8FF – https://unicode.org/charts/PDF/UA8E0.pdf Bengali 0980–09FF – https://unicode.org/charts/PDF/U0980.pdf Gurmukhi 0A00–0A7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0A00.pdf Gujarati 0A80–0AFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0A80.pdf Oriya 0B00–0B7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0B00.pdf Tamil 0B80–0BFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0B80.pdf Telugu 0C00–0C7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0C00.pdf Kannada 0C80–0CFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0C80.pdf Malayalam 0D00–0D7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0D00.pdf plus the not-necessarily Indic scripts for Sinhala and Burmese: Sinhala 0D80-0DFF - https://unicode.org/charts/PDF/U0D80.pdf Myanmar 1000-109F - https://unicode.org/charts/PDF/U1000.pdf Myanmar extended A AA60-AA7F - https://unicode.org/charts/PDF/UAA60.pdf Myanmar extended B A9E0-A9FF - https://unicode.org/charts/PDF/UA9E0.pdf the pattern is used by has_invisible_chars() and coins_cleanup() ]] local indic_script = '[\224\164\128-\224\181\191\224\163\160-\224\183\191\225\128\128-\225\130\159\234\167\160-\234\167\191\234\169\160-\234\169\191]'; -- list of emoji that use a zwj character (U+200D) to combine with another emoji -- from: https://unicode.org/Public/emoji/15.0/emoji-zwj-sequences.txt; version: 15.0; 2022-05-06 -- table created by: [[:en:Module:Make emoji zwj table]] local emoji_t = { -- indexes are decimal forms of the hex values in U+xxxx [9760] = true, -- U+2620 ☠ skull and crossbones [9792] = true, -- U+2640 ♀ female sign [9794] = true, -- U+2642 ♂ male sign [9877] = true, -- U+2695 ⚕ staff of aesculapius [9878] = true, -- U+2696 ⚖ scales [9895] = true, -- U+26A7 ⚧ male with stroke and male and female sign [9992] = true, -- U+2708 ✈ airplane [10052] = true, -- U+2744 ❄ snowflake [10084] = true, -- U+2764 ❤ heavy black heart [11035] = true, -- U+2B1B ⬛ black large square [127752] = true, -- U+1F308 🌈 rainbow [127787] = true, -- U+1F32B 🌫 fog [127806] = true, -- U+1F33E 🌾 ear of rice [127859] = true, -- U+1F373 🍳 cooking [127868] = true, -- U+1F37C 🍼 baby bottle [127876] = true, -- U+1F384 🎄 christmas tree [127891] = true, -- U+1F393 🎓 graduation cap [127908] = true, -- U+1F3A4 🎤 microphone [127912] = true, -- U+1F3A8 🎨 artist palette [127979] = true, -- U+1F3EB 🏫 school [127981] = true, -- U+1F3ED 🏭 factory [128102] = true, -- U+1F466 👦 boy [128103] = true, -- U+1F467 👧 girl [128104] = true, -- U+1F468 👨 man [128105] = true, -- U+1F469 👩 woman [128139] = true, -- U+1F48B 💋 kiss mark [128168] = true, -- U+1F4A8 💨 dash symbol [128171] = true, -- U+1F4AB 💫 dizzy symbol [128187] = true, -- U+1F4BB 💻 personal computer [128188] = true, -- U+1F4BC 💼 brief case [128293] = true, -- U+1F525 🔥 fire [128295] = true, -- U+1F527 🔧 wrench [128300] = true, -- U+1F52C 🔬 microscope [128488] = true, -- U+1F5E8 🗨 left speech bubble [128640] = true, -- U+1F680 🚀 rocket [128658] = true, -- U+1F692 🚒 fire engine [129309] = true, -- U+1F91D 🤝 handshake [129455] = true, -- U+1F9AF 🦯 probing cane [129456] = true, -- U+1F9B0 🦰 emoji component red hair [129457] = true, -- U+1F9B1 🦱 emoji component curly hair [129458] = true, -- U+1F9B2 🦲 emoji component bald [129459] = true, -- U+1F9B3 🦳 emoji component white hair [129466] = true, -- U+1F9BA 🦺 safety vest [129468] = true, -- U+1F9BC 🦼 motorized wheelchair [129469] = true, -- U+1F9BD 🦽 manual wheelchair [129489] = true, -- U+1F9D1 🧑 adult [129657] = true, -- U+1FA79 🩹 adhesive bandage [129778] = true, -- U+1FAF2 🫲 leftwards hand } --[[----------------------< L A N G U A G E S U P P O R T >------------------- These tables and constants support various language-specific functionality. ]] --local this_wiki_code = mw.getContentLanguage():getCode(); -- get this wiki's language code local this_wiki_code = lang_obj:getCode(); -- get this wiki's language code if string.match (mw.site.server, 'wikidata') then this_wiki_code = mw.getCurrentFrame():preprocess('{{int:lang}}'); -- on Wikidata so use interface language setting instead end local mw_languages_by_tag_t = mw.language.fetchLanguageNames (this_wiki_code, 'all'); -- get a table of language tag/name pairs known to Wikimedia; used for interwiki tests local mw_languages_by_name_t = {}; for k, v in pairs (mw_languages_by_tag_t) do -- build a 'reversed' table name/tag language pairs know to MediaWiki; used for |language= v = mw.ustring.lower (v); -- lowercase for tag fetch; get name's proper case from mw_languages_by_tag_t[<tag>] if mw_languages_by_name_t[v] then -- when name already in the table if 2 == #k or 3 == #k then -- if tag does not have subtags mw_languages_by_name_t[v] = k; -- prefer the shortest tag for this name end else -- here when name not in the table mw_languages_by_name_t[v] = k; -- so add name and matching tag end end local inter_wiki_map = {}; -- map of interwiki prefixes that are language-code prefixes for k, v in pairs (mw.site.interwikiMap ('local')) do -- spin through the base interwiki map (limited to local) if mw_languages_by_tag_t[v["prefix"]] then -- if the prefix matches a known language tag inter_wiki_map[v["prefix"]] = true; -- add it to our local map end end --[[--------------------< S C R I P T _ L A N G _ C O D E S >------------------- This table is used to hold ISO 639-1 two-character and ISO 639-3 three-character language codes that apply only to |script-title= and |script-chapter= ]] local script_lang_codes = { 'ab', 'am', 'ar', 'be', 'bg', 'bn', 'bo', 'bs', 'cs', 'dv', 'dz', 'el', 'fa', 'gu', 'he', 'hi', 'hy', 'ja', 'ka', 'kk', 'km', 'kn', 'ko', 'ku', 'ky', 'lo', 'mk', 'ml', 'mn', 'mr', 'my', 'ne', 'or', 'ota', 'pa', 'ps', 'ru', 'sd', 'si', 'sr', 'syc', 'ta', 'te', 'tg', 'th', 'ti', 'tt', 'ug', 'uk', 'ur', 'uz', 'yi', 'yue', 'zh' }; --[[---------------< L A N G U A G E R E M A P P I N G >---------------------- These tables hold language information that is different (correct) from MediaWiki's definitions For each ['code'] = 'language name' in lang_code_remap{} there must be a matching ['language name'] = {'language name', 'code'} in lang_name_remap{} lang_code_remap{}: key is always lowercase ISO 639-1, -2, -3 language code or a valid lowercase IETF language tag value is properly spelled and capitalized language name associated with key only one language name per key; key/value pair must have matching entry in lang_name_remap{} lang_name_remap{}: key is always lowercase language name value is a table the holds correctly spelled and capitalized language name [1] and associated code [2] (code must match a code key in lang_code_remap{}) may have multiple keys referring to a common preferred name and code; For example: ['kolsch'] and ['kölsch'] both refer to 'Kölsch' and 'ksh' ]] local lang_code_remap = { -- used for |language= and |script-title= / |script-chapter= ['als'] = 'Tosk Albanian', -- MediaWiki returns Alemannisch ['bh'] = 'Bihari', -- MediaWiki uses 'bh' as a subdomain name for Bhojpuri Wikipedia: bh.wikipedia.org ['bla'] = 'Blackfoot', -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Siksika; use en.wiki preferred name ['bn'] = 'Bengali', -- MediaWiki returns Bangla ['ca-valencia'] = 'Valencian', -- IETF variant of Catalan ['ilo'] = 'Ilocano', -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Iloko; use en.wiki preferred name ['ksh'] = 'Kölsch', -- MediaWiki: Colognian; use IANA/ISO 639 preferred name ['ksh-x-colog'] = 'Colognian', -- override MediaWiki ksh; no IANA/ISO 639 code for Colognian; IETF private code created at Module:Lang/data ['mis-x-ripuar'] = 'Ripuarian', -- override MediaWiki ksh; no IANA/ISO 639 code for Ripuarian; IETF private code created at Module:Lang/data ['nan-tw'] = 'Taiwanese Hokkien', -- make room for MediaWiki/IANA/ISO 639 nan: Min Nan Chinese and support en.wiki preferred name } local lang_name_remap = { -- used for |language=; names require proper capitalization; tags must be lowercase ['alemannisch'] = {'Swiss German', 'gsw'}, -- not an ISO or IANA language name; MediaWiki uses 'als' as a subdomain name for Alemannic Wikipedia: als.wikipedia.org ['bangla'] = {'Bengali', 'bn'}, -- MediaWiki returns Bangla (the endonym) but we want Bengali (the exonym); here we remap ['bengali'] = {'Bengali', 'bn'}, -- MediaWiki doesn't use exonym so here we provide correct language name and 639-1 code ['bhojpuri'] = {'Bhojpuri', 'bho'}, -- MediaWiki uses 'bh' as a subdomain name for Bhojpuri Wikipedia: bh.wikipedia.org ['bihari'] = {'Bihari', 'bh'}, -- MediaWiki replaces 'Bihari' with 'Bhojpuri' so 'Bihari' cannot be found ['blackfoot'] = {'Blackfoot', 'bla'}, -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Siksika; use en.wiki preferred name ['colognian'] = {'Colognian', 'ksh-x-colog'}, -- MediaWiki preferred name for ksh ['ilocano'] = {'Ilocano', 'ilo'}, -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Iloko; use en.wiki preferred name ['kolsch'] = {'Kölsch', 'ksh'}, -- use IANA/ISO 639 preferred name (use non-diacritical o instead of umlaut ö) ['kölsch'] = {'Kölsch', 'ksh'}, -- use IANA/ISO 639 preferred name ['ripuarian'] = {'Ripuarian', 'mis-x-ripuar'}, -- group of dialects; no code in MediaWiki or in IANA/ISO 639 ['taiwanese hokkien'] = {'Taiwanese Hokkien', 'nan-tw'}, -- make room for MediaWiki/IANA/ISO 639 nan: Min Nan Chinese ['tosk albanian'] = {'Tosk Albanian', 'als'}, -- MediaWiki replaces 'Tosk Albanian' with 'Alemannisch' so 'Tosk Albanian' cannot be found ['valencian'] = {'Valencian', 'ca-valencia'}, -- variant of Catalan; categorizes as Valencian } --[[---------------< P R O P E R T I E S _ C A T E G O R I E S >---------------- Properties categories. These are used for investigating qualities of citations. ]] local prop_cats = { ['foreign-lang-source'] = 'CS1 $1 бызшәахь азхьарԥшқәа ($2)', -- |language= categories; $1 is foreign-language name, $2 is ISO639-1 code ['foreign-lang-source-2'] = 'CS1 foreign language sources (ISO 639-2)|$1', -- |language= category; a cat for ISO639-2 languages; $1 is the ISO 639-2 code used as a sort key ['jul-greg-uncertainty'] = 'CS1: Julian–Gregorian uncertainty', -- probably temporary cat to identify scope of template with dates 1 October 1582 – 1 January 1926 ['local-lang-source'] = 'CS1 $1 бызшәахь азхьарԥшқәа ($2)', -- |language= categories; $1 is local-language name, $2 is ISO639-1 code; not emitted when local_lang_cat_enable is false ['location-test'] = 'CS1 location test', ['long-vol'] = 'CS1: long volume value', -- probably temporary cat to identify scope of |volume= values longer than 4 characters ['script'] = 'CS1 uses $1-language script ($2)', -- |script-title=xx: has matching category; $1 is language name, $2 is ISO639-1 code ['tracked-param'] = 'CS1 tracked parameter: $1', -- $1 is base (enumerators removed) parameter name ['year-range-abbreviated'] = 'CS1: abbreviated year range', -- probably temporary cat to identify scope of |date=, |year= values using YYYY–YY form } --[[-------------------< T I T L E _ T Y P E S >-------------------------------- Here we map a template's CitationClass to TitleType (default values for |type= parameter) ]] local title_types = { ['AV-media-notes'] = 'Media notes', ['interview'] = 'Interview', ['mailinglist'] = 'Mailing list', ['map'] = 'Map', ['podcast'] = 'Podcast', ['pressrelease'] = 'Press release', ['report'] = 'Report', ['speech'] = 'Speech', ['techreport'] = 'Technical report', ['thesis'] = 'Thesis', } --[[===================<< E R R O R M E S S A G I N G >>====================== ]] --[[----------< E R R O R M E S S A G E S U P P L I M E N T S >------------- I18N for those messages that are supplemented with additional specific text that describes the reason for the error TODO: merge this with special_case_translations{}? ]] local err_msg_supl = { ['char'] = 'invalid character', -- |isbn=, |sbn= ['check'] = 'checksum', -- |isbn=, |sbn= ['flag'] = 'flag', -- |archive-url= ['form'] = 'invalid form', -- |isbn=, |sbn= ['group'] = 'invalid group id', -- |isbn= ['initials'] = 'initials', -- Vancouver ['invalid language code'] = 'invalid language code', -- |script-<param>= ['journal'] = 'journal', -- |bibcode= ['length'] = 'length', -- |isbn=, |bibcode=, |sbn= ['liveweb'] = 'liveweb', -- |archive-url= ['missing comma'] = 'missing comma', -- Vancouver ['missing prefix'] = 'missing prefix', -- |script-<param>= ['missing title part'] = 'missing title part', -- |script-<param>= ['name'] = 'name', -- Vancouver ['non-Latin char'] = 'non-Latin character', -- Vancouver ['path'] = 'path', -- |archive-url= ['prefix'] = 'invalid prefix', -- |isbn= ['punctuation'] = 'punctuation', -- Vancouver ['save'] = 'save command', -- |archive-url= ['suffix'] = 'suffix', -- Vancouver ['timestamp'] = 'timestamp', -- |archive-url= ['unknown language code'] = 'unknown language code', -- |script-<param>= ['value'] = 'value', -- |bibcode= ['year'] = 'year', -- |bibcode= } --[[--------------< E R R O R _ C O N D I T I O N S >--------------------------- Error condition table. This table has two sections: errors at the top, maintenance at the bottom. Maint 'messaging' does not have a 'message' (message=nil) The following contains a list of IDs for various error conditions defined in the code. For each ID, we specify a text message to display, an error category to include, and whether the error message should be wrapped as a hidden comment. Anchor changes require identical changes to matching anchor in Help:CS1 errors TODO: rename error_conditions{} to something more generic; create separate error and maint tables inside that? ]] local error_conditions = { err_accessdate_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;access-date=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'accessdate_missing_url', category = 'CS1 аҿы агхақәа: accessdate без URL', hidden = false }, err_apostrophe_markup = { message = 'Italic or bold markup not allowed in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'apostrophe_markup', category = 'CS1 аҿы агхақәа: markup', hidden = false }, err_archive_missing_date = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code>', anchor = 'archive_missing_date', category = 'CS1 аҿы агхақәа: archive-url', hidden = false }, err_archive_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'archive_missing_url', category = 'CS1 аҿы агхақәа: archive-url', hidden = false }, err_archive_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> is malformed: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'archive_url', category = 'CS1 аҿы агхақәа: archive-url', hidden = false }, err_arxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;arxiv=</code> required', anchor = 'arxiv_missing', category = 'CS1 аҿы агхақәа: arXiv', -- same as bad arxiv hidden = false }, err_asintld_missing_asin = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;asin=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'asintld_missing_asin', category = 'CS1 аҿы агхақәа: ASIN TLD', hidden = false }, err_bad_arxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;arxiv=</code> value', anchor = 'bad_arxiv', category = 'CS1 аҿы агхақәа: arXiv', hidden = false }, err_bad_asin = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;asin=</code> value', anchor = 'bad_asin', category ='CS1 аҿы агхақәа: ASIN', hidden = false }, err_bad_asin_tld = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;asin-tld=</code> value', anchor = 'bad_asin_tld', category ='CS1 аҿы агхақәа: ASIN TLD', hidden = false }, err_bad_bibcode = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;bibcode=</code> $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_bibcode', category = 'CS1 аҿы агхақәа: bibcode', hidden = false }, err_bad_biorxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;biorxiv=</code> value', anchor = 'bad_biorxiv', category = 'CS1 аҿы агхақәа: bioRxiv', hidden = false }, err_bad_citeseerx = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;citeseerx=</code> value', anchor = 'bad_citeseerx', category = 'CS1 аҿы агхақәа: citeseerx', hidden = false }, err_bad_date = { message = 'Check date values in: $1', -- $1 is a parameter name list anchor = 'bad_date', category = 'CS1 аҿы агхақәа: dates', hidden = false }, err_bad_doi = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;doi=</code> value', anchor = 'bad_doi', category = 'CS1 аҿы агхақәа: DOI', hidden = false }, err_bad_hdl = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;hdl=</code> value', anchor = 'bad_hdl', category = 'CS1 аҿы агхақәа: HDL', hidden = false }, err_bad_isbn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;isbn=</code> value: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_isbn', category = 'CS1 аҿы агхақәа: ISBN', hidden = false }, err_bad_ismn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ismn=</code> value', anchor = 'bad_ismn', category = 'CS1 аҿы агхақәа: ISMN', hidden = false }, err_bad_issn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;$1issn=</code> value', -- $1 is 'e' or '' for eissn or issn anchor = 'bad_issn', category = 'CS1 аҿы агхақәа: ISSN', hidden = false }, err_bad_jfm = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;jfm=</code> value', anchor = 'bad_jfm', category = 'CS1 аҿы агхақәа: JFM', hidden = false }, err_bad_jstor = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;jstor=</code> value', anchor = 'bad_jstor', category = 'CS1 аҿы агхақәа: JSTOR', hidden = false }, err_bad_lccn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;lccn=</code> value', anchor = 'bad_lccn', category = 'CS1 аҿы агхақәа: LCCN', hidden = false }, err_bad_mr = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;mr=</code> value', anchor = 'bad_mr', category = 'CS1 аҿы агхақәа: MR', hidden = false }, err_bad_oclc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;oclc=</code> value', anchor = 'bad_oclc', category = 'CS1 аҿы агхақәа: OCLC', hidden = false }, err_bad_ol = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ol=</code> value', anchor = 'bad_ol', category = 'CS1 аҿы агхақәа: OL', hidden = false }, err_bad_osti = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;osti=</code> value', anchor = 'bad_osti', category = 'CS1 аҿы агхақәа: OSTI', hidden = false }, err_bad_paramlink = { -- for |title-link=, |author/editor/translator-link=, |series-link=, |episode-link= message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> value', -- $1 is parameter name anchor = 'bad_paramlink', category = 'CS1 аҿы агхақәа: parameter link', hidden = false }, err_bad_pmc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;pmc=</code> value', anchor = 'bad_pmc', category = 'CS1 аҿы агхақәа: PMC', hidden = false }, err_bad_pmid = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;pmid=</code> value', anchor = 'bad_pmid', category = 'CS1 аҿы агхақәа: PMID', hidden = false }, err_bad_rfc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;rfc=</code> value', anchor = 'bad_rfc', category = 'CS1 аҿы агхақәа: RFC', hidden = false }, err_bad_s2cid = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;s2cid=</code> value', anchor = 'bad_s2cid', category = 'CS1 аҿы агхақәа: S2CID', hidden = false }, err_bad_sbn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;sbn=</code> value: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_sbn', category = 'CS1 аҿы агхақәа: SBN', hidden = false }, err_bad_ssrn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ssrn=</code> value', anchor = 'bad_ssrn', category = 'CS1 аҿы агхақәа: SSRN', hidden = false }, err_bad_url = { message = 'Check $1 value', -- $1 is parameter name anchor = 'bad_url', category = 'CS1 аҿы агхақәа: URL', hidden = false }, err_bad_usenet_id = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;message-id=</code> value', anchor = 'bad_message_id', category = 'CS1 аҿы агхақәа: message-id', hidden = false }, err_bad_zbl = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;zbl=</code> value', anchor = 'bad_zbl', category = 'CS1 аҿы агхақәа: Zbl', hidden = false }, err_bare_url_missing_title = { message = '$1 missing title', -- $1 is parameter name anchor = 'bare_url_missing_title', category = 'CS1 аҿы агхақәа: bare URL', hidden = false }, err_biorxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;biorxiv=</code> required', anchor = 'biorxiv_missing', category = 'CS1 аҿы агхақәа: bioRxiv', -- same as bad bioRxiv hidden = false }, err_chapter_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored', -- $1 is parameter name anchor = 'chapter_ignored', category = 'CS1 аҿы агхақәа: chapter ignored', hidden = false }, err_citation_missing_title = { message = 'Missing or empty <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'citation_missing_title', category = 'CS1 аҿы агхақәа: missing title', hidden = false }, err_citeseerx_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;citeseerx=</code> required', anchor = 'citeseerx_missing', category = 'CS1 аҿы агхақәа: citeseerx', -- same as bad citeseerx hidden = false }, err_cite_web_url = { -- this error applies to cite web and to cite podcast message = 'Missing or empty <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'cite_web_url', category = 'CS1 аҿы агхақәа: requires URL', hidden = false }, err_class_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;class=</code> ignored', anchor = 'class_ignored', category = 'CS1 аҿы агхақәа: class', hidden = false }, err_contributor_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;contributor=</code> ignored', anchor = 'contributor_ignored', category = 'CS1 аҿы агхақәа: contributor', hidden = false }, err_contributor_missing_required_param = { message = '<code class="cs1-code">&#124;contributor=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'contributor_missing_required_param', category = 'CS1 аҿы агхақәа: contributor', hidden = false }, err_deprecated_params = { message = 'Cite uses deprecated parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'deprecated_params', category = 'CS1 аҿы агхақәа: deprecated parameters', hidden = false }, err_disp_name = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=$2</code>', -- $1 is parameter name; $2 is the assigned value anchor = 'disp_name', category = 'CS1 аҿы агхақәа: display-names', hidden = false, }, err_doibroken_missing_doi = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;doi=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'doibroken_missing_doi', category = 'CS1 аҿы агхақәа: DOI', hidden = false }, err_embargo_missing_pmc = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;pmc=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'embargo_missing_pmc', category = 'CS1 аҿы агхақәа: PMC embargo', hidden = false }, err_empty_citation = { message = 'Empty citation', anchor = 'empty_citation', category = 'CS1 аҿы агхақәа: empty citation', hidden = false }, err_etal = { message = 'Explicit use of et al. in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'explicit_et_al', category = 'CS1 аҿы агхақәа: explicit use of et al.', hidden = false }, err_extra_text_edition = { message = '<code class="cs1-code">&#124;edition=</code> has extra text', anchor = 'extra_text_edition', category = 'CS1 аҿы агхақәа: extra text: edition', hidden = false, }, err_extra_text_issue = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_issue', category = 'CS1 аҿы агхақәа: extra text: issue', hidden = false, }, err_extra_text_pages = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_pages', category = 'CS1 аҿы агхақәа: extra text: pages', hidden = false, }, err_extra_text_volume = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_volume', category = 'CS1 аҿы агхақәа: extra text: volume', hidden = true, }, err_first_missing_last = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> missing <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is first alias, $2 is matching last alias anchor = 'first_missing_last', category = 'CS1 аҿы агхақәа: missing name', -- author, contributor, editor, interviewer, translator hidden = false }, err_format_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is format parameter $2 is url parameter anchor = 'format_missing_url', category = 'CS1 аҿы агхақәа: format without URL', hidden = false }, err_generic_name = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has generic name', -- $1 is parameter name anchor = 'generic_name', category = 'CS1 аҿы агхақәа: generic name', hidden = false, }, err_generic_title = { message = 'Cite uses generic title', anchor = 'generic_title', category = 'CS1 аҿы агхақәа: generic title', hidden = false, }, err_invalid_param_val = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=$2</code>', -- $1 is parameter name $2 is parameter value anchor = 'invalid_param_val', category = 'CS1 аҿы агхақәа: invalid parameter value', hidden = false }, err_invisible_char = { message = '$1 in $2 at position $3', -- $1 is invisible char $2 is parameter name $3 is position number anchor = 'invisible_char', category = 'CS1 аҿы агхақәа: invisible characters', hidden = false }, err_missing_name = { message = 'Missing <code class="cs1-code">&#124;$1$2=</code>', -- $1 is modified NameList; $2 is enumerator anchor = 'missing_name', category = 'CS1 аҿы агхақәа: missing name', -- author, contributor, editor, interviewer, translator hidden = false }, err_missing_periodical = { message = 'Cite $1 requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is cs1 template name; $2 is canonical periodical parameter name for cite $1 anchor = 'missing_periodical', category = 'CS1 аҿы агхақәа: missing periodical', hidden = true }, err_missing_pipe = { message = 'Missing pipe in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'missing_pipe', category = 'CS1 аҿы агхақәа: missing pipe', hidden = false }, err_param_access_requires_param = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1-access=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_access_requires_param', category = 'CS1 аҿы агхақәа: param-access', hidden = false }, err_param_has_ext_link = { message = 'External link in <code class="cs1-code">$1</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_has_ext_link', category = 'CS1 аҿы агхақәа: external links', hidden = false }, err_parameter_ignored = { message = 'Unknown parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored', -- $1 is parameter name anchor = 'parameter_ignored', category = 'CS1 аҿы агхақәа: unsupported parameter', hidden = false }, err_parameter_ignored_suggest = { message = 'Unknown parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored (<code class="cs1-code">&#124;$2=</code> suggested)', -- $1 is unknown parameter $2 is suggested parameter name anchor = 'parameter_ignored_suggest', category = 'CS1 аҿы агхақәа: unsupported parameter', hidden = false }, err_redundant_parameters = { message = 'More than one of $1 specified', -- $1 is error message detail anchor = 'redundant_parameters', category = 'CS1 аҿы агхақәа: redundant parameter', hidden = false }, err_script_parameter = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>: $2', -- $1 is parameter name $2 is script language code or error detail anchor = 'script_parameter', category = 'CS1 аҿы агхақәа: script parameters', hidden = false }, err_ssrn_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;ssrn=</code> required', anchor = 'ssrn_missing', category = 'CS1 аҿы агхақәа: SSRN', -- same as bad arxiv hidden = false }, err_text_ignored = { message = 'Text "$1" ignored', -- $1 is ignored text anchor = 'text_ignored', category = 'CS1 аҿы агхақәа: unrecognized parameter', hidden = false }, err_trans_missing_title = { message = '<code class="cs1-code">&#124;trans-$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> or <code class="cs1-code">&#124;script-$1=</code>', -- $1 is base parameter name anchor = 'trans_missing_title', category = 'CS1 аҿы агхақәа: translated title', hidden = false }, err_param_unknown_empty = { message = 'Cite has empty unknown parameter$1: $2', -- $1 is 's' or empty space; $2 is emty unknown param list anchor = 'param_unknown_empty', category = 'CS1 аҿы агхақәа: empty unknown parameters', hidden = false }, err_vancouver = { message = 'Vancouver style error: $1 in name $2', -- $1 is error detail, $2 is the nth name anchor = 'vancouver', category = 'CS1 аҿы агхақәа: Vancouver style', hidden = false }, err_wikilink_in_url = { message = 'URL–wikilink conflict', -- uses ndash anchor = 'wikilink_in_url', category = 'CS1 аҿы агхақәа: URL–wikilink conflict', -- uses ndash hidden = false }, --[[--------------------------< M A I N T >------------------------------------- maint messages do not have a message (message = nil); otherwise the structure is the same as error messages ]] maint_archived_copy = { message = nil, anchor = 'archived_copy', category = 'CS1 maint: archived copy as title', hidden = true, }, maint_authors = { message = nil, anchor = 'authors', category = 'CS1 maint: uses authors parameter', hidden = true, }, maint_bot_unknown = { message = nil, anchor = 'bot:_unknown', category = 'CS1 maint: bot: original URL status unknown', hidden = true, }, maint_date_auto_xlated = { -- date auto-translation not supported by en.wiki message = nil, anchor = 'date_auto_xlated', category = 'CS1 maint: date auto-translated', hidden = true, }, maint_date_format = { message = nil, anchor = 'date_format', category = 'CS1 maint: date format', hidden = true, }, maint_date_year = { message = nil, anchor = 'date_year', category = 'CS1 maint: date and year', hidden = true, }, maint_doi_ignore = { message = nil, anchor = 'doi_ignore', category = 'CS1 maint: ignored DOI errors', hidden = true, }, maint_doi_inactive = { message = nil, anchor = 'doi_inactive', category = 'CS1 maint: DOI inactive', hidden = true, }, maint_doi_inactive_dated = { message = nil, anchor = 'doi_inactive_dated', category = 'CS1 maint: DOI inactive as of $2$3$1', -- $1 is year, $2 is month-name or empty string, $3 is space or empty string hidden = true, }, maint_extra_punct = { message = nil, anchor = 'extra_punct', category = 'CS1 maint: extra punctuation', hidden = true, }, maint_isbn_ignore = { message = nil, anchor = 'ignore_isbn_err', category = 'CS1 maint: ignored ISBN errors', hidden = true, }, maint_issn_ignore = { message = nil, anchor = 'ignore_issn', category = 'CS1 maint: ignored ISSN errors', hidden = true, }, maint_jfm_format = { message = nil, anchor = 'jfm_format', category = 'CS1 maint: JFM format', hidden = true, }, maint_location = { message = nil, anchor = 'location', category = 'CS1 maint: location', hidden = true, }, maint_mr_format = { message = nil, anchor = 'mr_format', category = 'CS1 maint: MR format', hidden = true, }, maint_mult_names = { message = nil, anchor = 'mult_names', category = 'CS1 maint: multiple names: $1', -- $1 is '<name>s list'; gets value from special_case_translation table hidden = true, }, maint_numeric_names = { message = nil, anchor = 'numeric_names', category = 'CS1 maint: numeric names: $1', -- $1 is '<name>s list'; gets value from special_case_translation table hidden = true, }, maint_others = { message = nil, anchor = 'others', category = 'CS1 maint: others', hidden = true, }, maint_others_avm = { message = nil, anchor = 'others_avm', category = 'CS1 maint: others in cite AV media (notes)', hidden = true, }, maint_pmc_embargo = { message = nil, anchor = 'embargo', category = 'CS1 maint: PMC embargo expired', hidden = true, }, maint_pmc_format = { message = nil, anchor = 'pmc_format', category = 'CS1 maint: PMC format', hidden = true, }, maint_postscript = { message = nil, anchor = 'postscript', category = 'CS1 maint: postscript', hidden = true, }, maint_ref_duplicates_default = { message = nil, anchor = 'ref_default', category = 'CS1 maint: ref duplicates default', hidden = true, }, maint_unfit = { message = nil, anchor = 'unfit', category = 'CS1 maint: unfit URL', hidden = true, }, maint_unknown_lang = { message = nil, anchor = 'unknown_lang', category = 'CS1 maint: unrecognized language', hidden = true, }, maint_untitled = { message = nil, anchor = 'untitled', category = 'CS1 maint: untitled periodical', hidden = true, }, maint_url_status = { message = nil, anchor = 'url_status', category = 'CS1 maint: url-status', hidden = true, }, maint_zbl = { message = nil, anchor = 'zbl', category = 'CS1 maint: Zbl', hidden = true, }, } --[[--------------------------< I D _ H A N D L E R S >-------------------------------------------------------- The following contains a list of values for various defined identifiers. For each identifier we specify a variety of information necessary to properly render the identifier in the citation. parameters: a list of parameter aliases for this identifier; first in the list is the canonical form link: Wikipedia article name redirect: a local redirect to a local Wikipedia article name; at en.wiki, 'ISBN (identifier)' is a redirect to 'International Standard Book Number' q: Wikidata q number for the identifier label: the label preceding the identifier; label is linked to a Wikipedia article (in this order): redirect from id_handlers['<id>'].redirect when use_identifier_redirects is true Wikidata-supplied article name for the local wiki from id_handlers['<id>'].q local article name from id_handlers['<id>'].link prefix: the first part of a URL that will be concatenated with a second part which usually contains the identifier suffix: optional third part to be added after the identifier encode: true if URI should be percent-encoded; otherwise false COinS: identifier link or keyword for use in COinS: for identifiers registered at info-uri.info use: info:.... where '...' is the appropriate identifier label for identifiers that have COinS keywords, use the keyword: rft.isbn, rft.issn, rft.eissn for |asin= and |ol=, which require assembly, use the keyword: url for others make a URL using the value in prefix/suffix and #label, use the keyword: pre (not checked; any text other than 'info', 'rft', or 'url' works here) set to nil to leave the identifier out of the COinS separator: character or text between label and the identifier in the rendered citation id_limit: for those identifiers with established limits, this property holds the upper limit access: use this parameter to set the access level for all instances of this identifier. the value must be a valid access level for an identifier (see ['id-access'] in this file). custom_access: to enable custom access level for an identifier, set this parameter to the parameter that should control it (normally 'id-access') ]] local id_handlers = { ['ARXIV'] = { parameters = {'arxiv', 'eprint'}, link = 'arXiv', redirect = 'arXiv (identifier)', q = 'Q118398', label = 'arXiv', prefix = 'https://arxiv.org/abs/', -- protocol-relative tested 2013-09-04 encode = false, COinS = 'info:arxiv', separator = ':', access = 'free', -- free to read }, ['ASIN'] = { parameters = { 'asin', 'ASIN' }, link = 'Amazon Standard Identification Number', redirect = 'ASIN (identifier)', q = 'Q1753278', label = 'ASIN', prefix = 'https://www.amazon.', COinS = 'url', separator = '&nbsp;', encode = false; }, ['BIBCODE'] = { parameters = {'bibcode'}, link = 'Bibcode', redirect = 'Bibcode (identifier)', q = 'Q25754', label = 'Bibcode', prefix = 'https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/', encode = false, COinS = 'info:bibcode', separator = ':', custom_access = 'bibcode-access', }, ['BIORXIV'] = { parameters = {'biorxiv'}, link = 'bioRxiv', redirect = 'bioRxiv (identifier)', q = 'Q19835482', label = 'bioRxiv', prefix = 'https://doi.org/', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['CITESEERX'] = { parameters = {'citeseerx'}, link = 'CiteSeerX', redirect = 'CiteSeerX (identifier)', q = 'Q2715061', label = 'CiteSeerX', prefix = 'https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['DOI'] = { -- Used by InternetArchiveBot parameters = { 'doi', 'DOI'}, link = 'Digital object identifier', redirect = 'doi (identifier)', q = 'Q25670', label = 'doi', prefix = 'https://doi.org/', COinS = 'info:doi', separator = ':', encode = true, custom_access = 'doi-access', }, ['EISSN'] = { parameters = {'eissn', 'EISSN'}, link = 'International Standard Serial Number#Electronic ISSN', redirect = 'eISSN (identifier)', q = 'Q46339674', label = 'eISSN', prefix = 'https://www.worldcat.org/issn/', COinS = 'rft.eissn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['HDL'] = { parameters = { 'hdl', 'HDL' }, link = 'Handle System', redirect = 'hdl (identifier)', q = 'Q3126718', label = 'hdl', prefix = 'https://hdl.handle.net/', COinS = 'info:hdl', separator = ':', encode = true, custom_access = 'hdl-access', }, ['ISBN'] = { -- Used by InternetArchiveBot parameters = {'isbn', 'ISBN'}, link = 'International Standard Book Number', redirect = 'ISBN (identifier)', q = 'Q33057', label = 'ISBN', prefix = 'Special:BookSources/', COinS = 'rft.isbn', separator = '&nbsp;', }, ['ISMN'] = { parameters = {'ismn', 'ISMN'}, link = 'International Standard Music Number', redirect = 'ISMN (identifier)', q = 'Q1666938', label = 'ISMN', prefix = '', -- not currently used; COinS = nil, -- nil because we can't use pre or rft or info: separator = '&nbsp;', }, ['ISSN'] = { parameters = {'issn', 'ISSN'}, link = 'International Standard Serial Number', redirect = 'ISSN (identifier)', q = 'Q131276', label = 'ISSN', prefix = 'https://www.worldcat.org/issn/', COinS = 'rft.issn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['JFM'] = { parameters = {'jfm', 'JFM'}, link = 'Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik', redirect = 'JFM (identifier)', q = '', label = 'JFM', prefix = 'https://zbmath.org/?format=complete&q=an:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['JSTOR'] = { parameters = {'jstor', 'JSTOR'}, link = 'JSTOR', redirect = 'JSTOR (identifier)', q = 'Q1420342', label = 'JSTOR', prefix = 'https://www.jstor.org/stable/', -- protocol-relative tested 2013-09-04 COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', custom_access = 'jstor-access', }, ['LCCN'] = { parameters = {'lccn', 'LCCN'}, link = 'Library of Congress Control Number', redirect = 'LCCN (identifier)', q = 'Q620946', label = 'LCCN', prefix = 'https://lccn.loc.gov/', -- protocol-relative tested 2015-12-28 COinS = 'info:lccn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['MR'] = { parameters = {'mr', 'MR'}, link = 'Mathematical Reviews', redirect = 'MR (identifier)', q = 'Q211172', label = 'MR', prefix = 'https://mathscinet.ams.org/mathscinet-getitem?mr=', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['OCLC'] = { parameters = {'oclc', 'OCLC'}, link = 'OCLC', redirect = 'OCLC (identifier)', q = 'Q190593', label = 'OCLC', prefix = 'https://www.worldcat.org/oclc/', COinS = 'info:oclcnum', encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = 9999999999, -- 10-digits }, ['OL'] = { parameters = { 'ol', 'OL' }, link = 'Open Library', redirect = 'OL (identifier)', q = 'Q1201876', label = 'OL', prefix = 'https://openlibrary.org/', COinS = 'url', separator = '&nbsp;', encode = true, custom_access = 'ol-access', }, ['OSTI'] = { parameters = {'osti', 'OSTI'}, link = 'Office of Scientific and Technical Information', redirect = 'OSTI (identifier)', q = 'Q2015776', label = 'OSTI', prefix = 'https://www.osti.gov/biblio/', -- protocol-relative tested 2018-09-12 COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = 23010000, custom_access = 'osti-access', }, ['PMC'] = { parameters = {'pmc', 'PMC'}, link = 'PubMed Central', redirect = 'PMC (identifier)', q = 'Q229883', label = 'PMC', prefix = 'https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC', suffix = '', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = 10100000, access = 'free', -- free to read }, ['PMID'] = { parameters = {'pmid', 'PMID'}, link = 'PubMed Identifier', redirect = 'PMID (identifier)', q = 'Q2082879', label = 'PMID', prefix = 'https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/', COinS = 'info:pmid', encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = 36900000, }, ['RFC'] = { parameters = {'rfc', 'RFC'}, link = 'Request for Comments', redirect = 'RFC (identifier)', q = 'Q212971', label = 'RFC', prefix = 'https://tools.ietf.org/html/rfc', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = 9300, access = 'free', -- free to read }, ['SBN'] = { parameters = {'sbn', 'SBN'}, link = 'Standard Book Number', -- redirect to International_Standard_Book_Number#History redirect = 'SBN (identifier)', label = 'SBN', prefix = 'Special:BookSources/0-', -- prefix has leading zero necessary to make 9-digit sbn a 10-digit isbn COinS = nil, -- nil because we can't use pre or rft or info: separator = '&nbsp;', }, ['SSRN'] = { parameters = {'ssrn', 'SSRN'}, link = 'Social Science Research Network', redirect = 'SSRN (identifier)', q = 'Q7550801', label = 'SSRN', prefix = 'https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = 4300000, custom_access = 'ssrn-access', }, ['S2CID'] = { parameters = {'s2cid', 'S2CID'}, link = 'Semantic Scholar', redirect = 'S2CID (identifier)', q = 'Q22908627', label = 'S2CID', prefix = 'https://api.semanticscholar.org/CorpusID:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = 258000000, custom_access = 's2cid-access', }, ['USENETID'] = { parameters = {'message-id'}, link = 'Usenet', redirect = 'Usenet (identifier)', q = 'Q193162', label = 'Usenet:', prefix = 'news:', encode = false, COinS = 'pre', -- use prefix value separator = '&nbsp;', }, ['ZBL'] = { parameters = {'zbl', 'ZBL' }, link = 'Zentralblatt MATH', redirect = 'Zbl (identifier)', q = 'Q190269', label = 'Zbl', prefix = 'https://zbmath.org/?format=complete&q=an:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, } --[[--------------------------< E X P O R T S >--------------------------------- ]] return { use_identifier_redirects = true, -- when true use redirect name for identifier label links; always true at en.wiki local_lang_cat_enable = false; -- when true categorizes pages where |language=<local wiki's language>; always false at en.wiki date_name_auto_xlate_enable = false; -- when true translates English month-names to the local-wiki's language month names; always false at en.wiki date_digit_auto_xlate_enable = false; -- when true translates Western date digit to the local-wiki's language digits (date_names['local_digits']); always false at en.wiki -- tables and variables created when this module is loaded global_df = 'dmy-all', -- ab.wiki: every citation date renders as «3 цәыббрамза 2026» (input stays ISO 2026-09-03); was get_date_format () punct_skip = build_skip_table (punct_skip, punct_meta_params), url_skip = build_skip_table (url_skip, url_meta_params), aliases = aliases, special_case_translation = special_case_translation, date_names = date_names, err_msg_supl = err_msg_supl, error_conditions = error_conditions, editor_markup_patterns = editor_markup_patterns, et_al_patterns = et_al_patterns, id_handlers = id_handlers, keywords_lists = keywords_lists, keywords_xlate = keywords_xlate, stripmarkers = stripmarkers, invisible_chars = invisible_chars, invisible_defs = invisible_defs, indic_script = indic_script, emoji_t = emoji_t, maint_cats = maint_cats, messages = messages, presentation = presentation, prop_cats = prop_cats, script_lang_codes = script_lang_codes, lang_code_remap = lang_code_remap, lang_name_remap = lang_name_remap, this_wiki_code = this_wiki_code, title_types = title_types, uncategorized_namespaces = uncategorized_namespaces_t, uncategorized_subpages = uncategorized_subpages, templates_using_volume = templates_using_volume, templates_using_issue = templates_using_issue, templates_not_using_page = templates_not_using_page, vol_iss_pg_patterns = vol_iss_pg_patterns, single_letter_2nd_lvl_domains_t = single_letter_2nd_lvl_domains_t, inter_wiki_map = inter_wiki_map, mw_languages_by_tag_t = mw_languages_by_tag_t, mw_languages_by_name_t = mw_languages_by_name_t, citation_class_map_t = citation_class_map_t, citation_issue_t = citation_issue_t, citation_no_volume_t = citation_no_volume_t, } ccwnmmnpy37t0rc1o90l2wmbcqcn5kr 0 33026 173825 165661 2026-09-11T09:29:56Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173825 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аҳәынҭқарра |абираҟ = {{#property:p41}} |абираҟ ирызку адаҟьа = Кирибати абираҟ |агерб = {{#property:p94}} |агерб ирызку адаҟьа = Кирибати агерб |агимн=Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga |агимн ирызку адаҟьа = Кирибати агимн |амаҵураҭыԥ1=Апрезидент |амаҵурауаҩ1= |амаҵураҭыԥ2= |амаҵурауаҩ2= |zoom1=2 }} '''Кирибати''' ({{lang-en|}} {{lang-gil|Kiribati}}), аофициалтә хьӡы: '''Кирибати Ареспублика'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 253 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-en|Republic of Kiribati}}, {{lang-gil|Ribaberiki Kiribati}}) — [[Океаниа]]ҿы [[Аокеан ҭынч]] агәҭантәи ахәҭаҿы [[адгьылбжьахатә тәыла]] ауп. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Кирибати| ]] [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Ареспубликақәа]] [[Акатегориа:1979 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:Акоммонвелт иалахәу атәылақәа]] [[Акатегориа:Акоммонвелт иалахәу ареспубликақәа]] 04kejnu3xdv3ozpjf8n9njpww16kww6 14 33027 173811 125768 2026-09-11T09:27:31Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173811 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Kiribati}} [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Ареспубликақәа]] 9y5d5y1br4oxlu74590pq4wi95di923 0 33127 173826 161331 2026-09-11T09:30:23Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173826 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аҳәынҭқарра |абираҟ = {{#property:p41}} |абираҟ ирызку адаҟьа = Маршаллтәи адгьылбжьахақәа абираҟ |агерб = {{#property:p94}} |агерб ирызку адаҟьа = Маршаллтәи адгьылбжьахақәа агерб |агимн=National Anthem of Marshall Islands by US Navy Band.ogg |агимн ирызку адаҟьа = Маршаллтәи адгьылбжьахақәа агимн |амаҵураҭыԥ1=Апрезидент |амаҵурауаҩ1= |амаҵураҭыԥ2= |амаҵурауаҩ2= |zoom1=4 }} '''Маршаллтәи адгьылбжьахақәа''' ({{lang-mh|Ṃajeḷ}}, {{lang-en|Marshall Islands}}), аофициалтә хьӡы: '''Ареспублика Маршаллтәи адгьылбжьахақәа'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 264 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-mh|Aolepān Aorōkin Ṃajeḷ}}, {{lang-en|Republic of the Marshall Islands}}) — [[Океаниа]]ҿы [[Аокеан ҭынч]] агәҭантәи ахәҭаҿы [[адгьылбжьахатә тәыла]] ауп. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Маршаллтәи адгьылбжьахақәа| ]] [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Ареспубликақәа]] [[Акатегориа:1986 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] cuf9cq0rly7wd60mpr4sxfj4uydkkmf 14 33128 173812 126223 2026-09-11T09:27:39Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173812 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Marshall Islands}} [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Ареспубликақәа]] lo6tf4wkud7uqfpgy6wbudd2kx1tp8j 0 33129 173827 161336 2026-09-11T09:30:37Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173827 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аҳәынҭқарра |абираҟ = {{#property:p41}} |абираҟ ирызку адаҟьа = Микронезиа абираҟ |агерб = {{#property:p94}} |агерб ирызку адаҟьа = Микронезиа агерб |агимн=Micronesia National Anthem.ogg |агимн ирызку адаҟьа = Микронезиа агимн |амаҵураҭыԥ1=Апрезидент |амаҵурауаҩ1= |амаҵураҭыԥ2= |амаҵурауаҩ2= |zoom1=3 }} '''Микронезиа''' ({{lang-en|Micronesia}}), аофициалтә хьӡы: '''Микронезиа Афедеративтә Штатқәа'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 266 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-en|Federated States of Micronesia, FSM}}) — [[Океаниа]]ҿы [[Аокеан ҭынч]] [[адгьылбжьахатә тәыла]] ауп. Ари атәыла ԥшь-штатк рыла ишьақәгылоуп: [[Чуук]], [[Кусаие]], [[Понпеи (аштат)|Понпеи]], [[Иап]]. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Микронезиа| ]] [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Афедеративтә республикақәа]] [[Акатегориа:1986 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] mr8vm84a036hniwci0el3jd6hl29gl4 14 33130 173813 126228 2026-09-11T09:27:47Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173813 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Federated States of Micronesia}} [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Афедеративтә республикақәа]] 2307gq4f9i77rv92ttvd1pkaqufg3md 0 33131 173828 165668 2026-09-11T09:30:49Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173828 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аҳәынҭқарра |абираҟ = {{#property:p41}} |абираҟ ирызку адаҟьа = Науру абираҟ |агерб = {{#property:p94}} |агерб ирызку адаҟьа = Науру агерб |агимн=Nauru Bwiema instrumental.ogg |агимн ирызку адаҟьа = Науру агимн |амаҵураҭыԥ1=Апрезидент |амаҵурауаҩ1= |амаҵураҭыԥ2= |амаҵурауаҩ2= |zoom1=6 }} '''Науру''' ({{lang-na|Naoero}}, {{lang-en|Nauru}}), аофициалтә хьӡы: '''Науру Ареспублика'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 268 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-na|Repubrikin Naoero}}, {{lang-en|Republic of Nauru}}) — [[Океаниа]]ҿы [[Аокеан ҭынч]] [[адгьылбжьахатә тәыла]] ауп. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Науру| ]] [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Ареспубликақәа]] [[Акатегориа:1968 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:Акоммонвелт иалахәу атәылақәа]] [[Акатегориа:Акоммонвелт иалахәу ареспубликақәа]] kdg1te0fdrs6yz4dqq7tfago4t74rv1 14 33132 173814 126231 2026-09-11T09:27:59Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173814 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Nauru}} [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Ареспубликақәа]] aisatd7vjhzagot3k66mtnk8rowsi7x 0 33133 173829 161460 2026-09-11T09:31:03Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173829 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аҳәынҭқарра |абираҟ = {{#property:p41}} |абираҟ ирызку адаҟьа = Палау абираҟ |агерб = {{#property:p94}} |агерб ирызку адаҟьа = Палау агерб |агимн=Belau rekid (instrumental).oga |агимн ирызку адаҟьа = Палау агимн |амаҵураҭыԥ1=Апрезидент |амаҵурауаҩ1= |амаҵураҭыԥ2= |амаҵурауаҩ2= |zoom1=5 }} '''Палау''' ({{lang-pau|Palau}}), аофициалтә хьӡы: '''Палау Ареспублика'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 274 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-pau|Beluu er a Palau}}, {{lang-en|Republic of Palau}}) — [[Океаниа]]ҿы [[Аокеан ҭынч]] [[адгьылбжьахатә тәыла]] ауп. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Палау| ]] [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Ареспубликақәа]] [[Акатегориа:1994 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] ef8iwc2tf6fl7b5xa9rpxh3dc45hsdq 14 33135 173815 126236 2026-09-11T09:28:08Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173815 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Palau}} [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Ареспубликақәа]] 8nuip36e7msbz7xc98mrmbduohgoj7x 0 33174 173830 163240 2026-09-11T09:31:19Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173830 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аҳәынҭқарра |абираҟ = {{#property:p41}} |абираҟ ирызку адаҟьа = Папуа-Гвинеиа ҿыц абираҟ |агерб = {{#property:p94}} |агерб ирызку адаҟьа = Папуа-Гвинеиа ҿыц агерб |агимн=O Arise, All You Sons (instrumental).ogg |агимн ирызку адаҟьа = Папуа-Гвинеиа ҿыц агимн |амаҵураҭыԥ1=Акрал |амаҵурауаҩ1= |амаҵураҭыԥ2=Аԥыза-министр |амаҵурауаҩ2= |zoom1=3 }} '''Папуа-Гвинеиа ҿыц''' ({{lang-en|Papua New Guinea}}, {{lang-tpi|Papua Niugini}}, {{lang-ho|Papua-Matamata Guinea}}), аофициалтә хьӡы: '''Ихьыԥшым Аҳәынҭқарра Папуа-Гвинеиа ҿыц'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 274 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-en|Independent State of Papua New Guinea}}, {{lang-tpi|Independen Stet bilong Papua Niugini}}, {{lang-ho|Independen Stet bilong Papua Niu Gini}}) — [[Океаниа]]ҿы [[адгьылбжьахатә тәыла]] ауп, [[Гвинеиа ҿыц]] адгьылбжьаха мрагыларатәи ахәҭеи акыр [[Меланезиа]] адгьылбжьахақәеи рҿы иҟоуп. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Папуа-Гвинеиа ҿыц| ]] [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Амонархиақәа]] [[Акатегориа:1975 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:Акоммонвелт иалахәу атәылақәа]] tjrd6ryi3u45yqx9fmn69g5gy09o7p0 14 33175 173816 126405 2026-09-11T09:28:17Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173816 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Papua New Guinea}} [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Амонархиақәа]] et1svybsp0l7rllphntm5hrxb3iiwnr 0 33206 173831 165672 2026-09-11T09:31:34Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173831 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аҳәынҭқарра |абираҟ = {{#property:p41}} |абираҟ ирызку адаҟьа = Самоа абираҟ |агерб = {{#property:p94}} |агерб ирызку адаҟьа = Самоа агерб |агимн= |агимн ирызку адаҟьа = Самоа агимн |амаҵураҭыԥ1=О ле Ао О ле Мало |амаҵурауаҩ1= |амаҵураҭыԥ2=аԥыза-министр |амаҵурауаҩ2= |zoom1=5 }} '''Самоа''' ({{lang-sm|Sāmoa}}, {{lang-en|Samoa}}), аофициалтә хьӡы: '''Ихьыԥшым аҳәынҭқарра Самоа'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 281 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-sm|Malo Saʻoloto Tutoʻatasi o Sāmoa}}, {{lang-en|Independent State of Samoa}}) — [[Океаниа]]ҿы [[Аокеан ҭынч]] [[Полинезиа]]тәи [[адгьылбжьахатә тәыла]] ауп. [[1997]] шықәса рҟынӡа ари атәыла ахьӡан '''Мраҭашәаратәи Самоа''' ({{lang-sm|Sāmoa i Sisifo}}, {{lang-en|Western Samoa}}). Самоа ҩ-адгьылбжьаха хадак ([[Саваии]], [[Уполу]]) ҩ-адгьылбжьахахәыҷк ([[Маноно]], [[Аполима]]), даҿа ҭыԥқәак уаҩ дахьықәнымхо адгьылбжьахақәа рыла ишьақәгылоуп. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Самоа| ]] [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Ареспубликақәа]] [[Акатегориа:1962 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:Акоммонвелт иалахәу атәылақәа]] [[Акатегориа:Акоммонвелт иалахәу ареспубликақәа]] 3llo95yd9mgrp0gxjglkms7p1h4pudo 14 33207 173817 126584 2026-09-11T09:28:26Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173817 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Samoa}} [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Ареспубликақәа]] cruzkdryihczrv6mkfbe40l51tl023d 0 33208 173832 168718 2026-09-11T09:31:48Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173832 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аҳәынҭқарра |абираҟ = {{#property:p41}} |абираҟ ирызку адаҟьа = Соломон идгьылбжьахақәа рбираҟ |агерб = {{#property:p94}} |агерб ирызку адаҟьа = Соломон идгьылбжьахақәа ргерб |агимн= |агимн ирызку адаҟьа = Соломон идгьылбжьахақәа ргимн |амаҵураҭыԥ1=Акрал |амаҵурауаҩ1= |амаҵураҭыԥ2=Аԥыза-министр |амаҵурауаҩ2= |zoom1=5 }} '''Соломон идгьылбжьахақәа''' ({{lang-en|Solomon Islands}})<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 287 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> — [[Океаниа]]ҿы [[Аокеан ҭынч]] [[адгьылбжьахатә тәыла]] ауп. Соломон идгьылбжьахақәа ф-адгьылбжьаха хадак, даҿа 900 адгьылбжьаха хәыҷк иреиҳаны рыла ишьақәгылоуп. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Соломон идгьылбжьахақәа| ]] [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Амонархиақәа]] [[Акатегориа:1978 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:Акоммонвелт иалахәу атәылақәа]] liyoa6i65m0z9yuu9g1y4x628n32h8p 14 33209 173818 126586 2026-09-11T09:28:34Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173818 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Solomon Islands}} [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Амонархиақәа]] eue8kv9b5s57ctoswrkagvygkbu5rqx 0 33210 173833 163251 2026-09-11T09:32:02Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173833 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аҳәынҭқарра |абираҟ = {{#property:p41}} |абираҟ ирызку адаҟьа = Тонга абираҟ |агерб = {{#property:p94}} |агерб ирызку адаҟьа = Тонга агерб |агимн= |агимн ирызку адаҟьа = Тонга агимн |амаҵураҭыԥ1=Акрал |амаҵурауаҩ1= |амаҵураҭыԥ2=Аԥыза-министр |амаҵурауаҩ2= |zoom1=5 }} '''Тонга''' ({{lang-to|Tonga}}), аофициалтә хьӡы: '''Тонга Акралра'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 293 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-to|Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga}}, {{lang-en|Kingdom of Tonga}}) — [[Океаниа]]ҿы [[Аокеан ҭынч]] [[адгьылбжьахатә тәыла]] ауп. Ари атәыла 171-к адгьылбжьахақәа рыла ишьақәгылоуп. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Тонга| ]] [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Амонархиақәа]] [[Акатегориа:1970 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:Акоммонвелт амонархиақәа]] [[Акатегориа:Акоммонвелт иалахәу атәылақәа]] qn9lyxl9733580nuj47hqtbheetcgqp 14 33211 173819 126588 2026-09-11T09:28:43Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173819 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Tonga}} [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Амонархиақәа]] 6hpwfcdropbbhlf27r6wguop9f455zd 0 33212 173834 163250 2026-09-11T09:33:05Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173834 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аҳәынҭқарра |абираҟ = {{#property:p41}} |абираҟ ирызку адаҟьа = Тувалу абираҟ |агерб = {{#property:p94}} |агерб ирызку адаҟьа = Тувалу агерб |агимн=Tuvalu mo te Atua.ogg |агимн ирызку адаҟьа = Тувалу агимн |амаҵураҭыԥ1=Акрал |амаҵурауаҩ1= |амаҵураҭыԥ2=Аԥыза-министр |амаҵурауаҩ2= |zoom1=6 }} '''Тувалу''' ({{lang-en|Tuvalu}})<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 294 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> — [[Океаниа]]ҿы [[Аокеан ҭынч]] [[Полинезиа]]тәи [[адгьылбжьахатә тәыла]] ауп. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Тувалу| ]] [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Амонархиақәа]] [[Акатегориа:1978 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:Акоммонвелт иалахәу атәылақәа]] 78vqtsgx5luubbwxbpyiu7h5xjp1w6l 14 33213 173820 126591 2026-09-11T09:28:53Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173820 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Tuvalu}} [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Амонархиақәа]] dhz0p1kv14bjp5edlwh0yhk89rkmguy 0 33215 173835 165655 2026-09-11T09:33:22Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173835 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аҳәынҭқарра |абираҟ = {{#property:p41}} |абираҟ ирызку адаҟьа = Фиџьи абираҟ |агерб = {{#property:p94}} |агерб ирызку адаҟьа = Фиџьи агерб |агимн=Fiji National Anthem.ogg |агимн ирызку адаҟьа = Фиџьи агимн |амаҵураҭыԥ1=Апрезидент |амаҵурауаҩ1= |амаҵураҭыԥ2=Аԥыза-министр |амаҵурауаҩ2= |zoom1=5 }} '''Фиџьи''' ({{lang-fj|Viti}}, {{lang-hif|फ़िजी}}, {{lang-en|Fiji}}), аофициалтә хьӡы: '''Фиџьи Ареспублика'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 297 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-fj|Matanitu Tugalala o Viti}}, {{lang-hif|फ़िजी गणराज्य ''(Фиџьии Ганарааџьиа)''}}, {{lang-en|Republic of Fiji}}) — [[Океаниа]]ҿы [[Аокеан ҭынч]] [[Меланезиа]]тәи [[адгьылбжьахатә тәыла]] ауп. Ари атәыла 330-к адгьылбжьахақәа инареиҳаны ишьақәгылоуп. 87 % Фиџьи ауааԥсыра ҩ-адгьылбжьаха хадак аҿы ([[Вити-Леву]], [[Вануа-Леву]]) рынхоит. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Фиџьи| ]] [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Ареспубликақәа]] [[Акатегориа:1970 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:Акоммонвелт иалахәу атәылақәа]] [[Акатегориа:Акоммонвелт иалахәу ареспубликақәа]] p7lbngsvpzphu5c02v3mtklzz2uvi3b 14 33216 173821 126594 2026-09-11T09:29:01Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173821 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Fiji}} [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Ареспубликақәа]] evrn1800slijb44hp4atr9ptvvpo60n 0 33722 173900 164065 2026-09-11T09:52:01Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: « .»→«.» ×1; пробел перед , ; ×1; нет пробела после , ×10; „,.“ ×1; жьҭарамза→жьҭаарамза; аҭҵаарадырртә→аҭҵаарадырратә; Ардеактор→Аредактор; Архологиатә→Археологиатә; Аҭҵарадырра→Аҭҵаарадырра 173900 wikitext text/x-wiki {{Акарточка амузеи | даҽа ахьӡ = Абхазский институт гуманитарных исследований им. Д. И. Гулиа Академии наук Абхазии | афото = 2014 Suchum, Abchaski Instytut Badań Humanistycznych (01).jpg | ишьаҭаркын = {{date|13|1|1925}} | атәыла = Аԥсны Аҳәынҭқарра | аҭыӡҭыԥ = [[Аҟәа]] | аофициалтә cаит = http://akademra.org/institutions/instituty-ana/abhazskij-institut-gumanitarnyh-issledovanij-im-d-i-gulia-abigi-ana/ }} '''Дырмит Гәлиа ихьӡ зху аԥсуаҭҵааратә институт''' ({{lang-ru|Абхазский институт гуманитарных исследований им. Д. И. Гулиа Академии наук Абхазии (АбИГИ АНА)}}) — аԥсуа ҭҵаарадырратә центр; [[Аҟәа]] иҟоуп. Аԥсуа ҭҵаарадырра иазку аинститут аиҿкаара аидеиа хацыркын 20-тәи ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы; раԥхьаӡа акәны уи аӡбахә аартны ирҳәеит Аԥсуа ҭҵаарадырратә Уаажәларра [[Амшын Еиқәа|1924]] шықәса цәыббрамза аҩбатәи азбжазы имҩаԥыргаз Амшын еиқәа агаҿатәии Мраҭашәаратәи Кавкази атәылаҿацә аҭҵааҩцәа Реизара Ду аҿы. 1925 ш. жьырныҳәа 13 рзы Н. Лакоба ихантәарала имҩаԥысыз Аԥсуа ҭҵаарадырратә уаажәларра аилатәараҿы еиқәшаҳаҭны иазхаҵаны ирыдыркылеит «Аԥсны акультуреи аекономикеи реизырҳаразы ара аҭҵаарадырратә институт аԥҵара хымԥада ишаҭаху» ҳәа ақәҵара. Аԥсуа ҭҵаарадырразы иразҟыӡбагахаз ари аизара иалахәын Д. И. Аланиа, З. Н. Бениа, А. М. Ҷоҷуа, Н. С. Патеиԥа, Веқслер, Ступак, Кудриашов, А. И. Чыкәбар, Г. П. Барач. А. А. Колоковски, Л. Л. Захаровски, Л. В. Карташев, С. П. Басариа, Кашкина, Мелиавицки, Р. И. Какәуба, В. И. Стражев, А. С. Меерович, Бердичевски, В. П. Малеев, Н. В. Риабов, Фармаковски. Иара убри аилатәараҿы Аԥсуа ҭҵаарадырратә уаажәларра асовет ирыдҵан аинститут аиҿкаара иазкны иазырхиаз апроект Аԥсуа Центртә Нагӡаратә Комитети Асовет жәлар ркомитети рҿаԥхьа азҵаара ықәыргыланы, абри аус ахәаԥшразы ирыдыргаларц. Ирыдгалаз апроект аҿы ишарбаз ала, иаадыртраны иҟаз аинститут аҿы иазԥхьагәаҭан: ашьхара-геологиатә, адгьылтә (анышәтә), абиологиатә (уи иаҵанакуаз азоологиеи аботаникеи ацҵаны), иара убас агуманитартә (аҭоурых, археологиа, аетнографиа, абызшәадырра, афольклор уҳәа), агеографиатә, атехн. -ааглыхратә, абиблиографиатә, анозологиатә, асанитартә, амузеитә ҟәшақәа раартра. Аштат аҿы 20-ҩык аусзуҩцәа рҭыԥ азылхны шықәсыктәи абиуџьет 30 096 мааҭ азыԥҵәаны аҟаҵара. Аха Аԥсны аиҳабыра аԥара ахьрымамыз иахҟьаны ари апроект мап ацәыркыр акәхеит. Уи ацынхәрас академик Н. И. Марр иаԥшьгарадла иақәшаҳаҭхеит Аԥсуа бызшәеи алитературеи Ракадемиа аартра. Ари академиа аартра иазкны аԥшьгаратә гәыԥ реилатәара мҩаԥысит академик Н. И. Марр инапхгарала, 1925 ш. 11. 10. рзы. Уи иалахәын А. М. Ҷоҷуа, С. М. Ашәхәацаа, Н. С. Патеиԥа, С. И. Ҷанба, П. С. Шьаҟрыл, Ш. Е. Хокьерба, А. И. Чыкәбар. Урҭ иазгәарҭеит Академиа иаарласны аартра хымԥада ишаҭаху, иара убасгьы иазԥхьагәарҭеит уи анаҩстәи аусуратә план. 1926 ш. 26. 05. азы Аԥснытәи ССР Асовет Жәлартә комитет ишьақәнаргылеит «Аҳәынҭқарратә усҳәарҭа «Аԥсуа бызшәеи алитературеи Ракадемиа» аԥҟара, уи аԥхықәра хадақәа ҳәаақәҵаны: «а) аԥсуа бызшәеи, насгьы уи инадҳәаланы аԥсуа жәлар рыбзазареи рҭоурыхтә культуреи ҭҵаарадыррала рыҭҵаара; аԥсуа хатә ажәеи аԥсуа милаҭтә литературеи атехникатә еиӷьтәра; в) Аԥсны аинтересқәа ирызкны аҭҵаарадырра-рккаратә усзура аганахьала иҟаҵоу ақәҿиарақәеи аихьӡарақәеи массала ауаа рыларҵәара уҳәа убас иҵегьы. Аԥсуаҭҵааратә институт ҳәынҭқарратә ҭҵаарадырратә усҳәарҭак аҳасабала, официалла аҭоурых хацыркуп аԥсуа бызшәеи алитературеи Ракадемиа анаадыртыз инаркны. Еиуеиԥшым аамҭақәа рзы Академиа иалахәылаз аҵарауаа рхыԥхьаӡара 9-ҩык инадыркны 30-ҩык рҟынӡа инаӡоит, аха аштат аҿы иҟаз 3-4-ҩык ракәын. Раԥхьатәи хантәаҩыс дыҟан А. М. Ҷоҷуа. Уи ишьҭахь – Д. И. Гәлиа, уи маӡаныҟәгаҩыс диман – П. С. Шьаҟрыл. Аԥсуа бызшәеи алитературеи Ракадемиа аусура мҩаԥнагон асеқциақәа рыла ишаны: атерминологиатә, аҭыжьырҭатә, аҟазареи амузыкатә фольклори. Аԥсуа ҭҵаарадырратә Уаажәларра аҽамаданы, Академиа ишьақәнаргылеит: [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] Аҭҵаарадырратә академиа иатәу Азиатәи аинститут, аҳәаанырцәтәи акультуратә еимадарақәа алзыршоз Зегьеидгылоутәи ауаажәларра, Горсктәи атәылаҿацәҭҵааратә институт, Асахь. ҭҵаарадыррақәа ирызку Аҳәынҭқарратә академиа, Кавказтәи аҭоурых-археологиатә институт уҳәа СССР аҭҵаарадырратә усҳәарҭақәа рҿы аимадара бзиақәа. Иара убас аиҩызара рыбжьан Аԥсуа академиеи еицырдыруа аҵарауаа: апроф. Н. И. Марри, апроф. Н. Ф. Иаковлеви, Г. Шмидти, иара убас Москватәи Ацентртә жәларҭҵааратә музеи амаӡаныҟәгаҩи. Аԥсуа бызшәа академиа иҭнажьит: Н. И. Марр «Аурыс-аԥсуа жәар», Д. И. Гәлиа - «Аԥсуаа рҿы аџьма акульт» (Аԥсуа етнографиа иазкны), «Алитературеи абызшәадырреи рзы атерминологиа (аурыс-аԥсуа, аԥсуа – аурыс); К. В. Ковач - «101 аԥсуа ашәа», «Кәыдрытәи аԥсуаа рашәақәа»; иара убас иҭыжьын асахьаркыратә литература шәыҟәқәа жәпакы. 1930 ш. 28. 05. рзы Аԥснытәи Жәлартә ҵара акомитет иаднакылеит аԥсуа бызшәеи алитературеи Ракадемиа Аԥсуа бызшәеи алитературеи ирызку аҭҵаарадырра-ҭҵааратә институт ҳәа ахьӡ аиҭеиҭакразы ақәҵара. Аинститут аштат аҿы аус руан 4-ҩык: адиректор (Г. Берзениа), адиректор ихаҭыԥуаҩ (Д. Гәлиа), иара убас ҩыџьа аҭҵаарадырратә усзуҩцәа. 1931 ш. 5. 08. азы Аԥснытәи Ацентртә Нагӡаратә комитет апрезидиум иаднакылоит Аԥсуа ҭҵаарадырратә уаажәларреи Аԥсуа бызшәеи алитературеи аҭҵаарадырра-ҭҵааратә институти реидҵаразы ақәҵара. Уи иахҵан Аԥснытәи аҿацәҭҵааратә ҭҵаарадырра-ҭҵааратә институт ҳәа. Еилазаашьала уи асеқторқәеи аҟәшақәеи рыла еиҟәшан. Аус руан х-сеқторк: 1) аԥсуа бызшәеи, алитературеи, аҟазареи; 2) ауаажәларратә- ҭоурыхтә; 3) аҭыԥантә ааглыхреи ақыҭатә нхамҩеи ҳәа 2-сеқциак змаз жәлартә нхамҩатә ҟәша. Аԥсуа бызшәеи, алитературеи, аҟазареи рсеқтор 4-сеқциак рыла ишьақәгылан: а) абызшәадырра, аҭҵаарадырратәи апрактикатәи аграмматика, б) арҵагатә шәҟәқәа, в) асахьаркыратә литературеи жәлар рырҿиареи, г) аҟазареи. Ауаажәларратә-ҭоурыхтә сеқтор шьақәгылан: апартиа аҭоурыхи Аԥсны ареволиуциа аҭоурыхи, аетнографиеи, асоциалисттә культуреи абзазареи - уи аҩныҵҟа иҟан иара убас акультуратә револиуциеи, абзазара аԥсахреи, амцхаҵарақәа раҿагылареи ирызкыз асеқциақәагьы. Аинститут анапхгара азнауан адиреқторат: А. К. Ҳашба (адиректор), ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәа – В. И. Кәыкба, С. И. Ҷанба; асеқциа еиҳабцәас иаман: А. В. Фадеев (ауаажәларратә-ҭоурыхтә), Бибикови В. Г. Семионови (жәлартә нхамҩатә), А. А. Колоковски (аботаника), В. И. Кәыкба (абызшәеи алитературеи). Урҭ ашықәсқәа рзы аинститут аҿы ихацыркын «Аусумҭақәа» рҭыжьра. Уа ианылон аҵарауаа рколлективтә статиақәа реизгақәа реиԥш, хазы игоу авторцәа рмонографиатә усумҭақәагьы. Иара убас адәаҿы еизыргоз афольклортә-етнографиатә, ма алингвисттә материалқәа; инеизакны уи аамҭа иалагӡаны иҭыжьын 34 том, убарҭ зегь рҟынтә Аҩбатәи Адунеитә еибашьра ду ҟалаанӡа – 20. 1935 ш. азы Аԥснытәи аҿацәҭҵааратә ҭҵаарадырра-ҭҵааратә институт академик Н. И. Марр ихьӡ ахҵан. Аинститут ахьӡгьы ԥсахны Аԥсуа культура аинститут ҳәа ахьӡҵаны СССР Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа асистема иалаҵан. 1938-1948 ш. ш. рзы аинститут диреқторс дыҟан А. М. Ҷоҷуа. 1930-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызыбжазы аинститут харҭәаахеит аҵарауаа ҿыцқәа рыла: К. С. Шьаҟрыл, А. А. Олонецки, Б. П. Џьанашьиа, И. Г. Анҭелава, Хә. С. Бӷажәба, Гь. А. Ӡиӡариа. Сталини Бериеи раамҭақәа рзы массала имҩапысуаз арепрессиақәа, арӡрақәа аинститут ӷәӷәала ааха арҭеит. Аԥснытәи аинтеллигенциеи аҳәынҭқарратә усзуҩцәеи аӡәырҩы реиԥш, харада ахара рыдҵаны, русқәа еиқәырҽаҽаны идырӡит аинститут аҿы аус зуаз аԥсуа ҵарауаа: А. К. Ҳашба. В. И. Кәыкба, С. М. Ашәхаҵаа, В. М. Маан, З. Р. Агрба. Даҽа гәыԥҩык аԥсуа ҵарауаа арепрессиақәа ирцәынхеит Аԥснынтәи ибналаны ацара ахьрылшаз иабзоураны. Акьыԥхь аҿы урҭ зегьы «жәлар раӷацәа» ҳәа рыхьӡ ҳәаны ирықәыӡбон. Аҭҵаарадырра иазкыз ихатәраз ҳәа ишьаз аҭыжьымҭақәа рыҿгьы иуԥылар алшон уи аамҭа еиқәаҵәа азы иҟазшьарбагаз абас еиԥш иҟаз ақәыӡбарақәа: «. . Уажәы иаҿаԥырҽыз жәлар раӷацәа, Аԥсуа акультура аинститути, Жәлартә ҵара акомитети, Аԥснытәи асовет шәҟәыҩҩцәа реидгылеи рҿы итәаз абуржуазтә милаҭеилыхҩцәа, агәазыҳәаратә нырра ду узҭо, ибеиаӡоу ақырҭуа культура дуӡӡа иацәхьаҵны, аганахь игылаз… избанзар урҭ имаҭ шҳамыз ргәы-ԥсы зегьы ала ақырҭуа жәлар рцәымӷын. Қырҭтәыла аҟәыҭхазаара, Қырҭтәылеи Аԥсни рџьажәлар ирыбжьоу сталинтәи аиашьаратә еиҩызара аԥырхагахара, Аԥсны инхо ақырҭуа џьажәлар зегь рыла рыларҟәра - абас акәын ишыҟаз урҭ имҩаԥыргоз атеррористтә, аконтрреволиуциатә, арӷьа-троцкисттә политика. Асабрадақәа рхаҵаны, асоветтә мчра бзиа ирбошәа рҽыҟаҵаны, урҭ Аԥсны акыраамҭа рыцәгьаусқәа ирҿын, асоциалистә ргылара системала ааха аҭо. Избан арҭ агәымхашьацәа, абуржуазтә милаҭеилыхҩцәа Қырҭтәыла абриаҟара изырцәымӷхаз? Избанзар урҭ амҵақьақьаҩцәа зегьы - лакобақәеи агрбақәеи Қырҭтәылатәи аџьажәлар мацара ракәӡам изаӷоу, урҭ Аԥсны аџьажәларгьы ираӷоуп. Урҭ ахәымгақәа, ихагахаз ауаа мишәанқәа, аԥсахҩы ламысдақәа – афашисттә, иара убас егьырҭ аҳәаанырцәтәи аԥшыхәыҩцәа рагентцәа роуп. Урҭ аханатәгьы асовет мчра ианымшәо иаӷацәан, асоциализм иаӷацәоуп, Ленини – Сталини рпартиа Ду иаӷацәоуп». Аха иара убри аамҭазы акьыԥхь рбеит аԥсуаҭҵаара иазкны акрызҵазкуа аусумҭақәа: Н. И. Марр «Аԥсуаа рбызшәеи рҭоурыхи иазкны», А. В. Фадеев «Аԥсны аҭоурых иазкны икьаҿу аочерк», Гь. А. Ӡиӡариа «ХХ ашәышықәса актәи азыбжазы Аԥсны азы ақәԥара». 1939 шықәсазы аинститут дырҩегьых ахьӡ ԥсахны Н. И Марр ихьӡ зху абызшәеи аҭоурыхи рзы Аԥснытәи аҭҵаарадырра-ҭҵааратә институт ҳәа ахьӡҵан. 1941 шықәсазы, [[Қырҭтәылатәи Асоветтә Социалисттә Республика|Қырҭтәылатәи ССР]] Аҭҵаарадырратә академиа анаԥҵаха ашьҭахь, уи асистема иалаҵан. 1930-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы аинститут аҿы аԥсуаҭҵааратә тематика еиҳа-еиҳа еиҵало иалагеит: уи хымԥада ақырҭуа ҭоурыхҭҵаареи акультуреи ашьаҭала иахәаԥшуан, аԥсуа бызшәа афункциақәа еиҳа-еиҳа имаҷхон; иҭыҵуаз аусумҭақәа рҿы аԥсуа авторцәа рхыԥхьаӡара еиҵалон; аԥсышәала иҩу астатиақәа зынӡасгьы ианыломызт; дара аизгақәа ртитултә даҟьақәа рҿы қырҭшәалеи урысшәалеи мацара ианырҵон. Аҩбатәи адунеитә еибашьра ианалага нахыс ари атенденциа еиҳа-еиҳа аҽарыӷәӷәо иалагеит, уи ус иҟан 1950-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызыбжанӡа. Аинститут диреқторцәас урҭ ашықәсқәа рзы иҟан: В. А. Ивардава, П. К. Ратиани, П. Г. Гәыџьабиӡе. 1945 шықәсазы аинститут аилазаашьатә структура аҟнытә иалхын аботаникатә сеқциа, Аҟәатәи аботаникатә баҳча аҳәаақәа ирҭагӡаны иаԥҵан ихазу аҭҵаарадырратә усҳәарҭа. 1950 шықәсазы Аԥсуа институт даҽа зныкгьы ахьӡ ԥсахны, «Абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи рзы Аԥсуа институт» ҳәа ахьӡҵан. Аамҭакала, 1950 шықәсазы «абызшәатә дискуссиақәа» ирыбзоураны имҩаԥгаз аӡбарақәеи, иара убасгьы И. Марр илингвисттә ҵара иазыруаз акритикеи инарымаданы аинститут ихьӡ ахырхит; 1954-1955 ш. ш. аинститут Д. И. Гәлиа ихьӡ ахырҵоит, анаҩс 5 шықәса хьӡыда иҟан. 1960 шықәсазы Д. И. Гәлиа иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь аинститут еиҭа ихьӡ ахырҵеит. «Аԥсасира» аамҭазы СССР иҟалаз аполитикатә еиҭакрақәа, хымԥада аинститут аусура акыр иазеиӷьхеит: аҽарҭбаауа иалагеит аԥсуаҭҵааратә тематика, Москвеи, Ленингради, Қарҭи аҭҵаарадырратә центрқәа рҿы аспирантура иалгаз аҭыԥантәи аспециалистцәа рыла иазҳаит аинститут акадртә еилазаашьа; игәоуҭартә еиԥш иазҳаит аусзуҩцәа рыҭҵаарадырратә кьыԥхьымҭақәа рхыԥхьаӡара. Еиԥҟьарада, исистематәны иҟалеит археологиатәи афольклортә-етнографиатәи аеқспедициақәа. Арҭ ашықәсқәа рзы аинститут аҿы аус руан аҟәшақәа хԥа: абызшәеи алитературеи, аҭоурыхи аетнографиеи, аекономикеи. Аҭҵаарадырратә усзуҩцәа рхыԥхьаӡара иазҳаит 14-ҩык рҟынтәи 31-ҩык рҟынӡа. Урҭ реиҳараҩык аҭыԥантәи ҵарауаан. Аинститут аҿы аԥышәа ду змаз аспециалистцәа инарывагыланы қәҿиарала аус руан аҵарауаа қәыԥшцәагьы; афилологиа аганахьала: Х. С. Бӷажәба, К. С. Шьаҟрыл, Б. П. Џьанашьиа, Б. В. Шьынқәба, М. М. Цколиа, Е. П. Шаҟрылԥҳа, Шь, Ҟ. Арсҭаа, Л. П. Ҷкадуа, В. Х. Конџьариаԥҳа; аҭоурыхҭҵаара аганахьала: И. А. Аџьынџьал, А. А. Оленецки, Л. Н. Соловиов, Г. А. Ӡиӡариа, Шь. Д. Инал-иԥа, И. Г. Анҭелава, М. М. Ҭраԥшь, А. А. Аԥшьлаа, З. В. Анчабаӡе, А. Ф. Хонелиа, Л. Х. Акаба, Ц. Н. Бжьаниа, А. Е. Кәыпраа, М. М. Гәынба. Арҭ ашықәсқәа рзы аинститут директорс дыҟан Х. С. Бӷажәба (1953-1966). 1960-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызбжа инаркны акыр еиӷьхоит аинститут аматериалтә-техникатә база, еиҳахоит акадрқәа рхыԥхьаӡара, иаадыртуеит аҟәша ҿыцқәа. Аинститут аҿы аус руан аҟәшақәа фба – абызшәа; алитературеи афольклори; аҭоурыхтә; археологиатә; аетнографиеи аҟазареи; аекономикатәи; урҭ рҿы аҭҵаара ус рнапы алакын 60-ҩык инареиҳаны аҭҵаарадырратә усзуҩцәа. 1960-1980-тәи ашықәсқәа раан аинститут аколлектив маҷ-маҷ ихаҭәаауеит атәыла еиуеиԥшым аҭҵаарадырратә центрқәа рҿы аспирантурақәа ирылганы адиссертациақәа зыхьчаз, здырра ҳараку аҭҵаарадырратә усзуҩцәа рыла. Алингвистцәа: Т. Х. Ҳалбад, Н. В. Аршԥҳа, А. Д. Хьециа, Е. Қь. Кьылԥҳа, В. Е. Кәарҷиа, С. М. Наҷҟьебиа, В. М. Бганба, Л. Р. Ҳагба; афольклористцәа: Шь. Хь. Салаҟаиа, С. Л. Зыхәба, А. А. Аншба, Р. А. Ҳашԥҳа, В. Б. Агрба; алитератураҭҵааҩцәа: Л. Д. Чаҵәба, Н. П. Лакоба, В. В. Дарсалиа, В. Л. Ҵнариа, М. Т. Лашәриа, И. И. Кәыҵниа, Р. Хә. Қапба; аҭоурыхҭҵааҩцәа: Б. Е. Саӷариа, Л. М. Прицкер, Гь. А. Амҷба, Г. П. Лежава, С. З. Лакоба, Д. Ч. Нодиа; археологцәа: Гь. К. Шамба, Иу. Н. Воронов, О. Хә. Бӷажәба, Л. Г. Хрушкова, И. И. Ҵнариа, С. М. Шамба; аетнографцәа: Р. К. Ҷанба, Е. М. Малиаԥҳа, Г. Г. Ҭарџьманиԥа, Иу. Гә. Аргәын, П. К. Кәыҵниа, В. Л. Бигәаа, М. С. Ҭҳаицыҟә; амузыкаҭҵааҩцәа: И. М. Ҳашԥҳаи М. М. Ҳашԥҳаи; аҟазараҭҵааҩы Б. М. Аџьынџьал, адин ҭҵааҩы Г. В. Смыр; аекономикаҭҵааҩцәа: Б. Ш. Ашәба, Н. Е. Бушина, Р. М. Лагәлаа, А. М. Амқәаб, А. Р. Гәлиа уҳәа егьырҭгьы. Аԥсуа институти атәыла ацентртә, иара убас арегионалтә академиатә институтқәеи (Н. Н. Миклухо-Маклаи ихьӡ зху аетнографиатә Институт, М. Горки ихьӡ зху адунеитә литература Аинститут, археологиатә Институт, СССР аҭоурых Аинститут, аибашьратә ҭоурых Аинститут, аҭоурыхтә Институт, И. А. Џьавахьишьвили ихьӡ зху аҭоурыхи, археологиеи, аетногарфиеи Ринститут) атәылаҿы Иреиҳаӡоу аҵараиурҭақәеи (М. В. Ломоносов ихьӡ зху Москватәи Аҳәынҭқарратә университет, Ленинградтәи аҳәынҭқарратә университет, Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет уҳәа егь. ) реимадара бзиа иалҵшәаны хықәкылатәи аспирантурала акадр ҿыцқәа рааӡарази, иара убасгьы аҭҵаарадырратә проектқәа реицынагӡарази алшара бзиақәа ҟалеит. Рзанааҭтә усура инаваргыланы, аинститут аҭҵаарадырратә усзуҩцәа аӡәырҩы акыршықәса аԥсуа жәлар рзинқәа рыхьчара иазкыз амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара иалахәын. Урҭ иаартны иаҿагылон Аԥсны аҭоурыхи акультуреи рганахьала иҟаз аицакрақәа, ашәҟәқәа рыҩуан апартиатәи аҳәынҭқарратәи инстанциақәа рышҟа, аиҳабырахь. 30-40-тәи ашықәсқәа раахыс ириашамкәа иаанханы иҟаз Аԥсны амилаҭтә политикатә еилагарақәа рыриашара иазку апроблемақәа рыҭҵааразы аҳәара ҟарҵон. Активла иалахәын есжәашықәса Аԥсны протесттә ҳасабла имҩаԥысуаз аԥсуа жәлар рықәгыларақәа. Уи азы Аԥсни Қырҭтәылеи рпартиатә еиҳабыра аинстиут аусзуҩцәа кыдцаланы ирыман. 1980-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызбжазы Аԥсуа институт аҿы аусура иалагоит аԥсуаҭҵааҩцәа рабиԥара ҿыц: афилологцәа - Б. Г. Џьонуа, Џь. И. Адлеиԥҳа, В. А. Кәаӷәаниа, Ц. С. Габниаԥҳа, Ҭ. Шь. Џьапуаԥҳа, А. Гь. Ладариаԥҳа, З. Џь. Џьапуаԥҳа; аҭоурыхҭҵааҩцәа – В. М. Ԥачлиа, Р. К. Кациа, В. Ф. Быҭәба, Гә. Џь. Гәымба, Е. М. Ешба-Чкок; аетнологцәа – А. Е. Шьынқәба, С. А. Дбар, О. В. Маан; археологцәа – М. Хә. Хәарҵкьиа, Л. М. Кәаӷәаниа, Д. С. Бжьаниа. Арҭ ашықәсқәа рзы Аԥсуа институт аҿы аус руан аҟәшақәа ааба, 70-ҩык инареиҳаны аҭҵаарадырратә усзуҩцәа. Урҭ рахьтә иҟан 10-ҩык аҭҵаарадырратә доқторцәа, 46-ҩык  аҭҵаарадырратә кандидатцәа. Аинститут адиреқторс дыҟан Гь. А. Ӡиӡариа (1966-1988). 1988 шықәсазы Аԥсуа институт дахагылеит В. Г. Арӡынба. Аинститут усҟан хықәкыс ишьҭнахит атематика аус адулараҿы ахьыԥшымра ду аарԥшра, акрызҵазкуа аусмҩаԥгатәқәа разԥхьагәаҭареи реиҿкаареи. Адиректор аинститут аусзуҩцәа ирыдигалаз апрограммаҿы иқәиргылон аԥсуаҭҵаарадырразы акрызҵазкуаз адҵақәа, ҷыдала, адисциплинақәа рыбжьара арҿиаратә коллективқәа раԥҵара: ареспубликаҿы амилаҭбжьаратә еизыҟазаашьақәа рыҭҵааразы, «Аԥснытәи АССР атопонимқәеи агидронимқәеи рыхсаалеизга» азырхиаразы икомплекстәу аономастикатә гәыԥ аиҿкаара, «Аԥсны археологиа (ажәытәӡатәи аамҭа инаркны 17 –тәи ашәышықәса аҟынӡа)» захьӡу амонографиа аԥҵаразы археологиа иазку арҿиаратә гәыԥ аиҿкаара; азҵаара ықәгылан аҭыжьымҭақәа: «Аԥсуаа рытрадициатә культура», «Аԥсуа мифологиатә жәар», «Аԥсны аҭоурых» (3-томк иҟоу); «Аԥснытәи АССР. Аенциклопедиатә жәар» разырхиаразы аусура ахацыркра; Аԥсуа институт иҭнажьуаз аҭҵарадырратә ҭыжьымҭақәа рхыԥхьаӡара ацҵара. Аԥсуа институти, Аԥсуа университети, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә музеии аҭҵаарадырра аганахьала русеицура уҳәа уб иҵегьы. Иазԥхьагәаҭаз аусқәа рынагӡара залмыршахеит есааира иуадаҩхоз ауаажәларратә-политикатә ҭагылазаашьа иахҟьаны, В. Г. Арӡынба аполитикатә усзура ашҟа аиасра аниқәшәа. Уи раԥхьа СССР Иреиҳаӡоу Асовет ашҟа депутатс далырхит, анаҩс – Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу асовет ахантәаҩыс. Аха иара ус шакәызгьы, уеизгьы иалыршахеит иазԥхьагәаҭаз аҭҵаарадырратә уснагӡатәқәа рыҟнытә акык-ҩбак рынагӡара: иҭыжьын арҵагатә цхыраагӡа «Аԥсны аҭоурых» (1991), иара убас архивттә материалқәа реизга: «Аԥсны. Адокументқәа шаҳаҭра руеит. 1937-1953 шш. » (1992); имҩаԥган Зегьеидгылоутәи аҩаӡара змаз аконференциақәа ҩба – «Башкаԥсаратәи археологиатә семинар», «1986-1987 ш. ш. рзы имҩаԥгаз аетнографиатәии антропологиатәии ҭҵаарақәа рылҵшәақәа ирызкны Зегьеидгылоутәи аҭҵаарадырратә сессиа». СССР ахыбгалара, уи ашьҭахьҵәҟьа излагаз Қырҭтәыла агрессиа, ақырҭуа ир еибашьрала Аԥсны рақәлара, шықәсык инеиҳаны ицоз Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьра, аҳтнықалақь Аҟәа аӷа инапаҵаҟа аҟазаара – ишьаарҵәыраз арҭ ахҭысқәа зегьы Аԥсуа институт азы итрагедиа дуны иҟалеит. 1922 шықәса 22. 10. рзы Қырҭтәылатәи арбџьар мчқәа аоккупациа ззыруз аҳҭнықалақь аҿы ирыблит Аԥсуаҭҵааратә институти Аԥснытәи аҳәынҭқарратә архиви рхыбрақәа; инықәыццышәаа ицеит урҭ рыҩныҵҟа иҵәахыз зегьы: архивтә фондқәа, иуникалтәу абиблиотека, аусзуҩцәа рнапылаҩырақәа, аҭыжьра иазырхианы иҟаз аҵарауаа русумҭақәа уҳәа уб. иҵегьы ирацәаны. Аибашьраан аԥсадгьыл ахьчараҿы иҭахеит аинститут аусзуҩцәа – М. Х. Хәарҵкьиа, В. Ф. Быҭәба, Л. М. Кәаӷәаниа. Аҟәа иалаханы иҟаз аинститут аусзуҩцәа В. Г. Арӡынба дызхагылаз Аԥсны ахьчаҩцәа иаартны ирықәыӡбарц азы аоккупациатә мчқәа изныкымкәа ишрықәмақархьазгьы, уи рзалмыршеит. Акраҵанакуан усҟан Аҟәа иаанханы иҟаз адиректор ихаҭыԥуаҩ В. В. Дарсалиа иникылаз ипозициа. 1992-1993 ш. ш. рзтәи Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьра ашьҭахьҵәҟьа иалагеит аинститут аиҭашьақәыргылара апроцесс: иҿыцны ишьақәыргылатәын аҭҵаарадырратә библиотека афондқәа. Уи аиқәыршәараҿы ацхыраара ду ҟарҵеит Урыстәылатәи аҭҵаарадырратә академиа асистема иалахәу Мрагылараҭҵаара Аинститут, А. М. Горки ихьӡ зху Адунеитә литература Аинститут, Археологиатә Институт, Н. Н. Миклухо-Маклаи ихьӡ зху аетнологиеи антропологиеи Ринститут, иара убас Мрагыларатә жәлар рҟазара Амузеи, Пиотр Ду ихьӡ зху антропологиеи аетнографиеи рмузеи (Кунсткамера) Адыгеиеи, Ҟарачы-Черқьессиеи, Ҟабарда-Балкариеи рреспубликақәа ринститутқәеи руниверситетқәеи, Ростови, Ставрополи, Краснодари атәылаҿацәқәа рҿы иҟоу аҭҵаарадырратә усҳәарҭақәа. Хаз игоу ԥыҭҩык аҵарауаагьы ҳамҭас аинститут иарҭеит рхатәы библиотекақәа (н. Г. Волкова, А. Х. Халиков). Урҭ ашықәсқәа рзы нап аркын имариамыз аинститут аиҭашьақәыргылара апроцесс: аматериалтә-техникатә база, архив; иалыршан имаҷымкәа аҭҵаарадырратә процессқәа раларҵәара: Аԥсны аҵакырадгьыл аҩныҵҟа археологиатәи аетнологиатәи еқспедициақәа, жәларбжьаратәи, ареспубликатәи, аинститут иатәуи аконференциақәа, аишәа гьежьқәа уҳәа убас егьырҭ аусқәа рымҩаԥгара. Акыр иазҳаит аԥсуаҭҵаара иазкны иҭыҵуаз аҭҵаарадырратә литература ахыԥхьаӡара; аинститут аҿы иаартын иҿыцу аструктуратә ҟәшақәа: аполитологиеи аконфликтологиеи, аенциклопедиеи, ахыҵхырҭеи, аспирантуреи рыҟәшақәа. Урҭ ашықәсқәа рзы акьыԥхь збаз аҭыжьымҭақәа рыҟнытә, хазы игоу авторцәа рышәҟәқәа рыдагьы, иҷыдоу аҭыԥ ааныркылоит аколлективтә монографиақәа, аҭҵаарадырратә статиақәа реизгақәа. Аколлективтә монографиақәа рҟнытә иалукаар алшоит: «Ҳаамҭазтәи Аԥсны ақыҭа: асоциалтә-етнографиатәи антропологиатәи аҭҵаарақәа» (2006; Н. А. Дубова, В. И. Козлов, А. Н. Иамсков рредақторрала), «Кавказ ажәларқәа» рсериаҿы Британиа иҭыжьыз ашәҟәы «Аԥсуаа» (1999ш. ,аиқәыршәаҩ Џь. Ҳиуитт), Миклухо-Маклаи ихьӡ зху аетнологиеи антропологиеи Ринститути Аԥсуаҭҵааратә институти еицдырхиаз, нас «Ажәларқәеи акультуреи» асериаҿы иҭыжьыз «Аԥсуаа» (1-тәи аҭыжь. – 2007, 2-тәи - 2012ш. ш. ; атакзыԥ. аредакторцәа Иу. Д. Анчабаӡе, Иу. Г. Аргәын), «У111-Х1 ашә. рзы Аԥсуа аҳра аҟазара» (2011; аҭакзыԥ. Аредактор, аиқәыршәаҩы Е. Иу. Ендольцев), «Азиеи, Кавкази Урало- Поволжиеи. 1-тәи атом. Аԥсны» (2013; аҭакзыԥ. Аредактор А. Иу. Скаков). Архивтә документқәеи аматериалқәеи кьыԥхьын аҭыжьымҭақәа: «1917-1921 ш. ш. Аԥсны ахақәиҭратә ҵысра алахәцәа. Кьаразааи, Агвардиаҟаԥшьааи, апартизан ҟаԥшьааи ргәалашәарақәа» (2007; аиқәыршәаҩы А. Е. Кәыпраа, А. Ф. Аҩӡба), «Х1Х-тәи ашәышықәсазтәи (1803 – 1839) Аԥсны аҭоурых. Адокументтә материалқәа реизга», 3- томк: (1 атом. 2008; аиқәыршә. Гь. А. Ӡиӡариа), «ХУ111-Х1Х ашәышықәсазтәи Аԥсны аҭоурых иазку аматериалқәа. (1762-1859)» (2-тәи атом, 2011; аиқәыршә. А. Е. Кәыпраа, С. Шь. Салаҟаиа, А. Ф. Аҩӡба), «Х1Х-тәи ашәышықәсазтәи Аԥсны аҭоурых иазку аматериалқәа. (1863-1874)» (3-тәи атом. 2012; аиқәыршә. А. Е. Кәыпраа, С. Шь. Салаҟаиа, А. Ф. Аҩӡба), «Аԥсны. Адокументқәеи аматериалқәеи (1917-1921 ш. ш. )» (2009; аиқәыршә. Р. Х. Гәажәба), «Аԥсны асоветтә аамҭазтәи аҭоурых иазку аматериалқәа», 3-томкны: 1-тәи атом – Аԥснытәи ССР актәи ажәашықәсазы (1921-1931 ш. ш. ) Ақыҭа. Ақыҭанхамҩа» (2012; аиқәыршә. А. Е. Кәыпраа, 2-тәи атом - Аԥснытәи ССР актәи ажәашықәсазы (1921-1931 ш. ш. ). Жәлартә ҵарадырра. Акультура. Аҭҵаарадырра» (2012 ; аиқәыршә. А. Е. Кәыпраа), 3-тәи атом - Аԥснытәи ССР актәи ажәашықәсазы (1921-1931 ш. ш. )» (2016; аиқәыршә. А. Е. Кәыпраа), «1992-1993 ш. ш. рзы Ареспублика Аԥсны амедицинатә маҵзура» (Адокументқәеи аматериалқәеи» 2018; аиқәыршә. А. Ф. Аҩӡба, Е. Г. Гегиа). Акьыԥхь рбеит апериодикатә ҭыжьымҭақәа рҟнытә аматериалқәа зныз ашәҟәқәа: «Аԥсни аԥсуааи Урыстәылатәи апериодикаҿы (Х1Х – ХХ ашә. алагамҭеи)», 2- шәҟәык (1-тәи ашәҟәы 2005; аиқәыршә. Р. Х. Агәажәба, Ҭ. А. Ачыгәба, 2-тәи ашәҟәы – 2008; аиқәыршә. Р. Х. Агәажәба, Ҭ. А. Ачыгәба), «Агазеҭ «Аԥсны» (1919-1921 ш. ш. )» (2006, акьыԥхь азырх. В. Ш. Аҩӡба), «Агазеҭ «Республика Абхазия». 1992 ш. [[Нанҳәамза|нанҳәа]] 14 – 1993 ш. цәыббра 30» (2017; аиқәыршә. А. Ф. Аҩӡба, В. З. Чамагәуа), «Агазеҭ «Конфедерация», 1992-1993 ш. ш. » (2018; аиқәыршә. Л. Р. Ҳагба, А. Ф. Аҩӡба). Аԥсуаҭҵааратә институт аҿы имҩаԥгаз жәларбжьаратәи, ареспубликатәи, аинститутә конференциақәеи аԥхьарақәеи ирыбзоураны иҭыжьын хыԥхьаӡара рацәала аҭҵаарадырратә статиақәа реизгақәа, урҭ иреиуоуп: «Кавказтәи абызшәадырреи афольклорҭҵаареи ҳаамҭазтәи рыпроблемақәа. Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоқтор К. С. Шьаҟрыл диижьҭеи 100 шықәса аҵра иазкны имҩаԥгаз жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа (лаҵара 28-30 1999ш. Аҟәа» (2000; аҭакз. Аред. Л. Р. Ҳагба), «Кавказ: аҭоурых, акультура, атрадициақәа, абызшәақәа. Лаҵара 28-31 2001 ш азы имҩаԥгаз Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт 75 шықәса ахыҵра иазкыз жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа рыла, Аҟәа» (2004; аҭакзыԥ. Аредактор В. Ш. Аҩӡба), «Амилаҭтә культурақәа ҳазҭагылоу аамҭазы: Алитература. Афольклор»). 2003ш. жьҭаарамза 22-26 ш. азы Аҟәа имҩаԥгаз жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа рыла. (2012; аҭакзыԥх. аредактор А. И. Чагин, В. Ш. Аҩӡба, А. А. Бигәаа), «Актәи Аԥснытәи жәларбжьаратәи археологиатә конференциа. Кавказ амшынеиқәаҿықәтәи ажәытәӡатәи акультурақәа, урҭ ргәыларатә регионқәа ркультурақәеи дареи реигәныҩра. Акультуратә ҭынха аиқәырхара. . Иу. Н. Воронов игәалашәара иазкны». (2006; аҭакзыԥ. аредактор В. В. Бжьаниа), «Аҩбатәи Аԥснытәи жәларбжьаратәи археологиатә конференциа. Кавказтәи ажәытәӡатәии абжьарашәышқәсатәии археологиа апроблемақәа. М. М. Ҭраԥшь игәалашәара иазкны. 2008ш. абҵара 8-12, Аҟәа» (2011; аҭакзыԥ. Аредактор А. Иу. Скаков), «Актәи Жәларбжьаратәи Инал -иԥа иԥхьарақәа (2007ш. жьҭаара 9-12, Аҟәа)» (2011; аҭакзыԥ. аред. Ҭ. А. Ачыгәба), В. Г. Арӡынба диижьҭеи 65 шықәса аҵра иазкыз жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа, «З. В. Анчабаӡе диижьҭеи 90 шықәса иазкыз аҭҵаарадырратә конференциа (2010ш. лаҵара 27-28, Аҟәа)» (2012, аредактор хада С. Шь. Салаҟаиа), «Ахԥатәи Аԥснытәи жәларбжьаратәи археологиатә конференциа, Кавказ ажәытәӡатәии абжьарашәышықәсатәии археологиа апроблемақәа. 2011 ш. абҵара 28 - ԥхынҷкәын 1, Аҟәа). Г. К. Шамба игәалашәара иазкны» (2013; аҭакзыԥх. аредактор А. Иу. Скаков), «Кавказ имҩаԥысуаз аибашьрақәа – аҭоурых аҵатәхәқәа. 1992-1993 ш. ш. азтәи Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьра 20 шықәса ахыҵра иазкны имҩаԥгаз жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа рыла. 2012 ш. абҵара 11-12, Аҟәа» (2014; аҭакзыԥх. аред. С. Шь. Салаҟаиа), «Амилаҭтә культурақәа ҳаамҭазы»: Алитература. Афольклор. (В. В. Кожинов игәалашәара иазкны). Аҩбатәи жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа. 2012 ш. жьҭаара 15-18 2012 ш. Аҟәа» (2015; аҭакзыԥх. аред. В. А. Бигәаа, В. Ш. Аҩӡба), «Аибашьреи аҭынчреи Кавказ аҭоурых аҿы. 1992-1993 шш. азтәи Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьра 20 шықәса ахыҵра иазкны имҩаԥгаз жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа рыла. (2013ш. Жьҭаара 24-26, Аҟәа» (2016; аредколлегиа), «Аҩбатәи Жәларбжьаратәи Инал-иԥа иԥхьарақәа. 2011ш. жьҭаара 11-13, Аҟәа» (2016; аҭакз. аред. В. Л. Бигәаа), «Кавказ Х1Х-ХХ-тәи ашәышықәсқәа рзы аҭоурыхтә еиҭакрақәа раан; аполитикатә, асоциалтә, аинтеллектуалтә ҭоурых ирызку апроблемақәа. Г. А. Ӡиӡариа диижьҭеи 100 шықәса аҵра иазкны имҩаԥгаз жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа (2014ш. лаҵара 5-7, Аҟәа) (2016; аредколлегиа), «Аԥсны адунеитә ҭоурых аҿи жәларбжьаратәи аизыҟазаарақәа рҿи». Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа. В. Г. Арӡынба диижьҭеи 70 шықәса аҵра иазкны (2015ш. лаҵара 14-17, Аҟәа ақ. )»(2016; аҭакзыԥх. аред. А. Иу. Скаков), «Ахԥатәи жәларбжьаратәи Инал-иԥа иԥхьарақәа. 2016ш жьҭаара 4-6, ақ. Аҟәа» (2017; аҭакз. аред. Иу. Д. Анчабаӡе), Идыру археолог-кавказҭҵааҩы Л. Н. Соловиов игәалашәара иазкны «Кавкази Аԥсни ажәытәӡани абжьаратәи ашәышықәсқәеи рзы: акультурақәа реигәныҩра» зыхьӡу 1У –тәи Аԥснытәи археологиатә конференциа аматериалқәа. (2013 ш. абҵара 26-30, Аҟәа)» (2017ш. Аредактор хада А. И. Џьапуа), афольклорҭҵааҩы, еицырдыруа нарҭҵааҩы, алитератураҭҵааҩы, ауаажәларратә усзуҩы А. А. Аншба игәалашәара иазкны жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа: «Кавказ ажәларқәа рфольклор: аҭоурыхтә ҭынхеи ҳаамҭатәи абзазаашьеи»(2016ш. жьҭаара 24-27, Аҟәа ақ. » (2019 ш; аҭакзыԥх. аредактор Ц. С. Габниа). Иахьатәи аамҭазы Аԥсуа ҭҵааратә институт аҿы иҟоуп аҟәшақәа 8: абызшәатә, афольклортә, алитературатә, археологиатә, аетнологиатә, аҭоурыхтә, ахыҵхырҭатә, аполитологиатәи аконфликтологиатәи; алабораториақәа ҩба адиалектологиатәии афольклортәии; аинститу аҿы иҟоуп архивтәи аҭҵаарадырратә библиотекеи; аус руеит 105-ҩык аҭҵаарадырратә усзуҩцәа, урҭ рҟнытә адокторцәа – 20. ҩык, аҭҵаарадырратә кандидатцәа -27-ҩык (2019). ==Алитература== * Бӷажәба Х. С. Аԥсуа институт аҭоурых иазкны// Абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ирызку Аԥсуа институт Аусумҭақәа. ХХХ11 атом. Аҟәа, 1961; * Ӡиӡариа Г. А. Аҭҵаарадырра ашәҭыкакаҷра// Аԥснытәи АССР асоветтә жәларқәа риашьаратә ҭаацәараҿы. Аҟәа, 1972; * Салаҟаиа Ш. Х. Аԥсуаҭҵаара ацентр ( Қырҭтәылатәи Аҭҵаарадырратә академиа иаҵанакуа Д. И. Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи рзы Аԥсуа институт 50 шықәса ахыҵразы), Аҟәа , 1982; * Ҷоҷуа А. М. Иалкаау арҿиамҭақәа. Қарҭ, 1987; * Аԥсуаҭҵааратә институт аусзуҩцәа русумҭақәа рҭыжьымҭа абиблиографиатә рбага (1925-2000) / аиқәыршәаҩ: Е. В. Марганиа, Л. Д. Наҷҟьебиа. Аҟәа, 2001; В. Ш. Аҩӡба Д. И. Гәлиа ихьӡ зху агуманитартә ҭҵаарақәа рзы Аԥсуа институт: аҭоурых, апроблемақәа, аперспективақәа// Кавказ: аҭоурых, акультура, атрадициақәа, абызшәақәа. (Аԥсуа Ҭҵаарадырратә академиа иаҵанакуа Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуа гуманитартә аҭҵаарадырратә институт 75 шықәса ахыҵра иазкны имҩаԥгаз Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа рыла, 2001 ш. лаҵара28-31, Аҟәа2003 ш; * ААУ апрофессортә-рҵаҩратә еилазаара рҭҵаарадырратә усумҭақәа рбиблиографиатә рбага (1979-2004). (Аиқәыршә. Ш. С. Гәарамиа)). Аҟәа). Аҟәа, 2011; Асоветтә ҟәша иаҵанакуа Аԥсны аҭоурых аматериалқәа. Аԥсны ССР актәи ажәашықәсазы (1921-1931ш. ш. ). Жәлартә ҵара. Акультура. Аҭҵаарадырра. Атехникатә ааглыхра. (Аиқәыршә. А. Е. Кәыпраа). Аҟәа, 2015; * Арӡынба В. Г. Қырҭтәылатәи Аҭҵаарадырратә академиа иаҵанакуа, Д. И. Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи рзы Аԥсуа институт аперспективақәеи апроблемақәеи * Арӡынба В. Г. Аусумҭақәа реизга. Х-томкны иҟоу. 11 атом. Кавказтәи амифқәеи, абызшәақәеи, аетносқәеи. М. Аҟәа, 2015. [[Акатегориа:Дырмит Гәлиа]] [[Акатегориа:Аԥсны аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]] [[Акатегориа:1925 шықәсазы иаԥҵаз аиҿкаарақәа]] spym10ne5z5rlqb6rpg8680utz3k1k9 14 37160 173839 160278 2026-09-11T09:39:58Z Fraxinus.cs 8381 173839 wikitext text/x-wiki {{аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:политика африкатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аполитика аконтинентқәа рыла атәылақәа рыла|Африка]] [[Акатегориа:Африкатәи аполитика| политика]] [[Акатегориа:Африкатәи атәылақәа| политика]] iyz4k6flg471a3qodrb3lxduv9cs9e0 0 37286 173897 164068 2026-09-11T09:51:46Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: шықәсзы→шықәсазы 173897 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ауаҩы |ахьӡ=Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь |алма-матер=Аԥсны Аҳәынҭқарратә Университет|аусураҭаҩ=Аԥсны Аҳәынҭқарратә Университет|анашьамҭақәа=Амедаль «Агәымшәаразы»}} '''Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь''' ({{lang-ru|Михаил Мамедович Трапш}}; {{date|10|10|1917}} [[Ҟәланырхәа]], [[Аҟәатәи аокруг]], [[Урыстәылатәи ареспублика]] – {{date|24|2|1968}} [[Аҟәа]], [[Аԥснытәи АССР]], [[Қырҭтәылатәи ССР]]) — раԥхьатәи [[Аԥсуаа|аԥсуа]] [[археолог]], аҭоурыхтә [[Аҭҵаарадыррақәа ркандидат|ҭҵаарадыррақәа ркандидат]], [[апрофессор]], [[Аԥснытәи АССР]] зҽаԥсазтәыз аҭҵаарадырратә усзуҩы ([[1967]] шықәсазы). Аҭҵаарадырратә статиақәа жәпакы дравторуп. == Анысмҩа == Диит Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь [[Аԥсны]], [[Гәдоуҭа араион]] [[Ҟәланырхәа]] ақыҭан, [[1917]] шықәса [[жьҭаарамза 10]] рзы, анхаҩы иҭаацәараҿы. [[Гәдоуҭа]]тәи ашкол быжь-класски, Гәдоуҭатәи ақыҭанхамҩатә техникуми данрылга анаҩс, [[1935]] шықәсазы дҭалоит [[Аҟәатәи апедагогигатә институт]] (иахьа [[Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә университет]]), уи дагьалгоит ибзиаӡаны [[1939]] шықәса рзы. Аҵара аамышьҭахь, Михаил Ҭраԥшь Асовет Архәҭақәа рахь арра иԥхьоит. Аррамаҵзура дахысуан [[Ҟрым]], ақалақь [[Симферополь]]. Аррамаҵзура иахысра аамҭазы иалагоит Адунеизегьтәи [[аџьынџьтәылатә еибашьра Ду]], Михаил Ҭраԥшьгьы афронт ахь ддәықәырҵоит. [[Санкт-Петербург|Ленинград]] аҵаҟа ицоз аибашьра аҿы ахәрагьы иоуеит. Даныбзиаха арратә ҵараиурҭа дҭалоит, аснаиперцәа азыҟаиҵон. [[1942]] шықәса инаркны иара ВКП(б) [[КПСС]] далахәылахоит. [[1949]] шықәсазы Михаил Ҭраԥшь [[Қырҭтәылатәи ССР анаукақәа Ракадемиа]] И. А. Џьавахишвили ихьӡ зхыз аҭоурыхи, археологиеи, аетнографиеи Ринститут аҟны аспирантура далгоит. [[1957]] шықәсазы акандидаттә диссертациа ихьчоит атема «Калдахәаратәи ижәытәӡатәиу аԥсыжырҭа» атема ала, [[1961]] шықәсазы иҭыжьын аус адуланы, насгьы инарҭбааз монографианы еиҭаҭыжьын, «Аԥснытәи АССР Ҟәланырхәа ақыҭантәи колхидатәии аскифтәии баҟақәа» ҳәа ахьыӡны. [[1962]] шықәсазы Михаил Мамеҭ-иԥа напхгара аиҭон [[Аԥснытәи анаукаҭҵааратә институт]] археологиа аҟәша, аамҭак азы [[Аҟәатәи аҳәынҭқарратә апедагогикатә институт]] аҿы алекциақәа дрыԥхьон. Археологиатә еикспедициақәеи, [[Аҟәа]], [[Афон Ҿыц]], [[Пицунда]] уҳәа аҭыԥқәа рҟны ажрақәеи дрылахәын. Апедагогикатә усура инаваргыланы Михаил Ҭраԥшь ауаажәларратә усурагьы инапы алакын – изныкымкәа далырххьан Аҟәатәи ақалақьтә пленум апартиа акомитет алахәылас, насгьы Аҟәа ақалақьтә хеилак адепутатс. Аԥснытәи Ахеилак Қарҭтәи аилазаара абаҟақәа рыхьчаразы анаԥырҵа инаркны Михаил Ҭраԥшь дрылахәын Аԥсны абаҟақәа рыхьчаразы имҩаԥысуаз аусмҩаԥгатәқәа зегьы. == Аџьынџьтәылатә еибашьра == Ус, хара имгакәа, [[Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду]] алагеит, Михаилгьы афронт ахь дцеит. [[Санкт-Петербург|Ленинград]] ахақәиҭтәразы аидысларақәа дрылахәын. Михаил Ҭраԥшь аибашьра зегьы дахысит, уи анынҵәоуп аҩныҟа данаа. Урҭ аамҭақәа игәалаиршәоит ҳаамҭазтәи археолог, аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа рдоктор [[Бӷажәба, Олег|Олег Бӷажәба]]. «Михаил Мамеҭ-иԥа сара схәыҷаахыс дыздыруан, аха иара изку раԥхьаӡатәи сгәалашәара инықәырԥшшәа [[1947]] шықәсахьы иаҵанакуеит. Усҟан иара аибашьра аҟынтә дхынҳәхьан, аха зегь акоуп, аррамаҭәа ишәын. Сымҩашьозар, дкавалеристын», — ҳәа еиҭеиҳәоит аҵарауҩ, анаҩс иааигәаны археолог аус ицызуаз. Иԥсадгьыл аҿаԥхьа иуалԥшьа нагӡаны, Михаил Ҭраԥшь еснагь игәы ззыҳәоз иус дазыхынҳәит. == Археологиа азыхынҳәра == Раԥхьатәи апрофессионалтә аԥсуа археолог Михаил Ҭраԥшь аԥсуа археологиатә ҭҵаарадырра ашьаҭа икит, уи иусумҭақәа уасхырны ирзыҟалеит иаамышьҭахь еиҵагылаз егьырҭ аԥсуаа ҵарауаа. Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь дшыхәыҷыз археологиа агәыбылра икит ҳәа агәра ганы иҟоуп иколлегацәа аӡәырҩы. Зегь раԥхьаӡа иҭиҵааз Ҟәланырхәатәи аԥсыжырҭоуп, уи иара дахьиз, дахьааӡаз аҩнаҭа азааигәара иҟоуп. [[1948]] шықәсазы Ҭраԥшь иқыҭа гәакьа Ҟәланырхәа археологиатә жрақәа дрылагеит, иагьиԥшааит ихьшәоу аџьаз аамҭеи заатәи аиха аамҭеи репохахь иаҵанакуа колхидатәи, аскифтәи акультурақәа иртәу аԥсыжырҭақәа. Ари аԥсыжырҭа нас Ҟәланырхәатәи ҳәа ахьӡ аиуит, уи инарҭбааны аҭҵаара шьаҭас иаиуит Михаил Ҭраԥшь [[1951]] шықәсазы иихьчаз икандидаттә диссертациа. Аспециалистцәа ргәаанагарала, ари аусумҭа ахә ҳаразкуа акоуп – Ҟәланырхәатәи аԥсыжырҭа – [[Мраҭашәаратәи Кавказ]] аҵакыраҿы ихьшәоу аџьаз аамҭеи, заатәи аиха аамҭеи репохахь иаҵанакуа раԥхьатәи иҭҵааз баҟаны иахьыҟалаз. Археолог инарҵауланы иҭиҵаауаз теманы иҟалеит, иара убас, ажәытәтәи Аҟәа. Михаил Ҭраԥшь Аԥсны аҳҭнықалақь аҿы ажрақәа дрылагеит 1951 шықәсазы, Аҟәатәи ашьхаҿы. Уаҟа иара раԥхьаӡа акәны ибеит ихьшәоу аџьаз аамҭахь иаҵанакуа аџьазрҭәаратә ҟазарҭақәа. [[1956]] шықәса инаркны 1960 шықәсанӡа, Ҭраԥшь иҵижааит Алашарбага аҳаблаҿы иҟаз аԥсыжырҭа ду. Ҩышықәса рыбжьара иҭиҵаауан, иара убас, Баграт ишьхаҿы игылоу абжьаратәи ашәышықәсазтәи абааш. Зымҽхак ҭбааз абарҭ иархеологиатә ҭҵаарақәеи иибаз аԥшаахқәеи ирылҵшәаны ауп Михаил Ҭраԥшь дшазааиз абас еиԥш алкаа: Аҟәа ақалақь ахьгылоу аҭыԥан игылан ажәытә аурым қалақь Себастополис. Михаил Мамеҭ-иԥа напхгара зиҭоз, акрызҵазкуаз археологиатә експедициан Ҵабалтәи аекспедициа. Уи [[1960]] шықәсазы иалагеит, иагьхыркәшахеит [[1967]] шықәсазы. Абарҭ быжьшықәса ирылагӡаны, уаҟа иԥшаан 180 ԥсыжырҭа инареиҳаны. == Аҵарауаҩ, амҩақәҵаҩ == [[Ҵабал]]тәи ажрақәа раан Ҭраԥшь инапхгарала аус руан абаҩхатәра злаз археологцәа қәыԥшқәа аӡәырҩы. Афизик [[Ниутон, Исаак|Исаак Ниутон]] иажәақәа рыла иуҳәозар, Михаил Ҭраԥшь иакәын «ауаҩнырҳа», заԥхьаҟа иҵарауаҩцәа дуқәаны иҟалашаз арԥарацәа зыжәҩахыр иқәыргыланы иаазгоз. [[Шамба, Гьаргь Қәыҷ-иԥа|Гьаргь Шамба]], [[Гәынба, Михаил Михаил-иԥа|Михаил Гәынба]], [[Воронов, Иури Николаи-иԥа|Иури Воронов]], [[Бӷажәба, Олег Хәыхәыт-иԥа|Олег Бӷажәба]] реиԥш ҳаҭҵаарадырраҿы икорифеицәаны иҟалаз археологцәа зегьы иара инапхгарала имҩаԥысуаз аекспедициақәа рҿы аус руан, имҩа иацызҵоз иҵаҩцәа ракәын уҳәар ауеит. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Аԥсны Раԥхьатәи ахадас иҟалараны иҟаз [[Владислав Григори-иԥа Арӡынба]]гьы. == Аусумҭақәа == Аԥсуа археологиа аклассик акрызҵазкуа егьырҭ иусумҭақәа ируакуп [[Афон Ҿыц]] аҭҵаарақәа, хаҭалагьы [[Анаҟәаԥиатәи абааш]], иара убас Пицунда имҩаԥигоз ажрақәагьы. Аҭҵаарадырратә усура анахысгьы Михаил Мамеҭ-иԥа [[1955]] шықәса инаркны, иԥсы ахьынӡаҭаз [[Аҟәатәи арҵаҩратә институт]] астудентцәа археологиа дырзаԥхьон. Михаил Ҭраԥшь хараӡа Аԥсны анҭыҵгьы аҳаҭыр зқәыз ҵарауаҩын. Иҵара ашықәсқәеи иархеологиатә практикеи раан, еиуеиԥшым аекспедициақәа дрылахәнаҵы аҭоурыхҭҵааҩцәеи археологцәеи дуқәа аӡәырҩы драбадырит, уинахысгьы реимадара имырӡӡеит. Иаҳҳәап, иара аус зциуаз аҵарауаа нагақәа ируаӡәкын [[Иессен, Александр Александр-иԥа|Александр Иессен]], [[Крупнов, Евгени Игнат-иԥа|Евгени Крупнов]], [[Пиотровски, Борис Борис-иԥа|Борис Пиотровски]]. Михаил Ҭраԥшь аусура бзиа избоз, зегьы абырҵкал икылзхуаз ҵарауаҩын, «бжьынтә ишәаны знык ихызҵәо» ҳәа ззырҳәо дреиуан. Иара ахаангьы алкаақәа рыҟаҵара дахыццакуамызт, убри аҟнытә иқәиргылаз арыцхәқәа зегь иашоуп ҳәа шьақәырӷәӷәан. Михаил Мамеҭ-иԥа аамҭак ала ҩ-усумҭа дук ахьчаразы иазирхиеит уҳәар ауеит: акы ажәытә Аҟәа иазкын, егьи – Ҵабал. Нас убарҭ рҟынтә рыуа иқәиргыларыз изалхуамызт. Рыцҳарас иҟалаз, адоктортә диссертациа ахьчара дахьымӡагәышьеит – иаалырҟьаны иԥсҭазаара далҵит. Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь иҭынхаз аҭҵаарадырратә усумҭақәа рыхә шәашьак амам, рхыԥхьаӡарагьы маҷым. Аԥсуа археологиа уасхыр ӷәӷәас иаҵагылоуп. Михаил Ҭраԥшь қәра дук нимҵит. Иара иԥсҭазаара далҵит 51 шықәса дшырҭагылаз, [[Бӷажәба, Хәыхәыт Салуман-иԥа|1968]] шықәса жәабран 28 рзы. == Ахатәы ԥсҭазаара == Ихатә ԥсҭазааразы иаҳдыруа маҷуп. Ҭраԥшь ҩынтә аԥҳәыс дааигахьан. Аҩбатәи иԥҳәыс Валентина Григори-иԥҳа лхаҵа зегь рыла дивагылан, археологиатә жрақәа дрылахәын, иара дызҿыз аус ҳаҭыр дула дазнеиуан. Михаил Мамеҭ-иԥа даныԥсы, лара лыбзоуралоуп иусумҭақәа акьыԥхь шырбаз, ԥшь-томкны рҭыжьрагьы лара лааԥсарала иҟалеит. Аҵарауаҩ иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахьгьы, уи игәалашәара аҳаҭыразы лара акырӡа шықәса археологиатә експедициақәа лхы рылалырхәуан лаборантк иаҳасабала. Михаил Ҭраԥшь иԥсҭазаара зегьы аҭҵаарадырра амаҵ аура иазкын, аԥсуа археологиа ашьаҭаркҩыс дҟалеит. Иара иҭҵаарадырратә ԥшаарақәа роуп ҳаԥсадгьыл ажәытәтәи аҭоурых зеиԥшраз агәылаԥшра иацхрааз. == Агәалашәара == Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь аҵыхәтәантәи ишықәсқәа рзы, инарҵауланы археологиатә ԥшаарақәа рнаҩсгьы, иоуз археологиатә дыррақәа раларҵәарагьы дашьҭан. Иара аамҭак азы идууз ҩ-монографиак аус рыдиулон – «Ижәытәӡатәиу Аҟәеи» «Ҵабалтәи анекрополь акультуреи». Аха, аԥсра алшара инамҭеит арҭ иҭҵаарақәа шәҟәны рҭыжьра абара. [[1968]] шықәса, февральмза 28 рзы [[Аԥснытәи АССР Аминистрцәа Рхеилак]] аӡбамҭа аднакылоит 1968–[[1970]]-тәи ашықәсқәа ирылагӡаны Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь инаукатә ҭынха аҭыжьразы. [[Қырҭтәылатәи ССР анаукақәа Ракадемиа]], Д. И. Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи рзы аԥсуа институти, ашәҭыжьырҭа «Алашареи» рыбзоурала иаԥҵан ашәҟәқәа рҭыжьразы аредакциатә коллегиа, уи аилазаараҿы иҟан Қырҭтәылатәи Анаукақәа Ракадемиа алахәыла-акорреспондент А. М. Апакиӡе, аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа рдокторцәа Г. А. Ӡиӡариа (ахантәаҩы), Ш. Д. Инал-иԥа, А. Х. Халиков, аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа ркандидат Л. Н. Соловиов, аҟазараҭҵааратә ҵарадыррақәа ркандидат Л. А. Шервашиӡе. Аредколлегиа абжьгара азыҟаҵан Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь иҭҵаарадырратә ҭынха зегьы ԥшь-томкны иҭрыжьырц. Актәи атом азкын аџьази, заатәи аихаӡеи ршәышықәсақәа рбаҟақәа, урҭ рыбжьара аҭыԥ ду ааннакылон VIII–VI ашәышықәсақәа ҳера ҟалаанӡатәи Ҟәланырхәатәи аԥсыжырҭа. Ари ашәҟәы аҟны зыӡбахә ҳәаз аматериалқәа инарываргыланы икьыԥхьын аҭаҵәахқәеи колхиданӡатәии колхидатәи аамҭазтәии аԥшаахқәеи ртәы зҳәоз аматериалқәа ([[Гал]]тәи, [[Очамчыра]]тәи, [[Лыхны]]тәи уҳәа егь.) Ашәҟәы актәи атом, актәи ахәҭа М.М. Ҭраԥшь азеиԥш ҟазшьа змоу истатиақәа рыла ишьақәгылоуп, урҭ зызку Аԥснытәи археологиатә баҟақәа рҵара ауп, иара убасгьы ара икьыԥхьуп ажәытәӡатәи Аԥсни антикатә аамҭеи ирыҵаркуа аҭоурыхтә очеркқәа. Аизга аҩбатәи атом ианылеит Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь имонографиа «Ажәытәӡатәи Аҟәа» Уи Михаил иҩит антикатә қалақьқәа Диоскуриеи Себастополиси, иахьатәи [[Аҟәа]] ахьыҟоу аҭыԥ аҿы, ирцәынхаз аҭыԥқәа рҟны имҩаԥгаз археологиатә ҭҵаарақәа рышьаҭа ала, иара убасгьы ара иануп антикатәи аамҭазы ашьха Гәадихәи аҳабла [[Алашарбага ҟаԥшь]]и ''(Красный маяк)'' ирызку аҭҵаарақәа. Иара убра икьыԥхьын Аԥсны антикатә аамҭазтәи абаҟақәа рзы адыррақәа. Ахԥатәи атом – Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь иԥсы анҭаз иазирхиаз хьӡыс иамоуп «[[Ҵабал]]тәи анекропольқәа ркультура», иара акыршықәсатәи аҭҵаарақәа рылҵшәақәа ирызкуп, хықәкыла М. М. Ҭраԥшь Ҵабал ииԥшааз III–VI ашәышықәса ҳера ҟалаанӡатәи аԥсыжырҭақәа. Автор ишазгәеиҭо ала, арҭ аԥсыжырҭақәа ижәытәӡатәиу аԥсуа имшьҭра – аԥсилаа иртәуп, уи, ҳәарада, аԥсуа жәлар ретногенез апроблема аӡбаразы даара аҵакы амоуп. Аԥшьбатәи атом аиҳарак изызку ашәышықәса абжьаратәи Аԥснытәи абаҟақәа роуп, убасгьы уа ианылеит Михаил Ҭраԥшь [[Анаҟәаԥиатәи Абааш]], [[Баграт ибааш]] уҳәа реиԥш иҟаз абаҟақәа рҟны имҩаԥигоз археологиатә ԥшаарақәа рылҵшәақәа. Аԥшьбатәи атом еиднакылеит Ҵабалтәи анекропольқәа иназыцҵоу аҭҵаарақәа рылҵшәақәа, [[1967]] шықәсазы Михаил Ҭраԥшь имҩаԥигаз. Иҟоуп, убасгьы, хаз игоу астатиақәа, арецензиақәа, азгәаҭақәа, Аԥсны аҭоурыхи археологиеи рыҭҵаара иадҳәалоу. Зыӡбахә ҳәоу атомқәа рҭыжьразы реиқәыршәара, разырхиара аан аредакциатә коллегиа алахәылацәа, зегь раԥхьа иргыланы хықәкыс ирымаз Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь иимкьыԥхьыцыз иусумҭақәа зегьы арҭ ашәҟәқәа ирнылартә аҟаҵара акәын. Аха, урҭ инарываргыланы дара иркьыԥхьит Михаил Ҭраԥшь иҭижьхьаз амонографиақәеи астатиақәеи. Аха арҭ аматериалқәа аҩынтә акьыԥхьраан автор анаҩс иҟаиҵаз аҭҵаарақәа рыла ихарҭәаан. Даара ирҽеин аусумҭақәа ирыцыз аиллиустрациақәагьы, уи азын аиқәыршәаҩцәа Михаил Ҭраԥшь еизигахьаз археологиатә коллекциақәагьы еиҭарыхәаԥшыр акәхеит. Архив акьыԥхь азырхиара иадҳәалаз аусурақәа зегьы Михаил Ҭраԥшь иԥшәмаԥҳәыс Валентина Григори-иԥҳа Ҭраԥшь лнапы иҵылгеит, уи акыр ацхыраара лиҭеит Иу. Н. Воронов, насгьы аԥсуа институт аусзуҩцәа Г. К. Шамба, М. М. Гәымба. Анаҩс атом еиқәыршәаны редакторра азиуит А. Халиков. == Аҭыжьымҭақәа == * Труды: В 4-х т. / [Абхаз. ин-т яз., литературы и истории им. Д. И. Гулиа АН ГССР]. - Сухуми : [«Алашара»], 1969, Трапш, М. М. * Труды: В 4-х т. / [АН ГССР. Абхаз. ин-т яз., литературы и истории им. Д. И. Гулиа]. - Тбилиси : Мецниереба, 1972, Трапш, М. М. * Труды: В 4-х т. / [Абхаз. ин-т яз., литературы и истории им. Д. И. Гулиа АН ГССР]. - Сухуми : [«Алашара»], 1975, Трапш, М. М. * Памятники колхидской и скифской культур в селе Куланурхва Абхазской АССР. - Сухуми: Абгиз, 1962. - 83 с. с илл.; 23 л. илл. Трапш, М. М. * Куланурхвинский древний могильник: Автореф. дис. на соискание учен. степени канд. ист. наук. - Сухуми, 1951. - 16 с. Трапш, М. М. * Материалы по археологии Абхазии / АН Груз. ССР. Абхаз. ин-т яз., литературы и истории им. Д. И. Гулиа. - Тбилиси : Мецниереба, 1967. Трапш, М. М. == Ахархәара змоу алитература == * Г. К. Шамба, Михаил Ҭраԥшь, Иԥсҭазаареи иусуреи == Азхьарԥшқәа == * http://apsnyteka.org/1021-trapsh_statji.html * http://gazeta-ra.info/index.php?ELEMENT_ID=16247 * https://www.ekhokavkaza.com/a/28868273.html * https://arheologija.ru/m-m-trapsh/ * https://www.abaza.org/mikhail-trapsh-klassik-arkheologii * https://www.youtube.com/watch?v=bdx9Lo5C8rg * http://apsnyteka.org/file/Materialy_nauchnoy_konferentzii_posviashennoy_100_letiu_M_Trapsh_2017.pdf * https://www.abaza.org/abk/mikhail-trapsh-arkheologia-aklassik * https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/143975/ * http://alashara.org/news/polevyie_dnevniki_arheologov {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180903024553/http://alashara.org/news/polevyie_dnevniki_arheologov |date=2018-09-03 }} [[Акатегориа:1917 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Жьҭаарамза 10 рзы ииз]] [[Акатегориа:1968 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Жәабранмза 24 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Асовет археологцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны археологцәа]] [[Акатегориа:КПСС алахәылацәа]] [[Акатегориа:Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду аршьаҟауаа]] [[Акатегориа:Ҭраԥшьаа]] bl4s7oet8zmgp9c0d5neh1v81no6czd 0 37338 173896 171611 2026-09-11T09:51:41Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: пробел перед , ; ×1 173896 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Шалуа Денис-иԥа Инал-иԥа |даҽа ахьӡ=Шалва Денисович Инал-ипа |афото=Инал-ипа Шалва Денисович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Шалуа Денис-иԥа Инал-иԥа |аира арыцхә={{date|20|10|1916}} |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи Очамчыра араион) Гәыԥ ақыҭа |аԥсра арыцхә={{date|22|9|1955}} |аԥсра аҭыԥ=[[Аҟәа]] ақалақь |аусура=аҭоурыхҭҵааҩ, кавказҭҵааҩ, аԥсуаҭҵааҩ }} '''Шалуа Денис-иԥа Инал-иԥа''' ({{lang-ru|Шалва Денисович Инал-ипа}}; {{date|20|10|1916}}, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Кәыдрытәи аучастка (иахьатәи [[Очамчыра араион]]) [[Гәыԥ]] ақыҭа – {{date|22|9|1955}}, [[Аҟәа]] ақалақь) – аҭоурыхҭҵааҩ, кавказҭҵааҩ, аԥсуаҭҵааҩ. Аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа рдоктор (1963), апрофессор (1964). Адыгатәи (Ачерқьестә) Жәларбжьаратәи академиа алахәыла (1993). Аԥсни (1962) Қырҭтәылеи (1982) рҟны аҭҵаарадырра зҽаԥсазтәыз аусзуҩы (1962), Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа ианашьан (1986, ашәҟәы «Аԥсуа етикет азы аочеркқәа» азы), СССР-и (1956) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәалеи урысшәалеи. ==Абиографиа== Дышқәыԥшӡаз иани иаби иԥхоит. Иашьцәа аҩыџьагьы харада ахара рыдҵаны иҭаркхьан. Ш. Инал-иԥа аҵара иҵон Гәыԥтәи ԥшь-класстәи ашкол аҟны, 1927 ш. – Очамчыратәи ихарҭәаам абжьаратә школ аҟны, 1928 ш. инаркны – Аҟәатәи аԥсуа школ-интернат аҟны, уи далгоит 1936 шықәсазы. Убри ашықәс аан қәҿиарала аԥышәарақәа ҭины дагьҭалоит афилософиеи, алитературеи, аҭоурыхи Москватәи ринститут афилософиатә факультет. Аха, дук мырҵыкәа уаҟа еилыркааит иашьеиҳаб, Н. И. Вавилов ихьӡ зху академиа аспирант, 1935 ш. харада ахара идҵаны дышҭаркыз, хара имгакәагьы аҵараиурҭа аанижьыр акәхеит. Ш. Инал-иԥа дхынҳәуеит Аԥсныҟа. Ақыҭақәа рҟны рҵаҩыс аусура далагоит. Ҩаԥхьа ааха иоуеит аҵарауаҩ қәыԥш. Харада ахара идҵаны, ажәлар драӷоуп ҳәа дҭаркуеит иашьа агәыбжьанытәгьы. Имацара даанхоит. 1938ш. иҩызцәа рыбзоурала ҩаԥхьа Москваҟа дцоит, дагьҭалоит К. Либкнехт ихьӡ зху Москватәи арҵаҩратә институт аҭоурыхтә факультет. Адиплом ҟаԥшь иманы иреиҳау аҵара хиркәшеит (1941). Аҟәаҟа даныхынҳә аус иуан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциа ақыҭа нхамҩа аҟәша аиҳабыс. 1943-1946 шықәсқәа раан аспирантура акурс дахысуан Қырҭтәыла аҭоурых аинститут аҟны, аетнографиа аганахьала егьихьчеит акандидаттә диссертациа. Ш. Инал-иԥа 1946 ш. инаркны Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵаара аинститут аҭҵаарадырратә усзуҩыс дыҟан. 1940-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы усура днарԥхьеит Аԥсуа ҳәынҭқарратә музеи ахь. 1957 ш. инаркны акәзар, аԥсуа институт аҭоурыхи аетнографиеи рыҟәша еиҳабыс аус иуан. 1958-1988 шш. раан аҭҵаарадырра ахәҭазы аинститут аиҳабы ихаҭыԥуаҩс дыҟан. 1988 ш. нахыс - аҭҵаарадырратә усзуҩы хадас. 1961 ш. аетнографиазы алекциақәа дрыԥхьон. Ш. Инал-иԥа ԥыхьатәи СССР-и аҳәаанырцәи еиуеиԥшым аҭҵаарадырратә форумқәа дрылахәын. 1963 ш. иара иаԥшьгарала Аҟәа имҩаԥысит нарҭаа репос апроблеқәа ирызкыз Зегьеидгылоутәи аконференциа. Академик И.В. Бромлеи иааирԥшыз адгыларала Аҟәа имҩаԥигоит аетнографиатәи антропологиатәи ҭҵаарақәа ирызкыз Зегьеидгыларатәи асессиа (1988). Кавказ ақәрарацәа апроблемақәа рзы асовет-америактәи апроект далахәын. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992-1993) дҭахеит иԥа, аҵарауаҩ Адгәыр. Даараӡа ихьааигон иара убас 1980 ш. Аԥсуа институт аҟны архив абылраан иахьалаблыз инапҩымҭа «Аԥсны [[Гал араион]] амикротопонимика». Еиҳагьы ихьанҭаз цәыӡ духеит Ақырҭуа-аԥсуа еибашьраан, 1992 ш. октиабр 22 рзы ақырҭуа еибашьцәа аԥсуа институт анырбылуаз иахьалаблыз ихатә архиви абиблиотекеи, уаҟа ирылан иусумҭа «Мраҭашәаратәи Қырҭтәыла аԥсуа-адыга топонимика». Ш. Инал-иԥа аҭҵаарадырра напы алеикит аспирантура данҭаз. Иааиԥмырҟьаӡакәа Аԥсны ақыҭақәа рҟны адәынтәи аекспедициақәа мҩаԥигон, еизигон нарҭаа ражәабжьқәеи егьырҭ афольклортәи амифологиатәи рҿиамҭақәа, алингвисттә, еиҳаракгьы атопонимикатә материал. Ҷыдала ахшыҩзышьҭра риҭон аҭоурых-етногарфиатә материалқәа, ашьҭахь урҭ хыԥхьаӡарарацәала астатиақәеи амонографиақәеи шьагәыҭсгьы ироуит. Абарҭқәа рнаҩсан Ш. Инал-иԥа илаԥш ахын алитературатә процесс. Ажурнал «Алашара», агазеҭқәа «Аԥсны ҟаԥшь», «Советская Абхазия» ирниҵон алитератураҭҵааратәи алитература-критикатәи статиақәа. «Нарҭ Сасрыҟәеи ԥшьынҩеижәи зеижәҩык иашьцәеи», «Аԥсуа нарҭтә епос» аиқәыршәаҩцәа дыруаӡәкуп (К. С. Шьаҟрыли, Б. У. Шьынқәбеи иареи, Аҟәа, 1962 ш., аԥсышәала, абри ашықәс азы [[Москва]] иҭыжьын урысшәала; «Аԥсуа жәаԥҟақәа» (Аҟәа, 1967) уҳәа егьырҭгьы. Ш. Инал-иԥа (Д. И. Гәлиеи иареи еилахәны) авторс дамоуп 2-тәи акласс «Ахатәы бызшәа» (1956, ашьҭахь аиҭакрақәеи ахарҭәаарақәеи алагаланы еиҭаҭыжьын жәантә инареиҳаны); аиқәыршәаҩцәа дыруаӡәкуп «Аԥсуа литература ахрестоматиа. 7-тәи акласс азы» (Г. А. Ӡиӡариеи иареи еилахәны, иҭыжьын 1955, 1957, 1962; егьырҭ ашықәсқәа - 1964, 1966, 1968, 1978 уҳәа раан Ш. Хь. Салаҟаиеи, А. Н. Гогәуеи, иареи еилахәны; 1981 – Ш. Хь. Салаҟаиеи, А. Н. Гогәуеи, Н. Ҳ. Аӡынбеи, иареи еицҭрыжьит). ==Абиблиографиа== *аԥсуаа рҭоурыхи ретнографиеи рыла: Очерки по истории брака и семьи у абхазов. Сухуми, 1954. *Абхазы: (Историко-этнографические очерки). Сухуми, 1960 (2-е переработанное, дополненное издание — Сухуми, 1965). *Об этногенезе древнеабхазских племен. [Доклад]. М., 1964. *Страницы исторической этнографии абхазов. (Материалы и исследования). Сухуми, 1971. *К вопросу о древних этнокультурных связях Западного Кавказа и Малой Азии (lX Международный конгресс антропологических и этнографических наук. Чикаго, сентябрь 1973 г. Доклады советской делегации). М., 1973. *Традиции и современность. (По материалам этнографии абхазов). Сухуми, 1973 (2-е издание, переработанное и дополненное — Сухуми, 1978). *Вопросы этнокультурной истории абхазов. Сухуми, 1976. (Переиздание — в томе III «Трудов» Ш. Д. Инал-ипа в 11 томах. — Сухум, 2011). *Дурипш. (Историко-этнографический очерк). Сухуми, 1981. *Очерки об абхазском этикете. Сухуми, 1984. *Зарубежные абхазы. (Историко-этнографические этюды). Сухуми, 1990. *Ступени к исторической действительности. (Об этнической ситуации в Абхазии XV — начала XX вв.). Сухуми, 1992. *Садзы. Историко-этнографические очерки. (Материалы к серии «Народы и культуры». Вып. XXVIII. Народы Кавказа. Кн. 2.). М., 1995. *Антропонимия абхазов. Майкоп, 2002. *Труды. Том III. Вопросы этно-культурной историй абхазов. Второе, переработанное и дополненное издание. Сухум, 2011. *алитературеи афольклори рыла: Аԥсуа фольклори алитературеи рзы зҵаарақәак. Аочеркқәа. Аҟәа, 1955. *Аԥсуа литература аҭоурых аҟнытә. Аҟәа, 1961. *Шоҭа Русҭавели. Апоет диижьҭеи 800 шықәсхыҵра иазкны. Аҟәа, 1966. *Заметки о развитии абхазской литературы. Сухуми, 1967. *Прыжок благородного оленя (К 100-летию со дня рождения народного поэта Абхазии Д. И. Гулиа). Сухуми, 1974. *Мҩахәасҭала ахрақәа рахь. Акритикатә статиақәеи аматериалқәеи реизга. Аҟәа, 1975. *Страницы абхазской литературы. Статьи, очерки, выступления. Сухуми, 1980. *Труды. Первая книга. [Литературоведческие фольклористические работы]. Сухуми, 1987. ==Инал-Иԥа инысмҩа== Шьалуа Денис-иԥа диит [[1916]] шықәса [[жьҭаарамза 20]] рзы, [[Очамчыра араион]] [[Гәыԥ]] ақыҭан. Шьалуа Денис-иԥа Инал-иԥа – ажәытәӡантә иаауа аԥсуа ҭауад жәла [[Инал-иԥа]]цәа дырхылҵшьҭроуп. Иара ихаҭа ижәла аҩ-хәҭакгьы нбан дула акәын ишиҩуаз, уи дыршаҳаҭуеит ихьӡ зну адокументқәа зегьы. Убас акәын [[XIX ашәышықәса]]зы абри ажәла шанҵаз, [[Урыстәылатәи аимпериа]]тә еилазаара Инал-иԥацәа ргерб анышьақәдырӷәӷәоз: усҟангьы ажәла Инал-иԥа анырҵеит адефис бжьаҵаны, аҩажәакгьы нбан дула. Шьалуа Инал-Иԥа иҭаацәа иалоу зегьы иара ус ауп рыжәла шырыҩуа иахьа уажәраанӡагьы. Зҭаацәа рҭоурыхи, заб иԥсҭазаара иадҳәалоу хәы змаӡам агәалашәарақәеи гәыбылрала еиқәырханы измоу, Шьалуа Инал-Иԥа иԥҳа Арда, ишазгәалҭо ала, абжьыуаа рҟны Инал-Иԥацәа ҭоурыхла изқәынхоз дгьылқәамызт. «Ҳара ҳабашьҭрагьы, ҳажәла зегь реиԥш, аханатә иахьынхоз [[Бзыԥ]] аганахь акәын. Аха саб иабду [[Инал-иԥа, Гьаргь|Гьаргь Инал-иԥа]] иашьа Нарџьхьоуи иареи ахьынхоз [[Калдахәара|Калдахәареи]] [[Пицунда|Пицундеи]] рџьынџь дгьылқәа ааныжьны иқәҵыр акәхеит, избан акәзар аинрал Горчаков инапаҵаҟа аҟалара мап ацәыркит. Убас ҳара ҳабиԥара [[Абжьыуа]]ҟа иианагеит, раԥхьа [[Река]] ақыҭан итәеит, нас Гәыԥ нхара ииасит, иара уоуп Шьалуа Денис-иԥагьы дахьиз. Иани иаби заа иԥхеит, иааӡараҿы рџьабаа рацәоуп Аҭәмаа рҭаацәара, иара убасгьы Аԥсны зыхьӡ адыруа арккаҩы Пиотр Ҷараиа», – ҳәа азгәалҭоит Арда Иналԥҳа.<ref name="аԥсны аҟазара">{{Cite web |url=https://www.mkra.org/images/APSNYAKAZARA_PDF/Akazara_2020_01.pdf |title= Аԥсны аҟазара |access-date=2023-11-23 |archive-date=2022-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513065123/https://mkra.org/images/APSNYAKAZARA_PDF/Akazara_2020_01.pdf |url-status=dead }}</ref> [[Сталин ирепрессиа]] ашықәсқәа Инал-иԥа иҭаацәара ааха ӷәӷәа рнаҭеит. Аԥхьа, [[1937]] шықәсазы дҭаркит, нас иеихсны дыршьит иашьа Илларион, «дытроцкиступ» ҳәа. Анаҩс [[Санкт-Петербург|Петроград]] ақалақь аҟны «Киров иус» дадҳәалоуп ҳәа дҭаркит Шьалуа иашьеиҳаб Ипполит, уи усҟан даспирантын, академик [[Вавилов, Николаи Иван-иԥа|Николаи Вавилов]] напхгаҩыс диман. Абарҭқәа лгәы иазымычҳакәа, Шьалуа иан лыԥсҭазаара далҵуеит, иара ашкол далганы аҵыхәтәантәи аԥышәарақәа аниҭиуаз амшқәа рзы. ==Ашколи иреиҳау аҵараиурҭеи рыҟны== [[1922]] шықәсазы раб данрыԥха аамышьҭахь, Шьалуеи егьырҭ ахәыҷқәеи ран лымацара илааӡон. Акырӡа зҵазкуаны, илахьынҵаӡбагахаз хҭысны Шьалуа Денис-иԥа ихаҭа иԥхьаӡон Аҟәатәи иҿырԥшыгоу ашьхарыуаа рышкол иҭалара. [[Аҟәа]]тәи акомиссиа иара далнакааит аҟыбаҩ змоу ҵаҩык иаҳасабала, алагарҭатә школ аҟынтә Ашьхарыуаа рышкол ахь ииагарагьы иахаҵгылеит. Шьалуа хәыҷы даара деигәырӷьон аҵаратә ԥсҭазаара ахьеилашуаз аилазаара дахьахәҭакхаз. Ашкол данҭалоз урысшәала ажәак-ҩажәак мацара шракәызгьы иидыруаз, аамҭа кьаҿк иалагӡаны ашкол аҿы иреиӷьу аҵаҩцәа дыруаӡәкхеит. Ашьхарыуаа рышкол арҵаҩцәа анырра ду ҟарҵеит иара ишьақәгылараҿы. Ашкол данҭазтәи аамҭазы иҟалаз хҭыск даара ибзианы иаанарԥшуеит Шьалуа Инал-иԥа ихаҭара зеиԥшраз. Ашьхарыуаа рышкол ахь даниарга, зҟыбаҩ бзиаз иара иҩызак алагарҭатә школ аҿы дахьаанхаз ҭаха инаҭомызт. Шьалуа хәыҷы ашкол адиректор Кондрат Фиодор-иԥа Ӡиӡариа иҟынӡа анеира илыршаны, иҩыза иӡбахә изеиҭеиҳәеит. Кондрат Фиодор-иԥа аҷкәын иажәақәа рыгәра игеит, ҩымшгьы аамҭа ииҭеит иҩыза ашкол ахь дааигаразы. Дара аҩыџьагь ашкол еицалгеит ахьтәы медалқәа рыманы. Рыцҳарас иҟалаз, иҩыза дышқәыԥшыз аибашьраҿы дҭахеит. Шьалуа Инал-иԥа еиҭеиҳәоит ашкол даналгоз амаҭәарқәа жәпакы рҟны еиԥшны аихьӡара бзиақәа шимаз, анаҩс хырхарҭак алхра ицәыуадаҩхо аҟынӡа ҳәа, аха аҵыхәтәан [[афилософиа]] алихуеит. [[Москва]] дцаны дҭалоит [[Чернышевски ихьӡ зху, афилософиеи, алитературеи, аҭоурыхи Москватәи ринститут]], афилософиатә факультет. Аха «жәлар раӷа» диашьоуп ҳәа уаҟа аҵараҵаха ирымҭеит.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=dxxUCuAU2_o&feature=emb_logo</ref> [[1938]] шықәсазы Инал-иԥа дҭалоит [[Либкхнет ихьӡ зху Москватәи аҳәынҭқарратә педагогикатә институт]], аҭоурыхтә факультет. Аха ари аҵараиурҭагьы алгаха имоуит излагаз [[Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду]] амшала. Иара афронт ахь дцеит, Десна аӡиас ахықәан атанкқәа рҽацәыхьчаратә цәаҳәақәа рыргылара далахәын. Аха, уа дыҟанаҵ ӷәӷәала дычмазаҩхан, Аԥсныҟа иԥсадгьылахь аара иқәшәеит. Иҵара иациҵеит [[Аҟәатәи арҵаҩратә институт]] аҭоурыхтә факультет аҟны, хара имгакәа уи далгеит диплом ҟаԥшьыла. [[1943]] шықәсазы Шьалуа Инал-иԥа [[Қырҭтәылатәи АССР Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]] иатәу Аҭоурыхтә институт даспирантхоит, ҷыдала аетнографиа аҭҵаара иҽазикуеит. Раԥхьатәи ҭҵаарадырратә темас ишьҭихит аԥсуаа рҟны аҭаацәаратә институт традициала аиҿкаашьа. ==Аҭҵаарадырратә ус== [[1946]] шықәсазы Шьалуа Денис-иԥа аҭҵаарадырратә усзуҩ иаҳасабала дрыдыркылеит академик [[Марр ихьӡ зхыз Аԥсуа ҭҵаарадырратә институт]] ахь. Араҟа уи аус иуит 1988 шықәсанӡа, дагьынаӡеит аетнографиа аҟәша аиҳаби, аҭҵаарадырра аҟәша знапы иану аинститут адиректор ихаҭыԥуаҩи рмаҵурақәа рҟынӡа. Шьалуа Инал-иԥа қәҿиарала еилеигӡон аҭҵаарадырреи, арҵаҩреи, [[Аԥсны аҳәынҭқарратә музеи]] аҟны аусуреи. Аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа рдоктор [[Анчабаӡе, Иури Дырмит-иԥа|Иури Анчабаӡе]] аҵарауаҩ Шьалуа Инал-иԥа изкны ииҩыз аочерк аҟны иазгәеиҭеит уи иҭҵаарадырратә усура дшалагаз иаспирантра ашықәсқәа раан. Аԥсны араионқәеи ақыҭақәеи рахь аекспедициақәа рымҩаԥгараан Инал-иԥа хәыц-хәыц еизганы иҭаиҩуан абарҭ ҩ-темак рыла аматериалқәа: аԥсуа [[Нарҭтә епос]] аҳәамҭақәеи, Аԥсны атопонимикеи, анаҩс уи аматериал аҭҵаареи аклассификациа азуреи. [[Адиссертациа]] аус адулараан азҿлымҳара ҷыда аиҭон аԥсуаа рҭаацәаратә бзазашьеи руаажәларратә ԥсҭазаашьеи ирыдҳәалаз аҵас-қьабзқәа ранҵара. Инал-иԥа иҭҵаарадырратә интерес аиҳарак иахьыҟаз аетногенез азҵаарақәеи, аԥсуа жәлар ретникатә ҭоурых азҵаарақәеи рҟноуп. «Шьалуа Денис-иԥа Инал-иԥа ҷыдала азҿлымҳара аиҭон аԥсуааи урҭ рыиашьара жәларқәеи – [[ашәуаа]]и, [[адыгаа]]и, иара убас еиҳарак аинтерес ду изцәырызгоз [[Аубыхқәа|аубыхқәеи]] дареи рыбжьара иҟаз аҭоурыхтә еимадарақәа зеиԥшраз, лҵшәақәас иҟарҵаз аилкаара», – ҳәа иҩуеит Анчабаӡе. Аҵарауаҩ хықәкыла дыззааҭгылоз темоуп – [[аԥсуа бызшәа]]. [[1960]] шықәсазы [[Аҳашба, Мушьни Лаврент-иԥа|Мушьни Аҳашбеи]] иареи [[аԥсуа терминологиатә жәар]] аиқәыршәареи аредакциа азуреи рнапы алакын. [[1980-1989|1980-тәи ашықәсқәа]] рзы атәыла аҵараиурҭақәа рҿы аԥсуа бызшәа арҵареи аҭҵаареи иахылаԥшуа акомиссиа ахантәаҩыс дыҟан. Шьалуа Инал-иԥа афольклор аҭҵаараҿгьы илшамҭақәа рацәоуп: аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа, ҳаҭалагьы Нарҭаа репос иналукааша аҭҵааҩцәа дыруаӡәкуп. [[Бӷажәба, Хәыхәыт Салуман-иԥа|Хәыхәыт Бӷажәбеи]] иареи рыхьӡқәа еицырҳәоит аԥсуаҭҵаараҿы [[алитературатә критика]] ажанр хацзыркыз раҳасабала. Шьалуа Инал-иԥа шьаҭанкылатәи иусумҭа ду «Абхазы», ихарҭәааны [[1965]] шықәсазы иҭыҵыз, Иури Анчабаӡе иажәақәа рыла, аԥсуаа ретногенези, рмилаҭ аҿиара аҭоурыхи, аԥсуа доуҳатә, материалтә культурақәеи ирызку адыррақәа еидызкыло енциклопедиоуп ҳәа иуԥхьаӡар ҟалоит.<ref>https://abaza.org/abk/apsua-ttsaaradyrra-akorifei-apatriot-du-shalua-inal-ipa</ref> ==Аԥснытәи Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992-1993 шш.)== [[1992]]–[[1993]] шықәсқәарзтәи [[Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра]]ан Шьалуа Инал-Иԥеи уи иԥәшәмаԥҳәыс [[Хотелашвилии, Мира Константин-иԥҳа|Мира Константин-иԥҳа Хотелашвилии]] аӷацәа иааныркылаз Аҟәа иалаханы иҟан. 1992 шықәса, [[жьҭаарамза 22]] рзы ақырҭуа еибашьцәа [[Аԥсуа бызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ринститут]] анырблы, уи амца иалаблит Шьалуа Инал-иԥа иусумҭақәеи инапылаҩырақәеи реиҳараӡак, аҭыжьра иазырхианы иҟазгьы уахь иналаҵаны. Ари даара иааха ӷәӷәахеит аҵарауаҩ изы, уи иԥҳа лажәақәа рыла, иԥсы ахьынӡаҭазгьы аҵыхәтәанынӡа дзалымҵыцкәа дыҟан. Убри абылра аныҟала ашьҭахь, уаҳа иуаҭах дагьыҩнымҵит, ианамухгьы аҩны иҟоу сархив сыхьчап ҳәа, уи иуалԥшьас иԥхьаӡон, уаагьы хәы змаӡам адыррақәа еидкылан, ҳәарада.<ref>http://abkhazia24.org/2015/segodnia-shalve-inal-ipa-ispolnilos-by-99-let/</ref> ==Иҭаацәеи иареи реизыҟазаашьақәа== [[Иналԥҳа, Арда Шьалуа-иԥҳа|Арда Иналԥҳа]] лажәақәа рыла, Шьалуа Денис-иԥа абык иаҳасабала даара дыгәцаракын, дгәыбылҩын. «Иара илшон хаала, аха ухшыҩ азцаратәы, еицырдыруа ауаа рыԥсҭазаарақәа рҟынтә, ма иара ихатә ԥсҭазаара аҿынтә аҿырԥштәқәа ааганы, ауаҩы ишьақәгылара зыда иҟамло апринцип ӷәӷәақәа ҳалааӡара. Ауаа аус бзиақәак рыла рҽалыркаазар, убри алкаашьа, алагәырӷьашьа дақәшәон, убри алагьы иаҳирҵон аамысҭашәареи, агәымшәареи, агәыҳалалреи, агәадуреи пату рықәҵашьа, ҳаргьы еснагь убас ҳаҟазарц ҳгәаԥхартә еиԥш… Ихы данақәиҭыз аамҭа даара имаҷны иман, аха аԥсшьарамшқәа раан, анаукатә, ма ауаажәларратә усқәа дырҿымкәа дыҟазар, зегь ҳаиманы ҳшынҭаацәоу [[Аӡҩыбжьа]]ҟа ҳцон, иашьеиҳаб Ипполит иҭаацәеи иареи ахьынхоз аҩнаҭахьы. Абарҭ ҳцарақәа раан, ҭаацәашәалатәи ҳаибабара еиӷьу аамҭак ыҟамзар ҟаларын. Ажәытәӡатәи Аԥсни, аԥсуаа рҵасқәеи рқьабзқәеи, асовет аамҭа афырхацәеи ахҭысқәеи уҳәа ирыдҳәалаз ажәабжьқәа реиҳараӡак, иара убасгьы ҳажәла Инал-иԥа цәа рхылҵшьҭра иазку аҭоурыхқәеи раԥхьаӡакәны иахьҳаҳаз убри аӡҩыбжьатәи аҩнаҭаҿоуп. Лассы-лассы ҳаб ҳаигалон археологиатә жрақәа ахьымҩаԥысуаз аҭыԥқәа рахьгьы, аҭоурыхтә баҟақәа ҳирбон». Шьалуа Инал-иԥа иԥеи иԥҳаи, Адгәыри Ардеи, раб иҟынтә ишқәыԥшқәаз ирдыруан [[Аԥсны аҭоурых]] иашаҵәҟьа аҭҵаара иацыз ауадаҩрақәа. Аҵарауаҩ ихәыҷқәа ианрызҳа, иԥсадгьыл алахьынҵазы имаз агәҭынчымрақәеи ахьаақәеи рыцеиҩишон. Аха уи адагьы, иара лымкаала иԥсы зыҿҳәараз Аԥснытәи ашьхақәа ргәыбылра диркит ихәыҷқәагьы. [[Инал-иԥа, Адгәыр Шьалуа-иԥа|Адгәыр Инал-иԥа]] убри аҟара ашьханыҟәара игәаԥхеит, дагьазҟазахеит, [[Ельбрус]] ашьха ақәцәагьы дхалартә аҟынӡа. Шьалуа Инал-иԥа аҽықәтәарагьы даара бзиа ибон аҟнытә, иԥҳа Ардагьы илгәаирԥхеит.<ref name="аԥсны аҟазара" /> Шьалуа Инал-иԥа, жәаҳәарада, иԥеи иԥҳаи рзы зегь рыла дҿырԥшыган. «Сара даара сеигәырӷьон Москва аҵара анысҵоз саб дансзаауаз, – ҳәа лгәалалыршәоит Арда Иналԥҳа, – урҭ амшқәа еснагь иҭәын аинтерес ду зҵаз аицәажәарақәеи, амузеиқәеи атеатрқәеи рҭаареи рыла. Шьалуа Денис-иԥа есымша дҳалабжьон адунеи ҳҽаҟәыҭханы ҳаанымхарц, аурыси адунеитәи акультурақәа иахьынӡауа иҵауланы реилкааразы лшарас иҟоу зегьы ҳхы иаҳархәаларц». Хҭысла ибеиаз аҵарауаҩ иԥсҭазаара аҟынтә иԥҳа иалылкаауеит Шьалуа Инал-иԥа раԥхьаӡакәны Ҭырқәтәыла иаҭаауаз аԥсуа делегациа дахәҭакны аԥсуа диаспора дырԥыланы, дрыҿцәажәаны даныхынҳәуаз амш, уа имҩаԥысит хашҭшьа зқәым аиқәшәарақәа. Убасгьы лгәалашәараҿы иаанхеит лаби лареи Шәача акәшамыкәша рныҟәарақәа, уа иара ианиҵон макьаназы еиқәханы иҟаз аԥсуа ҭыԥхьыӡқәа, хьаас иҟаҵангьы еиҭеиҳәон [[XIX ашәышықәса]]зы арҭ аҭыԥқәа рҿы имҩаԥысуаз ишьаарҵәыраз ахҭыс хьанҭақәа рыӡбахә. Инал-иԥацәа рыҩнаҭа ахаангьы асасцәа агмызт. «Москвантә, Ленинградынтә асасцәа ҳзаауан, саб иҩызцәеи иколлегацәеи ҳҭаауан, урҭ зегь иналукааша хаҭарақәан, – ҳәа еиҭалҳәоит Арда Иналԥҳа. Аинтерес ду зҵаз аицәажәарақәа ҳаман есымша. Насгьы, Шьалуа Инал-иԥа астол амҩаԥгашьа даараӡа ибзианы идыруан, аныҳәаҿақәа рышьҭыхраҿы дҟазан, асасцәа еснагь зҿлымҳара дула изыӡырҩуан. Иҩызцәа зегьы реиқәыԥхьаӡара уадаҩуп, уи даара ауаа дырзааигәан, аҩызцәа-адырцәа рацәаҩӡаны иман. Аҭҵаарадырреи, алитературеи рҟны аџьабаа збоз, аԥсуа жәлар рлахьынҵа хьаас измаз иҩызцәеи иареи ешьарак реиԥш еизааигәахеит, иԥсы ахьынӡаҭаз абзиеи-ацәгьеи рҿы ивагылан, иара иеиԥш Гәыԥ ақыҭа иалҵыз иҩызцәа хҩык: [[Езыгә Габелиа]], [[Алықьса Гәарамиа]], [[Лев Гармелиа]]. Шьалуа Инал-иԥа иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа раан хнырҳәышьа змамыз ацәыӡ дуқәа дрыниеит. Иуникалтәыз иархив абылра инаҭаз ааха изхымгацкәа, Аџьынџьтәылатә еибашьра ахыркәшамҭаз, Аҟәа ақалақь ахақәиҭтәраан дҭахоит иара иԥазаҵә Адгәыр Инал-иԥа – аҵарауаҩ қәыԥш, афизик, [[Москватәи акосмостә ҭҵаарақәа ринститут]] аусзуҩ. Ари аныҟала ашьҭахь аби аҭаацәеи ирыԥсҭазаашьахаз ахаҿы аагара уадаҩуп. Шьалуа Денис-Иԥа иҷкәынзаҵә даниԥха ашьҭахь даҽа ҩышықәса роуп иниҵыз: иԥсҭазаара далҵит [[1995]] шықәсазы.<ref>{{Cite web |url=https://journal.iea.ras.ru/archive/1990s/1996/no6/1996_6_166_Shalva.pdf |title=ШАЛВА ДЕНИСОВИЧ ИНАЛ-ИПА |access-date=2023-11-23 |archive-date=2020-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727053645/http://journal.iea.ras.ru/archive/1990s/1996/no6/1996_6_166_Shalva.pdf |url-status=dead }}</ref> ==Агәалашәара== Аҵарауаҩ ду иаҳзынижьыз аҭҵаарадырратә ҭынха даараӡа амҽхак дууп: уи аҭҵааразы мацара аспециалистцәа ԥыҭҩык адыԥхьаланы акыр аџьабаа абара аҭаххоит. Иусумҭақәа интересуп аетнографцәеи, аҭоурыхҭҵааҩцәеи, алитератураҭҵааҩцәеи рзыҳәан еиԥш, аԥсуаа ажәытәтәи рыбзазашьеи, рҟазшьақәеи, рҵасқәеи, рқьабзқәеи инарҭбааны еилызкаарц зҭаху зегьы рзы. [[1976]] шықәсазы акьыԥхь абоит амонографиа «Аԥсуаа ретно-культуратә ҭоурых азҵаарақәа». Ари аусумҭа Инал-иԥа аԥсуа жәлар ретногенез аганахьала иҭҵаарақәа акрызҵазкуа аихшьала рзыҟанаҵоит. «Иазгәаҭатәуп, – иҳәоит [[Анчабаӡе]], – аетногенези аетникатә ҭоурыхи ургәылаланы аҭҵаарақәа рымҩаԥгара усҟан лассы-лассы ашәарҭара зцыз акакәны ишыҟаз. Ажәларқәа рхылҵшьҭра, аетникатә теориақәа реизыҟазаашьа, аҭыԥантәи ауааԥсыра равтохтонтәреи, мамзаргьы џьарантә арахь рықәнагалареи уҳәа ирыдҳәалоу азҵаарақәа, ашәышықәсақәеи азқьышықәсақәеи иргәылсны аҭоурых ахь ухьазырԥшуаз, еснагь аполитикатә ҟазшьа ҵары шьҭырхуан, убри аҟнытә аидеологиатә, ахылаԥшратә усбарҭақәа еснагь рылаԥш ааихымсыхьӡакәа ирышьклаԥшуан». Ашәҟәы ианыз ақырҭқәа даара иргәамԥхеит, Шьалуа Инал-иԥа ҵарауаҩк иаҳасабала ҭаха ирымҭо иалагеит, днационалиступ ҳәа ахара идырҵон, «аԥсуааи ақырҭқәеи еичирчарц даҿуп» рҳәон.<ref>http://gazeta-ra.info/index-1.php?ELEMENT_ID=14140{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} ==Алитература== * Абхазский Институт гуманитарных исследований им. Гулия АН Абхазии, Ш.Д. Инал-ипа библиографический указатель. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/inal-ipa-shalva-denisovich Инал-ипа Шалва Денисович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/inal-i%D2%A7a-shalua-denis-i%D2%A7a Инал-иԥа Шалуа Денис-иԥа] {{ab icon}} [[Акатегориа:Жьҭаарамза 20 рзы ииз]] [[Акатегориа:1916 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:1995 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Цәыббрамза 20 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсны аҭоурыхдырҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет ҭоурыхдырҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны аетнографцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны агенеологцәа]] [[Акатегориа:Агеральдистцәа]] [[Акатегориа:Иналаа]] [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:1955 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Цәыббрамза 22 рзы иԥсыз]] egztvwufa8ps6zmp208jvvbmfbjwqu9 0 37343 173895 169354 2026-09-11T09:51:36Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: Ҷынба→Ҷанба 173895 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Абхазский драмтеатр - panoramio.jpg|thumb|Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр|320x320пкс]] '''Самсон Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр''' — Аԥсны иахьаҵанакуа ихадоу [[Адраматә театр|драматә театруп]], раԥхьатәи аԥсуа драматург [[Ҷанба, Самсон Иаков-иԥа|Самсон Иаков-иԥа Ҷанба]] ихьӡ ахуп. Уи ихьӡ ахҵан [[1967]] шықәсазы. Атеатр [[Аҟәа]] агәаны игылоуп.<ref>{{Cite web |url=https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B |title=ТЕАТРЫ |access-date=2023-11-24 |archive-date=2021-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229065828/https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B |url-status=dead }}</ref> ==Аԥсуа театр аԥҵара аҭоурых== Аԥсуа театртә культура ахыҵхырҭақәа аауеит – жәлар рыхәмаррақәа, рҵасқәа, ажәала еимырдоз аҟазарақәа – ахьӡыртәрақәеи аскетчқәеи реиԥш иҟаз раԥҵара аамҭа инаркны. [[1915]] шықәсазы Аҟәа иқәдыргылон абзиабаратә спектакльқәа. [[1918]] шықәсазы Аҟәатәи арҵаҩратә семинариа аҟны ашәҟәыҩҩы [[Гәлиа, Дырмит Иосиф-иԥа|Д. Гәлиа]] иаԥиҵоит алитература-драматә кружок. Аԥсны Асовет мчра анышьақәгыла ашьҭахь ([[1921]]) Д. Гәлиа инапхгарала аусура иалагеит атеатртә труппа. [[1928]] шықәсазы иаартын Аҟәатәи атеатр аԥсуа сектор. [[1930]] шықәсазы Аҟәа аԥсуа драматә студиа ашьаҭала иаартын [[Аԥсуа милаҭтә театр]]. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы атеатр арепертуар амилаҭтә драматургиа ала ихаҭәааит (С. Ҷанба, В. Агрба, [[Ԥачалиа, Шәарах Абзагә-иԥа|Шә. ԥачалиа]] – адраматургцәа). Атеатр аҟны иқәдыргылон аклассикатә драматургиагьы (У. Шекспир, Н. Гоголь, М. Горки). Атеатр аусумҭақәа рыбжьара иҟан: «Анаурқәа» Д. Гәлиа, «Данаҟаи» М. Лакрба, «Иреиӷьу сроль» М. Лакрбеи В. Крахти, «Амра агыламҭаз» Г. Габуниа… [[1967]] шықәсазы атеатр Самсон Ҷанба ихьӡ ахырҵеит. Дырмит Гәлиа Аҟәа, [[Шьаҟрыл, Платон|Платон Шьаҟрыл]] Очамчыра асоветтә мчра шьақәгылаанӡа напхгара зырҭоз атеатртә коллективқәа, Қырҭтәыла аменшевиктә еиҳабыра рганахь ала ақәымчра шрымазгьы, аус руан. Аха, Асовет мчра анышьақәгыла аԥсуа советтә театр адунеитә театртә культура атрадициақәа зегьы ирықәныҟәо, аҟазарахь ахатәымҩа ылнаго иалагеит. Асценаҟны ицәырган афырхаҵара, аԥсуаа рдоуҳа, алаф ахь рыбзиабара аазырԥшуаз аԥҵамҭақәа. Атеатр иалшаз рацәоуп аԥсуа милаҭтә драматургиа аҿиаразы. Уи арепертуар шьақәгылан Д. Гәлиа, С. Ҷанба, Ӡ. Дарсалиа, Мҭы Ақаҩба, М. Лакрба, Гь. Гәлиа, В. Агрба, Қь. Агәмаа, А. Лашәриаа, Шә. ԥачалиа, Шь. Ҷкадуа, Р. Џьопуа, Н. Ҭарԥҳа, А. Гогәуа, Шь. Сангәлиа, Џь. Аҳәба, Шь. Басариа, Гь. Гәыблиа, А. Мықәба, Шь. Аџьынџьал, А. Аргәын, М. Чамагәуа рҩымҭақәа рыла. Аԥсуа театр аҿиара даара иџьабаа адуп ауаажәларратә усзуҩы, арҵаҩы К. Ӡиӡариа. Иара иоуп раԥхьатәи адраматә студиа еиҿызкаазгьы. Иҳәатәуп атеатр аҿиара рџьабаа шаду аӡәырҩы адраматургцәа реиԥш, арежиссиорцәа, акомпозиторцәа, асахьаҭыхҩцәа. Урҭ рыбжьара аҭыԥ ду ааныркылоит арежиссиор В. Домогаров, уи иҵаҩцәа – аԥсуа милаҭтә режессура ашьаҭаркыҩцәа Азиз Агрба, Шәарах ԥачалиа, Кадыр Карал-оӷлы. [[1970-1979|70-тәи ашықәсқәа]] рзы атеатр ахь иааит аҟазара ду злаз арежиссиорцәа, Москва, Ленинград, Қарҭ аҵарақәа ирылгаз – Нелли Ешба, Дмитри Кәартаа, Михаил Мархолиа, Хәыта Џьопуа, Николаи Чқәан, Валери Ақаҩба, Н. Мықәба уҳәа. Аԥсуа сцена аиҳабыратә абиԥара актиорцәа ирхыҽхәартә иҟоуп – Шәарах ԥачалиа, Азиз Агрба, Леуарсан Касланӡиа, Разанбеи Агрба, Екатерина Шьыкырба, Анна Аргәын-Коношок, Минадора Зыхәба, Марица ԥачлиа, Мҭы Ақаҩба, Иван Кокосқьыр, Џьарнас Амқәаб, Самсон Кобахиа, Вера Дбар. Урҭ зегьы [[Аԥсны|Аԥсни]] Қырҭтәылеи жәлар рартистцәа ҳәа аҳаҭыртә хьыӡқәа рыхҵан. Аԥсуа профессиналтә театр иааҵагылеит акыр аҟазара злаз актиор қәыԥшцәа, урҭ рыбжьара Нурбеи Камкиа, Софа Агәмаа, Еҭери Коӷониа, Шьалуа Гыцба, Чынчор Џьениа, Виолетта Маан, Амиран Ҭаниа, Олег Лагәлаа, иара убасгьы Алексеи Ермолов, Сергеи Сақаниа, Рушьни Џьопуа, Леонид Аҩӡба, Нелли Лакоба, Заира Амқәаб-Ермолова, Мажара Зыхәба, Л. Гыцба, З. Ҷанба, С. Габниа уҳәа егьырҭгьы. Аԥсуа театр актиорцәа рыла ихаҭәаауан – Г. Ҭарба, С. Сангәлиа, А. Дауҭиа, Т. Гамгиа, Ҭ. Чамагәуа, Р. Дбар, Кь. Ҳагба, Т. Аҩӡба, И. Коӷониа, Р. Сабуа, Л. Уанаҿа, Е. Коӷониа, С. Наҷҟьебиа, Л. Ахба, В. Арӡынба, М. Џьыкрба уҳәа егь.<ref>https://radushozyeva.ru/afisha/item/50-abkhazskij-gosudarstvennyj-dramaticheskij-teatr-im-samsona-chanba</ref> ===Аԥсуа театр XX ашәышықәсазы аҿиара, атеатр 20–40-тәи ашықәсқәа рзы=== Аҩажәатәии ҩанҩажәатәии ашықәсқәа рзы Аԥсуа театр азы ԥшааратә шықәсқәан. Усҟан иқәдыргылоз еиуеиԥшым аамҭа иаҵанакуаз, адунеихәаԥшра, амилаҭра аазырԥшуаз аспектакльқәа ракәын, хыхь ишҳәоу еиԥш, акыр азхьаԥшра аман амилаҭтә драматургиа, ахәаԥшыҩгьы асцена аҟны иара иацтәи, иахьатәи, уаҵәтәи иԥсҭазаара абара дазгәышьуан. Убас ауп атеатр арепертуар аҟны аҭыԥ ду шааныркылаз еицырдыруа аԥсуа прозаик, адраматург, ауаажәларратә усзуҩы Самсон Ҷанба ипиесақәа ирылхыз «Аԥсны – ҳаным», «Кьараз» аспектакльқәа. Урҭ инарываргыланы атеатр аҟны иддырбон адраматургцәа: Ӡ. Дарсалиа «Ажәытәра иагаз», П. Шьаҟрыл «Алашьцараҿы», М. Ақаҩба «Инаԥҳа Кьагәа», В. Агрба «Лыхнытәи ақәгылара», Гь. Гәлиа «66-тәи ашықәс», М. Лакрба «Сабыда игәаҩара» реиԥш иҟаз аспектакльқәа. Иара убарҭ ашықәсқәа рзы аԥсуа сцена аҟны иқәыргылан Н. Гоголь «Ревизор», А. Островски «Доходное место», Лопе де Вега «Овечий источник», А. Корнеичук «Гибель эскадры», урҭ зегьы ахәаԥшҩы даара игәарԥханы идикылеит. Март мза 1941 шықәсазы, атеатр аҟны иқәыргылан Шекспир итрагедиа «Отелло», Отелло ироль наигӡеит Леуарса Касланӡиа, Иаго ироль – Шәарах ԥачалиа, Дездемона лроль – Анна Аргәын-Коношок. Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду аан атеатр афырхаҵа-романтикатә спектакльқәа раԥҵара иазкын, усҟан иқәыргылан аԥсуа нхацәа рфырхаҵара аазырԥшуаз Гь. Гәлиа ипиеса «Скала героя» (1943), Қь. Агәмаа ипиеса иалхыз аспектакль «Адгьыл ду» (1945). Иара убарҭ ашықәсқәа рзы атеатр иқәнаргылеит акомедиатә спектакльқәагьы. Аԥсны Асовет мчра ашьақәыргылара 20 шықәса ахыҵра аҳаҭыразы иқәыргылан ауаԥс драматург М. Шавлохов иҩымҭа иалхыз аспектакль «Жених», А. Цагарели «Ханума», Н. Миқаа «Любовь актрисы». Ус шакәызгьы, афырхаҵара атема Аԥсуа театр еснагь ауаа аднаԥхьалон, урҭ аарԥшын аспектакльқәа Ӡ. Дарсалиа «Ажәытәра иагаз», С. Ҷанба «Амҳаџьыр» рҟны. 1947 шықәсазы атеатр аҟны арежиссиор Шә.ԥачалиа иқәиргылеит Шиллер идрама «Коварство и любовь». Ҩынҩажәатәи ашықәсқәа раан атеатр иқәнаргылоит аспектакльқәа: «Искренняя любовь» А. Лашәриа, «Проделки Скалена» Молиер, «Анаурқәа» Д. Гәлиа, «Салуман» Шә. ԥачалиа, «Люди доброй воли» Г.Мдивани, «Честь семьи» Г. Мухтаров уҳәа егь. Аколлектив изныкымкәа аԥсадгьыл, абзиабара, аибашьра уҳәа реиԥш иҟаз атемақәа ирызхьаԥшуан, аԥсҭазаара иаҟәыганы ахааназгьы иҟамызт.<ref>https://www.kino-teatr.ru/teatr/226/</ref> ===Атеатр 50–60-тәи ашықәсқәа рзы=== 1954 шықәсазы атеатр Нхыҵ-Кавказҟа агострольқәа аманы ицеит. Уи ақәгыларақәа мҩаԥнагеит Черкессктәи автономтә област аҟны. Уа ақалақьқәеи ақыҭақәеи рҟны атеатр даара ибзианы, аԥхарра аҵаны ирыдыркылеит. Агострольқәа рҟынтә ианыгьежь анаҩс аспектакль ҿыцқәа ықәыргылан, асценатә ԥсҭазаара аиуеит аспектакль «Гәында» Шә.ԥачалиа, «Аескадра аҭахара» А.Корнеичук, аҭоурыхтә драма «Асас еиқәаҵәақәа» Гь.Гәлиа. Октиабртәи ареволиуциа 40 шықәса ахыҵра азы имҩаԥган аспектакль «Кремлёвские куранты» аӡыргара, арежиссиор Азиз Агрба. Ленин ироль наигӡеит Аԥснытәи АССР жәлар рартист Р. Агрба. 1957 шықәсазы Аԥсуа театр алахәын Қарҭ имҩаԥгаз аԥсуа литературеи аҟазареи р-Декада. Қәҿиарала имҩаԥгаз арҭ агострольқәа рнаҩс атеатр аусура иацнаҵоит, 1958 шықәса иалагӡаны иқәыргылан аспектакль ҿыцқәа: Воинович «Буря», Джакометти «Ацәгьоуҩы иҭаацәа», А. Хәаҭланӡиеи Х. Џьопуеи «Аҩны №12», С. Ҷанбеи В. Агрбеи «Аиааира». 1959 шықәсазы Г. Судикашвили аԥсуа театр аҟны иқәиргылоит аспектакль «Медеиа», Медеиа лроль дыхәмарит Минадора Зыхәба, Иазон ироль – Шә.ԥачалиа. Атеатр азын 60-тәи ашықәсқәа даара ҟазарыла ибеиан. Атеатр акымкәа аспектакль ҿыцқәа ҭнажьуеит, урҭ режиссиорс дрыман Нелли Ешба. Дара рыбжьара «Анаурқәа» Д. Гәлиа, «Такая любовь» П. Когоут, «Ҳаамҭазтәи атрагедиа» Р. Ебралиӡе, «Аҳ ҟьантаз» Е. Шварц, «Иван-аԥсуа» М. Чамагәуа, «Ашәа аԥҵара мариам» Н. Ҭарԥҳа. Арҭ аспектакльқәа даҟьа ҿыцхеит аԥсуа жәлар ртеартә ҟазара аҟны. Арҭ ашықәсқәа беиан аԥсуа милаҭтә драматургиа аспектакльқәа рыла: «Ажәҩанцқьа» Ш. Басариа, «Ашьарсҭеи» «Ажәеиԥшьаа рыԥҳаи» Р. Џьопуа, «Аԥсҿыхра» Џь. Аҳәба, «Ашамҭазы» А. Лагәлаа уҳәа егь. Атеатр аҟны иқәыргылан Хәыта Џьопуеи Азиз Агрбеи режиссиорцәаз измаз аиҭагамҭақәагьы. 1967 шықәсазы Аԥсуа театр аҟны раԥхьаӡа акәны ицәырҵуеит Б. Брехт идраматургиа, арежиссир қәыԥш М. Мархолиа иқәиргылоит аспектакль «Господин Пунтила и его слуга Матти».<ref>http://apsny.ru/culture/theater.php</ref> ===Атеатр 70-тәи ашықәсқәа рзы=== Аԥсуа театр аҭоурых азы акраҵанакуан Қарҭи (1971), анаҩс 1972 шықәсазы Украинеи имҩаԥгаз агастрольқәа. 1973 шықәсазы атеатр арежиссиор хада Нелли Ешба лнапхгарала агастрольқәа мҩаԥган Москва, уа идырбан «Ахра ашәа» Б. [[Шьынқәба (аҵакырацәара)|Шьынқәба]], «Дон Карлос» Шиллер, «Аԥҳәыс лыпату» И. Папасқьыр, «Асҭыԥҳа» А. Островски, «Абна ашәа» Л. Украинка. 1973–1974-тәи атеатралтә сезон азы атеатр арежиссиор хадас дҟалоит Дмитри Кәартаа. 1974 ш. инаркны 1976 шықәсанӡа атеатр ахәаԥшыҩцәа иднарбеит абарҭ аспектакльқәа: «Абираҟ шкәакәақәа» Н. Думбаӡе, «Трамвай "Желание"» Т. Уилиамс, «Алоу дгәаауеит» Шь. Ҷкадуа, «Мазлоу зегьы злоу» Шә. ԥачалиа, «Антигона» Ж. Ануи уҳәа егь… 1970-тәи ашықәсқәа рзы атеатр акыр аинтерес зҵоу аспектакльқәа ықәнаргылеит, урҭ рыбжьара: «Шәара уа ишышәҭаху…» Б. Шьынқәба, «Апремиа» А. Гельман, «Аӡыхь абжьы» Шь. Аџьынџьал, «Амра аԥҳа» Н. Ҭарԥҳа, «Електра» Софокл, «Акьанџьа» Шь. Ҷкадуа уҳәа ирацәаны. 1979 шықәсазы имҩаԥысит аболгар драматург С. Стратиев иҩымҭа иалхыз аспектакль «Замшевый пиджак» аӡыргара. ===Аԥсуа театр 80-тәи ашықәсқәа рзы=== ԥшьынҩажәатәи ашықәсқәа рзы Аԥсуа театри аҳәаанырцәтәи аколлегацәеи аиҿцаара иаԥшьыргеит. Убас, ԥшьынҩажәатәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы атеатр ахь Аҟәаҟа ааԥхьара рыҭан Словакиатәи ақәыргыларатә гәыԥ. Уи иабзоураны еицырдыруа словакиатәи арежиссиор Милан Бобул Аԥсны атеатр асценаҟны иқәиргылеит И. Буковчан ипиеса «Очевидец». Уи аҭакс аԥсуа режиссиор Д. Кәартаа Кошицатәи амилаҭтә театр аҟны иқәиргылеит А. Аргәын идрама «Имыцәааит схәышҭара амца». Аамҭак анаҩс Аԥсуа театр асценаҟны иқәгылеит асловакцәа ртеатр. ԥшьынҩажәатәи ашықәсқәа рзы ихҭыс духеит атеатр аколлектив аҳәынҭқарра аҟынтә иаиуз аҳамҭа – «Аҳаҭыртә дырга» аорден. Ари аамҭазы атеатр асценаҟны иқәыргылан аспектакльқәа: «Амза амҵарсра» К. Гамсахәырдиа, «Ашәалҟьа» Р. Џьопуа, «Ашьхақәа амшын ахь иԥшуеит» А. Аргәын, «Амра ихароу ашәахәақәа» Е. Сым-сым. Аамҭак азы ареспублика атеатралтә ԥсҭазаараҟны аҭыԥ змаз аԥсшьара анаҩс, ахәаԥшҩы ирбан аспектакль ҿыц «Аҳ Лир» – автор У. Шекспир. Аспектакль аҟны аҳ Лир ироль наигӡеит [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] жәлар рартист Шәарах ԥачалиа, ахәаԥшыҩцәа ари аспектакль гәахәара дула ирыдыркылеит. Насгьы, ари аспектакль Асовет Еидгылазегьтәи Шекспир ифестиваль аҟны иреиӷьыз ҳәа иалкаан, уи мҩаԥысит Ермантәыла, Ереван ақалақь аҟны. Анаҩс аспектакль дырбан Адыгатәылан, Маиҟәаԥ. М. Мархолиа, В. Ақаҩба, А. Мықәба режисиорцәас измаз аспектакльқәа зегьы ирныԥшуан ауаа рлахьынҵақәа реидыслара, ауаажәларра рыԥсҭазаара, ажәлар имԥсуа рдоуҳа. 80-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы атеатр аԥсуа ԥсҭазаара иазыхынҳәуеит, асценаҿы иқәыргылан: «Апортфель шкәакәа» Шь. Аџьынџьал, «Аҳ Леон Актәи» Аз. Агрба, 1986 шықәсазы «Ацынҵәарах» Б. Шьынқәба. Иҳәатәуп Аԥсуа театр асценатә политра даара ишбеиоу, уи зыбзоуроу адунеитә драматургиа аԥсшәахь еиҭазгоз Михаил Гочуа, Платон Шьаҟрыл, Иасон Ҷоҷуа, Шәарах ԥачалиа, Азиз Агрба, Никәала Кәыҵниа, Џьума Аҳәба, Нелли Ҭарԥҳа, Еҭери Коӷониа, Геннади Аламиа, Алықьса Аргәын, Владимир Ҵнариа уҳәа реиԥш иҟаз шракәу. Октиабртәи ареволиуциа 70 шықәса ахыҵра аҳаҭыразы атеатр асценаҟны иқәыргылан Шь. Аџьынџьал иҩымҭа иалхыз аспектакль «Март ԥшьба». ===Аԥсуа театр иахьатәи аамҭазы=== Аԥсуа театр аҟазара милаҭрацәала еилаԥсоу ахәаԥшҩы игәахьы еснагь амҩа аԥшаауан. Аԥсуа театр акыршықәса ихьчаны иаанагоит иара ахатәы сахьаркыратә мчы, аамҭа иақәшәо атематика. Акыр иуадаҩыз аамҭақәа ишырхысызгьы, иахьагьы Аԥсуа театр – Кавказ ахьынӡанаӡааӡо зегьы иреиӷьу профессионалтә коллективуп, иара аԥсуа драматургцәа раԥҵамҭақәа рнаҩсгьы ахәаԥшыҩцәа ирыднагалоит адунеитә классика адраматургиа. Аԥсуа драматә театр иахьатәи арепертуар аилазаараҿы иҟоуп: «Махаз» Ф. Искандер, «Гәараԥаа рписар» М. Бӷажәба, «Аҽшьҩы» Н. Ердман, «Аԥсҭазаара ԥхыӡуп» Педро Кальдерон де ла Барка, «Иули Цезар» Шекспир, «Қьоџьаа рҭыӡшәа» Гольдони уҳәа реиԥш иҟоу аспектакльқәа.<ref>http://apsnyteka.org/file/abkhazsky_teatr_1973.pdf</ref> ==Аԥсуа драматә театр ахыбра аҭоурых== Самсон Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа драматә театр зыҩноу ахыбра аҭоурыхгьы даара аинтерес аҵоуп. 1912 шықәсазы ари ахыбра ахьгылоу аҭыԥ аҟны аҭуџьар Иоким Алоизи иргылоит асасааирҭа «Гранд-отель», 30-ҭыԥ змаз, насгьы 670 ҭыԥ змаз атеатр. 1921 шықәсазы асасааирҭа ахьӡ ԥсахны «Бзыԥ» ҳәа ахьыӡҵан, атеатр акәзар, Аԥсны аҳәынҭқарратә театр ҳәа ахьӡ ахҵан. 1942 шықәсазы арҭ аҩхыбракгьы блит. 1952 шықәсазы иблыз рхаҭыԥан, архитектор [[Михаил Чхикваӡе|М. Чхикваӡе]] ипроект ала, атеатр ргылан. Уи аҩналарҭа хада аҟны иқәыргылоуп аԥсуа драматургиа ашьаҭаркҩы, еицырдыруа ашәҟәыҩҩы, ауаажәларратә усзуҩы Самсон Ҷанба ибиуст. ==Ахархәара змоу алитература== * {{Ашәҟәы|Ашықәс=1957|Ажәла=Лакербаи|Ахьӡ=Михаил|Астатиа ахьӡ=Очерки истории абхазского театрального искусства|Ақалақь=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=Абгосиздат}} * {{Ашәҟәы|Ашықәс=1978|Ажәла=Аргун|Ахьӡ=Алықьса|Астатиа ахьӡ=История абхазского театра|Ақалақь=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=Алашара}} * {{Ашәҟәы|Ашықәс=2001|Ажәла=Аргун|Ахьӡ=Алықьса|Астатиа ахьӡ=Театр абхазов конца ХХ века|Ақалақь=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=Алашара}} ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр| ]] [[Акатегориа:Аҟәа ақалақь атеатрқәа]] 93wbt6rbnczh4kacvk2kcsvblzd0qpr 0 37344 173894 158120 2026-09-11T09:51:31Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: «[[ажьынҵәры,»→«ажьынҵәры,»; ашәышьықәсазы→ашәышықәсазы; иԥхьӡоуп→иԥхьаӡоуп 173894 wikitext text/x-wiki '''''Ақәранҵыра ду змоу ауаҩы''''' ҳәа дыԥхьаӡоуп 90 шықәса ирҭысхьоу дарбанызаалак. Ус еиԥш [[ауаҩы]] иҟазаара документла ишьақәырӷәӷәазар ауп. Ус еиԥш иҟоу документқәоуп аиразы аршаҳаҭга, мамзаргьы ауахәаматә шәҟәқәа рҿы иҟаҵаз анҵамҭақәа. Ауаҩы ақәра ду шниҵыз азы адыррақәа [[Агеронтологиа|агеронтологцәа]] рыҭҵааратә гәыԥ еиԥш иҟоу аиҿкаарақәа ашәҟәы иҭаргалоит. Анкьа ауаа рықәра иаша ашьақәыргылара цәгьан, иҟан уи иацызҵозгьы, ианиҵәҟьаз ианаамҭаз ашәҟәы иахьҭагаламыз иахҟьаны. Аҩажәатәи ашәышықәсазы 10.000-ҩык ауааԥсыра рахьтә хәҩык ақәра ду нызҵыз, шәышықәса ирҭысыз ауаа ыҟазҭгьы, иахьатәи аамҭазы ари ахыԥхьаӡара 69–82% рҟынӡа илаҟәит. <ref>{{Cite web |url=https://www.ekhokavkaza.com/a/2106949.html |title=Абхазия – родина долгожителей |date=2010-06-22 |access-date=2024-01-29 |website=[[Эхо Кавказа]] |last=Шариа |first=Витали Валериан-иԥа |language=ru}}</ref> ==Изусҭцәада ақәранҵыра ду змоу ауаа?== [[Аԥсны]] – иуникалтәу ҭыԥуп Адгьыл аҟны, ара адунеи егьырҭ акәакьқәа ирҿырԥшны уахәаԥшуазар, ақәранҵыра ду змоу ауаа еснагь рхыԥхьаӡара рацәан. Инхо ауааԥсыра жәа-нызқьҩык рахьтә хәҩык шәышықәса ирҭысхьаз ракәын. Аԥсны аҵакырадгьыл аҟны еснагь инхон милаҭрацәала ауаа. Аха, ақәранҵыра ду аганахь ала, ара [[аԥсуаа]] ираԥызго ыҟам. Агеронтологцәа ишазгәарҭо ала, ари [[афеномен]] аҭыԥантәи аԥсабаратә ҭагылазаашьақәа рахь ашьцылара амазаара ауп еилкаарас иамоу, уи абиԥара еимырдон. Аԥсуаа рыҟны ауаа инеиԥынкыланы ауп ражәра шааиуа, уиаан дара рцәеижьи, мамзаргьы, даҽа органқәак алкааны иажәуам. Аԥсуа быргцәа инырҵыз рымзартә қәра аасҭа, рбиологиатә қәрала уахәаԥшуазар, еиҳа иқәыԥшуп. Ишырҳәо еиԥш, ркан бзиоуп. Аспециалистцәа ишазгәарҭо ала, зегь реиҳа ақәранҵыраҟны ихадароу факторуп хылҵшьҭралатәи агенетика. Аӡәырҩы аԥсуаа рани раби, рандуи рабдуи шәышықәса ирҭысыз маҷҩым. Аԥсуаа – риммунитиет ӷәӷәан. «Аԥсҭазаара алыршара аген» хылҵшьҭрала ироуеит. Аԥсны ииз-иааӡаз аԥсуаа лассы-лассы ичмазаҩхомызт.<ref>{{Ашәҟәы|Ашықәс=1986|Ажәла=Гарб|Ахьӡ=Пола|Астатиа ахьӡ=Долгожители|Ақалақь=Москва|Аҭыжьырҭа=Прогресс|Адаҟьақәа=184}}</ref> Ҭоурыхла иуҳәозар, Аԥсны еснагь ақәранҵыра ду змоу ауаа рыла ибеиан. Урҭ рҭоурыхқәа, рықәранҵыра ду мзызс иамоу ҭызҵаауаз адунеи аҵарауаагьы маҷҩым. [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] ахаан 500-нызқьҩык иреиҳамкәан ауаа ахьынхоз аҭыԥ аҟны иазгәаҭан 3000-ҩык рҟынӡа рықәра даара ишдууз. Аԥсуаа рыбжьара аҩажәатәи ашәышықәса азы зегь реиҳа ақәранҵыра ду змаз иреиуан: * [[Џыџ Шапковски]] (151 ш.) * [[Ашьҳангьери Бжьаниа]] (138 ш.) * [[Хьфаф Лашәриаԥҳа]] (138 ш.) * [[Шьериф Бганба]] (134 ш.) * [[Ҭлабган Қьецба]] (132 ш.) * [[Ҳасан Палба]] (132 ш.) * [[Мамсыр Киут]] (126 ш.) * [[Осман Џьениа]] (126 ш.) * [[Ҳарун Ҳаҭхәа]] (124ш.) * [[Сулеиман Аршба]] (122ш.) уҳәа аӡәырҩы. Аԥсуа қәранҵыра ду нызҵыз зегьы гәацԥыҳәарала аԥсҭазаара иалахәын. Иаагозар ҿырԥштәыс, Осман Џьениа иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амш аҟынӡа [[аколхоз]] аҟны аус иуан. [[Кәтол]] ақыҭан инхоз Хьфаф Лашәриаԥҳа лакәзар, лыԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсазы ачаи ахьхылхуаз анаҩсгьы, адунеи зегьы аҟны еицырдыруаз абыргцәа рансамбль «[[Нарҭаа]]» далахәын. Аинтерес аҵоуп даара Аԥсны аҵакырадгьыл аҟны Кәрыжәаа рышьҭра нхон ҳәа иҟоу адыррақәа, ари ашьҭра ауаа зегьы 200 шықәса инацны рыԥсы ҭан ҳәа азгәарҭоит. [[Ԥақәашь]] ақыҭан инхо [[Џьата Наҷҟьебиа]], 130 шықәса зхыҵуаз, игәылацәа иқәра ианазҵаауаз дахыхәмарны абас еиԥш аҭак ҟаиҵон: «Сара имԥсуа абааш Мур-Абаа сақәлоуп» ҳәа. Аԥсуа ҵарауаҩ С.П. Басариа идыррақәа рыла, ари ԥақәашьтәи Мафусаил иан аԥснытәи аҳәса рыбжьара ақәранҵыразы зегьы дреиҳан, уи 200 шықәса инарзынаԥшуа инылҵит. Лара Аԥсны абжьыуаа рыҟны абас еиԥш лзырҳәон: «Абырг, Џьата Начҟьебиа иан, дзымԥсуа, ҽнак зны жәҩангәашәԥхьара лбеит азоуп ҳәа». [[1953]] шықәса [[мшаԥымза 15]] рыҽны агазеҭ «[[Известиа]]» аҟны адырра ҟаҵан, [[Самырзаҟан]] иаҵанакуа [[Гал]] 132 шықәса ихыҵра азгәеиҭеит ҳәа зегь реиҳа қәрала еиҳабыз Қьецба Ҭлабган ҳәа, иара азеижәтәи ашәықәықәсазтәи ахҭысқәа акыр дырхаанын. Иара иоуп раԥхьаӡа Гал инхаз, ихылҵшьҭра ракәзар, 135-ҩык иреиҳан. Иқәра акыр ишнеихьазгьы, абырг ибзианы иаҳауан, иблақәа ирбон, агәырҵҟәыл бзиа иман, шәышықәса раԥхьа аҭыԥ змаз ахҭысқәа зегьы игәалашәон.<ref>{{Cite web |url=https://med.oboz.ua/diseases/94287-dozhit-do-100-let-sekretyi-zdorovya-dolgozhitelej-abhazii-i-dolinyi-hunza.htm |title=Дожить до 100 лет: секреты здоровья долгожителей Абхазии и долины Хунза |date=2015-05-27 |access-date=2024-01-29 |website=Med Oboz}}</ref> ==Маӡас иаҵоузеи ақәра ду?== Жәаҳәарада, аԥсуаа рықәранҵыра ду амаӡақәа маҷым, зегь раԥхьа иргыланы, дара ахьынхо аԥсабаратәи аҳауатәи ҭагылазаашьақәа, рыфатә, ирҟазшьоу агәҭынчра уҳәа абарҭқәа зегьы ауаҩы иқәранҵыра иацырҵоит ҳәа рыԥхьаӡоит аҵарауаа. Насгьы, ара амшын ааигәоуп, ашьха ҳауа уҳәа аҭагылазаашьа бзиақәа маҷым. Аԥсуаа дара реиҿартәышьала изцымыз, изгыз уаан еснагь, реинаалашьа, рычаԥашьа ҳәсеи хацәеи алшара рнаҭон анхаразы – ус аҟазаара хымԥадатәин, иара убасгьы, ашәарыцара маншәалазы (ауаҩы деилҟьа - еилӷәыцәӡа дыҟазар акәын), аҳәса ракәзар, аҭаацәара ду ныҟәыргон, аҩны усқәа рацәаны ирыман аҟнытә, урҭгьы еилҟьаӡа иҟазар акәын. Иара убасгьы, иазгәаҭатәуп аҳәса даара реиҿартәышьа ишацклаԥшуаз, ҿырԥштәыс иаагозар, аԥҳәызба лыкәашараҿы лычаԥашьа бзиазар акәын. Аԥсны жәытәнатә аахыс изцыз ауаа агәамбзиара змоу рахь ирыԥхьаӡон. Иҟан уи иацназгоз ажәаԥҟагьы «зымгәа азага ззымдыруа ихы дацәыԥхашьо дҟалоит» ҳәа зҳәоз.<ref>{{Cite web |url=https://russkiymir.ru/publications/227373/ |title=«Доброта и любовь к людям – общая черта для всех долгожителей» |date=2017-07-17 |website=Русский Мир |last=Сметанина |first=Светлана |language=ru}}</ref> Ақәранҵыра рацәа змаз аԥсуаа рыҭҵаара аан аҵарауаа ишьақәдыргылаз фактқәоуп, дара еснагь рҭыԥ иахымҵкәан џьарак иахьынхоз, еснагь ирдыруаз уск ахьынарыгӡоз, рыкрыфара акәзар, знык ирфашаз акәын иҟарҵоз, ирфозгьы дара иаадрыхуаз акәын. Аԥсуаа ирҟазшьа ҷыдоу ааҭышәантәалара, дара уи ргәалаҟазаара бзиа мзызс иамоу акакәны иԥхьаӡоуп. Еиҭакра змам рымшеихша- ракрыфара, русура, рыԥсшьара уҳәа рҟны рхы-ргәы арҭынчуеит, уи иабзоуроуп рықәранҵыра дугьы.<ref>{{Cite web |url=https://dzen.ru/a/XZ25lW9fbwCt9j52 |title=Долгожители Абхазии. Как питаться, чтобы жить долго? |date=2019-10-09 |website=dzen.ru |language=ru}}</ref> ==Ақәранҵыра ду змоу аԥсуаа рыкрыфара== Ақәранҵыра ду нызҵыз аԥсуаа рыкрыфара - чара аҟны еиуеиԥшымыз аалыҵ рхы иадырхәон, аха еиҳа аԥыжәара арҭон аҵиаақәа. Еснагь ирфоз хкуп абысҭа, уи аԥш лаганы ируан. Абысҭа ауаҩы ицеи икьатеии русура даара иацхраауеит. Иазгәаҭатәуп аԥш ишалоу криптофан ҳәа захьӡу аминокислота. Уигьы ақәранҵыра ду змоу аԥсуаа рфеномен иадҳәалоуп иԥхьаӡоуп. Егьырҭ аҵиаа иалху афатәхкқәа аҭыԥантәи ауааԥсыра аҟәыд, ахәыл абӷьы, [[акапусҭа]], [[ахәац]] уҳәа излырхуа рацәоуп. Ауҭраҭыхқәа ирылхны - [[аџьыка]], [[акакан]], [[аххыла]] зырҭо ачаԥақәа ҟарҵоит. Аԥсуаа рыфатә аҟны абнаҿы ииуа аҵиаақәагьы ахархәара рымоуп, урҭ рахь иаҵанакуеит – ахәац, аҳаршьыл, амақьындол, абадырбӷьы, еиҳаракгьы абырҷман. Даара бзиа ирбоит ахьа жәны, мамзаргьы иҵкәаны иӡны. Абра иҳәатәуп аԥсуаа, еиҳаракгьы зықәра наӡахьоу, аџьыкхыш рацәак ишазгагам. Уи, ҳәарада, афатә аҟаҵара аҟны рхы иадырхәоит, аха еиҳарак аџьыка анырхуа иарҭо аздырхоит.<ref>{{Cite web |url=https://www.kakprosto.ru/kak-905339-pochemu-v-abhazii-mnogo-dolgozhiteley |title=Почему в Абхазии много долгожителей |date=2014-09-26 |website=kakprosto.ru |language=ru}}</ref> Аԥсуаа ашәырқәеи аргәыцқәеи ӡынгьы-ԥхынгьы ирфоит. Урҭ рымазаара уадаҩым, избанзар Аԥсны иахьаҵанакуа хкы рацәала ашәыри аргәыци рааӡоит – [[аҵәа]], [[аҳа]], [[аҵыҵындра]], [[ажь]], ажьынҵәры, [[абиа]], [[аца]], [[атама]], [[амаахыр]], [[амыҵмыџь]], [[алаҳа]], [[ахәырма]], [[амандарин]], [[апатырқал]], [[алимон]], афеихоа уҳәа хкыла еиқәуԥхьаӡаша рацәоуп. Аԥсуаа рыкрыфара-чара аҟны аҭыԥ ду ааныркылоит ахши ахшаалыҵқәеи. Ахш ма иршны иржәуеит, мамзаргьы харҵәны идырҵәуеит. Ахарҵәы ажәхш, аџьмахш, акамбашьхш иалырхуеит. Даара пату рзақәуп, еиҳаракгьы ашоурақәа раан ахарҵәыӡҩа, иара убасгьы ахарҵәы ацха аҭаны ирфоит. Ари афатә ахәыҷқәеи абыргцәеи рзы даара ихәарҭоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref>''Абхазские долгожители! Замечательная бабушка!'' YouTube. {{date|26|1|2012}}. [https://www.youtube.com/watch?v=hItFT9_rK1I Онлаин]</ref> ==Ирымфо арбану ақәранҵыра ду нызҵыз аԥсуаа?== Ақәранҵыра ду нызҵуа рыфатә аҟны даара имаҷны ахархәара аман ашьақар, аџьыкахыш, азеиҭынхәша, аԥсыӡ. Акәац хкқәа ракәзар, еиҳарак ирфоз баша ижәыз ажәжьи, насгьы акәтыжьи ашәишәи ажьи ракәын. Аԥсуаа рыҟны даара ахархәара амоуп аџьыка, уи змам фатәык уԥылом уҳәар алшоит. Иара апырпыли, аххыла хкқәеи, аџыши, аџьыкхыши рыла ишьақәгылоуп. Капсацин зыхьӡу апырпыл ҟаԥшь иалоу аелемент ауаҩы ицәеижьи аусуразы даара ибзиоуп. Аџыш акәзар, ауаҩы ишьа аҟны ахолестерин ацҟьоит, уи [[атеросклероз]] аҿиара аанакылоит. Акәац ҳазыгьежьуазар, аԥсуаа рҟны ижәу аџьмажьы пату рзақәуп. Атәан иалху афатәқәа ракәзар, уарлашәарла ауп абыргцәа ишырфо. Зегь реиҳа аԥсуаа бзиа ирбо аалыҵқәоуп – аҟәыд, аԥш, акакан, аџьымшьы, аџыш, аҭыԥан иаадрыхуа ауҭраҭыхи ашәыри, насгьы ахарҵәы. Аԥсуаа ақәра ду нызҵыз рымаӡа зынӡа имариоуп. Акрыфараҟны ахынкылара, ашша рацәа змоу афатә адымкылара, рацәак ихаам, аџьыкхыш змам афатә афара - абарҭқәа роуп ауаҩы ақәранҵыра ду изҭо. Аха иҟоуп даҽакгьы, аԥсуаа рықәра иацызҵо аҭагылазаашьақәа, уи агәҭынчреи, инамыцхәым аџьабаа ахы арбареи, аԥсҭазаарахь агәазыҳәареи роуп.<ref>Сула Бенет, Abkhasians: the long-living people of the Caucasus.</ref> ==Ашьха ҳауа цқьа== Ажәытәӡан аԥсуаа рынхарҭақәа, рқыҭақәа еиҳарак ашьха иаԥнын. Аҵарауаа ишазгәарҭо ала, ашьха ҳауа цқьагьы ауаа рыԥсҭазаара иацнаҵон. Ҳаамҭазтәи аҭҵаарақәа иаадырԥшит, Аԥсны инхо абыргцәа рыԥсыԥ лага-ҩагара даара ишырзымариоу, ррыԥҳақәа шыцқьоу. Уи инамаданы, арԥҳачымазара шмаҷыз. Аԥсуаа рыкрыфареи, ашьхақәеи амшыни рзааиргәара рынхара анаҩсгьы, рықәранҵыра ду иацхраауеит акраамҭатәи ринтимтә ԥсҭазаара. Аԥсуа хылҵшьҭрақәа рхаҭарнакцәа ихьшәаны аҭаацәара иалалон. Ахацәа ракәзар, 30 шықәса инаркны 40 шықәса рхыҵаанӡа. Аҭыԥҳацәа 25-29 шықәса анырхыҵлак. Абри анаҩсгьы, аԥсуаа аџьа пату рзақәын. Уи рыԥсҭазаара иахәҭакын. Дара акыр инықәларгьы, аџьа рнапы алакын. Шәышықәса зхыҵуазгьы ихы дахәон, иҭаацәа ныҟәгатәыс ихы риҭомызт. Убри аҟынтә акраамҭагьы инхон.<ref>Григулевич Н.И., Проблема долгожительства и традиции винопития в Абхазии // Современная сельская Абхазия: социально-этнографические и антропологические исследования / Ред.: Дубова Н.А., Козлов В.И., Ямсков А.Н. М.: изд. Института этнологии и антропологии РАН. М., 2006. - С. 129 -157 [http://static.iea.ras.ru/articles/Grigulevich_Problema_dolgozhitelstva.pdf]</ref> ==Иахьатәи аамҭазы иабанхо ақәра ду нызҵуа аԥсуаа?== Аԥсуа рықәранҵыра афеномен, ишаҳҳәахьоу еиԥш, аҩажәатәи ашәышықәсазы аҵарауаа даара аилкаара иашьҭалеит. [[Аԥснытәи Аексперементалтә патологиа анаукаҭҵааратә институт]] (НИИЭПиТ) аҟынгьы ари афеномен иадҳәалоу аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит. Аинститут анаукатә усзуҩы еиҳабы, абиологиатә наукақәа ркандидат [[Алиса Матуаԥҳа]] ишазгәалҭо ала, адунеи зегьы аҟны еиԥш, аԥсуаа рҟынгьы ауааԥсыра рыԥсҭазааратә аамҭа иацлеит, аха анкьа еиԥш шәышықәса ирҭысхьо рхыԥхьаӡара маҷхеит. [[2017]] шықәса рзын, Аџьазы аминистрра адыррақәа рыла, Аԥсны инхо ақәранҵыра ду змаз 919-ҩык ашәҟәы иҭагалан. [[2013]] шықәса инаркны [[2016]] шықәсанӡа Аԥсны ауааԥсыра рхыԥхьаӡара 12% иеизҳаит. Ҿырԥштәыс иаагозар, 1970-тәи ашықәс аҽеиҩшамҭазы, [[Дәрыԥшь]], [[Џьгьарҭа]], [[Ҷлоу]] имҩаԥгаз аҭҵаарақәа раан, арҭ ақыҭақәа зегьы рҟны инхоз 7000-ҩык рахьтә 74-ҩык 100 шықәса ирҭысхьаз шракәыз шьақәыргылан, иахьазы ус еиԥш ақәра ду зманы инхо 16-ҩык заҵәык роуп. Иара убасгьы, иахьазы 90 шықәса ирҭысхьоу зегь реиҳа иахьынхо [[Гәдоуҭа араион]] аҟны ауп ҳәа ишьақәыргылоуп, уа ашәҟәы иҭагалоуп 171- ҩык, аҩбатәи аҭыԥ аҟны иҟоуп [[Аҟәа]] – ара инхоит 149-ҩык зықәра дуу ауаа, ахԥатәи аҭыԥ аҿы игылоуп [[Очамчыра]]. Зегьы иреиҵаны ақәра ду змоу ауаа нхоит [[Аҟәа араион]] аҟны, уа 50-ҩык роуп инхо. Аофициалтә дыррақәа рыла, 2017 шықәсазы ауааԥсыра рира 0,4% рыла еизҳаит. Ареспублика [[Аԥсны аҳәынҭқарратә статистика аусбарҭа]] адыррақәа рыла, ақәранҵыра ду змоу 16-ҩык рахьтә 15-ҩык аҳәса роуп. Аџьазы аминистрра адыррақәа рыла, зегь реиҳа зхыҵуа хәҩык ауаа нхоит Гудоуҭеи Очамчыреи рраионқәа рҟны. Урҭ ауаа рықәра шмаҷымгьы, џьарак итәам, ршьапы иныҟәнагоит, аԥсуа чысқәа рфоит, атәым чысхкқәа ирызгагам. [[Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет]] адоцент, абиологиатә наукақәа ркандидат [[Ҭеона Каландиаԥҳа]] акыр шықәса инеиԥынкыланы ақәра ду нызҵыз ауаа ршьа ҭылҵаауеит, урҭ ршьеи зықәрабжа иахысхьо ауаа ршьеи еиҿлырԥшуеит. Аҭҵаарақәа рылҵшәақәа иахьазы иаадырԥшыз акоуп, зықәра абжа иҭысхьоу ауааи ақәра ду змоу ауааи ршьақәа еиԥшуп уҳәар алшоит, иҷыдоу еиԥшымзаарак рымам. Абиолог лажәақәа рыла, аҭҵаара иахыжьыз реиҳараҩык актәи агәыԥ иаҵанакуа ашьа рымоуп. Ари зегь реиҳа зхыҵуа ақәра змоу ашьақәа рахь иаҵанакуеит. Аԥсны, иара убасгьы [[адунеи]] аҟны ақәранҵыра ду змоу ауаа рхыԥхьаӡара агхара мзыз хаданы иԥхьаӡоуп урҭ рынхашьа-нҵышьа, рыфара-рыжәра аҽахьеиҭанакыз, насгьы рыԥсҭазаараҟны агәыԥжәарақәа ахьеиҳахаз агәырӷьарақәа раасҭа. Аха, ус шакәугьы, зхылҵшьҭраҟны ақәра ду нызҵыз ауаа ахьыҟоу, урҭ рхылҵшьҭрагьы ақәра ду нырҵыр алшоит. Убри ауп аген аҵакы даара иӷәӷәаны изыԥхьаӡоугьы. Иҳәатәуп даҽакгьы, аԥсуаа рыбжьара ақәра ду нызҵыз ауаа рыхшыҩ цаны ҳәа ишыҟамыз. Дара аԥсуаа рытрадициақәеи ркультуреи инырықәыршәаны, ауаажәларратәи асоциалтәи ԥсҭазаара еиҳагьы иалахәуп. Иахьатәи аамҭазы зегь реиҳа ақәра змоу рахь иԥхьаӡоуп: [[Хәаԥ]] инхо [[Ҭина Бебиаԥҳа]], уи 112 шықәса лхыҵуеит, уи длышьҭанеиуеит Дәрыԥшь инхо, 105 шықәса зхыҵуа [[Ҭамара Гәымԥҳа]], ахԥатәи аҭыԥ аанылкылеит [[Мысра (ақыҭа)|Мысра]] инхо [[Ҭуча Жьиԥҳа]] – 104 шықәса зхыҵуа. Аԥшьбатәии ахәбатәии аҭыԥқәа рҟны иҟоуп Ҷлоу инхо [[Нелли Адлеиԥҳа]]и, [[Џьгьарда]] инхо [[Фениа Лацәышԥҳа]]и, урҭ рықәрақәа еилауҵар 207 шықәса нырҵхьеит. Игәаумҭарц залшом, раԥхьатәи ахә-ҭыԥк аанызкылаз аҳәса роуп, урҭ рахьтә ԥшьҩык лаҵарамзазы иит.<ref>{{Cite web |url=http://www.kavkazoved.info/news/2016/02/07/fenomen-dolgozhitelstva-v-abhazii-nuzhdaetsja-v-dalnejshem-izuchenii.html |title=ФЕНОМЕН ДОЛГОЖИТЕЛЬСТВА В АБХАЗИИ НУЖДАЕТСЯ В ДАЛЬНЕЙШЕМ ИЗУЧЕНИИ |date=2016-02-07 |website=kavkazoved.info |language=ru}}</ref> ==Ахархәара змоу алитература== * П. Гарб – Долгожители, Москва — "Прогресс" — 1986. [http://apsnyteka.org/2090-garb_p_dolgozhiteli_1986.html] * С. Бенет – Abkhasians: the long-living people of the Caucasus / Абхазы: долгожители Кавказа, [[Ниу-Иорк]]: [[Холт, Раинхарт & Уинстон]], 1974. ад. 112. {{ISBN|0-03-088040-8}} [http://apsnyteka.org/3518-Benet_S_Abkhazians_The_long-living_people_of_the_Caucasus_1974_angl.html] * Ш. Д. Инал-иԥа, В. И. Козлов – Среди долгожителей Абхазии, "Академия наук Грузинской ССР - Абхазский институт языка, литературы и истории им. Д. И. Гулиа АН Грузинской ССР" – 1987. [https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/286085/1/Sredi_Dolgodjitelei_Abxazii.pdf] ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:Аԥсуаа]] hputg7iuats10xf104ehyhks3ufoor8 0 37345 173893 171666 2026-09-11T09:51:27Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: нет пробела после . ×1; кульутра→культура 173893 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Шәарах Абзагә-иԥа Ԥачалиа |даҽа ахьӡ=Шарах Абзагович Пачалиа |афото=Пачалиа Шарах Абзагович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Шәарах Абзагә-иԥа Ԥачалиа |аира арыцхә={{date|20|5|1914}} |аира аҭыԥ=Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Гәдоуҭатәи аучастка (иахьатәи Гәдоуҭа араион) Аацы ақыҭа |аԥсра арыцхә={{date||11|2000}} |аԥсра аҭыԥ=[[Аҟәа]] ақалақь |аусура=аԥсуа актиор, арежиссиор, ашәҟәыҩҩы, адраматург }} '''Шәарах Абзагә-иԥа Ԥачалиа''' ({{lang-ru|Шарах Абзагович Пачалиа}}; {{date|20|5|1914}}, Аԥсны, Аҟәатәи аокруг Гәдоуҭатәи аучастка (иахьатәи [[Гәдоуҭа араион]]) [[Аацы]] ақыҭа – 11.2000, [[Аҟәа]] ақалақь) – аԥсуа актиор, арежиссиор, ашәҟәыҩҩы, адраматург. СССР-и (1982), Аԥсни, Қырҭтәылеи (1955) жәлар рартист. СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1955) Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи рлахәыла. Илагала маҷымкәа иҟоуп амилаҭтә профессионалтә театри адраматургиеи русхк аҟны. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Аацытәи алагарҭатә школ дҭалеит, ашьҭахь аҵара иҵон Гәдоуҭатәи ашкол-интернат (далгеит 1929ш.) аҟны. 1929 ш. апрель азы Аҟәантә ашкол иаҭааит хҩык еидызкылоз акомиссиа – Аҟәатәи аԥсуа школ адиректор К. Ӡиӡариа, Аҟәатәи адраматә студиа арежиссиор В. И. Домогаров, арҵаҩы В. Маан. Акомиссиа аԥышәара иахнажьит жәохәҩык – адраматә кружок иалахәыз, урҭ рахьтә Аҟәатәи адраматә студиа ашҟа ирыдыркылаз хәҩык арԥарцәа: М. Ақаҩбеи, А. Агрбеи, Р. Агрбеи, В. Аргәыни, Шә. Ԥачалиеи ракәхеит. Астудиа далгеит 1933 шықәсазы. Ш. Русҭавели ихьӡ зху Қарҭтәи аҳәынҭқарратә атеатртә институт далгеит (1939). 1960 ш. Шә. Ԥачалиа Аԥснытәи аҳәынҭқарратә филармониа асахьаркыратә напхгаҩыс даман. 1962 ш. Аҟәатәи аурыс оперетта режиссиор хадас дарҭеит. Ашьҭахь аус иуан Ижевсктәи амузыкатә драматә театр аҟны, аха хара имгакәа Аԥсныҟа дхынҳәит, С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр ахь. Еиҿикааит Тҟәарчалтәи жәлар ртеатр. Жәохә шықәса С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр адиректорс дыҟан. Абри атеатр аҟны акыр арольқәа дыхәмарит, урҭ иреиуоуп: Кьагәа (М. Ақаҩба - «Инаԥҳа Кьагәа»), Рашьыҭ (С. И. Ҷанба – «Амҳаџьыр»), Иазон (Еврипид – «Медеиа»), Осип (Н. В. Гоголь – «Аревизор»), Иаго (У. Шекспир – «Отелло»), Фердинанд (Ф. Шиллер – «Ацәгьоуреи абзиабареи»), Жорж Данден (Молиер – «Жорж Данден»), Незнамов (А. Н. Островски – «Ахашәала зцу аҭыԥ»), Дудукин ( А. Н. Островски – «Харада ахара зду»), Заур (Шә. Ԥачалиа – «Гәында»), Қьалашьбеи ( Г. Д. Гәлиа – «Асас еиқәаҵәақәа»), Забелин (Н. Ф. Погодин - «Кремльтәи акурантқәа»), аҭауад Вано (А. Цагарели – «Ҳанума»), Аҳмед (Н. Ҳиқьмеҭ – «Аџьашьахә»), Ҳаџьараҭ (Б. У. Шьынқәба – «Ахра ашәа», Ҳамырза (Б. У. Шьынқәба – «Ацынҵәарах»), Гәдым (Д. И. Гәлиа – «Анаурқәа») уҳәа егьырҭгьы. Режиссиорк иаҳасабала аԥсуа сценаҿы иқәиргылеит ҩеижәижәаба инареиҳаны аспектакльқәа, урҭ иреиуоуп М. А. Лакрба – «Гьечаа рҵыхәтәа» (1940), И. Г. Папасқьыр – «Ҭемыр», У. Шекспир – «Отелло» (1955), А. Н. Островски – «Харада ахара зду» (1943), Ф. Шиллер – «Ацәгьоуреи абзиабареи», А. Корнеичук – «Аескадра аҭахара», Н. Ф. Погодин – «Кремльтәи акурантқәа», ихаҭа ипиеса «Гәында» уҳәа егьырҭгьы. Дыхәмаруан асахьаркыратә фильмқәа жәпакы рҟны: «Хҭырԥа шкәакәа» (Б. У. Шьынқәба иажәеинраалоу ироман «Ахра ашәа» ала; асценариа автор Б. У. Шьынқәба; арежиссиор-ақәыргылаҩ В. Савелиев; А. Довженко ихьӡ зху акиностудиа, 1975) аҟны Еслан ироль; «Амзаҿа ангыло ауха» (асценариа автор Шь. М. Аџьынџьал, арежиссиорцәа И. Даниалов, Д. Коржихин, 1977) аҟны - Гьедлач уҳәа егьырҭгьы. Апиесақәа хәба авторс дрымоуп. Аԥсышәала ишәҟәқәа ҭыжьуп. Аиҭаҭыжьымҭа: аԥсышәала: Апиесақәа. Аҟәа, 1956; Гәында. Аповести апиесақәеи. Аҟәа, 1977; Актиор имҩа. Агәалашәарақәа. Аҟәа, 1968; Сара сзаанаҭ. (актиор ианҵамҭақәа). Аҟәа, 1958; Марица. Агәалашәарақәа. Аҟәа, 1988. ==Анысмҩа== Шәарах Абзагә-иԥа Ԥачалиа диит [[Тҟәарчал|лаҵарамза 20]], [[1914]] шықәсазы, Аԥсны, Гәдоуҭа араион [[Аацы]] ақыҭан. 1931 шықәсазы Шәарах далгоит [[Аҟәатәи адраматә студиа]], анаҩс аҵара иҵон В. И. Домогарови К. Ф. Ӡиӡариеи рыҟны. [[1939]] шықәсазы [[Шьоҭа Русҭавели ихьӡ зхыз Қарҭтәи атеатр]] иатәыз атеатртә студиа далгеит. 1931–[[1961]]-тәи ашықәсқәа, нас [[1966]] шықәса инаркны Шәарах Абзагә-иԥа Ԥачалиа – [[Самсон Иаков-иԥа Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа драматә театр]] актоирси арежиссирси дыҟан. [[1976]] шықәса инаркны [[1988]] шықәсанӡа Аԥсуа драматә театр адиректорс аус иуан. 150 инарзынаԥшуа еиуеиԥшым арольқәа дыхәмарит. [[1960-1969|1960-тәи ашықәсқәа]] ралагамҭазы шықәсқәак аус иуан [[Ижевск]], уа [[Удмуртиатәи адраматә театр]] арежиссиорс дыҟан, иара убас, напхгара аиҭон [[Тҟәарчалтәи ашахтиорцәа ртеатр]]. [[Гәлиа, Дырмит Иосиф-иԥа|Дырмит Гәлиа]] ицхыраарала, усҟан [[Аԥсны аҟазара]] аусқәа рзы ахеилак аиҳабыс аус зуаз, Шәарах Ԥачалиа [[Москва]] [[Раевски, Иосиф Моисе-иԥа |И. М. Раевски]] иҟны [[Урыстәылатәи атеатртә ҟазара аинститут|ГИТИС]] арежиссиор икурсқәа дрылгоит. Шәарах Ԥачалиа [[Аԥсуа ҳәынҭқарратә филармониа]] асахьаркыратә напхгаҩыс дыҟан. [[1970-1979|1970-тәи ашықәсазы]] афилармониа аҟны иаԥҵаз аминиатиурақәа ртеатр «Чарирама» ашьаҭаркыҩцәа дыруаӡәкхеит, иара убасгьы, атеатр актиорс дыҟан, амоноспектакльқәа иманы дықәгылон. Аминиатиуратә театр арепертуар аҟны иҟан [[Гәлиа, Дырмит Иосиф-иԥа|Д. Гәлиа]], [[Шьынқәба, Баграт Уасил-иԥа|Б. Шьынқәба]], [[Папасқьыр, Иван Гьаргь-иԥа|И. Папасқьыр]], [[Лакрба, Миха Алеқсандр-иԥа|М. Лакрба]], [[Гәлиа, Гьаргь Дырмит-иԥа|Гь. Гәлиа]], [[Ҷкадуа, Шьоҭа Еугьан-иԥа|Шь. Ҷкадуа]], А. Аргәын. П. Бебиа, Џь. Аҳәба, Н. Ҳашыг, А. Возба уҳәа аӡәырҩы рҩымҭақәа. Шәарах иоуп иаԥызҵаз [[Тҟәарчалтәи аҳәынҭқарратә акомедиатә театр]], насгьы ашьаҭаркҩыси анапхгаҩыси иҟаз. Шәарах Ԥачалиа «Ачара ду» (1942), «Гәында» (1957), «ԥсра зқәым», «Мазлоу зегьы злоу», «Иҭахаз ақыҭа», «Салуман» уҳәа авторс дрымоуп. Акомедиа «Гәында» ықәыргылан [[Ужгород Закарпаттәи Украина амузыка-драматә театр]] асцена аҟны. Шәарах Ԥачалиа ҩ-шәҟәык – «Сара сзанааҭи» «Актиор имҩеи» авторс дрымоуп. Шәарах Абзагә-иԥа Ԥачалиа иԥсҭазаара далҵит [[2000]] шықәсазы. Анышә дамадоуп Аԥсны ауаажәларратә усзуҩцәеи ашәҟәыҩҩцәеи Аҟәатәи рпантеон аҟны.<ref>https://abaza.org/abk/astsenei-apstazaarei-asovet-eidgyla-zhlar-rartist-sharakh-pachalia-itourykh</ref> ==Раԥхьатәи аԥсуа профессионал== Актиор иқәыԥшра шықәсқәа ҭәын ашкол аҟны еиҿыркаауаз атеатралтә қәгыларақәеи, иҩызцәеи иареи ашьапылампыл реицасрақәеи рыла. Усҟан ухаҿы иузаагомызт, Аацытәи ақыҭаҷкәын адунеи аҟны еицырдыруа, [[Асовет Еидгыла Жәлар рартист]]ны дҟалоит ҳәа. Шәарах актиортә мҩа данылеит Аҟәатәи атеатртә студиа аҟны. Ирҵаҩцәа дыруаӡәкын еицырдыруа аԥсуа милаҭтә культура аусзуҩы Кондрат Ӡиӡариа. Анаҩс, Ԥачалиа иҵара иациҵеит [[Шьоҭа Русҭавели ихьӡ зху Қарҭтәи атеатр]] иаҵанакуаз астудиаҿы. Ҳәарада, актиорра илахь ианын уҳәар ҟалоит, инаигӡоз арольқәа зегьы идыршаҳаҭуан абаҩхатәра ду шилаз. Иаԥхьаҟа изыԥшын хыԥхьаӡара рацәала арольқәа – атеатр аҟны еиԥш, акино аҿгьы. Раԥхьаӡакәны аԥсуа хәаԥшцәа Ԥачалиа асценаҿы дырбеит [[1931]] шықәсазы, дшыстудентыз. Ԥачалиа аԥсуа хәаԥшцәа зегь реиҳа бзиа ирбоз актиорцәа дыруаӡәкын, иара изы анапеинҟьара еигӡомызт. Шәарах ирольқәа рҟынтә ахәаԥшцәа зегь реиҳа иргәаԥхоз – Иаго ироль акәын, Шекспир ипиеса «Отелло» аҟны ихадоу аперсонажцәа ируаӡәкыз. Иааизакны, Ԥачалиа асценаҿы 150 инареиҳаны арольқәа наигӡеит. Асценаҿы ақәгылара адагьы, [[1939]] шықәса инаркны аспектакльқәа ықәиргылон, убасгьы атеатр азы иҩхьан апиесақәа, иаҳҳәап: «Ачара ду», «Гәында». [[1940]] шықәсазы ианашьахоит [[Аԥснытәи АССР Жәлар рартист]] ҳәа ахьӡ. 15 шықәса рышьҭахь, [[1955]] шықәсазы - [[Қырҭтәылатәи ССР Жәлар рартист]] ҳәа. [[1966]] шықәсазы Ԥачалиа дхынҳәуеит [[С. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа драматә театр]] ахь, [[1976]] шықәса инаркны [[1988]] шықәсанӡа уи атеатр хадара азиуан. ==Аҭаацәаратә ԥсҭазаара== Шәарах Ԥачалиа лымкаала бзиа дибон имаҭа заҵәы Марица Кәачаа, абык иеиԥш дылзыҟан. Иахьазы Марица дынхоит, аусгьы луеит Аҟәа. Лабду иԥсҭазаара даналҵуаз 16 шықәса ракәын илхыҵуаз. Марица, лажәақәа рыла, лабду есымша дылзыџьбаран, аха даараӡа бзиа дибон. Иагьазгәалҭоит, зегьы рзы илеишәа шыцәгьаз, ихахьы иигоз аҭакԥхықәрагьы шырацәаз атәы. Лара иазгәалҭоит, лабду аламыс змаз, зтеатр бзиа избоз уаҩны дшыҟаз. Марица лажәақәа рыла, еицырдыруа артист абдус имазаара насыԥ дуӡӡоуп.<ref>http://spapsny.org/%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0_3.pdf</ref> ==Тҟәарчалтәи атеатр аԥҵаҩы== [[1992]]–[[1993]] шықәсқәа рзтәи [[Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьра]] анеилга ашьҭахь, Шәарах Ԥачалиа [[Тҟәарчал]] атеатртә кружок еиҿикаауеит. Ҳәарада, уи агәыԥ иалахәыз зегьы апрофессионалтә актиорцәа ракәымызт, аха асцена гәыла иазнеиуан. Аибашьра ашьҭахьтәи Тҟәарчал азы атеатртә гәыԥ ацәырҵра – хҭыс дуун. Ауааԥсыра аспектакльқәа рахь иныҟәон, уажәгьы Тҟәарчал «ажәытә нхацәа» иргәалашәоит урҭ аамҭақәа. Уи атеатр иахьагьы аус ауеит. Иџьбараз, абаҩхатәра дуи, аламыси, ауаҩреи злаз Шәарах Ԥачалиа ухаҿы дааугарц азы иуҳәаша аепитетқәа рацәаӡоуп. Шәарах Ԥачалиа – аҟазареи ахӡырымгареи дырҿырԥшыгоуп. Иара иаҳзынижьит акы иуцәаламҩашьо аԥсуа театри акинои рдунеи. Тҟәарчал анкьа даара зегь рыла ибеиаз қалақьын, уи атәы рҳәоит знык иадамхаргьы аибашьра ҟалаанӡа уи аҭаара иахьӡаз зегьы. Ара аҿар рыԥсшьараамҭа ахьырхыргоз аҭыԥқәа еиҿкаан. Убас иҟаз иреиуан ашахтаргылаҩцәа рыклуб, араҟа еиҿкаан адраматә кружокгьы. Уи раԥхьаӡа еиҿызкааз, напхгара азҭоз [[1955]] шықәса инаркны Асҭамыр Цыба иакәын. Ари акружок иалаз раԥхьатәи актиорцәа иреиуан Шьалуа Ҵәыџьба (анаҩс Тҟәарчалтәи атеатр напхгара азҭоз), Даҭикәа Григолиа, Вианор Какоба, Заира Амқәаб, Арда Харчлаа, Вальтер ԥачлиа, Ҷыҷыкәа Харчлаа, Теренти Қәычбериа, Иура Џьынџьал уҳәа. [[Тҟәарчалтәи аҳәынҭқарратә акомедиатә театр]] ашьақәгылараҿы ацхыраара дуӡӡа ҟарҵеит еицырдыруа Аԥсны жәлар рартистцәа: Шәарах Ԥачалиа, Мираб Ҷыҭанаа, Нур Кәарҷиа, Нурбеи Камкьиа, Шьалуа Гыцба, Сырбеи Сангәылиа (иахьа атеатр арежиссиорс иҟоу). Аха зегь раԥхьаӡа иӡбахә ҳәатәуп ари атеатр аҳәынҭқарратә ҳәа ахьӡ аиура зыбзоурахаз Шәарах Абзагә-иԥа Ԥачалиа. Раԥхьаӡагьы ари жәлар ркомедиатә театр аҟны режиссиорс иҟалазгьы иара иоуп. [[1957]] шықәсазы иқәыргылан Ԥачалиа ииҩыз акомедиа "Ачара ду". [[1958]] шықәсазы иқәиргылеит [[Ҷанба, Самсон Иаков-иԥа|Самсон Ҷанба]] идрама "Амҳаџьыр". Абри апиеса ықәыргылан [[Қарҭ]], ахаԥшьгаратә гәыԥқәа рфестиваль аҟны [[1961]] шықәсазы, убасҟан ари адраматә кружок иаиуит ахьӡ Аԥсны жәлар рдраматә театр ҳәа. 1992 шықәсазы Тҟәарчалтәи акомедиатә театр ҳәа ахьӡ ахырҵеит. Уи инамадангьы атеатр апремиера ҿыц ақәыргылара аҽазыҟаҵара иаҿын, аха усҟан иаарылаҩит ахлымӡаах жәабжь, Аԥсны ақырҭцәа ақәлеит, аибашьра иалагеит ҳәа. Атеатр актиорцәа еибашьра ицеит: ари аибашьраҿы иҭахеит актиорцәа ҿарацәа Вахтанг Матуа, Ҭамаз Ҳаџьымба, Гена Кархалаа, еибашьуан егьырҭ атеатр амаҵ азызуазгьы. Аха ус шакәызгьы, аибашьра анцозгьы дара апозициақәа рҿы аскетчқәа ықәдыргылон. Шәарах Ԥачалиа аҵыхәтәантәи исалам шәҟәқәа [[1997]], [[1998]] шықәсқәа рзы иҩу рҟны иааирԥшуеит Тҟәарчалтәи атеатр игәы шазыбылуа, уи ԥхьаҟатәи аԥеиԥшгьы игәы ишыҵхо, анапхгаҩи актиорцәеи ирабжьигоит русура шеиҿыркааша атәы, иара игәамбзиара иахҟьаны шьҭа Тҟәарчал дзаауамызт, анапхгареи азыҟаҵареи Шьалуа Ҵәыџьба ихәда иқәлоит. Анаҩс, ари атеатр акырынтә арежиссиорцәа рыԥсахит, аха Шәарах Абзагә-иԥа ихаантәи реизҳазыӷьара иахьагьы аӡбахә рҳәоит. Уи инапхгарала Тҟәарчалтәи атеатр имҩаԥнагеит Аԥсны анҭыҵтәи агастрольқәа жәпакы, [[Нхыҵ-Кавказ]]тәи афестивальқәа рҟны аԥхьахәқәа ргон. [[2001]] шықәсазы Тҟәарчалтәи атеатр Шәарах Ԥачалиа ихьӡ ахҵан.<ref>http://nl-ra.ru/images/pdf/Kalendar_2014.pdf</ref> ==Ахархәара змоу алитература== * Шәарах Ԥачалиа. Марица. Аҟәа. "Алашара", 1988ш. * Михаил Лакербай. Очерки истории абхазского театрального искусства. Сухум. Абгосиздат, 1957г. * А. Аргун. История абхазского театра. Сухум. «Алашара», 1978 г. * Алексей Аргун-Театр абхазов конца ХХ века, Сухум. "Алашара", 2001 ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/pachalia-sharax-abzagovich Пачалиа Шарах Абзагович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D4%A5achalia-sh%D3%99arax-abzag%D3%99-i%D2%A7a Ԥачалиа Шәарах Абзагә-иԥа] {{ab icon}} [[Акатегориа:Лаҵарамза 20 рзы ииз]] [[Акатегориа:1914 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:2000 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсны актиорцәа]] [[Акатегориа:Асовет актиорцәа]] [[Акатегориа:Қырҭтәылатәи актиорцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны атеатртә режиссиорцәа]] [[Акатегориа:Асовет театртә режиссиорцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]] [[Акатегориа:Асовет драматургцәа]] [[Акатегориа:СССР Жәлар рартистцәа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Жәлар рартистцәа]] [[Акатегориа:Қырҭтәылатәи ССР Жәлар рартистцәа]] [[Акатегориа:Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аусзуҩцәа]] [[Акатегориа:Удмуртиатәи адраматә театр аусзуҩцәа]] [[Акатегориа:Ԥачалиаа]] [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны арежиссиорцәа]] b4mcum8os40buqj6u0wm6g10s2axbdg 0 37682 173892 136505 2026-09-11T09:51:23Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: агьырҭгьы→егьырҭгьы 173892 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Литературно-мемориальный музей Д. И. Гулиа 35.jpg|мини|Д. И. Гәлиа илитературатә-мемориалтә музеи]] '''Д. И. Гәлиа илитературатә-мемориалтә музеи''' — Аҩны ргылан [[Гәлиа, Дырмит Иосиф-иԥа|Д. И. Гәлиа]] иааихәаз аучасткаҿы [[1912]] шықәсазы. Убри ашықәс инаркны иԥсҭазаара далҵаанӡа Аԥсны жәлар рпоет, аԥсуа милаҭ литеартуреи атеатри рышьаҭаркҩы Д. Гәлиа иҭаацәеи иареи абри аҩнаҿы инхон. Араҟа ирызҳаит уи иԥацәа – аиҳабы, еицырдыруа асовет шәҟәыҩҩы, асахьаҭыхҩы [[Гәлиа, Гьаргь Дырмит-иԥа|Гьаргь Гәлиеи]], аиҵбы – 37-тәи ашықәсқәа раан «жәлар раӷа» ҳәа ибжьадырӡыз, анаҩс Аџьынџьтәылатә еибашьраан хабарда ибжьаӡыз анџьныр [[Гәлиа, Владимир|Владимир Гәлиеи]], апоет иԥҳа заҵәы – еицырдыруаз арҵаҩы, акыр шықәса ари аҩны-амузеи еиҳабыс иамаз Т. Д. Гәлиеи. Иахьагьы аԥшәмацәа анынхоз еиԥшҵәҟьа еиқәырханы иаагоу ари аҩны амемориалтә қәыԥшылараҿы иумбарц залшом мазара дук змамыз, аҭаацәа реиҳабы ирҵаҩратәи, илитература- ҭҵаарадырратә усуреи ирыҭныҵуаз ада хашәалахәык змамыз аҭаацәа рыбзазаашьа, еилукаауеит заҟа амҽхак ҭбааз, ган рацәала еиларсыз [[аԥсуа литература]] ашьаҭаркҩы, арккаҩы Дырмит Гәлиа иусура амҽхак. Адиректор: Светлана Корсаиаԥҳа. Дырмит Гәлиа иҩны адунеи атәылақәа рҿы ирацәаны ирдыруеит, апоет сасра иҭаауан адунеи аҿы еицырдыруаз ашәҟәыҩҩцәа, акультура аусзуҩцәа, арҿиаҩцәа. Уи ари аҩны аҿы дынхон 1912 шықәса инаркны [[1960]] шықәсанӡа – иԥсҭазаара аӷьырак. Аҩны-амузеи аԥҵан [[1974]] шықәсазы апоет и-100 шықәса хыҵра инақәыршәаны. Араҟа – Д. Гәлиа дахьынхоз аҩны афотосахьа. Д. Гәлиа икабинет аҿы. Ари акабинет сасааирҭасгьы иҟан, аҩны иацҵаны иадҟаҵалан [[1949]] шықәсазы. Ара асимволтә ҵакы змоу акакәны иҟоуп иахьа уажәраанӡагьы амца зҭарҵо, ауаџьаҟ. [[Афаил:Литературно-мемориальный музей Д. И. Гулиа 18.jpg|мини|слева]] Апоет аус ахьиуаз, дзыдтәалаз астол иқәгылоуп амеланҭра, иара убас иԥа Гь. Гәлиа ҳамҭас ииҭаз ашәҟәы – [[Брокгаузи Ефрони ренциклопедиатә жәар]]; акабинет иҩнагылоуп адивани, акреслақәеи, астол гьежь хәыҷи – ари ауадаҿы акәын Д. Гәлиа аԥсуа шәҟәыҩҩцәа, иара убас еицырдыруа асасцәа лассы-лассы иахьидикылоз; аҭӡамцқәа ирҿаҟаҵоу ашәҟәықәҵарҭақәа рҿы иҟоуп Д. Гәлиа ихатәы библиотека, тематикала еиуеиԥшым ашәҟәқәа – арҵагақәа инадыркны асахьаркыратә литература аҟынӡа. Ара ихадоу еқспонатны иҟоуп авитрина иҵахҩоу [[1925]] шықәсазы иҭыжьыз Д. Гәлиа ишәҟәы «Аԥсны аҭоурых». Ари ауадаҿы игылоуп апоет иԥҳа лзы иаахәаз апианино «Лира». Азал уаахьадәылҵуа аверандаҿы игылоуп Д. Гәлиа икресла-уаргьала. Аҭӡамц аҿы икнаҳауп аукраин сахьаҭыхҩы А. Горбенко авторс дызмоу Д. Гәлиа ипортреҭ; Акоридор Д. Гәлиа ихаан сасааирҭаны иҟан. Уажәы араҟа аҭӡамцқәа рҿы икыдуп Д. Гәлиеи еицырдыруа аурыс, иара убас аҳәаанырцәтәи ашәҟәыҩҩцәеи акультура аусзуҩцәеи рпортретқәа еицҭыхны. Аҭӡамцқәа рҿы икыдуп Гьаргь Гәлиа даныхәыҷыз карандашьла иҭыхымҭақәа, иара убас уи авторс дызмоу «Аб ипортреҭ». [[Афаил:Литературно-мемориальный музей Д. И. Гулиа 14.jpg|мини]] [[Афаил:Литературно-мемориальный музей Д. И. Гулиа 31.jpg|мини]] Ара ицәыргақәҵоуп [[1954]] шықәсазы еицырдыруа аурыс шәҟәыҩҩы К. Симонов Д. Гәлиа имширазы ҳамҭас ииҭаз китаитәи ачықьмаџьа, араӡны иалху аҭаҭыныжәгақәа рсериа – урҭ зегьы ҳамҭақәоуп. Иҟоуп иара убас М. В. Морозова Д. Гәлиа ҳамҭас илҭаз амеланҭра. Гьаргь Гәлиа иаб данԥсы ашьҭахь маркатылла иамихыз ихцәы ашьыҵәра. Аеқспозициатә залқәа зегьы ашәҟәыҩҩы иусура аҟәшак налкааны, темак иазкны еиҿкаауп. Аҩбатәи аихагыла актәи азал аҿы иубоит аԥсуа ҵаралашара раԥхьатәи ахыҵхырҭа – [[1862]] шықәсазы Услар еиқәиршәаз раԥхьаӡатәи аԥсуа нбани, иара убас Бартоломеи инапхгарала [[1865]] ш. иҭыжьыз Апсуа нбани рсахьақәеи, дара аурыс ҵарауаа-аинралцәа рпортреҭқәеи. Ари азал аҿы иаарԥшуп амҳаџьырра атема, икыдуп ахсаала, ажәлар ахьынтәықәырцоз амшын агаҿа зну апортретқәа, урҭ мшынла изгоз аӷбақәа рсахьақәа, игәаҟны иҟоу ауаа амшын аԥшаҳәаҿы. Д. Гәлиа игәалашәарақәа зну анапылаҩырақәа, уи иажәеинраала «Сыԥсадгьыл»: Ари азал аҿы иара убасгьы икыдуп Д. Гәлиа иаҳәшьа гәакьа лнапала илԥаз ауарҳал хәыҷы. Ауада егьи аган зегьы аԥсуа жәлар рыбзазара атәы зҳәо амаҭәарқәа ианныркылоит: жәлар рмилаҭтә музыкатә инструментқәа – аԥхьарца, аҩымаа уҳәа, иара убасгьы аҩны ахархәара змаз амаҭәарқәа: ақәаб, амҵәышә, абҩеи ашыци ирылху амҳаҵәқәа убас егьырҭгьы. Ашә иазааигәаны, аган аҿы аҭӡаҿы икыдуп Д. Гәлиа Ашьхаруаа рышкол дшалгаз атәы зҳәо аршаҳаҭга. Иара убас ара икыдуп Гәлиа иашьа еиҵбы Иван Гәлиа иеизигоз аԥсуа лакәқәа реизга ашәҟәы. Анаҩс икыдуп Д. Гәлиа хаҭала иидыруаз, дзыҿцәажәахьаз аԥсуа жәаҳәаҩцәа ҟазацәа рфотосахьақәа. Аҩбатәи аихагыла аҩбатәи азал аҿы иаабоит Д. Гәлиа К. Маҷавариани дицырхырааны [[1892]] шықәсазы иаԥырҵаз анбан. Иара убас ара иҟоуп Д. Гәлиа аус ахьиуаз аԥсуа школқәа зегьы рсиа, асахьақәа. Д. Гәлиа аԥсуа милаҭ маҭәа ишәҵаны ипортреҭ. Анаҩс иубоит хәыҷы-хәыҷла раԥхьатәи арккаҩы иааиҵагылаз иҩызцәа рфотосахьақәа: А. М. Ҷоҷуа, Ф. Ешба, П. Ҷараиа. Ашәҟәыҩҩы Гь. Чачба ипортреҭ. Анаҩстәи аҭӡы азкуп Д. Гәлиа аҭҵааратә-аларҵәаратә литература аганахьала иеиҭагамҭакәа. Даҽа ҭӡык ааныркылоит Д. Гәлиа аԥсшәахь иеиҭеигахьаз адинхаҵаратә литература. Иара убас Аҟәатәи аепархьиа аиҳабы аԥшьаҩы Дмитри Маан ипортреҭ. Ара икнаҳауп апоет уамашәа бзиа иибоз икабеи ихҭырԥеи, иԥшәма ԥҳәыс Елена Андреи-иԥҳа лкәадыри. Аҩбатәи аихагыла ахԥатәи азал аҿы ицәыргақәҵоуп Д. Гәлиа раԥхьатәи исахьаркыратә шәҟәы «Ажәеинраалақәеи ахьӡыртәрақәеи». Авараҿы - [[1913]] шықәсазы иҭыжьыз «Арԥызбеи аԥҳәызбеи рысалам шәҟәы». Аҭӡаҿы икыдуп Дырмит Есыф-иԥеи Елена Андреи-иԥҳаи рчараҟнытә афотосахьа. Иара 37 ш. ихыҵуеит, лара – 16. Ари ауадаҿы хадара зуа еқспонатны иҟоуп - Д. Гәлиа иҭижьуаз раԥхьатәи аԥсуа газеҭ «[[Аԥсны (агазеҭ)|Аԥсны]]». Иара ара ицәыргақәҵоуп раԥхьатәи аԥсуа ажәабжь «Атәым жәҩан аҵаҟа» анапылаҩыра ацыԥҵәаха. Ари азал уанаадәылҵуа алахьеиқәҵаратә уада ыҟоуп. Уи кадифа еиқәаҵәала иҭалаҳауп, ԥенџьыргьы амам, ара ицәыргақәҵоуп Д. Гәлиа данԥсы ашьҭахь Гәлиа ипремиа алауреат Гиви Рухаӡе иҟаҵамҭоу апоет исабрада. Актәи аихагылаҿы аԥсуа шәҟәыҩҩцәа ирызку аеқспозициатә Зал ду аҿы ицәыргақәҵоуп 1920-1932 шш. рызтәи аԥсуа бызшәеи алитературеи ирызку ахрестоматиақәа, Д. Гәлиа ҳамҭас ианаршьахьаз адыргақәеи, амедалқәеи, ашәҟәқәеи. Д. Гәлиа идрама «Анаурқәа» анапылаҩратә цыԥҵәаха; [[Шьоҭа Русҭавели|Шь. Русҭавели]], Д. Чонкаӡе, Н. Некрасов рырҿиамҭақәа аԥсшәахь реиҭагамҭақәа; Д. Гәлиа иҭҵаарадырратә усумҭақәа – «Аорфографиа», «Атерминологиа», аԥсуа грамматикеи Аԥсны аҭоурыхи ирызку аматериалқәа; Иара убас ашәҟәыҭрақәа рҿы иқәгылоуп аԥсуа литература аклассикцәа рышәҟәы лыԥшаахқәа. Амузеи аҿы ицәыргақәҵоуп Д. Гәлиа иԥсы анҭаз иҭыҵхьаз ишәҟәқәа, иҩымҭақәа акык-ҩбак рҟнытә инапылаҩырақәа, ихатәы маҭәақәа, иҩыгақәа, ипортретқәа, ибиустқәа, Д. Гәлиеи, иҭаацәеи, хыԥхьаӡара рацәала исасцәеи рфотосахьақәа. Аеқскурсиақәа мҩаԥыргоит ес-ҽны, асааҭ 10. 00 инаркны 16. 00 рҟынӡа. Аԥсшьара мшқәа – асабшеи амҽышеи. Актәи аихагылаҿы иҟоуп аиԥыларақәеи алитературатә хәылԥазқәеи ахьымҩаԥысуа Азал. ==Азхьарԥшқәа== {{commonscat|D.I.Gulia Literary Memorial Museum}} * [https://www.facebook.com/people/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9-%D0%94-%D0%98-%D0%93%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B0/100063693782544/ Аофициалтә профиль] [[Акатегориа:Аҟәа ақалақь аҿы иҟоу амузеиқәа]] [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу алитературатә музеиқәа]] [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу аблахкыгарҭақәа]] hd3htq78m3xcfitse82kd5w7n14rxgx 0 37683 173891 136506 2026-09-11T09:51:19Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: нет пробела после , ×1; Шынқәба→Шьынқәба; ирыԥхьӡоит→ирыԥхьаӡоит 173891 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Lashkendar temple ruins.JPG|мини|150px|Лашькьындартәи аныха ахыжәжәара]] [[Афаил:Inal-Kuba.jpg|мини|150px|Инал-куба ашьха]] '''Аԥсны иҟоу''', ''Абжьныхак мамзаргьы'', аԥсуаа рыбжь-ныха — иԥшьоу аҭыԥқәа ҳәа иԥхьаӡоуп аԥсуа традициатә нцәахаҵарала. Аԥсны арҭ ''Абжьныхак'' ирымҵаныҳәоит аԥсуаа реиҳарак, ақьырсианцәа реиԥш аԥсылманцәагьы. Ныхацыԥхьаӡа дасу ажәла аныхаԥааҩ дамоуп. Иаҳҳәап, Дыдрыԥшь-ныха аныхаԥааҩ ааигәа иҟоу Аҷандара ақыҭа иатәу анхаҩы жәла Чычаа рыжәла иалҵыз а-Чичба иоуп. Лых-ныха — аамсҭа жәла Шьаҟрылаа дырхылҵшьҭроуп, Шьаҟрылуп. Аԥсуаа зегьы ҭоурыхла ирзеиԥшны иҟоу, зегьы зымҵаныҳәо абарҭ абжь-ныха рыдагьы, шамахамзар, аԥсуа жәлақәа зегьы ирымоуп ажьыра, ажәла зымҵаныҳәо аҭыԥ. Аԥсуаа рыҟны аныхаҟны инеины амц зҳәаз, хымԥада, дахьырхәхоит рҳәоит. Аԥсуаа реиҳарак Дыдрыԥшь-ныха зегьы иреиҳауп, зегь раасҭа амч амоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Лашькьындар ашьхаҟны аныҳәарақәа еиҭахацыркын 1990 шықәса абжьаразы. Аныҳәарақәа ирылахәуп иара убас аҳәынҭқарра анапхгаҩцәагьы. [[1992]] шықәсазы ақырҭуа-аԥсуа еибашьраан Дыдрыԥшь-ныха дамҵагыланы Анцәа диҳәеит Аԥсны Ахада Владислав Арӡынба Аԥсны дахылаԥшырц, иҟаз ашәарҭа иацәихьчарц азы. 2012 шықәса нанҳәамза 3 рзы Аҟәа ҿыц еиҭаԥҵан Аԥсны аныхаԥааҩцәа рхеилак. {| class="wikitable" |'''Аныха''' |'''Аҭыԥ''' |'''Араион''' |'''Аныхааԥаҩ''' '''(2012 шықәсазы)''' |- |'''Дыдрыԥшь-ныха''' |Дыдрыпш-ныха ашьха Аҷандара ақыҭан |[[Гәдоуҭа араион]] |Заур Чычба |- |'''Лых-ныха''' |поляна Лыхнашта, центр села Лыхны |[[Гәдоуҭа араион]] |Сергеи Шьаҟрыл |- |'''Лӡаа-ныха''' |Лӡаа ақыҭа азааигәара Пицунда |[[Гагра араион]] | |- |'''Инал-куба''' |Инал-ҟәуба ашьха Ԥсҳәы |[[Аҟәа араион]] | |- |'''Адагәа-ныха''' |Адагәа ашьха Ҵабал ақыҭан |[[Гәылрыԥшь араион]] | |- |'''Лашькьындар''' |Лашькьындар ашьха Тҟәарчал |[[Тҟәарчал араион]] | |- |'''Елыр-ныха''' |Елыр ақыҭан |[[Очамчыра араион]] |Галтер Шьынқәба |} [[Акатегориа:Аԥсны адин]] l4iwm75uowqmf1hwshn9w7geb73qv55 0 37686 173890 136521 2026-09-11T09:51:15Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: пробел перед , ; ×1 173890 wikitext text/x-wiki '''Разынбеи Михаил-иԥа Агрба''' ({{date|22|5|1913}}, [[Ҟәланырхәа]] – {{date|10|9|1980}}, [[Аҟәа]]) – аԥсуа актиор, Аԥсни Қырҭтәылеи жәлар рартист (1958). В. И. Домогаров напхгара ззиуаз раԥхьаӡатәи [[Аԥсуа драматә студиа]] даушьҭымҭоуп. [[1931]] ш. инаркны - [[Аҟәатәи аԥсуа драматә театр]] аҿы актиор. Қәҿиарала инаигӡон акомедиатәқәа реиԥш адраматә рольқәагьы. Аамҭакала АԥснытәиАҳәынҭқарратә ашәаҳәареи акәашареи рансамбль аҿы балетмеистер хадас аус иуан. Актиорк иаҳасабала, Р. Агрба асценаҿы иаԥиҵаз ахаҿсахьақәа иаарылукаартә иҟоуп: Лакоба (С. Ҷанба «Кьараз», 1931); Хлестаков (Н. Гоголь «Аревизор», 1932); Жадов (А. Островски «Ахашәалахә ҭыԥ», 1932); Наҳарбеи (М. Саркисиан «Наҳарбеи», 1934); Фрондосо (Лопе де Вега «Ауаса аӡыхь»1934); Ҟазылбақь (Мҭы Ақаҩба «Инаԥҳа Кьагәа», 1935); Данилбеқь (И. Вакели «Шамил», 1935); Ҳабашь (С. Ҷанба «Сеидыҟ», 1936); Сазонов (А. Давурин «Волковаа рҭаацәара», 1936); РОдриго (Шеқспир «Отелло», 1941); Бадри (Н. Миқава «Актриса лыбзиабара», 1946); Асқьер (У. Гаџьибеков «Аршин мал-алалан»,1949); Ушьанг (Н. Миқава, Г. Абашиӡе «Адунеи аԥшшәқәа», 1950); Гәыга (А. Токаев «Аԥҳәысҳәаҩцәа», 1951); Раит (И. Мосашьвили «Иҵаарҟәылоу ахаҳәқәа», 1953); Миловзоров (А. Островски «Харада ахара зду», 1953); Глебов (Г. Габуниа «Амра агыламҭазы», 1953), Мошкин (А. Макаионок «Агәаҵәа иамоу ахаҳәқәа», 1954); Алеқсандр (М. Горки «Аҵыхәтәантәиқәа», 1954); Кәанаҭа (Шә. Ԥачалиа «Гәында», 1955); Анри де Симон (Гь. Гәлиа «Асас еиқәаҵәақәа», 1956); Мыкыҷ (И. Папасқьыр «Ҭемыр», 1956); Захаров (М. Лакрба «Данаҟаи», 1956); Баграт (А. Хәаҭланӡиа, Хә. Џьапуа «Аца иҭоу аҳәынаԥ», 1957); Ленин (Н. Погодин «Кремльтәи акурантқәа»,1957); Влахо (И. Воинович «Афырҭын», 1958); Кәарсантел (А. Хәаҭланӡиа, Хә. Џьапуа «Аҩны аномер 12», 1958); Михаил (В. Ниниӡе «Аџьалтә ҿымҭра», 1959); Мырзаҟан (Шь. Басариа «Ажәҩан цқьа», 1961); Силон (Р. Ебралиӡе «Ҳаамҭазтәи атрагедиа», 1961); Шипучкин (А. Чехов «Аиубилеи», 1962); Алықьса (М. Чамагәуа «Иван-Аԥсуа», 1963); Иакимов (Д. Павлова «Аламыс», 1965); Баҭыршах (А. Лагәлаа «Абырскьыл»,1965); Ҭархәына (Џь. Аҳәба «Аҳақ ашәара», 1966); Бобыль (А. Островски «Ас-ҭыԥҳа», 1969); Енгстран (Г. Ибсен «Алаԥшҵашәарақәа», 1969); агубернатор (Б. Шьынқәба «Ахра ашәа», 1971); Вано (Н. Думбаӡе «Бысцәымшәан, сан!, 1974); Акрызҵазкуа Ахаҿы (А. Сухово-Кобылин «Аус», 1975); Бесс (А. Мықәба «Амра атыҩ ианакуа», 1976); Ҳабашь (Б. Шьынқәба «Нас ишышәҭахыу…», 1977); Далаҭбеи (Шь. Аџьынџьал «Аӡыхь абжьы», 1977) уҳәа убас иҵегьы. ==Ахархәара змоу алитература== * {{Ашәҟәы|Ашықәс=1976|Ажәла=Аргун|Ахьӡ=Алықса Хута-иԥа|Астатиа ахьӡ=Талант и вдохновение (Актерские портреты)|Ақалақь=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=Алашара|Адаҟьа=67|Адаҟьақәа1=}} ==Азхьарԥшқәа== *[http://www. nplg. gov. ge/bios/ka/00004974/ რაზანბეი აგრბა] [[Акатегориа:Лаҵарамза 22 рзы ииз]] [[Акатегориа:1913 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Цәыббрамза 10 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:1980 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсны актиорцәа]] [[Акатегориа:Қырҭтәылатәи ССР Жәлар рартистцәа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Жәлар рартистцәа]] [[Акатегориа:Аграа]] d8jancszw7zdytn6voux45zynlancef 0 37687 173889 136522 2026-09-11T09:51:12Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: егьурҭгьы→егьырҭгьы 173889 wikitext text/x-wiki {{Акарточка артист |ахьӡ=Азиз Рашьыҭ-иԥа Агрба }} '''Азиз Рашьыҭ-иԥа Агрба''' ({{date|2|6|1912}}, [[Ҟәланырхәа]] – {{date|6|6|1991}}, [[Аҟәа]]) — еицырдыруа [[Аԥсуаа|аԥсуа]] актиор, арежиссиор, Аԥсни Қырҭтәылеи жәлар рартист (1954), Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа алауреат (1982), Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет ааԥхьарақәа хԥа рдепутат. В. И. Домогаров напхгара ззиуаз раԥхьаӡатәи Аԥсуа драматә студиа аушьҭымҭа. 1935 ш. рзы аҵара иҵон [[Луначарски ихьӡ зху Москватәи атеатртә институт]] (ГИТИС) арежиссиортә факультет аҿы. Апрофессор В. Сахновски рҵаҩыс диман. 1931 ш. инаркны – Аԥсуа театр актиор. 1939 – 1961 ш. ш. рзы Аԥсуа театр режиссиор хадас дыҟан. А. А. иихәмархьаз иреиӷьу арольқәа иреиуоуп: Сеидыҟ (М. Лакрба «Данаҟаи», Қьалышьбеи (Г. Гәлиа «Асас еиқәаҵәақәа», Рашьыҭ (С. Ҷанба «Амҳаџьырқәа»), «Баҭаҟәа» (Г. Габуниа «Амра агыламҭазы»), Гәыдым (Д. Гәлиа Анаурқәа»), Алоу (А. Лагәлаа, Гь. Суликашьвили «Абрыскьыл»), Наҳарбеи (Шь. Аџьынџьал «Аӡыхь абжьы»), Махаз (Шә. Ԥачалиа «Гәында», Гәыдиса (А. Аргәын «Агәы ашәа»), Ақалақь Хы (Н. Гоголь «Аревизор», Забелин (Н. Погодин «Кремльтәи акурантқәа», Муромски (А. Сухово-Кобылин «Аус», Харитонов (Б. Лаврениов «Амшын ихыу рзы», Иаго (Шеқспир «Отелло», Дудукин (А. Островски «Харада ахара зду», Данден (Ж. -Б. Молиер «Жорж Данден, Нико (И. Воинович «Афырҭын»), Езоп («Езоп» Г. ФигеиредоГацы (М. Шавлохов «Аԥҳәысҳәаҩ») уҳәа егь. А. Агрба режиссиор-қәыргылаҩыс дрымоуп аспектакльқәа: М. Лакрба «Данаҟаи», «Ажәытәра иагаз» Ӡ. Дарсалиа, «Асас еиқәаҵәақәа» Гь. Гәлиа, «Амра агыламҭаз» Гь. Габуниа, «Ԥсра зқәым» Шә. Ԥачалиа, «Аца иҭоу аҳәынаԥ» Хә. Џьапуеи А. Хәаҭланӡиеи, «Ҳауа идагәада?» Шь. Ҷкадуа, «Ажәҩан цқьа» Шь. Басариа, «Отелло» У. Шеқспир, «Аҵыхәтәантәиқәа» М. Горки, «Кремлиовтәи акурантқәа» Н. Погодин уҳәа егьырҭгьы. А. Агрба автор дамоуп ақәҿиара ду зауз аҭоурыхтә драма «Леон 1(1981). А. Агрба Аԥсуа театр аҿы ақәыргылазы аԥсшәахь еиҭеигеит хыԥхьаӡара рацәала аклассикатә драматә ҩымҭақәа. Баҩхатәра дула асценатә иаԥиҵаз ахаҿсахьақәа: Креон ( Ж. Ануи «Антигона», Муромски (А. Сухово-Кобылин «Аус»), Гәыдиса (А. Аргәын «Ахәрашәа») рзы А. Агрба ианашьан Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа. А. Агрба асценаҿы қәҿиарала иаԥиҵон акомедиатәқәа реиԥш атрагедиатә хаҿсахьақәагьы. Уи  ибаҩхатәрала ирлашон философиатә ҵакыла ибеиаз аԥсихологиатә драмақәа. А. Агрба ирҿиарала еихеиҳауан ареалисттә театр атрадициақәа. Аԥсуа театр акорифеи А. Агрба ибаҟа ықәгылоуп [[Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр|С. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр]] аҿаԥхьа (аскульптор В. Џьениа, 2004 ш.). ==Азхьарԥшқәа== * [https://www.imdb.com/name/nm7452772/ Aziz Agrba – IMDb] {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Рашәарамза 2 рзы ииз]] [[Акатегориа:1912 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Рашәарамза 6 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:1991 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсны актиорцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны арежиссиорцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны атеатртә режиссиорцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны атеатр аусуҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аусзуҩцәа]] [[Акатегориа:Қырҭтәылатәи атеатр аусуҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет актиорцәа]] [[Акатегориа:Асовет режиссиорцәа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Жәлар рартистцәа]] [[Акатегориа:Қырҭтәылатәи ССР Жәлар рартистцәа]] [[Акатегориа:Аграа]] 5skd3rcdoiiq30bp69c62c4lui3kwxc 0 37688 173888 136523 2026-09-11T09:51:08Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: Қәырҭтәыла→Қырҭтәыла 173888 wikitext text/x-wiki '''Минадора Иван-иԥҳа Зыхәԥҳа''' ({{lang-ru|Минадора Ивановна Зухба}}; {{date|20|9|1909}}, [[Гәымрышь]] – {{date|29|11|1997}}, [[Аҟәа]]) – иналукааша [[Аԥсуаа|аԥсуа]] актриса, Аԥсны жәлар рартист (1955), Қырҭтәыла жәлар рартист (1958). [[1935]] ш. инаркны – Аԥсуа профессионалтә театр актриса. [[1939]] ш. далгеит [[Шь. Русҭавели ихьӡ зху Қарҭтәи академиатә театр]] аҿы еиҿкааз атеатртә студиа. М. Зыхәԥҳа ԥсабарала илылаз актиортә баҩхатәра иабзоураны, аханатә инаркны қәҿиарала лнапаҿы иаалгеит актиортә ҟазара акәама-ҵамақәа. Уи асценаҿы лцәырҵра – хҭыс дуны иҟалеит [[ХХ-тәи ашәышықәса]]зы аԥсуа театртә ԥсҭазаараҿы. М. Зыхәԥҳа аԥсуа театр еиуеиԥшым аспектакльқәа рҿы хыԥхьаӡара рацәала иаԥылҵеит зымҽхак ҭбааз, ган рацәала инарҵауланы иаарԥшыз - Аԥсуа ԥҳәыс, Ан лхаҿсахьа. Еиҳаракгьы актриса илықәҿион зыԥсҭазаараҿы амыҟәмаба рацәа зхызгахьоу, аԥышәара дуқәа рхысра зқәашьхаз анацәа рхаҿсахьақәа раарԥшра. Иара убас актриса қәҿиарала иналыгӡон акомедиатә хаҿсахьақәагьы. Актриса асценаҿы иаԥылҵаз рахьтә ирацәоуп асоветтә аԥсуа театртә ԥсҭазаараҿы ицәырҵраны иҟалақәаз: Анна (А. Давурин Волковаа рҭаацәара», 1936); Цира (Н. Миқаа, Гь.Абашиӡе «Адунеи аԥшшәқәа», 1939); Гәында (Гь. Гәлиа «Афырхаҵа ихра», 1943); Минаҭ (М. Шавлохов «Аԥҳәысҳәаҩ», 1945); Ҳанума (А. Цагарели «Ҳанума», 1945); Зиза (Шә. Ԥачалиа «Ачара ду», 1947), Камаҷыҷ (А. Лашәриа «Гәыкала абзиабара», 1947); Ҟарамсада ( Шә. Ԥачалиа «Салуман», 1949); Ан (Шь. Габисқьириа «Хҩык аиҩызцәа», 1950); Кама (Гь. Мдивани «Зымчхара ӷәӷәоу», 1951); Гортензиа (К.Гольдони «Асасааирҭа аԥшәма ԥҳәыс», 1952); Ан (И.Мосашьвили «Иӡаарҟәрылоу ахаҳқәа», 1953); Галчиха (А.Островски «Харада ахара зду», 1953); Шьоуҳар (Гь.Габуниа «Амра агыламҭазы», 1953); Софиа (М.Горки «Аҵыхәтәантәиқәа», 1954); Есма (Гь.Гәлиа «Асас еиқәаҵәақәа», 1956); Зеинаб (А. Сумбатов-Иужин «Аԥсахра», 1956); Цақәа А. Хәаҭланӡиа, Хә. Џьапуа "Аца иҭоу аҳәынаԥ", 1957); Анду (Шь. Ҷкадуа "Ҳауа идагәада?", 1958); Медеиа (Еврипид "Медеиа", 1959); Ан (Г. Лорка "Ишьаарҵәырахаз ачара», 1964); Мадина (А. Лагәлаа «Абрыскьыл», 1966); Елена (Д. Павлова «Аламыс», 1966); Гәыдихан (Д.Аҳәба «Аҳақ ашәара», 1966); Ҳадиџьан (Р.Гамзатов «Ашьха ҭыԥҳа», 1968); Викторина (Ж.Робер «Мари-Октиабр», 1969); Ҳәшьаду (А.Сухово-Кобылин «Аус», 1975); Минуца (А.Аргәын «Ахәрашәа», 1975); Сирануш (В.Петросиан «Ухьанҭоуп, уара, Гиппократ ихылԥа», 1978); Ҳалида (А.Мықәба «Ашәқәа зегь анаарту», 1979); Кесариа (О. Иоселиани «Ауардын хышәҭаанӡа», 1980); Аԥҳәыс бырг (Ф. Диурренмат «Аԥҳәыс бырг лаара», 1982); Адица (Шь. Аџьынџьал «Аӡыхь абжьы», 1982); Насиа (Б. Шьынқәба «Ацынҵәарах», 1986); Аԥҳәысеиба (Шь. Аџьынџьал «Март ԥшьба», 1987) уҳәа егьырҭгьы. Хыԥхьаӡарала рацәала актриса иаԥылҵаз ахаҿсахьақәа акрызҵазкуа ҟазаратә хҭысқәаны аԥсуа профессионалтә театр аҭоурых аҿы наӡаӡа иаанхоит. ==Азхьарԥшқәа== * [https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/sov/242957/bio/ МИНАДОРА ЗУХБА]. Кино-театр. [цит. 2024-03-10]. {{ru icon}} * [https://sputnik-abkhazia.ru/20190930/Minadora-Zukhba-tragedii-na-stsene-i-v-zhizni-1028510811.html Минадора Зухба: трагедии на сцене и в жизни]. Спутник Аԥсны. {{date|30|9|2019}}. {{ru icon}} * Барганџьиа, Саид. [https://www.abaza.org/abk/minadora-zykhupkha-astsenakh-ltsyrtsra-pstazaarak-iayusuan Минадора Зухба: каждый выход на сцену – как целая жизнь]. [[Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресс]]. {{date|30|9|2019}}. {{ru icon}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1909 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Цәыббрамза 20 рзы ииз]] [[Акатегориа:1997 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Абҵарамза 29 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсны актиорцәа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Жәлар рартистцәа]] [[Акатегориа:Қырҭтәылатәи ССР Жәлар рартистцәа]] [[Акатегориа:Зыхәаа]] t1yqms1esnjy5lxs2lgu5fm5641k4f7 0 37689 173887 171579 2026-09-11T09:51:04Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: пробел перед , ; ×1; асакьаркыратә→асахьаркыратә; аиститут→аинститут 173887 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Алықьса Хәыта-иԥа Аргәын |даҽа ахьӡ=Алексей Хутович Аргун |афото=Аргун Алексей Хутович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Алықьса Хәыта-иԥа Аргәын |аира арыцхә={{date|10|4|1937}} |аира аҭыԥ=[[Тҟәарчал]] ақалақь, [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]] |аԥсра арыцхә={{date|29|6|2008}} |аԥсра аҭыԥ=[[Аҟәа]] ақалақь, [[Аԥсны]] |аусура=аԥсуа ҟазараҭҵааҩы, атеатрҭҵааҩы, ашәҟәыҩҩы, адраматург, ауаажәларратә усзуҩы }} '''Алықьса Хәыта-иԥа Аргәын''' ({{lang-ru|Алексей Хутович Аргун}}; {{date|10|4|1937}}, Аԥсны, [[Тҟәарчал]] ақалақь – {{date|29|6|2008}}, Аԥсны, [[Аҟәа]] ақалақь) – аԥсуа ҟазараҭҵааҩы, атеатрҭҵааҩы, ашәҟәыҩҩы, адраматург, ауаажәларратә усзуҩы. Аҟазараҭҵаара адоктор, апрофессор (1991). Аԥсны аҟазара зҽаԥсазтәыз аусзуҩы (1982). СССР-и (1982) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла, Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла (1999), Аԥсны акомпозиторцәа Реидгыла алахәыла. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (2007; арҵага шәҟәы «Художественная культура абхазов» азы). Ианашьоуп «Ахьӡ-Аԥша» аорден аҩбатәи аҩаӡара (2007). Дыҩуан аԥсышәалеи урысшәалеи. ==Абиографиа== Тҟәарчалтәи актәи абжьаратәи ашкол даналга дҭалоит А. В. Луначарски ихьӡ зху атеатртә ҟазара аҳәынҭқарратә институт (иахьа - Урыстәылатәи атеатртә академиа) (1965), абри аинститут аҟны ауп акандидаттәи адоктортәи диссертациақәа ахьихьчазгьы. Аус иуан ақыҭа рҵаҩыс, Очамчыратәи акультура араионтә ҩны асахьаркыратә напхгаҩыс (1958) диаргоит. 1970 ш. инаркны Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә музеи адиректор ихаҭыҩуаҩыс дыҟан, аамҭакала алекциақәа дрыԥхьон А.М. Горки ихьӡ зхыз Аԥснытәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аҟны. 1972 ш. ианвар 7 нахыс Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә музеи адиректорс дҟалоит. 1973 ш. ииуль 15 рзы С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр адиректорс днаргоит. 1973 анҵәамҭа инаркны 1986 ш. азынӡа Аԥсны акультура аминистр имаҵура дахагылан. Уи нахыс Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵаара аинститут аҟазара аҟәша деиҳабын, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилософиеи акультурологиеи ркафедра аҟны профессорын. Заа дазҿлымҳахеит алитература. 1965 ш. инаркны 2007 ш. азынӡа А. Аргәын ажурнал «Алашара» аҟны икьыԥхьит ановеллақәа быжьқәа, еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵанакуа адраматә ҩымҭақәа жәиԥшь. С.И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҟны иқәдыргылон ипиесақәа, иара убас ԥыхьатәи СССР ареспубликақәа жәпакы ртеатрқәа рсценақәа рҿы. А. Аргәын жәаба инареиҳаны асахьаркыратә ҩымҭақәа реизгақәа дравторуп, иара убас алитература-критикатә уҳәа астатиақәа. Урҭ ркьыԥхьуан аԥсышәалеи, урысшәалеи, қырҭшәалеи абарҭ аҭыжьымҭақәа: «Алашара», «Аԥсны аҟазара», «Собчаҭа Хеловнеба», «Театралури моамбе», агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны» уҳәа рҟны. Ҩажәа инареиҳаны аҭҵаарадырратәи аҭҵаарадырратә-популиартәи усумҭақәа ҭижьит аԥсуа театри, атеатри акинои рактиорцәеи, арежиссиорцәеи, амилаҭтә культура егьырҭ аусзуҩцәеи, арҿиаратә коллективқәеи аҟазареи ртеоретикатә проблемақәа ирызкны. ==Абиблиографиа== *асахьаркыратә ҩымҭақәа: аԥсышәала: Апиесақәа реизга. Аҟәа. 1975. *Ашьхақәа амшын иӡааԥшылоит. Апиесақәа. Аҟәа, 1980. *Ҿамҩак аӡы. Апиесақәа. Аҟәа, 1984. *Атама гәаӷь. Ановеллақәа. Аҟәа, 1987. *Редед. Ановеллақәеи апиесақәеи. Аҟәа, 1991. *аурысшәахь аиҭагақәа: Песнь о сердце: Драма в 2-х частях, 6-ти картинах. М.: ВААП, 1977. *Песнь о сердце: Драма в 2-х частях, 6-ти картинах. М., 1979. *Горы смотрятся в море: Драма в 2-х частях. М.: ВААП–Информ, 1982. *Глоток воды. Пьеса-сказка: В 2-х действиях. М.: ВААП–Информ, 1983. *Да не угаснет мой очаг (Лирические и грустные сцены из жизни абхазского села): В 2-х действиях. М.: ВААП–Информ, 1983. *Горы смотрятся в море. Пьесы. М., 1986. *Дом горел, и песню пели... Новеллы. М., 1990. *Абхазия: ад в раю... (Беседы с погибшим сыном Баталом). Сухум, 1994. *Редед — князь адыгов. (Историческая новелла). Сухум, 1994. *аҟазараҭҵааратә усумҭақәа, аԥсышәала. *Имааԥсаӡо агәы. Аҟәа, 1968. *Ицәажәо аблақәа. Аҟәа, 1970. *Аестетика адунеи. Аҟәа, 1995. *урысшәала: Абхазский театр. Сухуми, 1976. *История абхазского театра. Сухуми, 1978. *Абхазский государственный ордена «Знак Почета» драматический театр им. С. Я. Чанба. Сухуми, 1981. *Абхазский театр и фольклор. Тбилиси, 1986. *Шарах Пачалиа — народный артист СССР. Сухуми, 1989. *Шарах Пачалиа в роли короля Лира. Сухум, 1995. *Константин Ковач и абхазская песня. Сухум, 1995. *Софа Агумаа (Рассказ о творческом пути актрисы). Сухум, 1995. *Эдуард Бебиа и ансамбль «Шаратын». Сухум, 1996. *Василий Царгуш и Госансамбль песни и танца Абхазии. М., 1997. *Шалва Гицба. О творческом пути актера. Сухум, 1997. *Поет ансамбль абхазских долгожителей «Нартаа». Сухум, 1999. *Народные танцы абхазов. М., 1999. *Дирижирует Вадим Судаков. М., 2000. *Поэтесса абхазской сцены. О творчестве народной артистки Абхазии и Грузии Анны Аргун-Коношок. Сухум, 2005. *Ткуарчальский Абхазский государственный театр комедии им. Ш. Пачалиа. Сухум, 2005. *Художественная культура абхазов. Сухум, 2006. *Многоликий Джарнас. Сухум, 2007. *қырҭшәала: Азиз Агрба. Қарҭ, 1970. *Михаил Кове. Қарҭ, 1970. *Шәарах Ԥачалиа. Қарҭ,1970. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/argun-aleksej-xutovich Аргун Алексей Хутович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/arg%D3%99yin-alyi%D2%9Bsa-x%D3%99yita-i%D2%A7a Аргәын Алықьса Хәыта-иԥа] {{ab icon}} * [https://web.archive.org/web/20131109205524/http://www.mkra.org/ministerstvo/exministr/704/ Аргун Алексей Хутович (1937—2008)] на сайте Министерства культуры Республики Абхазия. * [https://web.archive.org/web/20160304222201/http://www.abigi.org/about_authors/argun_a_kh.php Аргун Алексей Хутович.] [[Акатегориа:1937 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 1 рзы ииз]] [[Акатегориа:2008 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Ԥхынгәымза 1 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР аминистрцәа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]] [[Акатегориа:Аргәынаа]] [[Акатегориа:Аԥсны акомпозиторцәа]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 10 рзы ииз]] [[Акатегориа:Рашәарамза 29 рзы иԥсыз]] 4xfyx1p0rsgt1d01h34mznh2gd5yrev 0 37693 173886 152058 2026-09-11T09:51:00Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: «в. д.HGЯO»→«в. д.» 173886 wikitext text/x-wiki [[File:New Athos cave (3338661608).jpg|thumb|Афон ҿыцтәи аҳаԥы]] '''Афон ҿыцтәи аҳаԥы''' ({{lang-ru|Новоафонская пещера}}, {{lang-ka|ახალი ათონის მღვიმე}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[Аҳаԥы|аҳаԥ]] дуқәа ируакуп, [[Афон Ҿыц]] адгьылҵакыраҿы ишьҭоуп, убри азоуп ас еиԥш ахьӡгьы замоу. Ивертәи ашьха ашьапаҿы иҟоуп. 1 млн м³ иҟоу акарсттә цәырҵратә гәаҩарақәа амоуп. Аусура ҳәаақәнаҵоит ареспубликатә наплакы «Афон Ҿыцтәи акомплекс», [[Аԥсны Аҳәынҭқарра атуризм аминистрра]]. Атуристцәа аҭаартә еиԥш аҭагылазаашьа амоуп. Аҳаԥы аҭаларҭаҿы ишьҭаҵоуп аихамҩа - атоннель, еиҭаҵуа арельстә еилазаара мҩақәызҵо. Аҳаԥы азааигәара иҟоуп [[Афон Ҿыцтәи аберҭыԥ]]и, [[Симон Кананит|Симон Кантә]]и иуахәамеи. ==Аҟазшьарбагақәа== * Аҵаулара: 183 м * Амҽхак: 1 млн м³ * Ианаартыз ашықәс: 1961 * Ахаҭара: ажьакца-ҿыӡәӡәааратә * Иахыԥхьаӡалоу: ахылҵшьҭра акьырлыхқәа * Аҭаларақәа рхыԥхьаӡара: 4 * Ауадаҩра акатегориа: 2А * Аҭааҩцәа рзы иахьыманшәалоу: 1500 м * Алашарбага: Ифымцарку * Асаит: afon-cave.ru * Аишьҭаргылара: 43°06′02″ с. ш. 40°47′26″ в. д. * Атәыла: Аԥсны Аҳәынҭқарра ==Аҭоурых== Аҳаԥы аҭаларҭа гәеиҭеит [[Смыр, Гиви Шалва-иԥа|Гиви Смыр]], [[1961]] ш. азы. Уи шииԥшааз атәы реиҳәеит [[Аҳаԥыҭҵаара|аспелеологцәа]]. 1961 ш. [[ԥхынгәымза 14]] рзы, ақәыларатә гәыԥ аилазаара: [[Таташиӡе, Зураб Константин-иԥа|Зураб Тинтилозов]] (агәыԥ анапхгаҩы), Гиви Смыр, Арсен Окроџьанашьвили, Борис Гьергьедаа,<ref>{{cite web |title = Шаги под землёй |author = Л. Лернер |url = https://www.vokrugsveta.ru/vs/article/5367/ |lang = ru |website = «[[Вокруг света]]» |date = 1975-10-01 |access-date = 2021-12-09 |archive-date = 2021-05-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210509010307/https://www.vokrugsveta.ru/vs/article/5367/ }}</ref> аҵеџьқәа рӡеихыҽҽа иахысны, раԥхьаӡа акәны 135 м. аҵаулара змаз "Анаҟәаԥиа" азал ахь анеира рылдыршеит  (азал "Аԥсны").  Убри анаҩс иаартын аҳаԥы анаҩстәи азалқәа. [[1975]] ш. инаркны аҳаԥы  аԥсшьаҩцәа аҭаауа иалагеит. Афон Ҿыцтәи аҳаԥы шьақәгылоуп азалқәа жәба рыла, урҭ рахьтә фба рҟны еснагь аныҟәарақәа мҩаԥысуеит, залк аҭҵааратә усурақәа рзы иаанкылоуп. Азалқәа раԥхьатәи рыхьӡқәа ҩынтә аҿыц хьӡқәа рыла ирыԥсаххьеит: 1975 ш. аԥсшьаҩцәа рзы аныҟәарақәа ирылагаанӡа, иара убас ақырҭуа-аԥсуа еибашьра ашьҭахь 1992-1993 шш.<ref>{{cite web |author = |url = http://www.abhaztur.com/upload/files/peshhera_2.jpg |title = Схема Новоафонской пещеры |url-status=dead |lang = ru |website = АбхазТур |access-date = 2021-12-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180106103509/http://www.abhaztur.com/upload/files/peshhera_2.jpg |archive-date = 2018-01-06}}</ref> Азалқәа рыхьӡқәа, ҳазҭагылоу аамҭазы ирыдкылоу:<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = https://allscales.ru/abkhazia/sights/other/novoafonskaya-peshhera.html |title = Новоафонская пещера: сколько стоит вход и что посмотреть внутри? |website = «Эко Абхазия» |date = 2020-12-14 |access-date = 2021-12-09 |archive-date = 2021-07-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210730074550/https://allscales.ru/abkhazia/sights/other/novoafonskaya-peshhera.html }}</ref> * азал "Анаҟәаԥиа" (ари азал аҟны иҟоуп аӡаҵаҟатәи аӡҭачқәа ҩба: Анатолиа, Аиаҵәа, уажәы - азал "Абхазия", азал "Аԥсны"); * "Амҳаџьырқәа" рзал ( "Аспелеологцәа" рзал, уаанӡа еиуеиԥшым ҩзалкны иҟан - " Ақырҭуа спелеологцәа" рзал, "Иқәӡаауа аӡҭачы" азал); * азал "Нарҭаа" (азал "Нарҭаа", араҟа иҟоуп ахԥатәи аӡҭачы, Ихьӡыдоу, иара убас аҽыџь "Абнацә", раԥхьаӡа хьӡыс иаман "Абжьқәа" рзал,  Ажанелиусқәа рзали, аҽыџь "Абнацәи"); * "Акораллиттә бжьындахы (агалереиа) ( уи иаҵанакуеит  аԥхьатәи  "Ахрезантемақәа" рзал  , " Агиԥстә" ҽыџь, абжьындахы "Ахаҳәтә шәҭқәа"); * "Аспелеологцәа" рзал ( зегь реиҳа иҳараку азал,  азал  Аԥсар"); * Гиви Смыр ихьӡ зху азал ( иара убас идыруп "Аҟәа" азал ҳәа, раԥхьатәи ахьӡ  - азал  "Фантазиа" ); * азал "Аҩхаа" ( уаанӡа агалереиа хьӡыс иаман "Каньон", иара убас агалереиа "Абашҳатә ӡыхкыра"); * азал "Аԥхьарца" (аԥс. Аԥҳьарца - ҩрахәыцк змоу амилаҭтә музыкатә инструмент;  уаанӡа - азал "Ивериа",  уажәы - азал " Аҿартә"); * азал  "Аԥсны"  (раԥхьатәи ахьӡ "Каскад", анаҩс азал "Тбилиси"); * Агеликтә ҽыџь ( иара убас иаду аҽыџь "Гуров"). Аекскурсиатә ныҟәарақәа ирыҵаркуеит абарҭ азалқәа: "Анаҟәаԥиа", "Амҳаџьырқәа" , "Нарҭаа", "Акораллиттә ҽыџь", "Аҩхаа", "Аԥхьарца", "Аԥсны". "Аԥхьарца" азал аҟны зны-зынла амузыкатә концертқәа мҩаԥыргоит.  Агелектитә ҽыџь аҭҵаарадырратә усурақәа рзы рхы иадырхәоит. ==Аинтерес змоу ахҭысқәа== * Аҳаԥы раԥхьатәи аартҩы - Гиви Шьалуа-иԥа Смыр, 1961ш. (1946-2016), 2001ш. инаркны Афон Ҿыцтәи аҳаԥы акомплекс директорс даман. *  Аҳаԥы зегь реиҳа идуу азал - "Амҳаџьырқәа" рзал. Аура - 260 метра, аҳаракыра - 50 метра иназынаԥшуеит, аҭбаара - 75 метра аҟынӡа ыҟоуп. Ас еиԥш иҟоу аура алыршахоит "Аспелеологцәа" рзали, "Иқәӡаауа аӡҭачы" азали акны иуԥхьаӡар.  Ари аҩыза аҭагылазаашьаҿы еиуеиԥшым агәаанагарақәа  аҭыԥ шрымоугьы,    Аԥсны иҟоу азал дуқәа иреиуам.  Аҩаӡара ашәага-загала  Аԥсны  иҟоу аҳаԥы азалқәа рахьтә ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит (  Снежнаиа аҳаԥы аҟны иҟоу  "Аҳ  итәарҭа" азал  анаҩс, аура - 309 м, аҭбаара - 110 м, аура - 40 м), азал "Икс" (убригьы Снежнаиа аҳаԥы аҟны  -270 м-70м, 58 м.иҟоу аура аҟны). * Афон Ҿыцтәи аҳаԥы аурагьы амҽхак аҭбааралагьы Аԥсны зегьы иреиҳау аҳаԥқәа ирхыԥхьаӡалам. * Аҳаԥы зегь реиҳа еиҳау азал - "Аспелеологцәа" рзал, аура 97 метра ыҟоуп. * Аҳаԥы зегь реиҳа иԥшӡоу азалқәа -  Гиви Смыр ихьӡ зху азал, "Анаҟәаԥиа", Агеликтитә ҽыџь, Акоралликтә галереиа ( "Ахаҳәтә шәҭқәа" ргалереиа). * Азал  "Анаҟәаԥиа" аҟны зегь реиҳа иблахкыгоуп аӡҭачы "Анатолиа". Аӡҭачы амҽхак 1000 м² ыҟоуп, аҵаулара 26 м, аӡы аҟәандара 10 гр.цель. Абри азал аҟны иҟоуп  "Аӡиа иаҵәа" -1250 м². * "Агеликтитә ҽыџь" азал аҟны, аҭҵаарадырратә усзуцәа рзы иаанкылоуп, хыԥхьаӡара рацәала ацәыкәбартә цәырҵрақәа амоуп - агеликтит. Анаҩс иҟоуп ахаҳәтә ӡхыҽҽа "Аԥсны", аура - 20 м, аҭбаара - 6 м.   * Афон Ҿыцтәи аҳаԥы иамоуп аҭаларҭақәа ԥшьба, хԥа урҭ рахьтә иԥсабаратәқәам ( Азалқәа "Анаҟәаԥиа", "Аԥсны" рҟны адгьылаҵаҟатәи аихамҩатә станциақәа рыла инеиуеит), иара убас, "Иқәӡаауа аӡҭачы" аҟынтә ҷыдала иагәылгоуп аӡы мҩахызго агалереиа.   Иамоу аҭаларҭаҵәҟьа убарц алшоит  "Анаҟәаԥиа"  азал аҭуан аҟны, аханатә иахьынтәиҭалаз.  Ақәыԥшылара Ешыра ақыҭа иадуп, ахыбгалара ҵаула асахьа  аманы. * Аҳаԥы аҵакыраҿы имҩаԥысуеит  Д. С. Ермаков ироман  "Алашәқәа" ахҭыс ", "Метро-2033" асериа аҟынтә иаагоу. * Аҳаԥы аҟны  идырбан афильм «Приключения Тома Сойера и Гекльберри Финна»  аепизод, 1981ш. СССР. * 1994 ш. рзы, Ида астероид аҟны акратерқәа руак аҳаԥы аҳаҭыр азы ахьӡ ахҵоуп, адиаметр 0,8 км.<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/75;jsessionid=DF993B7C410646801B7BF91246AB95CA |archive-url = https://web.archive.org/web/20201129030045/https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/75;jsessionid=DF993B7C410646801B7BF91246AB95CA |archive-date = 2020-11-29 |title = Имена собственные на объектах Солнечной системы. |access-date = 2019-12-11 }}</ref>. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} ==Азхьарԥшқәа== {{commonscat|New Athos Cave}} *[https://web.archive.org/web/20061103234848/http://dp.abhazia.com/cave.html Афон Ҿыцтәи аҳаԥы асаит] – архивтәра *[https://www.showcaves.com/english/ge/showcaves/NovyAfon.html Афон Ҿыцтәи аҳаԥы showcaves.com асаит ахь] {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу аҳаԥқәа]] [[Акатегориа:Аҳаштә ҳаԥқәа]] [[Акатегориа:Аекскурсиатә ҳаԥқәа]] [[Акатегориа:Аԥсны агеографиа]] [[Акатегориа:Гәдоуҭа араион]] [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу аблахкыгарҭақәа]] [[Акатегориа:Афон Ҿыц]] f6e3cs3ndmuozvov1izcs1vld44ggak 0 37698 173884 164066 2026-09-11T09:50:56Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: нет пробела после . ×1 173884 wikitext text/x-wiki [[Афаил:2014_Suchum,_Ruiny_antycznej_Dioskurii.jpg|справа|420x420px]] '''Аҟәа абаа''' — [[Аԥсны]] [[аҳҭнықалақь]] [[Аҟәа]] адгьылҵакыраҟны иҟоуп, иргылоуп [[Антикара|антикатәи]] аамҭазы, усҟан иара [[Себастополис]] ахьӡын. == Аҭоурых == === Антикатәи аамҭа === [[Абаа]] II ашә. ҳ.ҟ. аурымқәа идыргылеит аԥшаҳәатә хырӷәӷәарҭа аҳасабала Себастополис ахьыӡҵаны. Уи атәы аҳәоит 80-тәи ашықәсқәа рзы Аҟәа абаа аҭӡаҟны ахаҳәцәы ианыз аҩырагьы. Уа иарбан [[134]] шықәсазы [[аурым император]] [[Адриан]] инапынҵала иаҭааз, абри ахаҳәцәы аҩыра анҵаны абаа аҭӡы иадызҵаз еицырдыруаз аныҟәаҩ, ашәҟәыҩҩы [[Арриан|Флави Арриан]] ихьӡ. Себастополис археологиатә ҭҵаара ааиԥмырҟьаӡакәа имҩаԥысӡомызт.<ref name="автоссылка450">{{cite web|URL=https://cyberleninka.ru/article/n/planirovka-i-arhitektura-antichnogo-sebastopolisa|last=Гунба|first= Б. М.|title=Планировка и архитектура античного Себастополиса|year=2004|publisher=Проблемы истории, филологии, культуры|pages=424–433|issn=1992-0431|archivedate=2021-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506162243/https://cyberleninka.ru/article/n/planirovka-i-arhitektura-antichnogo-sebastopolisa}}</ref>. Себастополис ақалақьтә ԥсҭазаара иаскьаҳәымҭаҟны иҟан II ашә. ҳ.ҳ. аҩбатәи азбжазы; IV ашә. анҵәамҭа V ашә. алагамҭазы Себастополис аԥсҭазаара есааира ишьхныԥсыло иалагоит, V ашә. ақалақь ԥасатәи аҵакы ацәыӡуеит.<ref>{{Ашәҟәы|Ажәла=Воронов|Ахьӡ=И. Н.|Автор изхьарԥш=Воронов, Иури Никәала-иԥа|Астатиа ахьӡ=Научные труды в семи томах|Атом=2|Ақалақь=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=[[Дырмит Гәлиа ихьӡ зху аԥсуаҭҵааратә институт]]|Адаҟьақәа=610}}</ref> [http://apsnyteka.org/file/Voronov_Yu_Nauchnye_trudy_v_7_tomah_T-2.pdf] Себастополис имҩаԥгаз аԥшаарақәа иаадырԥшит аҭыԥантәи аматериалтә культуреи еиҳа изаатәу аҭыԥантәи аформақәеи ирыбжьаз итрадициатәу агенетикатә еимадара, убри аан иԥшаан аимпорттә амфортә нышәаԥшьӡи, алакҟаԥшьи асаркьа чысмаҭәеи хыԥхьаӡара рацәала. Ара аргылаҩцәа аурым хаҳәеиқәҵашьа рхы иархәаны идыргылон абаа ӷәӷәақәа. Ари зегьы иаҳәоит Аԥсны абри аамҭазы антикатә культуратә дунеи аҿықәахьтәи аган ишатәызгьы, уи ҳтәыла аладатәи егьырҭ араионқәеи реиԥш, иара иахәҭакны ишыҟаз. Себастополис анышьақәгыла инаркны 100 ш. рнаҩс ахәаахәҭратә центр дуны иҟалоит; уи азы шаҳаҭра руеит иара аҵакыраҟны ицәырҵыз археологиатә ԥшаахымҭақәа, анхарҭатәи, ауаажәларратәи, акультуратәи хыбрақәа. Ирантәи-византиатәи аибашьраан [[VI-тәи ашәышықәса]] актәи азбжазы Себастополис абаа аҭыӡқәа хырбгалан, аха VI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы византиатәи аимператор [[Иустиниан I|Иустиниан Август]] ихаан, урҭ еиҭашьақәыргылан. Ашьҭахь, XI—XV ашә.-қәа рзы аҭыӡқәа ԥсахны ишьақәыргылан. === XIX ашә.=== [[1858]] шықәсазы, асултан Мурад ихаан, аҭырқәцәа [[Аҟәа]] абаа арратә база алхны еиҭакны еиҭашьақәдыргылеит, ари зырҵабыргуа акәны иҟоуп агәашәқәа рхыхь иҭаԥҟаны иану аҩыра. Абаа аҭыӡқәа инарываршәны ажрақәа ҟарҵеит, ахәаҳә ықәырҵеит, аӡы ҭарҭәеит. Абаа ахьӡгьы ԥсахын [[Сухум-кале]] ҳәа. Арантә аҭырқәцәа Аԥсны ауааԥсыра ирықәланы идырҳәлон. XVIII ашәышықәсазы абаа Аԥсны амчра знапаҿы иҟаз аҭауад [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|Қьелешь Чачба]] (Қьелеш-беи Шервашиӡе) итәарҭаны иҟалеит. Иара [[1808]] шықәса [[лаҵарамза 2]] рзы дыршьит. [[1810]] шықәсазы абаа [[Аурысцәа|аурысқәа]] иааныркылеит, убри инаркны [[аҭырқәцәа]] Аҟәа иалҵит. [[Афаил:Сухумская крепость 05.jpg|мини|слева]] XIX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы абаа агарнизон ашьаҟауаа рротақәа ҩбеи абаатә [[артиллериа|артиллериеи]] рыла ишьақәгылан. Аҩныҵҟа ргыламҭақәак ыҟан абаа аҭӡы аасҭа илаҟәны. Аладатәи агәашәқәа рынҭыҵ ҩ-цәаҳәакны еишьҭаргыланы адәқьан хәыҷқәа гылан. Ахыхьчаратә ргыламҭақәа иаарыкәыршаны ӡрычран, уи ипылпылуа ашыӡ кәыбры аман. Аӡымҩангагақәа хырбгалан аҟнытә асолдаҭцәа аӡы ҟьашь ржәыр акәын. 40-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы, аинрал [[Раевски, Николаи Николаи-иԥа|Н. Н. Раевски]] иаԥшьгарала, аӡрычрақәа рҭарбара иалагеит. Абри аамҭазы Аҟәа абаа ԥшьыркца иашаны, аҭӡы шәпа ду зкәыршаны иҟаз акыр иӷәӷәаз ргыламҭан, ҭыԥқәак рыҟны аамҭа ихнарбгалеит, џьара-џьара [[1853]]—[[1856]] шш. [[Ҟрымтәи аибашьра]]ан – аҭырқәцәа. Абаа ашҟа анеирҭақәа ҩба аман — мрагыларахьынтәи мраҭашәарахьынтәи. Ԥаса абаа аҭаларҭа зыхьчоз аихатә гәашәқәа амаӡам. Абаа аҩныҵҟа аказарма лаҟәқәа рыҟны артиллериатә гарнизон ыҟан, ара иара убас акоменданттә напхгарагьы тәан, иҟан иара убас ажәытә ныҳәарҭеи аофицерцәа рыҩнқәеи. Урҭ лаҟәқәан, адәахьала аказармақәа излареиԥшмыз ҳәа акгьы ыҟамызт, ақәа ркылсуан иажәхьан азы. Аҳратәра аколониалтә режим аӷәӷәахара иахҟьаны [[1866]] шықәсазы [[Аԥсны]] аҩада-мраҭашәарахьтәи аган аҟны жәлар (анхацәа) рықәгылара ҟалеит. Ҩ-нызқь инарзынаԥшуа ауаа Аҟәа инеины инадгылеит, ԥхынгәымза 28 рзы ақалақь рнапаҿы иааргеит. Аҳ игарнизон абаа иҭатәан аҿыҵәахны; аа-нызқьҩык рҟынӡа ацхырааразы инашьҭыз иқәгылаз анхацәа ирҿагылан, абаа рырымҭеит, агарнизон еиқәдырхеит. [[Нанҳәамза 20]] рзы ақәгылаҩцәа рабџьар шьҭарҵар акәхеит. Урҭ рнапхгаҩцәа Ханашә Калӷьы, Какәчал-иԥа, Ҟазылбақь Маан — 1866 шықәса [[ԥхынҷкәынмза]] алагамҭазы абаа аҭӡы инадыргыланы иреихсны иршьит.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/item/188-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C|title=Заповедник &#34;Сухумская крепость&#34;|website=mkra.org|access-date=2021-05-06|archive-date=2021-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507122159/https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/item/188-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C|url-status=dead}}</ref>. [[Аурыс-аҭырқәа еибашьра (1877–1878)|Аурыс-аҭырқәа еибашьраан]] [[1877]]–[[1878]] шш. аҭырқәцәа Аҟәа рнапахьы иааргеит, ианхьаҵуаз ақалақь еимырҵәеит, хра злаз аҭоурыхтә маҭәахәқәа рыманы ицеит. Убас абаа иҭганы иргеит амармалташь иалхыз «алаӷырӡ ӡыршә» угәалазыршәоз орнаментла ирҩычаз аӡыршә. Ари аӡыршә Мицкевичи Пушкини рпоезиаҿы иахцәажәахьеит. Аӡыршә иахьагьы асултан ихан Топканы аҟны [[Сҭампыл]] игылоуп. Сҭамԥыл аҩныҵҟа иахьатәи амҩақәҵагашәҟәқәа рыҟны аӡыршә арбоуп Сухум-Монумент ҳәа. Аурыс-аҭырқәа еибашьра ашьҭахь абаа бахҭаны иҟалеит. Абаандаҩцәа рыҩнаҵаразы раԥхьа рхы иадырхәо иалагеит ахаҳәтә бастионқәеи аӷәтәы ргыламҭақәеи. XIX –тәи ашәышықәса анҵәамҭазы абаандаҩцәа ҷыдала иргылаз акамерақәа ирыҩнарҵон. [[Актәи аурыс револиуциа]]ан [[1905]]–[[1907]] шш. ара иҭакны ирыман, ааӡабгьы рхыргон [[абольшевикцәа]] [[Орџьоникиӡе, Серго|Г. К. Орџьоникиӡе]], Л. И. Готошиа, В. З. Конџьариа. ===Асовет аамҭа=== Аԥсны Асовет мчра ашьақәыргыларазы ақәԥара анцоз ([[1917]]–[[1921]]) Аҟәа абааҟны, иахьатәи Аҟәа аҩада-мраҭашәаратәи аган аҟны иҟан зыда ыҟамыз Себастополис ахырӷәӷәарҭатә ргыламҭа заҵәы, Аҟәа ашыцә аҟнытә 2 км ахьыбжьаз. Ари ахәаҟны иқәгылаз алада-мрагыларатәи аган аҿы, мрагыларахь ала аҩхаахь илбаауа, мраҭашәарахь ала – [[Гәымсҭа (аӡиас)|Гәымсҭа]] аӡиас аԥшаҳәахьы ргыламҭоуп. ==Иахьышьҭоу аҭыԥ== Аҟәа абаа Диоскураа рыԥшаҳәа [[Амҳаџьырқәа рыԥшаҳәа]]хьы иахьылбаауа аҭыԥ аҟны иҟоуп, уи аԥҽыхақәа рҿаԥхьа [[акомҿар]] рбаҟа ргылоуп. Абаа ашҟа инеиуеит амҩақәа Воронов ихьӡ зхуи Абазақәа рымҩеи. ==Шәахә. иара убас== * [[Анаҟәаԥиа]] == Ахархәара змоу алитература == * [[Воронов, Иури Никәала-иԥа|Воронов, И. Н.]] В мире архитектурных памятников Абхазии. М.: Искусство, 1978 * [[Ԥачлиа, Вианор Панџьа-иԥа|Пачулиа, В. П.]] Древняя, но вечно молодая Абхазия. Аҟәа: Алашара, 1991. * [[Ҭраԥшь, Михаил Мамеҭ-иԥа|Ҭраԥшь, М. М.]] Труды. Т. 4. Материалы по археологии средневековой Абхазии. Аҟәа: Алашара, 1975 * [[Хрушкова, Лиудмила Гьаргь-иԥха|Хрушкова, Л. Г.]] Раннехристианские памятники Восточного Причерноморья. М.: Наука, 2002. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:Аҟәа ақалақь аҿы иҟоу абаақәа]] [[Акатегориа:Ажәытәӡатәи римтәи абаақәа]] der7w568ckz1hcsrvxamgg0ma0urfq5 0 37712 173883 168861 2026-09-11T09:50:52Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: « .»→«.» ×1; пробел перед , ; ×1; нет пробела после , ×1; нет пробела после . ×4; „..“ ×1; жьҭаармза→жьҭаарамза; рыҟнӡа→рҟынӡа; мраҭашаәратәи→мраҭашәаратәи; ҿалоит→ҟалоит; амчхра→амчра; шкәкакәа→шкәакәа; ахахәтә→ахаҳәтә 173883 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Greater Ritsa Lake.jpg|мини|329x329пкс|Аӡиа Риҵа]] '''Риҵатәи арелиқттә милаҭтә парк''' ({{lang-ru|Рицинский реликтовый национальный парк}}) — [[Гәдоуҭа араион]] аҟны иҟоу ихьчоу дгьылҵакыроуп. Иаԥҵоуп ашьха ӡиа [[Рыҵа]], иара убас уи иаакәыршаны иҟоу ашьха иамоу афлореи афаунеи рыхьчаразы. ==Аҭоурых== Иаԥҵоуп [[1996]] шықәса [[жьҭаарамза 17]] рзы иара убас захьӡу [[1930]] шықәсазы иаԥҵаз аҳәырԥсарра шьаҭас иаҭаны. Зеиԥш ыҟам еиуеиԥшым аҳаракырақәа (100&nbsp;м инадыркны 3256&nbsp;м рҟынӡа) аԥсабаратә ҭыԥсахьақәа рыхьчара иазкуп. == Агеографиа == [[Афаил:SmallRitsa.JPG|thumb|Аӡиа Риҵа маҷ|слева]] [[Аԥсны]] ашьхараҟны ишьҭоуп [[Кавказ ду]] аладатәи анаараҟны, [[Ӷьеӷьа]] аӡиас аԥшаҳәеи [[Ԥшыца]] археи рҟынӡа аҵанакуеит. Зҽеиҭнызыԥсахло аҳаракырақәа 100&nbsp;м инадыркны 3256&nbsp;м рҟынӡа ([[Аӷьыԥсҭа]] ашьха аҟынӡа) еиуеиԥшым аҵиааи аԥстәқәеи рыҟазааразы аҭагылазаашьақәа аԥырҵоит. Аҳәырԥсарраҟны иҟоуп аӡиа ду Рыҵа; иара убас иалукаашақәа иреиуоуп аӡиақәа [[Риҵа маҷ]]и Аӡиа Иаҵәеи (Цхына). Ара иамоуп аӡхыҽҽақәа, еиҳа еицырдыруахь иаҵанакуеит — 70&nbsp;метра аҳаракыра змоу Ӷьеӷьа аӡхыҽҽа. '''Агидрографиа:''' Шьақәгылоуп аӡиасқәа, акарсттә ӡыхьқәа, имаҷу анаҟәоутәқәа аламҵакәа, аӡиақәа хԥа рыла. '''Аҵиаа:''' [[Шамахамзар]], аԥсаҵла-ашәтә бнақәеи ашьхацәҳәырқәеи рҽеиҭныԥсахло ицәырҵуеит. '''Риҵа:''' Асынаҟәоутә-тектоникатә хылҵшьҭра змоу ашьха ӡиоуп. '''Аҳауа:''' Уникалтәуп: Аԥсны аҳауатә зонақәа зегьы рыла ишьақәгылоуп. '''Иуникалтәу агеозона:''' Арелиеф акырӡа аиԥшымзаара амоуп – амшын аҩаӡараҟнытә 100&nbsp;м инадыркны 3,256&nbsp;нызқь&nbsp;м рҟынӡа. === Агеологиатә шьақәгылашьеи, арелиефи адгьыли === Рацәак идуум РАМП адгьылҵакыра аиԥшымзаареи улаԥш зыдхало апеизажи шьақәзыргыло 3000&nbsp;м инареиҳаны изҵазкуа арелиеф ахышәара-ҵышәареи амҽхаки роуп. Ари аҭыԥ амшын аҩаӡаракынтә аҳаракыра 107&nbsp;м рҟынӡа ыҟоуп Аӡиа иаҵәаҟны, зегь раасҭа иҳараку Аӷьыԥсҭа ақәцә - 3256&nbsp;м артәоит. Ара ашьха ҳаракқәа аԥсҭа ҵаулақәеи аҩхаа ҭшәаррақәеи Здесь высокие горы сочетаются  с глубокими ущельями и узкими мрачными каньонами. Абна иаҵәақәа ирыгәҭылаку ацаҟьа бааԥсқәа, ашьха ӡиақәа иаҵәҟаҟараӡа, саркьаҵас иказказуа илеиуа аӡиасқәа, ашьха шлақәа рымҵан ишьҭоу альпиатәи адәҳәыԥшқәа рыҟны изызҳауа хкырацәала ашәҭқәа – ари зегьы абаразы арахь иашьҭаланы иаауеит хыԥхьаӡара рацәала ауаа. Арелиеф ауп ашьхатәылақәа рыҟны аландшафт шьақәзыргыло. РАМП адгьылҵакыра аҩадахьала, ишазгәаҭаз еиԥш, ишьҭоуп Кавказтәи ашьха хада аика – Ажара 2907&nbsp;м рҟынӡа иҳаракуп. Уи шьақәгылоуп ажәытәӡатәи кебриинӡатәии палеозоитәи ажәлақәа – ашьхахаҳәқәа – иахәоуи иҟаԥшьуи, ашьхаҳәжәла - габбро, иҵәцашлыху асыпи, ҭыԥқәак рыҟны амармалташь саркьақәа (Лашԥсы аӡиас ахьыҵыҵуа ахаҿы) – Кавказ дуи уи ахәы ҳаракыра Ахаҳәраҿи (Ахаҳә Аӷәра, 2473&nbsp;м). Арҭ ажәлақәа ӷәӷәақәоуп азы ара ашьхақәа рикақәа ҵарқәоуп. Ациркқәа, иҿаԥыҟҟоу ашьхакаршәрақәа, рыҵақәа ихҵаалаз ижәытәӡоу анаҟәоуқәа рыла ишьақәгылоуп. Ажәытәӡатәи ациркқәа лассы-лассы иуԥылоит аӡиақәа, иаҳҳәап Ажаратәи иара убас Ахаҳәра аҩадатәи анаараҿы. Ихадоу Кавказ ашьха иаваршәны инеиуеит арелиеф аҟны ибзианы иубарҭоу аӡиасқәа Ауадҳәареи, Мзымнеи, Лашԥси рхахьы ишьҭоу иазыхәхәоу акаршәра. Уи еиҳарак нышәаԥшьлеи, џьара-џьара аспиддтә сыԥсалеи, атуфогентә конгломерат ҿыгҳара злоу атуфогентә ԥслымӡи рыла иеилоуп. Арҭ итатоу ажәлақәа рыла ишьақәгылоуп Ауадҳәареи, Мзымнеи, Лашԥси акаршәрақәа рыҟны аладатәи анаарақәеи ахыҵырҭақәа Кәытихәы (2072м), Чҳа (2035м). Иҵегьы лбаа, Кавказ хада ахыҵырҭеи уи иаваршәны ицо акаршәреи ирывагылоуп Аӷьыԥсҭа аика ҳаракы (3256м) – Аҵатәыкәа (2538) Чҳа (2697м). Арҭ ашьхеибаркырақәа, Кавказ хадеиԥш, арелиеф альпиатә формақәоуп ирымоу, уаҩ дахьзымнеиуа анаарақәа, ажәытәӡатәи анаҟәоуқәа – акаршәра ҭакнаҳақәа, аҿаҟәарсҭақәеи, ажәытәӡатәи анаҟәоутә ҭаҳарақәеи рыла иеибаркуп. Аҭаҳарақәа рыҟны џьара-џьара аӡиақәа амоуп, иаҳҳәап Ацеҭыкәа ашьха аҩадатәи ахәаҿы иамоуп аӡиа Мзы, Чҳа ашьха аҩадатәахьтәи ахәы. Аӷьыԥсҭа ашьха аҩадатәи ахәаҿы, уи шьҭа Аԥсны аҳәаа анҭыҵ иеиқәханы иҟоуп ҳазҭагылоу аамҭазтәи анаҟәоу. Аҵатәыкәа ашьха аладатәи ахәы бааԥсқәа ҿахҵәоит аӡиа Риҵа илбаанӡа, Чҳа аладатәи ахәқәа Пшыца аӡахьы илбаанӡа. Аладаҟа лбаа аӡиас Гьаӷьеи – Аӷьыԥсҭеи – Риҵа Хәыҷи Риҵа Дуи ахьеилало – аӡ. Ԥшыца ахаҿы Кавказ Хада иаваршәны ицоит ииуртәи акьыртә цәаҳәа, уи ауп РАМП адгыьлҵакыра аладатәи аган зегьы злашьақәгылоу. Арҭ ажәлақәа рыла иебаркуп иара убас Ԥшьегьешьха  (2226м), массив Арихәа (Арттара, 2377м) и массив Лакрдызҭоу (2144м). Аҵыхәтәантәиқәа аҩбагьы аӡ. Бзыԥ ахаҿы иҿахҵәоит. Ԥшьагьешьха аӡ. Риҵа аҭаҳараҿы, мрагыларахьала аӡ. Ҩԥшараҟны, мраҭашәараҟны аӡ. Ӷьаӷьаҟны. Арҭ ашьхақәа рықәцәқәа хыгьежьааны, рацәак иҵарӡам, цаҟьабааԥсқәаны илеиуеит. Алышәшәақәа ирылҵыз акарбонаттә жәлақәаны иҟоу акьыртәқәа, амшын аҵаҿы ишьақәгылаз, нас шьхашьақәгыларатә процессқәа рыла иҳаракӡаны ишьҭыҵыз ирҷыдаҟазшьоуп акарсттә працессқәеи урҭ ирҟазшьоу арелиефтә формақәеи. Ара, шамахамзар, иамоуп аҩхаақәа, аҭыжаарҭа, аҵеџьқәа, аҩхаақәеи дара ашьхақәеи рҭыӡқәа рыҟны аҳаԥқәа. Арҭ зегьы рацәоуп РАМП аладатәи азбжаҿы. Абас иҟоуп акарсттә-ттектоникатә хылҵшьҭра змоу аӡ.Ӷьаӷьа, Ҩыԥшара, Бзыԥ аҩхаақәа. Аӡ. Бзыԥ аҩхаа зегьы иреиҳауп, уи уҭысыртә иҟам аладатәи аганахь еиԥш иара аӡы уаваланы уцозаргьы. Арҭ аҽазышәарақәа ирыхҟьаны акымкәа арыцҳарақәы ҟалахьеит. Ҭыԥқәак рыҟны аҩхаа убас иҭшәоуп, иагьыҵаулоуп, џьарак аӡы ахыхь 80 м аҳаракыраҟны иҿыбгаз анаарақәа ахьҭаҳаз аҭыԥ аҟны Ахахьца. ацҳа шьақәгылеит. Ари аҭыԥ инацәыхарамкәа иҟоуп зыда ыҟам археологиатә ԥшаахқәа ахьаарԥшыз Ԥшыцатәи аҳаԥы. Акыриҭшәоуп иагьыҵаулоуп Ҩыԥшара аҩхаа иҭысны ицо Риҵаҟа ихоу амҩа. Убас иҟоуп аӡ. Ӷьаӷьа аҩхаагьы, еиҳаракгьы Гьаӷьа аӡхыҽҽа аҭыԥаҟны. Ари карсттә ӡыхьуп, Гагратәи акьыртә ацаҟьа аҭӡаҟнытә 55 м. аҳаракыраҟнытә илбааҟьаны илеиуеит. РАМП ари аҭыԥ аҟны адгьылаҵатә агидросистема абеиара атәы аҳәоит Ҩыԥшаратәии Ӷьаӷьатәи аҩхаақәа рҭыӡқәа рыҟнытә илбааҟьо хыԥхьаӡара рацәала акарсттә ӡыхьқәа, аӡ. Ҩыԥшара адгьылаҵатәи аӡышьҭреи Аӡиа иаҵәа аҵаулараҟны иалало акарсттә ӡыхь. Акарсттә хылҵшьҭроуп иамоу аӡ. Риҵа Маҷгьы. Абасала, РАМП адгьылҵакыраҿы иалукаауеит акыр идуу орографиатә акрақәа: #Аӡеиҩызшо Кавказтәи ашьха хада аика. #Арҭ ахыҵырҭақәа еиҩызшо аӡиасқәа Мзымна, Ауадҳара, Лашыԥсы рхыхь ишьҭоу акаршәра. #Арелиеф аҟны Риҵа Маҷ анаҩс иҟоу Лашыԥсы акаршәра иамоу аӡиа Риҵа ду аҭаҳара, мрагыларахьала Чмақәиҭархырҭа абжьысырҭаҟнытә аӡиас Ԥшыц арыӷьарахьтәи аганахь. #Ԥшегьишьха, Арыхәа, Лакрӡысҭоу абнара акьырцәаҳәа. Иазгәаҭоу РАМП адгьылҵакыра орографиатә акрақәа реиԥш, кавказтәи арелиеф аҟны иалкаауп азеиԥшкавказтә хырхарҭа змоу атектоникатә еиҟәыжәжәарақәа рцәаҳәақәа ирыбзоураны, убарҭ ирылҵит Ауадҳаратәи аминералтә ӡыхьқәа рцәырҵра, егьи, аладахьтәи, Ԥшьегьышьха аимаҳара иахҟьаны ишьақәгылаз аӡиақәа Имаҷуи Идуи Риҵа, иара убас аӡ. Лашԥсы акаршәрақәа рыҟны иҵыҵыуа аминералтә ӡыхьқәа. Хыхь иазгәаҭоу ала РАМП иаҵанакуа аҟны иазгәаҭазар ҟалоит арелиеф агенетикатә типқәа: * атектоникатә, * глиациальтә, * аӡы-ерозиатәи аӡы--аккумулятивтәи, * екзотектоникатә, * акарстттә. РАМП анышә хҟьа амаҟа аҳаракыра иахьыԥшуп, иара убас уи иаҵоу ашьха жәлақәа зеиԥшроу еиԥш ауп иаргьы шыҟоу. Аладатәи аган аҿы акьыр аҟны аилабааратә-карбонаттә нышә шьҭоуп. Аҩадаҟа анышә еиқәароуп, апорфириттә ег ьырҭ авулкантәи алышәшәатә жәлақәеи рыла ишьақәгылоуп, иара убас Ауадҳареи, Лашԥси, Мзымнеи. Хыхьҟа 1800-2000м инархыганы ишьҭоуп ашьха-дәҳәыԥштә, аллювиалтә, аӡбааррақәа рыҟны ашьхаторфтә нышәуп иҟоу, зынӡа иҳаракӡоу аикақәа рыҟны абаҩтә, ахаҳәтә, ахаҳәссатә нышәуп альпиатәи аҵиаақәа ирыҵоу. ==Риҵатәи Арелиқттә милаҭтә парк аҭыԥ ҷыдақәа== ===Цәҳәына аӡыжь=== Цәҳәына аӡыжь Цәҳәына ашьха ашьапаҿы ишьҭоуп амшын ақәыԥшыларантә 107 м аҳаракыраҟны. Бзыԥ аӡиас аԥшаҳәаҿы. Аӡиа карсҭтә хылҵшьҭроуп иамоу. Ишьақәгылоуп адгьыл иҵыҵуа аӡқәеи атмосфератә лышәшәақәеи рыла. 16-20 м аура амоуп, аҭбаара 1-12 м, аҵаулара - 49 м рҟынӡа илаӡоит, аҵакыра – 200 м2 артәоит. Аӡиа хыхьтәи аӡы аԥхарра +5 +7°С ыҟоуп. Аӡиа жәҩангәыԥштәуп иамоу – ари аԥштәы аҵаулареи ианыҷҷало амра ашәахәақәеи иҟарҵоит. Аӡиа ахьыхь, иахагылоу акыӡӷырақәа ирымоуп зеиуа хкы маҷу аҵиаа хкы ­– ашхаҳаршьыл. ===Ӷьаӷьа арҩаш=== Ӷьаӷьа арҩаш – карсттә ӡыхьуп. Гагратәи ашьхеибаркыра ашьхаҿыгақәа ирыҵыҵуеит, Ӷьаӷьа аӡиас арыӷьарахьтәи аган ала, 530 м аҳаракыраҟнытә илбаауеит. Ашьхаҿыга аҳаракыра - 55 м. ыҟоуп, акылҳара 315 м. инаӡоит, арҩаш 16-20 м. аура амоуп. ӷьаӷьа аӡы аԥхарра аӡын +7,5, нанҳәамзазы +12.5 рҟынӡа ыҟоуп. Аӡиас ӷьаӷьеи Гьаӷьа арҩаш акьыртә кыӡӷқәеи рыбжьара адунеи аҿы уаҳа џьаргьы иуԥымло аҵиаақәа ирызҳауеит - водосбор гегский и аннея ястребинковая. ===Ҩыԥсаратәи аҩхаа=== Ҩыԥсаратәи аҩхаа амшын қәыԥшылараҟнытә 450 м аҳаракыраҟны иҟоуп. Ишьақәгылеит акьыртә ҿыгҳарақәа реиҟәшареи рышьҭыҵреи иабзоураны. Аҩхаа аура 400 м инаӡоит. Ашьарсҭақәа ҭыԥқәак рыҟны 30 метра рҟынӡа иҟоу, изырҵаулаз аӡиас ауп. Аҩхааҟны иуԥылоит зеиуахкы маҷу аҵиаақәа: горечавка бзыԥтәи, ӷьеӷьатәи аӡеизга. ===Аӡиа Рыҵа=== Аӡиа Рыҵа - аӡиасқәа Лашԥси Ҩыԥсареи рыԥшаҳәаҿы, амшын қәыԥшылараҟнытә 884 м. аҳаракыраҟны ишьҭоуп. «Рыҵа» ахьӡ «ашьха рыҵа», «ашьха ашьапы» аҟнытә иаауеит. Аӡиа аҩадала иахагылоуп ашьхақәа Аӷьыԥсҭеи – 3256 м иҳараку; Аҵыҭәақәи – 2538 м аҳаракыра змоу, аладахьҟала илбаауеит бнала ихҟьоу ашьхаҿыгақәа рыла еибарку Арихәа, мраҭашәарахьала игылоуп Ԥшахәышьха ашьха ацаҟьа еиқәа нырҳақәа - 2226 м аҳаракыра змоу. Аӡиа - тектоникатә хылҵшьҭроуп иамоу. Аӡы қәыԥшылара амҽхак иартәоит 1,27 км2. Аӡиа аҵаулара 116 м илбаауеит. Аӡиа алада-мраҭашәарантә аҩада-мрагыларахьҟа аҽеиҵыхны иаауеит. Аура 2490 м ыҟоуп, аҭбаара – 270 м инаркны 870 м рҟынӡа. Аԥшаҳәа ацәаҳәа аура 6,25 км инаӡоит. Аӡы аԥхарра хыхьынтә аладаҟа иаразнак иагхо иалагоит. Нанҳәамзазы хыхьтәи аӡы аҿыгҳарақәа +22°С., аҟынӡа иԥхоит, жәабранмзазы +3°С рҟынӡа ихьшәашәоит. Аӡиа иҭоу аӡы аҵаҟатәи аԥсабаратә ԥхарра иамоу аҽаԥсахӡом, +5°С артәоит. Аӡынра аныӷәӷәоу аӡиа аныхҵаало ҟалоит. Ара иамоуп аӡиас калмаҳа, аӡыжьԥсыӡ уҳәа уб.егь. == Аминералтә ӡыхь == Аминералтә ӡыхь Ауадҳара - 1650 м аҳаракыраҟны иҟоуп. Ареспубликаҟны иҟоу ихадароу аԥсабаратә беиарақәа ируакуп. Аӡы ԥсабаратәуп, агаз змоу агидрокарбонат класс иатәу агидрокарбонаттә-арацәаҵәыҵәы-натритә- аҳәынаԥшьыга злоу агәыԥ иаҵанакуа аминералтә ӡқәа иреиуоуп. Ауадҳаратәи аминералтә ӡы аца-кьатеитә мҩаду илаҽу ачымазарақәа рзы ихәшәуп ҳәа иԥхьаӡоуп. == Аԥсабара == Колхьида – Аҩадатәи дгьылкәымпылбжаҿы иҟоу арефугиум (аԥхьакырҭа) дуқәа ируакуп. Уахь иаҵанакуеит РАМП. РАМП аҵиаа атипқәа рахьтә ихадараны аҳра зуа ҳәа иԥхьаӡоуп абнатә мезофилтә, ашьхацәҳәыраҵаҟатәи, ажәытәӡатәи аҵиаа аҷыдарақәак змоу ашьхацәҳәыратәи. Колхьидатәи аҵиаа еиҳарак излашьақәгылоу иалкаау аԥсабара-ҳауатә ҷыдарақәа ирыбзоураны ицәырҵыз амезофилтә ҵиаақәа арелиқттә (ижәытәӡатәу) хкқәа рылоуп. Колхьида иахәҭакны иалоу РАМП иаҷыдаҟазшьаны иҟоуп аладатәи аҳәаа инаркны амезофилтә бнатәи ашьхадәҳәыԥштәи ҵиаалеи ахҟьара. Аҵиаақәа рмезофилтәра анаарақәа злашьақәгылоу, арелиеф, анышәи еимадоуп, урҭ зеиԥшроу еиԥш ауп иаргьы аҩаӡара шыҟоу. Ажәытәӡатәи аҵааршәырақәа РАМП аҵиаақәа анырра ӷәӷәаны ирырҭеит. Аҵааршәыратә аамҭақәа раан ахьҭа бааԥсқәа шыҟазгьы РАМП аҟны иеиқәхеит аԥхарра зҭаху аҩада-ажәытәӡатәи аҵиаақәа реиҳарак. РАМП ари аҭыԥ аҟны ада даҽаџьара иуԥымло агәыԥқәеи, иара убас ара, ҭыԥк аҟны ада даҽаџьара иҟам аҵиаақәеи рыла ишьақәгылоу иуникалтәу ԥсабаратә комплексуп. Аԥсны адгьылҵакыра зегьы аҟны 4,6% роуп иаҵанакуа, аха РАМП аҟны иҟоуп 900 ҵиаа хкы рыҟнытә 70% иреиҵамкәа ҵиаахкы, ари Кавказ иҟоу аҵиаақәа зегьы рыҟны 13% артәоит. РАМП аҵла-чықьтә ҵиаақәа 120 хкы инареиҳаны иамоуп. Аладатәи абнатә маҟаҟны аҵлатәқәа рахьтә иеиҳауп абӷьы зҿало ажәлақәа, ахьаца кавказтәи, ахьараџь мрагыларатәи, аџь ибериатәи, ашә мрагыларатәи, каркас аладатәи, араш, ачамҳаҵла. Аҵлақәеи ачықьқәеи рахьтә иҟоуп ашымҳа, адыӷаџьа колхидатәи, ашыц колхидатәи, еиҳаракгьы, аӡхықәқәа рыҟны ахаҳәтә кьыртә хәқәа рҿы. Аҩадатәи абнатә маҟаҟны еиҳа ирацәоуп агәырбӷьыҵлақәа: аԥса ҵла, аԥсаӡ мрагыларатәи. РАМП аҵла-чықьтә ҵиаақәа рыҩныҵҟа иҟоуп имаҷымкәа колхидатәи аендемикқәа: адыӷаџьа колхидатәи, ашәшь колхидатәи, ашыц колхидатәи, ашьхарпаҿ кавказтәи, амҿыш мигариитәи, колхидатәи, акадифа иеиԥшу, ицәышәшәу, акампы́р, ахәажә уб.егь. Ашьхацәҳәыраҵаҟатәи А ашьхацәҳәыратәи амаҟаҟны иеиқәханы иҟоуп иара убас арелиқттә гәыԥқәа шьақәзыргыло ажәытәӡатәи аҵиаа хкқәа маҷымкәа, иаҳҳәап, Али́лиа (ашьханаша), аисыр мамзаргьы амшаԥышәҭ (абаииа). Ашьхацәҳәыратәи адәҳәыԥшқәа рыҟны иуԥылоит ашьхардац хкқәа, аҟәышәҭы́н, аҳәа́шьҭа шәҭы, адәышәҭқәа уҳәа уб.иҵ. === Абна ҵиақәа === Ибеиоу РАМП аҵиаақәа шьақәгылоуп, шамахамзар, аԥса-ашә бнареи адәҳәыԥшқәеи рыла. РАМП 78,5% бнала ихҟьоуп, убри аан еиҳауп аԥсареи ашә бнеи. Егьырҭ аџьра, аԥсара, аԥсаӡ ҵлақәа, ажара, анҷа ҵлақәа, ахьацара, алра, аҵааҵлақәа, аҭәаҵлақәа абнақәа ирыҵаркуа маҷуп. Ирацәаӡам иара убас ашыц иахьазҳауа абнақәагьы. Абнақәа рыҟнытә абнакәазақәа 26 % роуп иҟоу. Анаарақәа аладатәи рган хҟьоуп ззыбӷьы ҟьаҟьоу абнақәа рыла: ахьара, аџьра, ажара, анҷа, амҿыш, алра уҳәа уб. егь. абна хкқәа рыла. Зыбӷьы каԥсои еснагь ииаҵәоу ажәытәӡатәи ахԥатәи аамҭахҵәаха иаҵанакуа ачықьқәа: ахәажә, ахәшәтә шымҳәа, ажьынҵәры́, ады́ӷаџьа, аҽадқәыц, ахәажә ҩеижь аасра жәпаны игылоит. Абна аладатәи амаҟа (300 м ин. 600 - 700 м рҟынӡа амш. аҩ. аҟнытә) шьақәгылоуп иеилаԥсоу асубтропикатә бнақәа рыла, Ҩыԥшара аҩхаа иаваршәны ирызҳауеит, рацәакгьы рыҵаркӡом. Ара ахаҳәреи акарбонаттә нышәи рыҟны игылоит даҽакы иаламҩашьо аҵиаа. Амра ашәахәақәа ахьзымнеиуа, ашәшьырақәа рыҟны ашыц дуқәа гылоит ҵыҭәала ихҟьаны. Ацаҟьа ҟьантазқәа ирықәиаауеит уарла-шәарла иуԥыло ашьхадәыкрын, аҟәышәҭын, ацаҟьақәа рхыхьынтә ашәшь ҟарма лбаауеит. Аӡиасқәа Гьаӷьеи Ҩыԥшареи рыӡхықәқәа рыҟны акьыртә цаҟьа ҭакнаҳақәа ирықәиаауеит аԥсаӡ цлақәа, аа ҵлақәа, анҷа, ашыц, ашымҳа. Амра ашәахәақәа ахьзымнеиуа ацаҟьақәа иеиуеиԥшым ашыцламшә хкқәа рыла ихҟьоуп. Даҽакы иаламҩашьо иҟоуп амш. аҩ. аҟн. 300-500 м иҳараку ацаҟьа ҭакнаҳақәа рформа змоу Ҩыԥшаратәи аҩхаа аҵиаақәа. Ара иҟоуп даҽаџьара иуԥымло ацаҟьеи аӡхықәтәии аҵиаа хкқәа. Хыхьынтәи ихьынҳалоу ашәшь аҟарма ацаҟьа аҭакнаҳарақәеи урҭ ирымоу аҳаԥқәеи дырхиоит. Ашыц ҵлақәак 400 - 500, 600 шықәса рҟынӡа рхыҵуеит, ргәыцәқәа рышәпара 24 - 26 см ыҟоуп, ргылара 12 - 14 м. Ашыц агәыцәи амахәқәеи аепифиттә шыцламшәқәа рықәҵәиаашаны иҟоуп, уи амҵан анышә ақәыц змоу ацәлаа ала ихҟьоуп. Ҷыдала зҿлымҳара зуҭаша акоуп аӡиас Бзыԥ аҩхаа мраҭашәаратәи анаараҿы изызҳауа аҷархана ҵлақәа рыла ишьақәгылоу абнара. Уи агәыцә ҟаԥшьқәа рылубаауеит акьыртә хаҳә дуқәеи аԥсареи иахьылагылоу. Ара иҟоу амикроҳауа аҷыдарақәа реинаалара иабзоураны амра зкыдыԥхало анаара аҩхаа ҵаулаҿы иазҳауеит амшынҿықәтәи арелиқт. Аҩадаҟа ашьха ашьапаҿы ишьҭоу абнақәа рнаҩс игылоит ашә бнақәа. Урҭ рыҩныҵҟа лассы-лассы даара ирылшо рацәоуп анҷаҵла налаԥсо ахьареи ахьацареи, аҭәаҵла, иахьцәаакыроу аҭыԥқәа рыҟны ал ҵлақәа. Ари аҭыԥ аҟны ибзина иҿиот есқьынгьы ииаҵәоу авҵиаа бна. Амш. аҩ. аҟн. 600-800 м аҳаракыраҟны иеиҳа ирацәоуп ашә бнара, иҵегьы аҩадаҟа ирызҳауеит аԥса ҵлақәа. Ашә бна цқьа гылоит еиҳарак ицәаакыроу аҩадатәи ахәқәа рыҟны. Акьыртә бахәқәа амш. аҳ. аҟн. 1000-1100 м аҳаракыраҟны аԥсақәа рыла ихҟьоуп, џьара-џьара аԥсаҵла хәыҷқәа ирымырдоит. Хыхьынтә 1100-1200 м аҳаракыраҟнытә аладаҟа ашә иалаԥсо иалагоит аԥсаӡи, аԥса ҵлеи, агәырбӷьыҵла еиқәарақәа шьақәыргыло, ус ишнеиуа аԥсаӡ есааира аҽарҭбаауа иалагоит. 1500-1600 м аҳаракыраҟны лассы-лассы иуԥылоит аԥса ҵла мацарала ишьақәгылоу абна, 1700 м аҳаракыраҟны уи анаҩсгьы абнара еиҳарак ашә ҵлақәеи абԥса ҵлақәеи рыла иеилоуп. Наҟ аҩада 1700 м аҳаракыраҟны анаара цәгьақәа икьаҿу аҵлақәа мамзаргьы аҵааҵлақәеи адгьыл иқәҳәазо ачықьқәа – ашымҳа хәшәы уҳәа уб. егь. рыла ишьақәгылоу аасра ихнаҟьоит. Аҿыбгарақәа лассы-лассы иахьыҟало аҵлақәеи ачықьқәеи зынӡа иҟаӡам, ҭыԥқәак рыҟны анышә ҳәазоит аҟнытә, уа анышә шьақәзыргыло ажәлақәа цәырҵуеит. Асы андәықәлалак, шамахамзар, аҩхаақәа, агәаҩарақәа рахь илбаауеит, ара асқәа еицыланы, рҽеизакны акыраамҭа ишьҭахоит. Абри иахҟьаны агәаҩарақәа рыҟны абнақәа ирыҵагылоит ашьхаҳаракыратә, еиҳаракгьы ашьхацәҳәыратә ҵиаақәа. Ас еиԥш иҟоу агәаҩарақәа “аинверсиатқәа” ҳәа ирышьҭоуп. Урҭ уԥылоит Лашԥсы аҩхааҟны, Аҵатәықәа ахәқәеи Аџарра аикеи рыҟны. Ашьха бнара аҩадатәи аҳәаа амш. аҩ. аҟн. 1700-2400 м аҳаракыра рыбжьара ишьҭоуп. Ашьха акалҭ нахыс кавказтәи ахәажә гылоит, аҩадаҟа уи аҭыԥан иуԥылоит ашьхацәҳәыратәи ахәажәра, уи нахыс аҩада ашьхацәҳәыраҵаҟатәи ахәажәра гылоит, урҭ рҭыԥан амш. аҩ. аҟн. 2000-2500м аҳаракыраҟны ицәырҵуеит ашьхацәҳәыратәи аҳаскьынкьаҿқәа рыдәҳәыԥшқәа, ахаҳәеиқәҵақәеи, аԥали. ===Алра=== Ал бнара РАМП адгьылҵакыраҟны х-хкыкны иазҳауеит: аԥаҵа змоу ал, ал еиқәаҵәа, ал цәыш абна. Аԥаҵа змоу алреи, алра еиқәаҵәеи еиҳарак иахьырацәоу аӡхықәқәа рыҟноуп. Урҭ ахьыҿио алыкь ахьеизо аҭыԥ цәаакырақәа рыҟноуп. Алра анаалоит аӡиас Лашԥсы аҩхаа ахьыҭбаау аҭыԥқәа рыҟны, амш. аҩаӡ. 1600 м ихаланы. Иаҳа иахьцәаакыроу, иахьыхьшәашәароу абна акалҭқәа рыҟны, алқәа ахьаҿагылоу анаараҿы иуԥылоит аҳаскьын ҵиаақәа реихагыла-еиҵагыларақәа. Ал бнақәа рыҵаҟа еиҳа лассы-лассы иуԥылоит аҭырас астраусԥшра змоу, урҭ узрылымсуа ижәпаны иауны игылоит. Иеизааигәаӡаны игылоу алҵлақәа рыла ишьақәгылоу абнақәа ашә-аԥсаӡ бнақәа рылало иахьалаго аҭыԥ аҟны ицәырҵуеит ашә, аԥсаӡ, анҷа, араш ҵлақәа. Араҟагьы урҭ рыҵа ҳаскьынла иахьыхҟьоу, астраус ҭырас еиҳа ирацәоуп. Ацәаакыра агхацыԥхьаӡа ашәи аԥсаӡи еиҳа лассы-лассы иуԥыло иалагоит, астраус ҭырас еиҳа имаҷхоит, аха есааира иуԥыло иалагоит ацәырас, аҳәамҳәа ахәшә, иасменник афҩыхаа, ҵы́кә ихәшә (герань), амахәшәыга, уҳәа уб.егь. Ал бнара аӡхықәқәа рхахьы лассы-лассы иуԥылаӡом, аҵлақәа кьаҿуп. Урҭ рыҵаҟа, еиҳа алашара ахьыҟоу аҭыԥқәа рыҟны аҳаскьын ду гылоит, алада мыцхәы иахьцәаакыроу абаарра дәҳәыԥшқәа шьақәгылоит. Ал бнара гылоит асқәа рлеира иахҟьаны адгьыл ахқәацәаарақәа рыҟны. Анаҩс уи алра аҭыԥ ааныркылоит ара аԥсаӡ, ашә, анҷа. Ал цәыш абнара уԥылоит абжьаратә-хыхьтә маҟаҟны (1000-1600 амш.аҩ. аҟн.). Згәыцәқәа ҳараку аӡхықәҵлақәа ииуеит аӡиас Бзыԥ ахьлеиуа аладатәи аганахь. Цәаҳәақәак уԥылоит аӡхықәқәа рыҟны, урҭ реиҳарак акакала ма гәыԥ-гәыԥла рҽеидкыланы ирацәамкәа игылоит. Алра гылоит, шамахамзар, анышә мыцхәы иахьцәааку, аӡышьҭрақәа ирываршәны, егьырҭ аҵлажәлақәа – ашә, аԥсаӡ ҵлақәа ахьанымаало аҭыԥқәа рыҟны. Арҭ абнақәа раԥхьа иргыланы аӡхықәқәа дырӷәӷәоит, иҿымбгаларц азы ирыцхраауеит. ===Ахьацареи ахьацеи аџьи рыла ишьақәгылоу ахьацара=== Ахьацара шьақәгылоит ахьеи, ашәи, аџь ҵлақәеи рыла иеилаԥсаны. Ари әа ажәла ахьанаало аҭыԥқәа рацәоуп. Еиҳа иугәаланаршәоит абжьынҵи ақьари. Ахьаца амацара иахьгылоу иаҵанакуа аҭыԥ маҷуп. Аӡиас ӷьаӷьа ақә аҟнытә аҩада акьыртә хәқәа рыҟны аџьтә-ахьацатә бнара иазҳауеит, уигь хыхьҟа аӡхықәқәа рыҟны ахьаца иаҳа ишеиҳаугьы иеилаԥсоу абнара гылоит, нас уигьы ашәтә-ахьацатә бнақәа рышҟа ииасуеит. ӷьаӷьатәи аҩхааҟны алашара ахьацәмаҷ у аҭыԥқәа рыҟны иазгәаҭоуп: ахьаца, аҭәаҵла, амҿыш, араш, анҷа. Аџь-ахьаца бнара аҩныҵҟа (200-400 м амш. аҩ. аҟн.) амзаҵла иацны аҿыбгарсҭақәеи рыҟны аӡиас Бзыԥ 2-3 км иаваршәны иазҳауеит аҵыҵындра ҵла. Аџьтә-ахьацатә бнара ачықьқәеи аҟармеи рахьтә иуԥылоит: аскумпиа, алымшәӡахәа́, аџьмарӡы́ӡыш. Игылоу аҳаскьын шьақәгылоуп еиҳарак сеслериа ҭагалантәи, аԥшьра а́хәшә... Ацаҟьақәа шамахамзар иуԥымло, даҽаџьара иуԥымло ахкқәа рымоуп: бзыԥтәи аҵыбра, ашәеры́ӡыӡ ===Амзара=== Кавказ иуԥыло амзаҵла хкқәа 5 рахьтә, РАМП иаҵанакуа аҭыԥҵакыраҟны изызҳауа хкык ауп – амзаҵла. Уи иамҽханакуеит  11,5 нызқь га раҟара. РАМП аҳәаақәа рыҟны иалкааны амзаҵла ахала иахьазҳауа абнара гылаӡом.   Иазҳауеит абна абжьаратәи аҩадатәи амаҟаҟны амш. аҩ. аҟн. 300 ин. 2200 м рҟынӡа, акыӡӷырақәа рыҟны, ахаҳәтә ҿыбгарсҭақәа рыҟны, аӡхықәқәа рыҟны. Амзаҵла абна дуқәа азгәаҭоуп Риҵа Ду алада-мраҭашәаратәи аԥшаҳәаҿы, Ԥшьагьашьха мрагыларатәи акыӡӷыраҟны, насгьы Ҩыԥшара аӡ. аҩхааҟны. Амзаҵла гәыԥ хәыҷқәаны иуԥылоит Ӷьаӷьеи Ҩыԥшареи еиҩызшо акыӡӷқәа рыҟны иахьеилало аҭыԥ 2-3 км инахыкны аҟны амш. аҩ. аҟн. 400 ин. 600 м рҟынӡа аҳаракыраҟны, иара убас Бзыԥ аӡиас арӷьарахьтәи аӡхықә алада-мрагыларатәи ахәаҟны Ӷьаӷьа иахьалало аҭыԥ инахыкны. Амзаҵлақәа ара анаарақәа ирҿагылоуп егьырҭ аҵла жәлақәа ахьзымгыло ахаҳәрақәа рыҟны, абӷанҷ злоу анышә аҟны. Ара зҽеиҵыхны иҟоу қәрала иеиԥшым амзаҵлақәа еилагылоуп, анаара бааԥсқәа ирҿагылоуп зҽеидыԥсаланы иҟоу иеиқәлацәоу амзаҵлақәа. Амзаҵлеи аҵааҵлеи анаҟәоутә ҭыԥқәа рыҟны, анышә ахьыҟам аҭыԥқәа зегь раԥхьаӡа массала аҿиара иалагаз ҵла жәлақәоуп. Амзаҵл ахьҭа зычҳауа, алашара зҭаху, аха аԥхарра рацәак иашьҭам ҵла жәлоуп. Убри аҟнытә аҵла ҵиаақәа иахьрызҳауа хыхьтәи ашьхацәҳәыра аҳәаа аҟынӡа инаӡоит. Дара ихадоу х-гәыԥк рыла иушар ҟалоит: иҩоу амзаҵлақәа мамзаргьы ахра еибаркырақәа ирықәиаауа, аҳаскьынхкқәа змоуи, авҵиаа змоуи амзаҵлақәа ҳәа. РАМП амзаҵлақәа зеиԥш ыҟам ԥсабаратә шьақәгыларақәоуп, релиқттә ценозақәоуп (гәыԥқәоуп). Урҭ аҵиаа аизҳара иахьалахәу абнақәа рзеиԥш ландшафт аҟазшьа ҷыдарақәаки аиԥшымзаареи аланагалоит. Ашәтә-аԥсаратә бнара аизадара иаҿурԥшуазар амзара апеизаж ԥшӡа шьақәнаргылоит. === Аԥсареи ашәтә-аԥсаҵлатә бнақәеи === РАМП аҵиаа шьақәгыларақәа рахьтә иалукаартә иҟоуп аԥса ҵлақәеи ашә-аԥсаҵла бнақәа. Урҭ еиҳарак иахьҿио амш. аҩ. аҟн.800-1600 м аҳаракырақәа рыҟноуп, аха гәыԥқәак 300 м раҟара алада илбааны игылоит, иагьхалоит амш. аҩ. аҟн. 2200 м рҟынӡа. Арҭ абнақәа рыҟны иҳаракырахацыԥхьаӡа ашәҵлақәа еиҳа имаҷхоит. Аԥсаӡ ҵла (анхьча) аԥсарақәа рыҟны анышә иаҳа иахьыԥсыҽу ахаҳәраҟны иазҳауеит, ара аԥсаҵла аҿиара ацәыуадауп. Аԥсара заалыҵ (зымусҭа) ҳараку бноуп, 1га аҟны бжьаратәла 185 шықәса зхыҵуа аҵла иалҵуа 503 м3 артәоит, 300-500 шықәса зхыҵуа аԥса 60 м иҳаракны иазҳауеит, агәыцә адиаметр (ашәпара) 200-235 см ыҟоуп. Аԥса ҵлатә аԥса ҵла-ашәтә бнара хкы рацәала иеилоуп. Абжьаратәи аҩадатәи амаҟақәа рыҟны иахьбаррақәоу аҭыԥқәа рыҟны урҭ рыҵан игылоит ақьар, иара убас аҭырас, атрахистемона мрагыларатәи, ацәырас. Бжьаратәла ацәаакыра змоу анышә аҟны иҿоит аҳаскьынхкы зҵиаауа абнақәа. Ара иҟоуп колхидатәи ачықьқәа зҵиаауа абна. Урҭ ирылукаартә иҟоуп ашымҳа, ацәлаа, аӷьры́ // ады́ӷаџьа, абжьынҵ, ажьынҵәры. Лассы-лассы аԥсара аҭыԥан ашә бнара ахьгылогьы ыҟоуп. === Ашә бнақәа === Иеиуеиԥшым гәыԥла игылоит РАМП аҟны ашәҵлақәа. Урҭ еиҳарак иахьбарроу аҭыԥқәа рыҟны ирызҳауеит. Иахьцәаакыроу аҭыԥқәа рыҟны ирыҵиаауеит трахистемонеи ақьари, трахистемонеи аӷш ҵлеи еицны, мамзаргьы аҭырас зҵиаауа ашәра гылоит. РАМП абна маҟа зегьы ахьынӡанаӡааӡо, аладатәи аган ада, иҿиоит ашымҳа хәшәы, ацәлаа, ажьынҵәры, абжьынҵы зҵиаауа ашә бнара Бжьаратәла РАМП ашәтә бнараҿы изызҳауа аҵлақәа рықәра 95 шықәса рҟынӡа инаӡоит. Амодельтә ҵлақәа 48,7м агылара змоу 340 шықәса рхыҵуеит, рышәпара 187 см ыҟоуп, егьи, 365 шықәса зхыҵуа - 49,5 м иҳаракуп, 193 см ишәпоуп. === Аԥса ҵла абнақәа === РАМП аҟны аԥсара налукааша аҭыԥ ааныркылоит. Урҭ аландшафтшьақәыргылараҿы, аӡы-анышәхьчараҿы рроль дууп, аҳауашьақәыргыларатә функциақәагьы нарыгӡоит. Аԥсара даҽакы иаламҩашьо ахатә ҷыдара амоуп. Раԥхьа иргыланы иҳәатәуп, урҭ рыфлоратә беиара атәы, аҵла-чықьтәқәа 58 хкы ыҟоуп, аҳаскьынтә ҵиаа - 132 хкы. Рамп аҟны аԥса ҵла иацгылоит ашә ҵла, аха аԥса ҵла иахьазҳауа амаҟаҟны аҳра зуа иара ажәлоуп. Ашә бнақәа рыҟны аԥсаҵла налаԥсоит, субедификаторҵас (акәша-мыкәша анырра ҟазҵо, аԥхьагылара змоу). Аԥса ҵла агәыԥқәа рыҟны аҭыԥ ҷыда аннакылоит мрагыларатәи аԥсаӡ. Уи анаарақәа рыҟны, иахьбарроу аҭыԥқәа рыҟны иазҳауеит. Ашәҵлеи аԥсаӡи рыдагьы аԥсараҟны иҿиоит иара убас анҷақәа: абӷьы ҵар, аиавор, араш, аҭәаҵла, ааҵла, амзаҵла, аџь, аҵааҵла. Типла аԥсара гәыԥ-гәыԥла аҽашоит: ақьартәқәа, аҭырастәқәа, аҳаскьынтәқәа, аҳаскьынтә-ашьхацәҳәыратәқәа, колхидатәи абнагыларатәи ҳәа. === Адәҳәыԥштә ҵиаақәа  === Аҳаракырақәа рыҟны иҿио ашьхацәҳәыраҵаҟатәи ашьхацәҳәыратәи аҵиаақәа роуп. Ашьхацәҳәыраҵаҟатәи адәҳәыԥшқәа беиоуп ахәшәтәи, атехникатәи, акаучук змоу аҵиаақәа рыла. Ашьхацәҳәыратәи адәҳәыԥшқәа амш. аҩ. аҟн. 3300 м аҳаракырахь ихалоит. Ашьхацәҳәыраҵаҟатәи адәҳәыԥшқәа рыҟны аҳаскьын жәпаны игылоит. Ара даара ирацәоуп ашәҭ зҿало аҳаскьын. Игыло аҳаскьын ҳаракуп. Ашьхацәҳәыра аладатәи амаҟаҟны иҿиоит кавказтәи ахәажә чықьра. Абна дәқәа рыҟны аҭырасра иазҳауеит. Аҳаскьынхкқәа ахьырацәоу адәҳәыԥшқәа рыҟны иуԥылоит Ҵыкә ихәшә (герань), олимпиатәи аӡеизга, аҳәа́шьҭа шәҭы ду. Ашьхацәҳәыра аладатәи амаҟа аҩадатәи ацәаҳәаҟны ицәырҵуеит ҭагалан ишәҭуа алаҳәақәаџа ссир. Ашьхара дҳәыԥш дуқәа рхы иадырхәоит аԥхынтәи арахә рҳәырҭақәас, хкылагьы иӷаруп, ирызҳауеит: аџьаҟәа, ахәыц, амаҭ абз, аҭырас уҳәа уб.е гь. Ашьхацәҳәыратәи амаҟаҟны аҵиаа ашьхацәҳәыраҵаҟатәиқәа раасҭа аурыла акыр иеиҵоуп. Ашьхацәҳәыратәи адҳәыԥшқәа – адәҳәыԥштә зеиԥштә еизҳарахкқәа роуп, урҭ ирылоуп иеилаҟаца анышә шьақәзыргыло амиқәеи аҭыраси. Ашьхацәҳәыратәи адҳәыԥшқәа рыҟны ирызҳауеит иԥшӡаны ишәҭуа аҳаскьынгьы: ашьхацәҳәыратәи ауарҳалқәа аԥызҵо горечавка, ашьхадәыкрын. Ашьхацәҳәыратәи ауарҳалқәа шьақәгылоуп иеиуеиԥшым азеиԥш еизҳарахкқәа рыла. Урҭ рыҟны иуԥылоит алымҳардагәа, аҭырас, лассы-лассы ицәырҵуеит аҟы́зшьапқәа, ашьхадәыкрынқәа. Иуԥылоит вероникатә, аҷабҳаскьын ала ихҟьоу ауарҳалқәа. Асшәытақәа рааигәара иҿиоит ашьхацәҳәыратәи амарчқәа, Хәы́ҭибӷьыци, ахәрабӷьыци злаԥсоу иҷыдоу ауарҳалазеиԥш еизҳарахкқәа. Ахаҳәсса злоу анышәқәа рыҟны аҳаскьынгылара еиҳа иӷархоит, нас ацаҟьаԥҽыхақәа рыҟны изызҳауа аҵиаа хкқәа рахь ииасуеит. === Аинтразоналтәи абаарратә ҵиаақәеи === РАМП аҟны иҟоуп ацаҟьа ацаԥҽыхақәа рыҟны изызҳауа аҵиаа. Даҽакы иалаҩашьом аӡиасқәа Бзыԥи, ӷьеӷьеи, Ҩыԥшареи ирхықәгылоу акьырцаҟьақәа ирыду аҵиаахкқәа. Амра ахьыҟам ицәааку ацаҟьақәа рыҟны иазҳауеит Аԥсны ада даҽаџьара иуԥымло ашьхадәыкрынқәа. Уи рацәоуп ӷьаӷьа армарахьтәи ахықә ихықәгылоу ацаҟьа цәаакқәа рыҟны. Ара уи иацгылоит: аԥсы́цәгьара а́хәшә, абҟәылбӷьы, астра ... Абаарратә ҵиаақәа цәырҵуеит иалкааны ҭыԥкәак рыҟны. Аӡбаарратә дәҳәыԥш ҟьаҟьа шьҭоуп Анҽҳа ахыҵырҭа мраҭашәаратәи аган аҿы, ажәытәӡатәи аӡҭачы – ажәытәӡатәи аӡиа ахьҭатәаз аҭыԥан. Аторфтә баарраҿы, асахьаҳәыра - абаа́рра шы́цламшә зеиԥш еизҳараҟны ажәытәӡатәи аӡиа аҭыԥан иазҳауеит хыбӷьыӡк змоу авахта. Аӡ. Мзымҭа агәҭахьшәа иуԥылоит абаарра дәы, ара игылеит абна “хьынаа”, анышә аҳәазареи аҽеиҭакреи иахҟьаны изызҳаз аҵааҵла дуқәа рыла ишьақәгылоу абнара. Инарҭбааны аторф ахьамоу аҭыԥқәа рыҟны абореалтә хкқәа ирызҳауеит, аторф амчра урҭ рыҟны џьар-џьара х-метрак рҟынӡа инаӡоит. === Ашьхацәҳәыраҵаҟатәии ашьхацәыҳратәи аҵиаақәа === Ашьхацәҳәыратәи амаҟа аҵиаа еиуеиԥшымкәа иеилоуп. Риҵатәи арелиқттә милаҭтә парк аҩныҵҟа иҿиоит ашьхаҵәҳәыраҵаҟатәи аасреи абнаӷареи, иҳәазо ачықәқәеи, аҳаскьын ҳараки, адәҳәыԥшқәеи. Ашьхаҵәҳәыраҵаҟатәи аасра азеиԥшеизҳара хкы ендификаторны (ишьақәзыргыло) иамоуп аҵааҵлеи мрагыларатәи ашә ҵлеи. Ашьхаҵәҳәыраҵаҟатәи аҵааҵлатә аасраҟны иеилаԥсоуп аҵааҵлеи, кавказтәи амҿыши, аԥслыши, ашьха нҷеи (Траутфеттера). Аасраҟны изызҳауа аҵлақәа 10 м рҟынӡа иҳаракхоит, иагьхынааны иҟоуп уахьрыхәаԥшуа, акыр имахәҭаркуеит, ганрацәала аҟатагьы ахылҵуеит. Абнаҵаҟа ирызҳауеит: ахәамса, ашьхаражь, ахәар уҳәа уб.егь. Аҳаскьын игыло ҳаракуп. Аҵлақәа рымҵан иуԥылоит Ҵыкә ихәшә, абнатә геран, иасменник фҩыхаа уб. егь. Ашьхаҵәҳәыраҵаҟатәи аасраҟны аҵлажәлақәа рышьақәгылара аҽаԥсахлоит, уи арелиеф, аекспозициа, алитологиатә ҭагылазаашьа иахьыԥшуп. Абри аҟнытә аҵааҵлатә аасра шьақәгылоуп ахәажә зҵиаауа аҵааҵла бна ӷарреи аҳаскьын зҵиаауа аҵааҵла бна ӷарреи рыла. Ашәтә аасра иамҽханакуеит абна аҩадатәи аҳәааҟнытә алада улбаацыԥхьаӡа аҳауа ацәаакыреи аҳәырҭақәеи ирыхҟьаны. РАМП лассы-лассы иуԥылоит ашьхаҵәҳәыраҵаҟатәи ашәтә аасра аҳаскьын зҵиаауа. Аҵлатә еиҵагылара-еихагылара ашәҵлақәа, анҷа ҵлақәа, аԥслыш ҵлақәа рыла ишьақәгылоуп. Ачықьтә еиҵагылара-еихагылара рацәак иҿиаӡам, иуԥылоит аџьцәа, ажьынҵәры. Лассы- лассы иуԥылоит ашымҳа зҵиаауа ашәтә аасра. Аҵла еихагылара-еиҵагылараҟны еиҳа ирацәоуп ашә ҵла, уи иацгылоит амҿыш, анҷа, аԥсаӡ. Аҵлақәа ахьеилагылоу ибзианы иҿиоит ашымҳа хәшәи ады́ӷаџьеи. Ашьхаҵәҳәыраҵаҟатәи аасраҟны иеилаԥсоу абнара еиҳа ибзианы игылоит агәаҩара хьшәашәарақәа рыҟны акыӡӷырақәа рҿы, уа, шамахамзар, анышә зынӡагьы иҟаӡам. Аҵлатә еиҵагылара-еихагыларақәа рыҟны иуԥылоит арасара, амҿыш, ашә ҵлақәа. Аҳаскьын ажәпара илагылоуп амаахыр, трахистемон, аџьармыхь, иара убас уарла-шәарла, ахәыц дагәа, алыкә, агеран, ашьапкьаҿ.РАМП аҩныҵҟа ашьхаҵәҳәыра аладахьтәи аасра злашьақәгылоу анҷаҵла алоуп. Уи ианаало ахәқәеи урҭ иаду анаарақәеи роуп. Анҷа ҵла Аԥсны ашьхаҵәҳәыра аладатәи амаҟаны зехьынџьара иуԥылоит. Ара Ауадҳара адәаҿи Анҽха ахыҵырҭаҟни мраҭашәареи аҩада-мраҭашәаратәи аекспозициаҟны уарла шәарла иуԥылоит акленарникқәа. Аӡ. Ауадҳара ахықә аҟны анҷа бна ӷарра апарктә ҟазшьоуп иамоу ма иеикәаԥсоу ҵлагылараны иҟоуп. Апарк ԥшра змоу анҷа бнараҟны аҵлақәа ма акакала инаскьага-ааскьаганы ма гәыԥ хәыҷқәаны игылоит. Аҵла гәыԥқәа рыбжьара анаара цәгьақәа рыҟны ашьхаҵәҳәыра аладахьы аҳаскьын ҳаракқәа ҿиоит, еиҳа иахьбарроу, аӡы ахьагу анаарақәа рыҟны – аҳаскьынхкырацәеи – амитә дәҳәыԥшқәа џьара-џьара аҳаскьын ҳаракқәа рылагылоуп. РАМП изызҳауа анҷара  уникалтәқәоуп, даҽакы иаламҩашьо ԥсабаратә цәырҵраны иҟоуп, урҭ хылҵшьҭрас ирымоу шьақәыргылаӡам азы хшыҩзышьҭра ду аҭаны иҭҵаатәу иагьыхьчатәу ҵла жәлоуп. Ашьхаҵәҳәыраҵаҟатәи амаҟаҟны аҵәцашлыхтә жәлақәа рыҟны абна ахьынҵәо анахыс ирызҳауеит – ахәажәра аԥслашқәеи аџьцәақәеи алаԥсаны, уи ахәажәи ажьынҵәри еилаԥсаны ачықь ҵиаа шьақәнаргылоит. Ахәажә еснагь ииаҵәоу икьаҿу чықьуп, абыӷьқәа шәпаны, ашәҭ шкәакәақәа ҟалоит, уи ародоретқәа рзеиԥш еизҳара хкы шьақәнаргылоит. Ҭагалан ашьхаҵәҳәыраҵаҟатәи амаҟаҟны заа илеиз асы аныӡыҭлак, уи аҩынтәраан ишәҭуеит. Ахәажә аҵаҟа ишьақәгылоит ашьха-дәҳәыԥштә нышә иеиԥшым аторф рацәаны излоу анышә. Ашьхаҵәҳәыраҵаҟатәи аҵиаа аҵакы даара иӷәӷәоуп. Уи аӡынызкыло, анышәзыхьчо, аҵаа, асқәа рлеира иаҿагылоу афункциақәа нанагӡоит, рапҳьа иргыланы, ашьхаҵәҳәыраҵаҟатәи амаҟаҟны изызҳауа згәыцәҳараку абназы. Ашьхацәҳәыра амаҟаҟны аҵиаахкқәа рыҿиара агипсометриатә згәаҭарақәа рыҳаракыра, арелиеф аформа, иахьрызҳауа аҭыԥқәа редафиттә ҭагылазаашьа, иара убас егьырҭ аекологиатә факторқәа ирхьыԥшуп. Ахәажәра ҿиоит еиҳаракгьы ацәаакыра ахьамоу анаарақәа рыҟны, амш. аҩ. аҟн. 1400 м аҳаракырахь ихалоит. Афитоценологиа аганахьала урҭ агәыԥ дуқәа шьақәдыргылоит, рыҵан егьырҭ аҵиаақәа изрызҳаӡом ашәшьыра зычҳауа амезофилтә ҵиаақәа: ашьа́бҳаскьын, ажьынҵәры, ацәырас, иара убас алымшәҵыҭәа, ашыцламшә рыда. === Антропогентә ҵиаақәа === Амҩа ахықәқәа рыҟны анышә ахьыкәаҳау, аҳаскьын ахьыфоу аҭыԥқәа рыҟны ирызҳауеит асегеталтәи арудералтәи зеиԥш еизҳарахкқәа. Аԥснытәи аҭҵаарадырратә абнатә-ԥышәатә станциа астационарцәа Ачерқьес дәҳәыԥш аҟны аӡиа Риҵа акәша-мыкәша иеиҭарҳаз абнақәа рыҟны апаркқәа еиҿыркааит. Ихадоу арудералтә ҭыԥқәа рыҟны иеиҭаҳауп: амҵырбӷьы, абга аҵыхәа, аҭырас иаабац, амброзиа.  Дәҳәыԥшқәак рыҟны иуԥылоит ал қамса амҵан аҭырас, амаӷ ҳараки егьырҭ аҭыԥантәи ахкқәеи. А́маӷ ҳаракы цәырҵуеит иара убас ашьха ашьапаҿы абнараҟны амш. аҩ. аҟн.600 м аҳаракыраҟны. Еиҳарак злысра уадаҩу абнаршәырақәа рыҟны иазҳауеит, иара убас акьыртә ҿыбгарсҭақәа рыҟны. Ацәҳәырақәа рҿы иуԥыло егьырҭ аҳәирахкқәаны иҟоуп: аџьамԥа́з//ашьамашәыга, ахәац дагәа, ахәац шкәакәа, иҷабуа алыкә, ацоупы́ иаабац. РАМП аҭыԥҵакыраҟны 1965 ш. инаркны Аԥснытәи аҭҵаарадырратә абнатә-ԥышәатә станциа имҩаԥнагоит аинтродукциатә (аҿыцлагалақәа) ԥышәаратә усурақәа ашьхатә ҳауашьцылатә ҭыԥқәа рыҟны: астационарқәа "Риҵа" (Рициатәи амҩаду 37 км рыҟны, амш. аҩ. аҟн. 900-950 м), "Ауадҳара" (1650 м). "Риҵа" астационар аҟны иԥышәахоит 300 таксон. Иҳаҩсыз ашықәсқәа раантәи "Ауадҳара" астационар аиҭаҳатәқәа еиқәымхаӡеит иалагалаз аиҭаҳатәқәа рзы иҟаз аҳауатә ҭагылазаашьа иахҟьаны. Аинтродукциа ахәышҭаараҟны иҟоуп аӡиа Риҵа азааигәара акурорттә ҭыԥ. Аиҳабыра рдачаҟны аҵлажәлақәа рахьтә ирызҳауеит анҷа бӷьыхәхәа, ачықьқәа рахьтә: ашьхаражь, ашьхарпаҿ. Аӡиа Риҵа апарк аҟны ирызҳауеит: араҵла, амҩа аҿықә аҟны - акатальпа, вистериа китаитәи, спиреи иапониатәи. Ауадҳара иҟоуп ашьхаҳаракыратә адгьылқәаарыхра ахәышҭаарақәа руакы (амш. аҩ. аҟн.1750 м). Абнахылаԥшҩы иҭыԥ аҟны ахьча игыларҭаҟны (аӡ. Лашԥсы арӷьарахьтәи аԥшаҳәа), иаадрыхуеит акартош, аҵыҵындра, аџьымшьы, аџыш уҳәа егьырҭ ауҭраҭыхтә культурақәа. ==Шәахә. иара убас== * [[Риҵа]] * [[Риҵа маҷ]] == Ахархәара змоу алитература == * {{Ашәҟәы|Ашықәс=1969|Астатиа ахьӡ=Заповедники Советского Союза|Ақалақь=Москва}} * {{Ашәҟәы|Ашықәс=1984|Астатиа ахьӡ=მამისაშვილი კ.|Аҭыжьырҭа=ქართული ენციკლოპედიის ირაკლი აბაშიძის სახელობის მთავარი სამეცნიერო რედაქცი|Адаҟьақәа=401|Асериа=Қырҭтәылатәи Асовет енциклопедиа}} ==Азхьарԥшқәа== * [https://ritsa-park.ru/ Аофициалтә саит] * [https://www.tourister.ru/world/europe/abkhazija/city/gagra/nationalparks/16745 www.tourister.ru – Рицинский реликтовый национальный парк] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170107234954/http://www.tourister.ru/world/europe/abkhazija/city/gagra/nationalparks/16745 |date=2017-01-07 }} * [https://web.archive.org/web/20181126221614/https://www.protectedplanet.net/ritsa-strict-nature-reserve Protected Planet. IUCN] – [[Аҳәырԥсаррақәа рзы адунеизегьтәи адыррақәа рбаза]] {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Аԥсны иҟоу амилаҭтә паркқәа]] [[Акатегориа:Аԥсны агеографиа]] [[Акатегориа:1930 шықәсазы ишьаҭаркыз аҳәырԥсаррақәа]] [[Акатегориа:1996 шықәсазы ишьаҭаркыз аҳәырԥсаррақәа]] qp9zln7e01blwm2rjdfeshm9w0xdm6x 0 37713 173882 137309 2026-09-11T09:50:48Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: повтор ×1; еиуепԥшым→еиуеиԥшым; аппроцесс→апроцесс 173882 wikitext text/x-wiki '''Аԥсуа грамматика''' — [[Аԥсуа бызшәа]] [[Аграмматика|грамматика]]. == Алагала == Аԥсуа ҩыра ацәырҵра XIX ашәышықәса 60-тәи ашықәсқәа ирыҵанакуеит. [[1862]] шықәсазы, раԥхьаӡа акәны, аурыс еинрал, аҵарауаҩ, абызшәадырҩы-кавказҭҵааҩы [[Услар, Пиотр Карл-иԥа|П. К. Услар]] еиқәиршәеит аурыс графика шьаҭас иаҭаны [[аԥсуа алфавит]], иаман 55 дырга. Абри ахҭыс хыҵхырҭаны иҟалеит аԥсуа ҩыра ацәырҵреи уи ашьақәгылареи рыҟны. Убри аамҭазы П. К. Услар иаԥиҵоит иара убас [[аԥсуа бызшәа]] аилазаашьа инарҵауланы иҭҵааны, «Аԥсуа грамматика». Иара иахьа уажәраанӡагьы ахәшьара иамоу мыӡӡацт, абызшәа аҭҵаара знапы алаку зегьы уи иқәныҟәоит. Абарҭ ашықәсқәа ирыҵанакуеит иара убас, раԥхьаӡатәи аԥсуа шәҟәы аҟаларагьы – «Аԥсуа нбан шәҟәы». 1862 ш. ақьырсианра аиҭашьақәыргылара агәыԥ еиҿнакаит акомиссиа ҷыда анбан шәҟәы аиқәыршәаразы. Напхгаҩыс дҟаҵан Петербургтәи академиа аусзуҩы, аинрал – маиор [[Бартоломеи, Иван Алексеи-иԥа|И. Бартоломеи]]. Ари анбан шәҟәы аилазаашьа аҷыда ҟазшьа аман, иахьа иаадыруа анбанқәа излареиԥшым рацәан, уи х-бызшәак рыла еиқәыршәоуп (аԥсуа, [[аурысшәа]], [[ақырҭшәа]]). Уи иацҵан «Аԥшьа аҭоурых», аурыс бызшәахьынтә гәыԥҩык аԥсуа ҵарауаа еиҭаргаз (И. Гьегьиа, Д. Маан, Г. Курцикиӡе) XIX ашәышықәса 90-тәи ашықәсқәеит XX ашәышықәса алагамҭеи инадыркны ицәырҵуа иалагеит аҵарадырра иаҵагылашаз аҭыԥантәи акадрқәа – Ф. Ешба аханы днаргыланы, [[Гәлиа, Дырмит Иосиф-иԥа|Д. Гәлиа]], [[Ҷоҷуа, Андреи Максим–иԥа|А. Ҷоҷуа]], [[Ҷанба, Самсон Иаков-иԥа|С. Ҷанба]], Д. Маан, А. Чыкәбар, [[Патеиԥа, Николаи Баҭа-иԥа|Н. Патеиԥа]] уб. иҵ. 1909 шықәсазы еицырдыруа ауаажәларратә усзуҩы, жәлар рырҵаҩы А. М. Ҷоҷуа (1879-1965) еиқәиршәеит – «Аԥсуа буквар» ҿыц. Ари абуквар уаанӡатәи абукварқәа излареиԥшымыз рацәан, аха уи иацмызт асахьа цәыргақәҵа, атехникатә мзызқәа ирыхҟьаны. 1914 шықәсазы уи ирҽеины еиҭаҭижьуеит, акырӡа еиӷьтәны – атекстқәа асахьақәа рыцҵаны, излаҩыз абызшәа еиӷьтәны. Аԥсуа жәлар ркультуратә ԥсҭазаараҟны хҭыс дуны иҟалеит аԥсуа сахьаркыратә литература, насгьы аԥсуа газеҭ «Аԥсны» рцәырҵра. 1912 шықәсазы Д. И. Гәлиа иҭижьуеит исахьаркыратә ҩымҭақәа реизга, «Ажәеинраалақәеи ахьӡыртәрақәеи» захьӡыз. Убри инашьҭраххны иҭыҵуа иалагеит усҟантәи аамҭазы иааиҵагылаз аԥсуа шәҟәыҩҩцәа ҿарацәа рсахьаркыратә ҩымҭақәа: С. Ҷанба, И. Коӷониа, М. Аҳашба, Ӡ. Дарсалиа, М. Лакрба уб. иҵ. 1919 шықәсазы аԥсуа газеҭ «Аԥсны» адаҟьақәа ирнылеит Д. Гәлиа раԥхьаӡатәи иажәабжь ҟаимаҭ «Атәым жәҩан аҵаҟа», иара убас С. Ҷанба ирҿиамҭа раԥхьаӡатәи аԥсуа драма «Амҳаџьыр». Абарҭ зегьы аԥсуа ҩыратә литературатә бызшәа хацдыркит, ашьаҭа рҳаит. == Афонетика, Афонологиа == Афонетикатә система иалоу ашьҭыбжьқәа зегьы ҭырҵаауан ракустикеи, рартикулиациеи, рдистрибуциеи рганқәа рыла; иалкаауп афонематә еилазаашьа, аллофонқәа; афонемақәа рхархәара шаҟа лассы-лассы иаҳԥыло; афонетикатә, аморфонологиатә процессқәа; адиалекттә ҷыдарақәа; иаарԥшуп аԥсуа-абаза диалектқәа ирыбжьоу ашьҭыбжьтә еиқәшәарақәа, иара убас аԥсуа-абаза диалектқәеи адыга-аубых диалектқәеи ирыбжьоу ашьҭыбжьтә еиқәшәарақәагьы. Аԥсуа-адыга бызшәақәа ргәыԥ иаҵанакуа зегьы рыҟны еиԥш, аԥсуа бызшәаҿы иҳамоуп имариоу абжьыҟатә система, хыԥхьаӡара рацәала еилоу ацыбжьыҟатә система. Уажәтәи аԥсуа бызшәаҿы иҟоуп ҳәа иԥхьаӡоуп абжьыҟа шьҭыбжьқәа фба: '''[а] [ы] [е] [о] [и] [у]. ''' Урҭ рахьтә ихадоу абжьыҟақәа '''[а] [ы]''' роуп. Ирацәаӡаны апозициақәа рҿы (ажәа агәҭани ажәа анҵәамҭаҿи) абжьыҟа '''ы''' абжьыҟа '''а''' аҟнытә ишҳауз шьақәырӷәӷәоуп. Ацыбжьыҟақәа рхыԥхьаӡара даара ирацәоуп аԥсуа бызшәаҿы. Егьырҭ кавказтәи абызшәақәа рҿы еиԥш, аԥсуа бызшәа иаҟазшьоуп акакалатәи, ҩба-ҩбалатәи, хԥа-хԥалатәи асистема змоу аидыларатәии акылааратәи ацыбжьыҟақәа, иԥшқоу, иӷәӷәоу ацыбжьыҟақәа, алабиализациа змоу, измам, аҟырҟытәи, ахәлымшәатәи ацыбжьыҟақәа. == Аморфологиа == 1868, 2002 шықәсқәа рзы иҭыҵыз аграмматикақәа рҿы ажәаҳәа хәҭақәа рморфологиатә категориақәа, рсемантикатә ҟазшьақәа ихадоу рҷыдарақәа азгәаҭаны, ирыхцәажәоуп. Аморфологиа еиднакылоит абызшәа иалоу ажәақәа зегьы. Аморфологиазы ажәа ихадоу бызшәатә акуп. Раԥхьаӡа иргыланы, абызшәа еиднакыло ажәақәа зегьы зеиԥш грамматикатә ҵаки, морфологиатә структурала, иара убас ажәаҳәаҿы ахархәарақәа рыла реиҿагыларақәа азгәаҭаны, иалыркаауеит ажәаҳәа хәҭақәа. Абызшәа иалоу ажәақәа зегьы ироуеит аиҿагылара рыҩнуҵҟа рморфологиатә структура алагьы. Убарҭқәа ирҿырԥшны, иалкаахоит зхала иҟоу, ацхыраагӡатә ажәаҳәа хәҭақәа ҳәа. Ажәаҳәа хәҭақәа рахьынтә аҟаҵарба зегьы раҵкыс иуадаҩу ажәаҳәа хәҭоуп. Уи аграмматикатә категориақәа рыла абеиара, аграмматикатә категориа аҩнуҵаҟа ажәаформақәа рырацәара, аграмматикатә категориақәа хылҵшьҭралеи семантикалеи реимадара, аҟаҵарба астатикареи/адинамикреи, афинитреи/аинфинитреи рыла реиҿагылара, аҟаҵарба ахырҿиаареи, аҟаҵарба ажәаформа аԥсахреи еицыназыгӡо аффиксқәа рыҟазаареи – зегьы аҭҵааҩы игәаимҭар зыҟаломызт аҟнытә, аҟаҵарба иазку аусумҭақәа рацәаны иаԥҵоуп. Аҭҵаара аԥхьатәи аетап аҿы зҵаарақәак ирыдҳәаланы еиқәымшәо агәаанагарақәа ыҟазаргьы, ҳазҭагылоу аетап аҿы ҵҩа змам аҟаҵарбатә ажәаформақәа дасу ҭҵаарадыррала анализ рзуны, ииашоу ахцәажәареи аквалификациеи рыҭаны, еихшаны, аҟаҵарбатә системаҿы иахьахәҭоу иргылоуп. == Асинтаксис == Раԥхьаӡа акәны асинтаксис азҵаарақәа дрыхцәажәоит П. К. Услар «Аԥсуа бызшәа» ҳәа хыс измоу иусумҭаҿы - «Этнографиа Кавказа. Языкознание I. Абхазский язык». Тифлис, 1887. Ихадоу асинтаксистә зҵаарақәа ирыхцәажәоуп Арсҭаа Ш.  Ҟ. , Ҷкадуа Л. П. еиқәдыршәаз ашәҟәаҿы. Абызшәа аҭҵааҩцәа излагәарҭахьоу ала, иуадаҩны еилоу аԥсуа синтаксис аҭҵаара цаԥхас иамоу аҟаҵарба аҷыда еилазаашьа ауп. Иара ӷәӷәала аҟаҵарба аилазашьа иадҳәалоуп. Аԥсуа бызшәаҿы аҟаҵарба асинтаксистә мчхара дара ибеиоуп. Ари абеиара зеидҳәалоу аҟаҵарба аркьынаатә аамҭатә категориақәеи, асубиект-обиекттә еизыҟазаашьақәеи раарԥшышьақәа роуп. Асинтаксис аҭҵаара хықәкы хадас иамоу асинтаксистә еизыҟазаашьақәеи урҭ рморфологиатә категориақәеи раарԥшышьақәа роуп. Иҟоуп имаҷымкәа асинтаксистә еизыҟазаашьақәа аморфологиатә шьаҭа змамгьы. == Ажәахырҿиаара == Ахьыӡҟа ажәахырҿиаара еиҳараӡак иҟалоит ашьаҭақәа реицҵарала, иара убас ажәахырҿиааратә аффиксқәа рыла, ажәа ашьагәыҭи ашьаҭеи реилаҵарала. Ахьыӡҟақәа рыҟалашьа ҭырҵаауан Габуниа З. М. , Иналиԥа А. И. , Касландзиа В. А. , Хьециа А. Џь. Аԥсуа бызшәаҿы иҟоуп хыԥхьаӡарала имаҷым, модельла иеиуеиԥшым, акомпозитқәеи ажәеидҳәалақәеи ирыбжьагылоу аҟаларақәа. Урҭ ианкомпозитқәоу – ишьҭырхуеит аҟаҵарба иамоу акатегориақәа зегьы. == Алексикологиа == Аԥсуа лексикологиа аҭҵаараҿы иҟаҵоу маҷым. Азеипшлексикатә еилазаашьа шьақәгылоуп аԥсуа ажәақәа рыла, убарҭ раӷьырак жәытә-натә аахыс аԥсуа бызшәа иалақәаз роуп. Абызшәа аҿиара апроцесс абзоурала, имаҷымкәа ирыцлеит ирхылҿиааз ажәақәагьы. Абзазаратә ҽеиҭакрақәеи урҭ ртемпқәеи ирхьыԥшны, алексикатә еилазаашьа есааира ихаҭәаауеит анеологизмқәа рыла. Урҭ реизгара, рыҭҵаара, ҭҵаарадыррала рыхцәажәара, ажәарқәа рацҵара ихадоу аҭыԥ ныркылеит Хьециа А. Џь. ирҿиаратә усураҿы. Игәыгәҭажьым асинонимқәа, антонимқәа, аомонимқәа, аомографқәа реиԥш иҟоу абызшәатә акқәа. Лымкаала иазгәаҭатәуп аԥсуа омонимқәа рызҵаарақәа ирыдҳәалоу Саманба Л. Х. имҩаԥигаз аҭҵаарақәеи иаԥиҵаз ажәари. == Алексикографиа == Аԥсуа бызшәадырраҿы алексикографиа иҷыдоу аҭыԥ ааннакылоит. Аԥсуа лексикографиа ашьақәгылара иалагоит иҳаҩсыз ашәышықәса 20-тәи ашықәсқәа инадыркны. Аԥхьатәи ажәарқәа реиҳарак атерминқәа ирызкыз аиҭагатә жәарқәа ракәын. Атерминқәа ирызкыз аиҭагатә жәар хәыҷқәа рыла иалагаз аԥсуа лексикографиа, иаҳа-иаҳа аиқәыршәаратә инерциа иацҵо, иалагоит шәагаала ихәыҷым еиуеиԥшым ажәарқәа раԥҵара. Убас 1926 шықәсазы иҭыҵуеит академик Н. И. Марр еиқәиршәаз «Аԥсуа-аурыс жәар»; 1954 ш. – Џьанашьиа Б. П. еиқәиршәаз «Аԥсуа ақырҭуа жәар»; Аԥсуа институт аусзуҩцәа еиқәдыршәеит «Аурыс-аԥсуа жәар». 1986, 1987 шықәсқәа рзы ҩ-томкны иҭыҵуеит аилыркааратә, аиҭагатә «Аԥсуа бызшәа ажәар». Ажәар еиқәдыршәеит Шьаҟрыл К. С. , Конџьариа В. Ҳ. – I атом; Шьаҟрыл К. С. , Конџьариа В. Ҳ. , Ҷкадуа Л. П. – II атом. «Аԥсуа бызшәа ажәар» аҭыҵра хҭыс дуны иҟалеит аԥсуа бызшәадырраҿы. Уи раԥхьатәи аилыркааратә жәаруп. Аиҭагатә жәарқәа рахьынтә «Аԥсуа бызшәа ажәар» иаҵанакуа ажәақәа рхыԥхьаӡара акырӡа еиҳауп. К. С. Шьаҟрыл еиқәиршәаз ажәар апринципқәа рҿы аԥсуа бызшәа аҷыдарақәа иаҳа иазгәаҭоуп, аҳа ихарҭәааны иаарԥшуп аҵакырацәареи асинонимқәеи. == Атерминологиа == Аԥсуа литературатә бызшәа еиуеиԥшым астильқәа рцәырҵра, рыҿиара ирыбзоураны ишьақәгылеит аԥсуа терминологиа. Иахьатәи аԥсуа бызшәаҿы ахархәара ҭбаа зауз атерминқәа рацәаӡоуп. Урҭ реиҳарак автортә ҟазшьа рымоуп. Ирацәоуп иҭыжьу атерминологиатә жәарқәагьы. == Аетимологиа == Ажәа ахылҵшьҭра, ажәа раԥхьатәи аҵакы реилкаара ианакәызаалак аинтерес змаз зҵааран. Убас ицәырҵит ажәлартә етимологиа, уи иашьҭанеит аҭҵаарадырратә лексикологиа аҟәша – аетимологиа. Аԥсуа ажәақәа ретимологиа ҳԥылоит еиуеиԥшым амонографиақәа рҿы, хазы ирызку астатиақәа рҿы. Аха лымкаала иазгәаҭатәуп аҵыхәтәантәи ҩажәа шықәса рыҩнуҵҟа аетимологиатә ҭҵаарақәа иаҳа активла ишымҩаԥысуа атәы. Иҭыҵуеит амонографиақәа, имаҷымкәа астатиақәа. Аҭҵааҩцәа иҳадыргало аетимологиақәа рыҟнытә узықәшаҳаҭхаша рацәоуп. Гәыблиа Р. К. , ажәақәа рыдагьы, ҷыдала иҭылҵаауеит ажәахырҿиааратә, ажәаԥсахратә морфемақәа ретимологиагьы. == Афразеологиа == Аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭа даара ибеиоуп афразеологиатә жәеидҳәалагақәа рыла, ахархәара ҭбаа рымоуп ажәлар рцәажәараҿы, урҭ маҷым, еиҳарак автортә ҟазшьа змоу, асахьаркыратә литератураҿгьы. Аԥсуа бызшәа зырбеио, изырԥшӡо, ажәаҳәаҩы иажәаҳәаҿы ицәанырра злааирԥшуа ажәеидҳәалақәа рӷьыра еизганы, Касланӡиа В. А. еиқәиршәоит хаҭашьала еиуеиԥшым афразеологиатә жәарқәа – аилыркааратә, асинонимтә, аиҭагатә. Убарҭ рахьынтә афразеологиатә акқәа рҵакқәа раарԥшреи, ирыцу аиллиустрациақәеи рыла ирылукаартә иҟоуп аилыркааратә жәар. == Аономастика == Аԥсуа ономастика ахәҭақәа – аетнонимиа, атопонимиа ирыҵаркуа ихадоу аноменклатурақәа алитература ҷыдаҿы иҳәаақәҵоуп еиҿагыло (иаԥсыуои-иаԥсыуами) агәаанагарақәа рыла. Идыруп, иарбанзаалак аимак-аиҿак ӡбахоит уи шьақәзырӷәӷәо афактқәа рырҵабыргра ала. Урҭ шаԥсыуа ажәақәоу аҭоурыхтә, абызшәатә ҩышьара зҵам аргументқәа рыла ишьақәырӷәӷәоуп Анчабаӡе З. В. , Бӷажәба Хә. С. , Иналиԥа Ш. Д. . == Астилистика == Иахьазы аԥсуа стилистика иазку аусумҭақәа даара имаҷуп. Иҟам абызшәа астильқәа (ацәажәара-бзазаратә, ацәажәара-поетикатә…), алитературатә бызшәа астильқәа, асахьаркыратә литературатә бызшәа астильқәа теориала иҳәаақәызҵо аусумҭақәа. Абарҭ азҵаарақәа хара имгакәа иҭҵаатәқәоу роуп, иҭызҵаауагьы дазыҟаҵатәуп. 1986 шықәсазы Н. В. Аршбеи С. М. Наҷҟьебиеи иҭрыжьит иҿырԥшыгоу «Дырмит Гәлиа ибызшәа ажәар», уи еиԥшу ажәар аԥхьаҩ уаҳа имоуит. Инарылукааша апоетцәа, ашәҟәыҩҩцәа рбызшәақәа ржәарқәа ихәарҭа дуны иҟалоит аԥсуа литературатә бызшәа арҿиараҿы, аҿар рбызшәа арбеиараҿы, аԥсуа литературатә бызшәа аҿиара аҭоурых аҭҵаараҿы. Иҟоуп аҷыдатә ҟазшьа змоу аусумҭақәа, урҭгьы рхыԥхьаӡара рацәаӡам. == Адиалектологиа == Азҵаарақәа – Мраҭашәаратәи Кавказ абызшәақәа (аԥсуа, абаза, аедыгь, аҟабарда – черқьез, аубых) шьҭрала реизыҟазаашьа аарԥшра, абызшәатә цәырҵрақәа рҭоурых аилкаара, ажәа, ажәаформа рархетип ашьақәыргылара – кавказтәи абызшәадырраҿы ианакәзаалак ихадоу аҭҵааратә зҵаарақәа шьҭыхуп аԥсуа бызшәадырра аусумҭақәа рыҿгьы. [[Акатегориа:Аԥсуа бызшәа]] k9wf4usi65zo5hcq9tq0mx0nqgaqgr1 0 37714 173881 169350 2026-09-11T09:50:43Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: «дырбан''Théâtre Lyrique''<su»→«дырбан ''Théâtre Lyrique''»; «|Анри Мельиак и Людовик Гале»→«|Анри Мелиаки Лиудовик Галев»; пробел перед , ; ×4; „..“ ×1; инаугӡаны→инагӡаны 173881 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Prudent-Louis_Leray_-_Poster_for_the_première_of_Georges_Bizet's_Carmen.jpg|мини|1875-тәи апремиера иазкыз аплакат]] '''«Карме́н»''' ({{lang-fr|Carmen}}) — Ԥшь-актк рыла ишьақәгылоу Жорж Бизе иопера раԥхьатәи апремиера мҩаԥысит парижтәи «Опера-Комик» аҿы [[1875]] ш. хәажәкыра 3 рзы. Аопера алибретто рҩит – Анри Мелиаки Лиудовик Галевии. Асиужет аԥҵоуп Проспер Мериме иновелла «Кармен» иалхны. Аопераҿы ахҭыс мҩаԥысуеит Испаниа XIX ашәышықәса актәи азбжазы. Аперсонаж хадақәа: ацыган ҭыԥҳа Кармен, асержант Хозе, атореадор Есқамилио, Хозе изҳәаны итәоу аҭыԥҳа Миқаела. Урҭ ирҷыдангьы аопераҿы ицәыргоуп имаҷҩымкәа ихадам аперсонажцәа: афицарцәа, асолдаҭцәа, ацыганцәа, аконтрабанда ныҟәызго ауаа, атареадорцәа, атаверна аԥшәма, иара убас ауаа рацәа. «Опера-Комик» аҿы Жорж Бизе и-«Џьамиле» қәҿиара анамоу ашьҭахь, уи ари аопера аԥҵаразы аҿаҵахьа ирҭеит, аамҭакалагьы алибретто аҩразы иалырхит Жак Оффенбах аус ицызуаз, еицырдыруаз ҩыџьа алибреттистцәа – Анри Мелиаки Лиудовик Галевии. Ԥыҭрак ашьҭахь аопера ҿыц атематика рыдигалеит иара Жорж Бизе ихаҭа. Аопера асиужет Мериме иновелла акырӡа иацәыхароуп, хазы иугозар, Миқаела лцәырҵрала, мамзаргьы Кармен лҟазшьа арҟәымшәышәрала. Арепетициақәа анцоз, еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны, акомпозитор изныкымкәа иԥсахит амузыка, иара убас алибреттогьы. Уи зыдҳәалаз, аоркестр мелодиақәак рынагӡара ахьацәыуадаҩхаз анаҩсангьы, асценаҿы агәымбылџьбарақәа дырбара ҭаацәаныла иахәаԥшуа ауаа ргәы ҿнакаауеит ҳәа иԥхьаӡаны, атеатр аиҳабыра шиқәыӷәӷәозгьы, Бизе асиужет аԥсахра ахьиҭахымыз ауп. {| class="wikitable" |'''Акомпозитор''' |Жорж Бизе |- |'''Алибретто зҩыз''' |Анри Мелиаки Лиудовик Галевии |- |'''Алибретто абызшәа''' |Афранцыз бызшәа |- |'''Асиужет ахыҵхырҭа''' |Проспер Мериме  иновелла «Кармен» |- |'''Ажанр''' |Иреалисттәу аԥсихологиатә музыкатә драма |- |'''Ақәгыларақәа''' |4 |} Хазы ипроблеманы ицәырҵит ароль хада анагӡаҩ лалхрагьы – еицырдыруаз ашәаҳәаҩцәа аӡәырҩы Кармен лроль анагӡара мап ацәыркуан. Мызқәак ицоз аиҿцәажәарақәа рышьҭахь далырхит апремиератә спектакль аҿы Кармен лроль назыгӡаз - Селестин Галли-Марие. Арепетициақәа ирылагеит иазԥхьагәаҭаз аҿҳәара шықәсык анахыла ашьҭахь, 1874 шықәса жьҭаарамзазы. Убри азы апремиера амшгьы 1975 шықәса хәажәкыра 3 рышҟа ииаргеит. «Кармен» раԥхьатәи арбара аӡәык-ҩыџьак акритикцәа ишрыдыркылазгьы, илҵшәадахеит. Алибреттист Галеви ишигәалаиршәо ала, актәи ақәгылареи аҩбатәи ақәгылара абжа аҟынӡеи ахәаԥшҩы гәазыҳәарала идикылеит, аха нас ахәаԥшцәа «хьшәашәахо» иалагеит, аҵыхәтәантәи ақәгылара мҩаԥысит ахәаԥшцәа рзал зегьы еиқәышьшьы ҿымҭӡакәа иштәаз. Жорж Бизе иԥсҭазаара даналҵшаз аламҭалазы – 1875 ш. лаҵара 3 – ари аопера 33-нтә иддырбахьан, аҵыхәтәантәи аспектакльқәа азал бжеиҳан иҭацәны имҩаԥысуан, аха анаҩс аопера иаҭаауаз рхыԥхьаӡара иазҳауа иалагеит. Иаарласны аспектакль «Опера-Комик» арепертуар иалырхит; уи дырхынҳәит 1883 шықәсазы, акырӡа иԥсахны. Уи азы атеатр адиректор иӷәӷәаны акритика изыруит, аҵыхәтәангьы аоригиналтә сиужет атеатр ашҟа ирхынҳәын. Ашьҭахь «Кармен» ҩ-версиакны иқәдыргылон – иоригиналтәу «ацәажәаратәи», Бизе данԥсы ашьҭахь Ернест Гиро иаԥиҵаз «аречитативтәи». Анаҩс уи аҵыхәтәантәи алаҵәара ӷәӷәаны иаиуит. Уи аамҭазы аспектакль Европа ирацәаны ақалақьқәа рҿы иддырбахьан, Санкт-Петербурггьы уахь иналаҵаны. «Кармен» раԥхьатәи ақәыргыламҭақәа збахьаз Пиотр Чаиковски ишиҩуаз ала, Бизе ирҿиамҭа – «ииашаны, шедевр цқьоуп, даҽакала иуҳәозар, епоха дук амузыкатә ҽазышәарақәа зегьы еиҳа иӷәӷәаны аныԥшра зқәашьхаз, иалкаау акык-ҩбак арҿиамҭақәа ируакуп. Жәабаҟа шықәса рышьҭахь «Кармен» адунеи аҿы зегь реиҳа аларҵәара змоу акакәхоит…». Анаҩс «Кармен» адунеи аҿы еицырдыруа иҟалеит, уи аопера нарыгӡон аопера аеҵәақәа аӡәырҩы. Убас, Ниу-Иорк Хозе ипартиа наигӡон Енрико Карузо (1906 инаркны 1919 рҟынӡа). Аопера ақәҿиара ду аиуит Германиа. Уи уаҟа иазыӡырҩуаз рхыԥхьаӡараҿы иҟан Отто фон Бисмарки Фридрих Ницшеи, уимоу аҵыхәтәантәи иажәақәа рыла, Бизе ирҿиамҭа анырра ӷәӷәа инаҭеит. [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] Асовет тәылаҿи «Кармен» изныкымкәа иқәдыргылахьан. Ароль хада назыгӡоз еицырдыруаз ашәаҳәаҩцәа ирылыркаауан Вера Давыдова, Надежда Обухова, Елена Образцова, Тамара Синиавскаиа, Ирина Архипова. Ишазгәарҭо ала, ари аопера адунеи зегь аҿы еицырдыруа иҟалеит иаҵоу агармониеи, иидеалтәу аоркестровкеи, музыка бызшәала адраматургиа иақәшәаны, ииашаҵәҟьаны азнагареи рыла. 1890 шықәсқәа инадыркны ари аопера изныкымкәа иҭарҩуан еиуеиԥшым аныҟәгагақәа рҟны. Жорж Бизе и-«Кармен» ашьаҭала иаԥырҵон еиуеиԥшым авариациақәа, урҭ ируакуп Радион Шьчедрин еицырдыруа ибалет «Кармен-сиуита». == Азԥхьаҭоурых == [[Афаил:Prosper_Mérimée's_Portrait.jpg|мини|слева|Афранцыз шәҟәыҩҩы Проспер Мериме, ановелла «Кармен» автор]] 1860-тәи ашықәсқәа рзы Жорж Бизе иҽазишәон асценатә рҿиамҭақәа раԥҵара, уи Римтәи апремиа далауреатын. Усҟан аҳәынҭқарратә ԥарала аус зуаз атеатр хадақәа (Парижтәи аопера, «Опера-Комик») аконсервативтә дунеихәаԥшышьа рыман, аҿар рхы аадырԥшыртә еиԥш алшара рырҭомызт. Жорж Бизе раԥхьаӡа ицәыригаз аоперақәа – «Абырлаш аԥшааҩцәа», «Перттәи аԥшӡа» роуп. Урҭ дырбан ''Théâtre Lyrique'' аҿы. Дара асцена ашҟа рцәырҵра алыршахеит акомпозитори аимпресарио Леон Карвалиои реибадырра иабзоураны. Аха усгьы, арҭ аоперақәа аҩбагьы қәҿиара дук рымамызт. Афранцыз-пруссиатә еибашьра ашьҭахь Жорж Бизе арҿиаразы еиҳа илшарақәа ҭбаахеит, актк иҟаз уи иопера «Џьамиле» раԥхьаӡа акәны идырбан «Опера-Комик» аҿы 1872 шықәса лаҵара мзазы. Аспектакль 11-нтә ианыддырба ашьҭахь арепертуар ишалырхызгьы, атеатр Бизе иднаҵеит Анри Мелиаки Лиудовик Галевии ирыҩраны иҟаз алибретто ала, аопера ҿыц аԥҵара. Галеви уаанӡагьы далахәын Бизе иопера «Аҳақьым Миракль» аԥҵара, иара ихаҭагьы Бизе иԥҳәыс Женевиева лаб иашьа иԥа иакәын. Усҟантәи аамҭазы Мелиаки Галевии Жак Оффенбах иопереттақәа рзы иҩуа либреттистцәак раҳасабала еицырдыруан. «Опера-Комик» аҟнытә иоуз анапынҵа игәы шышьҭнахыз мӡакәа, Бизе иҩыза Едмон Галабер иҭабуп ҳәа иеиҳәоит «имҩа аҳәаақәҵараҿы ацхыраара иҟаиҵаз» азыҳәан. Аопера ҿыц атематика ахцәажәара иалахәын Бизе ихаҭа, алибреттистцәа аҩыџьегьы, «Опера-Комик» ахадара. Атеатр ахьӡала ажәалагала ҟаиҵеит Адольф де Лиовен, аха уи мап ацәыркит. Бизе иоуп раԥхьа Проспер Мериме иновелла «Кармен» амотивқәа рыла аопера аԥҵаразы ажәалагала ҟазҵаз. Уи раԥхьаӡа акәны икьыԥхьын ажурнал ''Revue des deux Mondes'' аҿы 1845 шықәсазы. Иҟоуп агәаанагара, ари аԥҵамҭа анырра анаҭеит ҳәа 1852 шықәсазы Мериме афранцыз бызшәахь еиҭеигоз Александр Пушкин ипоема «Ацыганцәа». Иара Жорж Бизе иакәзар, раԥхьаӡа акәны уи ажәабжь аӡбахә иаҳазар ҟалоит 1858-и 1860-и шықәсқәа рыбжьара, Рим даныҟаз. Акомпозитор имшынҵақәа рҿы ишиҩуа ала, урҭ ашықәсқәа рзы уи Мериме иажәабжьқәа дрыԥхьон. == Иалоу ауаа == {| class="wikitable" !'''Апартиа''' !'''Абжьы''' !'''3 марта 1875 ш. азы апремиераҿы анагӡаҩ''' '''Адирижиор: Адольф Делофр''' |- |Кармен, ацыган ҭыԥҳа |Амеццо-сопрано |Селестина Галли-Марие |- |Дон Хозе, драгәынтәи аполк асержант |Атенор |Поль Лери |- |Есқамилио, атореадор |Абаритон |Жак Буи |- |Миқаела, Наваррантәи аԥҳәызба, Хозе изҳәаны итәоу |Асопрано |Маргарита Шапиуи |- |Цунига, драгәынтәи аполк акапитан |Абас |Ежен Диуфриш |- |Моралес, драгәынтәи аполк асержант |Абаритон |Едмон Диувернуа |- |Фраскита, ацыган ԥҳәызба |Асопрано |Алиса Диукасс |- |Мерседес, ацыган ԥҳәызба |Амеццо-сопрано |Есҭер Шевалие |- |Данкаиро, аконтрабандист |Абаритон |Пиер-Арман Потель |- |Ремендадо, аконтрабандист |Атенор |Барно |- |Лилас Пастиаиа, атаверна аԥшәма |''шәаҳәарада'' |М. Натен (''M. Nathan'') |- |Амҩаԥгаҩ |''шәаҳәарада'' |М. Тест (''M. Teste'') |- | colspan="3" |Афицарцәа, асолдаҭцәа, ихылаԥшрадоу аҷкәынцәа, аҭаҭынтә фабрика аусзуҩцәа ҳәсақәа, аҿар, ацыганцәеи ацыган ҳәсақәеи, аконтрабандистцәа, атореадорцәа, апикадорцәа, ауаа рацәа |} == Аҵакы аазыркьаҿны == [[Афаил:Carmen_1875_Act1_lithograph_Lamy_NGO1p736.jpg|мини|Иоригиналтәу аопера актәи ақәгылара, 1875 шықәсазы, алитографиа]] [[Афаил:Carmen_by_A._Golovin_06.jpg|мини|Иоригиналтәу аопера актәи ақәгылара, 1875]] ==== Актәи ақәгылара ==== Севилиа, аҭаҭынтә фабрика азааигәара иаангылеит адрагәынцәа рескадрон. Асолдаҭцәа афабрикаҿы аус зуа, иара усгьы ииасны ицо аҭыԥҳацәа блала еимдо, иреилаҳаны ирыхәаԥшуеит. Адрагәын Хозе иԥшааразы арахь даауеит Миқаела, аха асолдаҭ Моралес илеиҳәоит Хозе даҽа ескадронк аҿы шакәу дахьыҟоу, илеиҳәоит урҭ иаарласны дара рыԥсахразы иаараны ишыҟоу, аамҭа еицаҳхаҳгап ҳәагьы налеиҳәоит. Миқаела уи мап ицәкны, ирласны дцоит (асцена ''«Sur la place, chacun passe»''). Иаарласны аескадронқәа рҽырыԥсахуеит. Дцәырҵуеит Дон Хозе. Уи иԥылоит аҷкәынцәа рхор. Акапитан Цунига асержант Хозе иеиҳәоит аҭаҭынтә фабрика аҿы аус зуа аҭыԥҳацәа дышдыршанхаз атәы, аха Хозе уи иарбанзаалак зҿлымҳарак аиҭом – иара зегь иреиӷьишьо аӡӷаб димоуп - изҳәаны итәоу Миқаела (асцена ''«Avec la garde montante»''). Афабрика аҟнытә иааҩуеит аҵәҵәабжьы, аӡӷабцәагьы аԥсшьара аамҭазы амҩахь ицәырҵуеит. Рызегьы аҭаҭын сигарқәа рҿыҵакуп. Иаразнакала урҭ иаарыкәшоит ахацәа (асцена ''«La cloche a sonné»''). Даацәырҵуеит зегь ргәы хыҭ-хыҭуа иззыԥшу аҭыԥҳа – ацыган ҭыԥҳа Кармен. Иубоит уи ахацәа рыршанхара, рыблақәа лыдхаланы ианлыхәаԥшуа дшашьцылахьоу. Урҭ рцәаныррақәа рхыччара лара лгәалаҟазаара акыр ишьҭнахуеит. Кармен иналыгӡоит Хабанера. Зегьы шанханы илыхәаԥшуеит, аха лара илгәаԥхаӡом Хозе заҵәык изаҟаразаалак зҿлымҳарак ахьлыимҭо. Илку ашәҭ ыршәны ишьапы иаҵалыршәуеит. Дырҩегьых иааҩуеит аҵәҵәабжьы, аӡӷабцәагьы ццакны аусура ицоит (асцена ''«L’amour est un oiseau rebelle»).'' Дхынҳәны дааиуеит Миқаела, уи Хозе ақыҭантәи изаалгеит асалам шәҟәи афатәқәеи. Хозе иан лыхьӡала дгәыдылкылоит. Рҩыџьегьы илах-ҿыхӡа, рцәаныррақәа еибырҳәоит. Хозе иан иаалышьҭыз асалам шәҟәы данаԥхьа, дышлықәшаҳаҭу аартны иҳәоит, аррантә даныхынҳәлак Миқаела ԥҳәысс дшиго атәы (асцена ''«Parle-moi de ma mère!»''). Миқаела данцалакь ашьҭахь афабрика аҟнытә абжьқәа ааҩуеит. Иҟалаз уи ауп, Кармени афабрикаҿы аус зуа ԥҳәызбаки акы ааимаркын, Кармен аԥҳәызба лышҟа аҳәызба лҟьазаап! Акапитан Цунига Хозе идиҵоит иааныркылаз Кармен лыхьчара, ихаҭа лҭакразы аордер аагара дцоит (асцена ''«Tra la la…Coupe-moi, brûle-moi»''). Цунига иҟамзаара иалагӡаны Кармен иналыгӡоит Сегидилиа. Уи анагӡара аамҭа иалагӡангьы илылшоит Хозе ихыхра (асцена ''«Seguidilla: Près des remparts de Séville»''). Цунига Кармен лҭакразы аордер иманы данаа, Кармен Хозе длыцхрааны дыбналоит, уи аҵыхәалагьы Хозе ихаҭа абахҭа дҭашәоит (асцена ''«Finale: Voici l’ordre; partez»''). === Ҩымз рышьҭахь === Ҩымз рышьҭахь Липас Пастиа итавернаҿы асасцәа кәашарала ргәы дырҿыхоит Кармен лҩызцәа Фраскитеи, Мерседеси, лареи. Асасцәа дыруаӡәкуп акапитан Цунигагьы (асцена ''«Votre toast, je peux vous le rendre»''). Уи иҳәоит Хозе абахҭаҿы иҿҳәара шихигаз, ичинқәа имхны дышсолдаҭыртәыз. Уажәазы ихы дшақәиҭу, ирласынгьы Кармен лахь даараны дшыҟоу. Ибаҩхатәра абзиабаҩцәа гәыԥҩык ицны атаверна дыҩналоит атореадор Есқамилио (асцена''«Vivat! Vivat le torero!»''). Уи инаигӡоит атореадор икуплетқәа. Кармен лгәыкреи лыԥшӡареи Есқамилио ибла хыркуеит, аха лара уи иҟаиҵо азҿлымҳара зынӡаскгьы хьаас илымам, дылҟәылцоит. [[Афаил:Carmen_-_'I_will_dance_for_my_pleasure',_by_Byam_Shaw.jpg|мини|слева|Асцена «''Je vais danser en votre honneur…»'']] Атаверна абжьааԥнытәи асасцәа рзы ианадыркы ашьҭахь, уаҟа иаанхоит аконтрабандистцәеи ацыган ҳәсақәеи - Данкаирои, Ремендадои, Кармени, Фраскитеи, Мерседеси. Раԥхьатәиқәа рконтрабанда аҭыԥ ақәҵара рҭахуп, Фраскитеи Мерседеси урҭ ирыцхраауеит, аха Кармен мап ацәылкуеит рыцхраара. Уи бзиа илбаз Хозе иаара дазыԥшырц лҭахуп. Аконтрабандистцәа илыдыргалоит Хозе русқәа дрылалырхәырц (асцена ''«Nous avons en tête une affaire»''). Хозе даауеит. Кармен иара изы ҷыдала дкәашоит (асцена ''«Je vais danser en votre honneur … La la la»''), аха иаарласны харантәи игоит хәылбыҽхатәи агәаҭаразы аказарма ашҟа иԥхьо атруба абжьы. Уи, смаҵурахьы сыхнымҳәыр ҟалом ҳәа анлеиҳәа, Кармен иаахжәаны: «Сыбзиабара аҵкыс умаҵура еиҳа еиӷьушьоит, - ҳәа аҽԥныҳәа илҭоит. Иара акыргьы длакҩакуеит, асолдаҭ иуалԥшьеи абзиабареи деимаркуеит. Дуалыуашоит, Севилиа ашҭаҿы ишьапаҿы икалыршәыз ашәҭыц игәыдкыланы илырбо, ашәа иҳәоит (асцена ''«La fleur que tu m’avais jetée»''). Ус иаарласны ихынҳәыз акапитан Цунига Хозе адҵа ииҭоит аказармахь дцарц азы. Хозе адҵа анагӡара мап ацәикуеит, иаҳәаԥсагьы ҭыхны диҿагылоит. Убасҟан дагьдезертирхоит, Кармени аконрабандистцәеи рҿы даанымхар ада ԥсыхәа имамкәа ихы ҭаиргылоит. Данкаирои Ремендадои Цунига иабџьар ихыхны ддәылганы дыргоит, уи џьара ишәарҭоу дыррак ҟаҵаны, рконтрабандатә планқәа дырԥырхагамхарц азы. Аконтрабандистцәа еицҿакны ирҳәоит - ргәамчхара шакәу дара рзы закәанс иҟоу (асцена ''«Finale: Holà! Carmen! Holà!»''). === Ахԥатәи ақәгылара === Ахԥатәи ақәгылара афиналтә сцена (1917) Аамҭа ԥыҭк набжьысхьеит, аҳәаа иацәыхарамкәа, ашьха еиҩхааҿы аконтрабандистцәа еиҭах рус иаҿуп. Хозегьы ара дыҟоуп. Аха Кармен Хозе иахь лцәаныррақәа хьшәашәхахьеит, тәамбашақә диацәажәоит, лқьышә днықәҵаны иан лахь ицара шаамҭоу иалҳәоит; Хозе ихаҭагьы зынӡаск игәы азнеиуам аконтрабандистра. Хозе хылаԥшҩыс дааныжьны, аконтрабандистцәа аҳәаа ашҟа ицеит (асцена ''«Écoute, compagnon, écoute»''). Фраскитеи Мерс'''е'''деси амаца дырԥоит, Кармен урҭ днарыцлоит. Уи идырԥо рмацақәа рҿы лҩызцәа абеиареи абзиабареи рзыԥшуп, лара амацақәа рҿы илбоит лхаҭа лыԥсреи, иара убас Хозе иԥсреи (асцена ''«Mêlons! — Coupons!»''). Аԥшыхәра аҟынтәи ихынҳәны иаауеит аконтрабандистцәа. Урҭ ишырҳәо ала, аҳәааҿы ирацәаҩуп аҳазылхратә солдаҭцәа, урҭ аԥыргатәуп. Ацыган ҭыԥҳацәа ирҳәоит дара асолдаҭцәа ишырцәымшәо, урҭ «рхыхрагьы шрылшо» (асцена ''«Quant au douanier, c’est notre affaire»'') Дышшәаӡыӡогьы, лгәы ԥсахны Хозе иԥшааразы ашьхарахь днеиуеит Миқаела. Илбоит уи Хозе аӡәы диеихсны, иҽшиҵәахуа (асцена ''«C’est les contrabandiers le refuge ordinaire»''). Аха Хозе дзеихсыз изиқәмыршәеит, иаԥхьа даацәырҵит Есқамилио. Уи Хозе иеиҳәоит Кармен дышлышьҭо, иара убас Хозе иусқәа зегь шидыруа. Аиндаҭлаҩцәа неиҿагылоит раҳәызбақәа (рнавахақәа) ҭыхны, аха убри аамҭазы ихынҳәуеит Кармен дызцу аконтрабандистцәа. Кармен Хозеи Есқамилиои еиҟәылхуеит. Атореадор аконтрабандистцәа зегьы Севилиаҟа ацәқәа реисра ашҟа ааԥхьара риҭоит. Хозе ишҟа ихы нарханы: «Абзиабара згәаҵа иҭоу уахь днеиуеит», - ҳәа иҳәоит (сцена ''«Je suis Escamillo, torero de Grenade!»''). Аконтрабандистцәа ртауар рыманы ицарц рҿанынархо, Миқаела дгәарҭоит. Уи Хозе дишьҭаланы дшааз атәы ралҳәоит. Кармен тәамбашақә, Миқаела дышиашоу, Хозе ара ишиҭыԥым атәы иалҳәоит. Аханатә Хозе ацара игәы иҭамызт, уи дықәхьан Кармен «игәаҟра ицеиҩылшартә» ишыҟаиҵо ала, аха Миқаела Хозе иан аԥсхыхра дшаҿыз аниалҳәа, длыцны дцоит. Аха иара убри аамҭазы дықәуеит, Кармен дыԥшааны, реицәажәара шыхиркәшо ала (сцена ''«Finale: Holà holà José!»''). === Аԥшьбатәи ақәгылара === [[Афаил:Carmen_-_'I_yield_me_prisoner._I_have_killed_her',_by_Byam_Shaw.jpg|мини|слева|Аопера афинал: «Сҭашәк! Уи сара дысшьит»]] Севилиа ашҭа, ацәқәа реиндаҭлара азааигәараҿы. Аҽазыҟаҵарақәа ирҿуп. Ашҭа уаа рацәала иҭәуп, урҭ ирылоуп Цунига, Кармен, Мерседес. Иаарыкәыршаны лахҿыхроуп; дааиуеит Есқамилио (сцена ''«Les voici! Voici la quadrille!»''). Аныҳәа иалахәу ауаа игәырӷьо-хәмаруа уи иԥылоит. Есқамилиои Кармени бзиа ишеибабо еибырҳәоит. Атореадор арена ашҟа данцәырҵлак, Фраскитеи Мерседеси Кармен лгәы лҽынырҵоит Хозе дышлышьклаԥшуа ала, аха лара уи хьаас имкыкәа, иԥылара дшацәымшәо атәы ралҳәоит (сцена ''«Si tu m’aimes, Carmen»''). Зегь аренахь ацәқәа рыхәаԥшра ицоит, Хозе Кармен дыԥшааны, лымҩа ааникылоит. Уи илгәалаиршәоит уаанӡа заҟа бзиа дылбоз, длыҳәоит ишҟа дхынҳәырц, лаӷырӡышла длашьапкуеит, аҵыхәтәаны, дагьлықәмақаруеит. Аха Кармендахьгылоу қәацарак ҟалҵом, лак-ҩакракгьы лнубаалом – Хозе илиҭахьаз амацәаз тәамбашақә иршәны, дивсны дцарц лҿыналхоит. Аха уи дмышьҭыкәа, ҳәызбала дишьуеит; ажәлар уи аамҭазы аренаҿы даҽа зныкгьы ацә иаиааиз атореадор идныҳәалоит. Ахәаԥшцәа арена аҟнынтә ихынҳәны ианааиуа аамҭазы, Хозе бзиа иибоз аԥҳәыс дшишьыз ала иҿы иқәшаҳаҭхоит. Уи дбаандаҩыртәуеит (асцена ''«C’est toi! — C’est moi!»'') == Аԥҵара аҭоурых == ===Алибретто аҩра=== [[Афаил:P1220920_Carnavalet_Delaunay_Henri_Meilhac_rwk.jpg|мини|Анри Мелиак (Жиуль Ели Делоне ипортреҭ, жьҭ. 1880)]] Анри Мелиаки Лиудовик Галевии еиԥмырҟьаӡакәа шықәсқәак ари аоперазы алибретто аицыҩра иаҿын, русура еихшаны. Убас, Мелиак амузыка уиаҟара изааигәамызт азы абжьааԥны адиалогқәа иҩуан, Галеви иакәзар, ажәеинраалатә епизодқәа аԥиҵон. Уи аамҭазгьы урҭ аҩыџьагьы рырҿиаратә дует азы итрадициатәны иҟаз акомикатә пиесақәа хаз-хазы аус рыдулара. Бизе зыԥҵара иҽазишәоз адрама урҭ зынӡа акала иреиԥшымызт. Урҭ апиесақәа рыхьӡқәагьы рҟазшьа аадрыԥшуан: «Амаркиза хәыҷы», «Аҭыԥҳа гәызиан», «Аԥҳәысеиба Лулу». Аопера «Кармен» аус адулара ианалагаз арыцхә ииашаҵәҟьаны аӡәгьы издырам. 1873 шықәсазы Бизе иеиԥш, Мелиаки Галевии Париж иҟан, аибабара рылшон. Алибретто аԥҵан адиалогқәа рыла асценақәа еихшаны иахьыҟаҵоу ацәажәаратә опера (фр.бызшәала ''opéra comique''), атрадициақәа ирышьашәаланы. Алибретто асиужет аспектқәак рҿы Проспер Мериме иновелла еиԥшымхо иалагеит. Убас, аоригинал аҿы ахҭысқәа аамҭа еиҳа ирацәаны ирыбжьысуеит, ажәабжь ахаҭа акәзар, ашьра зықәҵаны абахҭа иҭаку Хозе иҿала еиҭаҳәоуп. Иара убасгьы Мериме ишәҟәы аҿы Миқаела зынӡа дыҟаӡам, атореадор Ескамилио ицынхәрас ажәабжь аҿы дыҟоуп апикадор Лукас. Уи Кармен дхыихуеит аҟароуп шәымҭақәак, аха лара лахь бзиабарак иманы дыҟаӡам. Ажәабжь аҿы Кармен Гарсиа зыхьӡыз ахаҵа длыман, уи Хозе дишьит ианеисуаз. Амузыкаҭҵааҩы Мина Киортисс ишазгәалҭо ала, ановелла иаҿырԥшны ҳахәаԥшуазар, Кармен лхаҿсахьа акырӡа ирыԥсахит, уи алибретто аҿы лҟазшьа еиҳа иҵауланы, еилыкка иҟамҵакәа, ажәабжь аҿы ишыҟаз иаанрыжьызҭгьы, агәарагара амаӡамкәа, «зынӡаск иҿаасҭаны» иҟалон. Еилкаауп, раԥхьатәи арепетициақәа 1873 шықәса жьҭааразы ишазԥхьагәаҭаз. Бизе амузыка аҩра далагеит 1873 шықәса жьырныҳәа мза шыҟаз, актәи ақәгылара аус адулара хиркәшеит иара уи ашықәс аԥхынразы. Иҟалап уи аамҭазы аҩбатәи ақәгылара аиқәаҵәақәа азирхиахьазар. Убасҟан еиԥҟьарак ҟалеит, аамҭала аопера аус адулара аанкылан. Рыӡбахә ҳәан акымкәа-ҩбамкәа амзызқәа, урҭ ируакны иҟан ароль хада назыгӡо лыԥшаара ахьыуадаҩхаз, иара убас мзызс иаиуит аопера ақәыргылара иаԥсоу иаԥсаму ҳәа Камиль диу Локльи Адольф де Лиовени рыбжьара ицәырҵыз аҳәоуеиқәымшәарагьы. Де Лиовен дақәшаҳаҭмызт асиужет ас еиԥш ишыҟоу аопера ақәыргылара. Уи ишиԥхьаӡоз ала, уи асиужет ахәаԥшцәа ацәнаршәар ҟалон, избанзар ртеатр - ҭаацәаратә театруп. Усҟан Галеви агәра диргеит асиужет уиаҟара имҽыӷымкәа, адраматәра еиҳа еиҵатәны, афырԥҳәызба хада лҟазшьа еиҳа ирҟәымшәышәны ишыҟарҵо ала, асиужет дшаларгало «зегь рыла ицқьоу, амаркыц ҭыԥҳа қәыԥш» Миқаела. Ацыганцәа ракәзар, акомикатә ҟазшьа змоу персонажцәаны ишаадырԥшуа, аҵыхәтәаны Кармен лыԥсрагьы «триумф ҳасабла ауаа рацәа рныҟәарақәеи, абалети, илах-ҿыху абыкь асреи, аныҳәатә шыкьыбжьқәеи ацҵан ишыӡбахо. Адольф де Лиовенуи мап ацәкра дшаҟәыҵызгьы, 1874 шықәса алагамҭазы «Опера-Комик» аҟынтәи дықәҵит. [[Афаил:Ludovic_Halévy_by_Eugène_Pirou.jpg|мини|слева|Лиудовик Галеви ( Ежен Пиру ифотографиа)]] Жорж Бизе аопера аус адулара иациҵеит 1874 шықәса рзы. Аԥхынразы, уи Париж амҵан Буживале даныҟаз, 1200 даҟьа амузыка аиқәаҵәа ҳасабла иҩны далгеит. Апартитура оркестровка азыҟаҵара даҽа ҩымз иаҿын. Бизе ихаҭа уи алҵшәа даара игәаԥханы, иҩыза иахь ииҩыз асалам шәҟәы аҿы абас иҳәоит: «Сара иаԥысҵеит зегьы еилыкка, аԥсы ҭаны иахьыҟоу, ԥшшәы рацәалеи мелодиалеи иҭәу арҿиамҭа»! Арепетициақәа раан Жорж Бизе изныкымкәа амелодиа аԥсахра иқәшәон. Зны аоркестр анагӡаразы изалыршахом ҳәа иҟанаҵоз аҳәарала, даҽа зынгьы шәаҳәаҩцәак раҳәарала, амузыка аԥсахра иқәшәон иара убас атеатр анапхгара рыдҵалагьы. Аопера ақәыргылара ианаҿыз аамҭазы атеатр аҿы иҟаз аҭагылазаашьа даарак иманшәаламызт акомпозитор изы. Венсан д’Енди игәалашәарала, «Опера-Комик» ахадареи аперсонали Бизе «қәҿиара зқәашьым композиторны» дрыԥхьаӡон, «адиректор инаиркны аконсиерж иҟынӡа» «рыбӷа иеиадырхон». Аопера амузыкатә драматургиаҿы акрызҵазкуа аҭыԥ аанныркылараны иҟан зшыкьбжьы цәгьоу, есааира инеи-ааиуа, хаҿырацәала еилаԥсоу ауаа. Аха акомпозитор иихәыцыз ари асценатә еффект, «акомикатә опера» атрадициақәа иахьрышьашәаламыз иахҟьаны, ирыдрымкылеит, амузыкарҳәаҩцәеи актиорцәеи рганахьалагьы аҿагылара аиуит. Лассы-лассы арепетициақәа ирҭаауаз д”Енди ишиҩуаз ала, ибзиахәыз, аха иҵакыдаз атеатр атрадициақәа ирыдгылоз диу Локль изгәаҭомызт иҿыцыз, аинтерес зҵаз акомпозитор иазгәаҭарақәа ( иаҳҳәап, актәи ақәгылараҿы ахор асценахь иаразнак акәымкәа, хәҭа-хәҭала рцәырҵра). 1875 шықәса хәажәкыра 16 рзы, апремиера ашьҭахь 13 мшы анҵы ашьҭахь Галеви иҩуан аопера арепетициақәа анымҩаԥысуаз, даара еиуеиԥшымыз ацәаныррақәа дшеимаркуаз атәы. Азныказы артистцәеи иареи амузыка «иҭынчымкәа, еилахәазшәа» рбон. Аха есааира ақәыргыламҭа алахәцәа еиҳа-еиҳа еилыркаауа иалагеит «даара азҿлымҳара змоу, иҷыдоу апартитура» ахьынӡабеиоу иоригиналтәу аидеиақәа рыла. Аҵыхәтәантәи арепетициақәа ракәзар, «зынӡа иссирын»: «Ахәаԥшцәа раҳасабала иҟаз еснагьтәи аҭааҩцәа ракәын, урҭ зегьы хымз-ԥшьымз рҟынӡа иааиԥмырҟьаӡакәа ари амузыка аҩнуҵҟа иахьынхоз азы уи аԥшӡарақәа зегьы рныруан. Ҳарҭ зегьы инагӡаны агәра ганы ҳаҟан раԥхьатәи ақәгылара хәылԥазы шыссирхоз. Аха иааг!...» 1875 шықәса хәажәкыра мзазы Бизе икьыԥхьит авокалтә партитура. Аҭыжьымҭа ''Choudens'' иаанахәаз жьырныҳәамзатәи аверсиа иадкыланы уахәаԥшуазар, уи аҿы иубартә иҟан акрызҵазкуа аԥсахрақәа. Иара убас аԥсахрақәа ҟаҵан апремиера аан ицәыргаз адирижиортә версиаҿгьы, абасала, аҵыхәтәантәи авариант ыҟаӡам. Уи иахҟьаны Бизе игәҭакыҵәҟьа зеиԥшраз аганахьала, амузыкаҭҵааҩцәа рыбжьара аимак-аиҿакқәа иахьа уажәраанӡагьы ицәырҵуеит. Ишдыру еиԥш, Бизе убасгьы иԥсахит алибретто, уи ихатә жәеинраалақәа ациҵеит, насгьы репликақәак реишьҭагылашьагьы иԥсахит, избанзар Галевигьы, Мелиакгьы Мериме иновелла аҵакы рзеилымкааит азы аоригинал акырӡа ирыԥсахит ҳәа иԥхьаӡон. Уи Кармен илҳәо Хабанера атекст иԥсахит, насгьы иԥсахит ахԥатәи ақәгылараҿы амаца ахьдырԥо асценаҿы ароль хада ихәмаруа лажәақәагьы (асцена ''«Mêlons! — Coupons!»''). Иара убас актәи ақәгылараҿы Сегидилиа алагамҭа даҽазнык иҩит. .Акомпозитор ари аопера апартитура изикит адирижиор Жиуль Падл, абас еиԥш иҟаз ажәақәа анҵаны: «Схәыҷқәа рыԥшьҩыкгьы рыхәԥҳа узы».Иҟалаз уи ауп, Падл Бизе исимфониатә рҿиамҭақәа ԥшьба: Скерцо, асимфониа «Рим», асиута «Арлезианка», иара убас аувертиура «Аԥсадгьыл» раԥхьаӡатәи рынагӡаҩ иакәын. === Аперсонажцәа рҟазшьадырга === Аопераҿы аперсонажцәа реиҳараҩык (хаҭала, асолдаҭцәа, аконтрабандистцәа, Миқаела, Ескамилио уҳәа) итрадициатәу ацәажәаратә опера азыҳәан итиптәқәоуп. Хозеи Кармени зынӡаск даҽаӡәқәоуп. Урҭ ижьышуа ақәылаҩи принцип змам агьангьаш ԥҳәыси рҟнытә рхаҿсахьақәа еиҳа иртатаны, Џьакомо Пуччини иҟазшьарбагоу аверизм астиль ала ишыӡбогьы, уи ажанр аҳәаақәа ирҭаӡаӡом. Уинтон Дин ишиԥхьаӡо ала, аопера аперсонаж хадас иҟоу Дон Хозе иоуп: «Ҳара ҳзызҿлымҳау Кармен лразҟы акәӡам, иара иразҟы ауп». Жорж Бизе имузыка инаҵшьны иаҳнарбоит аспектакль мҩаԥысуанаҵы, Хозе зыламыс цқьоу асержант иҟнытә дуаҩшьыҩны дшыҟало. Аопера афырхаҵа хада – персонаж заҵәыкуп, зхаҿсахьа аспектакль аҿы аԥсихологиатә, амузыкатә-драматә ҿиара зауа. Ақәгылараҿы уи ивокалтә партиа иаҵоу аеқспрессиа еиҳа-еиҳа иазҳауеит. «Гроув имузыкатә жәар» аҿы ишазгәаҭоу ала, « адрама афырхаҵа хада иеволиуциаҿы иаарԥшу аҟазара – лабҿаба шаҳаҭра ауеит Бизе иопера ашедеврқәа ишрыҵаркуа ала. Хозе иаамҷыдахаз егьырҭ аперсонажцәа рхаҿсахьақәа ус еиԥш аизҳара рымаӡам, урҭ ауаҩытәыҩса иҟазшьаҿы иҳәаақәҵоу ганк аазырԥшуа хаҿсахьа-символқәаны иҟоуп. Абасала, аопера аперсонажцәа шамахамзар рҽырыԥсахӡом: «Урҭ аиндивидуалтәра рыҭаӡам, идеиақәаны ауп ишцәырго – ахаҵеи аԥҳәыси – урҭ еиуеиԥшым рнырԥшра (Цунига – амчра, Тореадор – ақәҿиара, Хозе – зегь зымҽхазкуа ахатәы цәанырреи ахыбаареи, Кармен – иабсолиуттәу ахақәиҭра агәаҳәара)». Дин игәаанагарала, Кармен лхаҿсахьа «излагәылырҭәаау агәаӷьреи афаталтә хәыцшьеи амузыкаҿы ишашаӡа иахьаарԥшу иабзоураны, иарбанзаалак гьамадарак узаҵбаауам». Даҽа музыкаҭҵааҩык, Мина Киортисс лгәы азҩоит, Бизе имузыкаҿы иаԥиҵаз Кармен лҟазшьа ишаныԥшуа автор иҭаацәаратә ҭагылазаашьа имнахыз, аха ихаҭагьы изымдыруа ҩныҵҟала имоу ахақәиҭратә гәаҳәара». Гарольд Шонберг ишиԥхьаӡо ала, Кармен – Дон Жуан ԥҳәыстә версиоуп. Уи аԥсра еиҳа дақәшаҳаҭхоит, лара лзы акрызҵазкуа лдунеихәаԥшышьа аԥсахра аасҭа. Асоветтә музыкаҭҵаараҿы Кармени Хозеи рконфликт - акласстә позициа аганахьала иахәаԥшуан. Убас, Борис Асафиев иҩуан, аопера ҵакыс иамоу Кармен илымоу акласстәи аетикатәи мчы ҵаулеи Хозе инхаҩратә, ихазхатәратә ԥсихикеи реиҿагылара ауп ҳәа. Уи игәаанагарала, Бизе иаԥиҵеит зыԥсҭазаара ақәҵаны, Хозе имчымхаралатәи иегоизм мап ацәызкуа, ҳаԥхьаҟатәи адунеи иатәу, иҿыцу аԥҳәыс лхаҿсахьа шаша. Асафиев иазгәеиҭон Кармени Шеқспир и-«Отелло» аҟнытә Дездемонеи рхаҿсахьақәа маҷк реизааигәара. Здраматә ҷыдарақәа рыла даҽакы иузадымкыло Кармен лхаҿсахьа анагӡаразы иаҭахуп еиҭаҳәашьа змам абаҩхатәра ду. Уи аҭагылазаашьа лассы-лассы ицәырнагоит Кармен лроль назыгӡо ашәаҳәаҩ лыԥшаара иадҳәало апроблемақәа. Иаҳҳәап, Мариа Каллас, Кармен лпартиа шҭалҩызгьы, ахәаԥшцәа рҿаԥхьа уи лроль зныкгьы иналмыгӡаӡеит. Хьиу Макдональд ишиԥхьаӡо ала, афранцызтә операҿы ахааназ иҟамызт Кармен леиԥш заџьал ҳәаақәҵоу аԥҳәыс лхаҿсахьа, Франциа анҭыҵ уи илыдукылар ҟалоит Саломеиа - Рихард Штраус иопера аҟнытә, иара убас Лулу - Альбан Берг иопера аҟнытә. Идыруп, Жорж Бизе еснагь тәамбашақә дшазыҟаз атореадор Есқамилио изы ииҩыз амузыка. «Ирҭахыз ауп ироуз», - иҳәон уи аӡбахәала. Дин иажәақәа рыла, «амц ахьыҵәаху амузыкаҿы акәӡам, аҟазшьаҿоуп, Миқаела лпартиақәа рзы иҩу амузыка акәзар, акритикцәа уи ирҿиамҭақәа иреиԥшуп ҳәа ишырыԥхьаӡоугьы, «Шарль Гуно ифырԥҳәызбацәа зегьы раасҭа хараӡа еиҳау амч амоуп». == Ақәыргыламҭақәа рҭоурых == === Анагӡаҩцәа ралхра === [[Афаил:Galli-Marie_Carmen_Photo.png|мини|Селестина Галли-Марие — Кармен лпартиа раԥхьаӡатәи анагӡаҩ]] 1873 шықәса аԥхынразы Кармен лроль назыгӡашаз ашәаҳәаҩ лыԥшаара иалагахьан. Апрессаҿы лассы-лассы лыхьӡ рҳәон Зульма Буффар. Иҟалап уи Кармен лроль анагӡаразы лалхра алиббретистцәа еиҳа еиӷьыршьозар. Буффар Жак Оффенбах ирҿиамҭақәа рҿы ароль хадақәа рацәаны иналыгӡахьан, аха Камиль диу Локль уи Бизе иопера данаалом ҳәа иԥхьаӡеит. Абҵара мзазы ароль хада лыдыргалеит «Опера-Комик», Парижтәи амилаҭтә опера, иара убас Лондон уҳәа лықәгыларақәа рыла еицырдыруаз Мари Розе. Розе иаразнак ароль мап ацәылкит, асиужет ала Кармен асценаҿы дшыԥсуа анылдыр. Уаҟа ианрықәымҿиа, аспектакль авторцәа Селестина Галли-Марие лыҿцәажәара хацдыркит. Аиҿцәажәарақәа мызқәак имҩаԥысуан. Аҵыхәтәаны ашәаҳәаҩи диу Локльи еиқәышаҳаҭхеит. Галли-Марие асиужет арԥшқара аҭахӡам ҳәа Бизе имаз агәаанагара дақәшаҳаҭын. Ишдыру еиԥш, атеатр анапхгара асиужет еиҳа арԥшқаразы автор ишидыргалозгьы. Арепетициақәа анцоз, ишырҳәоз ала, ашәаҳәаҩи Жорж Бизеи рыбжьара ицәырҵит ароман. Ахаҵа ироль хада – Дон Хозе ироль анагӡара идырҵеит «Опера-Комик» аҿы иҩаҵхахаз, ааигәа уаанӡа Лео Делибеи  Жиуль Масснеи рспектакльқәа рҿы иқәгылоз аеҵәа ҿыц Поль Лери. Есқамилио ироль анагӡаразы иҭан Бельгиатәи абаритон қәыԥш Жак Буи. Буи усҟан инаигӡахьан Шарль Гуно иопера «Фауст» аҿы Мефистофель ироль, иара убасгьы далахәын Вольфганг Амадеи Моцарт иопера «Фигаро ичара». Миқаела лроль анагӡаразы иалхыз Маргарита, дышқәыԥшызгьы, Лондонтәи атеатр Друри-Леин аҿы қәҿиарала апартиа хадақәа налыгӡон. Аимпресарио Џьеимс Генри Меиллсон иидыруаз ашәаҳәаҩцәа зегьы рҟнытә зегь реиҳа агәыкра зҵоу ҳәа даликаауан. [[Афаил:Carmen_-_illustration_by_Luc_for_Journal_Amusant_1911.jpg|мини|слева|1875 шықәсазы  ''Journal amusant''_f аҿы икьыԥхьыз аопера аиллиустрациа]] === Апремиера === Арепетициақәа 1874 шықәса жьҭаара мзазы иахьзаламгаз, убри аҟнытә аханатә иазԥхьагәаҭаз аамҭа акыр инахысны иахьхыркәшахаз иахҟьаны, апремиера аҿҳәара наскьагахеит. Аҵыхәтәантәи арепетициақәа қәҿиарала имҩаԥысит, уи иабзоураны апремиера азгәаҭан 1875 шықәса хәажәкыра 3 рзы. Уи амш аҽны Жорж Бизе ианашьан Ҳаҭыр зқәуалегионтә орден. Апремиера аан дирижиорс дыҟан Адольф Делофр. Раԥхьатәи ақәгылара иаҭааит  Массне, Оффенбах, Делиб, Тома, Лекок, д’Энди, Гуно. Аҵыхәтәантәи иазгәеиҭеит Миқаела лариа азы амузыка Бизе иара иҿы ишиӷьычыз. Зыхьӡ азгәаҭоу акомпозиторцәа ирҷыдангьы, апремиераҿы иҟан еицырдыруа ауаа: адирижиор Жиуль Падлу, ашәҟәыҩҩцәа Альфонси Эрнести Додие, Александр Диума (аԥа), Лиудовик Галеви, аскульптор, аҭауад Паоло Трубецкой. Ахәаԥшцәа дыруаӡәкын Пиотр Чаиковски иҵаҩы, иҩыза  Владимир Шиловски. Уи аопера амузыкатә ҩаӡара убриаҟара агәахәара инаҭеит, иаразнакҵәҟьа аурыс композитор изишьҭит иҿыцны иҭыжьыз «Кармен» аклавир. Алиббретист Галеви иҩыза иахь ииҩыз асалам шәҟәы аҿы еиҭеиҳәоит аопера инаҭаз анырра. Уи иазгәеиҭоит актәи ақәгылареи аҩбатәи ақәгылара актәи ахәҭеи ахәаԥшцәа иԥханы ишрыдыркылаз атәы. Аха атореадор иариа ашьҭахь азал аҟнытә хьшәашәарак уныруа иалагеит. Ахԥатәи ақәгылараҿы Миқаела лариа заҵәык ауп рнапы ззеинырҟьаз, аҵыхәтәаны азал аҿы зынӡаск иҭынчран. Бизе игәшәы-мшәа зҳәоз аӡәык-ҩыџьак иҩызцәа ракәын. Даниель Галеви (алибреттист иԥа) ишиҩуаз ала, апремиераҿы иҟаз ахәаԥшцәа «рҽеиҩыршеит, амузыка иаргачамкны, асиужет ареалра иаршанханы». Ԥыҭрак ашьҭахь акритик Ернест Ниумен иазгәеиҭон, агәыԥша-хыԥшаара зҟазшьоу ахәаԥшцәа аршанхеит имҩаԥысуаз ахҭысқәа рреалтәра, аперсонажцәа реиҳараҩык рсоциалтә ҭагылазаашьа алаҟәреи рмораль аԥсыҽреи ҳәа. Бенџьамен Годар иажәақәа рыла, Бизе ианидиныҳәала, уи иаахжәаны аҭакс: «Иумбаӡои, арҭ абуржуаа дара рзы изҩыз сусумҭа аҟнытә инареицәоу ажәакгьы шырзеилымкааз?» - ҳәа шиеиҳәаз. Жиуль Массне иакәзар, Бизе идныҳәало, изишьҭыз анҵамҭаҿы иҩуан: «Насыԥ ду шәымазароуп уажәы – ари қәҿиара дууп!» Адырҩаҽны апремиера иазкны апрессаҿы жәа ҟәандак анырымҵеит: агәаанагарақәа зегьы агәкаҳареи ақәыӡбареи рыбжьара акәын иахьыҟаз. Аконсервативтә критикцәа аԥҵамҭа ианыԥшуаз «авагнеризмра» иазашшуан, аха ақәыӡбарақәа зегьы реиҳарак зыдҳәалаз Кармен лхымҩаԥгашьа, уи дыԥхамшьа-хыхҩны дахьаарԥшыз акәын. Критикк Галли-Марие иаалырԥшыз ахаҿсахьа зынӡаскгьы «агра бааԥсқәа зегьы ирдыргоуп» ҳәа дахцәажәеит. Уи лынагӡашьа иазкны газеҭк аҿы абас еиԥш ирыҩуан: «Заҟа ииашоузеи, аха изакәытә ҭыӡшәоузеи!» Егьырҭ ари ақәыргыламҭа усҟантәи аамҭазы зрепертуар традицианы иҟаз, Даниель Обери Франсуа-Адриена Бульадиеи рықәыргыламҭақәа ирҿырԥшны, «Кармен» урҭ зынӡаск иахьреиԥшымыз азы иақәыӡбон. Леон Есқиудие ажурнал ''L’Art Musical''  аҿы абас еиԥш иҩуан: «Игәырҿыӷьгоуп, имамиқәароуп… аахан иҟамло ушазыԥшу улымҳақәа ааԥсоит». Иубон, Бизе ишилымшаз ари аопера Оффенбах ирҿиамҭақәа (урҭ ирыҿдырԥшуан, избанзар алибретто зҩыз рыхьӡқәа уаанӡа уи акомпозитор ихьӡ акәын изыдҳәалаз), мамзаргьы Вагнер идрамақәа (ус иҟаз дреиуан акритик Адольф Жиулиен) иреиԥшхоит ҳәа иазыԥшыз ргәыӷрақәа рынагӡара. Егьырҭ лассы-лассы иуԥылоз ареценциақәа рҿы иаабоит: {| class="wikitable" |''Аповест аҿы Кармен лҭахара иаанаго, иҟалҵахьаз ацәгьаурақәа зегьы рзы ақәнага лаақәыршәароуп. Уи Хозе дымҩахҟьаны ацәгьаура мҩа дықәылҵоит. Уи лыԥсра - лымшала иҭахаз зегьы ршьауроуп; араҟа акәзар (аопераҿы), зынӡа даҽакала иҟоуп, Кармен изаҟаразаалак акы лхараны даарԥшым. Акызаҵәык, аҳәса рахь инамыцхәны згәы зыхо асолдаҭ лхы бзиа иахьилырбаз мацара ауп харас илымоу. Лара хара змамкәа иҭархоу аӡә лакәны даарԥшуп, ацәгьауаҩыҵәҟьа – лара дызшьыз иоуп.'' |''Скромные матери, почтенные отцы семейства! С верой в традицию вы привели ваших дочерей и жен, чтобы доставить им приличное, достойное вечернее развлечение. Что испытали вы при виде этой проститутки, которая из объятия погонщика мулов переходит к драгуну, от драгуна к тореадору, пока кинжал покинутого любовника не прекращает её позорной жизни.'' |} Аҵыхәтәантәи ахҳәаа зеиӷьаҭам ала иунарбоит усҟантәи аамҭазы акритикцәа Бизе ирҿиара заҟа ирзымдыруаз, иагьырзеилымкаауаз. Акомпозитор ибиограф Анна Хохловкина илыҩуан: «Еилкаам араҟа акритикцәа зыӡбахә рымоу. Иҟалап, арецензиа автор «Арлезианкеи» «Кармени» еилаҵаны дрыхцәажәозар, аха уигьы егьигьы издырӡом». Акритикцәа рыбжьара иҟан Бизе иопера иадгылақәазгьы: апоет Ҭеодор де Банвиль гәахәарылеи напеинҟьаралеи идикылеит аопера, иагьазгәеиҭон, «абыржәоуп амарионеткақәа рцынхәрас, асценаҿы иреалтәу аҳәсеи ахацәеи анаҳдырбаз» ҳәа. Уи аҭакс  «аопера иазкны ииҩыз «ухызхуа астатиазы» иҭабуп ҳәа иаҳәо, акомпозитор уи изишьҭыз анҵамҭа абас еиԥш аниҵеит: «Сара агәадура ду снаҭоит иахьсылшаз ас еиԥш иссиру афантазиа агәаҳәара аҭара». Хәажәкыра 10 рзы Камиль Сен-Санс Бизе изишьҭит абас еиԥш зныз анҵамҭа: «Аҵыхәтәан, сара избеит «Кармен». Аиаша шәасҳәоит, иссируп ҳәа исыԥхьаӡоит». Уи аҭакс Бизе иҩуан, «Кометонааи, Лозиерааи уҳәа егьырҭ аҟамлақәеи ицәа анихырхуа аамҭазы, «ламыс цқьа злоу асахьаҭыхҩы инапы аҵаҩны иааишьҭыз» ахҳәаа ҳәаа амамкәа игәы шышьҭнахыз атәы: «Насыԥ змоу, гәадурала иҭәу уаҩны сҟауҵеит, гәыкала усгәыдсыҳәҳәалоит» ! [[Афаил:Manet_Emilie_Ambre_as_Carmen.jpg|мини|Емилиа Амбр Кармен лроль аҿы. Едуард Мане иҭыхымҭа (1880)]] Арҿиамҭа «Опера-Комик» аҿы раԥхьатәи арбара ажиотаж дук цәырнамгаӡеит; «Кармен» ақәыргылареи акырӡа еиҳа ақәҿиара змаз Џьузеппе Верди и-«Реквием» ақәыргалареи аамҭакала еиқәшәеит. Аиҿкааҩцәа хыԥхьаӡара рацәала абилеҭқәа ҳамҭас ахәаԥшцәа ианырзыршозгьы, азалқәа бжеиҳан иҭацәын. 1875 шықәса рашәара мза 3 рзы, ашьжьымҭан Жорж Бизе иаалырҟьан иԥсҭазаара далҵит, игәыхь иахҟьаны. Усҟантәи аамҭазы аопера «Кармен» 33-нтә ахәаԥшцәа иддырбахьан. Уи иԥсҭазаара иалҵра иахҟьаны, аамҭа кьаҿк иалагӡаны акәзаргьы, аопера ашҟа ауаажәларратә зҿлымҳара акыр иазҳаит, атеатртә сезон нҵәаанӡа. 1875 шықәса абҵара мзазы аопера арепертуар ашҟа ирхынҳәын, уи аоригиналтә нагӡара ала даҽа 12-нтә идырбан. Абасала, аопера 48-нтә иддырбеит. Дук мырҵыкәа апремиера ашьҭахь иахәаԥшыз Иван Тургенев ари аопера анырра ӷәӷәа инаҭеит. 1875 шықәсазы Бизе иаамҭанымкәа иԥсҭазаара дахьалҵыз игәы иалсны, уи исалам шәҟәқәа руак аҿы иҩуан: «Гуно и-«Фауст» аамышьҭахь Франциа ицәырҵхьо зегьы рҟнытә - ари аопера зегь реиҳа иоригиналтәуп» ҳәа. 1876 шықәса жьырныҳәа 8/20 рзы имҩаԥысыз аҵыхәтәантәи аспектакльқәа рҿы дыҟан Пиотр Чаиковски, иашьа Модест Чаиковски дицны. Ашьҭахь Модест Чаиковски иҩуан: «Шамахамзар исымбацызт сашьа атеатртә қәгылара абасҟак игәы архыҭ-хыҭуа!» ҳәа. Аурыс композитор ари аопера аклавир Шиловски иҟнытә ианиоу инарҵауланы иҭиҵааит. 1880 шықәсазы Надежда фон Мекк лахь ииҩыз асалам шәҟәы аҿы уи дгәырӷьаҵәа абас аопера дахцәажәоит: Бизе иопера - шедевруп. Уи, епоха дук иҟанаҵоз амузыкатә ҽазышәарақәа ӷәӷәаӡаны изныԥшуа, зеиԥшыҟам акык-ҩбак арҿиамҭа лыԥшаахқәа ируакуп. Жәабаҟа шықәса рышьҭахь «Кармен» адунеи аҿы зегь реиҳа еицырдыруа операны иҟалоит… П.И.Чаиковски. 1880 шықәсазы Чаиковски иашьа ишҟа иҩуан, аопера ахы инаркны аҵыхәанӡа ишихәмарыз, иара убасгьы « мцабзны сгәаҿы дырҩегьых иҿыцны ицәырҵит ари аопера ссир ашҟа абзиабареи аџьашьареи» ҳәа. Убасҟан уи ихаҿы иит «ари аопера ҳаамҭазы зегь иреиҳау лирикатә-драматә рҿиамҭазар ҟалап» ҳәа ахшыҩҵак зныԥшуаз астатиа аплан. Аха уи астатиа џьаргьы икьыԥхьӡамкәа иаанхеит, автор уи аҩразы иԥышәа азымхар ҳәа дахьшәоз иахҟьаны. Аха иашьа иахь ииҩыз ашәҟәы аҿы аурыс композитор, Бизе «уацәымшәакәа, игениалтәу композиторуп» ҳәа изуҳәар шалшо азгәаҭо, иҩуан: «Bizet  - зшәышықәса агьама абжьысра азгәазҭо, игениу композиторуп ҳәа изуҳәар алшоит, аха уи мцы злам ацәанырреи агәаҳәареи рыла дырԥхоуп». 1883 шықәсазы иҩу исалам шәҟәы аҿы уи игәалаиршәоит уаанӡа Александр Серов и-«Иудифь» ашҟа имаз абзиабара шаԥсахыз «Бизе иопера ашҟа изцәырҵыз алаԥсра аҟынӡа дназго, ацәанырра ду изцәырҵыз, «абар хымшуп уи дааҟәымҵӡакәа ахы инаркны аҵыхәанӡа иаирҳәоижьҭеи». ===Егьырҭ ақалақьқәа рҿы дырбареи ақәыргыламҭа арҿыцреи=== [[Афаил:Ernest_Guiraud.jpg|мини|слева|Акомпозитор Ернест Гиро  иаԥиҵеит аречитативқәа зцу аопера авариант]] Жорж Бизе иԥсра дук бжьамкәа инапы аҵаиҩит «Кармен» Венатәи аҳәынҭқарратә операҿы ақәыргыларазы аконтракт. Акомпозитор иҩыза Ернест Гиро адиалогқәа аречитативқәа рыла иԥсахит. «Кармен» аопера ду аԥшра аиуит, уи аҩбатәи ақәгылара аҿы ицәырҵит Бизе ирҿиамҭа «Арлезианка» амузыка шьаҭас измаз абалеттә сцена. Ас еиԥш иҟаз адаптациа аҟаҵара аан апрозатә диалогқәак ркьаҿтәхеит, уи, асоветтә музыкаҭҵааҩы Иван Соллертински ишазгәаиҭо ала, «уамашәа ихшыҩркны иҩу аоперазы алибретто» аҿы ицәырнагеит џьарак-ҩыџьарак асиужеттә еиқәымшәарақәак. Вена раԥхьатәи арбарақәа раламҭалазы австриауаҩ Франц фон Иаунер аоригиналтә диалогқәеи Гиро иверсиа аҟнытә аречитативқәеи еилаҵаны иаԥиҵеит еилаӡҩоу аверсиа. Ус еиԥш иҟаз ақәыргыламҭақәа анаҩс ашәышықәса зегьы аларҵәара бзиа роуит. Жорж Бизе иопера раԥхьатәи авариант иаҿырԥшны аԥсахрақәа шыҟазгьы, 1875 шықәсазтәи Венатәи ақәыргыламҭа ақәҿиара ду аиуит. Аҭыԥантәи ахәаԥшцәа аопера даара иԥханы иахьрыдыркылаз адагьы, аопера арҽхәаратә хҳәаа аиуит Рихард Ванери Иоҳанесс Брамси рҟнытә. Аамҭак ицаныз иколлегацәа аӡәырҩы ирызкны иҟаиҵоз иҳәамҭа мҽыӷқәа рыла еицырдыруаз Вагнер - афранцыз композитор иусумҭа абас еиԥш дахцәажәеит: «Анцәа иџьшьаны, аҵыхәтәаны дцәырҵит зхы аидеиақәа ҭоу ауаҩы!». Брамс иакәзар, еицырдыруа Вагнер имузыкатә ҿагылаҩы, аопера 20-нтә дахәаԥшхьан. Уи иҳәон: «Адгьыл аҵыхәанӡагьы сцон Бизе игәыдкыларазы» ҳәа. Уи 1882 шықәсазы Фриц Зимрок иахь ишиҩуаз ала, Брамс даара иҭахын аопера апартитура аиура, аамҭала акәымкәа ихатәны: «Даара исҭахын исымазарц, избанзар уи, ииашаны, иссиру рҿиамҭоуп, сара сзы даара акыр иаԥсоуп, азҿлымҳара дугьы амоуп». Венатәи атриумф ала иалагеит аопера адунеитә хьӡы-ԥша ашҟа ахалара. Анаҩс, 1876 шықәса жәабран мзазы иҟан Бриуссельтәи атеатр Ла Монне аҿы аопера дырбара, шықәсык ашьҭахь ари аопера уи атеатр еснагьтәи арепертуар иаларҵеит. Галли-Марие ароль хада налыгӡон. Уи ашьҭахь Лондонтәи Лара Лаҳаракыра атеатр аҿы иалыршан ари аопера ақәыргылара. Уаҟа акыр шықәса Кармен лроль налыгӡон Минни Хаук. Ақәҿиара ду аиуит иара убасгьы Дублинтәи Лара Лаҳаракыра атеатр аҿы инагӡаз аопера италиатәи аверсиа. Даҽа қәыргыламҭак, [[Британиа Ду]] аҳҭны қалақь атеатр Ковент-Гарден аҿы иаҟәыхын Аделина Патти ароль мап анацәылк ашьҭахь. 1876 шықәса жьҭаарамза 23 рзы Ниу-Иорктәи Амузыкатә академиаҿы имҩаԥысит аопера апремиера. Анаҩстәи хәышықәса рыҩныҵҟала ари аопера ықәыргылан европатәии америкатәии атеатрқәа рҿы ирацәаны, Урыстәылагьы уахь иналаҵаны. [[1883]] шықәсазы аопера еиҭашьақәдыргылеит «Опера-Комик» арепертуар аҿы. Апартиа хада налыгӡон Адель Изаак. Асиужет иаиуз аԥсахрақәа ирылҵшәаны, аоригиналтә қәыргыламҭаҿы аимак-аиҿак зхылҿиаауаз ашәымҭақәа зегьы амхын. Уи азы акритикцәа Карвалио даара иқәыӡбеит. Урҭ ишырыԥхьаӡоз ала, уи иқәиргылеит «ашедевр апародиа»; аха ус шакәызгьы, ахәаԥшцәа аопера гәахәара дула ирыдыркылеит. Акритикцәа рзеиӷьашьарақәа азгәаҭаны, ашьҭахь Карвалио ипозициа даҽа блакала дахәаԥшит, уи Галли-Марие ароль хада дахьыхәмаруаз 1875 шықәсазтәи ақәыргыламҭа дазыхынҳәит. 1894 шықәсазы раԥхьаӡа акәны ароль хада налыгӡеит Емма Кальве. === Адунеизегьтәи ақәҿиара === [[Афаил:RIAN_archive_581479_Irina_Arkhipova_as_Carmen_and_Vladislav_Pyavko_as_Jose.jpg|мини|Ирина Архьипова (Кармен),  Владислав Пиаявко (Хозе) Большои театр аҿы (1972)]] Урыстәыла раԥхьаӡа акәны аопера «Кармен» дырбан 1878 шықәса жәабран 16 рзы Санкт-Петербург Большой Каменный театр асценаҿы (аспектакль назыгӡоз италиатәи атруппа акәын). Быжьшықәса рышьҭахь, 1885 цәыббра 30 рзы Мариинтәи атеатр аҿы имҩаԥысит раԥхьатәи аспектакль. Москва раԥхьаӡа акәны аопера «Кармен» дырбан 1898 шықәса абҵара 27 рзы Большои театр аҿы; уи ақәыргыламҭа режиссиорс даман Антон Барцал, дирижорс – Ипполит Альтани, Кармен – Елизавета Азиорскаиа. Цунига ипартиа наигӡон акомпозитор Игор Стравински иаб – Фиодор Стравински. 1922 шықәса лаҵара 15 рзы «Большои» асценаҿы ицәырыргеит ақәыргыламҭа ҿыц, уи напхгаҩыс даман адирижиор Виачеслав Сук; 1924 шықәсазы араҟа раԥхьаӡа акәны апартиа хада налыгӡеит Мариа Максакова. Иаарласны Урыстәыла ари аопера зегь реиҳа ирпертуартәны иҟалеит. Убас, 1890-тәи ашықәсқәа рзы аопера қәҿиара дула ицон апровинциатә театрқәа жәпакы рҿы - Казань, Саратов, Киев, Пермь. Иазгәаҭатәуп, 2019 шықәсанӡа иҳаԥхьаӡозар, Бизе иопера Большои театр асценаҿы мацара жәантә иқәыргылан!. Аҵыхәтәантәи апремиера мҩаԥысит 2015 шықәса ԥхынгәы 15 рзы (арежиссиор Алеқсеи Бородин, адирижиор Ҭуӷан Сохьиев, Кармен – Гәында Кулаева). Апартиа хада назыгӡахьоу Урыстәыла еицырдыруа ашәаҳәаҩцәа рҟнытә иалыркаауеит Вера Давыдова, Надежда Обухова, Елена Образцова, Ҭамара Синиавскаиа, Ирина Архьипова. 1908 шықәсазы Санкт-Петербургтәи Мариинтәи атеатр асценаҿы иқәыргылаз ари аопера адекорациақәа аԥиҵеит ХХ-тәи ашәышықәса алагамҭазы Большои театр аҿы инареиӷьу ақәыргыламҭақәа аԥызҵахьаз Алеқсандр Головин; уи ақәыргыламҭа ари атеатр аҿы инареиӷьу аспектакльқәа ируакхеит. Асоветтә аамҭазы адунеитә оператә классика зегьы аҟнытә ари аопера иҷыдоу аҭыԥ ааннакылеит. Еицырдыруа иҟалеит Горки ипарк аҿы москватәи Зеленыи театр аҟны 1935 шықәса, лаҵара 13 рзы иқәдыргылаз акы иаламҩашьоз аспектакль. Уи иалахәын зықьҩык инареиҳаны ауаа, зныкала иахәаԥшуан жәанызықьҩык. Апрессаҿы ирацәаны коллектив ҳасабла ақәҿыҭрақәа аиуит, агазеҭ «Рабочаиа Москва» адаҟьақәа рҿы ианырҵеит иҟазшьадыргоу ахьӡ змаз астатиа – «Аопера «Кармен» арецензиа». Уи рыҩуан 6-нызықьҩык ахәаԥшцәа. Ари аопера даараӡа бзиа ирбеит Германиа, уаҟа аканцлер Отто фон Бисмарк ари аопера 27-нтә дахәаԥшхьан, Фридрих Ницше агәырӷьара ду изнарҵысит дыззыӡырҩыз аопера, уи Бизе имузыка ишьахәӡоу акакәны иԥхьаӡон. Афилософ ишышьақәирыӷәӷәоз ала, иара ихаҭагьы «зегь иреиӷьу уаҩхоит абри Бизе дансацәажәо». Иусумҭа «Вагнер иказус» (1888) аҿы Ницше Рихард Вагнер ирҿиамҭақәа ирҿаиргылоит аопера «Кармен». Уи ишазгәаиҭо ала, Бизе иаԥиҵаз, цәаныррала иҭәу, иԥсабаратәу «Аладатә музыка» иаҿагылоуп ихьшәашәоу, ицәааку, сентиментла иҭәу, ихыҭҳәаау Вагнер «Аҩадатәи имузыка»: «Араҟа ицәажәоит даҽа цәаныррақәак, даҽа лахҿыхрак. Ари амузыка лахҿыхуп: аха афранцызтә, мамзаргьы анемецтә хәмартә лахҿыхрала акәымкәа. Уи алахҿыхра африкантәуп; уи аџьал ақәыӷәӷәоит, анасыԥгьы даараӡа икьаҿуп, иаалырҟьаны, рыцҳашьарак змам акакәны иҟоуп». 1908 шықәсазы Берлин Кармен лроль налыгӡеит Емма Дестинова, 1912 шықәсазы Штутгарттәи аопера асценаҿы ароль хада раԥхьаӡа акәны иналыгӡеит швециатәи ашәаҳәаҩ Сигрид Онегин. «Кармен» ықәыргылан Франциа ақалақьқәа жәпакы рҿы: Марсель, Лион, Диеп. 1881 шықәсазы Галли-Марие ароль хада анагӡаразы Диепҟа дхынҳәит. 1881 шықәса [[Нанҳәамза|нанҳәа]] мзазы уи Бизе иԥҳәыс лахь ишылыҩуаз ала, испаниатәи апремиера Барселона уаҩ иимбац ақәҿиара ду аиуит. Опера-Комик анапхгара нызкылаз Леон Карвалио, ари аопера аморалтә ҟазшьа амоуп ҳәа иԥхьаӡаны, арепертуар аҿы аиҭашьақәыргылара мап ацәикуан. Мелиаки Гелиавии ақәыргыламҭа арҿыцра иақәшаҳаҭын, аха Галли-Марие даламырхәыкәа. Уи раԥхьатәи апремиера ахьқәҿиарадахаз азы ахара лара илыдырҵон. Ги де Мопассан иочерк «Сицилиа» (1885) аҿы ишиҩуаз ала, италиатәи адгьылбжьахаҿы сицилиаа «уамашәа иаргәырӷьоит» Бизе иопера, уаҟа шьыжьы инаркны ҵхыбжьонынӡа иуаҳалар алшоит, «амҩадуқәа рҿы амҩасцәа ишырҳәо еицырдыруа «Тореадор» иашәа». [[Афаил:Carmen_at_the_Met1915.jpg|мини|Џьеральдина Фаррар, Енрико Карузо,  Пасқәуале Амато  Ниу-Иорк (1915)]] 1884 шықәса жьырныҳәа 9 рзы Ниу-Иорк Метрополитен-опера асценаҿы имҩаԥысит ари аопера апремиера. Уи апрессаҿы иаиуз ақәҿыҭрақәа еиуеиԥшымызт. ''The New York Times''  аҿы ақәыргыламҭа «агәахәара унаҭоит, иеффекттәуп», ҳәа азырҳәеит, аха апартиа хада назыгӡаз Селиа Треббели, Минни Хаук дылҿурԥшуазар, лыхәмарра уиаҟара иргәамԥхеит. Анаҩс «Кармен» иаарласны Метрополитен-опера еснагьтәи арепертуар иаларҵеит, 1885 шықәсазы ароль хада налыгӡеит Лилли Леман. 1906 шықәса жәабран мзазы Енрико Карузо раԥхьаӡа акәны инаигӡеит Хозе ироль, уи ари апартиа анаҩсгьы, 1919 шықәса рҟынӡа асценаҿы инаигӡон. 1906 шықәса мшаԥымза 17 рзы агастрольқәа раан уи Сан-Франциско аоператә театр аҿы инаигӡон Хозе ипартиа, уи ашьҭахь шырԥазынӡа иара изкны ирыҩуаз арецензиақәа дрыԥхьон, даҽа ҩ-сааҭк рышьҭахь ақалақь аҿы адгьылҵысра ҟалеит, ашәаҳәаҩцәагьы ццакны асасааирҭа нрыжьыр акәхеит. Анаҩс Ниу-Иорктәи асценаҿы апартиа хада нарыгӡон Роза Понсель (1935), Џьорџь Баланчин ихореогарфиа зцыз ақәыргыламҭаҿы, Џьенни Турель (1937), Ризе Стивенс (ароль хада налыгӡон 1946 шықәса инаркны 1961шықәса рҟынӡа). Америка аопера «Кармен» аларҵәара жәашықәсала абиԥарақәа еимдо иааргоит. 2011 шықәсазы Метрополитен-опера асценаҿы ари аопера зқьынтә идырбан. Ари аопера аларҵәара ахьамаз Америка мацара акәмызт, адунеи атәылақәа жәпакы рҿы қәҿиара дула имҩаԥысуан. Актәи ақәгылара аҟнытә Хабанера, иара убас аҩбатәи ақәгылара аҟнытә атореадор икуплетқәа адунеи аҿы зегь реиҳа аларҵәара змоу аоператә ариақәаны иҟалеит. Франциа анҭыҵ иалыршаз ақәыргыламҭақәа реиҳарак шьақәыргылан «еилаԥсоу» Франц фон Иаунер иверсиа иқәныҟәаны, урҭ зегьы рбеиан абалеттә сценақәеи антрактқәеи рыла. Иара убри аамҭазы 1919 шықәсазы КАмиль Сен-Санс ишазгәеиҭоз ала, аопера абалет ацҵара гра бааԥсуп ҳәа иԥхьаӡон, иагьџьеишьон усҟан зыԥсы ҭаз Бизе иԥҳәыс урҭ рықәыргылара дахьақәшаҳаҭхоз. [[Афаил:Salzburger_Festspiele_2012_-_Carmen.jpg|мини|слева|Магдалена Кожена (Кармен), Ионас Кауфман (Хозе) Зальцбург (2012)]] 1883 шықәсазы «Опера-Комик» аҿы аопера «Кармен» ирҿыцны еиҭа ианықәдыргыла ашьҭахь, еснагь ихәмаруан раԥхьатәи адиалогтә вариант аҿы, амузыкатә «рԥшӡагақәа» шамахамзар иаламҵакәа. 1888 шықәсазы Жорж Бизе диижьҭеи 50 шықәсазтәи аиубилеи азы уи иопера ари асценаҿы 330-тәи аспектакль ихәмарит. 1891 шықәсазы уи 500-тәи аспектакль, 1904 шықәсазы – 1000-тәи аспектакль. 1938 шықәсазы ахәаԥшцәа идырбан уи аопера 2271-тәи анагӡара. Габриель Форе 1904 шықәсазы аопера зқьынтә асценаҿы дырбара иазкны ииҩыз истатиаҿы иазгәеиҭон, уи апремиера, ҳәарада, иалшон «Опера-Комик» абжьааԥнытәи ахәаԥшцәа аршанхар, џьашьахәыс ирбар, насгьы ари атеатр атрадициақәа даарак ирышьашәаламкәа ирбар ҳәа. Уи иҩуан: « Аха иахьагьы еилкаашьа змамкәа иҟоу, излаҟалазеи илашоу, ԥшшәы рацәала еилаӡҩоу, ацәанырра иаша узцәырызго, уамашәа игәыкыу Бизе имузыка раԥхьаӡа ианцәырҵ нахыс ахәаԥшцәа ахьыхнамхыз; излаҟалазеи абас еиԥш адраматизм злоу, апатетикеи, акырӡа зымчу ацәанырра ӷәӷәеи аазырԥшуа аопера ахәаԥшцәа ргәы амырхыҭ-хыҭуа?!» Аречитативтә версиа акыр шықәса инорманы, иахәҭоуп ҳәа иҟан. Раԥхьатәи иҿыцу адиалогқәа рверсиақәа рыла иҟаҵоу еицырдыруа ҿырԥшқәаны иҟалеит Лондонтәи Карл Роза иоператә компаниа (1947), иара убас Берлинтәи «Комише опер» (1949). Аха урҭ аҿыцԥшьгарақәа нарха дук рмоуӡеит, уи аганахьала 1953 шықәсазы Ковент-Гарден аҿы иҟаҵаз аҽазышәарақәа азныказы иманшәалахазшәа ишыҟалазгьы. Америкатәи Колорадо аҿы иаԥҵаз ақәыргыламҭагьы разҟыла урҭ иреиԥшхеит. Уинтон Дин ишазгәеиҭоз ала, адиалогқәа рыԥсахразы иҟарҵо аҽазышәарақәа адраматә хәҭа еицанакуан: аопераҿы абжьқәа ихиааланы акәымкәа, ирҭрысны иааҩуеит; ихадам аперсонажцәа ррольқәа еиҵахоит. ХХ-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы адиалогқәа зцыз аверсиақәа аларҵәара роуит Франциа анҭыҵ, аха ХХ1-тәи ашәышықәсазы иуԥылоит еиуеиԥшым ақәыргыламҭақәа. Фриц Езер иқәыргыламҭа урҭ апроблемақәа зегьы ханарҭәаар акәын, аха уигьы қәҿиарак амоуит. Избанзар Жорж Бизе раԥхьатәи арепетициақәа рышьҭахь иамихыз афрагментқәа Езер иширхынҳәызгьы, ҳасаб рзимуит уи ашьҭахь шықәсы рацәала имҩаԥгаз аԥсахрақәа. Уи иалҵшәаны, Сиузен Мааклари игәаанагарала, «иаанханы иҟоуп аопера актәи авариант, уи дырны ишыҟаҵамгьы». ХХ1-тәи ашәышықәсазы ицәырҵит Роберт Дидиони Ричард Лангем-Смити иаԥырҵаз авариант ҿыцқәа. Уи ркьыԥхьит Шотти Питерси. Аҩ-варианткгьы Бизе 1875 шықәсазы иаԥиҵаз авокалтә партитура акырӡа иеиԥшым. Амузыкаҭҵааҩы Хиу Макдональд ишиԥхьаӡо ала, Бизе иопера амузыка иамоу агәынкылара бзиа уи ԥсра ақәымкәа иҟанаҵоит, аоператә классика ҳәа иамоу астатус акәзар, иарбанзаалак гәыҩбарак унаҭом. Аопера «Кармен» иахьа уажәраанӡагьы зегь реиҳа еицырдыруа театртә қәгылароуп. Уи ақәыргылара рнапы алакын «Кармен» 1978 шықәсазы Венатәи аопера асценаҿы иқәзыргылаз Франко Ӡеффирели иеиԥш иҟоу аҟаза дуцәа. Ӡеффирели иқәыргыламҭаҿы иҟан идууз, ихьанҭаз адекорациақәа. Урҭ ирҷыдангьы, уи асцена ҭирҭәаауан ауаа рацәа рыла, уимоу асценаҿы аԥстәқәагьы ыҟан. Анаҩс Ӡеффирели Арена ди Верона асценаҿы иқәиргылеит «Кармен». Единбурги, Гамбурги, Милани Бизе иопера ақәыргылара аус адиулон Пиеро Фаџьони, Циурих – Жан-Пиер Поннель. Ҳаамҭазтәи ақәыргыламҭақәа акык-ҩбак аимак-аиҿаки акритикеи цәырыргоит. Убас, Парижтәи амилаҭтә операҿы 2013 шықәсазы арежиссиор Ив Боне иқәиргылаз аспектакль аҿы аопера ахҭысқәа ыиагоуп ҳаамҭазтәи Испаниаҟа. Ари аспектакль ргәы ԥнажәеит ахәаԥшцәагьы, иара убас амассатә информациатә хархәагақәагьы. Зны-зынла ҳаамҭазтәи ақәыргыламҭақәа рҿы Бизе иопера афырԥҳәызба хада злахьынҵа қәашьхаз аԥҳәыс лцынхәрас «афеменизм џьарҵас даманы» иҟарҵоит. Урыстәыла иқәыргылаз ҳаамҭазтәи ақәыргыламҭақәа рахьтә иалыркаауеит Большои театр аҿы иқәыргылаз аспектакльқәа. 2008 шықәса азы иқәыргылаз аспектакль шьаҭас иаман 1875 шықәсазтәи Жорж Бизе «ицәажәаратә» аоригинал. Уи аҿы ахҭысқәа абордель ашҟа ииагоуп. 2015 шықәсазтәи ақәыргыламҭа Гиро «иречитативтә» версиа иашьашәаланы иҟаҵоуп. 1996 шықәсазы Мариинтәи атеатр аҟны иқәыргылаз аспектакль аҿы аԥхьатәи аплан ахь ицәырҵуеит аконтрабандистцәеи Мануелитеи, арежиссиор иӡбеит урҭ «еқс-Кармен» ҵас рцәыргара. == Амузыка == Х1Х-тәи ашәышықәса иаҵанакуа аопера дахцәажәо, Ерве Лакомб иазгәеиҭоит, «Кармен» - зхыԥхьаӡара даараӡа имаҷу, аамҭа иԥнашәаз аоперақәа ируакуп ҳәа. Лакомб ари аспектакль ацәажәаратә опера атрадициақәа инагӡаны ирышьашәалоуп ҳәа иԥхьаӡозар, Хиу Макдональд игәаанагарала, уи ари ажанр аҳәаақәа ирҭыҵуеит. Уи ишиԥхьаӡо ала, ари аопера иамоу «узыршанхо амелодиа рацәа реилаӡҩареи, иҟазаратәу агармониеи, идеалтәу аоркестровкеи» роуп уи аамҭак иатәны акәымкәа, инагӡаны иҟазҵо». Уинтон Дин игәаанагарала, Жорж Бизе иқәҿиаз ирхаданы иҟоуп аопераҿы ихадоу ахҭысқәа зегьы адиалогқәа рыцхыраара ала акәымкәа, амузыкаҿы еффектла раарԥшра ахьилшаз ҳәа: « «Имаҷҩуп, ас еиԥш иаартны абзиабареи ахыбаареи ицәырырго ахьааи ацәаныррақәеи шашаӡа иаазырԥшуа арҿиаҩцәа». Амузыкаҭҵааҩы Бизе дырҿирыԥшуеит зырҿиамҭақәа рҿы аперсонажцәа ремоциақәеи рхьааи ахәаԥшцәа аҵанӡа ирныруа аҟаҵара зылшо акомпозиторцәа Моцарти Вердии. Аопера адраматургиа шьаҭас иамоуп аперсонажцәа хадақәа рхаҿсахьақәа динамикала реизҳара. Уи хымԥада анагӡаҩцәа ирыднаҵоит иҷыдоу авокалтә лшарақәеи актиортә баҩхатәреи амазаара. Изныкымкәа Хозе ипартиа назыгӡахьаз ашәаҳәаҩ Алеқсандр Востриаков иазгәеиҭон, ари ахаҿсахьа акыр «ишыуадаҩу, аиԥшымзаарақәагьы рацәаны ишамоу», уи анагӡаразы ишаҭаху адраматә ҟазареи алирикатә гәызианреи: «Афырхаҵа иемоциатә гәырҩақәа рымҽхак аарԥшразы иаҭахуп даара илакьуа, еихатыруа абжьы». Бизе имузыкеи алибреттои иҟазшьарбаганы ирымоу аҷыдарақәа ируакуп аперсонажцәа риндивидуалтә хҭысқәеи рхаҿсахьа аҿиареи еиуеиԥшым амассатә сценақәа рфон аҿы иахьымҩаԥысуа. Уи алшара ҟанаҵоит ахҭыстә планқәа акымкәа-ҩбамкәа реилагӡара. Зхала иҟоу аномерқәа хыԥхьаӡарала иахьеиҵоу иаҷыдангьы, урҭ рдраматә ҿиара, ԥҟаррак аҳасабала, ахортәи амассатә сценақәеи ирылаҵаны ауп ишымҩаԥысуа. Алитератураҿы иазгәарҭоит, ас еиԥш иҟоу аилазаашьа ҩынтәтәи аеффеқт шыҟанаҵо: «еиԥмырҟьаӡакәа аҿиара иаҿу ахҭыси аопера амассатәреи аланарԥшыреи рдинамика». [[Афаил:Carmen_habanera_original.jpg|мини|Кармен л-Хабанера (Жорж Бизе инапҩымҭа аоригинал, 1874 года)]] Зныкгьы Испаниа имнеицыз Бизе, имузыка испаниатәи ацәаҩа аҭаразы иақәнагоз ахыҵхырҭақәа дрышьҭан.Уи инадҳәаланы, Исаак Альбенис иҩуан: «Исыздыруам Бизе илзыршаз ус еиԥш аҟаҵара, аха Испаниа ахаҭа иахылымҵит «Кармен» аҵкыс еиҳа испаниатәу!» ҳәа. Кармен иналыгӡо хабанера шьаҭас иамоуп 1864 шықәсазы Париж иҭыҵыз Себастиан Ирадиер иеизга «Испаниатәи ашәҭқәа» аҟнытә ашәа «''El arreglito''» («Аҳәар'''а'''»). Аԥхьанатә Бизе уи жәлартә мелодиак аҳасабала идикылеит, аха автор данеиликаа, уи аинформациа авокалтә партитура иацҵаны ианиҵеит, «испаниатәи ашәа иаҿырԥшны» ҳәа. Иван Соллертински игәаанагарала, ахабанера аритмика ашьаҭаҿы испаниатәи акәымкәа, акреолтә-америкатә ҟазшьа амоуп (уи инаҵшьны аномер ахьӡгьы иаҳнарбоит, избанзар «хабанера» ахьынтәаауа адгьылбжьахатә ҳәынҭқарра Куба аҳҭны қалақь Гаванна ахьӡ аҟынтәи ауп). Иара акәашара ахаҭа еиԥш, уи ашьшьыҳәа ицо танго аритм иазааигәоуп. Афырԥҳәызба хада лхаҿсахьа аартра, иреалтәны аҟаҵаразы иҟазшьадыргоу ахархәагақәа ируакуп уи лпартиаҿы акомпозитор ашәа-кәашаратә жанр ихы иахьаирхәо. Уи азгәеиҭоит иусумҭаҿы асоветтә музыкаҭҵааҩы Арнольд Альшванг. ''«Coupe-moi, brûle-moi»''  асценаҿы Бизе ажәлар рашәа ихы иаирхәоит, егьырҭ аепизодқәа рҿы, иаҳҳәап, Кармен Сегидилиа аныналыгӡо, - фламенко амотивқәа. Аха егьа умҳәан, аопера францызтәуп, испаниатәӡам, «атәым мелодиақәа» аопераҿы икомпонент хадақәаны ишыҟамгьы, иуникалтәу атмосфера аԥҵараҿы рлагала рацәоуп. Аопера азы аувертиура хы-хәҭак рыла ишьақәгылоуп: атореадорцәа арена ашҟа рцәырҵра (аԥшьбатәи ақәгылара аҟнытә), Есқамилио иариа аҟнытә арӷызра (аҩбатәи ақәгылара аҟнытә), иара убас маҷк еиԥшым ҩ-формак рыла ицәыргоу амотив. Урҭ Кармен лхаҭа леиԥш, аԥсы зхалҵо лразҟгьы иахцәажәоит. Акларнети, афаготи, акорнети, авиолончели рыла инарыгӡо ари амотив аувертиура хнаркәшоит ираӷьны инагӡо акрешьчендо ала. Аԥарда анаатуа, раԥхьатәи асценақәа ҭырҭәаауп илашоу атмосферала. Ус иҟоуп Кармен дцәырҵаанӡа. Хабанера анагӡараан ицәырҵуеит аразҟы амотив, уи ақәцәанӡа инеиуеит Кармен Хозе ашәҭыц ишьапы ианаҵалыршәуа ашәымҭазынӡа. Алеитомотив ахаҭа – аопера амузыкатә еиҿартәышьа зегьы ҳәаақәызҵо «аразҟы атема» шьақәыргылоуп изыцҵоу аиҿартәышьа аикәшарақәа рыла («ацыгантә гамма»). Лиа мажор аҿы Хозе имонолог анаҩстәи анагӡара - еиҭасымҭатә шәымҭаны иҟоуп. Нас дырҩегьых ихынҳәуеит акларнети арахәыцтә инструментқәеи ицәырырго итатоу агәалаҟазаара ашҟа (Миқаела аҩбатәи лцәырҵраан). Аха иаарласны, аҭаҭынтә фабрика аусзуҩцәа реисра аан, еиҭах ицәырҵуеит агәҭынчымра. Хозе иргәаара хықәкыс измоу Сегидилиа анагӡараан – уи иаргьы изныкымкәа иныраӷьны ибжьы ақәиргоит (лиа диез); инагӡоу Сегидилиа афрагмент еиҭаҳәахоит, аха иркьаҿны, уи аепизод мҩаԥысуеит Кармен дыбналаны данцаша аламҭалазы.  Адраматә еффект арыӷәӷәаразы, Жорж Бизе ари ақәгылара афинал изныкымкәа ирҿыцны иҩхьан. Аҩбатәи ақәгылара антракт аҟынтәи иалагоит. Иуаҳауеит Хозе анаҩстәи ицәырҵраан ииҳәараны иҟоу ашәа амелодиа. Уи анагӡаразы рхы иадырхәоит ашәаҳәара инацҵаны иҷыдоу атмосфера аԥызҵо абҩатә-ԥсыԥтәи, иара убас асгатә инструментқәа. Ернест Ниуман ари асцена «гәазыҳәарылеи музыкатә хшыҩҵарралеи иҭырҭәаау» ҳәа азиҳәеит. Ауаа рацәа рҟынтәи иҷыдоу аҳаҭырқәҵареи азҿлымҳареи ирышьцылахьаз атореадор атавернаҿы ицәырҵра иазкны Константин Станиславски иазгәеиҭеит: «Уи Шалиапин атрактир дыҩналар иеиԥшуп» ҳәа. Хозе данцәырҵ ашьҭахь имҩаԥысуеит аидыҽырбалара асцена, уи аан Кармен акастаниетақәа рыла дыхәмаруеит, дкәашоит, ашәа лҳәоит, Хозе хәылбыҽхатәи агәаҭарахь ихынҳәразы зыбжьы го акорнет абжьыҵәҟьа иаԥылгоит. Иҭышәынтәалоу, иҳараку си бемоль аҟны инҵәо Хозе иашәа иаԥхьагылоуп англыз быкь аҿы бжьы маҷла инагӡо аразҟы амотив. Хозе имаҵзурахьы ихынҳәра иахҟьаны, насгьы уи ашьҭахь имҩаԥысуа акапитан Цунигеи Хозеи реицәҳарақәа рышьҭахь гәырӷьара дук аҳасабала игоит ахақәиҭра агимн. Ахԥатәи ақәгыларазы антракт аханатәгьы «Арлезианка» азы иазԥхьагәаҭан. Амузыкаҭҵааҩы Ернест Ниуман «аԥсыԥтә рҳәагақәа рыбжьара ирацәаны аилышьрақәа змоу, илыԥшааху аминиатиура» ҳәа дахцәажәоит ари амелодиа. Ахҭысқәа еизҳацыԥхьаӡа, амузыка иагәылыҩуеит Хозеи Кармени реизыҟазаашьаҿы еиҳа-еиҳа аибарххарақәа ишрызҳауа. Аразҟы амотив дырҩегьых ицәырҵуеит амаца андырԥо асценаҿы, Кармен иаарласны лыԥсра азԥхьабараан. Уи асцена аопераҿы икульминациатәқәоу иреиуоуп. Иқәыргылоуп акомпозитор бзиа иибо аконтраст хархәагала. Амацақәа аԥсра атәы аныддырбо, трагедиала иҭәу Кармен лыбжьы («Аԥсра! Раԥхьа сара! Нас иара!») гоит Фраскитеи Мерседеси ргәырӷьабжьқәа ирылыҩуа. Хохловкина лгәаанагарала, Кармен лразҟы ахьазԥхьарбахаз асцена - уи лхаҿсахьа «даара иарҵаулоит, уаанӡа ишаабоз еиԥш акәымкәа, иаҵанакуа даара ирацәаны иҟалоит». Уи ашьҭахь ицо Миқаела лпартиа цәаныррала ишҭәугьы, амузыка аганахьала иҷыдароу ҳәа акгьы амам. Игор Стравински игәаанагарала, амацарԥара асцена – «аконтрабандистцәа рсоль-бемоль-мажортә ансамбли, аквинтети, Хозе аҵыхәтәантәи исценеи (аопераҿы иреиӷьу амузыка!) инацҵаны, аопера ииашаҵәҟьаны изырҩычо, зыхә цгьа бжоу ахаҳәқәа ирыларшәу абырлашц иеиԥшны иубоит». Ахԥатәи ақәгылара агәҭаны, еиканцәахаз Хозеи Ескамилиои реиҿагылараан, амузыка иаанарԥшуеит урҭ рҟазшьақәеи ргәалаҟазаареи. Ниуман игәаанагарала, Есқамилио «ак иаҵамхо, даамсҭашәаны, дҵәылхыҩны даанхоит», Хозе иакәзар, еиҳа-еиҳа деихашәы-еиҵашәны, агрессиа иныԥшуа дҟалоит. Хозе Миқаела длыцны данца ашьҭахь, амузыка иаанарԥшуеит Кармен зегь реиҳа илашьцоу лҟазшьа аҷыдарақәа. Хозе реицәажәара ахыркәшаразы хымԥада дшыхынҳәуа ала данқәуа, дырҩегьых аԥсыԥтә арҳәагақәа рынагӡарала, ицәырҵуеит аразҟы амотив. Есқамилио асцена анынижьуа аамҭазы иго амелодиа иаҳнарбоит Хозе игәаҿы еиҳа-еиҳа изызҳауа аԥсеибарххареи агәкаҳареи. Аԥшьбатәи ақәгылара хацыркуп Манеуль Гарсиа итонадилие «Имцу амаҵуҩы» (аисп. ''El criado fingido'') ашьаҭала Аԥарда анаатуа, аҭаалым ҟазҵо атореадорцәа ираԥхьагылоуп аҷкәынцәа рхор. Уи аамҭазы ауаа рацәа Есқамилио идныҳәалоит. Уи ашьҭахь имҩаԥысуеит Кармен лыбзиабаратә сцена кьаҿ. Хозе Кармен иара ишҟа дхынҳәырц азы дахьлыҳәо, акыраамҭа ицо, афинал аан арена аҟнытә игоит агәырӷьара зныԥшуа ахәаԥшцәа рыбжьқәа; Кармен лышьра ашьҭахь иуаҳауеит атореадор иашәеи аразҟы амотиви (фортиссимо). Уи амацарԥара асцена ашҟа ҳхьазырԥшуа амузыка иалалоит. Иау аккорд ала инҵәо, абзиабареи агәкаҳареи рыла иҭәу аҵыхәтәантәи ажәақәа рышьҭахь, иарбанзаалак музыкатә, ма вокалтә нагӡарак ацӡамкәа ашьшьыҳәа илеиуеит аԥарда. ==Азхьарԥшқәа== * [http://www.dlib.indiana.edu/variations/scores/aaz2552/large/index.html Клавир и вокальная партия]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100929205925/http://www.dlib.indiana.edu/variations/scores/aaz2552/large/index.html |date=2010-09-29 }} изд. [[G. Schirmer Inc.]], New York, 1958{{ref-en}},{{ref-fr}} на сайте William and Gayle Cook Music Library, Indiana University School of Music * [http://libretto-oper.ru/bizet/carmen Полный текст либретто оперы «Кармен»]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130203021128/http://libretto-oper.ru/bizet/carmen |date=2013-02-03 }} (свободный перевод Ю. Димитрина) {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Кармен]] [[Акатегориа:1875 шықәсазы аоперақәа]] [[Акатегориа:Аоперақәа]] [[Акатегориа:Жорж Бизе иоперақәа]] [[Акатегориа:Афранцыз бызшәахь аоперақәа]] h67nmm0uly4g2j7492x0tmv9pv099bg 0 37718 173880 135704 2026-09-11T09:50:38Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: одинаковые сноски объединены ×1; дууӡа→дуӡӡа 173880 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Portrait_of_Niccolò_Machiavelli_by_Santi_di_Tito.jpg|мини|Никколо Макиавелли]] '''Никко́ло Макиаве́лли''' ({{lang-it|Niccolò di Bernardo dei Machiavelli}}; {{date|3|5|1469}}, Флоренциа — {{date|22|6|1527}}) — италиатәи афилософ, аполитикатә усзуҩ, ашәҟәыҩҩы, арра-теоретикатә усумҭақәа равтор. == Никколо Макиавелли иԥсҭазаара. == Никколо Макиавелли диит лаҵарамза 3, 1469 шықәсазы Флоренциа, адукат Бернардо Макиавелли иҭаацәараҿы. Уи аҭаацәа абжьаратә класс ишаҵанакуазгьы, рсоциалтә ҭагылазаашьа бааԥсын. Макиавеллиаа рышьҭра аҭоурых ду аман, урҭ флоренциатәи аполитика еснагь иалахәын. Никколо даниз аамҭазы рыжәлантәқәа рхыԥхьаӡара маҷхоит, ирымаз ахыԥша рцәыӡуеит. Макиавелли иаб рыжәлаҿы зегь реиҳа дӷарын, ахаангьы амаҵзура бзиақәа имамызт. Иара дзиндырҩын, имаз дгьылқәак рҟынтәигьы аԥара иоуан, аха уи ахашәала аҭаацәара ирызхомызт, Никколо ашәҟәқәаҵәҟьа раахәаразы аԥара имамызт.<ref>Макиавелли / О. Ф. Кудрявцев // Новая философская энциклопедия : в 4 т. / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Мысль, 2010. — 2816 с.</ref> Быжьшықәса анихыҵ алатин бызшәа аҵара далагоит, имч злақәхоз ала аҵара бзиа иоуеит. Алатинтәи, италиатәи аклассика ибзианы идыруан, иҭиҵаауан Тит Ливи иҩымҭа "Рим аҭоурых". Анаҩс уи шьаҭас иаиуит Макиавелли иусумҭа "Тит Ливи раԥхьатәи идекада азы ахцәажәарақәа рҿы". Дрыԥхьон Цицерони Иосиф Флавии рҩымҭақәа. Аҭоурыхҭҵааҩцәа ишазгәарҭо ала, иусумҭақәа уанрыԥхьо идыррақәа шҵаулоу убоит, ауниверситет далгазшәагьы агәаанагара цәырҵуеит, аха усеиԥш уи азы џьаргьы адыррақәа ыҟам. Иҟоуп агәаанагара, Макиавелли азиндырра иҵон Флоренциатәи ауниверситет аҿы, уи Марчелло Адриани ирҵаҩцәа дыруаӡәкын ҳәа. Абиограф-аҭоурыхҭҵааҩ Роберто Ридольфи Макиавелли игны, иоура маҷны, ицәа шкәакәаны, ихы хәыҷны даирбон.<ref>https://smekni.com/a/25246/pravlenie-doma-medichi-vo-florentsii-v-xv-veke-po-istoriyam-florentsii-franchesko-gvichchardini-i-nikkolo-makiavelli/</ref> Никколо Макиавелли иԥсҭазаара мҩаԥысуан ишәарҭаз, аха аинтерес зцыз апериод аан, Италиатәи ақалақь-ҳәынҭқаррақәа атәымтәылақәа рнапаҵаҟа ианыҟаз. Уи аепоха узқәымгәыӷуаз аидгыларақәеи арҳәрақәеи ираамҭан. Макиавелли иқәыԥшымҭаз Флоренциа республиканы Медичи рыклан анапаҵаҟа иҟан. Абҵарамза 1494 шықәсазы аҳ Карл VIII франциатәи ир Италиа иалаигалоит, Флоренцианӡагьы инеиуеит, Медичи рымчра каҳауеит. 1498 шықәсазы аполитикаҿы дцәырҵуеит Макиавелли. Зегь реиҳа изаатәу аполитикаҿы иус шалаз атәы зҳәоз асаламшәыҟәқәа ҩба ршаҳаҭганы иаанхеит.<ref>И. Берлин. ОРИГИНАЛЬНОСТЬ МАКИАВЕЛЛИ. Человек №2-4, 2001 г.</ref> 1494 шықәсазы Макиавелли Флоренциатәи ареспублика ашҟа амаҵзурахьы днеиуеит. Уаҟа 14 шықәса рыҩныҵҟа аус иуан, инаигӡон еиуеиԥшым адипломатиатә напынҵақәа. Италиа усҟан еихшаны иҟан. Иара иаб данԥсы, 1500 шықәсазы, аҭаацәара дреиҳабхоит, анаҩс ԥҳәысс дигоит ижәытәӡоу ажәла Корсини аҟнытә аҭыԥҳа – Мариетта ди Луиџьи. Макиавелли еиқәиршәеит уи аамҭазы зқьыла асаламшәыҟәқәа, ажәахәқәа, ажәабжькьаҿқәа. Никколо Макиавелли илшеит Флоренциа раԥхьаӡа акәны ақалақь ар аиҿкаара. Ԥхынҷкәынмза 6, 1506 шықәсазы Никколо Макиавелли иусумҭақәа шьаҭас иганы, "Асовет дуи" "8-ҩык Рсовети" еиҿыркаауеит "9-ҩык ркомиссиа", уи Флоренциа арратә мчқәа рнапхгара акәхоит. Макиавелли ишьақәиргылоит арратә ԥҟаԥҵәа, акомиссиа ҿыц маӡаныҟәгаҩсгьы дҟалоит. Анаҩсгьы уи иабзоураны Флоренциа Пиза архынҳәуеит. ''Алексеев А. С.'' Макиавелли, как политический мыслитель. — М.: А. Л. Васильев, 1880.<ref>''Алексеев А. С.'' Макиавелли, как политический мыслитель. — М.: А. Л. Васильев, 1880.</ref> 1512 шықәсазы Медичи Флоренциаҟа ихынҳәуеит, мчыла аиҳабыра рнапаҿы иааргоит, ареспубликатә институтқәагьы аԥырхуеит. Макиавелли аханатә аусура даанрыжьуеит, аха игәаанагарақәа ахьыргәамԥхоз аҟнытә имаҵзурақәа имырхуеит, аполитикатә ԥсҭазаарагьы далахәзар ҟалаӡомызт, 1513 шықәсазы дҭаркуеит. Уаанӡатәи амаӡаныҟәгаҩ акыр ддыргәаҟуеит, дыршьырцгьы ақәыркит, аха амнистиа иабзоураны анаҩс доурышьҭуеит. Макиавелли иҩызцәеи иуацәеи иоушьҭразы 1000 флоринк ихыршәаауаеит. Флоренциантә уи ашьҭахь дықәҵны Сант-Андреа-ин-Перкуссинҟа нхара диасуеит. Уаҟа ақыҭаҿы Макиавелли ашәҟәқәа рыҩра далагоит. Уи аамҭазы иара тература-философтә, "Ручеллаи ибаҳча" ҳәа хьӡыс измаз агәыԥ даҭаауеит. Уи анапхгара арҭон Медичи рыуацәа – Бернардо, Джованни Ручеллаи. Урҭ реиҩызара анаҩс акыр ихәоит Макиавелли. Уи аамҭазы афилософ иҩуеит қьырала еибашьуаз, акариера бзиа ҟазҵаз, агәымбылџьбара злаз аибашьҩы иҭоурых атәы зҳәо ашәҟәы "Луккатәи Каструччо Кастракани иԥсҭазааранҵа". 1520 шықәсазы Макиавелли далгоит ашәҟәы "Арратә ҟазара". Уаҟа иара арратә еиҿкаашьа далацәажәон. 1520 шықәсазы Макиавелли Флоренциаҟа дхынҳәуеит, ауниверситет аҿы аҭоурыхҭҵааҩыс аусура далагоит. Уи аамҭазы иазирхоит "Флоренциа аҭоурых", уи апропагандисттә ҟазшьа змаз ҩымҭан.<ref>http://pr.ua/news.php?new=53990{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Медичи Макиавелли игәра ргомызт аханатә, аха хәыҷы-хәыҷла адипломатиатә напынҵақәа ирҭо иалагоит. Лаҵарамза 9, 1526 шықәсазы Флоренциа еиҿыркаауеит аусбарҭа ҿыц – Хәҩык рколлегиа. Никколо Макиавелли уи аусбарҭа амаӡаныҟәгаҩс дҟалоит. Аха 1527 шықәсазы уи аусбарҭа аԥырхуеит, ақалақь аҿы ақәгыларақәа ирылагоит, ареспубликатә режим еиҭашьақәдыргылоит. Аха аиҳабыра ҿыц Макиавелли анапхгарахь дрыдыркылаӡом. Анегативтә хьаагарақәа Макиавелли игәабзиара ианыԥшуеит. Рашәарамза 22, 1527 шықәсазы иара Флоренциа ааигәара Сан-Кашан аҳаблаҿы иԥсҭазаара далҵуеит. Иахьа уажәраанӡа еиқәхаз Макиавелли исахьа ҭихит асахьаҭыхҩы Санти ди Тито.<ref>https://works.doklad.ru/view/QUW53GAki90.html</ref> == Макиавелли иидеиақәа. == Никколо Макиавелли иусумҭақәа "Аҳәынҭқари" "Тит Ливи раԥхьатәи идекада азын ахцәажәарақәеи" рҿы аҳәынҭқарра, ауаажәларра аполитикатә ҭагылазаашьа еиԥш дахәаԥшуан, уи аилазаараҿы амчра змази, уи знапаҿы иҟази дареи реизыҟазаашьақәа зеиԥшрази, азакәанқәа изеиԥшрази ртәы далацәажәон. Макиавелли, аполитика иԥышәоу наукоуп ҳәа азгәеиҭон. Афилософ —Аиҭаҿиара апериод аан амчра знапаҿы иҟаз аиҳабы ироль иалацәажәаз дреиуан. Иара атәыла иџьбароу еиҳабык даҭахуп ҳәа иԥхьаӡон. Макиавелли афилософиаҿы аморалтә нормақәоу аполитикатә хәарҭароу, еиҳа ихадоу ҳәа раԥхьаӡа азҵаара ықәиргылоит. Иара арра ахысразы аҭакԥхықәра зегьы ишрыду аидеиа дадгылон, "Арратә ҟазара" иазкыз итрактат аҿы уи азы ааԥхьара ҟаиҵон.<ref>Макиавелли, Никколо / О. Ф. Кудрявцев // Ломоносов — Манизер [Электронный ресурс]. — 2011. — С. 541—542. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 18). — <nowiki>ISBN 978-5-85270-351-4</nowiki>.</ref> Макиавелли ареспубликатә шьақәгылашьа аформа дадгылон, аха иҩымҭа "Аҳәынҭқар" аҿы еиҳа аԥыжәара аиҭоит аҳәынҭқар имчра. Убри аан атәыла анапхгаҩы агәымшәареи агәыҭбаареи илазар акәын. Макиавелли игәаанагара ала, уи аҩыза аиҳабы иакәын еиҟәшаз Италиа аидкылара зылшоз. Макиавелли иаликаауеит аҳәынҭқарратә напхгара 6-хкык: 3-ибзиаз, 3-иҽеимыз. Раԥхьатәи агәыԥ ахь иаҵанакит - амонархиа, аамсҭашәара, адемократиа. Аха аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аформақәа иҽеим анапхгарақәа рышҟа ииасыр рылшоит, иаҳҳәап, атираниа, аолигархиа, анархиа ашҟа. Аҳәынҭқаррақәа ҿиацыԥхьаӡа аилаҳара иалагоит. Иҿыцу аҭагылазаашьақәа аԥҵазар аҳәынҭқарра ҿыц еиҭаҿиар алшоит. Макиавелли Римтәи ареспублика иреиӷьӡоу ҳәынҭқарратә форманы иԥхьаӡон. Ауаатәыҩса рҭоурых анҭиҵаауаз, иара амчра аанкыларазы, аҳәынҭқарратә напхгара апринципқәа шьақәирӷәӷәоит. Убри аан урҭ апринципқәа ицәаҩашәоу апринципқәа ирҿагылон. Никколо Макиавелли иаартны иааирԥшуеит аполитикатә режимқәа русушьа. Адинхаҵара аганахь ала Макиавелли ихәымгеишьон Ватикантәи ауахәаматә клир, игәаԥхон амал змаз, активла зхы аазырԥшуаз ақалақьуаа.<ref>Никколо Макиавелли. Сочинения.</ref> Аполитикатә хымҩаԥгашьа акононқәа анҭиҵаауаз, Рим ақьырсианра рыдыркылаанӡа иҟаз аетикеи азакәанқәеи идеалтәуп ҳәа иԥхьаӡон. Макиавелли антикатәи адинхаҵарақәа рҿы иҟаз анапхгацәа еиҳа аҳаҭыр рықәиҵон, атәыла уи еиҳа иазеиӷьын ҳәа азгәеиҭон. Иаамҭазтәи анцәахаҵарақәа аҽрыцҳатәрахь ауаа аднаԥхьалоит, убри аҟнытә амчрахь ахәымгақәа роуп инеиуа ҳәа иҳәон иара.<ref>''Илья Бузукашвили.'' Флоренция превыше всего // Гении эпохи Возрождения. — Новый Акрополь, 2012.</ref> Макиавелли анцәа дхаиҵон, аха ақьырсианра агәымшәаразы ааԥхьара ҟанаҵозар иҭахын. Афилософ аиҳабрахь ажәлар ҳаҭыр зқәырҵо адинхаҵара пату ақәырҵаларц азы ааԥхьара ҟаиҵон. Убри аҟнытә акәхап, ауахәамагьы Макиавелли цәымӷырҭас дзыҟарҵаз. Макиавелли иидеалтә принципқәа иреиуан аразра. "...Дызусҭазаалак иуалуп егьырҭ ауаа аразра закәу дырҵара" ҳәа иҩуан иара. Макиавелли агәра игон, ахақәиҭра змаз ауааԥсыра ахьыҟаз ареспубликақәа еиҳа аԥеиԥш рымоуп ҳәа. Ахақәиҭреи, аҳәынҭқарра амчи - зегь реиҳа ихадаз акәын иара изы. Макиавелли авторс дамоуп "аҳәынҭқарратә интерес" атермин. Убри аан аморали абзиеи наскьагазар ауан. "Аҳәынҭқар" аҿы Макиавелли иааирԥшуеит амчра анапаҿы аагаразы, амчра аиқәырхаразы, уи ахархәаразы иахәҭоу аполитикатә схемақәа. Анапхгара, иара ишиҩуаз ала, иаанагоз иӷәӷәоу аҳәынҭқарра аргылара акәын, убри аан уаҟа инхо ауааԥсырагьы рыԥсҭаазааразы акгьы иацәымшәо иҟазар акәын. Ус еиԥш иҟоу атәылаҿы ахада иажәа ажәазар акәын, ижәларгьы пату рықәиҵозар ахәҭан. 1559 шықәсазы Макиавелли ишәҟәқәа, папа Павел IV дақәыӡбаны, раларҵәаразы азин амихуеит.<ref>https://www.svoboda.org/a/25197607.html</ref> == Макиавелли иидеиақәа рнырра. == Флоренциатәи ареспублика Макиавелли идыррақәа хышықәса рҟынӡа ауп мап ахьынӡарцәыркуаз. 1529 шықәсазы Флоренциа иакәшаны иркуеит еиду аимператори папеи рыр. Жәамз Макиавелли идыррақәа рыла еиқәыршәаз ахырӷәӷәарҭақәа рыбзоурала уаҟа ахыхьчара рылшоит. 1532 шықәсазы афилософ данԥсы ашьҭахь, иуацәеи иҭынхацәеи уи иаҳаҭыр азы аԥара еизганы иҭрыжьуеит иҩымҭа "Аҳәынҭқар"<ref>«Государь» / Пер. Г. Муравьевой. — М.: «Художественная литература», 1982.</ref>. Ашәҟәы алаҵәара бзиа аман азын, ашықәс аҩныҵҟа даҽа зныкгьы еиҭаҭрыжьуеит. Убри аан уи ашәҟәы акритика азызуаз маҷӡамызт. Акритикцәа иреиуоуп Иннокенти Жентилле, Антонио Поссевино, Пруссиа аҳ, аха иҟан уи иусумҭа аҳаҭырқәҵаҩцәагьы, иаҳҳәап, Роберто Ридольфи, Жан-Жак Руссо, папа Пии VI, Тосканы агерцог Дуӡӡа Леопольд II. Ус шакәугьы, ашәҟәы наунагӡа аҭоурых аҿы иаанхоит. Макиавелли ипроект хада иара иԥсы ахьынӡаҭаз аидеиа анагӡара рылымшеит. Аха 1530 шықәсазы Медичи амчра рнапаҿы ианаарга ашьҭахь, Никколо Макиавелли иидеиақәа раларҵәара рылшоит, еиҿыркаауеит изықәгәыӷша ар, аруаа ргәы азҭаҵаразы иаԥҵан ашәахтәқәеи азин ҷыдақәеи. Анаҩс, уи ар Флоренциа ахьчон 200 шықәса инарзынаԥшуа. Макиавелли иҩымҭақәа "Аҳәынҭқари" "Ахәыцрақәеи" рҿы, еиуеиԥшым аԥхьаҩцәа рзын иаԥиҵеит, убри иахҟьазар ҟалоит уи игәаанагарақәа реиҿагылара. Макиавелли аполитикахь ихынҳәра иҟазара пату ақәызҵоз иҩызцәа рыцхыраара иабзоурахеит. Никколо Макиавелли Европатәи Ренессанс усзуҩ дуӡӡаны дыҟан, аҭоурых аҿгьы ус даанхоит. == Макиавелли иусумҭа "Аҳәынҭқар". == "Аҳәынҭқар" – зегь реиҳа еицырдыруа Макиавелли иҩымҭоуп. Уи аусумҭа иахҟьаны ацәгьаныҟәгаҩ ҳәа ахьӡ ихылоит. Уи аамҭаз еиҩшаны иҟаз Италиа азы авторцәа зегьы аҭагылазаашьа аиӷьтәра иазхәыцуан, аха Никколо Макиавелли заҵәык иакәын изылшаз апринципқәа рышьақәырӷәӷәара. Автор "Аҳәынҭқар" аҿы иҟәыӷаз ахада ихаҿсахьа аԥиҵеит. Атәыла иахагылоу аҳәынҭқар иуааԥсыра рзы игәы разызароуп, аха ианахәҭоу амчгьы ихы иаирхәозар ауп ҳәа иҩуан автор. Макиавелли ишәҟәы лассы-лассы агәымбылџьбарара ацуп ҳәа азырҳәоит. Аха аҭоурыхҭҵааҩцәа ишырҳәо ала, иазгәаҭалатәуп уи аниҩуаз аполитикатә ҭагылазаашьагьы<ref name="dup6ca7ea">Баткин Л. М. Итальянское Возрождение: проблемы и люди. — М.: Наука, 1989. — С. 345—363. — 272 с. — Серия «Из истории мировой культуры»</ref>. Италиа еиҩшан, атәыла аҟазаара ашәарҭара иҭагылан. Уи аназгәауҭалак иубоит Макиавелли хықәкыс ишимаз Италиа аиқәырхара. Ашәҟәаҿы иҟоуп ҭыԥқәак, Макиавелли иаартны агьангьашра аполитикаҿы зны-зынла ишаҭаху атәы ахьиҳәоз. Ж. Ж. Руссо Макиавелли иганахь ала ус иҩуан: "...Макиавелли ахадацәа ак аныдирҵоз ирызгәамҭаӡакәа адыррақәа риҭеит ажәларқәа зегьы. "Аҳәынҭқар" ареспублика иадгыло ирышәҟәуп". "Аҳәынҭқар" абзоурала Макиавелли политологиа анаука ашьаҭакҩыс дыԥхьаӡоуп.<ref name="dup6ca7ea"/>. == Макиавелли ицитатақәа. == "Ахықәкы ауп еиҳа ихадоу, ахархәагақәа раасҭа"; "Аӡә ипҟара уаналага, зынӡа ашьаура иҭахымхо дҟауҵароуп"; "Уҩыза бзиазар, аҩызцәагьы умазаауеит"; "Алахьынҵа сашьыр иара ахаҭа ԥхамшьаӡои"; "Акы уацәымшәо уҟазар еиҳа еиӷьуп"; "Аиааира зго аҩызцәа рацәаны имоуп, иаҵахаз – аҩызцәа гәакьақәа"; "Угәы иҭоу умҳәакәа, уазыӡырҩы егьырҭ ирҳәо, уи аҳрахь унанагар алшоит"; "Узеиԥшраҵәҟьоу здыруа маҷҩуп"; "Ианаамҭаз инагӡаз аплан аманшәалара узаанагоит"; "Ужәлар урҭахымхар, акгьы уахьчаӡом".<ref name="dup6ca7ea"/> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Лаҵарамза 3 рзы ииз]] [[Акатегориа:1469 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Рашәарамза 22 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:1527 шықәсазы иԥсыз]] sfa5q4o1rug7b3kbvrnsj8jjtolqrjt 0 37719 173879 162438 2026-09-11T09:50:33Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: одинаковые сноски объединены ×1; реизҟазаашьақәа→реизыҟазаашьақәа 173879 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик}} '''Нельсон Мандела''' ({{date|18|7|1918}} — {{date|5|12|2013}}) — еицырдыруа аполитикатәи аҳәынҭқарратәи усзуҩы. 1994 шықәсазы, зцәеижьи еиқәаҵәаз рахьтә ИуАР раԥхьатәи ахадас дҟалоит, апартеид даҿагыланы дықәԥон. 1993 шықәсазын Нельсон Мандела адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа ианашьан.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/world_history/text/5210902 |title=Archive copy |access-date=2024-01-25 |archive-date=2023-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103211407/https://bigenc.ru/world_history/text/5210902 |url-status=dead }}</ref> == Нельсон Мандела ихәыҷра == Аполитик ихьыӡҵәҟьа – Холилала Мандела. Диит рашәарамза 18, 1918 шықәсазы имаҷыз Мфезо захьӡыз қыҭак аҟны, ИуАР аӡиас Мбаше ахықәан ишьҭаз. Аҷкәын иаб Гадла Генри Мандела ихьӡын, уи ақыҭа напхгара аиҭон, насгьы аимшьҭра тембу Маӡалатәи ахеилак далан. Дара рмилаҭ ақьабзқәа рыла, Мандела иаб ԥшьҩык аҳәса иман. Урҭ жәахаҩык ахшара драбны дҟарҵеит – жәҩык аԥҳацәеи, ԥшьҩык аԥацәеи. Нельсон иан Нонгапи – Мандела иаб ахԥатәи иԥҳәыс лакәын. Ахьӡ Холилала ишиашоу еиҭагазар иаанаго, аҵла амахәқәа зҵәахуа ауп, аха иаармарианы иҳәазар «проказник» иаанагоит. Мандела иоуп аҭаацәара ахәыҷқәа зегьы рахьтә ашкол ахь аныҟәара иалагаз. Актәи аурок аҟны арҵаҩы ахәыҷқәа зегьы англыз хьыӡқәа рылҭеит, ус еиԥш атрадициа ыҟеижьҭеи акрааҵуеит. Лара лоуп Манделагьы Нельсон ихьӡызҵаз, абри ахьӡ ала ауп адунеизегьы аҟны деицырдыруагьы дшыҟалаз.<ref>https://24smi.org/celebrity/1304-nelson-mandela.html</ref> Шықәсқәак ааҵхьаны еиԥш, иаби амчра ҿыц иахагылази реизыҟазаашьақәа бжьысит аҟнытә, имаҵзура дамырхит. Уи азмырхакәан, иҳәсеи ихәыҷқәеи зегьы нхара ҳәа аҭыԥ ҿыц ахь ирышьҭит, ақыҭа Цгунуҟа. Иҭыԥ иамхра акәу, мамзаргьы даҽаку изыхҟьаз, Гадла Мандела ӷәӷәала дычмазаҩхеит. Иара арыԥҳа чымазара адиагноз изықәыргылан, уи дагьахыԥсааит. Нельсон усҟан жәшықәса ракәын ихыҵуаз, аиҵбыратә классқәа рҟны иҵара хиркәшон. Анаҩс, иҟан аиҳабыратә школ – интернат Кларкбери, уи екстерно далгоит, анаҩс дҭалоит ақалақь Форт-Бофорттәи аметодисттә колледж. Аброуп иара аспорт дахьазҿлымҳахазгьы, еиҳаракгьы иара игәаԥхеит абокси аҩреи, иԥсҭазаара зегьы арҭ аспорт хкқәа ирызкын.<ref>https://biographe.ru/politiki/nelson-mandela/</ref> 1939 шықәсазы Мандела дҭалоит Форт-Хертәи ауниверситет, иара раԥхьатәиин ИуАР инхоз рахьтә зцәеижьи еиқәаҵәаз рахьтә иреиҳаӡоу аҵарадырра заурц зҽазызшәаз. Аха иҵарадырра аизырҳара хыркәшан актәи акурс аҟны. Иҟалаз уи ауп, Нельсони егьырҭ астудентцәеи абаикот иалахәын, астуденттә хеилак ахаҭарнакцәа ралхрақәа алҵшәақәа шыргәамԥхаз аарԥшуа. Нельсон уаҳагьы ауниверситет дзалымгеит, 1941 шықәса рзы иара нхара ҳәа дцоит ладатәи африкатәи Ареспублика ахь зегьы иреиҳаз ақалақь – Иоханнесбург ашҟа, уа ашахта аҟны хьчаҩык иаҳасаб ала аусура далагеит. Абас иалагеит иара иџьатә биографиа. Аамҭак анаҩс азиндырратә усҳәарҭахь диасуеит, аклерк еиҵбы имаҵзурахьы.<ref name="dup4d3cd5">https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-nelson-mandela.html</ref> Иусура инаваргыланы – азаанаҭдырҩы имаҵзура аҟны Нельсон Мандела Лада-Африкатәи ауниверситет латәарадатәи аҟәша астудентс дҟалоит. Уи даналга ашьҭахь агуманитартә дыррақәа абакалавр ҳәа адиплом ирҭоит. Нельсон иҵара иациҵоит, дагьҭалоит Витватерсрандатәи ауниверситет азиндырратә факультет. Ара раԥхьаӡа акәны драбадыруеит Гарри Шварци Джо Словеи, дара аԥхьаҟа аиҳабыра рҟны аминистрцәа рмаҵзурақәа ааныркылоит.<ref>https://theperson.pro/nelson-mandela/</ref> == Аполитикатә қәԥара алагара == Ауниверситет аҿы аҵара аниҵоз Мандела даара аполитика дагәыланахалеит. Иара атәыла аҟны амчра африкатәи арадикалтә идеиақәа анырра ӷәӷәа ирҭеит, лассы-ласс аизарақәа ихы рылаирхәуа далагеит, урҭ ирылахәын Африкатәи амилаҭтә конгресс зцәеижьи еиқәаҵәаз аинтеллектуалцәа. Иара убасгьы, Нельсон ақәгыларақәа, амитингқәа ихы рылаирхәуеит, урҭ ззырхаз аҭыԥантәи ауааԥсыра адгылара рзыҟаҵара акәын. 1948 - тәи ашықәс азы амчра африкатәи Амилаҭтә партиа ахь ииасит, убри ашьҭахь ари аҳәынҭқарра апартеид аполитика апропаганда азура иалагеит.<ref>https://www.bbc.com/russian/international/2013/12/000000_obituary_mandela</ref> Нельсон амаӡаныҟәгаҩ хада имаҵзура иоууеит, аамҭак анаҩс африкатәи амилаҭтә конгресс аҟны Мандела Аҿар рлига дахагылоит. Иара ибзоурала иаԥҵахеит амчра ахымхәыцра Акомпаниа,1955 шықәсазы иара аԥшьгара ҟаиҵоит зых иақәиҭу ажәлар Рконгресс аизгаразы. Мандела ауаа дрыцхраауан иполитикатә қәгыларақәа рнаҩсангьы. Уи иоуп зцәеижьы еиқәаҵәаз ауаа рзын раԥхьатәи азиндырратә усбарҭа аԥызҵаз. Уа ауаа еиқәаҵәақәа хәыдаԥсада адемократиатә принципқәа аус рыдиулоит, урҭ рыла аԥхьаҟа напхгараҭара иалагоит Лада-Африкатәи ареспублика аҟны, «Хартиа свободы» иахьӡын. Арҭ апринципқәа рсиаҿы ихадоу документхеит, уи ашьаҭала иргылахеит апартеид аполитика иаҿагылоз қәымчрадатәи ақәԥара, аҿиара иаҿыз ИуАР. Ус иҟан 60-тәи ашықәсқәа рылагамҭанӡа, усҟан Мандела еиликааит ҭынчымҩала акгьы ӡбашьа шамам. Иара иаԥиҵоит арадикалтә партиа «Умконто ве сизве», уи азхиан бџьаршьҭыхралатәи ақәԥара. Ари аиҿкаара алахәылацәа аиҳабыратәии арратәии обиектқәа рыԥжәара иалагеит. Анаҩс, дара рҽыԥхьакны апартизантә еибашьра иалагеит. Ҭагалан 1962 шықәсазы Мандела иқәыӡбоит, уи хәышықәса иқәҵаны ддырбаандаҩуеит, ақәгыларақәа ахьеиҿикаауази, изакәанымкәа аҳәаа дахьахысызи рзы. Анаҩс, Нельсон идрыԥхьаӡалоз ацәгьоурақәа рсиа иахьацлаз хәышықәса рхаҭыԥан, иԥсҭазаара зегьы ҭакрыла ахгара иқәырҵеит.<ref>https://www.forbes.ru/mneniya-column/mir/241334-nelson-mandela-simvol-stavshii-politikom</ref> == Абахҭеи апрезидентреи == Мандела иԥсҭазаара зегьы аҟнытә 27 шықәса ҭакрыла ихигеит. Егьырҭ аполитикатә баандаҩцәа инарҿырԥшны, уи иҭакышьа аҭагылазаашьақәа даара ицәгьан, зин ҷыда ҳәа акагьы имамызт. Мандела дахьҭакыз ашәҟәқәа рыҩра азин иман, аха уигьы фымз рахь знык акәын. Аҭел асрагьы азин иман шықәсыбжак ахь знык. Аха зых иақәиҭыз иҩызцәа даара адгылара изыҟарҵон Нельсон дахьҭакыз, урҭ роуп изыбзоуроугьы Нельсон Мандела ихьӡ адунеи иадыруа аҟаҵара.<ref name="dup4d3cd5"/> Акыр адунеитә кьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа лозунгла иҭәын, урҭ ирыҩуан «Нельсон Мандела ахақәиҭра ишәҭ» ҳәа. Уи анаҩсангьы, абахҭаҿы иҟазаара аан зцәеижьи еиқәаҵәаз апартеид иаҿагыланы иқәԥоз Нельсон Лондонтәи ауниверситет дастудентхоит, азиндырра абакалавр идипломгьы иоуеит. Абахҭаҟны дшыҟаз 1981 шықәсазы Нельсон ари ауниверситет ҳаҭыр зқәу аректорс аҟаларазы икандидатура ықәиргылоит, аха аиааира изымгеит. 80-тәи ашықәсқәа рзы атәыла анапхгара акыр аусқәа аднакылоит аполитики дареи реизыҟазаашьа аҟны компромисск иазнеирц. Мандела идыргалоит ихы иақәиҭтәра, аха уи азын иара апартеид даҿагыланы ақәԥара даҟәыҵыр акәын. Ас еиԥш ажәадгала ҳәарада нельсон мап ацәикит, ахақәиҭрагьы имоуит.<ref>https://news.un.org/ru/story/2019/07/1359571{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Зегьы аҽаԥсахит 1989 шықәсазы, усҟан ИуАР ахадас дҟалеит Фредерик Вилл Клерк, аиҳабырагьы Африкатәи амилаҭтә конгресс аусура азы азин ҟанаҵеит. Шықәсык ааҵхьаны Мандела идгылаҩцәеи иареи рхы иақәиҭыртәуеит. Нельсон де Клерк ихы дахьақәиҭитәыз азы даара дизгәдуун, аха арҭ аполитикцәа реизыҟазаашьақәа уеизгьы аибарххара рыбжьан. Дара рҩыџьагьы адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа роуит, аха абригьы еизааигәанамтәит. Иҟалаз уи ауп, Мандела ихы данақәиҭыртә ашьҭахь, дырҩегьых, аиҳабыра дырҿагыланы ақәԥарақәа дырзыгьежьит, урҭ лассы-ласс аидысларақәеи атерактқәеи рахь ииасуан. Нельсон ақәгыларақәа мҩаԥигон амчрақәа ахара рыдҵо. Мандела иџьабаагьы баша имыӡит, 1994 шықәсазы имҩаԥгаз атәылаҟны раԥхьатәи адемократиатә алхрақәа рыбзоурала, Нельсон дпрезидентхоит, иара 62% алхыҩцәа рыбжьқәа иоуит. Ари аҭыԥ аҟны хәышықәса дыҟан. Ари аамҭа иалагӡаны илшеит ахәыҷқәеи зыбаҩзтәымыз аҳәсеи рзы хәыԥсадатәи амедицина рзеиҿкаара, жәиԥшь шықәса рхыҵаанӡа ахәыҷқәа ашкол аҟны хәыдаԥсада аҵара рҵон, зегьы ацхыраагӡақәа роуан, ақыҭаҟны инхоз рхы аныҟәгаразы адотациақәа рзаԥҵан. Абарҭқәа рнаҩсангьы, Мандела ибзоурала азакәан ҿыцқәа алагалан, адгьыл, аусуратә еизыҟазаашьақәа, аусура алагаразы зегьы ирзеиԥшыз аҭагылазаашьақәа уҳәа реиԥш иҟаз азакәанԥҵаратә актқәа. Нельсон Мандела иаамҭазтәи иеиҳабыра, афыцамҩангара, аҭелтә цәаҳәақәа рымҩангара, анхарҭатә сектор аргылара, амедицинатә усбарҭақәа рыргылара рнапы алакын. Мандела ԥхьатәара дцеит 1999 шықәса рзы, аха ауаажәларратә ус мап ацәимкит. Иара СПИД ачымазара зыхьуа рхыԥхьаӡара аиҵатәра азҵаарақәа дырҿын, насгьы ари апроблема атәыла аҟны иаартны иалацәажәо иҟаиҵеит. ИуАР иахьа уажәраанӡагьы ари ачымазара иахҟьаны зегьы иреиҳаны ауаа ахьыԥсуа тәылоуп.<ref>https://gazeta.ua/ru/articles/history/_nelson-mandela-sidel-v-tyurme-18-let/751701</ref> == Нельсон Мандела ихатәы ԥсҭазаара == Нельсон хынтә аҳәса ааигахьан. Раԥхьа ԥҳәыс дигеит 1944 шықәсазы. ԥҳәысс иигаз Евелин Маказива илыхшеит ҩыџьа аԥҳацәеи ҩыџьа аԥацәеи. Иреиҵбыз – Маказива Мандела жәшықәса анылхыҵуаз лыԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәа еилыҵит 1958 шықәсазы. Ианеилыҵ анаҩс, иаарласны, Нельсон иԥсҭазаараҿы дцәырҵуеит Винни Дламини. Ари аҭаацәара аҟны Мандела иоуеит ҩыџьа аԥҳацәа – Зенани Зиндзи. Документла Мандела Винни дылхаҵан 1994 шықәсанӡа, аха дара еилыҵит аполитик абахҭа данҭарк.<ref>https://interesnyefakty.org/nelson-mandela/</ref> Нельсон ахԥатәи иԥҳәыс Граса Машел, ари лакәхеит, ахҭыс ҟалеит 1998 шықәсазы. Граса Машел дполитикын, лыԥшәмеи лареи еицырзеиԥшыз акыр аинтересқәа рыман. Мандела иԥсҭазаара далҵаанӡагьы иааигәара дыҟан. Нельсон иԥсы анҭаз иихьан жәибыжьҩык имаҭацәеи, жәиԥшьҩык имаҭацәа ирыхшази. Иԥсҭазаара зегьы иалагӡаны аполитик иҭижьиз иҩымҭақәа рахьтә зегь реиҳа еицырдыруа иҟалеит иқәгылара «Сара аԥсра сазыхиоуп», уи иара иҩит 1964 шықәсазы аӡбарҭа аҟны, иара убасгьы «Ахақәиҭрахь ихараз амҩа». Даара имаҷымкәа аинтерес аман ишәҟәы «Ақәԥара – ари сара сыԥсҭазаара ауп», аизга «Схала схы ацәажәара», арҭ ашәҟәқәа иҩит данҭакыз аамҭазы.<ref>https://www.un.org/ru/events/mandeladay/legacy.shtml</ref> == Нельсон иԥсра == 2013 шықәсазы, аԥхын, Нельсон ахәышәтәырҭа дҭашәоит, ирыԥҳа ачымазара даара иӷәӷәаны ахы инардыруа иахьалагаз азы. Ахәшәтәра акраамҭа имҩаԥысуан, иагьхыркәшан цәыббрамзазы. Аполитик иҭагылазаашьа, иҳақьым иажәақәа рыла, иуадаҩын, аха иҭышәынтәалан, ус шакәызгьы абҵарамзазы Нельсон деицәахеит аҟынтә ирыԥҳақәа аҵәыҵәри аппарат иаҿаркуеит. Аҳақьымцәа ирылшоз зегьы ҟарҵон, аха ԥхынҷкәынмза 5, 2013 шықәсазы Мандела игәы аанкылоит. Нельсон Мандела усҟан 95 шықәса ихыҵуан. Хымш ирылагӡаны ИуАР аҳҭнықалақь аҿы аныҟәарақәа зегьы аанкылан, арҭ амшқәа рзы бзиа еицырбоз аполитик зықьҩыла ауаа аҵыхәтәантәи имҩахь днаскьаргон. Нельсон иԥсыжра еиҿкаан ԥхынҷкәынмза 15, 2013 шықәсазы Цгуну ақыҭан, ихәыҷрашықәсқәа зегьы ахьихигаз.<ref>https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2013/12/06/skonchalsya-eks-prezident-yuar-nelson-mandela</ref> == Аинтерес зҵоу афактқәа == Мандела ахьыӡқәа хԥа иман, данниз Холилала ихьӡырҵеит. Англыз хьӡы Нельсон ашкол аҟны иоуеит. ИуАР Нельсон Мандела дырдыруеит иара убасгьы, Мадиба ҳәа (ари ажәлар коса рклан хьӡқәа иреиуоуп). Мандела 1964 шықәсазы иԥсҭазаара зегьы ҭакрала ахгара иқәҵан. Иҭакра аамҭа аиҳарак адгьылбжьаха Роббен ихигеит. Анаҩс, ҷыдалатәи арежим ахьыҟаз абахҭа Поллсмур ахь диаган. Ҭакрала ихигаз 27 шықәса рахьтә 17 шықәса акамера аҟны ихала дҭакын, уа шықәсыбжак ахь знык аҭел асреи, салам шәҟәык аҩреи ракәын зинс имаз. Иҭакра аамҭа иалагӡаны Мандела латәарада Лондантәи ауниверситет дҭаланы далгеит.<ref>https://www.peoples.ru/friday/25_facts_about_nelson_mandela.html</ref> 1990-тәи ашықәсазы ИуАР аиҳабыра Мандела ихы дақәиҭнатәуеит. 27 шықәса аҟынтә аҵыхәтәантәи амзақәа ахьихигаз Кеиптаунтәи абахҭа «Виктор Верстер» аҟны иахьа Мандела ибаҟа гылоуп. Нельсон иԥа еиҳабы – Тембекиле амҩатә машәыр аан дҭахеит, иара абахҭа данҭакыз аамҭазы. Иԥа иԥсыжрахь анеира ИуАР амчрақәа азин ирымҭеит. 1994 шықәсазы иара дҟалоит зцәеижьи еиқәаҵәаз рахьтә ИуАР раԥхьатәи ахадас, уи апартеид даҿагыланы дықәԥон. 1993 шықәсазын Нельсон Мандела адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа ианашьан. Хәышықәса президентс иҟазаара иалагӡаны, Мандела илшеит ахәыҷқәеи зыбаҩзтәымыз аҳәсеи рзы хәыԥсадатәи амедицина рзеиҿкаара, жәиԥшь шықәса рхыҵаанӡа ахәыҷқәа ашкол аҿы хәыдаԥсада аҵара рҵон, зегьы ацхыраагӡақәа роуан, ақыҭа аҿы инхоз рхы аныҟәгаразы адотациақәа роуан. Абарҭқәа рнаҩсангьы, Мандела ибзоурала азакәан ҿыцқәа алагалан, адгьыл, аусуратә еизыҟазаашьақәа, аусура алагаразы зегьы ирзеиԥшыз аҭагылазаашьақәа уҳәа реиԥш иҟаз азакәанԥҵаратә актқәа. Нельсон Мандела иаамҭазтәи иеиҳабыра, афымцамҩангара, ателтә цәаҳәақәа рымҩангара, анхарҭатә сектор аргылара, амедицинатә усбарҭақәа рыргылара рнапы алакын.<ref>https://vm.ru/politics/148938-7-interesnyh-faktov-o-nelsone-mandele</ref> 1999 шықәсазы иара аполитика аҟынтәи дцоит. 2009 шықәсазы Еиду Амилаҭқәа реиҿкаара ԥхынгәымза 18 Нельсон Мандела Имш ҳәа рыланаҳәеит. 80 шықәса анихыҵуаз Нельсон Мандела Мозамбик ахадас иҟаз, зхаҵа дыԥсхьаз, Граса Машел ԥҳәысс дигоит. Граса Машел адунеи аҟны ҩ-тәылак рхадацәа еиуеиԥшым аамҭақәа рзы дрыԥшәмаԥҳәысын. 2011 шықәсазы Мандела 93 шықәса зхыҵуаз 12 миллионҩык инарыцны ашколхәыҷқәа аамҭак ала адныҳәаларатә ашәа изырҳәеит. 2009 шықәсазы Нельсон Мандела иԥсҭазаара шьаҭас иҟаҵаны иҭыхын анысмҩатә фильм – адрама «Непокорный».<ref>https://gazeta.ua/ru/articles/necrology/_pervyj-temnokozhij-prezident-provel-v-tyurme-27-let/807574</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Ԥхынгәымза 18 рзы ииз]] [[Акатегориа:1918 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 5 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:2013 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аҭынчра ахырхарҭаҿ Нобель ипремиа алауреатцәа]] 953nxfkjyn6v87izc1ukontli45r2yv 0 37720 173878 172368 2026-09-11T09:50:27Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: аџьынџьтәалатә→аџьынџьтәылатә 173878 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик}} '''Михаил Сергеи-иԥа Горбачов''' ({{lang-ru|Михаил Сергеевич Горбачёв}}; {{date|2|3|1931}}, Привольное ақ. — {{date|30|8|2022}}, Москва) — ЦК КПСС аҵыхәтәантәи амаӡаныҟәгаҩ хада, насгьы СССР аамҭазтәи апрезидент (диит март мза 2, 1931 шықәсазы, Нхыҵ-Кавказтәи атәылаҿацә, ақыҭа Привольное аҟны). 1990 шықәсазы ианашьан адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа. Џьоукы Горбачиов политик дуны дрыԥхьаӡоит, даҽа џьоукы уи ашәышықәса аԥсахҩы ҳәа изырҳәоит, избанзар ҳаамҭазтәи Урыстәыла арыцҳарақәа зегьы иара ихьӡ иадырҳәалоит. Иара ихаан ауп, иусура ауп изылҵшәахаз СССР ахыбгалара. Ус акәу, арс акәу, Горбачиов инапхгараҭара аан акыр аиҭакрақәа ҟалеит, адунеи зегьы анырра азҭаз.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/3275457 |title=Archive copy |access-date=2024-01-25 |archive-date=2022-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924171014/https://bigenc.ru/domestic_history/text/3275457 |url-status=dead }}</ref> == Горбачиов инысмҩа, ихәыҷреи иқәыԥшреи == Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов диит март мза 2, 1931 шықәса рзы Нхыҵ-Кавказтәи атәылаҿацә иаҵанакуа Привольное ақыҭаҿы. Изҳауан иаабац аусуцәа рҭаацәараҿы, дхәыҷаахыс аџьа даршьцыланы дыҟан. Иаб Сергеи Андреи-иԥа доурысын, иан Мариа Пантелеева – украинатәын. Даара аинтерес зҵоу фактуп, иабдуцәа рҩыџьагьы 30- тәи ашықәсақәа рзы арепрессиақәа иахьрыҵаркыз. Иани иаби ирымаз хәҩык ахшара рахьтә иара дреиҳабын.<ref>https://www.gorby.ru/gorbachev/biography/</ref> Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду (1941–1945 шш.) аилашымҭаз Горбачиов анемец оккупациа ихигеит Ставрополь. Ари аамҭа ибиографиаҿы даара иуадаҩыз аамҭақәа ируакуп. Жәаха шықәса анихыҵуаз Горбачиов аҵареи аколхоз аҟны аусуреи еилаигӡалар акәхеит. Хара имгакәа Михаил Горбачиов акомбаинер ицхырааҩыс дҟалоит. Уи идҵақәа зегьы даара ибзианы инаигӡон, насгьы аџьа бзиа ибаны иусқәа ҭакԥхықәрала дрызнеиуан. Ас еиԥш аус азыҟазаашьазы ашкол данҭазгьы, Аџьазы Абираҟ ҟаԥшь аорден ианашьан. Ажәабатәи акласс аҟны дантәаз, Михаил Сергеи-иԥа Асовет Еидгыла Акоммунисттә партиа алахәылас аҟаларазы дкандидатхоит.<ref>{{Cite web |url=https://historynotes.ru/gorbachev-mihail-sergeevich/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-25 |archive-date=2024-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125185719/https://historynotes.ru/gorbachev-mihail-sergeevich/ |url-status=dead }}</ref> 1950 шықәсазы раӡны медалла ашкол даналга, Михаил Горбачиов Москватәи Аҳәынҭқарратә университет азиндырратә факультет дҭалоит. Иаарласынгьы Асовет Еидгыла Акоммунисттә партиа далахәылахоит. Адиплом ҟаԥшь ала иҵара даналга Ставропольтәи ВЛКСМ агорком актәи амаӡаныҟәгаҩ иҭыԥ ааникылоит.<ref>https://biographe.ru/politiki/mihail-gorbachev/</ref> == Горбачиов иполитика == Горбачиов ԥынгыла имамкәан ирласны амаҵзуратә ҭыԥқәа ааникыло далагеит. 1962 шықәсазы ставропольтәи аҵакырадгьыл- ҭыжьратә ақыҭанхамҩатә усбарҭа парторгс дыҟан. Идҵақәа шеиуеиԥшымызгьы, апартиа иднаҵоз зегьы бзианы инаигӡон. Иазгәаҭатәуп усҟантәи аамҭазы СССР ахадас дшыҟаз Никита Хрушьиов. Михаил Горбачиов даара ақыҭанхамҩа ахырхарҭаҟны аҟазара злоу, зус здыруа специалистны, еиҿкааҩ бзианы ихы ааирԥшит. Убри анаҩсгьы дкоммунист иашан, хамеигӡарыла апартиа аидеологиа мҩаԥигон. 1967 шықәсазы Горбачиов далгоит Ставропольтәи ақыҭанхамҩатә институт, агроном-аекономист изанааҭ ала. 1974 шықәсазы Горбачиов СССР Иреиҳаӡоу Асовет ахь днаргоит, уа аҿар рызҵаарақәа рзы акомиссиа ахадас дҟалоит. Шықәсқәак рнаҩс иара аҳҭнықалақь ахь диаргоит, Ацентртә Комитет амаӡаныҟәгаҩыс аусура далагоит. Ари даара акрызҵазкуа хҭысуп Михаил Горбачиов инысмҩа зегьы аҟны.<ref>https://www.gorby.ru/gorbachev/memoirs/</ref> Иара убасгьы, аинтерес зҵоу фактуп, уахь ицара Иури Андропов иабжьгарала иахьыҟалаз, уи даара ахә ҳаракны ишьон аполитик қәыԥш иусуратәи иморалтәи ҟазшьақәа. 1980 шықәсазы Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов ЦК КПСС Аполитбиуро аилазаараҿы дҟалоит. Уаҟа аџьармыкьатә економикеи аҳәынҭқарратә аппарати ареформақәа рзура аус инапы алеикуеит. 1984 шықәсазы, еилатәарак аҟны иқәгылараҿы ажәахә аҟаҵара илшеит, уи аҳәынҭқарра аиҭашьақәыргылара иазкын. Михаил Горбачиов ихәыцрақәа ара даара аинтерес аиуит аус ицызуази асовет тәылауааи рыбжьара.<ref>https://promdevelop.ru/business/biografiya-gorbacheva-mihaila-sergeevicha-politika-pravleniya-sssr-zhizn-posle-perestrojki/</ref> == Адәныҟатәи аполитика == Горбачиов инысмҩа ҭызҵаауа ирдыруазар ауп, уи еснагь мраҭашәаратәи атәылақәа аус рыцура дшашьҭаз. 1984 шықәса анҵәамҭазы Маргарет Тетчер иҟалҵаз ааԥхьарала Михаил Горбачиов-апрезидент Лондон даҭааит. Еиду Америкатәи Аштатқәеи Асовет Еидгылеи реизыҟазаашьақәа аиӷьтәразы аӡбамҭа идикылоит арратә ныхтәқәа реиҵатәразы. Горбачиов инапхгараҭара аан Варшаватәи Аиқәышаҳаҭра хырбгалан, Афганисҭанынтәи асовет архәҭақәа алган. Иара убасгьы, Берлинтәи аҭӡы рбган. Абарҭқәа зегьы аҭоурыхҭҵааҩцәа ргәаанагара ала, СССР «ихьшәашәаз аибашьра» аҟны иаҵанархеит, ахыбгаларагьы иацхрааит.<ref>https://resh.edu.ru/subject/lesson/6368/conspect/293505/{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Аҩныҵҟатәи аполитика == Маи мза 17, 1985 шықәсазы Горбачиов иабжьгарала ихацыркын арыжәтәџьбара аҭира азин амҭара акомпаниа. Аспирт злаз арыжәтәџьбара ахә 45% рҟынӡа иазҳаит. Арыжәтәџьбара аҭыжьра иагырхан, аӡахәаҭрақәа рыхшьаара иалагеит. Ауаа рхала аҩны ауатка аршра иахьалагаз иахҟьаны адәқьанқәа рҟны ашьақаргьы ыӡуа иалагеит. 1985 шықәса, декабр мзазы Е. Лигачиов иабжьгарала, Москватәи агорком комсомол актәи амаӡаныҟәгаҩыс дҟаҵан Борис Ельцин. Маи мза 1, 1986 шықәсазы, Чернобльтәи атрагедиа ашьҭахь, Горбачиов идҵа ала, Мински Киеви имҩаԥган маи актәи ақәгыларақәа. Ноиабр мза 19, 1986 шықәсазы Михаил Горбачиов «Хаҭалатәи аџьатә усура» азакәан аԥҵаразы абжьгаҩыс дҟалеит. Иара убри ашықәс азы акооперативқәа цәырҵит, авалиутатә операциақәа рымҩаԥгаразы аԥкрақәа зегьы ахыхын. 1987 шықәсазы Аиҭашьақәыргылара рылаҳәан.<ref>http://rushist.com/index.php/russia/3885-vnutrennyaya-politika-gorbacheva-tablitsa</ref> Амилаҭтә конфликтқәа раанкылара хықәкыс иҟаҵаны, Горбачиов амчратә усқәа идикылон. 1988 шықәсазы ақырҭуа демонстрациеи алма - ататәи аҿар рмитинги реимырпразы, зеиԥш ҟамлацыз ауснамгӡатәқәа рыдыркылеит. Иара убри ашықәсазы, Ашьха Ҟарабахтәи ареспублика аҿы шықәсырацәалатәи аконфликт ахы ыҵнахит. Апрезидент активла Литва, Латвиа, Естониа асепаратистә гәазыҳәарақәа дырҿагылон. Михаил Горбачиов инапхгараҭара аамҭа даара иҽеимыз ахҭысқәа рыла ирхәашьын. Афатә акәзар, адәқьанқәа рҿы ибжьаӡуа иалагеит, ирацәан афатәқәа акарточкақәа рыла ирҭиуаз. Агиперинфлиациа ҟалеит. Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿаԥхьа Горбачиов ихаантәи адәныҟатәи ауал, аԥхьа 31, 3 ыҟазҭгьы, анаҩс 70, 3 миллиард рҟынӡа еизҳаит.<ref>https://magictemple.ru/vnutrennjaja-politika-gorbacheva/{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Горбачиов инапхгараҭара аамҭа == Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов 1985 шықәсазы идгылаҩцәеи итәылауааи рыбжьара авторитет зырҳаз, ЦК КПСС амаӡаныҟәгаҩ хадас далхын. Абри ашьҭахь иалагеит СССР мҽхакыҭбаала адемократизациа, аиҭашьақәыргыларақәа ҳәа изышьҭоу. Аҳәынҭқарра ду иахагылаз Горбачиов ареформақәа рыла ашьақәхара аҟынтәи иалиго далагеит. Аха уи азын иӡбаз планк имамызт аҟынтә, арҭ ареформақәа зегьы СССР ахыбгаларахь инанагеит. == Горбачиов иреформақәа == Горбачиов имҩаԥигоз ареформақәа рахьтә зегь реиҳа аларҵәара зауз реформақәоуп: * Аибашьра хьшәашәа ахыркәшара; * арыжәтәџьбара аҭира аанкылара азакәан; * аԥара аԥсахра * Афганисҭанынтәи архәҭақәа ралгара; * Араргамара; * ажәа ахақәиҭра уҳәа реиԥш иҟаз.<ref>{{Cite web |url=https://www.gorby.ru/gorbachev/zhizn_i_reformy1/page_16/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-25 |archive-date=2024-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125185718/https://www.gorby.ru/gorbachev/zhizn_i_reformy1/page_16/ |url-status=dead }}</ref> == Горбачиов апрезидент == Горбачиов зегь реиҳа гха ӷәӷәаны иҟаиҵаз иреиуоуп аекономикатә реформақәа рынагӡаразы иалкаау схемак ахьимамыз. Аҳәынҭқарра акризис ӷәӷәа иҭагылеит уи ауааԥсыра рыԥсҭазаара даара иланарҟәит. Ахақәиҭра агьама зкыз Прибалтикатәи атәылақәа СССР алҵразы аусмҩаԥгатәқәа хацдыркит. 1990 шықәсазы Михаил Сергеи-иԥа раԥхьатәихеит, дагьҵыхәтәантәихеит Асовет Еидгыла апрезидент ҳәа ззырҳәо иҟалаз. Аха, ари аҭыԥ Горбачиов акраамҭа иааникыларатә аҭагылазаашьа имоуит. Ақалақьқәа рҟны ақәгыларақәа мҩаԥысуа иалагеит, атәыла зегьы аҟны иҟаз акризис зда ԥсыхәа ыҟам афатә аалыҵқәа разымхарахь икылнагеит. Горбачиов ихаан ишьақәгылаз адәныҟатәи ауал иаанагоз аҳәынҭқарра ду ахыбгалара ауп.<ref>https://www.gazeta.ru/politics/2020/03/13_a_13003645.shtml</ref> 1991 шықәса рзы Михаил Горбачиов идгылаҩцәа алаҳәара ҟарҵеит ГКЧП (аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы Аҳәынҭқарратә комитет) шеиҿкаахо азы, насгьы дҵаны иқәдыргылеит апрезидент ԥхьатәара дцарц. Аха, Горбачиов уи адҵа анагӡара мап ацәикит, абри иахҟьеит СССР имҩаԥгаз аҳәынҭқарратә хҳәара, августтәи апутч ҳәа еицырдыруа. Иаарласны иаԥҵаз аоппозициа, аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы Аҳәынҭқарратә комитет (ГКЧП) иалалеит РСФСР аполитикатә напхгаҩцәа, урҭ рыбжьара дыҟан Борис Ельцин. 1991 шықәса, декабр мзазы Асовет Еидгылақәа ареспубликақәа 11 рнапы аҵарҩит Беловежтәи аиқәышаҳаҭра СССР аҟазаара шаанкылоу ала, уи ахаҭыԥан ишаԥҵахо СНГ (Ихьыԥшым Аҳәынҭқаррақәа Реимабзиара). Абри ашьҭахь иаарласны Горбачиов ԥхьатәара дцеит. Иахьатәи аамҭаз ауаа еиуеиԥшым агәаанагарақәа рымоуп Михаил Горбачиов иганахь ала. Аӡәырҩы ианарыжьуам СССР ахырбгара. Аха аполитик ихаҭа ас еиԥш акритика ҵаҵӷәыдоуп ҳәа иԥхьаӡоит.<ref>https://www.bbc.com/russian/russia/2015/03/150311_gorbachev_presidency</ref> Аинтерс аҵоуп Горбачиов иҿцәажәарақәа раан даара ибзианы Владимир Путин дахьихцәажәо, иара убасгьы уи дадгылоит Урыстәыла Ахада ипозициа Ҟрым аганахь ала, насгьы мрагыларатәи Украина аҭыԥ змоу аконфликти азҵаарақәа рзы. Аха егьа ус иҟазаргьы, Михаил Горбачиов еиликаауеит Украина аҭыԥ змоу аҭагылазаашьа, акыр иҽеимкәа Европеи Урыстәылеи реизыҟазаашьа ианыԥшырц шалшо. Уи игәаанагара ала, ас еиԥш аизыҟазаашьақәа аиадертә еибашьрахьы икылнагар алшоит.<ref>http://myhistorypark.ru/blog/gorbachyev/?city=party</ref> == Ахатәы ԥсҭазаара == Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов аԥхьаҟа иԥҳәысхараны иҟаз Раиса Титаренкои иареи еибадырит акәашарҭа адәаҿы. Аӡӷаб лыҩныҵҟатәи аԥшӡареи лыхӡырмгареи даара дыхнахит. Уи иабзоурахеит анаҩстәи дара реизыҟазаашьақәа. Горбачиов Раиса ԥҳәысс дигарц, ачара лзиурц азы ауниверситет аҟны иҵареи аколхоз аҟны аусуреи еидибалон. 1953 шықәсазы Михаили Раисеи реизыҟазаашьақәа АҬАР аҟны ашәҟәы иҭаргалеит. Урҭ дрыхшоит рыԥҳа Ирина. Даара 50 шықәса еицынхон, Раиса лыԥсҭазаара далҵаанӡа, уи лчымазара иахҟьаны 1999 шықәсазы лыдунеи лыԥсахуеит. Горбачиов Раиса лыԥсра даара иуадаҩны ихигеит. Аинтерес зҵоу фактуп, Горбачиов иԥшәмеи иареи реизыҟазаашьақәа рзы иахьа уажәраанӡагьы алегендақәа ахьаԥырҵо, урҭ даара аромантика зҵаз, идеалтәыз ҳәа рзырҳәоит.<ref>https://24smi.org/celebrity/1785-mikhail-gorbachev.html</ref> 2015 шықәсазы акьыԥхь аҟны ицәырҵит Михаил Горбачиов игәабзиара даара ишыуашәшәырахаз атәы зҳәо аинформациа. Иара даара иуадаҩыз ашьақарчымазара аформа имоуп, аполитик лассы-ласс уи иахҟьаны ахәышәтәырҭа дҭашәоит. Ус шакәугьы, иара инапы злаку ашәҟәыҩра даҟәыҵуам. 2014 шықәса инаркны 2017 шықәсанӡа ари аамҭа инҭагӡаны Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов инапы иҵигеит ашәҟәқәа ԥшьба: * «Наедине с собой»; * «Жизнь после Кремля»; * «Горбачев в жизни»; * «Остаюсь оптимистом». Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов акыр аматериалтә уадаҩрақәа иманы дынхоит москватәи иуадақәа, рҿы мамзаргьы Москваҵаҟатәи иҩны аҟны. 2017 шықәсазы 600 кв. метр зҵазкуа Бавариатәи Альпы иҟоу х-еихагылак змоу иҩны аҭиразы иқәиргылеит.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-mihail-gorbachev.html</ref> == Михаил Горбачиов иахьа == 2016 шықәсазы Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов, Москва астудентцәа рацәажәара аан, СССР ахыбгаларазы ахара ихахьы игеит. Иахьа иара анаукатә статиақәеи амемуарқәеи рыҩра иациҵоит, убри аҟынтә гәыҩбара ыҟам иаарласны ишәҟәы ҭыҵып ҳәа. 2015 шықәсазы убас еиԥш ажәабжь рылаҵәеит Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов игәабзиара уашәшәырахеит ҳәа. Аполитик лассы-лассы игәабзира еиҭашәоит. Ус шакәугьы, Михаил Горбачиов активла арҿиаратә ус инапы алакуп, аполитик анаукатә усумҭақәеи амемуарқәеи икьыԥхьуеит. Аиашаз, иеиҭеиҳәаша рацәаны имоуп, ажәларгьы иара иахь рызҵаарақәа маҷым. 2016 шықәсазы, Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов СССР ахыбгалара азы ахара ихахьы ианига, иара Украина алаларазы азин имырхит, аха ас еиԥш азин имхра Горбачиов лаф ҳасабла идикылеит – избанзар, иара ишиҳәо еиԥш, ари атәыла аҭаара зынӡагьы игәы иҭамызт. 2017 шықәсазы Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов изаамҭанытәиу ишәҟәы «Саанхоит соптимистны» аӡыргара мҩаԥигоит. Ари автобиграфиатә ԥҵамҭоуп. Уа уаанӡатәи амаӡаныҟәгаҩ Хада инысмҩеи, иахьатәи Урыстәыла акритика азуреи еилысуеит, иара убасгьы иазааҭгылоуп аҳәынҭқарра аҟны асоциалтәи аполитикатәи ҭагылазаашьақәа.<ref>https://svpressa.ru/persons/mihail-gorbachev/</ref> == Аинтерес зҵоу афактқәа == Апрезидент Михаил Сергеи- иԥа Горбачиов иԥҳәыс Раиса Максим- иԥҳа Горбачиова «серый кардинал» ҳәа лзырҳәон. Лара лакәын Горбачиов ишәҟәқәа редакторс ирымазгьы. Софи Лорени Билл Клинтони дрыцны Михаил Горбачиов далахәын С. Прокофиев илакә «Петиеи абгеи» абжьы ахаҵара. 35 шықәса анихыҵуаз Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов иԥсҭазаараҿы даара акрызҵазкуа ахҭыс аҭыԥ аиуит – иара апартиа ақалақьтә хеилак дахагылоит. 1991 шықәса август мзазы, Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов идгылаҩцәа, урҭ реилазаараҿы иҟаз аӡәырҩы Асовет еидгыла аминистрцәеи, ГКЧП рыларҳәоит. Убри аан идгылаҩцәа Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов иаарласны, ихала, инапынҵақәа шьҭеиҵарц идырҵоит.<ref>{{Cite web |url=https://istorik.net/457-mihail-gorbachev-interesnye-fakty.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-25 |archive-date=2024-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125185720/https://istorik.net/457-mihail-gorbachev-interesnye-fakty.html |url-status=dead }}</ref> ==Алитература== * Боффа, Дж. [http://scepsis.ru/library/id_889.html «От СССР к России. История неоконченного кризиса. 1964—1994» Глава VII — «Горбачёв»] Пер. с ит. Хаустовой Л. Я. — М.: Междунар. отношения, 1996. — 320 с. * Брейтвейт Р., Мэтлок Д., Тэлботт С. Горбачёв: Крах советской империи / Пер. с англ. — М.: [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]], 2012. — 400 с. — (Вожди Советского Союза). — 3000 экз., {{ISBN|978-5-4438-0147-6}} * Грачев А. С. ''Горбачёв'', М., [[Вагриус]], 2001, {{ISBN|5-264-00573-7}} * Деркач О. А., Быков В. В. ''Горбачёв. Переписка переживших перестройку'', М., Проза и К, 2009, {{ISBN|978-5-91631-021-4}} * Иванян Э. А. Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII—XX века. — Москва: Международные отношения, 2001. — 696 с. — {{ISBN|5-7133-1045-0}}. * Илюхин В. И. ''[http://www.e-reading.club/book.php?book=1015520 Обвиняется президент. Прокурорское расследование (Как страну развалили, или почему возникло в отношении М. С. Горбачёва уголовное дело по статье 64 УК РСФСР — Измена Родине)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20250124173037/https://www.e-reading.club/book.php?book=1015520 |date=2025-01-24 }}.'' — М., Палея, 1992, 56 с., 100 000 экз.<!---, {{ISBN|5-86020-305-9}}--> * Платонов С. В. Горбачёвы: Чета президентов. — М.: [[Эксмо]], Алгоритм, 2012. — 288 с. — (Семейные кланы). — 3000 экз., {{ISBN|978-5-699-55008-1}} * Коктейль Полторанина: Тайны ельцинского закулисья. М.: «Алгоритм», 2013. — 224 с. — («Наследие царя Бориса»). — {{ISBN| 978-5-4438-0357-9}} ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:1931 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 2 рзы ииз]] [[Акатегориа:2022 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:нанҳәамза 30 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла ахадацәа]] [[Акатегориа:Асовет политикцәа]] [[Акатегориа:ЦК КПСС Иреиҳаӡоу Амаӡаныҟәгаҩцәа]] [[Акатегориа:ЦК КПСС Аполитбиуро алахәылацәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 8-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 9-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 10-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 11-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:Асовет атомгәыцәтә бџьар иаҿагыло активистцәа]] [[Акатегориа:Асовет демократиа активистцәа]] 1xk6qe6ey1qva2y29pqiosf5izu12kr 0 37721 173877 169696 2026-09-11T09:50:21Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: одинаковые сноски объединены ×2; изныкымқәа→изныкымкәа 173877 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик}} '''Мартин Лиутер Кинг''' ({{date|15|1|1929}}, [[Атланта]], [[аштат Џьорџьиа]], [[ЕАА]] — {{date|4|4|1968}}, [[Мемфис]], [[аштат Теннесси]], ЕАА) — еицырдыруа Америкатәи аусзуҩы, ауаа рзинқәеи рхақәиҭреи рзықәԥаҩ Адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа алауреат. Ари ауаҩ иоуп [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рҟны асегрегациа иаҿагыланы иқәԥоз рахьтә милаҭтә фырхаҵаны иҟалаз, уи игәаанагара ицеиҩыршон адунеи ауааԥсыра реиҳараҩык.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/world_history/text/2064215 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2022-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221117092645/https://bigenc.ru/world_history/text/2064215 |url-status=dead }}</ref> == Ахәыҷреи ақәыԥшреи раамҭа == [[Европа]] аҩажәатәи ашәышықәса иҭагылан. Атәтәра шаԥырххьазгьы, декабр мза, 1865 шықәсазы аграждантә еибашьра иахҟьаны, зцәеижьи шкәакәамыз ауааԥсыра рахь ауаажәларра ирымаз атәамбара аҽамԥсахыцызт, избанзар аҳәынҭқарра иара ус акагь ҟанамҵеит ауаа еиқәаҵәақәа закәанла рыхьчаразы. Зцәеижьи еиқәаҵәаз зин ҳәа акагь рымамызт, аҩбатәи асорт иаҵанакуа уааны иԥхьаӡан. Урҭ аусура бзиахь иргомызт, алхрақәа рылахәра азин рыҭамызт. Америка аграждантә еибашьра ашьҭахь, Джон Кроу иофициалтәымыз изакәанқәа аус руан, уи ала ауаа еиқәаҵәақәа еиҳа хыԥхьаӡарала имаҷыз ашкәакәақәа зинла ираҟараны ҟалашьа амамызт. Зцәеижьы еиқәаҵәаз ауааԥсыра ҳәа иԥхьаӡан иарбанызаалак араԥцәа ршьа злаз зегьы.<ref>https://24smi.org/celebrity/5005-martin-liuter-king.html</ref> Абарҭ ауаажәларратә еиҿыхарақәа раан диит Мартин Лиутер Кинг, уи ҟалеит ианар мза 15, 1929 шықәсазы Атланта ақалақь аҟны, аштат Џьорџьиа, Америка аладатәи ахәҭа аҟны. Ари аҭыԥ аҿы акәын иахьынхоз араԥ уааԥсыра абжьаратәи акласс иаҵанакуаз рхаҭарнакцәа.<ref>{{Cite web |url=https://worldofaphorism.ru/b/1002 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415084925/https://worldofaphorism.ru/b/1002 |url-status=dead }}</ref> Аҷкәын иаб Мартин Лиутер Кинг аиҳабы, абаптисттә уахәама аҟны пасторс дыҟан, иан лакәзар, Альберта Уилиамс Кинг, хаҵа дцаанӡа рҵаҩыс аус луан. Аҭаацәара рхада аԥхьа Маикл ҳәа иарҳәон, аха анаҩс иара ихьӡгьы иԥа ихьыӡгьы иԥсахит Мартин ала. Мартин аиҵбы аҩбатәи хәыҷын аҭаацәар рҟны, иузҳәом Кингаа ирыцҳаны инхон ҳәа: аԥхьаҟа аиҟарара иазықәԥаҩхараны иҟаз иҭаацәа ибжьаратәны инхоз рыкласс ахь иаҵанакуан, акы иазрыцҳаны иҟамызт. Кинг драаӡон адинхаҵаратә ҭагылазаашьа ахьыҟаз, уи азы цәгьоурак аныҟаиҵалак зны-зынла апҟарагьы ахархәара арҭон. Аха, Мартин аиҳаби Альберта Уилиамси ирылшоз зегьы ҟарҵон рԥа аҿиара змаз арасисттә цәымӷра иацәыхьчаразы. Аҷкәын фышықәса анихыҵуаз, дәык аҟны ицыхәмаруаз иҩыза ҷкәын убас еиԥш иеиҳәеит: «Сан азин сылҭаӡом уара уцыхәмарра уцәеижьы ахьеиқәаҵәоу иахҟьаны» ҳәа. Иҟалаз ашьҭахь Альберта Уилиамс даара лыҷкәын диабжьон, диацәажәон, иалҳәон иара аӡәгьы дышиеицәам. Кинг жәашықәса анихыҵуаз, абаптистцәа руахәама аҟны ашәа иҳәон. Убри аамҭазы Атланта идырбан афильм «Унесенные ветром», ахоргьы ари ахҭыс иалахәын. Аԥхьаҟа иполитикатә усзуҩы дуны иҟалараны иҟаз, иқәра иаҵанамкуа даара дҟәыӷан, Мартин Лиутер Кинг хәба-хәба ҳәа араԥцәа рышкол аҟны аҵара иҵон. Аҷкәын ажәбатәии ажәаҩатәии аклассқәа дрылымгеит, иара ихала ашколтә программа аҩны дахысит, 15 шықәса анихыҵуаз екстерла дагьҭалоит Морхаузтәи ауниверситет. 1944 шықәсазы Мартин ацәажәаҩцәа рыбжьара еиҿкааз аицлабра аҟны аиааира игоит, уи мҩаԥган Џьорџьиа, зцәеижьи еиқәаҵәаз ауааԥсыра рыбжьара.<ref>http://evekaz.narod.ru/project/biography.htm</ref> Кинг аҟны иҵара ашықәсқәарзы далалоит «зцәеижьи еиқәараз ауааԥсыра рпрогресстә милаҭтә ассоциациа», иагьеиликаауеит арасизм иаҿагыланы ишықәгыло араԥцәа реиԥш, ауаа шкәакәақәагьы. 1948 шықәсазы Мартин далгоит ауниверситет, иагьиоуеит асоциологиа абакалавр астепен. Мартин Лиутер Кинг даныстудентыз иаб Еибенезертәи ауахәама аҟны дицхраалон. Кинг аиҳабы иусуратә ҭыԥ аҿы, аԥхьаҟа уаажәларратә усзуҩны иҟалараны иҟаз, лассы-лассы иҭаауаз сасны дыҟан. 1947 шықәсазы Мартин Кинг аиҵбы ауахәама аусзуҩы ицхырааҩ ҳәа ахьӡ идикылоит. Аполитик иҵара иациҵоит Кроузертәи атеологиатә семинариа аҟны, ақалақь Честер, уи аштат Пенсильваниа акәын иахьыҟаз. Уа аԥхьаҟа иреволиуционерхаз адинҭҵаара адоктор истепен иоуеит 1951 шықәсазы, анаҩс иҵара иациҵоит бостонтәи аспирантураҿы, 1955 шықәса рзын афилософиа адоктор истепен иоуеит.<ref>{{Cite web |url=https://www.peoplelife.ru/133663 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2024-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126112302/https://www.peoplelife.ru/133663 |url-status=dead }}</ref> == '''Аусура''' == Мартин Лиутер Кинг иаби иабдуи рышьҭра дықәлеит, 1954 шықәсазы аполитик абаптисттә уахәама аҟны дпасторхоит. Иԥсҭазаара зегьы анцәахаҵареи ахақәиҭреи, аиҟарареи аидеиақәа дрықәныҟәон. Кинг даара аоратортә ҟазара илан, урҭ иахәҭаз ахырхарҭақәа аҟынгьы ахархәара аҭара илшеит. Мартин НАПЦН активлатәи алахәылас дыҟан, анаҩс 1955 шықәсазы Монтгомери аиӷьтәразы ассоциациа анапхгаҩыс дҟалоит. Мартин Лиутер Кинг Мантгомери автобусқәа рцәаҳәа абоикот дахагылан. Иофициалтәым аиқәышаҳаҭра ала зцәеижьи шкәакәамыз апассаџьырцәа атранспорт ахархәара азин рымамызт, автобус аҟны раԥхьатәи атәарҭа ҭыԥқәа ԥшьба рҟны итәоз ауаа шкәакәақәа ракәын.<ref>https://www.golosameriki.com/a/a-33-2006-01-16-voa7/626345.html</ref> Иара убасгьы, аӡәырҩы автобус арныҟәцаҩцәа рхы ҽеины имҩаԥыргомызт, афроамерикаа рганахь ала иакәымкәа ицәажәон. Ауаажәларратә усзуҩы зцәеижьи еиқәараз Роза Парк зны мап лкит «еиҳа азин змаз» ахаҵа иртәаразы, уи иахырҟьаны лара аҭыԥантәи аполициа ддырбаандаҩуеит. Ас еиԥш иҟаз ахҭыс, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны лассы-лассы иуԥылон зцәеижи еиқәараз ауаа ааныркылон. Автобус арныҟәцаҩ аӡәгьы дилацәажәомызт, афроамерикаа апассаџьырцәа рахьтә руаӡәык иеихсны дыршьыргьы.<ref name="dupc644dc">https://www.tvc.ru/news/show/id/59286</ref> Мартин Лиутер Кинг ари ауаажәларратә проблема ианышәарц згәы иҭамыз, еиҿикаауеит ақәымчра зцымыз атранспорттә баикот, уи иалахәын афроамерикаа. Апротест шықәсык еиҳаны ицон, хышәи ԥшьынҩажәи ҩба мшы инеиԥынкыланы. Зцәеижьы еиқәаҵәаз зегьы мап ацәыркит ауаажәларратә транспорт ала аныҟәара, дара шьапыла иныҟәон, убри аан ахақәиҭреи аиҟарареи рахь ауаа аазыԥхьоз ааԥхьарақәа ҟарҵон. Зны-зынла афроамерикатәи амашьынарныҟәцаҩцәа абоикот иалахәыз ауаа шьҭырхуан, аха дара ауаажәларратә транспорт ақәтәара мап ацәыркуан. Акциа иалахәын ф-нызқьҩык ауаа. Акраамҭатәи акциа қәҿиарала имҩаԥысит, 1957 шықәса рзы Еиду Америкатәи Аштатқәа реиҳабыра ахадара ақәҵара аднакылеит, уа иаҳәон Алабама аштат аҿы ауааԥсыра рзинқәа рыхәаҽра Еиду Америкатәи Аштатқәа рконституциа ишаҿагыло, Таимс акәзар, иакьыԥхьуеит Мартин иҿцәажәара, насгьы ацәаҟны Мартин ифото аннаҵоит. Ауаа зегьы Мартин Кинг идгыломызт, апротестқәа рымҩаԥгара аан изныкымкәа иқәлахьан, иҩнгьы ԥыржәарц иақәыркхьан. Мартин Лиутер Кинг зцәеижьы еиқәараз ауааԥсыра рзы дҿырԥшыгахеит, насгьы ахақәиҭреи азинқәа реиҟарареи дырсимволны дҟалеит. Кинг ииӡбаз қәымчрадатәи аоппозициа азы адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа ианашьан.<ref>{{Cite web |url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=165 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2016-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161118101324/http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=165 |url-status=dead }}</ref> Иара убасгьы, Мартин Лиутер Кинг адемонстрациақәа еизигон иарбанызаалак асегрегациа аарԥшразы иазырхаз. Убас, 1962 шықәсазы Мартин «Ауаҩы изинқәа рзы алабаматәи ақьырсианцәа рҵысра» аилазаара далалоит. Кинг иара убасгьы адемонстрациақәа ирыдиԥхьалон ауниверситет аҟны аҵара зҵозгьы, урҭ амитингқәа рахь ицәырҵуан. Мартин Лиутер Кинг еиҿикаауаз «Аҵысрақәа» ақәымчратә ҟазшьа шрымамызгьы, астудентцәа амаҵзуратә лақәа рыжәырҵон. Иара Мартин Кинг ихаҭа иакәзар, акырынтә дҭаркхьан. 1962 шықәсазы аштат Миссисипи ауниверситет даднакылоит зцәеижьи еиқәаҵәаз астудент Џьеимс Мередит, уи иоуп раԥхьатәи араԥ студентс иҟалазгьы. Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны иҟан аиқәаҵәақәа рзын ҷыдалатәи аҵараиурҭақәа, урҭ ауаа шкәакәақәа реиԥш азин рымамызт аҵаразы. Убри аҟынтә зцәеижьи еиқәаҵәаз ауниверситет ахь идкылара ари раԥхьатәи прогрессын, аха зегьы ақәшаҳаҭмызт афроамерикаа аҵараиурҭақәа рҭаҵара, иаҳҳәозар, Алабама агубернатор Џьорџь Уоллес арассатә мцхаҵарақәа дрықәшаҳаҭын аҟнытә, ҩыџьа зцәа еиқәаҵәаз астудентцәа ауниверситет ахь амҩа рзикуеит. Мартин Кинг ишилшоз ала ауаҩы изинқәа рыхьчара дазықәԥон, асегрегациа шықәсырацәала даҿагылон. Аха Мартин Лиутер Кинг, зцәа еиқәаҵәаз ауаажәларратә усзуҩы, деицырдыруа дҟазҵаз даҽа акциоуп, уи ахҭыс аҭыԥ аман 1963 шықәсазы, иагьарҭбааит Мартин Кинг иполитикатә нысмҩа.<ref>{{Cite web |url=https://www.usa-info.com.ua/personality/martin-lyuter-king |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2024-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126112306/https://www.usa-info.com.ua/personality/martin-lyuter-king |url-status=dead }}</ref> Акциа «марш на Вашингтон» иалахәхаразы еизеит 300-нызқьҩык Америкаа. Кинг ари акциа аан даара ауаа ргәалашәараҿы иаанхаз ажәахә ҟаиҵеит, уи абарҭ ажәақәа рыла иалагон: «Сара исымоуп агәазыҳәара…». Мартин арасатә еинышәаразы ааԥхьара ҟаиҵеит, иагьиҳәеит ауаҩы иарбан милаҭзаалак дызҵазкуазаалак акәӡам ихадоу, уи ҩныҵҟала дзеиԥшроу ауп ҳәа. Амарш аԥхьагылацәа Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Кеннеди иԥылеит, ирылацәажәеит ауаажәларратә проблемақәа. 1964 шықәсазы анапы аҵаҩын «Аграждантә зинқәа рзы» азакәан, уи зцәа еиқәаҵәаз ауаа рзинқәа ахьчон.<ref>https://stuki-druki.com/authors/King_Martin-Luther.php</ref> == Аидеиақәеи адунеихәаԥшышьақәеи == Мартин Кинг идунеихәаԥшра асегрегациа апроблема аӡбара мацара аҟны иаанымгылеит. Ари аполитик Еиду Америкатәи Аштатқәа ртәылауаа рзинеиҟарареи рхақәиҭреи дазықәԥон, уи аусурҭа аҟамзаареи, амлакреи рызҵаарақәа даара игәы иҵхон. Мартин лассы-ласс ныҟәара дцалон, дахьнеиуазгьы ақәгыларақәа мҩаԥигон, ауаа рзинқәа рыхьчалартә ааԥхьарақәа ҟаиҵон. Убри аан Мартин Лиутер Кинг игәаанагара ала, иарбанызаалак ауаажәларратә қәԥара ақәымчра ацымзар акәын, избанзар иара иҳәон — ажәала иуӡбо рацәоуп, аибашьрақәеи ақәԥарақәеи ахархәара рымҭакәа ҳәа. Лиутер акыр ашәҟәқәа иҩит, урҭ азини ауаажәларратә зини рзы ирҵаганы шәҟәқәаны иҟалеит.<ref name="dup7a7dad">https://ivbg.ru/7979374-kak-martin-lyuten-king-izmenil-zhizn-millionov-amerikancev.html</ref> == Ахатәы ԥсҭазаара == Мартин Лиутер Кинг хаҭашьала даара илахҿыхыз уаҩын, дқьиан, аҭаацәараҿы акәзар, дҿырԥшыган, ихшаз бзиа ибон. Иара иман ԥшьҩык ахшара. Аконсерваториа аҵаҩы Коретта Скотти Мартини еибадырит 1952 шықәсазы, Бостон иҟазаара аан.<ref name="dupc644dc"/> Кинг ԥҳәысс иалихыз иҭаацәагьы даара дыргәаԥхеит, еибагарц азгьы иақәшаҳаҭхеит. Аԥхын, 1953 шықәсазы Кинги Кореттеи еибагеит, ачара рыман иԥҳәыс лҭаацәа рҿы. Урҭ дрықәныҳәеит, агәыргьанхаҵарагьы мҩаԥигеит Мартин Кинг иаб. Ҭагалан 1954 шықәсазы Кингаа рҭаацәа аштат Алабамаҟа нхара ицоит, ақалақь Мантгомери ашҟа, уа иагьалагоит Мартин Лиутер иусура хадагьы.<ref>https://theperson.pro/martin-lyuter-king/</ref> == Аԥсра == 1968 шықәса, февраль мзазы ақалақь Мемфис, аштат Теннесси аҟны афроамерикаа агәамсамықәгаҩцәа рықәгылара еиҿыркаауан. Аусуцәа руалафахәы ианаамҭаз рзымшәаразы, насгьы аиҳабыра дара рганахь иаадырԥшуаз азыҟазаашьазы; асегрегациа еиԥшыз иаҿагылон, ашкәакәақәа амшцәгьа аныҟаз аусура иҭымҵыргьы ауан, аха аиқәаҵәақәа адыд-мацәыс аныҟазгьы агәамсам ықәыргалар акәын. Абарҭқәа ззымычҳаз ауаа рзинқәа рыхьчаҩ Мартин Лиутер Кинг идҵаалеит. Апрель 3 рзы, Мартин Кинг дырҩегьых Теннессиҟа ддәықәлоит, аха аполитик иреис иԥсахыр акәхеит, избанзар аҳаирплан аҟны артҟәацга ыҟазар ауеит ҳәа рыларҳәеит. Ақалақь аҟны ауаажәларратә усзуҩы амотель «Лореин» аҟны 306 – тәи ауада ааникылоит.<ref>https://www.gazeta.ru/science/2018/04/04_a_11705528.shtml</ref> Уахыки-ҽнаки ааҵхьан еиԥш, Мартин Лиутер Кинг иномер абалкон дшықәгылаз, ашкәакәа цәгьоуҩы Джеимс Ерл Реи аполитик диеихсуеит. Джеимс знык дхысит: ахы Мартин Лиутер Кинг ицламҳәа иаахеит. Аполитик иԥсҭазаара далҵит иԥшьоу Иосиф ихәышәтәырҭаҟны 19 сааҭи 05 минуҭи рзы. Мартин Кинг иԥсра аламҭалазы абас еиԥш ажәа иҳәеит: «Сара сыҟан ашьха ақәцә аҟны» — ҳәа. Азыӡырҩцәа Мартин Кинг аҵыхәтәантәи иқәгылара аҟынтә абри ацитата гәныркылеит:<ref>https://www.5-tv.ru/news/194789/</ref> '''«Дарбанызаалак иеиԥш саргьы исҭахын акраамҭа аԥсҭазаара. Ақәра рацәа анҵра акраҵанакуеит. Аха, сара уажәы уи сазхәыцуам. Исҭаху акоуп — Анцәа иажәа анагӡара».''' Мартин Кинг дызшьыз Джеимс аполициа дааныркылеит: иара ииуз азы иҿы иқәшаҳаҭхеит, игәы иаанагон иҟаз шыҟаз иҳәар ашықәс маҷны иқәырҵап ҳәа, аха аӡбарҭа аҟны ацәгьоуҩы 99 шықәса ҭакрыла ахгара иқәырҵоит. Усҟан Реи аҳәамҭа ҟаиҵеит, аӡәгьы дсымшьит ҳәа, аха аӡбарҭа иаднакылаз ақәҵара амԥсахит. Абас шакәызгьы, Кинг ишьра аус аҟны еилкаам аҭагылазаашьақәа маҷым. Ҿырԥштәыс иаагозар, еилкаам иарбан бџьару аснаипер дызлахысыз, аиашазы Джеимс Реи Мартин Кинг ишьра иалахәхарагьы шьақәыргыламызт. Мартин Кинг иԥшәмаԥҳәыс аӡбарҭа ақәҵара даарагьы илгәамԥхеит, избанзар, лара лгәаанагара ала, ари ацәгьоура ҟазҵаз аӷьычразы иҭакыз ибналаз ацәгьоуҩы иакәмызт, ари политикатә чарҳәаран. Убри аҟынтә, Реи иԥсрагьы Коретта даара лгәы иалсит, уи аӡәк иакәын аиаша здыруаз азы. Мартин Кинг дызшьыз иахьа уажәраанӡагьы имаӡаны иаанхоит. Аполитикатә усзуҩы игәаларшәара аҳаҭыр азы Америка, есышықәса ианар мза ахԥатәи ашәахьа аҽны иазгәарҭоит «Мартин Лиутер Кинг имш». Ари амш азгәаҭара шьақәырӷәӷәан 2000 шықәсазы. Иара убасгьы, Мартин игәаларшәаразы иҭыхын адокументалтә фильмқәа, урҭ аполитик иусура атәы еиҭарҳәоит. Мартин Кинг анышә дамадоуп «Мартин Лиутер Кинг имилаҭтә ҭоурыхтә музеи» ашҭаҟны.<ref name="dup7a7dad"/> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 15 рзы ииз]] [[Акатегориа:1929 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 4 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:1968 шықәсазы иԥсыз]] 0503iq4b23snqd7zr3ndppmi7rtk2zc 0 37722 173876 169315 2026-09-11T09:50:14Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: нет пробела после . ×1 173876 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы}} '''Лев Николаи-иԥа Толстои''' ({{date|9|9|1828|28|8}}, Иасная Поляна — {{date|20|11|1910|7||}}, Астапово) – еицырдыруа аурыс шәҟәыҩҩы, апублицист, ахәыцыҩ ду, адунеитә литература аҟны иреиӷьӡоу ароманистцәа ируаӡәку. Лев Толстои инысмҩа ҭәуп даара аинтерес змоу афактқәеи ахҭысқәеи рыла.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/literature/text/4195948 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2020-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125022103/https://bigenc.ru/literature/text/4195948 |url-status=dead }}</ref> == Толстои иаазыркьаҿу инысмҩа == Лев Толстои диит нанҳәамза 28, 1828 шықәсазы Урыстәылатәи аимпериа, Крапивенсктәи ауезд Тулатәи агуберниа, иан лимшьҭратә нхара аҟны – Иаснаиа Полиана. Иара аҭаацәара аҟны аԥшьбатәи хәыҷын. Иан лыԥсҭазаара далҵит 1830 шықәсазы, ахшараиура дахыԥсааит. Ари ҟалеит аԥҳа данлоу ашьҭахь, усҟан Лев ҩышықәсагьы ихымҵыцызт. Абарҭқәа ирыхҟьаны Лев хәыҷы иашьцәеи, иаҳәшьцәеи, иареи рааӡара инапы ианылеит иабду иашьа иԥа. Быжьшықәса ааҵхьан, иаалырҟьаны иԥсҭазаара далҵит Лев Толстои иаб – аграф Николаи Толстои. Арҭ атрагедиатә хҭысқәа ирылҵшәаны ахәыҷқәа ааӡаҩыс дроуит Казан инхоз рҭынха ԥҳәыс. Лев Толстои ихәыҷрашықәсқәа даара аԥхарра аҵаны игәалаиршәон, ари аамҭа иара инысымҩа аҟны акыр адраматә хҭысқәа шацызгьы.<ref>{{Cite web |url=https://www.uznat.net/biografii/kratkaya_biografiya_tolstogo.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604003351/https://www.uznat.net/biografii/kratkaya_biografiya_tolstogo.html |url-status=dead }}</ref> == Аҵарадырра == Толстои алагарҭатә классқәа рзы аҵарадырра аҩны ауп иахьиоуз. Уи аҵара идырҵон анемеци афранцызи рҵаҩцәа. 1843 шықәсазы Толстои Аимператортә Казантәи ауниверситет мрагыларатәи абызшәақәа рзы афакультет дҭалоит. Аха, ари ахырхарҭаҟны аҵарадырра ус имарианы ицааиуамызт. Ихәшьарақәа ахьҽеимыз иахҟьаны еиҳа имариаз азиндырратә факультет ахь диасыр акәхеит. Аха, ус шакәызгьы, Толстои инысмҩа аҟны иарбоу аофициалтә дыррақәа рыла, аҵарадырра иадҳәалаз ауадаҩрақәа ари ала инымҵәеит, иара 1847 шықәсазы аинститут аанижьуеит, азанааҭ ҳәа акагьы имоуӡакәан. Абри ашьҭахь Толстои иӡбоит иҭаацәа рыҩнахьы дгьежьырц, афермертә ус инапалакразы. Аха, иара абрагьы изамуит, избанзар, иара еснагь Урыстәыла ақалақьқәа лассы-лассы дырҭаауан. Аха, абас шакәызгьы, Толстои аихьӡарақәа иман – иара еснагь амшынҵа иҩуан. Ари аҟазшьа ауп иара ашәҟәыҩҩра дадзыԥхьалаз, ароманқәеи аповестқәеи раԥҵара ҵаҵӷәыс иаиуз, иара убасгьы иаԥхьаҟатәи иԥсҭазааратә мҩа ҳәаақәызҵаз.<ref>https://24smi.org/celebrity/4022-lev-tolstoi.html</ref> == Арратә маҵзура == Ҳәарада, Лев Толстои ахобби иман. Иара даара бзиа ибон амузыка. Иреиӷьишьоз композиторцәан Бах, Гендель, Шопен. Инысмҩа аҟны ишазгәаҭоу ала, Лев Толстои сааҭла Моцарт, Шопен, Мендельсон, Шуман уҳәа реиԥш иҟаз раԥҵамҭақәа ароиаль аҟны иаирҳәалар илшон. Анысмҩа аҟны иара убасгьы иазгәаҭоуп Лев Толстои анырра ӷәӷәа шииҭоз иашьа еиҳабы Николаи. Уи иара диҩызан, насгьы аԥхьаҟа ишәҟәыҩҩхоз изы дымҩақәҵаҩын. Николаи иоуп зашьеиҵбы арратә маҵзурахьы Кавказҟа дназыԥхьаз. Уи иабзоураны Лев Толстои иункерхоит, 1854 шықәсазы Севастопольҟа диаган, уа иара далахәын Ҟрымтәи аибашьра, нанҳәамза 1855 шықәсанӡа.<ref>https://histrf.ru/lichnosti/biografii/p/tolstoi-liev-nikolaievich</ref> == Толстои иҟазара == Аррамаҵзура ахысра аан Лев Николаи-иԥа иҭацәыз аамҭа рацәаны иман. Ари аамҭазы иаԥиҵоит автобиографиатә повест «Детство», уа даара ҟазарыла иааирԥшит иԥсҭазаара раԥхьатәи ашықәсқәа. Ари аҩымҭа инысмҩа аҩра азын ихҭыс духеит. «Детство» ажурнал «Современник» аҟны акьыԥхь анаба инаркны, Толстои иаразнак деицырдыруа дҟалеит шәҟәыҩҩык иаҳасаб ала. Аповест убас еиԥш еицырдыруа иҟалеит, Толстои – И. Тургенев, Н. Островски, И. Гончаров реиԥш иҟаз усҟантәи аамҭазтәи ашәҟәыҩҩцәа дрываргыланы ихьӡ рҳәо аҟынӡа. Абри ашьҭахь Лев Толстои анаҩстәи иповест «Казаки» аԥиҵоит. Уаҟа иара Кавказ иҟазаара аантәи ирратә ԥсҭазаара далацәажәоит. Арҭ аҩымҭақәа рыҩра 1862 шықәсанӡа дадхалеит, аррамаҵзура анихига анаҩс ауп ианхиркәшаз. Аинтерес зҵоу фактуп, Толстои Ҟрымтәи аибашьра даналахәызгьы икалам ахьышьҭеимҵаз, усҟангьы иара дыҩуан. Ари аамҭа иалагӡаны иаԥҵан аповест «Отрочество», «Детство» иацызҵоз, насгьы «Севостопольтәи ажәабжьқәа». Ҟрымтәи аибашьра ашьҭахь Толстои аррамаҵзура ааныжьны иҩныҟа дгьежьуеит. Усҟан иара еицырдыруаз шәҟәыҩҩхахьан.<ref>http://russkay-literatura.ru/analiz-tvorchestva/62-tolstoj-ln-russkaya-literatura/326-nachalo-literaturnoj-deyatelnosti.html</ref> Толстои иқәыԥшра ашықәсқәа рзы даара иԥагьаз аӡә иакәын, уи имшынҵаҟны иҩыз анҵамҭақәа даара ирныԥшуеит. Иара мап ацәикуан изакәызаалак философиатә школк ихы адҳәалара, зынгьы санархиступ ҳәа рылеиҳәахьан, уи ашьҭахь 1857 шықәса рзы иӡбоит Франциаҟа ацара. Азныказ Толстои азарттә хәмаррақәа дырчычоит. Аха уи иаарласны иаанижьуеит, имазара зегьы данаҵаха, уи ашьҭахь Европантәи иҩныҟа дгьежьыр акәхоит. Акыр ауадаҩрақәа шихигазгьы, илшоит аҵыхәтәантәи, инысмҩа ахԥатәи ахәҭа «Юность» аҩра. Ари ахҭыс ҟалеит 1857 шықәсазы. 1862 шықәса инаркны Толстои далагоит апедагогигатә журнал «Ясная Поляна» аҭыжьра, усзуҩы хадас иара ихаҭа дызмаз. Аха 12 номер заҵәык рҭыжьра ауп илшаз, ари аус игәы ахьахшәаз азы.<ref>http://www.l-tolstoy.ru/page_12.php</ref> == Лев Толстои иҭаацәа == Цәыббрамза 23, 1862 шықәсазы Толстои инысмҩа аҟны акыр аиҭакрақәа ҟалеит: иара ԥҳәысс дигоит Софиа Андреи-иԥҳа Берс, аҳақьым иԥҳа. Ари аҭаацәараҟны ииуеит жәҩык аԥацәеи ԥшьҩык аԥҳацәеи. Жәахаҩык ахәыҷқәа рахьтә хәҩык ишхәыҷӡаз рыԥсҭазаара иалҵуеит. Софиа Андреи-иԥҳа хаҵа данцоз 18 шықәса лхыҵуан, Лев Толстои – 34 шықәса. Абри аамҭазы Толстои насыԥ змоу иакәны ихы иԥхьаӡон. Иара иԥҳәыс илыбзоураны иматериалтә ҭагылазаашьагьы бзиахоит. Адунеитә азхаҵарагьы иоууеит иаԥиҵаз иҩымҭақәа ирыбзоураны.<ref>http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/bio/semya-tolstogo.htm{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Иԥҳәыс илыбзоураны диоуит иусқәа зегьы рҟны ицхраауаз, иҩымҭақәа раԥҵара аҟни идгылоз ауаҩы. Амаӡаныҟәгаҩ иҟамзаара иахҟьаны Лев иԥҳәыс Софиа лакәын иҩымҭақәа хызҩылаауаз. Аха нас дара аҳәоуеиқәымшәара рыбжьалоит, урҭ аилибамкаарақәа ашықәсқәа цацыԥхьаӡа еиҳа-еиҳа иуадаҩхон, рышьаҭақәа рҳауан. Аилибамкаара зыхҟьаз, Лев Толстои иҭаацәа рзын ишьақәиргылаз аплан инақәыршәаны, идырҳауаз ахәҭак рзыршалар акәын арыцҳацәеи ашколқәеи. Насгьы, иҭаацәа рыԥсҭазаара даара армариара дашьҭан, иара иҭахын еиҳа зыхә мариоу амаҭәақәа, афатә аархәаларц, имыцхәуп ҳәа ииԥхьаӡоз – афортепиано, аҩнымаҭәа, аекипаж зегьы ҭины ауаа ирзишарц. Ҳәарада, ас еиԥш аплан иԥшәмаԥҳәыс Софиа Андреи-иԥа дақәшаҳаҭмызт. Абри иахҟьеит дара раԥхьатәи нышәашьа змамыз рҭыӡшәагьы, Софиа лыхшара аԥхьаҟатәи рԥеиԥш даҽакала илбон. 1892 шықәсазы Толстои имаз зегьы иԥҳәыси ихәыҷқәеи ириҭоит, иԥҳәыси иареи 48 шықәса ишеицынхозгьы.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-lev-tolstoy.html</ref> == Толстои иаԥҵамҭақәа == Толстои даара лҵшәа бзиала аус зуаз шәҟәыҩҩуп. Иара иаԥҵамҭақәа рымҽхак дууп, ҵакылагьы, шәагаалагьы. Зегь реиҳа аларҵәара зауз аԥҵамҭақәоуп «Воина и Мир», «Анна Каренина», «Воскресение». '''«Война и Мир»''' 1860-тәи ашықәсқәа рзы Лев Николаи-иԥа Толстои иҭаацәеи иареи Иаснаиа Полиана инхон. Иара аброуп адунеи ахьабаз еицырдыруа ароман «Воина и Мир». Раԥхьа ароман ахәҭак кьыԥхьын «Русский вестник» аҟны, «1805 шықәса» ҳәа ахьӡ аҭаны. Хышықәса ааҵуаны икьыԥхьын ароман ахқәа даҽа хԥа, уи алагьы ихыркәшан, ари ароман Толстои ирҿиараҟны иаарылукаауа иҟалаз хҭысуп. Акритикцәа, ауаажәларра даара иахцәажәон ароман «Воина и Мир». Урҭ ароман аҟны иаарԥшыз Наполеон иеибашьрақәа еимактәыс ирыман. Иара убасгьы, ирылацәажәон ихыҭҳәааз ароман афырхацәа. Ароман аҟны даара аинтерес цәырыргеит иалагалаз асатиратә ессеқәа, аҭоурых, азакәанқәа ртәы еиҭазҳәоз. Егьырҭ аидеиақәа инарҷыданы Лев Толстои иҭахын аилазаара аҟны ауаҩы иҭагылазаашьа, насгьы аԥсҭазаара ҵакыс иамоу атәы аԥхьаҩ иҟынӡа анагара.<ref>{{Cite web |url=http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/kritika-o-tolstom/rabota-tolstogo-nad-rukopisyami-vojny-i-mira.htm |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2023-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107230327/http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/kritika-o-tolstom/rabota-tolstogo-nad-rukopisyami-vojny-i-mira.htm |url-status=dead }}</ref> == «Анна Каренина» == Лев Толстои «Воина и Мир» анаԥиҵа ашьҭахь, аҩбатәи ироман аҩра далагеит, уигьы даара ауаа ирылаҵәаз романуп, уи «Анна Каренина» акәын. Ари ароман иагәылагылоуп акыр автобиографиатә очеркқәа. Уи гәаумҭарц залшом «Анна Каренина» аперсонаж хадацәа Киттии Левини реизыҟазаашьақәа уанрыхәаԥшуа. Ари аромангьы хәҭа-хәҭала ауп акьыԥхь шабаз, 1873 шықәса инаркны 1877 шықәсанӡа иркьыԥхьуан, акритикцәа ракәзар, даара ахәшьара ҳаракы арҭеит, ауаажәларрагьы иргәаԥхеит. Аӡәырҩы игәарҭон «Анна Каренина» – ари Толстои иавтобиографиа шакәыз, ахԥатәи ахаҿала иҩыз. Ари иусумҭазы Лев Толстои даара иҳаракыз, усҟантәи аамҭазы, агонорарқәа иоуит.<ref>{{Cite web |url=http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/kritika-o-tolstom/istoriya-anny-kareninoj/istoriya-anny-kareninoj.htm |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2022-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220623004556/http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/kritika-o-tolstom/istoriya-anny-kareninoj/istoriya-anny-kareninoj.htm |url-status=dead }}</ref> == «Воскресение» == 1880-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы Толстои ароман «Воскресение» иҩуеит. Уи асиужет шьаҭас иаман иҟаҵәҟьаз аӡбаратә ус. Ари ароман аҟны даара иубарҭоуп автор ауахәама аҵасқәа дшырзыҟаз. Абра иуҳәар ҟалоит ари аҩымҭа аграф Толстоии Аиашахаҵаратә уахәамеи еиԥырнагеит ҳәа.<ref>{{Cite web |url=http://tolstoy.lipetsk.ru/gosudarstvenny-museum-l-n-tolstogo/lev-tolstoj-v-1880-1900-x-gg-o-romane-voskresene/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2021-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129232249/http://tolstoy.lipetsk.ru/gosudarstvenny-museum-l-n-tolstogo/lev-tolstoj-v-1880-1900-x-gg-o-romane-voskresene/ |url-status=dead }}</ref> == Толстоии адинхаҵареи == Хыхь зыӡбахә ҳәоу аԥҵамҭақәа акыр алаҵәара бзиа шроузгьы, ашәҟәыҩҩы уи гәырӷьара изаанамгеит. Иара адепрессиа ӷәӷәа иман, ҩныҵҟала дҭацәушәа ихы ибон. Абри инамаданы, иара аԥсҭазаара аҵакы аԥшаара дашьҭалоит. Раԥхьа Лев Толстои изҵаарақәа рҭакқәа Аиашахаҵаратә уахәама аҟны дашьҭалоит, аха уи лҵшәа ҳәа акагьы аанамышьҭит. Аамҭа цацыԥхьаӡа иара еиҳа- еиҳа Аиашахаҵаратә уахәама акритика азиуа далагоит, акритика азиуан иара ақьырсиантә динхаҵара зегьы. Арҭ иҵарыз азҵаарақәа рзы иара ихшыҩҵакқәа аҭыжьымҭа «Посредник» аҟны икьыԥхьуа далагеит.<ref>http://tolstoy.ru/creativity/publicism/991/</ref> Иара ихадараз ипозициа зызкыз уи акәын, ақьырсиантә ҵара бзиоуп, аха Иисус Христос абра даҭахымшәа ибон. Убри аҟынтә, Лев Толстои Аԥшьаҩыра ихала аиҭагара иҽазишәоит. Толстои идинхаҵаратә дунеихәаԥшра даара иуадаҩын, еилаԥаҭан. Ара ақьырсианреи абуддизми еилаӡҩон, урҭ зегьы ирныԥшуан мрагыларатәи адинхаҵарақәагьы. 1901 шықәсазы аграф Лев Толстои изы Иԥшьоу Анапхгараҭаратә Синод аилыркаара ҭнажьит. Ари аилыркаара аҟны иҳәан Лев Толстои уаҳа Аиашахаҵаратә уахәама дшалахәылам, избанзар уи иқәгыларақәеи игәаанагарақәеи ауахәама адыррақәеи еинаалашьа рымам ҳәа азгәаҭаны.<ref>{{Cite web |url=http://pereprava.org/culture/3250-religiya-tolstogo-otluchenie.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2024-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126115131/http://pereprava.org/culture/3250-religiya-tolstogo-otluchenie.html |url-status=dead }}</ref> == Толстои ихьшәаз ирҿиара == Ихьшәаз Толстои иҩымҭақәа иаадырԥшуан ареалисттә беллетристика, иара убасгьы ацәаҩашәа ҵакы змаз ажәабжьқәа. 1886 шықәсазы еицырдыруа иҟалаз повестхеит «Смерть Ивана Ильича». Уи афырхаҵа хада еиликаауеит иԥсҭазаара аиҳарак зегьы баша ишихысыз, аха уи аилкаара аниоу аамҭа цахьан. 1898 шықәсазы Лев Николаи-иԥа иҩуеит убасгьы еицырдыруа иҟалаз аԥҵамҭа «Отец Сергии». Уа акритика рзиуеит акыр адунеихәаԥшышьақәа, идоуҳатә еиҭеира ашьҭахь изцәырҵыз. Егьырҭ иусумҭақәа зызку аҟазара атема ауп. Урҭ рахь иаҵанакуеит апиеса «Живои труп» (1890), аповест «Хаджи- Мурат» (1904). 1903 шықәсазы Лев Толстои ажәабжь хәыҷы иҩит, уи иахьӡын «После бала». Акьыԥхь абеит 1911 шықәсазы, ашәҟәыҩҩы даныԥсы аамышьҭахь.<ref>{{Cite web |url=https://www.culture.ru/persons/8211/lev-tolstoi |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2021-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027072809/https://www.culture.ru/persons/8211/lev-tolstoi |url-status=dead }}</ref> == Лев Толстои иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа == Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы Лев Толстои еиҳа деицырдыруан, адинхаҵаратә ԥхьагылаҩк иаҳасаб ала. Иара ихәыцрақәа ззырхаз амч ахархәара амҭакәа ацәгьара аҿагылара акәын. Иԥсы анҭаз иара ҿырԥшыгас дроуеит аӡәырҩы аурыс жәлар рхаҭарнакцәа. Аха, ус шакәызгьы, иара иҭаацәаратә ԥсҭазаараҟны акыр аилибамкаарақәа аҭыԥ рыман, урҭ аамҭа цацыԥхьаӡа еиҳагьы иҵархоит. Алитератор иԥшәмаԥҳәыс Софиа Андреи-иԥҳа лхаҵа идунеихәаԥшышьа ицеиҩылшомызт, уи ишьҭра иқәыз аӡәырҩы лбар ҟалаӡомызт, лассы – лассы Иаснаиа Полианаҟа иаауаз. Лара илҳәон: «Ауааԥсыра бзиа башьас ирымоузеи, уааигәа иҟоу бзиа ианумбо аамҭазы!». Ари аҭагылазаашьа нҵәара ақәымкәа, ас акраамҭа цашьа ауамызт аҟынтә, 1910 шықәсазы Лев Толстои ихатәҳақьым Д. П. Моковицки диманы зынӡа ҳәа Иаснаиа Полиана аанижьуеит, даҽакала иуҳәозар, ари ишьақәгылаз аҭагылазаашьаҟны бналаран, уаҳа ԥсыхәа ыҟамызт, уи аҭыԥ аман жьҭаарамза 28 ауха.<ref>http://www.l-tolstoy.ru/poslednie_gody.php</ref> == Толстои иԥсра == Лев Толстои «ибналара» аан амҩа дшықәыз игәы рахәымкәаны ибо далагеит. Раԥхьа иара ахьҭа илалеит, анаҩс агәаҵәыхь ичаԥеит, уи иахҟьаны Лев Толстои адәыӷба дҭыган раԥхьатәи станциа дук аҟны. Ари астанциа Астапово ахьӡын (иахьа Липецктәи аобласт). Ашәҟәыҩҩы ичымазара атәы иаразнак зегьы ирылаҵәеит. Фҩык аҳақьымцәа уи иеиқәырхаразы ирылшоз зегьы ҟарҵон, аха ачымазара рзаанымкылеит. Абҵарамза 7, 1910 шықәсазы Лев Николаи-иԥа Толстои, 83 шықәса дшырҭагылаз, иԥсҭазаара далҵит. Анышә дамардеит Иаснаиа Полиана. Агазеҭқәа рҟны акәзар, ирнылеит аимператор Николаи II ирезолиуциа, Лев Николаи-иԥа Толстои иԥсҭазаара алҵразы Аҩныҵҟатәи аусқәа рминистр иажәахә шьаҭас иҟаҵаны.<ref>http://russkay-literatura.ru/analiz-tvorchestva/62-tolstoj-ln-russkaya-literatura/333-smert-tolstogo.html</ref> == Аинтерес зҵоу афактқәа == * Лев Толстои деицырдыруеит даара аҵакы змоу аԥҵамҭақәа рыла мацара акәымкәа. Уи иҩит, иара убасгьы, «Азбука», насгьы «Аԥхьаразы ашәҟәы» ахәыҷқәа рзын; * Зегьреиҳа аҵакы змаз аԥҵамҭа «Воина и Мир» Толстои рацәак бзиа ибомызт, «многословная дребедень» ҳәа азиҳәон; * Лев Николаи-иԥа аамсҭатә титул аграф ҳәа ихҵан; * Лев Толстои амаца ахәмарра бзиа ибон. Еснагь даара иҽазҵәылхны дыхәмаруан, аха даҵахон, уи ифинансттә ҭагылазаашьа акыр ианыԥшуан; * Толстои Шекспир иҟазара, драматургк иаҳасаб ала, даара акритика азиуан, «Шекспири адрамеи» захьӡыз аочеркгьы икьыԥхьит, уа иара Шекспир иҩымҭақәа еилырганы дрыхцәажәеит; * Толстои иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иара иҭынхеит иԥҳәыси жәаҩык ахшареи.<ref>{{Cite web |url=https://100-faktov.ru/xx-interesnyx-faktov-iz-zhizni-lva-tolstogo/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2024-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126115131/https://100-faktov.ru/xx-interesnyx-faktov-iz-zhizni-lva-tolstogo/ |url-status=dead }}</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:Цәыббрамза 9 рзы ииз]] [[Акатегориа:1828 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Абҵарамза 20 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:1910 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи ашәҟәыҩҩцәа]] 1ymh2k4dtjdh8xbklynvrc91lj6d6n7 0 37723 173875 156514 2026-09-11T09:50:09Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: „,.“ ×1; зыбахә→зыӡбахә 173875 wikitext text/x-wiki [[Афаил:John_Kennedy,_Nikita_Khrushchev_1961.jpg|мини|Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Джон Кеннедии СССР амаӡаныҟәгаҩ хада Никита Хрушьиови]] '''Карибтәи акризис''' – ари ҭоурыхтә терминуп, иара иаанаго акыр иуадаҩу аполитикатә, адипломатиатә, арратә еиҿагылара ауп, октиабр мза 1962 шықәсазы Асовет Еидгылеи Еиду Америкатәи Аштатқәеи рыбжьара иҟаз аҭагылазаашьа ҷыдақәа аазырԥшуа. Уи зыхҟьаз СССР арбџьармчқәа рырхәҭақәа, атехникеи абџьари, аиадертә бџьаргьы налаҵаны, маӡала Кубаҟа рнагареи рышьақәыргылареи ауп.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/2046816 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2023-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230104003439/https://bigenc.ru/domestic_history/text/2046816 |url-status=dead }}</ref> == Карибтәи акризис == ''Сара исыздырам, ахԥатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалар иарбан бџьару усҟан ахархәара зыҭахо, аха аԥшьбатәи – ахаҳәқәеи алабақәеи рыла акәхоит.'' (Альберт Еинштеин). «Карибтәи акризис» ҳәа изышьҭоу ари зегь реиҳа иуадаҩыз политикатә конфликтуп СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи рыбжьара аибашьра хьшәашәа анцоз аамҭазы. Усҟан ахҭысқәа зегьы убас имҩаԥысуан, иалагарц алшон ахԥатәи адунеизегьтәи аибашьра Еиду Америкатәи Аштатқәеи НАТО-и ганкахьала, даҽа ганкахьала СССР-и, насгьы Варшаватәи еиқәшаҳаҭу атәылақәеи рыбжьара. Усҟантәи аамҭазы аконфликт зыбжьаз аҩганкгьы аиадертә бџьар рыман аҟнытә, ахҭысқәа рыҿиашьа адраматә ҵыхәтәа аиурц алшон. Анцәа иҟынтә, арҭ атәылақәа усҟантәи раԥхьагылацәа: Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Джон Кеннедии СССР амаӡаныҟәгаҩ хада Никита Хрушьиови акыр аҟәыӷара аадырԥшит, еиқәышаҳаҭрак иазнеины аконфликт аҿиара аанкыларазы.<ref>https://histrf.ru/lenta-vremeni/event/view/karibskii-krizis</ref> Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра анеилга ашьҭахь адунеи зегьы ҩ-лагеркны аҽашеит уҳәар алшоит: акапиталисттә Еиду Америкатәи Аштатқәеи, Мраҭашәаратәи Европеи зхагылази, асоциалисттә СССР-и Мрагыларатәи Европеи зхадараҿы иҟази (анаҩс урҭ ирыцлеит Китаи, Виетнам, Ҩадатәи Кореиа) ҳәа. Ҩ-лагерк рыбжьара иалагеит - «Аибашьра хьшәашәа» ҳәа зыхьӡырҵаз бџьарла аҽеиқәыршәара, аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа рзы аицлабра, акосмос анапахьы аагара уҳәа уб. иҵ. Абра иҳәатәуп «аибашьра хьшәашәа» адунеи атәылақәак рҟны зынӡагьы ишыхьшәашәамыз иаҳҳәозар: Кореиатәи аибашьра – 1950–1953 шш., Виетнамтәи аибашьра – 1960–1970 шш. аха арҭ еиҳа локалтә еибашьрақәан. Америкатәи аконтитнент аҟны асоциалисттә лагер иаҭыԥны иҟалеит Куба. 1959 шықәсазы, Кубатәи ареволиуциа аҭыԥантәи амчрақәа ирзырхаз ашьҭахь, уи дахагылеит адиктатор Фидель Кастро, иара иоуп иагьрылазҳәо «акоммунизм аргыларазы» акурс. Куба СССР иаҩызахеит, насгьы раԥхьатәи коммунисттә ҳәынҭқаррахеит «аокеан егьи аганахь». Акоммунисттә Куба аҟазаара америкаа даара иаргәамҵуан, ҭаха рнаҭомызт, уи ҭыԥла Еиду Америкатәи Аштатқәа иахьырзааигәаз мацаразгьы.<ref>{{Cite web |url=https://www.postkomsg.com/history/226350/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2021-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024224223/https://postkomsg.com/history/226350/ |url-status=dead }}</ref> Америкаа ашәарҭара рхырхырц азы, 1960 шықәсазы, Ҭырқәтәыла аракетатә база аԥырҵоит. Ари абаза аҟны ишьақәыргылан аиадертә арратә хқәа змаз аракетақәа, арҭ аракетақәа Москванӡа инаӡар рылшон, ахԥатәи аибашьра ианналага аамҭазгьы, Москва аиадертә шәарҭара ӷәӷәа иҭагылон. Убри аҟынтә Асоветтә напхгара ирыӡбоит, ас еиԥш аҭагылазаашьа ҭакда иааныжьтәым ҳәа, уи аҭакс иӡбан Куба аиадертә шьақәгылақәа рықәыргылара, урҭ аконфликт аамҭазы Еиду Америкатәи Аштатқәа рықәгара иазырхахон. Абра иҳәатәуп, Куба асоветтә аиадертә ракетақәа рықәыргылара маӡала ишыҟаҵаз. Убас ҽнак, амра каахха ианыԥхоз, америкаа анааԥш рааҵраҿы, Куба аҵакырадгьыл аҟны игәарҭеит дара рахь ирхаз асоветтә иадертә ракетақәа. Убри аҽны инаркны иалагеит «Карибтәи акризисгьы».<ref>https://obrazovaka.ru/istoriya/karibskiy-krizis-1962-goda-kratko.html</ref> Акризис зыхҟьаз амзызқәа: #Еиду Америкатәи Аштатқәеи СССР-и бџьарла аҽеиқәыршәара ахыццакра; #СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи рыбжьара аполитикатә хырхарҭа аҿы аиҿаргылара; #Аидеологиатә конфликтқәа; #СССР егьырҭ атәылақәа ирзыҟанаҵоз ацхыраара; #Кубатәи ареволиуциа 1959 шықәсазы;<ref>https://rosuchebnik.ru/material/karibskiy-krizis-1962-goda-na-grani-mirovoy-katastrofy/</ref> ===Еиду Америкатәи Аштатқәеи СССР-и бџьарла рҽеиқәыршәара=== Ари амзыз атәы хыхьгьы иҳәан. Аха, иазгәаҭатәуп арҭ аҩҳәынҭқаррак инеиҭак-ааиҭакны аԥхьагылара шрымаз, уи мзыз хадангьы ишыҟаз. СССР акәзар, ааглыхра даара аҿиара аман атәылахьчара ахырхарҭаҟны, атәыла арыцҳаратә ҭагылазаашьа ишҭанаргылазгьы, избанзар уи ахырхарҭаҟны аус зуаз ауаа рџьабаа цәгьан, рџьатә ҭагылазаашьақәа ҽеимызт. Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны акәзар, аҭагылазаашьа, маҷк акәзаргьы, еиӷьын. ===СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи рыбжьара аполитикатә хырхарҭа аҿы аиҿаргылара=== Ари ақәԥара мҩаԥысуан аполитикатә хырхарҭа аҿы. Адунеи аҟны идууз ҩ-ҳәынҭқаррак аԥхьагылара иазықәԥон. Уи иахҟьеит 1961 шықәсазы Еиду Америкатәи Аштатқәа рракетақәа Ҭырқәтәыла рышьақәыргылара. Аракетақәа рхы рхан Асовет Еидгыла аганахь. Иазгәаҭатәуп, арҭ аракетақәа рхархәара адунеи зегьы аҟны аԥсҭазаара ықәнагарц шалшоз, убри аҟара иӷәӷәан урҭ рымч. СССР ари аҭак ҟамҵашьа амамызт аҟынтә, 1962 шықәсазы аоперациа «Анадырь» аан, асоветтә ракетақәа Куба ишьақәыргылан. Абри ашьҭахь, Еиду Америкатәи Аштатқәа акарантин аларгалоит, уи ззырхаз Кубаҟа абџьар анагара зынӡа аанкылара акәын. Убри аан Куба зегьы бџьарда иаанхеит уҳәар алшоит.<ref>https://militaryarms.ru/voennye-konflikty/karibskij-krizis/</ref> ===Аидеологиатә конфликтқәа=== СССР анапхгара хықәкыс ирыман асоциалисттә идеологиа адунеи зегьы аҟны аларҵәара. Ари аидеологиа ааигәатәи азиа атәылақәа рҟны иаларҵәан, иара убасгьы Ладатәи Америка аҳәынҭқаррақәа рҟынгьы. Еиду Америкатәи Аштатқәа ари аидеологиа аларҵәара иаҿагылон, избанзар аԥхьагылара аҭыԥ аанкыло, дара рдемократиеи акзаара аидеиеи аларҵәара иашьҭан. Аҩҳәынҭқарракгьы аидеологиатә қәԥарақәа рҟны аихьӡарақәа ахьроузгьы ыҟоуп. ===СССР егьырҭ атәылақәа ирзыҟанаҵоз ацхыраара=== СССР хәыдаԥсадатәи ацхыраара рзыҟанаҵон акыр арыцҳаратә ҭагылазаашьа змаз атәылақәа. Арҭ атәылақәа реиҳарак ахьыҟаз Африка ауп, даҽакала иуҳәозар, Асовет Еидгыла африкатәи аконтинент зегьы ацхыраара азыҟанаҵон. Ас еиԥш аҭагылазаашьа Еиду Америкатәи Аштатқәа рнапхгара, ҳәарада, иргәаԥхомызт. Убри анаҩсгьы, СССР латинтәи америкатәи аҳәынҭқаррақәа ирыцхраауан, убри аҟынтә, СССР егьырҭ атәылақәа рҟны иамаз анырра Еиду Америкатәи Аштатқәа рҳәаақәа рҟынӡа инаӡо иалагеит. ===Кубатәи ареволиуциа 1959 шықәсазы=== Кубатәи ареволиуциа даҽа мзызхеит Карибтәи акризис алагаразы. Ареволиуциа аҟны аиааира згаз Фидель Кастро СССР аиҳабыра рҿы аизыҟазаашьа бзиақәа шьақәыргыланы иман, Еиду Америкатәи Аштатқәа ас еиԥш аизыҟазаашьа иаҿагылон, избанзар, зегь раԥхьаӡа иргыланы, Куба аҵакырадгьыл Еиду Америкатәи Аштатқәа ирзааигәан. Фидель Кастро Куба америкаа рнырхара даҿагылон. Кубеи СССР-и рыбжьара ахәаахәҭратә еимадарақәа шьақәыргылан, убри аан, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟынтәи Куба ашҟа анефт анагара аанкылан. Анефть СССР- нтәи мшынла акәын ишроуаз. Еиду Америкатәи Аштатқәа рзы ари аҭагылазаашьа даара ифеидамызт, аполитикатәгьы аекономикатәгьы гәаанагарақәа рыла.<ref>{{Cite web |url=https://doblest.club/konflikty/209-karibskij-krizis-prichiny-hronologiya-razreshenie-itogi |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2022-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814004037/https://doblest.club/konflikty/209-karibskij-krizis-prichiny-hronologiya-razreshenie-itogi |url-status=dead }}</ref> == Карибтәи акризис ахҭысқәа == Октиабр 14, 1962 шықәсазы ЦРУ аналитикцәа Куба ирыԥшаауеит асоветтә иадертә ракетақәа. Абри ашьҭахь, Пентагон иаразнак иалагоит ари ашәарҭара аҭак аҟаҵара. Аӡәырҩы аинралцәа Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Джон Кеннеди идыргалон Куба абомбақәа рыла алахысра, насгьы адесанттә арратә операциа алагара. Аха ас еиԥш аусқәа Еиду Америкатәи Аштатқәа Куба, иара убасгьы, Асоветтә Социалисттә Республикеи рганахь ала агрессорны иаанарԥшуан. Убри аҟынтә убас еиԥш аӡбамҭа рыдыркылеит, арратә операциа амҩаԥгара ахаҭыԥан, Куба акәшамыкәша, 500 амшынтә миль иахьаҵанакуа карантинтә зонаны рылаҳәара, насгьы дгьылбжьахак аҟынтә даҽа дгьылжьахак ахь анеиааира аблокада азура. Убри аан, иара убасгьы, Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аилатәара аҟны Еиду Америкатәи Аштатқәа СССР ахара адырҵеит имҩаԥыргоз аусқәа ахьымаӡаз азы, аҳәамҭагьы ҟарҵеит ари аконфликт иарбанызаалакгьы аҿиашьа иоууа ишазыхиоу азы. НАТО-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи рырхәҭақәа иҳараку азыҟаҵарахь ииаган. Адунеи зегьы аԥсы ӡаны ари аконфликт аҿиашьа иашьклаԥшуан. Адипломатиатә еиҿцәажәарақәа мчыбжьык имҩаԥысуан. Хрушьиови Кеннедии акыр ажәақәа еимырдеит. Уи иалҵшәахеит аҩганк аиқәышаҳаҭреи акомпромисси рзааира: СССР аиадертә ракетақәа Кубантәи иқәнагеит, насгьы, Еиду Америкатәи Аштатқәа адгьылбжьаха ақәлара азы иҟарҵоз аусқәа ааннакылоит, иара убасгьы, адгьылбжьаха аҟынтәи иахырхуеит амшынтә блокада, Ҭырқәтәылантәигьы аракетақәа ықәыргоит. Карибтәи акризис алагара атәы уҳәозар, уи иамшны иԥхьаӡоуп жьҭаара 14, 1962 шықәса, иагьхыркәшан октиабр 28, 1962 шықәсазы, даҽакала иуҳәозар, Карибтәи акризис цон ҩымчыбжьа. Аха ари ҩымчыбжьа иалагӡаны, адунеи даҽазны еиԥшымкәа аиадретә еибашьра алагара даара иазааигәан.<ref>https://usamagazine.ru/karibskij-krizis/</ref> == Карибтәи акризис алҵшәақәа == '''1. СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи рхаҭарнакцәа акомпромисс иазааит.''' Еиду Америкатәи Аштатқәеи СССР-и рыбжьара аиқәышаҳаҭра шьақәыргылан, уи инақәыршәаны, Куба акарантин аԥыхын, уаантәи аракетақәа алыргон, Еиду Америкатәи Аштатқәа рахь ирханы игылаз. Ҭырқәтәылантәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рракетақәа ралгара азҵаара акәзар, макьаназ аԥхьаҟатәи ԥеиԥшк аҳасаб ала иахәаԥшуан.<ref>http://intjournal.ru/posledstviya-i-uroki-karibskogo-krizisa/</ref> '''2. Еиду Америкатәи Аштатқәеи СССР-и рҳәынҭқаррақәа рхаҭарнакцәа рахьтә имцыркыз рцәырҵра'''. Аҩҳәынҭқарра дук реиҳабырақәа рҟны иҟан убас еиԥш ауаа, ари аконфликт ахьынӡаҟаз аиҳа ацҵара згәы иазыҳәоз, иҟаз аҭагылазаашьа згәаԥхоз, избанзар дара ари аҭагылазаашьа аԥара алаҟарҵон. Убри аҟынтә, акризистә ҭагылазаашьа аӡбара ргәы иахәомызт. Ишазгәаҭоу ала, абас еиԥш иҟаз ауаа рчарҳәара ауп Джордж Кеннеди ишьреи, Никита Сергеи-иԥа Хрушьиов иҭыԥ аҟынтә иахҳәареи зыбзороу. '''3. Аҭелтә цәаҳәақәа рышьақәыргылара'''. Аконфликт аныӡбаха ашьҭахь Еиду Америкатәи Аштатқәеи СССР-и рыбжьара аҭелтә еимадара шьақәыргылан, уи аамҭазы ателеграф ахархәара уи аҟара иманшәаламызт аҟынтә, аҩҳәынҭқаррак рхадацәа, ҭагылазаашьа ҷыдак аҭыԥ анамаз аамҭазы иаарласны еицәажәартә еиԥш аҭагылазаашьа аԥҵан. '''4. Иалаӡыз рхыԥхьаӡара'''. Акризис анеиқәтәа ашьҭахь, уиаан иҭахаз ауаа рхыԥхьаӡаразы дырра ҳәа акагьы ҟаҵамызт, избанзар СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи рзы қьар ҳәа акагьы амамызт. Аха, 2017 шықәсазы ираргаман адокументқәа, урҭ инарықәыршәаны Карибтәи акризис аан иҭахаз Асовет Еидгыла атәылауаа рхыԥхьаӡара 64- ҩык ыҟан. '''5. Аибашьраҿагыларатә ҵысра'''. Акризис ашьҭахь, акыр адунеи атәылақәа рҟны ирылагеит аибашьра - ҿагыларатә ҵысрақәа, убри аҟынтә, СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи рнапы злакыз бџьарла аиқәыршәаразы аусқәа ԥкын, аха зынӡа иаанкыламызт. Аиадертә бомба аԥҵаҩы Академик Сахаровгьы дықәгылон бџьарла аиқәыршәара аус аанкылазарц, ас еиԥш аусмҩаԥгатәқәа хнырҳәышьа змам арыцҳарақәа ахылҿиаар алшоит ҳәа иҳәон. '''6. Ақәԥара аанкылара'''. Бџьарла аиқәыршәаразы аусқәа аҩбатәи аҭыԥ ахь инаскьеит, аха убри аамҭаз СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи ззықәԥоз ишазықәԥоз иаанхеит, ари ақәԥара анаукатә хырхарҭа аиуит, уи еиҳарак иззырхаз акосмос анапахьы аагара акәын. Абриак заҵәык ауп бзиарас иахылҿиааз ҩ-ҳәынҭқарра дук рықәԥара. Абарҭқәа зегьы акосмостә ааглыхра аҿиарахьы икылнагеит, ауаҩы акосмос ахь дыԥрит, насгьы Амзаҟны ауаҩы атәара илшеит.<ref>https://mgimo.ru/cuban50/228875.html</ref> == Аҵԥыхәтәажәа == Карибтәи амшын абассеин аҟны аиҿагылара ари машәыршәа иҟалаз хҭысым. СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи шьаҿа-шьаҿала ари аиҿагылара иазнеит: Суецктәи 1957 шықәсазтәи акризис, Берлинтәи 1961 шықәсазтәи. Аха жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа XX ашәышықәсазтәи адраматургиа аныԥшит 1962 шықәсазтәи Карибтәи акризис. Аԥшыхәҩы Николаи Леонов, Еиду Америкатәи Аштатқәа рмаҵзура ҷыдақәа ирҿагыланы аус зуаз, адырра злаҟаиҵаз ала, Еиду Америкатәи Аштатқәа Куба ақәлара ргәы иҭан октиабрмзазы, аха уи ахаҭыԥан аиҿагылара цәырҵит СССР абомбақәа уахь ианнанага ашьҭахь. Асоветтә ракетақәа рыдагьы, Вашингтон Кастро ирежим ықәнагаргьы алшон, аха аиадертә еибашьра ашәарҭара ауп иалзыршаз Америка агәҭакы аанкылара. Иахьазы, Москвеи Вашингтони реизыҟазаашьақәа – ари хыхь зыӡбахә ҳәоу ашьҭахьтәи конфронтациоуп, астратегиатә ҟазшьа амаӡам. Арҭ аҩганк иобиективтәу рымчқәа 1962 шықәса раахыс реиҿырԥшра даара иуадаҩуп. Гәыҩбара амамкәа иаанхоит акы: аиадертә паритет хәдықәҵара ҳаракы аҟазаара. Насгьы, иҟоуп аилкаара, актәи ахы ҭзырҟьазаалакгьы – уи ҽшьрак ишаҩызоу аганқәа зегьы рзы, убри аҟынтә ари ахырхарҭа аҟны хыԥхьаӡара рацәала аиқәышаҳаҭрақәа анапы рыҵаҩуп. Аха, аӡәырҩы аполитологцәа ргәаанагарала, Карибтәи акризис амшқәа раан аасҭа, арратә еидыслара иахьатәи аамҭазы еиҳа ашәарҭара аҵоуп.<ref>{{Cite web |url=http://www.fullhistoria.ru/istorias-1105-1.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2024-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126124229/http://www.fullhistoria.ru/istorias-1105-1.html |url-status=dead }}</ref> == Алкаақәа == Иазгәаҭатәуп Карибтәи акризис ишаҵанакуаз иҵоурам амоментқәа реиԥш иҵоуроугьы. Уи иабзоурахеит бџьарла аиқәыршәаразы аҽазышәарақәа реиԥхьбара, насгьы, аҩҳәынҭқаррак рымчқәа зегьы анаука аҿиара иахьазынархаз. Убри анаҩсгьы, иаанкылан аидеологиатә қәԥара, иара убасгьы СССР атәылауаа жәларбжьаратәи аицлабрақәеи афестивальқәеи рхы рыладырхәуан аҳәынҭқарраҿ аҳәаанырцәтәи атәылауаа аусура иргон, мамзаргьы урҭ туристцәақәак раҳасаб ала аҳәынҭқарра иаднакыло ианалага аҭагылазаашьа иҵегьы иҭышәынтәалахеит.<ref>{{Cite web |url=https://textbooks.studio/uchebnik-mejdunarodnie-otnosheniya/karibskiy-krizis-ego-mejdunarodnyie-posledstviy.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2017-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171104204059/http://textbooks.studio/uchebnik-mejdunarodnie-otnosheniya/karibskiy-krizis-ego-mejdunarodnyie-posledstviy.html |url-status=dead }}</ref> ==Алитература== * Лавренов С. Я., Попов И. М. Карибский кризис: мир на грани катастрофы // Советский Союз в локальных войнах и конфликтах. * Добрынин А. Ф. Сугубо доверительно. Посол в Вашингтоне при шести президентах США (1962—1986 гг.). М.: Автор, 1996. * Кеннеди Р. 13 дней. Свидетельство о кубинском кризисе = Thirteen Days: A Memoir of the Cuban Missile Crisis. — Paris: Editions de la Seine, 1969. * Манойлин В. И. Базирование Военно-морского флота СССР. — СПб.: Изд. «Нева», 2004. * Микоян С. А. Анатомия Карибского кризиса. — Изд. Academia, 2006. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитика]] [[Акатегориа:СССР аполитика]] hb0ol1hdikpcp9rxtrrnywa2l9il1nf 0 37724 173874 168859 2026-09-11T09:50:04Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: одинаковые сноски объединены ×1 173874 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы}} '''Иосиф Александр-иԥа Бродски''' ({{date|24|5|1940}}, [[Санкт-Петербург]] — {{date|28|1|1996}}, [[Бруклин]]) – еицырдыруа аурыси америкатәи апоет, адраматург, аессеқәа зыҩуаз, аиҭагаҩ. Диит маи мза 24, 1940 шықәсазы Ленинград, ауриацәа рҭаацәара аҟны. 1987 шықәсазы иара адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа далауреатхоит, алитература ахырхарҭала. 1996 шықәса, ианар мза 28 рзы, Иосиф Бродски иԥсҭазаара далҵит. Иара аԥхьа Ниу-Иорктәи аԥсыжырҭаҟны анышә дамардеит, аха анаҩс иԥсыжырҭа аҭыԥ еиҭаргоит, апоет наунагӡа изқәаҭыԥ ахьыҟалаз Сан-Микельтәи аԥсыжырҭаҟны ауп. Иосиф Бродски ибаҟа Урыстәыла иргылан 2005 шықәсазы, Санкт- Петербург ақалақь аҟны.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/literature/text/1884194 |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-date=2022-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017124941/https://bigenc.ru/literature/text/1884194 |url-status=dead }}</ref> == Ихәыҷреи иқәыԥшреи == Иосиф Бродски диит маи мза 24, 1940 шықәсазы Ленинград, ауриацәа рҭаацәара аҟны. Иара иаб, Александр Бродски, аибашьра зегьы дахысит арратә корреспондентк иаҳасаб ала. Аибашьра аҟынтә даныхынҳә, 1948 шықәса инаркны Арра-мшынтә музеи афотолабораториа аҟны аусура далагоит. 1950 шықәсазы аусура аҟынтә дцоит, Асоветтә архәҭақәа ауриацәа рҟынтә ианыдрыцқьа ашьҭахь. Аусурагьы далагоит фотоҭыхҩыс, анаҩс журналистс ленинградтәи агазеҭқәа руак аҟны.<ref>{{Cite web |url=https://lit-helper.com/p_Detstvo_i_yunost-_Brodskogo_I_A |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127152055/https://lit-helper.com/p_Detstvo_i_yunost-_Brodskogo_I_A |url-status=dead }}</ref> Иосиф иан, Мариа Вольперт, занааҭла дҳасабеилыргаҩын. Иосиф иан лаҳәшьа – Дора Мольперт, БДТ аҟны дактрисан, иара убраҟагьы аус луан. Иосиф ихәыҷра зегьы аибашьра, аблокада, аибашьрашьҭахьтәи арыцҳара, абацәа рыҟамзаара аамҭа иақәшәеит. Аблокадатә ӡынра ашьҭахь, 1942 шықәсазы, иан лыҷкәын длыманы Череповецкҟа евакуациа дцоит. Рыҩныҟа игьежьуеит 1944 шықәсазы, Иосиф ашкол ахь дцеит хышықәса ааҵуаны. Быжьшықәса ашкол аҟны аҵара зҵоз Иосиф, ари аамҭа иалагӡаны ԥшь-школк иԥсахит, урҭ рҟны аамҭа рацәа даанхомызт. Абыжьбатәи акласс ашьҭахь, иара амшынтә ҵараиурҭахь идокументқәа алаиҵеит, аха дрыдрымкылеит. 1955 шықәсазы, Иосиф 15 шықәса заҵәык ракәын ихыҵуаз, аха ашкол аанижьуеит, аабатәи акласс ахь ииасраны иҟаз аҷкәын азауад «Арсенал» ахь усура дцоит, ара афрезировшьик изанааҭ ала аҵара иҽазикуеит. Ас еиԥш аӡбамҭа иара идикылоит ашкол аҟны имаз ауадаҩрақәа ирыхҟьаны, насгьы иҭаацәа зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз ацхыраара рыҭара хықәкыс иҟаҵаны. Уаҟа агәаҳәара иоуит мҩаԥгаҩыс аҵара иҵарц, аха уигьы изамуит. Анаҩс, Иосиф амедицина дагәыланахалоит, уи азын иара аморг аҟны аусура далагеит, аха иаарласны игәы ахшәоит. Иара убасгьы инысмҩа аҟны алашарбага аҟны ус шиуаз азгәаҭоуп.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=37sh0RWB0cg&t=38s</ref> Азанааҭқәа рҽырыԥсахуан, аха Бродски изыҟазаашьа шыҟац иаанхон. Иара бзиа ибон ашәҟәқәа рыԥхьара, иааибоз ашәҟәқәа зегьы дрыԥхьон уҳәар алшоит. Даара бзиа ибон ажәеинраалақәа, афилософиа иазкыз атрактатқәа. Иара даара иҽазҵәылхны атәым бызшәақәа рҵара далагоит, зынгьы иӡбоит, ҳаирпланк ӡаны СССР-нтәи абналаразы, ари аус иҩызцәагьы адиԥхьалоит. Аха арҭқәа баша гәазыҳәарақәан, урҭ аԥсҭазаара иаларҵәамызт.<ref>https://brodskiy.su/biografiya/</ref> == Алитература аҟны == Иосиф Бродски иҿцәажәарақәа раан еснагь иҳәон, раԥхьатәи иажәеинраалақәа шиҩыз жәаа шықәса анихыҵуаз. Аха ажурналистцәа аиашаҵәҟьа ҭырымҵаар рымуит, урҭ ирыԥшааит жәаа ихыҵаанӡатәи иаԥҵамҭақәа. Иосиф Бродски икалам иҵыҵит апоемақәа «Памятник Пушкину», «Рождественский романс», «От окраины к центру». Бродски даара бзиа ибон О. Мандельштам, М. Цветаева, Б. Пастернак, А. Ахматова реиԥш иҟаз раԥҵамҭақәа, уи Бродски иҩышьа астильгьы даараӡа ианыԥшит, анырра ӷәӷәагьы анаҭеит. 1961 шықәса рзын убас еиԥш иҟалеит Иосиф Бродскии Анна Ахматовеи еибадырыртә еиԥш. Еицырдыруаз апоетесса апоет қәыԥш Иосиф Бродски даара аҟазара илоуп ҳәа илыԥхьаӡон, уи иаԥхьаҟа аԥеиԥш бзиа шизыԥшыз азгәалҭон, излалылшоз алагьы дицхраауан. Иосиф иакәзар, Анна Ахматова лҟазара мацара акәмызт бзиа иибоз, уи уаҩык иаҳасаб ала даара длызгәдуун.<ref>https://modernlib.net/books/volkov_solomon/dialogi_s_iosifom_brodskim/read/</ref> Асовет Еиҳабыра даара ргәы иамыхәаз, Бродски раԥхьатәи иажәеинраала иахьӡын «Пилигримы», иагьҭыҵит иара 1958 шықәсазы. Уи инашьҭарххны иҩын даҽа жәеинраалакгьы – «Одиночество». Уа апоет ихәыцрақәа зызкыз иара иԥсҭазаараҟны ихҭысуази аԥхьаҟатәи иԥеиԥши ракәын, иҿаԥхьа акьыԥхьырҭақәа ашәқәа анадыркуаз аамҭазы. 1960 шықәса февраль мзазы Иосиф Бродски днарыԥхьоит ленинградтәи «Апоетцәа ртурнир» ашҟа. Уи асцена аҟынтә даԥхьоит ажәеинраала «Еврейское кладбище», ари аԥҵамҭа даара аҭыӡшәа ӷәӷәа ахылҿиааит алитературадырҩцәеи ауаажәларреи рыбжьара. 1963 шықәсазы агазеҭ «Вечерний Ленинград» астатиа акьыԥхьуеит, уа Бродски ахара идырҵоит иԥсҭазаашьазы. Иара убри астатиа аҟны иааган апоема «Шествие» ахәҭақәаки, егьырҭ иҩымҭақәа рыԥҵәахақәеи. Астатиа ҩын Иосиф Бродски атәым дгьыл бзиа ибозшәа, убри аан, иара ихатә тәыла аҳәынҵәа ақәиҭозшәа азгәаҭаны. Абри анаҩс иагьалагоит апоет иқәцарақәа, иаамырбрақәа аинстанциақәа зегьы рҟынтә.<ref>https://biographe.ru/znamenitosti/iosif-brodskiy/</ref> 1964 шықәса алагамҭаз иара убри агазеҭ асалам шәҟәқәа акьыԥхьит, аредакциаҟны ишазгәарҭоз ала, урҭ агәынамӡара аазырԥшуаз атәылауаа ирҩыз ракәын, дара Бродски иахьырхәра дҵаны иқәдыргылон. Мызки бжаки ааҵхьаны – февраль мза 13, 1964 шықәсазы Бродски дырбаандаҩын, аус ахьимуаз азы ахара идҵаны. Мышкы ааҵхьан, Иосиф Бродски изцәырҵыз агәыхь иахҟьаны абахҭаҟны иԥсҭазаара далҵырц акааигымхеит. Апоет усҟантәи иҭагылазаашьа иажәеинраалақәа - «Здравствуй, мое старение», «Что сказать мне о жизни?» ирныԥшит. Апоет даара иуадаҩны ихигон иганахь ала ирыдыркылоз аусмҩаԥгатәқәа. Иара убасгьы, иара ихатәы ԥсҭазаараҿгьы аиҭакрақәа ҟалеит, бзиа иибоз Марина Басманова даанлыжьуеит. Абарҭқәа зегьы ззеиқәылаз Бродски иҽишьырцгьы далагоит, аха деиқәхеит.<ref>https://rg.ru/2009/10/02/brodskij.html</ref> 1970 шықәсазы Иосиф Бродски «Не выходи из комнаты» захьӡыз ажәеинраала иҩуеит, уа иара игәҭахәыцрақәа, асовет уаҩы ауаажәларра аҟны иҭыԥ иадҳәалаз дрылацәажәоит. Апоет иқәымчрақәа, ишьҭазаарақәа аҭыԥ рыман 1972 шықәса ааԥынранӡа. Анаҩс, иара идыргалоит аамҭа кьаҿк (мамзаргьы еснагь) аԥсихиатриатә клиника аҟны дышьҭаларц, мамзаргьы атәыла далҵны дцарц. Уаанӡа Бродски «ахагацәа рыҩны» аҟны аҟазааразы акыр аԥышәа иоухьан, иагьиҳәон уа абахҭаҟны аасҭа ишеицәоу. Убри аҟынтә Иосиф Бродски аемиграциа дақәшаҳаҭхоит. 1977 шықәсазы иара Еиду Америкатәи Аштатқәа рахь дцоит, иаарласнгьы ари аҳәынҭқарра датәылауаҩхоит. Аҳәаанырцәҟа дцаанӡа Иосиф Бродски илшоз зегьы ҟаиҵеит аҳәынҭқарра анапхгара иԥсадгьыл аҟны даанхартә еиԥш азин ирҭаразы. Ашәҟәы изиҩуеит усҟантәи амаӡаныҟәгаҩ Хада Леонид Брежнев, еиҭагаҩык иаҳасаб ала атәылаҿы даанижьырц азы. Аха иара ишәҟәы ҭакда иаанхеит. Бродски далахәын Лондон имҩаԥысыз Жәларбжьаратәи апоезиатә фестиваль. Иара аурыс литература аҭоурыхи апоезиеи рырҵаҩыс дыҟан америкатәи ауниверситетқәа хԥа рҟны. Уи иаразнак дыргоит раԥхьа Мичигантәи, анаҩс Колумбиатәи, Ниу-Иорктәи ауниверситетқәа рҟны. Убриаан аҩрагьы даҟәымҵит. Иосиф Бродски аессе авторс дҟалоит, урҭ зегьы англыз бызшәала иҭрыжьуан. 1986 шықәсазы апоет ажәеинраалақәа реизга ҭижьит, уи «Меньше единицы» ахьӡын, шықәсык ааҵхьаны алитература ахырхарҭала адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа далауреатхеит.<ref>{{Cite web |url=https://www.culture.ru/persons/2115/iosif-brodskii |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127152053/https://www.culture.ru/persons/2115/iosif-brodskii |url-status=dead }}</ref> 1985 шықәса инаркны 1989 шықәсанӡа Иосиф ажәеинраалақәа «Представление» «Памяти отца» иҩуеит, иара убасгьы аессе «Полторы комнаты». Арҭ апоезиатә цәаҳәақәеи апрозеи иара иҩныҵҟатәи идоуҳатә хьаа зегьы рныԥшуеит, уи зыдҳәалаз иԥсадгьыл ахь ахынҳәра азин ахьимамыз ауп, иара иҭаацәа рыжраҵәҟьа азингьы имоуит. Аиҭашьақәыргылара аамҭақәа ианрылага Иосиф Бродски иахь Асовет Еидгыла азыҟазаашьа шьаҭанкыла аҽаԥсахит. Акыр ажурналқәеи агазеҭқәеи рҟны иркьыԥхьуа иалагеит иара иажәеинраалақәа. 1990-тәи ашықәсқәа рзы иҭыҵуа иалагеит иажәеинраалақәа реизгақәа. Насгьы, Иосиф ааԥхьара ирҭо далагеит Урыстәылаҟа нхара ҳәа даарц азы, аха иара уи ақәшаҳаҭхара дахыццакуамызт, иҭахымызт ажурналистцәа рықәшәара, иӡбахә рҳәо аҟаҵара. Усҟантәи аамҭазтәи иара иҩныҵҟатәи игәҭахәыцрақәа иҩымҭақәа «Письмо в оазис» «Итака» рҟны ианыԥшит.<ref name="dupa07279">https://nacion.ru/477597a-iosif-brodskiy-biografiya-i-tvorchestvo</ref> == Бродски ихатәы ԥсҭазаара == Иосиф Бродски раԥхьаӡа абзиабара изцәырҵит 1962 шықәсазы. Иара даара бзиа дибоит асахьаҭыхҩы Марина Басманова. Анаҩс акраамҭа уи длеиҽырбон, абри ашьҭахь ауп аҭаацәара анаԥырҵа. 1968 шықәса рзы дара дрыхшоит аԥа Андреи, аха ари аҭагылазаашьа аҭаацәара ӷәӷәаӡа иҟанамҵеит. Ахәыҷы дшааизҵәҟьа еилыҵит уҳәар алшоит. 1990-тәи ашықәс азы, Бродски ихатәы ԥсҭазаара аҟны дцәырҵуеит Мариа Соцциани, Италиатәи аристократка. Лара лыбжа аурысын, лан лганахьала лҭынхацәа Урыстәыла инхон. Дара убри ашықәсазы еибагоит, 1993 шықәсазы Иосиф Бродски аҩынтә раан дабхоит. Усҟан иара диоуеит аԥҳа Анна, аха уи лызҳашьа апоет ибартә еиԥш изыҟамлеит.<ref>https://24smi.org/celebrity/3079-iosif-brodskii.html</ref> Зегьы ирдыруеит Бродски аҭаҭын ахара даара дшазгагаз. Иара игәы даара иуашәшәыран, ԥшьынтә аԥҟарақәа ихигахьан, аха аҭаҭын ахара мап изацәымкит. Иосиф Бродски, иара убасгьы, ацыгәқәа даара бзиа ибон. Дара рыԥшӡара, рынеиааишьа даара дазҿлымҳан, игәаԥхон. Иҟоуп имаҷымкәан афотосахьақәа Бродски ацыгәқәа иҽахьрыцҭихуаз. Бродски акыр адгылара рзыҟаиҵон Михаил Боиарышникови Роман Каплани Ниу-Иорк ақьафурҭа аартра азҵаараҟны. Аҵыхәтәангьы апоет ибзоурала уи аартын, хьӡысгьы иаиуит «Аурыс самовар». Иосиф ипремиа аҟынтәи аԥарақәа рыхәҭак ари ақьафурҭа аартра иазоуижьит. Ари ахыбра «аурыс Ниу-Иорк» ҳәа изышьҭаз, даара ауаа зҭаауаз ҭыԥны иҟалеит.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-iosif-brodskiy.html</ref> == Бродски иԥсра == Адиагноз – астенокардиа – апоет аҳақьымцәа СССР даныҟаз изықәдыргылахьан. 1978 шықәсазы иара аоперациа изуын америкатәи аклиникақәа руак аҟны, уи ашьҭахь Асовет Еидгылахь ашәҟәы идәықәҵаз, аҟны аҳәара ҟаҵан Бродски иҭаацәа аҳәаанырцәҟа ргаразы азин ҟарҵарц. Иосиф Бродски иҭаацәагьы рнапқәа еиқәҵаны итәамызт. Дара жәаҩантә аҳәара ҟарҵахьан аҳәаанырцәҟа ицаразы азин рырҭарц, аха еснагь мап рцәыркуан. 1964–1994 шықәсқәа раан Иосиф ԥшьынтә ахәышәтәырҭа дҭашәахьан аинфаркт иманы, иҭаацәагьы уаҳа изымбеит. Иан лыԥсҭазаара далҵит 1983 шықәсазы, шықәсык ааҵхьаны иабгьы иԥсҭазаара далҵуеит. СССР анапхгара Иосиф иҭаацәа анышә иамаидаразы азингьы ирымҭеит. Абарҭқәа, жәаҳәарада, Бродски игәабзиара даара ианыԥшит.<ref name="dupa07279"/> 1996 шықәса, ианар мза 27 ахәылбыҽха Иосиф Бродски ииҭахыз зегьы ишәыра иҭаҵаны, иуадахь днеит маҷк аус иуразы. Адырҩаҽны ашьыжь иара иуадаҟны дыԥсны дшышьҭаз иԥҳәыс длыԥшааит. Уи иԥсра зыхҟьаз ҳәа аҳақьымцәа ишьақәдыргылаз агәыхь ауп. Бродски иԥсра ҩымчыбжьа шагыз, Ниу-Иорктәи аԥсыжырҭаҟны аҭыԥ ааихәеит, ажәагьы иҩит уа дыржырц азы. Иара иҟаиҵаз аҵыхәтәантәи аҳәарагьы нагӡан. Шықәсыки бжаки ааҵхьаны, ииун мза 1997 шықәсазы иԥсыбаҩ еиҭаганы, Венециаҟа иганы анышә иамардоит. Апоет наунагӡатәи изқәаҭыԥ ҟалеит Сан-Микельтәи аԥсыжырҭаҟны. Иосиф Бродски ибаҟа Урыстәыла иргылан 2005 шықәсазы, Санкт- Петербург.<ref>https://spravochnick.ru/literatura/russkaya_literatura</ref> == Аинтерес зҵоу афактқәа Бродски иԥсҭазаара аҟынтә == Иосиф Бродски диит 1940 шықәсазы. Ҭагалан 1941 шықәсазы анемец архәҭақәа Ленинград амацәаз иҭаркит. Ара есҽны ауаа амлакреи, ачымазарақәеи, ахьҭакреи ирыхҟьаны рыԥсҭазаара иалҵуан, урҭ рхыԥхьаӡара ԥшь-нызқьҩык рҟынӡа инаӡон ҽнак. Бродски иан илылшеит абри аамҭа еиқәаҵәақәа рзы лхәыҷы иԥсҭазаара аиқәырхара. Бродски аҵара рацәак дашьҭамызт, иуҳәар ауеит зынӡагьы аҵара иҵомызт, изҵозгьы дырԥырхаган ҳәа. Арҵаҩцәа иазгәарҭон иара аҵара шилшоз, аха дшаашьоз. Бродски ажәеинраалақәа рыҩра далагеит жәаа шықәса анихыҵуаз, аха иҩымҭақәа ркьыԥхьра иахыццакуамызт, иара иоуп аурысшәахь еиҭазгаз агәыԥ The Beatles инанагӡоз, еицырдыруа ашәа «Yellow Submarine» – «Желтая субмарина».<ref>{{Cite web |url=https://100-faktov.ru/iosif-brodskii/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127152055/https://100-faktov.ru/iosif-brodskii/ |url-status=dead }}</ref> Бродски иҩымҭақәа ркьыԥхьразы даҽа мҩак алихит, иара ажурнал аҟны ианиҵеит ахәыҷқәа ирзикыз ажәеинраалақәа. Бродски раԥхьатәи иаԥҵамҭа «Баллада о маленьком буксире» кьыԥхьын 1961 шықәсазы. Бродски хаҭала иԥишәеит аԥсихиатриатә хәышәтәырҭаҿы аҭыԥ змаз аҿаасҭарақәа. Иара ҩынтә мчыла аԥсихиатриатә хәышәтәырҭаҿы дышьҭарҵахьан, уа атранквилизаторқәа иларҵон, аҵааӡы иқәырҭәон, ашьаршьаф бааӡақәа икәдыршон. 1972 шықәсазы апоет асоветтә тәылауаҩра имырхит, наунагӡа ҳәа ари атәыла аанижьуеит.<ref>{{Cite web |url=https://www.elle.ru/celebrities/bolshe-slov-interesnyie-faktyi-ob-iosife-brodskom/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923084453/https://www.elle.ru/celebrities/bolshe-slov-interesnyie-faktyi-ob-iosife-brodskom/ |url-status=dead }}</ref> == Ашәҟәқәа == * Стихотворения и поэмы * Остановка в пустыне * Конец прекрасной эпохи * Часть речи * Римские элегии * Новые стансы к Августе * Мрамор * Урания * Примечания папоротника * Иосиф Бродский размером подлинника * Каппадокия. Стихи * В окрестностях Атлантиды * Пейзаж с наводнением * Изгнание из рая * Слон и Маруська <ref>https://www.livelib.ru/author/78/top-iosif-brodskij{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:Лаҵарамза 24 рзы ииз]] [[Акатегориа:1940 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 28 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:1996 шықәсазы иԥсыз]] 42frljke0tepu4unbhp6c7fskapygdf 0 37725 173873 173384 2026-09-11T09:49:59Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: одинаковые сноски объединены ×2; инарзыныԥшуа→инарзынаԥшуа 173873 wikitext text/x-wiki [[Афаил:VietnamMural.jpg|мини|Виетнамтәи аибашьра]] '''Виетнамтәи аибашьра''' ({{lang-en|Vietnam War}}, {{lang-vi|Chiến tranh Việt Nam}}) – ари аибашьра XX ашәышықәсазы зегьы иреиҳаз арратә конфликтқәа рахь иаҵанакуеит. Уи ашьҭақәа аанажьит аҭоурых ҿыци акультуреи рҟны. Ари аибашьра х-хәҭакны иушар алшоит: апартизантә еибашьра Аладатәи Виетнам (1955–1965шш.), Еиду Америкатәи Аштатқәа ари аибашьра аҟны арратә ралахәхара (март 1965–1973 шш.), ахыркәшаратә аамҭа (1973–1975 шш.). Ари аамҭа иалагӡаны атәыла хәыҷы аҟны иҭахеит ԥшь-миллионҩык аҭынч уааԥсыра, миллионки бжаки инарзынаԥшуа аҩганк рҟынтәи асолдаҭцәа.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/military_science/text/2380343 |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-date=2022-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221011012631/https://bigenc.ru/military_science/text/2380343 |url-status=dead }}</ref> == Аконфликт зыхҟьаз == Виетнамтәи аибашьра зыхҟьаз, атәыла ауааԥсыра афранцызцәа дара ртәыла аҟны иҟарҵоз анырра ахьыргәамԥхоз ауп ҳәа уҳәар алшоит. XIX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы Виетнам Франциа аколониалтә империа иаҵанакуан. Актәи адунеизегьтәи аибашьра анеилга, атәылаҟны ауааԥсыра рмилаҭтә хдырра шьҭыҵуа иалагеит, урҭқәа рныԥшуан хыԥхьаӡара рацәала еиҿкааз маӡалатәи акружокқәа, дара зегьы Виетнам ахьыԥшымра азаагара акәын изышьҭаз. Убри аамҭазы ауп атәыла аҵакырадгьыл аҟны бџьаршьҭыхлатәи ақәгыларагьы аныҟалазгьы. Китаи иаԥҵан Виетнам ахьыԥшымразы Алига – Виетмин, - уи иалаз зегьы еидызкылоз ахақәиҭра аидеиа ауп. Анаҩс, Виетмин хадара аиҭалоит Хо Ши Мин, Алигагьы акоммунисттә хырхарҭа аанахәеит.<ref>https://switki.ru/476854a-vetnamskaya-voyna-godyi-prichinyi-hod-voynyi-i-itogi</ref> Виетнамтәи аибашьра зыхҟьаз иааркьаҿны иуҳәозар, Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь, 1954 шықәсазы виетнамтәи аҵакырадгьыл зегьы а-17-тәи апарралель ала иахьшаз ауп. Убри аан Аҩадатәи Виетнам Виетмин ахылаԥшраҿы иҟан, ладатәи – афранцызцәа рнапхгараҭара аҟны иҟан. Акоммунистцәа Китаитәи Жәлар рреспублика аҟны иргаз аиааира Еиду Америкатәи Аштатқәа агәҭынчымра рызцәырнагеит, убри аҟнытә Виетнам аҩныҵҟатәи аполитика иалацәажәо иалагеит лада Франциа анапаҵаҟа иахьыҟаз аганаҿы. Аштатқәа реиҳабыра Китаитәи Жәлар рреспублика аҟынтәи ашәарҭара ыҟоуп ҳәа изыԥхьаӡоз, убас еиԥш агәаанагара рыман, Китаи Ҟаԥшь Виетнам анырра аҟаҵара иаарласны гәаҳәарас иаиуеит ҳәа, аха ари аҩыза Еиду Америкатәи Аштатқәа ҟалашьа арҭомызт. Иҟан убас еиԥш агәаанагара, 1956 шықәсазы Виетнам иаку ҳәынҭқарракны еидылоит ҳәа, аха Ладатәи Франциа иаҭахымхеит Ҩадатәи акоммунистцәа рнапхгараҭара аҵаҟа аҟазаара, абри ауп мзыз хадас иҟалазгьы аибашьра алагаразы. Абри иахҟьаны хьаада атәыла аидҵара залыршамхеит: Виетнам аибашьра изацәымцеит. Акоммунисттә Ҩада гәҭакыс иҟанаҵоит амчра ахархәара ала атәыла ҩадатәи ахәҭа анапахьы аагара.<ref name="dupc7a9ea">https://vietnamland.ru/vojna-vo-vetname/</ref> == Аибашьра алагара заатәи апериод == Аха хьаада атәыла аидҵара ҟалашьа амоуит. Виетнам еибашьрада изеилымго аамҭа иҭагылеит. Акоммунисттә ҩада мчыла атәыла аладатәи ахәҭа анапахьы аагара аӡбоит. Абра иҳәатәуп Виетнам аибашьра алагара шабзоурахаз ладатәи ачынуаа рганахь ала имҩаԥгаз акыр атеррактқәа. 1960-тәи ашықәс адунеизегьтәи адырра зауз аиҿкаара Виетконг аԥҵара иашықәсхеит, даҽакала уи Ладатәи Виетнам ахақәиҭтәразы Амилаҭтә фронт ҳәа иашьҭан (НФОЮВ), ари аиҿкаара еиднакылеит хыԥхьаӡара рацәала иҟаз агәыԥқәа Лада иаҿагыланы еибашьуаз.<ref name="dup7fbd18">https://arena-pilotage.ru/mashiny/vetnamskaya-vojna-kratko.html</ref> Виетнамтәи аибашьра алагашьеи уи алҵшәақәеи ртәы ануҳәо, имҳәакәан узраҩсуам ари иџьбараз аиҿагылара азы ихадараз ахҭысқәа. 1961 шықәсазы америкатәи ар аиҿагыларақәа ахы рыланархәуам, аха Виетконг имҩаԥнагоз аусқәа Еиду Америкатәи Аштатқәа даара иаргәамҵит, абри аҟынтә америкаа раԥхьа еснагьтәи архәҭақәа Ладатәи Виетнамҟа идәықәнаҵоит. Ара америкатәи архәҭақәа ладатәи виетнамаа рсолдаҭцәа азыҟарҵон, насгьы урҭ ацхыраара рырҭон ажәыларақәа реиҿкаара аус аҟны. Раԥхьатәи арратә еидыслара ӷәӷәа ҟалеит 1963 шықәсазы, усҟан виетконготәи апартизанцәа Апбак аҵаҟатәи аибашьра аҟны ладавиетнамтәи ар ԥыхха ишьҭарҵеит. Ари аҵахара ашьҭахь аполитикатә ахҳәара ҟалеит, уи аан дшьын Лада анапхгаҩы Зием. Виетконг акәзар, апозициақәа арӷәӷәеит, апартизанцәа реиҳараҩык ладатәи аҵакырадгьыл ахь идәықәҵан. Ирызҳауан америкатәи асолдаҭцәа рхыԥхьаӡарагьы. 1959 шықәса рзы урҭ 800-ҩык ыҟазҭгьы, 1964 шықәсазы Виетнамтәи аибашьра иалахәын 25-нызқьҩык рҟынӡа америкатәи аруаа.<ref>{{Cite web |url=https://vietnamix.ru/istoria/vojna-vo-vetname.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127201639/https://vietnamix.ru/istoria/vojna-vo-vetname.html |url-status=dead }}</ref> == Еиду Америкатәи Аштатқәа аибашьра рҽалагалара == Виетнам аибашьра иацҵан. Ҩадатәи Виетнам апартизанцәа иаадырԥшуаз хамеигӡаралатәи аҿагылара аҟны ирыцхраауан атәыла агеографиатәии аклиматтәии ҷыдарақәа. Абнара, ашьхара, аамҭа-аамҭала зҽызыԥсахуаз аҳауа – зны ақәаршаҩы, зны ашоура бааԥс – америкатәи асолдаҭцәа рзы ахгара мариамызт, аха Виетконгтәи апартизанцәа рус анагӡараҿы ицхыраагӡан, дара рзын арҭ аԥсабаратә ҽеиҭакрақәа рышьцылара аҭахны иҟамызт, уи иалааӡан. 1965 шықәса инаркны 1974 шықәсанӡа Виетнамтәи аибашьра мҽхакы ҭбаала имҩаԥысуан, Еиду Америкатәи Аштатқәа рыруаа ралахәхара ала. 1965 шықәса алагамҭазы, жәабранмзазы виетконгаа америкатәи арратә обиектқәа ирықәлеит.<ref>https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/4841/1/uv-2005-10.pdf</ref> Абри ашьҭахь, америкатәи апрезидент Линдон Джонсон аҭактә жәылара амҩаԥгара дшазыхиоу рылеиҳәеит, ус иагьыҟалеит, имҩаԥган «Пылающее копье» ҳәа ззырҳәаз аоперациа – ари даара иџьбараз, ишьаарҵәыраз операциан, америкатәи авиациа виетнамтәи аҵакырадгьыл хыԥхьаӡара рацәала артҟәацгақәа аланажьит. 1965 шықәса хәажәкырамзазы, Еиду Америкатәи Аштатқәа рырхәҭақәа даҽа операциакгьы мҩаԥыргеит, «Раскаты грома» зыхьӡырҵаз. Абри аамҭазы америкатәи архәҭақәа рхыԥхьаӡара 180-нызқь рҟынӡа инаӡахьан. Аха, ари ала аус аанымкылеит. Иацааиуаз даҽа хышықәса ирылагӡаны америкатәи архәҭақәа рхыԥхьаӡара 540-нызқь рҟынӡа инаӡеит. Актәи ажәылара Еиду Америкатәи Аштатқәа рырхәҭақәа злахәыз мҩаԥган 1965 шықәса нанҳәамзазы. Аоперациа «Старлаит» америкаа риааира ала ихыркәшахеит, усҟан иҭахеит 600-ҩык инарзынаԥшуа виетконгаа. Абри ашьҭахь америкатәи архәҭақәа рҿаԥхьа зҵаара хаданы иқәгылоит апартизанцәа ԥшааны рықәхра, аха лассы-лассы ладатәи Виетконг ашьхаратә ҵакырақәа рҟны апартизанцәеи америкатәи асолдаҭцәеи реидысларақәа аҵыхәтәантәиқәа даара иаркарон. 1967 шықәсазтәи аибашьра аан, Дакто аҵаҟа Еиду Америкатәи Аштатқәа рыршьаҟауааи, 173-тәи аҳаир-десанттә бригадеи акыр ацәыӡ ӷәӷәақәа рыҭан, урҭ апартизанцәеи ақалақьи рнапахьы аагара шрылшазгьы. 1953 шықәса инаркны 1975 шықәсанӡа Еиду Америкатәи Аштатқәа виетнамтәи аибашьра иақәдхарџьит 168 миллион доллар. Ари Америкатәи афедералтә биуџьет даара ианыԥшит.<ref>{{Cite web |url=https://warways.ru/voennye-konflikty/vetnamskaya-vojna.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604045851/https://warways.ru/voennye-konflikty/vetnamskaya-vojna.html |url-status=dead }}</ref> == Теттәи ажәылара == Виетнамтәи аибашьраан америкатәи архәҭақәа реизырҳара мҩаԥысуан хатәгәаԥхарала уахь инеиуази арра иаарыԥхьоз рыхәҭаки рыбзоурала. Апрезидент Л. Џьонсон мап ацәикит хәҭалатәи амобилизациа, насгьы, арезервистцәа аибашьрахь рнаԥхьара, убри аҟынтә, 1967 шықәсазы америкатәи аруаа руаатәыҩсатә резерв нҵәеит. Аха Виетнам аибашьра шцац ицон. 1967-тәи ашықәс аҽанааиҩнашоз Ҩадатәи Виетнам арратә напхгара Лада ақәларазы инарҭбаау ақәылара аҽазырхиара иалагеит. Виетконг убас еиԥш аҭагылазаашьа аԥнаҵарц аҭахын, америкатәи архәҭақәа Виетнам алгара иалагаразы, насгьы Нгуен Ван Тхиеу иеиҳабыра рахҳәара хықәкыс иҟан. Еиду Америкатәи Аштатқәа арҭ апланқәа рзы адырра рыман, аха виетконгаа ржәылара уеизгьы ирзымбатәбарахеит. Ҩадаа рырхәҭеи апартизанцәеи Тет амш аҽны (Виетнамтәи ашықәс ҿыц) ажәылара иалагеит.<ref>https://stoneforest.ru/event/history/tetskoe-nastuplenie-vjetnam/</ref> Ажьырныҳәамзазы 31, 1968 шықәсазы Ҩадатәи Виетнам архәҭақәа Лада аҵакырадгьыл зегьы ааха ӷәӷәақәа анаҭеит, ақалақь дуқәагьы уахь иналаҵаны. Акыр ажәыларақәа шаанкылазгьы, Ладатәи ақалақь Хиуе ацәыӡуеит. Хәажәкырамзазы ауп ари ажәылара анаанкылаз. Америкаа 45 мшы ицоз Ҩадатәи ажәыларақәа раан ирцәыӡит 150.000 нызқьҩык асолдаҭцәа, 2000 вертолиоти ҳаирплани, 5.000 цыра еиҳаны арратә техникеи, 200 ӷбеи. Аамҭаказы, Америка Адемократиатә республика Виетнам иабашьуан аҳаиртә бомбақәа алажьуа. Урҭ раан ахархәара рыман зықь цыра ҳаирплан инарзынаԥшуа, урҭ 1964 шықәса инаркны 1973 шықәсанӡа 2 миллионк инарзынаԥшуа арратә ыҵԥыррақәа мҩаԥыргеит, уиаан Виетнам иаларыжьит 8 миллионк инарзынаԥшуа артҟәацгақәа.<ref>{{Cite web |url=https://humanite-russie.ru/2020/01/03/tetskoe-nastuplenie-povorot-v-voyne-vo-vetname/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127201639/https://humanite-russie.ru/2020/01/03/tetskoe-nastuplenie-povorot-v-voyne-vo-vetname/ |url-status=dead }}</ref> Аха Америка аруаа арагьы акагьы рзалымхит. Ҩадатәи Виетнам ақалақь дуқәа рҟынтәи ауааԥсыра иалыргеит, ауаа ашьхақәеи абнатоурақәеи рҟны ирҵәахит. Асовет Еидгыла акәзар, ҩадатәи виетнамаа аистребительқәа, ПВО акомплексқәа, арадиотехника рыла еиқәнаршәон, насгьы ахархәашьа днарҵон. Абарҭқәа ирыбзоураны виетнамаа ирылшоит Еиду Америкатәи Аштатқәа рҳаирпланқәа 4.000 цыра рҭархара, аконфликт зегьы аамҭа иҭагӡаны. Хиуе аҵаҟа аибашьра алада виетнамтәи архәҭақәа ари ақалақь дыргьежьырц азы имҩаԥыргоз, зегь реиҳа ишьаарҵәыраз аамҭан. Теттәи ажәылара Еиду Америкатәи Аштатқәа руааԥсыра рыбжьара виетнамтәи аибашьра иаҿагыланы ақәгыларақәа цәырнагеит. Усҟан аӡәырҩы ари аибашьра игәымбылџьбараз, ҵакы змамыз акәны ирыԥхьаӡеит. Аӡәгьы игәгьы иаанагомызт виетнамтәи акоммунистцәа рырхәҭақәа ас еиԥш амҽхак змаз аоперациа аиҿкаара рылшап ҳәа.<ref>https://www.istmira.com/novosti-istorii/11889-vetnamskaya-voyna-prichiny-hod-i-posledstviya.html</ref> == Еиду Америкатәи Аштатқәа рырхәҭақәа ралгара == Абҵарамза, 1968 шықәсазы ҿыц иалхыз Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент ҿыц Р. Никсон имаҵзура данахагыла ашьҭахь, агәыӷра цәырҵит америкаа рырхәҭақәа Индокитаинтәи иалыргап ҳәа, ас еиԥш агәыӷра ҟазҵаз Никсон иалхранӡатәи иқәгыларақәа раан ус еиԥш агәыӷрақәа ахьриҭоз ауп. Еиду Америкатәи Аштатқәа Виетнам реибашьра Америка арепутациаазы ицәырԥхашьагаз шәахсҭаны ианхалеит. 1969 шықәсазы Ладатәи Виетнам жәлар рхаҭарнакцәа реизара ду аҟны аҳәамҭа ҟаҵан ареспублика аԥҵаразы (РЮВ). Апартизанцәа - бџьарла еибыҭаз жәлар ирымчрақәаны иҟалеит (НВСО ЮВ). Ас еиԥш аҭагылазаашьа Еиду Америкатәи Аштатқәа реиҳабыра аиҿцәажәарақәа реишәа иаханартәоит, насгьы ари атәыла алахысрақәа ааныркылар акәхеит.<ref>https://militaryarms.ru/voennye-konflikty/vojna-vo-vetname/#h3_13</ref> Никсон дызхагылаз Америка маҷ-маҷ виетнамтәи аибашьра аҟны аҟазаара аԥнахуан, 1971-тәи ашықәс ианалага, Лада Виетнамнтәи иалган 20-нызқьҩык аруаа. Саигонтәи ар ракәзар, 1.100-ҩык рҟынӡа еизырҳан. Аха, убриаан америкаа ихьанҭаз рабџьар аиҳарак зегьы Лада Виетнам иааныжьын. 1973 шықәса Ажьырныҳәамза 27 рзы, Виетнам аибашьра аанкыларазы Парижтәи аиқәышаҳаҭра анапы аҵаҩын. Еиду Америкатәи Аштатқәа аҳәамҭа ҟарҵеит зыӡбахә ҳәоу аҵакырадгьылқәа рҟынтә арратә базақәа зегьы шықәырго. Убри анаҩсгьы, арратә шасцәа реиҭныԥсахлара азгәарҭеит.<ref name="dupc7a9ea"/> == Аибашьра аҵыхәтәантәи аетап == Виетнамтәи аибашьра ашьҭахь, Еиду Америкатәи Аштатқәа лада 10-нызқьҩык аруааи 4 миллиардк америкатәи адолларқәеи финансттә цхыраарак аҳасаб ала иазыннажьуеит, ас еиԥш ацхыраара аҭыԥ аман 1974–1975 шықәсқәа рзы. 1973 шықәса инаркны 1974 шықәсанӡа, иаҵанакыз аамҭахәҭазы, ахақәиҭтәразы Жәлар рыфронт амчра ҿыцқәа рхархәара ала арратә усқәа хацнаркит. Акыр ацәыӡқәа зауз ладауаа, 1975 шықәсазтәи ааԥынразы Саигон заҵәык ауп аҿагылара аарԥшра ахьрылшаз. Зегьы еилгеит мшаԥымза, 1975 шықәсазы аоперациа «Хо Ши Мин» ашьҭахь. Америкатәи адгылара змамыз Лада Виетнамаа рыр ԥыхха иган. 1976 шықәсазы Виетнам ахәҭақәа рыҩбагьы еидҵан, иагьыҟалоит Виетнамтәи Асоциалисттә Республиканы.<ref>https://usamagazine.ru/vojna-vo-vetname/</ref> == СССР-и Китаии ари аконфликт ралахәра == СССР аганахьала арратәи, аполитикатәи, аекономикатәи цхыраара аҭоуп Ҩадатәи Виетнам, иара аибашьра ахыркәшараҿгьы даара ароль ду нанагӡеит. Абаӷәаза Хаифон ала Асовет Еидгыла аҟнытә Виетконгҟа иааргон абџьари аџьаԥҳани, акәылӡтәы техника, ихьанҭоу абџьар. Консультантцәақәак раҳасаб ала, ари аибашьра иадыԥхьалан аԥышәа змаз асоветтә арратә занааҭдырҩцәа, урҭ виетконгаа аибашьышьа ддырҵон. Китаи, иара убасгьы, ахатәы интерсқәа аман аҟнытә, ҩадаа ирыцхраауан – аалыҵқәа, абџьар, аидарамҩангага амашьынақәа рыла. Абри анаҩсангьы Ҩада Виетнамҟа инашьҭын китаитәи архәҭақәа, урҭ рхыԥхьаӡара 50-нызқьҩык рҟынӡа инаӡон, арҭ архәҭақәа рыруаа амҩақәа еиҭашьақәдыргылон, иара убасгьы аихамҩақәа шьҭарҵон.<ref>https://topwar.ru/13536-sovetskie-voyska-vo-vetname-kakova-byla-ih-zadacha.html</ref> == Виетнамтәи аибашьра ахҟьаԥҟьақәа == Ишьаарҵәыраз Виетнамтәи аибашьра миллионла ауаа рыԥсҭазаарақәа агеит, урҭ реиҳараҩык аҭынчуааԥсыра ракәын. Даара ааха аиуит аекологиа, ихшьаан акыр аҵлақәа. Ҩада акәзар, Америка иаланажьуаз абомбақәа ирыхҟьаны иԥыхха ишьҭаҵан, абнатоурақәа зегьы блын. Аибашьра аан ахархәара аман ахимиатә бџьар, уигьы, ҳәарада, аекологиа анырра ӷәӷәа анаҭеит. Америка архәҭақәа рветеранцәа ари аибашьра ҿаасҭа рыԥсихика ианыԥшит, акыр ачымазара бааԥсқәа идыргәаҟуан, уи зыхҟьоз аибашьра аан ахархәара змаз Agent orange аилазаара иалаз амаҭәашьар диоксин ауп. Америкатәи асолдаҭцәа рыбжьара акыр аҽшьрақәа аҭыԥ рыман, аха аофициалтә дыррақәа рҟны урҭ рыӡбахә рҳәомызт.<ref name="dup7fbd18"/> == Арратә цәгьоурақәа == Виетнамтәи аконфликт аан акыр арратә цәгьоурақәа аҭыԥ рыман. Зегь раԥхьа иргыланы, уи ахимиатә бџьар «Оранж» ҳәа ззырҳәоз, атропикатә бнақәа ықәызгоз адефолиантқәеи агербицидқәеи рхархәара акәын. 72 миллион литра «Оранж» Виетнам аҵакырадгьыл алаҭәара анаҩсгьы, Америка архәҭақәа ахархәара арҭоит 44 миллион литра. татрахлородибензодиоксин амаҭәашьар. Ари амаҭәашьар ауаҩы ицәеижь ианалалалак акыр ачымазаара бааԥсқәа цәырнагоит. Иара убасгьы, абра иазгәаҭатәуп аибашьра аан массала ауаҩшьрақәа аҭыԥ шрымаз Сонгми, Хами, Хиуе. Виетнамтәи аибашьра аан уи аҵакырадгьыл аҟны иртҟәацын 14 миллион тонна артҟәацга. Аибашьра зыхҟьаз ҳәа уҳәозар, раԥхьатәи – адунеи аҟны акоммунисттә идеологиа аламырҵәара ауп, иҩбатәихаз – ҳәарада, аԥара ауп. Акыр акорпорациа дуқәа ари аибашьраҟны аԥара рацәа арҳара рылшеит. Аха аофицилтә мзызқәа ҳәа ирҳәоз адунеитә демократиа алараҵәара аҭахханы иахьыҟаз ауп.<ref>https://disgustingmen.com/history/10-weird-facts-about-vietnam-war/</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра| ]] [[Акатегориа:1950-тәи ашықәсқәа раан аконфликтқәа]] [[Акатегориа:1950-тәи ашықәсқәа раан Виетнам иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:1960-тәи ашықәсқәа раан аконфликтқәа]] [[Акатегориа:1960-тәи ашықәсқәа раан Виетнам иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:1970-тәи ашықәсқәа раан аконфликтқәа]] [[Акатегориа:1970-тәи ашықәсқәа раан Виетнам иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:Индокитаитәи аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Лаостәи атәылауаҩратә еибашьра]] [[Акатегориа:Камбоџа атәылауаҩратә еибашьра]] [[Акатегориа:Виетнам иҟалаз атәылауаҩратә еибашьрақәа]] [[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәаан аконфликтқәа]] [[Акатегориа:Аимпериализм]] [[Акатегориа:Апрокси аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Ареволиуциа шьаҭас измоу атәылауаҩратә еибашьрақәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рыр Виетнамтәи аибашьраҿы]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рмшынтә корпус Виетнамтәи аибашьраҿы]] [[Акатегориа:Австралиа аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Камбоџа аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Лаос аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Зеландиа ҿыц аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Кореиа аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Аладатәи Кореиа аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Таиван аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Таиланд аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Китаитәи Жәлартә Республика аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Филиппин аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа реибашьрақәа]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Виетнам аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Аладатәи Виетнам аибашьрақәа]] ihifzrud1fwtahh2qmyn79ghpiegv8l 0 37733 173872 173541 2026-09-11T09:49:54Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ихьыԥшьым→ихьыԥшым 173872 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Map of USSR with SSR names.svg|мини|1990-1991 шықәсқәа раан зегьы 15 еидгылатә республикақәа СССР иалҵит.]] '''Асовет Еидгыла аилабгара''' ({{lang-ru|распад СССР}}) — асоциалтә, аекономикатә, ауаажәларратә, аполитикатә хырхарҭақәа еидызкылоз, [[1989]]-[[1991]] шықәсқәа рзы [[Асовет Еидгыла]] (АЕ) ҳәынҭқарраҵас аҟазаара аанызкылаз процессын. == Асовет Еидгыла аиҿкаашьа == [[1922]] шықәсазы [[Асовет Еидгыла]] анеиҿкаахаз аамҭазы АЕ иазаанхоит [[Урыстәылатәи аимпериа]] адгьылҵакыра аиҳараки уи аструктуреи. [[Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]]ҿы аиааира згаз атәылак аҳасаб ала, жәларбжьаратәи аиқәшаҳаҭрақәа рыла Асовет Еидгыла азин аиуеит [[Европа|Еворопеи]] [[Азиа|Азиеи]] рҿы адгьыл рацәақәа рхылаԥшреи анапхгара рыҭареи. 1949 шықәсазы АЕ аҩныҵҟа еиҿкаахоит Аекономикатә еицхырааразы Асовет, анаҩс иаларгалоит еицырзеиԥшу авалиута – амааҭ.<ref>Рыжков Н. И. Главный свидетель: дело о развале СССР — {{М.}} 2015</ref> Аетностә гәыԥқәа рхылаԥшразы аԥҟара мҽыӷқәа ралагалареи, амассатә хдырраҿы ажәларқәа реиҩызара алозунг аларҵәареи рыбзоурала иалыршахеит аидгыла асистема ашьақәырӷәӷәара. Убри аан амилаҭтә зҵаара Асовет Еидгыла аҩныҵҟа иӡбоуп ҳәа иԥхьаӡан. 1977 шықәсазы ирыдыркылоит [[Асовет Еидгыла аконституциа]]. Уаҟа ишьақәырӷәӷәан Жәлар рсовет. Аха «[[аиҭашьақәыргылара]]» ҳәа изышьҭоу 1980-тәи ашықәсқәа раан иалагаз аҿагыларақәа раан еиҳа-еиҳа ирацәахо иалагоит АЕ ашьақәгылашьа згәамԥхоз рықәгыларақәа, уи алҵразы ацәажәарақәагьы рацәахоит. Асовет Еидгыла иалаз атәылақәа зегьы ихьыԥшым ҳәынҭқарраны иԥхьаӡан, АЕ аконституциа ишаҳәоз ала, дара ианырҭаху аамҭазы аидгыла алҵразы азин рыман. Убри аан, азакәанԥҵараҿы иазгәаҭаӡамызт уи алҵра шымҩаԥгатәу. 1990 шықәсазы мшаԥымзазы ирыдыркылоит аидгыла иалахәыз ареспубликақәа ралҵра шымҩаԥгатәу азырбо азакәан, аха уи алҵра ицәгьаз процессын. Иазгәаҭан Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа, егьырҭ атәылақәеи дареи аизыҟазаашьақәа рымазарц азы азин. Ус [[Беларус|Белоруссиеи]] [[Украина|Украинеи]] [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара]] аханатә илахәын. Аха иҟаҵәҟьаз аҭагылазаашьа хазын. Асовет Еидгыла иалаз ареспубликақәа рҿы анапхгаратә ҭыԥқәа зырҭоз зегьы Москвантәи ирыхәаԥшны ишьақәдырӷәӷәон.<ref>{{Cite web |url=https://w.histrf.ru/articles/article/show/raspad_sssr_n |title=РАСПА́Д СССР |access-date=2017-06-24 |archive-date=2017-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624090813/http://w.histrf.ru/articles/article/show/raspad_sssr_n |url-status=dead }}</ref> == АЕ аилабгара амзызқәа == [[Афаил:RIAN archive 25981 Academician Sakharov.jpg|мини|[[Андреи Сахаров]] 1989 ашықәс хәажәкырамзазы [[СССР Жәлар Рдепутатцәа Рконгресс]] ахь далхын.]] Иахьатәи аамҭазы аҵыхәтәанынӡа еилкаам Асовет Еидгыла аилабгара зыхҟьаз. Аха уи аганахь ала еиуеиԥшым амзызқәа азгәарҭоит. Уахь иаҵанакуеит иҿио асоциализм аҭыԥан АЕ аҩныҵҟа аҳәынҭқарратә [[Акапитализм|капитализм]] аргылара иахьаҿыз. Иара убас, аҭоурыхҭҵааҩцәа иазгәарҭоит, апартиатә алыхра аҽахьаԥсахыз анырра анаҭеит Асовет Еидгыла аилабгара. Амчра знапаҿы иҟаз апартиатә напхгара амал арҳара хықәкыс ирыман, убри аан, ари аус аҿы ԥырхагак рымаӡамызт, аҳәынҭқарратә ресурсқәа ишырҭахыз рхы иахьадырхәоз.<ref>А.А. Сушенцов. МЕЖДУНАРОДНЫЕ ПОСЛЕДСТВИЯ РАСПАДА СССР: КОНЦЕПТУАЛЬНЫЙ УГОЛ ЗРЕНИЯ. СРАВНИТЕЛЬНАЯ ПОЛИТИКА • 4 (10) / 2012</ref> Егьырҭ амзызқәа иреиуан: адәныҟатәи ахәаахәҭразы амонополиа мап ацәкра, 1987 шықәсазы имҩаԥгаз аекономикатә реформа, аидеологиа ҿыц аларҵәара, оппозициатә процессқәеи амилаҭтә ҵысрақәеи рцәырҵра, ЕА анапхгара рымчқәа аԥсыҽхара. Аидгыла аилабгараҿы анырра азҭаз амзызқәа иреиуоуп, иара убас, Асовет Еидгылаҿы мраҭашәаратәи иҷыдоу амаҵурақәа русура. Иҟоуп агәаанагара, иара апартиатә напхараҿгьы уи амаҵзура ахаҭарнакцәа ралагалара рылшеит ҳәа. Атехникатә аиҵахара, ауаажәларратә еиҟарамра ирызцәырнагоз агәынамӡарақәа, "аихатә ԥарда" ҳәа изышьҭоу асистема, аҳәынҭқарратә цензура – уи зегьы АЕ аилабгараҿы мзызны иԥхьаӡоуп.<ref>''Поляков Ю. А.'' Главное Столетие Истории (рус.) // Россия На Рубеже XXI Века: Сборник научных статей РАН. Институт российской истории. — {{М.}}: Наука, 2000. — С. 184—202.</ref> Академик [[Сахаров, Андреи Дмитри-иԥа|Андреи Сахаров]] иакәзар, 1989 шықәсазы иҭиҵааит, насгьы икьыԥхьит, Аконституциа ҿыц апроект. Уаҟа иара ирыдигалоит Асовет Еидгыла аконфердерациа ахь аиагара аидеа. Аха, уи апроект аконституциатә комиссиа алацәажәара аҿынӡа имнеиӡеит, апроект аҿы иарбаз азакәанԥҵаратә идеиақәа анырра рырҭоит АЕ аҵыхәтәантәи апериод аан асоциалтә-политикатә процессқәа рҿы.<ref>Нефёдов С. А., ''Алексеев В. В.'' Гибель Советского Союза в контексте истории мирового социализма // Общественные науки и современность. № 6, 2002, С. 66-77</ref> [[СССР Иреиҳаӡоу Асовет]] ахантәаҩы [[Хасбулатов, Руслан|Руслан Хасбулатов]] иазгәеиҭон: зегьы реиҳа ишәарҭаз аидгыларатә еиқәшаҳаҭра абжьаҵара аидеиа ахьцәырҵыз ауп. Уи аиқәшаҳаҭра 1922 шықәсазы ирыдыркылоит [[Урыстәыла|Урыстәылеи]], [[Украина|Украинеи]], [[Нхыҵ Кавказ]]и. Анаҩс уи шьаҭас иҟалоит 1924 шықәсазы ирыдыркылаз раԥхьатәи [[Асовет Еидгыла Аконституциа]]. 1936 шықәсазы ирыдыркылоит аҩбатәи Аконституциа, 1977 шықәсазы — ахԥатәи. Аидгыларатә еиқәшаҳаҭра уа иналаӡит, аҭоурыхҭҵааҩцәа рыдагьы уи аӡәгьы игәалашәаӡом уаҳа. Аха, ҿыц уи азҵаара анцәырыргаз, Аконституциа аҭаху-иаҭахыму ҳәа иазхәыцуа иалагеит, иара АЕ ахаҭа аҟазаара изакәантәымушәагьы иҟалоит. Убри ала адезинтеграциатә процессқәа еиҳа-еиҳа рымчқәа ирыцло иалагоит. Усҟан М. Горбачиови иара идгылози 1985 шықәсазы Асовет Еидгыла аҩныҵҟа аекономикатә кризис шыҟамыз азгәарҭон. Уи цәырҵуеит анаҩс, аҽарҭбаауеит «аиҭашьақәыргылара» ҳәа изышьҭаз апериод аан. Ԥхынҷкәынмза 1991 шықәсазы акьыԥхь аҿы ицәырҵуеит М. Горбачиов Асовет Еидгыла апрезидентк иаҳасаб ала аҵыхәтәантәи иинтервиу, уи аҿы иара иазгәеиҭон, сыԥсҭазаараҿы зегь реиҳа ихадаз аус нагӡоуп ҳәа.<ref>{{Cite web |url=https://sovtime.ru/history/raspad-sssr |title=Распад СССР |access-date=2024-01-29 |archive-date=2017-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024171912/http://sovtime.ru/history/raspad-sssr |url-status=dead }}</ref> == АЕ аҩныҵҟа аетностә конфликтқәа == [[Афаил:Mitingas Vingio parke Vilniuje 1988 m. (2).jpg|мини|Вилниус, 1988 ш.]] 1985 шықәсазы [[Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа|Акоммунисттә партиа]] амаӡаныҟәгаҩ хада [[Михаил Горбачиов]]и егьырҭ иара идгылаз апартиа алахәылацәеи, [[аидеологиа]] ҿыц ареформақәа раԥшьгаразы аусурақәа ирылагеит. Уи апроект хьӡысгьы иарҭеит «аиҭашьақәыргылара» ҳәа. Уи иабзоураны ажәлар рполитикатә активра акыр иацлоит, рҽеиҿыркаауеит амассатә қәгыларақәа. Анапхгаратә система ареформа азуразы аԥшьгарақәа атәылаҿы еиҳа акризис дырҭбаауеит. Асовет Еидгыла аилабгара аекономикатәи адәныҟатәи политика алаҟәра ацын. 1989 шықәсазы раԥхьаӡа акәны аофициалла иазгәаҭан Асовет Еидгыла аҿы [[аекономикатә кризис]] алагара. Аҭирҭатә ҭыԥқәа рҟынтәи ибжьаӡуеит ихадоу атауарқәа. Атәыла арегионқәа рҿы ауаа ирыларгалоит атауарқәа раахәаразы аталонқәа. Атәылақәа рыҩныҵҟатәи аусқәа аҽалагаларазы аполитика мап ацәкра иахҟьаны, Мрагыларатәи Европа Асовет Еидгыла иадгылоз арежимқәа рхыԥхьаӡара маҷхоит. Ԥхынҷкәынмза 9, 1990 шықәсазы [[Польша]] амчрахь днеиуеит азанааҭеидгыла «[[Солидарность]]» ԥасатәи аиҳабы [[Валенса, Лех|Лех Валенса]], [[Чехословакиа]] ԥхынҷкәынмза 29, 1989 шықәсазы — адиссидент [[Ҳавел, Вацлав|Вацлав Ҳавел]]. [[Румыниа]] акәзар, мчыла акоммунисттә напхгара наскьаган, атәыла ахада [[Чаушеску, Николае|Николае Чаушеску]] иԥҳәыси иареи ршьуеит атрибунал азыӡба ала. Асоветтә политика ахыԥша Европа зынӡа илаҟәит. Асовет Еидгыла аилабгара аамҭазы аидгыла аҩныҵҟа амилаҭтә конфликтқәагьы ирылагоит. Ус раԥхьатәи аибарххара цәырҵуеит [[Иакутиа]], хәажәкырамза 1986 шықәсазы [[Иакутск]] ақалақь аҿы аурыс ҿари, [[Иакутсктәи аҳәынҭқарратә университет]] иҭаз астудентцәеи аидысларақәа ирылагоит. Уи анаҩс, акоммунисттә партиа амаӡаныҟәгарҭа «Иакутск аҿар рыбжьара анегативтә ҟазшьа змоу ацәырҵрақәа раарԥшра» ҳәа ақәҵара рыдыркылоит. Уи ашьҭахь, [[Ҟазахсҭан]]гьы уи еиԥшыз аиҿагыларақәа ирылагоит, ус, 16 ԥхынҷкәынмза 1986 шықәсазы Ҟазахсҭан ареспублика ахада [[Кунаев, Динмухамед|Динмухамед Кунаев]] тәанчаҩра дахьырышьҭыз азы, [[Алма-Ата]] ақәшаҳаҭымхаратә акциа мҩаԥыргоит. Уи ихаҭыԥан далархуеит [[Колби, Геннади|Геннади Колби]]. Адемонстрациа арратә мчқәа рыла иааныркылоит. Урҭ ахҭысқәа аҭоурых аҿы «Желтоксан» ҳәа иаанхоит. Нас, ԥхынҷкәынмзазы иҟалаз ахҭысқәа [[атоталитартә система]] аилабгаразы иалагаз апроцессқәеи, Ҟазахсҭан ахьыԥшымра азҵаара ашьҭыхреи ирыдырҳәалон. Урҭ ахҭысқәа ирылахәыз ауаа зегьы ареабилитациа рызун, аидысларақәа раан ааха зауз зегьы асоциалтә цхыраара рыҭан. Ԥхынгәымза 1987 шықәсазы [[Ҟрымтәи аҭаҭарцәа]] ргәынамӡарақәа еиҳа-еиҳа ирыцлоит, аиҿкаарақәа аԥҵара ирылагоит. Ԥхынгәы 1987 шықәсазы [[Москва]] имҩаԥысуеит [[Ҟрымтәи автономтә республика|Ҟрым автономиа]] арханҳәразы ҟрымтәи аҭаҭарцәа рманифестациақәа. Ԥхынгәымза 15–16, 1989 шықәсазы [[Аҟәа]] аԥсуааи ақырҭцәеи рыбжьара даҽа еидысларак ҟалоит. Аха зегь реиҳа иҵарыз, 1988 шықәсазы [[Ҟарабах]] иалагаз аконфликт акәын. Фергантәи аԥшаҳәаҿы еиуеиԥшым ажәларқәа ахьынхогьы аилаҩынтра иалагоит, лаҵарамза анҵәамҭазы, 1989 шықәсазы [[Узбеқьисҭан]] Фергантәи аҳаблаҿы аузбекцәеи аҭырқәцәеи реизыҟазаашьақәа цәгьахоит, уаҟа ирылагоит анырҵәарақәеи ақәхрақәеи. Урҭ ахҭысқәа «Фергантәи ақәхрақәа" ҳәа аҭоурых аҿы иаанхоит. Аконфликт иахҟьаны уаҟа инхоз аҭырқәцәа массала рыҩнқәа ааныжьны иқәҵуеит.<ref>Ферганская долина: этничность, этнические процессы, этнические конфликты / Редакторы: Сергей Абашин, Валентин Бушков. — М.: Наука, 2004. — 224 с.</ref> [[Кырӷызсҭан|Киргизиагьы]] ус еиԥш иҟаз аиҿагыларақәа ирылагоит. Уаҟа аетностә конфликт цәырҵуеит акиргизцәеи аузбекцәеи рыбжьара.<ref>''Шарафулин М. М.'' Межнациональные конфликты: причины, типология, пути решения.</ref> 1930—1940 шықәсқәа раан адепортациа ззыруз ажәларқәа ареабилитациа рызура ианалага аибарххарақәа еиҳа рымҽхак дырҭбаауеит. Ус Крым аурысцәеи аҭаҭарцәеи рыбжьара аконфликт аҽарӷәӷәоит. Аҩадатәи Уаԥстәыла Пригородныи араион аҿы —ауаԥсцәеи аингәышцәеи еиҿагылоит. Акризис аҽарҭбаацыԥхьаӡа адемократцәа рхада Борис Ельцын еиҳа-еиҳа дырдыруа, иаҳаҭыргьы шьҭыҵуа иалагоит. Џьоукы-џьоукы аҭоурхыҭҵааҩцәа иазгәарҭоит, Асовет Еидгыла анапхгара «аиҭашьақәыргылара» аамҭазы ишацхраауаз аилабгаразы имҩаԥысуаз апроцессқәа. == 1991 шықәсазы имҩаԥысуаз ахҭысқәа == Жәабранмза 7, 1990 шықәсазы, Акоммунисттә партиа ацентртә Комитет амчразы амонополиа ԥсыҽхеит ҳәа алаҳәара ҟанаҵоит. Мчыбжьқәак аҩныҵҟа имҩаԥысуеит раԥхьатәи аиндаҭларатә алхрақәа. Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа жәлар реизарақәа рҿы аҭыԥқәа реиҳарак алибералцәеи амилаҭеилыхыҩцәеи иргоит. Урҭ Асовет аиҳабыра адгылара рырҭон. Дара рхаҭақәа Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа рҿы ареволиуциақәа рымҩаԥгара аидеиа аладырҵәон. Ус иҟан [[Прибалтика]]. 1989—1991-тәи ашықәсқәа рзы имҩаԥысуеит убри еиԥш ахҭысқәа «асуверенитетқәа рпарад» ҳәа аҭоурых ианылаз. Уи иаанагоз Аидгыла иалаз атәылақәа зегьы рхатә хьыԥшымра ашьақәыргыларазы Асовет Еидгыла ралҵра акәын. Азакәан аганахь ала АЕ аҟынтәи алҵразы ирыдыркылаз ақәҵарақәа рыла, ареспубликақәа рхатә закәанқәа еиҳа аԥыжәара рыман. Дара рхатә економика рнапаҿы аагарагьы иалагоит, Асовет Еидгыла ашәахтәқәа ралаҵарагьы мап ацәыркуеит. Арҭ аконфликтқәа ирыхҟьаны аекономикатә еимадара ыӡуеит, асоциалтә ҭагылазаашьагьы еиҳа еицәахоит. Раԥхьаӡа ахьыԥшымразы ақәҵара аднакылоит 1990 шықәсазы [[Нахичевантәи ареспублика]], анаҩс [[Литва]], [[Қырҭтәыла]], [[Естониа]], [[Латвиа]], [[Молдавиа]], [[Ермантәыла]]. Нанҳәамза 1991 шықәсанӡа егьырҭ иаанхаз Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа зегьы аидгыла иалҵуеит.<ref>«Радикальное сокращение стратегических вооружений — выбор сделан», observer.materik.ru</ref> Хәажәкырамза 1991 шықәсазы имҩаԥысуеит ареферендум, уи азҵаара хада – Асовет Еидгыла еиқәырхатәу еиқәырхатәыму, ииагатәу уи афедерациа аформат ашҟа ҳәа. Уи иақәшаҳаҭхеит 77% ауааԥсыра. [[Ареферендум]] иалахәӡамызт [[Литва]], [[Естониа]], [[Латвиа]], [[Қырҭтәыла]], [[Молдавиа]], [[Ермантәыла]]. Арефенрендум ашьҭахь ргәы иҭан Ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа рхеидкыла аиҿкаара. 1991 шықәсазы Асовет Еидгыла анапхгара иалахәыз гәыԥҩык атәыла азеиԥшра аиқәырхара рҽазыркуеит, урҭ ахҭысқәа «[[нанҳәамзатәи апутч]]» ҳәа зегьы еицырдыруеит. Аконсервативтә ҟазшьа змаз аиҳабыраҿы иаԥшьаргоит аҷыдалкаатә ҭагылазаашьа ҷыда алагалара, иҷыдоу акомитетгьы аԥырҵоит.<ref>{{Cite web |title=Распад СССР |url=https://www.consultant.ru/law/podborki/raspad_sssr/ |url-status=live |access-date=2026-09-06 |website=Консультант Плюс}}</ref> Дара усҟан Асовет Еидгыла президентс иамаз Горбачиов изинмчра Геннади Ианаев инапы ианырҵеит, Асовет Еидгыла аилабгара ааныркылар рҭаххеит. Нанҳәамза 19, 1991 шықәсазы Москвеи агьырҭ арегионқәеи арратә техника аларгалоит, аха уи иаҿагылоит апрезиденти атәыла Еиҳаӡоу Асовети. Нанҳәамза 19–21 амассатә митингқәа мҩаԥысуеит [[Москва|Москвеи]] [[Санкт-Петербург|Ленингради]]. [[Елцин, Борис Николаи-иԥа|Ельцин]] иқәгылараҿы ааԥхьара ҟаиҵоит апутч ҟазҵаз ирыдымгыларц азы. Москва апрезидент ирезиденциаҿы ааигәара зқьҩыла ауааԥсыра еизоит, урҭ ар абџьар рхы иадмырхәарц азы ирыҳәоит. Хымш рышьҭахь апутч еиҿызкааз рҽааныркылоит, абахҭагьы иҭаркуеит, убри алагьы Ельцин даиааиуеит.<ref>{{Cite web |title=Распад СССР. «Путч» |url=https://bibliotekar.ru/boris-eltsin/3.htm |access-date=2026-09-06 |website=bibliotekar.ru}}</ref> Ари аҵахара ашьҭахь Горбачиов имчқәа ицәыӡуа далагоит. Нанҳәамза анҵәамҭа нахыс, аполитикатәи аҳәынҭқарратәи еилазаарақәа реилабгара иалагоит, Горбачиов Акоммунисттә партиа амаӡаныҟәгаҩ хада иҭыԥ аанижьуеит, Асоветтә министрцәа реилазаарагьы аушьҭын<ref>{{Cite web |title=Кто поставил Горбачева? – Глава 3: Последний год «эпохи застоя»: Две смерти |url=https://www.e-reading.club/chapter.php/1025297/12/aleksandr-ostrovskiy-kto-postavil-gorbacheva.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326025404/https://www.e-reading.club/chapter.php/1025297/12/aleksandr-ostrovskiy-kto-postavil-gorbacheva.html |archive-date=2024-03-26 |website=e-reading.club e-reading.club}}</ref>. == Асовет Еидгыла аилыбгара алҵшәақәа == Асовет Еидгыла анеилабга ашьҭахь Ельцини иара идгылази аиҭакрақәа ирылагоит. Раԥхьатәи ашьаҿақәа иреиуан: аекономикаҿы – ахәқәа алиберализациа рызура, аполитикаҿы – администрациақәа рхадацәа ралагалара. АЕ аилабгара апроцесс ианалагоз аамҭазы, еиуеиԥшым ажәларқәа рыбжьара аконфликтқәа ирылагахьан. Асовет Еидгыла анеилабга, урҭ реиҿагыларақәа аибашьрахь ииасуеит. Ус иҟалоит [[Ҟарабах]], [[Аԥсны]], [[Аахыҵ Уаԥстәыла]], [[Таџьықьсҭан]], [[Чечентәыла]], [[Приднестровие]]. Асовет Еидгылаҿы иҟаз амааҭ азона хырбган. 1989 шықәса рнахыс АЕ аилабгаразы акризис ианалага, еиуеиԥшым ареспубликақәа рҿы амилаҭтә ԥара алагаларазы аусқәа хацдыркуеит. Иҳаракыз аԥаракаҳара иахҟьаны, 1993 шықәсазы асоветтә ԥара ацынхәрас урыстәылатәи амааҭ аларгалоит. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла аилабгара}} [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара| ]] [[Акатегориа:1991 шықәсазы адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа]] [[Акатегориа:1991 шықәсазы аполитика]] [[Акатегориа:1991 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:1991 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Урыстәыла иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:1989 шықәсазы ареволиуциақәа рыхҟьаԥҟьа]] [[Акатегориа:Арежимқәа реилаҳара]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых аамҭақәа рыла]] [[Акатегориа:Борис Елцин]] [[Акатегориа:Михаил Горбачов]] [[Акатегориа:III-тәи азқьышықәса аиҭасымҭа]] [[Акатегориа:Аимпериақәа реилабгарақеа]] 21sc6kpb7k7ecb1zw1spnwmm2cqhp8n 0 37734 173870 173331 2026-09-11T09:49:48Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: латиница→кириллица ×1 173870 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ауаҩы |ахьӡ=Анна Степан-иԥҳа Политковскаиа }} '''Анна Степан-иԥҳа Политковскаиа''' ({{lang-ru|Анна Степановна Политковская}}; {{date|30|8|1958}}, [[Ниу-Иорк]] – {{date|7|11|2006}}, [[Москва]]) — [[Урыстәыла]]тәи ажурналист, азинхьчаҩ. Нхыҵ Кавказ ирацәаны аус лухьан. Дыршьит 2006 шықәсазы. 2019 шықәсанӡа Анна Политковскаиа лҭархара иадҳәалаз аус аарԥшымызт, ацәгьаура ҟазҵаз ҳәа ирыԥхьаӡоз 2014 шықәсазы рус шырыӡбазгьы.<ref name="biografia">{{Cite web |title=БИОГРАФИЯ АННЫ ПОЛИТКОВСКОЙ |url=https://politkovskaya.novayagazeta.ru/bio.shtml |access-date=2026-09-06 |website=novayagazeta.ru |language=ru}}</ref> == Анысмҩа == Анна Политковскаиа диит {{date|30|8|1958}} шықәсазы Ниу-Иорк ақалақь, хылҵшьҭрала иукраинатәыз асоветтә ҭаацәараҿы. (Даҽа хыҵхырҭақәак рыла, Анна Политковскаиа диит [[Украина]], [[Черниговтәи аобласт]] аҿы.) Анна Политковскаиа лыжәлаҵәҟьа Мазепа ауп. 1980 шықәсазы далгеит [[Ломоносов ихьӡ зху Москватәи аҳәынҭқарратә университет]] ажурналистика афакультет. 1982–1993 шықәсқәа рзы аус луан агазеҭқәа «[[Известиа]]», «[[Воздушныи транспорт]]», арҿиаратә еилазаара «[[Ескарт]]», аҭыжьырҭа «Паритет», агазеҭ «Мегаполис-Експресс» ахҳәааҟаҵаҩыс.<ref>{{Cite web |title=Краткая биография автора |url=https://knigogid.ru/authors/5752-anna-politkovskaya |access-date=2026-09-06 |website=Книгогит }}</ref> 1994–1999 шықәсқәа рзы Анна Политковскаиа – «[[Обшьаиа газета]]» аҭагылазаашьа ҷыдақәа рыҟәша аредакторс дыҟан. [[1999]] шықәса ииун мза инаркны Политковскаиа журналистк лаҳасабала акырынтә дцахьан [[Даӷьсҭан аибашьра]] ахьцоз аҭыԥқәа рахь, дырҭаахьан ахҵәацәа рлагерқәа, анаҩс [[Ингәыштәыла]], [[Чечентәыла]]. Лус хада инаҷыданы, Анна Политковскаиа убасгьы лнапы рылакын азинхьчаратә усқәа: аӡбарҭаҿы иҭахаз аруаа ранацәа дрыцхраауан, Чечентәыла иҟаз афедералтә архәҭақәа еидҵоу ргәыԥ акомандаҟаҵареи Атәылахьчара аминистрреи рҟны акоррупциа аҭҵаарақәа мҩаԥылгон. 1999 шықәса, декабр мзазы Анна Политковскаиа еиҿылкааит [[Грозни]]тәи абыргцәа рыҩнаҿы инхоз ԥшьынҩажәи жәҩык ревакуациа, лара лыбзоурала урҭ зегьы Урыстәыла инырхан. Аха аԥхын 2000 шықәсазы, абыргцәа ҩажәи ҩыџьаҩык Грозниҟа ирхынҳәын, «адунеи зегь иадырбарц Грозни аԥсҭазаара шышьақәгылаз». Ауаа ирымамызт аӡы, ахәшәқәа, афатә, амаҭәа. 2000 шықәса август мзазы Анна Политковскаиа лаԥшьгарала «Новаиа газета» имҩаԥнагеит агәыҳалалратә акциа «Грозни. Абыргцәа рыҩны» – еизган хә-нызқьи хәышә тонна аидареи хә-нызқь доллари.<ref>{{Cite web |title=Анна Политковская - биография |url=https://24smi.org/celebrity/3290-anna-politkovskaia.html |access-date=2026-09-06 |website=24smi}}</ref> [[2002]] шықәса, абҵарамзазы Анна Политковскаиа далахәын [[Москва]] Атеатралтә центр [[Дубровка]] иақәлаз «Риад ус-Салихин» абригада аҟынтәи ачечен еибашьцәа рыбжьацәажәара. Атеррористцәа зацәажәарц ирҭахыз ауаа рхыԥхьаӡараҿы лара лыхьӡгьы ҳәан. Абҵарамза 25, 2002 шықәсазы Политковскаиа днеит шасыс иргаз рхақәиҭтәразы еиҿкааз аштаб ахь, аибашьцәа ҭелла драцәажәеит, анаҩс адоктор [[Рошал, Леонид|Леонид Рошал]]и лареи Атеатралтә центр ахыбрахь иҩналеит, атеррористцәа иаанкылан ирымаз аӡыржәтә рызналгеит. 2001 шықәса, жәабранмзазы [[Афедералтә шәарҭадаратә маҵзура]] аусзуҩцәа Политковскаиа ахара лыдырҵеит акомандаҟаҵаҩ [[Басаев, Шамиль|Шамиль Басаев]] ицхраараз ашпионаж мҩаԥылгон ҳәа, хымш фатәыда, ӡырыжәтәда дҭакны дрыман. 2001 шықәса, цәыббрамзазы Анна Политковскаиа «[[Новая газета]]» аҿы илкьыԥхьит астатиа «Ибжьаӡуа ауаа», уаҟа еиҭалҳәоит [[Чечентәыла]] [[Ханты-Мансииск]]тәи ОМОН 2001 шықәса алагамҭазы идырбаандаҩыз, анаҩс хабарда ибжьаӡыз ачечен [[Мурдалов, Зелимхан|Зелимхан Мурдалов]] илахьынҵа атәы. Уи ашьҭахь лара лелектронтә почтахь аара иалагеит ақәмақарра зныԥшуаз ашәҟәқәа, Ханты-Мансиисктәи ОМОН аусзуҩы [[Лапин, Сергеи|Сергеи Лапин]] иҟынтәи. Иара хаҭала Мурдалов даанкыланы иҿахәы иҿызхуаз иакәын. Лапин ахарадҵаидрыԥхьаӡалеит «ӷәӷәалаапҟареиимаҵуратәнапынҵақәархыҳәҳәареи» рзы астатиа ала, аха ԥыҭрак ашьҭахь урҭ зегьы ихыхын.<ref>{{Cite web |title=Анна Политковская. Биография |url=https://regnum.ru/news/717889 |access-date=2026-09-06 |website=Регнум}}</ref> Иазгәаҭатәуп Анна Политковскаиа лҿы еихаркырц азы аҽазышәарақәа шыҟарҵахьаз уаанӡагьы. Цәыббрамза 1, 2004 шықәса, [[Беслан (ақалақь)|Беслан]] ауаа шасыс ианыргаз раԥхьатәи амш, Политковскаиа [[Нхыҵ Уаԥстәыла]]ҟа иԥыруаз аҳаирплан дҭан, уаҟа илжәыз ачаи ашьҭахь лгәабзиара аҭагылазаашьа уадаҩхеит. Ас еиԥш аинцидент ажурналист лколлегацәа, иара убас Беслан, ауааԥсыра ахәшьара арҭеит заа иӡбаны лыԥсҭазаара ашәарҭа аҭаргылара иазкын ҳәа. Бесланҟа лара лцара хықәкыс иаман, ачечен жәлар рыҩныҵҟа илықәыз аҳаҭыр лхы иархәаны, Аслан Масхадови, Ахмед Закаеви, ашкол №1 аанызкылаз атеррористцәеи реицәажәара аиҿкаара. Аҳаирплан аҟынтәи Политковскаиа лхы лзымдыруа днаган Ростовтәи аобласттә хәышәтәырҭахь. Ари, ихьыԥшым ажурналистка лҭархаразы раԥхьатәи ҽазышәаран. Анна Политковскаиа «аурыс жәлари урыстәылатәи аҳәынҭқарреи раӷацәа» рсиа дахыԥхьаӡалан, уи аҩыза асиа шыҟаз аҳәамҭа ҟаиҵеит ЛДПР аҟынтәи адепутат [[Курианович, Николаи|Николаи Курианович]] 2006 шықәса, хәажәкырамзазы.<ref name="biografia" /> == А. Политковскаиа лҭархара == Абҵарамза 7, 2006 шықәсазы Анна Политковскаиа дҭахоит Москва, дахьынхоз аҩны аҵаларҭаҿы, ацәгьауаҩы инапала. А. Политковскаиа «Новаиа газета» аҿы аҵыхәтәантәи лкьыԥхьымҭа «Карательныи сговор» - азкын афедералтә мчқәа ирыдгылан еибашьуаз ачечен отриадқәа реилазаареи русуреи. «Новаиа газета» анаҩстәи аҭыжьымҭаҿы ианыларан иҟан лыстатиа [[Чечентәыла]] ауаа рыргәаҟра иазкыз. Аматериал аҿы иарбан Чечентәыла аԥыза-министр [[Кадыров, Рамзан|Рамзан Кадыров]] ауаа рӷьычра далахәын ҳәа.<ref>{{Cite web |title=Убита журналист Анна Политковская |url=https://www.gazeta.ru/2006/10/07/last219131.shtml |access-date=2006-10-07 |website=Газета.ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20210619073645/https://www.gazeta.ru/2006/10/07/last219131.shtml |archive-date=2021-06-19}}</ref> Анна Политковскаиа аҵыхәтәантәи линтервиу илҭеит «Кавказски узел» ахатәы корреспондент, лҭахара сааҭки бжаки шагыз. Уи хьӡыс иаман «Кадыров Чечентәыла ахадас дҟамлароуп» ҳәа. Абҵарамза 15, 2008 шықәса инаркны жәабранмза 19, 2009 шықәсанӡа ицоз раԥхьатәи аӡбаратә процесс аҟны аӡбаҩцәа ариашаратә вердикт алыркааит, аха авердикт ԥсахын, аус ҿыц ахәаԥшрахь идәықәҵан. Аҩбатәи апроцесс иалагеит ԥхынгәымза 2013 шықәсазы, 2012 шықәса абҵарамзазы, ԥасатәи амилициа аусзуҩы, ауаҩшьра алахәразы зҿы зқәыԥҽыз Дмитри Павлиученков 11 шықәса аниқәырҵа ашьҭахь.<ref>{{Cite web |title=Убита Анна Политковская |url=https://lenta.ru/news/2006/10/07/kill/ |access-date=2026-09-06 |website=lenta.ru}}</ref> Лаҵарамза 20, 2014 шықәсазы аӡбаҩцәа рколлегиа Анна Политковскаиа лҭархаразы зус рыӡбоз рыхәҩыкгьы ахара рыдуп ҳәа азырыԥхьаӡеит. Дара ишырхароу ала рҿы рықәшаҳаҭымхеит. Рашәарамза 9, 2014 шықәсазы Москватәи ақалақьтә усӡбарҭа Анна Политковскаиа лышьра аус ала азыӡба аднакылеит. Зус рыӡбоз Лом-Али Гаитукаеви Рустам Мухамедови рыԥсы ҭанаҵы аҭакра рықәҵан. Аишьцәа Ибрагими Џьабраили Махмудоваа жәаҩа, жәиԥшь шықәса аҭакра рықәҵан, Хаџьикурбанов иакәзар, ҩажәа шықәса иџьбароу арежим ала аколониахь дышьҭын. 2014–2015 шықәсқәа ирҭагӡаны ауаҩшьрзы аусҭҵаара шамахамзар имҩаԥыргомызт, Урыстәыла Иреиҳаӡоу аӡбарҭаҿы акәзар, зус ӡбаз рапеллиациазы аилатәарақәа цон. 2015 шықәса, хәажәкырамзазы азинхьчаратә усбарҭақәа рҟны ахыҵхырҭақәа иаарыцҳаит аусҭҵаара иофициалтәым арбагақәа, урҭ ирықәыршәаны, [[Немцов, Борис|Борис Немцови]] ажурналистка Анна Политковскаиеи рҭахашьа аҭагылазаашьақәа ахьеиԥшу рацәоуп.<ref>{{Cite web |title=Журналист променял жизнь на профессию |url=https://www.kommersant.ru/doc/711307 |access-date=2026-09-06 |website=Газета «Коммерсантъ»}}</ref> 2014 шықәса, абҵарамзазы ажурналистка А. Политковскаиа лышьра еиҿызкааз рышьақәыргылараз адҵа ҟарҵеит, Москва аредакциа «Новаиа газета» ахыбра аҿаԥхьа имҩаԥгаз агәаларшәаратә церемониа иалахәыз. 2015 шықәсазы иҭахаз ажурналистка лколлегацәеи илзааигәази агәынамӡара аадырԥшит аусҭҵаара амҩаԥысшьазы. «Новаиа газета» ажурналистцәа агәрагара аадырԥшит, Анна Политковскаиа лышьра еиҿызкааз рыԥшаара шалшо азы. Азинхьчаҩцәа Олег Орлови Валери Боршьиови аҳәамҭа ҟарҵеит, Урыстәыла амчрақәа, абар жәышықәса Анна Политковскаиа лышьра еиҿызкааз рыԥшаара шырҭахым аадырԥшуеит ҳәа. «Амчратә усбарҭақәа рхаҭарнакцәа рыцәгьаурақәа ирызкыз аҵыхәтәантәи лкьыԥхьымҭақәа ҳасаб рзуны, Политковскаиа лышьра еиҿызкааз Чечентәылатәзар алшоит ҳәа агәаанагара роуит. Аха аусҭҵаарақәа рымҩаԥгараан Чечентәылаҟа уназгоз арахәыцқәа ԥыҵәҵәан. Ацәгьаура еиҿызкаазгьы деилкаамхеит», – ҳәа ациҵоит Олег Орлов. 2019 шықәсанӡа А. Политковскаиа лышьра иадҳәалоу ауаа аарԥшымкәа иаанхоит. Ауаҩшьра ҟазҵаз рус анырыӡба инаркны, ацәгьаура еиҿызкааз ишьақәыргыларазы аусҭҵаара шьаҿакгьы ԥхьаҟа имцеит.<ref name="kavkaz-uzel">{{Cite web |title=Политковская Анна Степановна |url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/103964/ |access-date=2026-09-06 |website=[[Кавказский Узел]]}}</ref> == ПАСЕ == 2007 шықәса ажьырныҳәамза 25 рзы [[Страсбург]] имҩаԥысуаз ПАСЕ асессиаҿы иазыӡырҩын британиатәи адепутат Ендриу Макинтош иажәахә «Ажурналистцәа ргәаанагара аарԥшра рыԥсҭазаареи рхақәиҭреи ашәарҭара иҭанаргылоит». Ажәахә аҿы иҳәан ПАСЕ агәҭынчымра шаанарԥшуа «Европа ажурналистцәа рыԥсҭазаареи ражәа ахақәиҭреи иахьақәмақаруа» 2006 шықәсазы, иара убас ианармза 2007 шықәсазы, убри аан хазы иргәаладыршәеит [[Ҭырқәтәыла]]н аерман журналист Грант Динк ишьреи Анна Политковскаиа лышьреи. Ажәалагала ҟаҵан арезолиуциа апроект аҿы иарбазарц апункт, уи аҟны ПАСЕ урыстәылатәи апарламентари рахь ааԥхьара ҟанаҵеит «Анна Политковскаиа лышьразы ихьыԥшым апарламенттә ҭҵаарақәа мҩаԥгазарц».<ref>{{Cite web |title=ПАСЕ намерена потребовать от России парламентского расследования убийства Политковской |url=https://www.newsru.com/world/24jan2007/pase_politkowskaya.html |access-date=2026-09-06 |website=newsru.com}}</ref> == Ахәшьарақәа == Анемец газеҭ Die Welt агәаанагарала, Политковскаиа «агәра улыргон акьыԥхь ажәа амчра ду шамоу». Арегионалтә еиҿкаара «Амилаҭтә еиқәырхара чечентәи аилак»: Нхыҵ Кавказ иаанхеит ирацәаҩны Анна Политковскаиа гәыкала илзыҟоу ауаа, лыԥсра зхатә хьаа еиԥш издызкылаз. Лара лыбзоурала ирацәаҩын згәы зҟажоз. Лара лыбзоурала анацәа, аеҳәшьцәа ргәырҩа атәы заҳаз маҷҩым. Анна Политковскаиа лыхьӡ ажурналисттә гәымшәареи аиашареи иадыркылоит. Москватәи Хьельсинктәи агәыԥ анапхгаҩы Лиудмила Алексеева лгәаанагарала, Политковскаиа даҿагылан азиндара, ақәымчра, амц. Лара ишьақәлырӷәӷәеит аӡәы ихалагьы аибашьра адәаҿы илшо шырацәоу. Иасен Засурски, МГУ ажурналистика афакультет адекан, Анна Политковскаиа рҵаҩыс илымаз, аҳәамҭа ҟалҵеит: «Лара лыԥсра – ааха ӷәӷәоуп ҳжурналистиказы, избанзар лара ҳжурналистика аламыс дахаҭарнакын. Сгәы иаанагоит, Анна Политковскаиа ҳара ҳгәалашәараҿы даанхоит зыламыс цқьоу, акоррупциеи ауаҩы изинқәа реилагареи ирҿагылаз аӡәы лакәны».<ref>{{Cite web |title=АННА СТЕПАНОВНА ПОЛИТКОВСКАЯ – Letters |url=https://politkovskaya.novayagazeta.ru/letters/letters-001.shtml |access-date=2026-09-06 |website=novayagazeta.ru}}</ref> == Ашәҟәқәа, афильмқәа, арепортажқәа == Анна Политковскаиа дравторуп Чечентәылеи Урыстәылеи аҭагылазаашьақәа ирызку адокументал-публицистикатә шәҟәқәа жәпакы. Урҭ рахьтә ирацәоуп аҳәаанырцәтәи абызшәақәа рахь еиҭагоу. Убарҭ рхыԥхьаӡараҿы: «Путешествие в ад. Чеченски дневник», «Втораиа чеченскаиа», «Путинскаиа Россиа» уҳәа убас егьырҭгьы. Ирацәоуп Анна Политковскаиа илызку адокументалтә фильмқәеи арепортажқәеи: Анна Политковскаиа. Убить журналиста. Адокументалтә фильм РенТВ Совершенно секретно: Политковскаиа. Совершенно секретно: Муратов Политковскаиа лзы.<ref name="kavkaz-uzel" /> == Аҳамҭақәа == Анна Политковскаиа – дырлауреатуп урыстәылатәи жәларбжьаратәи ажурналисттә премиақәа. Чечентәылантәи арепортажқәа рсериазы 2000 шықәса, ианар мзазы лара иланашьан апремиа «Золотое перо России». Анна Политковскаиа иланашьан егьырҭ апремиақәагьы: Адиплом «Золотои гонг-2000» Чечентәылантәи аматериалқәа рсериазы. Урыстәыла ажурналистцәа Реидгыла апремиа «Добрый поступок – доброе сердце». [[Урыстәыла ажурналистцәа Реидгыла апремиа]], акоррупциа иаҿагыланы ақәԥара иазку аматериалқәа рзы: [[Вальтер Гамниус ипреми]]а (Берлин) – «Аграждантә фырхаҵаразы», [[ОБСЕ]] есышықәсатәи апремиа «Ажурналистикеи адемократиеи рзы» – «Чечентәыла ауаҩы изинқәа рҭагылазаашьазы апубликациақәа рзы». == Аҭаацәара == Анна Политковскаиа дҭаацәаран 1978 инаркны 2000 шықәсанӡа. Лара лыԥшәма – атележурналист Александр Политковски. Анна илҭынхеит ҩыџьа ахәыҷқәа: лыҷкәын Илиа, лыԥҳа Вера.<ref name="biografia" /> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Нанҳәамза 30 рзы ииз]] [[Акатегориа:1958 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Абҵарамза 7 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:2006 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи ажурналистцәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз Урыстәылатәи ажурналистцәа]] [[Акатегориа:Мазепаа]] [[Акатегориа:Москватәи аҳәынҭқарратә университет аушьҭымҭацәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла ишьыз ауаа]] [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло Урыстәылатәи активистцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи адиссидентцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи апацифистцәа]] [[Акатегориа:Украинатәи ахылҵшьҭра змоу аурысцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи активистцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аибашьра акорреспондентцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа]] [[Акатегориа:Новая газета]] pvjzvn2l6f42atw60yxslngv71gvt2t 0 37735 173869 172465 2026-09-11T09:49:43Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: одинаковые сноски объединены ×1 173869 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ауаҩы |ахьӡ=Андреи Дмитри-иԥа Сахаров |аби ани=Дмитри Сахаров<br />Екатерина Сахарова }} [[Афаил:RIAN_archive_25981_Academician_Sakharov.jpg|мини|Андреи Дмитри-иԥа Сахаров]] '''Андреи Дмитри-иԥа Сахаров''' ({{lang-ru|Андре́й Дми́триевич Са́харов}}; {{date|21|5|1921}}, [[Москва]] – {{date|14|12|1989}}, Москва) – [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|асовет]] еицырдыруа [[афизик]], [[аҵарауаҩ]], [[академик]], [[аӡритә бомба]] аԥҵаҩы. А. Сахаров уаажәларратә усзуҩын, зинхьчаҩын, [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] жәлар рдепутатс дыҟан. Сахаров – 1975 шықәсазы Адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа ианашьан.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/3538396 |title=СА́ХАРОВ |access-date=2024-01-29 |archive-date=2023-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103211846/https://bigenc.ru/domestic_history/text/3538396 |url-status=dead }}</ref> == Абиографиа == === Ихәыҷреи иқәыԥшреи === Андреи Дмитри-иԥа Сахаров диит лаҵарамза 21, 1921 шықәсазы Москва. Иара иаб, Дмитри Сахаров, [[афизика]] амаҭәар арҵаҩыс дыҟан, иара дравторуп акыр арҵага шәҟәқәеи аҭҵаарадырратә усумҭақәеи. Иан, Екатерина Сахарова, аҩныԥҳәысын, аха лышьҭра даара еицырдыруаз шьҭран. Сахаров аҩнытә ҵара ауп иоуз, ашкол ахь данца акәзар, иаразнак абыжьбатәи акласс ахь дрыдыркылеит. 1938 шықәсазы иара [[Москватәи аҳәынҭқарратә университет]] (МГУ) афизика афакультет дҭалоит. Аибашьра ианалага, Арратә академиахь дцараны дыҟан, аха игәамбзиара иԥырхагахеит, убри аҟынтә иара ибзиаӡаны ҳәа [[1942]] шықәсазы ауниверситет далгоит.<ref name="dupc8bb87">https://diaryrh.ru/istoricheskij-portret/saharov-andrej-dmitrievich</ref> 1942 шықәсазы Сахаров аус иуан [[Улиановсктәи арратә зауад]] аҟны, 1944-тәи ашықәс анҵәамҭазы дҭалоит П.И. Лебедев ихьӡ зху [[СССР Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа]] афизикатә институт латәарадатәи аспирантура аҟәша (ФИАН), 1945 шықәса алагамҭазы латәаралатәи аҟәшахьы диасуеит. 1948 шықәсазы Сахаров аҭҵаарадырратә гәыԥ далаҵан, Игор Тамм напхгаҩыс дызмаз. Ари агәыԥ анапы злакыз [[атермоатомгәыцәтә бџьар]] апроблемақәа роуп. Сахаров иакәын [[абомба]] аԥҵаҩыс иҟаз (иара иоуп аӡритә бомба аԥҵаҩысгьы иԥхьаӡоу), 1953, 1955, 1961-тәи ашықәсқәа рзы иԥыржәаз. Иара убри аамҭазы аҵарауаҩ аус адиулоит [[атермоатомгәыцәтә синтез]] апроблема. 1950-тәи ашықәсқәа ралагамҭаз Андреи Сахаров еиликауеит атермоатомгәыцәтә бџьар иаҵоу ашәарҭара зегьы, 1950-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа инаркны активла ауаажәларратә усура далахәуп. Уи иахҟьеит 1986 шықәсазы аҵарадырра аҟынтәи инаскьагара, аҟәыҭхара.<ref>{{Cite web |url=https://ggn64.ru/biografii/biografiya-i-fakty-andrey-saharov.html |title=Биография и факты: Андрей Сахаров |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129190735/https://ggn64.ru/biografii/biografiya-i-fakty-andrey-saharov.html |url-status=dead }}</ref> === Аҭҵаарадырратә усура === Иаазыркьаҿу Андреи Дмитри-иԥа Сахаров ибиографиа аҟны ишазгәаҭоу ала, 1944 шықәсазы аспирантура дҭалоит, 1947 шықәсазы Сахаров акандидаттә диссертациа ихьчоит, МЕИ аҟынгьы аусура далагоит, 1948 шықәсазы – маӡалатәи агәыԥ аҟны, ари агәыԥ напы алакын атермоатомгәыцәтә бџьар аус адулара. 1953 шықәсазы адоктортә диссертациа ихьчоит, иаразнакгьы акорреспондет – алахәылас аҟалара аҭахымкәан, дакадемикхоит (иара изын абжьгара ҟаиҵеит академик И. В. Курчатов). Уи аамҭазы иара 32 шықәса ракәын ихыҵуаз.<ref>{{Cite web |url=http://yakov.works/libr_min/04_g/or/elik_05.htm |title=Геннадий Горелик – АНДРЕЙ САХАРОВ |access-date=2025-02-22 |archive-date=2025-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222015454/http://yakov.works/libr_min/04_g/or/elik_05.htm |url-status=dead }}</ref> === Сахаров – азинхьчаҩ === 50-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, 60-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы Сахаров иаарласны атомгәыцәтә бџьар азы имаз агәаанагара аҽаԥсахит. Уи дықәгыло далагеит уи аҭыжьра аанкыларазы. 1961 шықәсазы аҵарауаҩ Н. С. Хрушьов диеисуеит, атомгәыцәтә бџьар Адгьыл ҿыц (Новая земля) аҟны аԥышәара, «Атомгәыцәтә бџьар х-ҭагылазаашьак рҟны аԥышәара азин аҟамҵаразы аиқәышаҳаҭра» аус адулара ихы алаирхәит, Андреи Сахаров азинхьчаҩцәа рҵысра даԥхьагылеит, дагьықәгылоит И. В. Сталин ириашара даҿагылаҩны, уи азын Л. И. Брежнев иахь иаарту ашәҟәы инапы аҵаиҩит. Уи аамҭазы иара [[КГБ]] ишьклаԥшуа иалагахьан, акьыԥхь аҿы акәзар, иара изкыз анҵамҭақәа рыла иҭәын, иҩны, идача акырынтә азинхьчаратә усбарҭақәа еимырдахьан, уи зегьы зыхҟьоз [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рзы ашпионаж идырҳәаларц иахьашьҭаз ауп.<ref>{{Cite web |url=https://ggn64.ru/biografii/biografiya-i-fakty-andrey-saharov.html#i-6 |title=Сахаров-правозащитник |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129190735/https://ggn64.ru/biografii/biografiya-i-fakty-andrey-saharov.html#i-6 |url-status=dead }}</ref> 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭеи, 70-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи рзы Андреи Сархаров аҳәаанырцәтәи акьыԥхь аҟны дцәырҵуеит, иара активла «сталинтәи арежим» даҿагыланы дыҩуан, даара дақәыӡбон СССР [[Чехословакиа]] иахьақәлаз, аполитикатә репрессиақәа, акультура аусзуҩцәа ркыдцалареи ацензуреи дырҿагыланы дықәгылон. Абри аамҭазы иара иаартны адиссидентцәа рахь аинтерес ааирԥшуан, дрылахәын аӡбаратә процессқәа. Урҭ руак аҟны иара длабадыруеит [[Боннер, Елена Георг-иԥҳа|Елена Боннер]], аԥхьаҟа иԥҳәысхараны иҟаз. 1975 шықәсазы Сахаров ианашьан [[Аҭынчра ахырхарҭаҿ Нобель ипремиа]].<ref>{{Cite web |url=http://www.seaofhistory.ru/shists-122-1.html |title=Правозащитная деятельность ученого |access-date=2026-06-09 |archive-date=2026-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260609153428/http://www.seaofhistory.ru/shists-122-1.html |url-status=live}}</ref> === Горкиҟа иахгара === 1980-тәи ашықәсазы Андреи Сахаров дахганы [[Горки]] ақалақь ахь дрышьҭуеит. Уа иара иусура иациҵон, ихьӡқәеи иҳамҭақәеи зегьы шихырхызгьы, ишимырхызгьы. Сахаров иҩымҭақәа аҳәаанырцә иркьыԥхьуан, урҭқәа иара иԥсадгьыл аҟны иақәыӡбон. Дахганы даныҟаз аамҭазы изныкымкәа акрыфара даҟәыҵуан, ачгара рылеиҳәахьан, иԥҳәыси иҭацеи рыдгылара ала. Аха убри аан Мраҭашәара Сахаров идгыланы акомпаниақәа мҩаԥнагон.<ref>https://putdor.ru/famous/gorkovskaya-ssylka-andreya-dmitrievicha-sakharova.html</ref> === Москваҟа игьежьра, аполитикатә усура алагара === 1986 шықәсазы Андреи Сахаров иԥҳәыси иареи Москваҟа игьежьуеит. Иара ириашара зыбзоурахаз М.С. Горбачиов иоуп, уи иахгара аҟынтәи иргьежьра Иу.Андроповгьы дшазхәыцуазгьы. Москва уи иус дазыгьежьит, азинхьчаратә усура хациркит, 1988 шықәсазы раԥхьаӡа акәны аҳәаанырцәҟа дцоит, дырҭаауеит Англиа, Франциа, Еиду Америкатәи Аштатқәа. Сахаров аҳәаанырцә иҟазаара аан М. Тетчер, Ф. Миттеран, Д. Буш, Р. Реиган реиԥш иҟаз аполитикатә ԥхьагылаҩцәа дырԥылеит. 1989 шықәсазы иара далхын жәлар реизара адепутатс, насгьы далахәын жәлар рдепутатцәа актәи реизара ду, аус адулара далагоит аконституциа ҿыц апроект. Аҵыхәтәантәи иқәгыларақәа раан Андреи Сахаров иаахтны иҳәон Афганистанынтәи асовет архәҭақәа ралгара ахәҭаны ишиԥхьаӡо, иагьшалгатәу.<ref name="sachar1">{{Cite web |url=http://www.sakharov-archive.ru/index.htm |title=Сахаров говорит... |access-date=2024-01-29 |archive-date=2020-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200216105447/http://www.sakharov-archive.ru/index.htm |url-status=dead }}</ref> == Асоветтә ӡритә бомба аб == Андреи Дмитри-иԥа Сахаров – даара дуаҩ дуун, иара ганкахьала даара дуникалтәын, аха убри аан имариамыз аҭагылазаашьа дақәшәоит: ҵабыргны иара асоветтә ӡритә бомба аб ҳәа изырҳәоит, аха убри аан иара иаҟарагьы атомгәыцәтә бџьар иаҿагыланы иқәгылоз дмаҷуп. Иԥсҭазаара зегьы аус иуан атермоатомгәыцәтә синтез апроблемақәа рыӡбара иадҳәаланы, аха уи иара иԥырхагамхеит ауаажәларратәи аполитикатәи ус амҩаԥгаразы. Андреи Сахаров имҩа афизик-иадершьикк иаҳасаб ала иалагеит 1945 шықәсазы, иара ФИАН аспирантура данҭала инаркны. Аҵарауаҩ қәыԥш еицырдыруа афизик-атеоретик Игор Тамм инапхгарала аусура далагоит. Сахаров раԥхьатәи иусура алҵшәақәа аанашьҭит ҩышықәса ааҵхьаны – иара зызкыз иуадаҩыз атомгәыцәтә процессқәеи ацәырҵрақәеи ракәын, атомтә гәыцәқәа рҟны имҩаԥысуаз.<ref>https://vikent.ru/enc/4170/</ref> === Анаҩстәи Сахаров илагалақәа ртәахьы ҳаиасаанӡа маҷк аҭоурых атәы === 1945 шықәсазы, [[америкауаа]] имҩаԥыргоит [[атомгәыцәтә бомба]] раԥхьатәи аԥышәара, Асовет Еидгыла акәзар, ас еиԥш аԥышәара мҩаԥнагеит 1949 шықәсазы. Аха ари аамҭазы иаԥырҵахьан атермоатомгәыцәтә синтез атеориа, уи иабзоураны иаԥҵазарц алшон жәантә, шәынтә еиҳа иӷәӷәаз абџьар, атомгәыцәтә аасҭа. Теориала атермоатомгәыцәтә реакциа даара имарианы иаарԥшуп: ҩба, мамзаргьы цырақәак иласу атомгәыцәтә елементқәа (иаҳҳәозар, [[аӡри]], уи ихьанҭоу аизотопқәеи) иаку гәыцәны еидылоит, иагьаԥырҵоит ихьанҭоу амаҭәашьар (иаҳҳәозар гели) уи иоунашьҭуеит аенергиа ӷәӷәа. Атермоатомгәыцәтә реакциа амаҵ ауеит, аиаҵәақәа ренергиа азы ихыҵхырҭоуп, иара убас амрагьы.<ref name="dupc8bb87"/> == Атермоатомгәыцәтә синтез асхема == Ари атеориа аҟны ишьақәыргылам рацәоуп, агәыцәқәа реилалара алыршахоит иҳаракӡоу ашоурақәеи ақәыӷәӷәара дуқәеи раан. Убри аҟынтә атермоатомгәыцәтә синтез Адгьыл аҟны аԥҵара уадаҩын, иҷыдоу аҭагылазаашьақәа аҭахны иахьыҟаз азы. Абри аҳасабтә аӡбара акәын аҩажәатәи ашәышықәсазы афизикцәа-аиадершьикцәа, Сахаров дназлаз, зҵаара хаданы рҿаԥхьа иқәгылаз. 1948 шықәсазы даара аҵакы змаз ахҭыс ҟалоит Андреи Сахаров иԥсҭазаараҿы – иара (еиҳаракгьы хыхь зыӡбахә ҳәоу аусумҭа иабзоураны) – Тамм напхгара зиҭоз ҷыдалатәи агәыԥ даларҵоит, урҭ аӡритә бомба аус адырулон. Аханатә дара рнапы злакыз абомба аԥҵара акәмызт, игәарҭон атермоатомгәыцәтә бџьар аԥҵара ахьынӡауа атеориа ала, урҭ аԥҵан аҵарауаҩ Иаков Зельдович инапхгарала.<ref>https://calcsbox.com/post/andrej-dmitrievic-saharov.html</ref> Иара убасгьы, Сахаров аус адиулеит атермоатомгәыцәтә еиҵаҵа азы ихатәы шьақәгылашьа, уи хьӡыс иаиуит «слоика». Уи абомба аиҿартәышьа бзианы иаанарԥшуан – агьежь, атермоатомгәыцәтә еиқәҵақәа рыла ишьақәгылоу (деитерии) насгьы, атомгәыцәтә (аԥсабаратә урани, еиҵаҵо урани) еиҵаҵақәеи рыла. Ари атеориа аус адулара «раԥхьатәи аидеиа» ҳәа ахьӡ ахьаиуз, анаҩсгьы иара мҩаԥызгоз Андреи Сахаров иоуп. Аха раԥхьатәи аӡритә бомба ҩ-идеиак рсинтез акәын шьаҭас иамаз: актәи зтәыз Сахаров иакәын, аҩбати – адгалара ҟаиҵеит 1948 шықәсазы [[Гинзбург, Витали|Витали Гинзбург]]. Аиҵаҵага иаанарԥшуан «аслоика», аха уа адеитери ахаҭыԥан ҷыдалатәи аизакра ахархәара аман – деитерид литии захьӡыз. Ари амаҭәашьар атомтә еиҵаҵа атҟәацра аан ихьанҭаз аӡритә изотоп ахылҵуан (тритии) уи зегь реиҳа аеффективра злаз, иманшәалаз атермоатомгәыцәтә былтәын. Асоветтә ҵарауаа ахыццакуан ари абомба аԥҵара, аха америкатәи аҵарауаа урҭ ираԥыргеит, аҵыхәтәантәиқәа раԥхьатәи абомба аҿырԥшы аԥышәара мҩаԥыргеит абҵарамза1, 1952 шықәсазы. Андреи Сахарови иара игәыԥи ракәзар (раԥхьа иргыланы Сталин), ргәы зларҟажоз акәны иҟан америкатәи аҵарауаа иаԥырҵаз хымцабџьарны иахьыҟамыз, уи ԥышәагак аҳасаб ала иаԥҵаз акакәын. Аиашазы, адунеи зегьы аҟны раԥхьатәи аӡритә бомба х-еихагылак змаз аҩны еиԥшын.<ref>http://gubernia.media/number_469/03.php</ref> Асоветтә бомба раԥхьатәи аԥышәарақәа мҩаԥысит нанҳәамза 12, 1953 шықәсазы, аха аамҭак анаҩс, Андреи Сахаров академикс далхын, Сталин ипремиагьы алауреатс дҟалоит, иагьиоуеит [[Асоциалисттә Џьа Афырхаҵа амедал]]. Анаҩстәи [[асоветтә ӡритә бомба]] ԥжәан ноиабр мза, 1955 шықәсазы, аха 1961 шықәсазы аԥышәара иахыжьын зегь реиҳа иӷәӷәаз 50 - мегатонна иҟаз абомба. Арҭ аҩ-проектк рҟынгьы Андреи Сахаров иакәын ихадаз ароль аанызкылоз, иара иакәын атермоатомгәыцәтә синтез аԥҵаразы атеориагьы апрактикагьы аамҭак азы аус адызулоз. Сахаров инапы злакыз атермоатомгәыцәтә бџьар аԥҵара мацара акәмызт – уи изын даара аинтерес аҵан [[атермоатомгәыцәтә реакциа]]қәа зегьы. Абарҭқәа зегь раан иара дақәыӡбон аҵарауаа аӡритә бомбақәа раԥҵара рнапы ахьалакыз, насгьы даара дақәгәыӷуан атермоатомгәыцәтә ҭынчразы ахархәара аиуп ҳәа. Ари ахырхарҭалагьы Сахаров иҟаиҵаз маҷым. Иҳәатәуп Андреи Сахаров ихаҭа аӡритә бомба аԥҵаҩыс ихы шимыԥхьаӡоз. Иара ишьақәирӷәӷәон, асоветтә атермоатомгәыцәтә бџьар коллективла иаԥҵаз акы акәын ҳәа. Абра иазгәаҭатәуп Гинзбург, Тамм, Зельдович русумҭақәа, иара убасгьы аӡәырҩы егьырҭ афизикцәеи ыҟамызтгьы, СССР иаԥҵахомызт ари аҟара иӷәӷәаз абџьар хкы. Аха зегь акоуп, атермоатомгәыцәтә синтез аԥҵара аус аҟны Андреи Сахаров илагала даараӡа идууп, иара акыр иидеиақәа шьаҭас ирымоуп акыр ареакторқәа, ауаа рзын ҵыхәаԥҵәара змам аенергиа иахыҵхырҭаны иҟаларц зылшо раԥҵарагьы. Андреи Сахаров иидеиақәа ируакуп – аплазма иӷәӷәоу мхылдызтә дәык аҭакра.<ref name="sachar1" /> == Иԥсра == Андреи Дмитри-иԥа Сахаров иԥсҭазаара далҵит, иаалырҟьаны игәы аанкылара иахҟьаны, ԥхынҷкәын 14, 1989 шықәса рзы.<ref>https://echo.msk.ru/blog/baltshuler/2553659-echo/</ref> == Аинтерес зҵоу афактқәа == * Андреи Сахаров ихьӡқәа рыхҵоуп адунеи 33 тәыла рҟны еиуеиԥшым аобиектқәа: [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]], [[Недерланд]], [[Франциа]], [[Германиа]], [[Латвиа]], [[Литва]], [[Швециа]], [[Швеицариа]] уҳәа егьырҭ атәылақәагьы рҟны. * Андреи Сахаров инысмҩа иаку хәшьарак аҭара уадаҩуп, аха иара ихаҭагьы ибзианы еиликаауан ауаажәларра иқәыӡбалар шакәу, ирҽхәара акәымкәа.<ref>https://www.abcfact.ru/4826.html</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Лаҵарамза 21 рзы ииз]] [[Акатегориа:1921 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 14 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:1989 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи афизикцәа]] [[Акатегориа:Асовет атомгәыцәтә физикцәа]] [[Акатегориа:Европатәи адемократиатә социалистцәа]] [[Акатегориа:СССР Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа алахәыла инақәыршәаны]] [[Акатегориа:Асоциалисттә Џьа Афырхацәа]] [[Акатегориа:СССР жәлар рдепутатцәа]] [[Акатегориа:Аҭынчра ахырхарҭаҿ Нобель ипремиа алауреатцәа]] [[Акатегориа:Асоветтә атомтә проект алахәылацәа]] [[Акатегориа:Атомгәыцәтә бџьар аҵарауааи анџьнырцәеи]] [[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа иадҳәалаз ауаа]] [[Акатегориа:Асовет атеистцәа]] [[Акатегориа:Асовет ҿыцхәыцҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет атомгәыцәтә бџьар иаҿагыло активистцәа]] [[Акатегориа:Асовет демократиа активистцәа]] [[Акатегориа:Асовет диссидентцәа]] [[Акатегориа:Асовет исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет баандаҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет социалистцәа]] [[Акатегориа:Асовет реформаторцәа]] [[Акатегориа:Асовет уаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара иадҳәалаз ауаа]] o19aau41orc9ez9j1pk1fohslluv5mo 0 37736 173868 170809 2026-09-11T09:49:37Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: шықьса→шықәса 173868 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик | ахьӡ = Ангела Меркель |амаҵура =[[Германиа аканцлер]] |абираҟ =Flag_of_the_Chancellor_of_Germany.svg |агерб =DEgov-BK-Logo.svg |аишьҭагылашьа =8 |инаркны ={{date|22|11|2005}} |рҟынӡа ={{date|8|12|2021}} |апрезидент =[[Киолер, Ҳорст|Ҳорст Киолер]]<br />''[[Биорнсен, Иенс|Иенс Биорнсен]]'' <small>(инапынҵақәа назыгӡо)</small><br />[[Вульф, Кристиан|Кристиан Вульф]]<br />''[[Зееҳофер, Ҳорст |Ҳорст Зееҳофер]]'' <small>(инапынҵақәа назыгӡо)</small><br />[[Гаук, Иоахим|Иоахим Гаук]]<br />[[Штаинмаиер, Франк-Вальтер|Франк-Вальтер Штаинмаиер]] |ахаҭыԥуаҩ =[[Миунтеферинг, Франц|Франц Миунтеферинг]]<br />[[Штаинмаиер, Франк-Вальтер|Франк-Вальтер Штаинмаиер]]<br />[[Вестервелле, Гуидо|Гуидо Вестервелле]]<br />[[Риослер, Филипп|Филипп Риослер]]<br />[[Габриел, Сигмар|Сигмар Габриел]]<br />[[Шольц, Олаф|Олаф Шольц]] |аԥхьа иҟаз =[[Шриодер, Герҳард|Герҳард Шриодер]] |аҭынха =[[Шольц, Олаф|Олаф Шольц]] }} '''А́нгела Дороте́иа Ме́ркель''' ({{lang-de|Angela Dorothea Merkel}}; *{{date|7|7|1954}}, [[Гамбург]]) — анемец ҳәынҭқарратәи аполитикатәи усзуҩы. Абҵарамза 22, 2005 шықәса раахыс [[Германиа]] Афедералтә [[Аканцлер|канцлер]], мшаԥымза 10, 2000 шықәса раахыс [[Ақьырсиан — демократиатә еилакы апартиа]] аԥхьагыла.<ref>https://whoiswho.dp.ru/cart/person/1919625</ref> == Ангела Меркель лхәыҷреи аҵарадырреи == Ангела Доротеиа Меркель (хаҵа дцаанӡа ''Каснера'' илыжәлан) диит [[ԥхынгәымза 17]], [[1954]] шықәсазы Гамбург. Ангелиа [[Аполиакцәа|аполиак]] хылҵшьҭра лымоуп. Лаб — Ҳорст Каснер — аполиак жәла имаз Казмерчак иԥсахит. Иара аҵара иҵон Геиделбергтәии Гамбургтәии ауниверситетқәа рҟны, [[атеологиа]] амаҭәар ала. Ангела Меркель лабду, Лиудвик Казмерчак, [[Познан]]тәи аполициаҟны амаҵзура дахысуан, [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра]] далахәын, иара убасгьы [[Польша|Польшеи]] — [[Украина|Украинеи]], насгьы асоветтә — польшатәи еибашьрақәа дрылахәын.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-angela-merkel.html</ref> Лан — Герлинда Каснер — [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Англыз бызшәа|англыз бызшәеи]] рырҵаҩыс аус луан. Ангела — аҭаацәараҿы зегьы иреиҳабыз хәыҷын. Ангела лира аамышьҭахь иаарласны лҭаацәа [[Германиатәи Адемократиатә Республика|ГДР-ҟа]] нхара ицеит. Ҳорст Каснер иаарласны ақалақь Перлеберге иҟаз алиутерантә уахәама [[Берлин]]-[[Брандербург]] амаҵзуҩыс дҟалоит, аха 1957 шықәсазы аҭаацәа ақалақь маҷ [[Темплин]]ҟа нхара ицоит. Ара Ангела лаб апасторцәа рзы аколлеџь анапхгараҭара идырҵеит. Лан атәым бызшәақәа рырҵаҩыс аус луан. Ангела лнаҩс лани лаби даҽа ҩыџьа ахшара рыман: аиашьа Маркуси аиаҳәшьа Иренеи. Каснераа рхәыҷқәа ашкол ахь иныҟәомызт, ран Герлинд ахәыҷқәа рааӡареи аҵара дырҵареи даҿын. Абжьаратәи аполитехникатә школ Ангела Каснер дҭалоит 1961 шықәсазы, Ангела Доротеиа иҭынчыз, ахӡыргара ззымдыруаз ӡӷабын. Аҵара бзианы илҵон. Даара абызшәақәа лыцааиуан, иара убасгьы аҵарадырра дазҿлымҳан. Усҟантәи аамҭазтәи ГДР ахәыҷқәа зегьы реиԥш Ангела дпионерын, анаҩс лара зых иақәиҭу анемец ҿар рхеилак далалоит (ССНМ). Ангела Доротеиа ашкол далгеит 1973 шықәсазы, ибзиаӡаны, дагьҭалоит [[Карл Маркс ихьӡ зхыз Леипцигтәи ауниверситет]], [[афизика]] факультет.<ref>https://biographe.ru/politiki/angela-merkel/</ref> Меркель ауниверситет аҟынгьы ибзиаӡаны аҵара лҵон. Лара лҵареи ССНМ аҟны лусуреи еидылбалон. Аха уажәшьҭа уи уаҩ игәаимҭоз, иҭынчыз, ахӡыргара зламыз зӷабмызт. Лҵара шықәсқәа раан, 1974 шықәса рзы Москватәии Ленинградтәии ауниверситет афизика факультет астудентцәеи лареи реиқәшәара аан, диабадыруеит раԥхьатәи лхаҵа, астудент-афизик Фогтландтәи, Ульрих Меркель. Дара ргәыргьынхаҵара мҩаԥысит Темплинтәи ауахәама аҟны, цәыббрамза 3, 1977 шықәсазы. Ауниверситет аҟны лҵара ашықәсқәа раан, Ангела аполитикатә усура лхы алагалара дазхәыцуа далагеит. Афизикатә химиа Аинститут аҟны лусура аан, лара аамҭаказы зых иақәиҭу анемец ҿар Рхеилак амаӡаныҟәгаҩыс дыҟан. Ангела Меркель ҭакԥхықәрас илыдын агитациеи апропагандеи рымҩаԥгара. Қәҿиарала Леипцигтәи ауниверситет даналга, Ангела Меркель усура ҳәа АН ГДР афизикатә химиа ацентртә институт ахь ддәықәҵан. 1986 шықәса рзы [[адоктортә диссертациа]] лыхьчеит.<ref>https://24smi.org/celebrity/261-angela-merkel.html</ref> == Лполитикатә кариера == Ангела Меркель политикк иаҳасаб ала лымҩа хацлыркит [[1980-тәи ашықәсқәа]] рзы, иаҳхысыз ашәышықәсазы. Ауаажәларратә ԥсҭазаараҿы Ангела Меркель лассы-ласс дцәырҵуа далагеит. Анаҩс, Берлинтәи аҭӡы «каҳаит». Ари ахҭыс даара лгәаҵанӡа инеит аҵарауаҩ - афизик. Анемеццәа рзын иҭоурыхтә хҭысыз аҽны Ангела Доротеиа дгәеиҭоит усҟан ФРГ аканцлерс иҟаз [[Коль, Ҳельмут|Ҳельмут Коль]]. Лара лакәзар, илыдырҵаз аҭакԥхықәра қәҿиарала иналыгӡон. Ауаа агитациа рзылуан, Балтикатәи аԥсыӡкҩцәа дырԥылон, ауарашжәырҭақәа рҟны ацәажәарақәа мҩаԥылгон. Меркель акыр ақәыргәыӷрақәа рылҭон, ауаагьы лыгәра ргон, рыбжьқәа лырҭон. Лара лалхыҩцәа лассы-ласс ирҳәон: «Егьырҭ ирҿырԥшны улыхәаԥшуазар, лара ма дузыӡырҩуеит» — ҳәа, убри аҟынтә ирылҭоз ақәыргәыӷрақәа аныналмыгӡозгьы илызгәаауамызт.<ref>https://lenta.ru/articles/2019/07/17/frau_merkel/</ref> Ангела Меркель апартиа «Ақьырсин-демократиатә хеилак» ахь диасуеит, анаҩс Германиа анеидырҵа, Ангела Доротеиа Меркель ХДС аҟынтә [[Бундестаг]] адепутатс дҟалоит. Ҳельмут Коль иаразнак Ангела даликаауеит, дҵангьы илыдиҵоит аҳәса зегьы драԥхьагыланы ԥхьаҟа ацара. Аканцлер Коль, Ангела Меркель аиҳабыра рахь днеиԥхьоит, аҳәсеи аҿари русқәа рзы аминистрс дҟаиҵоит. Меркель аполитик бырг даара далкааны бзиа дибон, «сыӡӷаб» ҳәа леиҳәон. Иаарласнгьы лара ХДС амаӡаныҟәгаҩ иҭыԥ аанылкылоит. Ажурналистцәа ракәзар, Ангела Меркель «Коль иӡӷаб» ҳәа хьыӡшьарас илырҭоит. Аха, 1998 шықәсазы Коль алхрақәа раан Герхард Шриодер иҟны даҵахоит. Коль ԥхьатәара данца ашьҭахьҵәҟьа иҩызцәеи идгылаҩцәеи еимпуа иалагеит, еиҳаракгьы ХДС апартиа аҭахрақәа рзын аолигархцәа рҟынтә аԥара аиуан ҳәа ахара анидырҵа ашьҭахь. Изгәакьаз Меркель лакәзар, уигьы мап ицәылкуа далагеит, Ҳельмут Коль апартиатә ҭыԥ аҟынтәи иахҳәаразы аҵысрагьы днахагылеит. Иара убри ашықәсан Ангела Меркель апартиа амаӡаныҟәгаҩ хадас далхын.<ref>https://germanexpert.ru/angela-merkel/</ref> === Ангела Меркель аԥҳәыс-аканцлер === Ангела Меркель хьаҵра ҟамҵакәан амчрахь лымҩа хан. 2002 шықәсазы Меркель лкандидатура ықәлыргылоит ФРГ [[аканцлер]]с аҟаларазы, аха анаҩс, Ақьырсиантә социалисттә хеилак аҟнытә [[Штоибер, Едмунд|Едмунд Штоибер]] икандидатура анықәиргыла, лара рхықәкы мап ацәылкуеит. Аха, егьа ус акәзаргьы, 2005 шықәсазы лара аоппозициа аҟнытә ФРГ аканцлерс лкандидатура ықәдыргылоит.<ref>https://svpressa.ru/persons/angela-merkel/</ref> Иара убри ашықәсан, цәыббрамза 20 рзы, [[ХДС-ХСС]] афракциа ҿыц раԥхьатәи аилатәараҟны, Ангела Доротеиа Меркель уи ахантәаҩыс далырхуеит. Абҵарамза 22, 2005 шықәсазы Меркель рыбжьқәа лырҭеит 611-ҩык адепутатцәа рахьтә 397-ҩык XVI ааԥхьара бундестаг адепутатцәа, убри алагьы лара лакәхеит зегь реиҳа иҿаз (51 шықәса лхыҵуан), насгьы раԥхьатәи аԥҳәыс - афедералтә канцлерс иҟалаз ФРГ аҭоурых зегьы аҟны. Ари амаҵзура аҟны Ангела Меркель иахьа уажәраанӡа дыҟан. Арҭ ашықәсқәа зегьы лара даара аҽынкылара змаз, зус здыруаз напхгаҩны дыҟан. Ангела Меркель аҳәынҭқарра аҟны азин еснагь еиқәырханы илыман уҳәар алшоит. Германиа [[Европатәи Ахеилак]] аилазаара аҟны - економикатә ԥхьагылан атәыла анеидырҵа аамышьҭахь, атәыла аполитикатә аспект аҟынгьы аԥхьагылара аанарԥшуа иалагеит. Аканцлер Меркель лполитика ала Германиа аҳаҭыр [[Европа]] ишьҭыҵит. Лара лтәыла изныкымкәан егьырҭ, уи аҟара аҿиара змамыз, европатәи аҳәынҭқаррақәа ирыцхраахьан, иара убасгьы афинанстә цхыраарагьы рзыҟанаҵон.<ref>https://germania-online.diplo.de/ru-dz-ru/politik/angela-merkel-10-jahre-amt/1926252</ref> Ус шакәызгьы, атеррористтә акциақәа рацәахо ианалага, аканцлер Меркель имҩаԥылгоз амиграциатә политика гәыҩбара лнаҭо далагеит. 2010 шықәса рзы Потсдам ХДС алахәылацәа ҿарацәа рҿаԥхьа дықәгыло, Ангела Меркель иаартны илҳәеит, амультикультурализм аполитика Германиа ишхыбгалаз. Лара лгәаанагара ала, европаа мацара ракәӡам, Европаҟа иааз, амигрантцәагьы ирылшо зегьы ҟарҵалар ауп агермантә еилазаара иахәҭакны иҟаларазы, уи азын акы ҳәа анемец бызшәа рҵар ауп. Киольн амигрантцәа раморалтә хымҩаԥгашьа ашьҭахь, Ангела Меркель ааԥхьара ҟалҵеит зегьы агәҭынчра аадырԥшларц. ''«Ҳара уи ҳаиааиуеит»'', — лҳәеит аканцлер. Ари аҳәамҭа аӡәырҩы рзын иџьашьатәхеит, акыр ацәажәарақәа ахылҿиааит. Аха, Ангела Меркель илҳәаз ҵакыс иамаз ахҵәацәа ринтеграциа, рнырхара, рыдкылара апроблема аӡбара акәын. Уи анаҩсгьы, Ангела Меркель лгәаанагара ала, ахҵәацәа атәыла аҿиара аус аҟны алагала ду ҟарҵар алшон. Аха, ахҵәацәа ринтеграциа азҵаарақәа аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы акыр ауадаҩрақәа цәырыргон, урҭ закәыз ҳәа аканцлер еилкаара лымамызт.<ref>https://novayagazeta.ru/articles/2020/11/21/88054-ot-devochki-kolya-do-mamochki-natsii</ref> === Лыдәныҟатәи аполитика === Ангела Меркель еснагь атәылақәа апартниорцәа зегьы еиԥшны дырзыҟан. Аха, [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рполитика еснагь еиҳа иадылцәылон. Канцлерс аҟаларазы алхрақәа дрылахәхаанӡа Ангела Доротеиа Еиду Америкатәи Аштатқәа [[Ираҟ]] иазырхаз реибашьра дадгылоит, иара убасгьы ЕАШ [[Косово]] аганахьала аусқәа дырзыразхоит. Аканцлер Меркель мрагыларатәи [[Украина]] аҭагылазаашьа «аҭышәныртәалареи», [[Минсктәи аиқәышаҳаҭрақәа]] рынагӡареи агәыԥ далахәылоуп.<ref>{{Cite web |url=https://profylady.ru/articles/biografii/kanczler-germanii-angela-merkel-biografiya-lichnaya-zhizn-deti-pochemu-s-nee-stoit-brat-primer.html |title=Канцлер Германии Ангела Меркель: биография, личная жизнь, дети – почему с нее стоит брать пример |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129192528/https://profylady.ru/articles/biografii/kanczler-germanii-angela-merkel-biografiya-lichnaya-zhizn-deti-pochemu-s-nee-stoit-brat-primer.html |url-status=dead }}</ref> [[Ҭырқәтәыла]] аганахьала, 2005 шықәсатәи алхрақәа рҟынӡа, Меркель лгәаанагара лҳәон ари атәыла [[Европатәи Ахеилак]] иалахәыла наӡаны ишзыҟамло азы. Ангела Меркель Европатәи ахеилак ахантәаҩыс лыҟазаара аан Ҭырқәтәыла аԥыза - министр [[Ердоган, Реџьеп Таиип|Реџьеп Таиип Ердоган]] даара акритика изылуит, уи Германиа иҟазаара аан уа инхоз аҭырқәцәа рассимилиациа алҵшәақәа иахькылыргар алшо атәы ахьиҳәаз азы. Ааигәа Мрагыларатәи аполитика акәзар, аканцлер Меркель рацәак лҽалалгалом. [[Урыстәыла]]хь, иара [[Путин, Владимир Владимир-иԥа|Владимир Путин]] иахь лзыҟазаашьа атәы ҳҳәозар, Ангела Меркель «аритмикатә» ҟазшьа амоуп уҳәар алшоит. Америкатәи акурс адгылаҩ Меркель лассы-ласс лара лаԥхьа канцлерс иҟаз [[Шриодер, Герҳард |Герҳард Шриодери]] Путини реиҩызара акритика азылуан. Аха, лара лхаҭа данканцлерха Шриодер иполитика амҩа данылеит.<ref>http://www.bgunb.ru/VirtualExibition/year_germany/politics1.html</ref> Украинатәи акризис аан Меркель Урыстәыла ''«[[Ҟрым аннексиа]]»'' азнауит ҳәа ахара адылҵеит. Аха уаанӡа Германиа адәныҟа-политикатә ҳаракыра аҟны активла закәанла иалхыз апрезидент [[Ианукович, Виктор Фиодор-иԥа|Ианукович]] амчра аҟынтә дахызҳәаз киевтәи апутчистцәа адгылара рынаҭон. Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитика акыр адгылара азҭоз Ангела Меркель лзын даара иџьашьатәхеит, америкатәи ҷыдалатәи амаҵзурақәа лҭел ала лцәажәарақәа ишырзыӡырҩуаз анлаҳа. Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент ҿыцс иҟаз [[Трамп, Дональд Џьон|Дональд Трамп]] иакәзар, Германиа ашҟа аиҩызааратә еизыҟазаашьа дахыццакуамызт. Аха, уи аԥара бзианы иԥхьаӡон. Ангела Меркели иареи реиқәшәара аан, иара 375 миллиард доллар аԥара лиҭоит. Трамп ишиҳәаз ала, арҭ аԥарақәа [[НАТО]] Германиа ахьчаразы иазоужьу ԥарақәоуп.<ref>{{Cite web |url=https://inosmi.ru/politic/20180516/242240510.html |title=Основные приоритеты политики Ангелы Меркель в Европе |access-date=2024-01-29 |archive-date=2021-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414233232/https://inosmi.ru/politic/20180516/242240510.html |url-status=dead }}</ref> === Ангела Меркели 2017 шықәсазтәи Германиатәи алхрақәеи === Ангела Меркель лгәаанагара ала, макьанагьы илылшашагьы маҷым, убри аҟынтә Германиа аканцлерс аҟаларазгьы аԥшьынтә раан лкандидатура ықәлыргылеит. Абҵарамза 24, 2017 шықәсазы, Германиа имҩаԥысит апарламенттә алхрақәа, уа Ангела Меркель лконсервативтә алианс ХДС-ХСС аиааира агеит, аха иаиуз 33% заҵәык абжьқәа роуп. Алхрақәа рылҵшәақәа рыла иаԥҵан [[Бундестаг]] (апарламент), уи далнахит аканцлер. Усҟантәи аамҭазы ари аҭыԥ аанылкылеит Ангела Меркель.<ref>https://www.bbc.com/russian/features-41384750</ref> Хәажәкыра 14, 2018 шықәсазы Ангела Меркель Бундестаг адепутатцәа реиҳараҩык рыбжьқәа рыла аканцлер иҭыԥ ахь деиҭалхын. Убри алагьы, Ангела Меркель атәыла напхгара алҭалоит 16 шықәса инеиԥынкыланы. 2018 шықәса жьҭаарамзазы Ангела Меркель аҳәамҭа ҟалҵеит 2021 шықәса рзы имҩаԥысраны иҟоу аканцлер иалхрақәа лхы шрылалмырхәуа ала. Убри анаҩсгьы, Меркель уаҳа Ақьырсиан-демократиатә хеилак ахантәаҩыс далырхӡом, уи алхрақәа мҩаԥысраны иҟоуп 2020 шықәса анҵәамҭазы. Меркель лыпресс-маӡаныҟәгаҩ Штеффен иакәзар, аҳәамҭа ҟаиҵеит Германиа аканцлер лыҿҳәара нҵәаанӡа лҭыԥ шаанылмыжьуа ала.<ref>https://ru.euronews.com/2017/09/25/german-election-live-updates-as-angela-merkel-seeks-fourth-term</ref> == Лхатәы ԥсҭазаара == Ангела Меркель лхатәы ԥсҭазаара атәы ҳҳәозар, лхаҵацара даара иманшәаламхеит. Лхаҵа Ульрих Меркели лареи хәышықәса заҵәык роуп иахьеицынхоз, 1982 шықәсазы Ангела лхаҵа дилҵуеит. Аха, иара ижәла Меркель – уи иаанагоз «еицырдыруа» ауп, шылхыз иаанлыжьит. Ангела Меркель ҩынтә раан хаҵа дцеит 1998 шықәсазы, — аҩбатәи лхаҵа ахимик Иоахим Зауер иакәын. Актәигьы аҩбатәигьы аҭаацәарақәа рҟны лара хшара дылмоуит.<ref>https://alabanza.ru/angela-merkel-biografiya-lichnaya-zhizn-semya-muzh-deti-foto/#i-3</ref> === Ангела Меркель илыдҳәалоу аинтерес зҵоу афактқәа === Ангела даныхәыҷыз ашьхарпаҿа еизылгон, аџьармыкьаҿы аҭиразы. Усҟан лара илыздырамызт лахьынҵас ишылзыԥҵәаз политик дуны аҟалара. Меркель данқәыԥшыз [[адискотека]]қәа еиҿылкаауан, уа лара барменс аус луан. Зны Ангела ала лшьапы иацҳаит, уиаахыс даара алақәа дрыцәшәон, аполитикцәа ари лфобиа даара еилкаарыла иазнеиуеит аҟынтә, адкыларақәа раан алақәа наргом. Аха, Урыстәыла ахада Владимир Путин ҽнак Ангела лнервқәа гәеиҭарц иӡбан, Кони захьӡыз апрезидент ла ду ицны ирезиденциа аҟны дылԥылеит. Ажурналистцәа ари иаразнак игәарҭеит, акыр афотоқәагьы Ангела Меркель ала дахьахәаԥшуа аладырҵәеит. Меркель данканцлерха, мап ацәылкит амаҵзуратә уадақәа рҟны анхара. Иахьа уажәраанӡагьы лара дынхоит лхаҵеи лареи қьырала илырхуа ауадақәа рҟны. Ангела аус здылуло астол аҟны иқәгылоуп [[Екатерина II]] лфотосахьа, лара уи аԥҳәыс лидеал лакәны длыԥхьаӡоит. Ангела Меркель акаҳуа бзиа илбаӡом, уи ачаи ашьыхә аҭаны илжәуеит. Меркель бзиа дзымбо зегьы «аиԥка зшәу Гитлер» ҳәа илышьҭоуп, иҟоуп [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Адольф Ҳитлер]] аганахь иоуз иԥҳа лоуп ҳәа зҳәогьы.<ref>https://interesnyefakty.org/angela-merkel/</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Ԥхынгәымза 7 рзы ииз]] [[Акатегориа:1954 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Германиа аканцлерцәа]] [[Акатегориа:Германиа иааҳакәыршаны иҟоу алагылазаара ахьчара аминистрцәа]] [[Акатегориа:Ахәыҷқәеи, аҿари, аҭаацәеи рзы аминистрцәа]] [[Акатегориа:Германиатәи аполитикцәа]] [[Акатегориа:Германиатәи афеминистцәа]] [[Акатегориа:Германиатәи афизикатә химикцәа]] [[Акатегориа:Германиатәи акванттә физикцәа]] [[Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика аҵарауаа]] [[Акатегориа:Польшатәи ахылҵшьҭра змоу анемеццәа]] [[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (1990–1994 шш.)]] [[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (1994–1998 шш.)]] [[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (1998–2002 шш.)]] [[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2002–2005 шш.)]] [[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2005–2009 шш.)]] [[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2009–2013 шш.)]] [[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2013–2017 шш.)]] [[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2017–2021 шш.)]] fz2kk17vas7uplha6shktzhakq8erms 0 37737 173867 169307 2026-09-11T09:49:31Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: нет пробела после . ×1 173867 wikitext text/x-wiki [[Афаил:September_11_Photo_Montage.jpg|мини|Цәыббрамза 11, 2001 шықәсазы]] '''[[Цәыббрамза 11]], [[2001|2001 шықәсазы]] [[Атерроризм|атеррористтә актқәа]]''' (ҳәагьы иашьҭоуп '''''9/11''''')<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20130911/961945852.html|title=Теракт в США 11 сентября 2001 года и его расследование|work=[[РИА Новости]]|date=2013-09-11|access-date=2013-09-11|archive-date=2013-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130913143825/http://ria.ru/spravka/20130911/961945852.html|url-status=live}}</ref> — ауаатәыҩса рҭоурых аҿы зегьы иреиҳау атеракт мҩаԥган. Уи аҽны адунеи зегь шьанхалеит [[Адунеизегьтәи ахәҳахәҭратә центр]]и [[Пентагон]]и рхыбрақәа рҿы имҩаԥгаз атерактқәа ртәы еиҭазҳәоз ателербагақәа рҿаԥхьа. Атрагедиа иалаӡит 92 ҳәынҭқарра иртәылауааз 2977-ҩык ауааԥсыра. Ари ахҭыс [[Америка]], иара адунеи зегьы аҭоурых еиҟәнашеит «уаанӡеи» «уи ашьҭахьи» ҳәа. «Арҭ арыцхәқәа шьаҭанкыла ирыԥсахит Америка аԥсҭазаара, Америка ауааԥсыра ршәарҭадаразы ирымаз агәаанагара аԥсаҟьеит», – ҳәа азгәеиҭоит «Цәыббрамза жәеиза амилаҭтә баҟеи амузеии» рдиректор [[Дениелс, Џьо|Џьо Дениелс]]. Америка аганахьала амч аарԥшра, иара атәыла аҩныҵҟеиԥш, анҭыҵгьы ацәымӷреи аҿагылареи цәырыргон. Жәларбжьаратәи аҭҵаарақәа инарықәыршәаны, адунеи аҟны Америка аҿагыларазы агәазыҳәарақәа ирызҳауан.<ref>https://ria.ru/20130911/961945852.html</ref> == Атеррор аҿагылара == Цәыббрамза жәеиза рзы иҟалаз ахҭыс анаҩс, [[Буш, Џьорџь-аиҵбы|Џьорџь Буш-аиҵбы]] иреспубликатә администрациа «атеррор аҿагылара» рыларҳәеит. Убри инамаданы аконгресс иаднакылеит аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы азакәанқәа жәпакы, урҭ амаҵзура ҷыдақәа рнапынҵақәа еиҳагьы иарҭбаауан. Уажәшьҭа дара ироуит алшара аҿахәҿыхраан инамыцхәны ауаа рыргәаҟраз, иара убас аҳәаанырцәтәи атәылауаа реиԥш, дара ртәылауаагьы рышьклаԥшразгьы. Уи адагьы, [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] аҳәаақәа еиҳа-еиҳа иадыркуан. 2016 шықәса цәыббрамза мзазы Америка аконгресс азакәан аднакылеит цәыббрамза 11 рзы имҩаԥгаз атерактқәа ирҭынхаз аӡбарҭаҿы Саудовтәи Аравиа азашшразы алшара рызҭо.<ref>https://hromadske.ua/ru/posts/kak-izmenilsya-terrorizm-v-ssha-posle-11-sentyabrya-2001-goda</ref> 2002–2003-тәи шықәсқәа рзы аполициа иааныркылеит атеракт иалахәын ҳәа гәҩарас ирымаз фҩык ауааԥсыра. Шықәсқәак рнаҩс, ЦРУ аҟны рҭакра ашьҭахь, дара ииаган [[Куба]] иҟоу америкатәи абазақәа рлагер ахь. Ԥыҭрак ашьҭахь атеррористцәа зегьы рхаҭарақәа шьақәыргылан – урҭ [[Мсыр|Египет]], [[Саудтәи Арабсҭан]], [[Ливан]] ртәылуаа ракәын. Убри аамҭаз, урҭ зегьы закәанла Америка инхон. «[[Аль-Каида]]» анапхгаҩы [[Усама Бен Ладен]], иара убас, авидеоааԥхьара иҟаиҵаз аҟны иаартны иҳәеит, иара ихаҭа напхгара шырзиуа зеижәҩык атеррористцәа. 2011 шықәса, маи 2 рзы [[Пакисҭан]] Америкатәи амаҵзура ҷыдақәа рхаҭарнакцәа дҭадырхеит иара.<ref>https://www.interfax.ru/world/613067</ref> == Атеррористцәа рыгәҭакы == [[Бостон]]тәи аҳаиртә баӷәаза Логан акомпаниа «[[Amerikan Airlines]]» иатәу ареис №11 аԥырра аҽазыҟаҵара иаҿуп. Аграфик инақәыршәаны, уи [[Лос-Анџьелес]]ҟа иԥрыроуп. Аҳаирплан иҭатәоуп ԥшьынҩажәи фҩык апассаџьырцәа. Аборт ахь ихалеит хәҩык атеррористцәа – урҭ макьана апассаџьырцәа гәҩарас иркыртә иҟамызт. Хәҩык рахьтә раԥхьа аҳаирплан иҭалоит Мухаммед Аттеи Абдулазиз аль-Омари. Amerikan Airlines жәеизатәи ареис шьҭыԥраауеит жәиԥшь минуҭ иагханы. Ареис аҵыхәтәаны аимадарахь ицәырҵуеит Бостон аҳаиртә ныҟәара ацентр ахь. Минуҭқәак рышьҭахь ареис амҩақәҵаҩ иинструкциақәа рынагӡара иаҟәыҵуеит, иахәҭоу аҳаракырагьы шьҭнамхӡеит.<ref>https://tass.ru/spec/11_9</ref> United Airlines реис 175 – даҽа ҳаирпланк [[Boeing 767]] – иара убас Логан аҳаиртә баӷәаза аҟынтәи Лос-Анџьелес шыҟаз иԥрит. Аборт аҿы иҟоуп ҩынҩажәи жәафҩык апассаџьырцәеи, жәҩык аекипаж алахәылацәеи. Даҽа хәҩык атеррористцәа. Аборт аҟынтәи авиакомпаниа Amerikan Airlines аофис ахь аҭел дасит ажәеизатәи ареис астиуардесса Бетти Онг. «Апилотцәа ркабинаҟынтәи аҭак ҟарҵаӡом, абизнес-класс аҟны аӡәы дхәуп, агаз рхы иадырхәеит ҳәа сыҟоуп, аҳауа ҳазхом, ацәгьауцәа рнапаҿы ҳаҟоуп ҳәа сгәы иаанагоит», – ҳәа адырра ҟалҵоит аӡӷаб, иагьацылҵоит ҩыџьа астиуардессацәа хәуп ҳәа. [[Вашингтон]]тәи жәларбжьаратәи аҳаиртә баӷәаза [[Даллас]]тәи Лос-Анџьелесҟа ишьҭыԥраауеит Amerikan Airlines иатәу даҽа Boeing 757. Хынҩажәи жәибыжьтәи ареис ала иԥыруеит ҩынҩажәи жәааҩык апассаџьырцәеи фҩык аекипаж иалоуи. Еиҭа хәҩык атеррористцәа аборт аҿы иҟоуп. Жәеизатәи ареис арадиоеимадара ҿахҵәоит, аха аҳаирплан арадар аекранқәа рҿы иаанхоит. Анаҩс иара аҳауаҿы иқәгьежьааны алада, [[Ниу-Иорк]]ҟа ахы рханы идәықәлоит.<ref>https://iz.ru/1059448/video/19-godovshchina-teraktov-11-sentiabria</ref> Бостонтәи ацентр аҽрыманадоит ЕАА амилаҭтә гвардиа авиабаза, адыррагьы ҟанаҵоит ажәеизатәи ареис шымҵарсу ала. Минуҭқәак рышьҭахь адиспетчерцәа адырра роуеит иара убас шәи хынҩажәи жәохәтәи ареис апилот иҟынтәи, уаанӡа Логанынтәи ишыҵыԥрааз. Ниу-Иорк жәларбжьаратәи аҳаиртә баӷәаза аҟынтәи иҵыԥраауеит United Airlines иатәу [[Boeing 757]]. 93-тәи ареис аборт аҿы иҟан 37-ҩык апассаџьырцәа, 40 минуҭ иагханы [[Сан-Франциско]]ҟа амҩа иқәлеит. Аборт аҿы иҟоуп ԥшьҩык атеррористцәа. Шәи хынҩажәи жәохәтәи ареис ацәгьауцәа рнапаҿы иҟан. Сан-Франциско иҟоу авиакомпаниа United Airlines аофис ахь адырра ҟаиҵеит ареис абортмҩаԥгаҩ: уи иҳәеит апилотцәа аҩыџьагьы шшьу, абортмҩаԥгаҩ дышхәу, аҳаирплан аԥсҟы атеррористцәа ишырку. Убри аамҭазы жәеизатәи ареис хыла иажәлеит [[Адунеизегьтәи ахәҳахәҭратә центр]] аҩадатәи абааш, 93–99-тәи аихагылақәа рыбжьара. Аҳаирплан шеибгаз ахыбра аҩныҵҟа иҩналеит, ахыбра агәҭанӡа еилаԥнаххааит, 80 тонна абылтәи, аҳаирплан аԥҽыхақәеи, ахыбра аԥҽыхақәеи амцабз рхылҵит.<ref>https://www.m24.ru/articles/proisshestviya/11092020/157090</ref> ЕАА апрезидент Џьорџь Буш атеракт анымҩаԥысуаз [[Флорида]] дыҟан. [[Сарасота]] ақалақь ашколқәа руак аҿы. Апрезидент аклассаҿ дахьтәаз, администрациа ахада [[Кард, Енди|Енди Кард]] дааины илымҳа иҭеиҳәеит даҽа ҳаирпланк аҩбатәи абааш ишажәлаз. Шәи хынҩажәи жәохәтәи ареис ажәлеит Адунеизегьтәи ахәҳахәҭратә центр аладатәи абааш, аладатәи аган, 78–85-тәи аихагылақәа рыбжьара. Аҳаирплан ахәҭақәа ахыбра иагәылҟьаны мрагыларатәи аганахь икаҳауан. Ателехәаԥшратә станциақәа русураҟны аиԥҟьарақәа ҟалеит, избанзар аладатәи абааш аҟны аус руан астудиақәа, антеннатә мыругақәа. Ԥшьынҩажәи жәахатәи ареис апилотцәа ркабина атеррористцәа ақәланы аҳаирплан рнапаҿы иааргоит.<ref>https://ria.ru/20190911/1558495751.html</ref> Хынҩажәи жәибыжьтәи ареис Вашингтонҟа ахы шархаз азы адырра анроу Маӡалатәи амаҵзура аӡбамҭа аднакылоит Аҩны шкәакәа аҟынтәи апрезидент-ихаҭыԥуаҩ идәылгаразы. Ԥшьынҩажәи жәахатәи ареис аҟны апассаџьырцәа рыбжьара аилаҩынтра ҟалеит. Напышьашәала еилалеит ацәгьауцәеи апассаџьырцәа гәыԥҩыки. United Airlines ареис 93 каҳауеит 129 км. аҿы. [[Питтсбург]], алада-мрагыларатәи [[Пенсильваниа]]. Изларҳәо ала, иара хықәкыс иаман [[Капитол (Вашингтон)|Капитолиа]], ма Аҩны шкәакәа рхыбрақәа рырбгара. Аха, уаанӡа, имҵадырсхьаз аҳаирпланқәа ртәы заҳахьаз апассаџьырцәа ацәгьауцәа рыгәҭакы иахьырмыгӡеит. Ауаа рҿагылара рылымшозшәа анырба, атеррористцәа алаинер адгьыл ахь ахы рханы идәықәырҵеит. Amerikan Airlines ишьақәнарӷәӷәеит ҩ-ҳаирпланк шацәыӡыз. Сааҭк аҩныҵҟала United Airlines убасгьы адырра ҟанаҵеит даргьы ҩ-лаинерк шырцәыӡыз ала.<ref>https://www.rbc.ru/society/11/09/2011/5703ebf99a79477633d379cc</ref> == Еициз абаашқәа реилаҳара == [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рҟны 2001 шықәса, цәыббрамза 11 рзы иҟалаз ахҭысқәа зхызгаз, урҭ ргәалашәараҿы иаанхоит наунагӡа. «Абаашқәа еилаҳар ҟалоит ҳәа аӡәгьы ихахьы изаагомызт. Дарбанзаалак Америка ииз, аҳәаанырцәынтә иааз рзгьы, арҭ абаашқәа наунагӡа ԥсра рықәым ҳәа ирыԥхьаӡон», - ҳәа азгәеиҭоит [[Вахтел, Џьонатан|Џьонатан Вахтел]]. Раԥхьатәи аҳаирплан аҩадатәи абааш ианажәла, амца анакы, ауаа иаразнак аԥенџьырқәа рҟынтәи аԥара иалагеит. Урҭ аԥара иаҿын абааш зынӡа еилаҳаанӡа. Ауаа хыхьынтәи иԥон амцабз, алҩа иацәыбналаны, аҭуанқәа аԥҽра ианалага, рыҵаҟа адашьма рыҵаԥҽуа ианалага. Иԥон, иԥсаанӡа ҳауак лбаардарц. Ауаа каҳауан хыхьынтәи ахыбра аԥшьганк рҟынтәи. Сааҭки бжаки иреиҳаны ауаа аԥенџьырқәа рҟынтәи аԥара иаҿын. Усҟантәи аамҭаз иҟаҵаз афотосахьаҿы иубоит хҩык еишьҭагыланы аҳауа ишалоу апарашиутистцәа раҳасабала.<ref>https://www.gazeta.ru/social/2019/09/11/12641899.shtml</ref> Ахаҳәмҿыхә аҵаҟа ҩажәа сааҭ инеиҳаны иаҵажьын ахацәа – [[Асержант|асержант]] Џьон Мак Лафлин иҟынӡа абылраусзуҩцәа ашьыжь цәыббрамза жәаҩа рзы ауп ианнеиз. Агоспиталь аҟны аҳақьымцәа акагь ҳалшом рҳәеит – убри аҟара ааха ӷәӷәа иман иара. Анаҩс Џьон фымчыбжьа ихизымдыруа дыҟан, ҩажәи жәаба рҟынӡа аԥҟарақәа ихигеит. Акыршықәсатәи атерапиа ашьҭахь ишьапы дықәгылеит. Адунеизегьтәи ахәҳахәҭратә центр аԥҽыхақәа ирыҵыргаз рахьтә, Џьон Мак Лафлин дҵыхәтәантәиуп. Ашәарҭара ӷәӷәа иҭагылан аиқәырхаҩцәагьы – ауаа алыргарц азыҳәан рыԥсҭазаара еигӡомызт. Аладатәи абааш аҟны ауаа ахаҳә дуқәа зҿажьыз амардуан ала илбаауан. «Иуаҳауан ауаа рқьыбжьы, реимҳәабжьы. ԥҳәыск лнапы, лшьапы ашьа ахьыжжы днеиуан. Адашьмаҟны лшьала лшьапышьҭақәа аанлыжьуан. Сара сҽазысшәон схы снапаҿы аагара», – еиҭалҳәоит ари ахыбраҿы аус зуаз аԥҳәыс. Уи илыцызгьы ларгьы амҩаду ахь ацәырҵра рылшеит.<ref>https://veved.ru/events/150376-19-let-nazad-terroristy-unichtozhili-bashni-bliznecy-v-nju-jorke.html</ref> Ҩажәижәаба шықәса зхыҵуаз Маикл Раит иакәзар, атеракт аныҟалаз аамҭазы Адунеизегьтәи Ахәҳахәҭратә центр Аҩадатәи абааш ԥшьынҩажәиактәи аихагылаҿы дыҟан. Ахаҵа иажәақәа рыла, азныказ ахыбра аагарыгаҽеит – иара ауадаҟынтәи дандәылыԥш ибеит амца. Иара убас адашьма аиҟәышьшьара иалагеит, алифт азааигәара иҟаз ахолл еилыбгахьан, зехьынџьара алҩа хачылан. Маикл иколлегацәеи иареи ҵаҟа албаара ишаҿыз ҩынҩажәатәи аихагылаҿы ирԥылеит амцарцәаҩцәа. Дара илбааларц ирабжьаргеит. Аҩажәатәи аихагылаҟынӡа ианнеи ирбеит зехьынџьара иԥсны ишкажьыз жәаҩыла ауаа. Ахыбра аилаҳара иалагеит Раит иколлегацәеи иареи адәылҵырҭа ианазааигәаха. Асаба еилачны игылаз аҳауа ареиқәаҵәеит. Маикл адәахьы ддәылигеит амцарцәаҩ, уи идыруан еиқәхаз ашәҟәыҭирҭа ахыбара ала амҩахь ушцәырҵуаз. Атрагедиа амш аҽны Ниу-Иорк дыҟан Александр Братерски, уажәы – «Газета.Ru» аполитикатә хҳәааҟаҵаҩ. Иара илақәа рыла ибеит ихлымӡаахыз урҭ асааҭқәа рзы ақалақь аҿы имҩаԥысуаз ахҭысқәа. «Ашьыжь шаанӡа сара аметро сҭан, егьырҭ апассаџьырцәеи сареи ахыбра дуқәа руак аҟны амцабз ҳбеит. Ҳара авагон аҟынтәи ҳҭыргеит – аҳаирплан абааш ишажәлаз атәы аполициа аусзуҩцәа рҟынтәи ауп ишҳаҳаз. Ҳара иаразнак ҳгәы иаанагеит ари терактуп ҳәа. Сара иаразнак адәаҿы игылаз атаксофон ахь сеихеит, усҟан аус ахьызуаз «Наше радио» аефирахь аҭыҵразы», – иҳәоит Братерски.<ref>{{Cite web |url=https://www.tourister.ru/world/america/united-states/city/new_york_city/skyscrapers/1984 |title=Башни-близнецы Мирового Торгового Центра (Twin-towers, World Trade Center, WTC) |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719000306/https://www.tourister.ru/world/america/united-states/city/new_york_city/skyscrapers/1984 |url-status=dead }}</ref> Ахҳәааҟаҵаҩ игәалаиршәоит рыкәшамыкәша ауаа шәаҟьаны ишыҟаз. «Ирацәаҩын иҵәыуоз, аполициа аусзуҩцәа ҳәҳәон, ауаа ақалақь иалҵны Ниу-Џьерсиҟа ицаларц. [[Аурыс бызшәа|Урысшәала]] сышцәажәоз заҳаз ӡӷабк снапы аанылкылеит. Лара Украинантәи даазаап. Уи дҵәыуон, иҟалҵоз дақәшәомызт. Нас акафе аҟынӡа дназгеит, уаҟа ауаа еизаны телевизорла абаашқәа шеилаҳауаз иахәаԥшуан», – иҳәоит Братерски. Цәыббрамза 11 рзы атеракт иахҟьаны иҭахеит 2977-ҩык: 246-ҩык апассаџьырцәеи аҳаирплан аекипажи, 2606-ҩык – [[Ниу-Иорк]], [[Адунеизегьтәи ахәҳахәҭратә центр]] аҿы, 125-ҩык – [[Пентагон]] ахыбраҿы. Иҭахеит Америкеи даҽа 91 ҳәынҭқарреи ртәылауаа. Аиқәырхаратә усурақәа раан иҭахеит, иара убас, 341-ҩык амцарцәаҩцәеи, 60-ҩык аполициа аусзуҩцәеи, ааҩык ацхыраара ласы аузуҩцәеи. 2002 шықәса раахыс ЕАА амзарқәа рҿы цәыббрамза 11 арбоуп Апатриот имш ҳәа. 2009 шықәса раахыс ари арыцхә убасгьы иԥхьаӡоуп Амаҵзуреи агәаларшәареи рзеиԥшмилаҭтә мшны. 2011 шықәсазы Ниу-Иорк ирбгаз ахыбрақәа рҭыԥ аҿы игылоу [[Адунеизегьтәи ахәҳахәҭратә центр амемориал]], ашьапаҟны ишьҭоу ахаҳәцәы иануп иҭахаз рыхьӡқәа.<ref>https://quote.rbc.ru/news/article/5f5602839a79473dd7d7ce5f</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Цәыббрамза 11, 2001 шықәсазы атеррористтә актқәа| ]] [[Акатегориа:Цәыббрамза 11]] [[Акатегориа:2001 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:2001 шықәсазы адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа]] [[Акатегориа:2001 шықәсазы Ниу-Иорк аштат аҿы иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:2001 шықәсазы Ниу-Иорк ақалақь аҿы иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:2001 шықәсазы Пенсильваниа иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:2001 шықәсазы Виргиниа иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу аԥсылмантә терроризм]] [[Акатегориа:Афӷанисҭани Еиду Америкатәи Аштатқәеи реизыҟазаашьақәа]] [[Акатегориа:Саудтәи Арабсҭани Еиду Америкатәи Аштатқәеи реизыҟазаашьақәа]] [[Акатегориа:Аль-Каида]] [[Акатегориа:Америкаҿагылара]] [[Акатегориа:Антиимпериализм]] [[Акатегориа:Мраҭашәара иаҿагыло ацәанырра]] [[Акатегориа:Ниу-Иорк аштат аҿы иҟалаз амашәырцәгьақәа]] [[Акатегориа:Ниу-Иорк ақалақь аҿы иҟалаз амашәырцәгьақәа]] [[Акатегориа:Пенсильваниа иҟалаз амашәырцәгьақәа]] [[Акатегориа:Виргиниа иҟалаз амашәырцәгьақәа]] [[Акатегориа:Аԥсылманреи ақәымчреи]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу аԥсылманра иадҳәалоу аимак-аиҿакқәа]] [[Акатегориа:Аԥсылмантә екстремизм]] [[Акатегориа:Аџьиҳад]] [[Акатегориа:Ауаа рацәа ршьрақәа]] [[Акатегориа:Усама бен Ладен]] [[Акатегориа:Пентагон]] [[Акатегориа:Аҽшьратә жәыларақәа]] [[Акатегориа:Адунеизегьтәи ахәаахәҭратә центр]] 9k7q85ehqtjl547iqhbqngvlklpz35r 0 37739 173866 168860 2026-09-11T09:49:25Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: одинаковые сноски объединены ×1; ԥҳынҷкәынмза→ԥхынҷкәынмза 173866 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик |амаҵура =[[Франциа апрезидент|Франциа]] апрезидент |аишьҭагылашьа =25 |абираҟ =Standard_of_the_President_of_France.svg |агерб =Standard_of_the_President_of_France.svg |инаркны ={{date|14|5|2017}} |рҟынӡа = |аԥыза-министр =[[Едуард Филипп]]<br />Жан Кастекс<br />[[Елизабет Борн]]<br />[[Габриеил Аҭтал]]<br />[[Мишель Барниер]]<br />[[Франсуа Баиру]]<br />[[Себастиан Лекорну]] |аԥхьа иҟаз =[[Олланд, Франсуа|Франсуа Олланд]] |аҭынха = |амаҵура2 =Франциа аекономикеи афинансқәеи рминистр |абираҟ2 =Flag_of_France.svg |агерб2 =Ministère_de_l’Économie_des_Finances_et_de_la_Souveraineté_industrielle_et_numérique.svg |инаркны2 ={{date|26|8|2014}} |рҟынӡа2 ={{date|30|8|2016}} |аԥыза-министр2 =[[Мануель Вальс]] |аԥхьа иҟаз2 =[[Арно Монтебург]] |аҭынха2 =[[Мишель Сапин]] |амаҵура3 =[[Франциа апрезидент|Франциа апрезидент имаӡаныҟәгаҩ хада ихаҭыԥуаҩ]] |абираҟ3 =Standard_of_the_President_of_France.svg |агерб3 =Standard_of_the_President_of_France.svg |инаркны3 ={{date|15|5|2012}} |рҟынӡа3 ={{date|15|7|2014}} |апрезидент3 = [[Олланд, Франсуа|Франсуа Олланд]] |аԥхьа иҟаз3 =Жан Кастекс |аҭынха3 =[[Борис Валло]] }} '''Еммануель Жан-Мишель Фредерик Макрон''' ({{lang-fr|Emmanuel Jean-Michel Frédéric Macron}}; *{{date|21|12|1977}}, [[Амиен]], Сомма, О-де Франс) — [[Франциа]]тәи аҳәынҭқарратәи аполитикатәи усзуҩы, [[Франциа апрезидент]], [[Франциа арбџьармчқәа]] ркомандаҟаҵаҩ хада лаҵарамза 14, 2017 шықәса раахыс. Вальс аҩбатәи иеиҳабыра рҟны, нанҳәамза 26, 2014 шықәса инаркны, нанҳәамза 30, 2016 шықәсанӡа, аекономикеи, ааглыхреи, ахыԥхьаӡарақәа руси рминистр. Аполитикатә партиа «Вперёд, Республика!» раԥхьатәи аԥҵаҩы (2016–2017 шш.). 2019 шықәса, ԥхынҷкәынмза анҵәамҭазы британиатәи агазеҭ Financial Times, «ажәашықәса ахаҿы» ҳәа иӡбахә аҳәеит, ус еиԥш иалкааз 50- ҩык рыбжьара.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/world_history/text/5825363 |title=МАКРО́Н ЭММАНЮЭ́ЛЬ |access-date=2024-01-29 |archive-date=2023-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103204214/https://bigenc.ru/world_history/text/5825363 |url-status=dead }}</ref> Еммануель Макрон – Франциа апрезидент, уи алхрақәа рҟны аиааира игеит 2017 шықәсазы. Уаанӡа Макрон Олланд иусбарҭа аҟны аекономикеи ааглыхреи рзы аминистр иҭыԥ ааникылон, иара убасгьы аполитикатә партиа «Вперёд, Республика» аԥхьагылас дыҟан. Макрон Франциа зегьы аҭоурых аҟны зегь реиҳа иқәыԥшыз президентхеит. Иара ари аҭыԥ ааникылеит 39 шықәса анихыҵуаз. == Абиографиа == Макрон диит ԥхынҷкәынмза 21, 1977 шықәсазы ақалақь Амиен. Е. Макрон иҭаацәа аинтеллигенциа иахаҭарнакцәан. Иаб, [[Макрон, Жан-Мишель|Жан-Мишель Макрон]], [[аневрологиа]] амаҭәар даԥхьон [[Пикардиитәи ауниверситет]] аҟны. Иан, Франсуаза Макрон-Ногес – дҳақьымын. Милаҭла Еммануель Макрон – [[Афранцызцәа|дыфранцызуп]]. Аха, хыҵхырҭақәак ишьақәдырӷәӷәоит ауриа шьҭра имоуп ҳәа. Убри ауп изџьашьатәымгьы, иахьатәи аамҭазы ари аполитик ауриа жәлар адгылара ӷәӷәа ахьырзыҟаиҵогьы. Аполитик аерман шьагьы илоуп, иан лаб дерманын, Фредерик Масоиан иакәын.<ref name="dupda901e">https://24smi.org/celebrity/4751-emmanuel-makron.html</ref> Еммануель Макрон данхәыҷыз иқалақь гәакьа аҿы иҟаз [[Алице ла Провиденс|аиезуиттә лицеи]] дҭалоит, анаҩс аҵарадыррақәа иоуит [[Париж]], Еколь Нормалтәи алицеи аҿы. Ашкол анаҩс Макрон [[Нантер-лиа-Дефанстәи ауниверситет]] далгоит, Аполитикатә ҭҵаарақәа ринститут. Ганрацәала аҿиара змаз арԥыс қәыԥш, иқәлацәа дреиԥшмызт, уи иԥсҭазаара аҟынтә ҩышықәса афилософ [[Рикер, Поль|Поль Рикери]] иареи еицырзеиԥшыз аусура иазикит. 2002 шықәса инаркны 2004 шықәсанӡа Амилаҭтә школ администрациа аҿы аҵара иҵон.<ref>https://www.tatler.ru/heroes/brizhit-i-emmanuel-makron-istoriya-neobychnoj-lyubvi{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Аполитикеи акариереи === Макрон иқәыԥшра аамҭазы апрезидент [[Ширак, Жак|Жак Ширак]] иусбарҭаҿы аусура далагоит, афинансқәа ринспекторс, уа ԥшьышықәса инеиԥынкыланы аус иуан. Аха, амчра аҽанаԥсах 2007 шықәсазы, [[Аттали, Жак|Жак Аттали]] инапхгарала аекономика аизҳара аиӷьтәразы Акомиссиа ажәахәҟаҵаҩы ицхырааҩыс дҟалоит. 2008 шықәсазы аполитик қәыԥш аинвестициатә банктә усура инапы алеикуеит. Адырра ҵаулақәа змаз аекономист даарыԥхьоит 2008 шықәсазы абанк «Rothschild & Cie Banque» аҿы аусуразы. Уа Еммануил Макрон илшоит европатәи акомпаниақәа реиҭаҭиразы аусқәа рымҩаԥгара, уи алагьы ихатәы капитал акыр миллион евро рҟынӡа ашьҭыхра.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-emmanuel-makron.html</ref> Атәыла ахада иусбарҭа аусзуҩы иаҳасаб ала, 2006 шықәсазы Еммануель Макрон [[Асоциалисттә партиа (Франциа)|Асоциалисттә партиа]] далахәылахоит, аха уа иара хышықәса заҵәык роуп дахьаанхаз. Макрон аекономикатәи аинвестициатәи зҵаарақәа аус рыдиулон, насгьы ауаажәларра рҟны аполитикатә ҭагылазаашьа дахылаԥшуан. Усҟан Франциа ахадас иҟаз Николиа Саркози иеиҳабыра алахәылас иҟазаара аамҭазы Макрон анаҩстәи алхрақәа, асоциал-демократцәа рҵысра аҟынтә акандидат [[Олланд, Франсуа|Франсуа Олланд]] икандидатура дадгылоит. 2012 шықәсазы Макрон ирласны иполитикатә кариера шьҭыҵуа иалагеит Олланд иеиҳабыра рҟны. Иара иааирԥшуаз аихьӡарақәа рзы атәыла ахада имаӡаныҟәгаҩ хада ихаҭарнакс дҟарҵоит, ҩышықәса ааҵхьаны, абанкир аекономика аминистрс дарҭоит. Ас еиԥш аҭыԥ аанкылара Макрон инысмҩа аҟны аҵак ду амоуп.<ref>http://www.perspektivy.info/book/emmanuel_makron_biografija_lichnost_medijnyj_obraz_2017-09-25.htm</ref> Аҭыԥ ҿыц аҟны аполитик акыр азакәан ҿыцқәа алеигалоит, алибералтә ҟазшьа змаз. 2015 шықәса рзы, акыр аимакқәа рнаҩс, аиҳабыра ирыдыркылоит «Макрон изакәан», уи ззырхаз атәылаҟны аекономика ашьҭыхра акәын, аекономика асекторқәа рыхәҭак алиберализациа рзура амҩала. Азакәан апроект атранспрт арныҟәцаҩцәеи аусуҩцәеи рыбжьара агәынамӡарақәа цәырнагеит, аха аусдкылара дуқәа знапы алакыз рзын ас еиԥш азакәан акыр ифеидахеит. Аҳәынҭқарратә аппарат аҩныҵҟа аҟынтә аполитикатә ԥсҭазаара иашьклаԥшуаз Макрон убас еиԥш алкаақәа ҟаиҵеит, ауаажәларратә интересқәа ишрықәымшәо иаԥҵоу рахьтә иарбанызаалак политикатә ҵысрак. Убри аҟынтә аминистр қәыԥш иӡбеит ихатәы ҵысра аԥҵара. Мшаԥымза 6, 2016 шықәса рзы ашәҟәы иҭагалан апартиа ҿыц «[[Ренессанс (Франциа аполитикатә партиа)|ԥхьаҟа, Ареспублика!]]», Еммануель Макрон инапхгарала.<ref>https://file.liga.net/persons/makron-emmanuel</ref> Апартиа иалаз дарбанызаалак 50 евро аԥаратә лагала ҟаиҵар акәын, асоциал-либералтә партиа ашәҟәы иҭагалаз алахәылацәа рхыԥхьаӡара 30-нызқьҩык рҟынӡа инаӡон. Урҭ рыбжьара иҟан аклан [[Ротшильдаа|Ротшильд]] ахаҭарнакцәа, агеи ҵысра алахәыла [[Берже, Пиер|Пиер Берже]], Ив-Сен-Лоран иҩыза, ицынхаҩы. Аӡәырҩы Еммануель Макрон иҿагылоз ирыԥхьаӡон, [[Ахәбатәи ареспублика]] апрезидентрахь акандидат – ари абизнес ду знапы алаку (афармацевтика, ахимиатә ааглыхра, абанктә ус) еиҿыркааз проектуп ҳәа, дара ирыԥхьаӡон аполитик қәыԥш ибзоурала азакәанқәа рлиберализациа алдыршарц рҭахуп ҳәа. Абҵарамза 16, 2016 шықәса рзы икьыԥхьын Еммануель Макрон ипрограмма ''«Ареволиуциа»'' захьӡыз. Ашәҟәы аҟны асоциал-либералцәа рҵысра аԥхьагыла дрылацәажәоит Франциа аиҳабыра рсистема аԥсахреи, насгьы атәыла аемигрантцәа аланырхара аус ацҵареи. Еммануель Макрон алхыҩцәа агәра диргон амиграциатә курс аиашара, уи аҳәынҭқарра азы аекономикатә феида аанагон ҳәа иԥхьаӡон. Ашәҟәаҟны иара «исистематәым политикны» ихы дахцәажәон, иагьааирԥшит акыр аҳәынҭқарратәи аҩныҵҟатәи амаӡақәа. Ари аҭыжьымҭа ауааԥсыра рыбжьара аларҵәара ду аман.<ref>https://carnegie.ru/commentary/68435</ref> === Франциа апрезидент === Мшаԥымза 23, 2017 шықәсазы Франциа имҩаԥысит атәыла апрезидент иалхрақәа актәи атур. Уи иалахәын 11-ҩык акандидатцәа, урҭ рахьтә аҩбатәи атур ахь инеиз ҩыџьа заҵәык роуп – «Амилаҭттә фронт» апартиа ахантәаҩы Марин Ле Пени, аҵысра «ԥхьаҟа, Ареспублика!» ахантәаҩы Еммануил Макрони. Алхрақәа рылҵшәақәа жәларбжьаратәи анаԥшаҩцәа рзы иџьашьатәхеит, избанзар алхыҩцәа рыбжьқәа реиҳарак зауз аполитик қәыԥш Еммануель Макрон иакәхеит. Уаанӡатәи аекономика аминистр изы рыбжьқәа арҭеит 23,75% алхыҩцәа, [[Ле Пен, Марин|Марин Ле Пен]] лзы акәзар, рыбжьқәа арҭеит 21,53% алхрақәа ирылахәыз алхыҩцәа.<ref>https://www.bbc.com/russian/news-39840582</ref> Лаҵарамза 7, 2017 шықәса рзы Франциа имҩаԥысит алхрақәа аҩбатәи атур. Усҟан 20,7 миллионҩык алхыҩцәа Еммануель Макрон рыбжьы ирҭеит, Марин Ле Пен лакәзар, илоуит 10,6 миллион алхыҩцәа рыбжьқәа. Лаҵарамза ааба рзы ашьыжь, 99,9% абиуллетенқәа аус анрыдырула ашьҭахь, Франциа аҩныҵҟатәи аусқәа рминистрра Франциа ахада иалхразы аҵыхәтәантәи алҵшәақәа рыланаҳәеит, урҭ рыла Макрон аиааира игеит. Аофициалтә дыррақәа рыла, Еммануель Макрон 66,06% алхыҩцәа рыбжьқәа иоуит, Ле Пен – 33,94%. Убри алагьы Франциа апрезидентс дҟалеит Еммануель Макрон. Франциа ахада [[Европатәи Ахеилак]] аидеиа дадгылоит, уи ззырхоу агәылара иҟоу [[Германиа]] акзаара ауп. [[Адәныҟатәи аполитика]] ззырхоу аҳәынҭқаррабжьаратә економикатә еимадарақәа рырӷәӷәара ауп, аха Макрон хылаԥшра змам аҳәаанырцәтәи аинвестициақәа ралагалара дадгылом. Аполитик ипозициа [[Палестина]] аганахь алеи атеррористтә гәыԥқәа рганахьалеи ирадикалтәуп. Уи Франциа ԥынгылада амигрантцәа раланырхара азы дықәгылон, убри аан Макрон дадгылоит атәылауаа рдинхаҵаратә цәаныррақәа иаартны аарԥшра аҭахны аҟамзаара. [[Аҩныҵҟатәи аполитика]] аҳәаақәа ирҭагӡаны, апрезидент амаҵзура ҷыдақәеи аполициеи финансла реиқәыршәа амҽхак ирҭбаауеит. Адәныҟатәи аполитика акәзар, Макрон даара амаршә кны имҩаԥигоит. [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] ргегемониахь имоу агәынамӡарақәа иаартны иааирԥшуам, убри аан иара Франциа жәларбжьаратәи апозициазы Аштатқәа рдиктатгьы аҭыԥ амам изҳәом. [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] Франциеи реизыҟазаашьа акәзар, Еммануель Макрон арҭ атәылақәа ирыбжьоу аекономикатәи адәныҟа-политикатәи еимадарақәа ирыциҵоит. Минск иазыҟазаашьа акәзар – уи Минсктәи аиқәышаҳаҭра дадгылоит. Урыстәылатәи Афедерациа аганахь ала аҭыԥ змоу асанкциақәа ракәзар, Макрон урҭ рырмаҷра игәы иҭоуп.<ref name="dupda901e"/> Еммануель Макрон имҩаԥиго аҩныҵҟатәи аполитика Франциа атәылауаа зегьы, жәаҳәарада, иргәаԥхомызт аҟынтә, 2018 шықәсазы атәылаҟны аҭыԥ рыман «аӡараҭаршә ҩеижьқәа» рықәгыларақәа. Раԥхьа иргыланы уи алахәцәа рықәгылара зыхҟьаз абылтәы ахә ашьҭыҵра ауп. Аха анаҩс дара иҟарҵоз адҵақәа рсиа, асоциалтәи аекономикатәи хырхарҭа змаз, ирыцло иалагеит. «Аӡараҭаршә ҩеижьқәа» рықәгыларақәа рыҽдырӷәӷәеит ԥхынҷкәынмза 2019 шықәсазы. Атәылаҟны ирылагеит атәанчахәазы ареформа ҿыцқәа ирҿагыланы ақәгыларақәа. Урҭ ирылахәын 150-нызқьҩык рҟынӡа ауааԥсыра. Арҭ ақәгыларақәа раанкыларазы Макрон атәанчаҩцәа рықәра 64 шықәсанӡа ахагалара мап ацәикыр акәхеит.<ref>https://www.svoboda.org/a/29208915.html</ref> == Ахатәы ԥсҭазаара == Франциа апрезидент Еммануель Макрон ашкол аҿы аҵара аниҵоз аамҭазы бзиа дибоит афранцыз бызшәа рызҭоз арҵаҩы [[Макрон, Брижит|Брижит Троние]]. Арԥыс зынӡагьы хьаас икымызт бзиа иамхабази иареи 24 шықәса ахьрыбжьаз, насгьы лара хҩык ахшара дахьранызгьы – Себастиан, [[Озиер-Журдан, Лоранс|Лоранс]], Тифен, урҭ зегьы Еммануель иқәлацәаз ракәын. Жәибыжь шықәса анихыҵуаз Еммануель Макрон дықәуеит, бзиа иибаз аԥҳәызба ԥҳәысс дшиго ала, 30 шықәса анихыҵлак. Ас еиԥш ахымҩаԥгашьа Макрон иҭаацәа аргачамкит, уи азын иара иаб Жан-Мишель иԥа Парижҟа ддәықәиҵар акәхеит. Жәаха шықәса инеиԥынкыланы бзиа еибабоз ашәҟәқәа еимырдон, сахьала акыр ибзиаз арԥыс аҭыԥҳацәа рҟынтә ҭаха шимамызгьы. 2007 шықәсазы Макрон ажәа лниҵеит, усҟан зхаҵа илҵхьаз Брижит Троние, иагьеибагоит, иаԥырҵоит иӷәӷәаз аҭаацәара. Брижит Макрон акыр зку, ақалақь Амиене аҟны инхо ашоколатие рыклан даҵанакуеит. Лара зынӡагьы длеиԥшым быжьҩык амаҭацәа змоу анду, мамзаргьы арҵаҩы. Даара иԥшӡаны еиҿартәу ԥҳәысуп. Аҭаацәа рыԥсшьара аамҭа рхыргоит рхатә вилла Туке, ари анхара хаҵеи ԥҳәыси иаархәеит ианеибага ашықәс азы. Еммануель Макрон Брижит Макрон лыда ихатәы иԥсҭазаара ибом, убри аҟара иӷәӷәаны аполитик иԥҳәыс длыдҳәалоуп.<ref>{{Cite web |url=https://www.tatler.ru/heroes/brizhit-i-emmanuel-makron-istoriya-neobychnoj-lyubvi |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129195623/https://www.tatler.ru/heroes/brizhit-i-emmanuel-makron-istoriya-neobychnoj-lyubvi |url-status=dead }}</ref> Алхрақәа раан Брижит Макрон еснагь лыԥшәма Еммануель иааигәа дыҟан, уи дырҵабыргуеит хыԥхьаӡара рацәала [[Аинтернет]] иҭоу афотосахьақәа. Еммануель Макрон агәра диргоит иара иԥшәмаԥҳәыс аполитикатә усқәа лнапы шрылакым, аха убри аан лара аҳәынҭқарратә зҵаарақәа рыӡбара аҟны абжьгарақәа ҟалҵоит. Апрезидент иусура ада даҽа уск азы аамҭа имам. Аха, зых иақәиҭу аамҭа кьаҿк анааиоулак, иаразнак Тукаҟа иԥҳәыс даашьҭыхны дцоит. Макрон гәахәара дула Брижит лмаҭацәа ибоит, дырхылаԥшуеит. Иара убасгьы аԥстәқәа бзиа ибоит. Апрезидент иҩны инхоит аргентинатәи ала, Фигаро захьӡу.<ref>https://biography-life.ru/country/1849-emmanuel-makron.html</ref> == Еммануель Макрон иахьатәи аамҭазы == 2020 шықәса Франциеи Ҭырқәтәылеи рыбжьара аҭыԥ зауз аҭыӡшәа ала иазгәаҭан. Макрон аалыԥшаах азықәԥара дамҽханакны дыҟан, иара ихықәкы хада – арадикалтә ԥсылманра ауп. Хықәкыла иуҳәозар, зыӡбахә ыҟоу «аҭыԥҳа дшыцқьоу азы абӷьыцқәа лыҭара мап ацәкреи, насгьы акрыфарҭақәа рҟны аконфессионалтә ахәкынҵа ҷыдеи раԥыхра роуп. Афранцыз ԥхьагыла игәазыҳәара «иҵаралашароу аԥсылманра» аргылара ареспублика аҿы аконфликт мзызс иаиуит. [[Ҭырқәтәыла]] апрезидент [[Ердоган, Реџьеп Ҭаиип|Реџьеп Ердоган]] Еммануель Макрон амсылманцәа ицәымӷуп ҳәа ахара идиҵеит. Иара убасгьы иациҵеит, аполитик зхы еиқәшәам рхәышәтәырҭаҟны аҽыхәышәтәра ихәҭоуп ҳәа. Аха Макрон дидгылеит [[Трамп, Дональд Џьон|Дональд Трамп]]. Уи аҳәамҭа ҟаиҵеит Еиду Америкатәи Аштатқәа шазыхиоу аԥсылмантә екстремизм аҿагылара. Лаҵарамзазы аполитик [[Германиа]] аканцлер [[Меркель, Ангела|Ангела Меркели]] иареи авидеоконференциа мҩаԥыргеит. Акыр азҿлымҳара аҭан апандемиа ашьҭахь [[Европатәи Ахеилак]] аекономика ашьақәыргылара азҵаара. Иӡбан 500 миллиард евро еидызкыло афонд аԥҵара. Арҭ аԥарақәа ззырхахо COVID-19 зегь реиҳа изхьысыз асекторқәеи арегионқәеи роуп.<ref>https://www.vesti.ru/article/2500026</ref> Ԥхынҷкәынмзазы Еммануель Макрон дычмазаҩхеит – иара акоронавирустә инфекциа идбалан, абри азы адырра ҟарҵеит Елисеитәи ахан апресс-маҵзура аҟнытә. Адиагноз шьақәыргылан RTPCR атест амҩаԥгарала. Апрезидент бжьымшы иҽыԥхьакны дыҟан. Франциа ишьақәыргылоу асанитартә нормақәа инарықәыршәаны. Убри аан иара имаҵзурақәа неигӡон инахароу аформат ала. Ари ачымазара анаҩс, аполитик игәабзиара уашәшәырахеит. Иара авидеоааԥхьара ҟаҵаны асоциалтә ҳақәа «Инстаграмми» «Твиттери» рҿы аимҳәеи, ицәеижь ахьааи, ахыхьи уҳәа шимоу, уи ирласны дшарааԥсо атәы еиҭеиҳәон. Урыстәылатәи Афедерациа Ахада [[Путин, Владимир Владимир-иԥа|Владимир Путин]] Еммануель Макрон агәабзиара ахьизеиӷьаишьо зну ателеграмма изишьҭит. Урыстәыла Ахада инаҵшьны иазгәеиҭеит, даара агәамҵра шизцәырыргаз афранцыз политик дычмазаҩхеит ҳәа иоуз адыррақәа.<ref>https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5fdb682a9a79479ed0aae8ab</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 21 рзы ииз]] [[Акатегориа:1977 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Еммануель Макрон| ]] [[Акатегориа:Франциа апрезидентцәа]] [[Акатегориа:Андорра аҳцәа]] [[Акатегориа:Франциа афинансқәа рминистрцәа]] [[Акатегориа:Франциатәи аполитикцәа]] [[Акатегориа:Франциатәи абизнесменцәа]] [[Акатегориа:Франциатәи аекономистцәа]] [[Акатегориа:Макронаа]] [[Акатегориа:Франциатәи агностикцәа]] [[Акатегориа:Франциатәи абанкирцәа]] [[Акатегориа:Англиатәи ахылҵшьҭра змоу афранцызцәа]] 9ussczsbmynttkaaa6argmms2rc468d 0 37741 173865 164459 2026-09-11T09:49:17Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: одинаковые сноски объединены ×1; ашықәазы→ашықәсазы 173865 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик |амаҵура =[[Британиаду аԥыза-министр]] |аишьҭагылашьа =83 |абираҟ =Flag_of_the_United_Kingdom_(3-5).svg |агерб =Coat of arms of the United Kingdom (1924-1952, lesser arms).svg |инаркны ={{date|26|10|1951}} |рҟынӡа ={{date|5|4|1955}} |аҳ =[[Гьаргь VI]]<br />[[Елизавета II]] |аԥхьа иҟаз =[[Антони Еден]] |аҭынха =[[Клемент Аттли]] |амаҵура2 =[[Британиаду аԥыза-министр]] |аишьҭагылашьа2 =81 |абираҟ2 =Flag_of_the_United_Kingdom_(3-5).svg |агерб2 =Coat of arms of the United Kingdom (1924-1952, lesser arms).svg |инаркны2 ={{date|10|5|1940}} |рҟынӡа2 ={{date|26|6|1945}} |аҳ2 =[[Гьаргь VI]] |аԥхьа иҟаз2 =[[Невил Чемберлен]] |аҭынха2 =[[Клемент Аттли]] }} '''Уинстон Леонард Спенсер-Черчилль''' ({{lang-en|Sir Winston Leonard Spencer Churchill}}; {{date|30|11|1874}} — {{date|24|1|1965}}, [[Лондон]]) – британиатәи аҳәынҭқарратә усзуҩы, аполитик, ҩынтә [[Британиаду]] аԥыза-министрс далырххьан. Ашәҟәыҩҩы, ажурналист, алитература ахырхарҭала адунеизегьтәи [[Нобель ипремиа]] алауреат. Арратә чын – [[аполковник]]. Британиатәи академиа ҳаҭыр зқәу алахәыла.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/world_history/text/4684037 |title=ЧЕ́РЧИЛЛЬ |access-date=2024-01-29 |archive-date=2022-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615154755/https://bigenc.ru/world_history/text/4684037 |url-status=dead }}</ref> == Анысмҩа == Уинстон Черчилль – аҩажәатәи ашәышықәсазтәи еицырдыруаз политикын. Уи иусура Британиа азеиԥш, адунеитә политика зегь азынгьы даара аҵак ду аман, аха ҳаамҭазтәи ауаажәларра рҟны уи еиуеиԥшымкәаны иахәаԥшуеит: џьоукы уи игәымшәара иаршанхозар, иполитикатә хымҩаԥгашьа џьаршьоит, егьырҭ ракәзар, ипозициа агәынамӡара рызцәырнагоит, избанзар уи адунеи напхгара азҭалаша ауаа шкәакәақәа роуп ҳәа ахьиԥхьаӡоз азы.<ref>https://obrazovaka.ru/alpha/c/cherchill-uinston-churchill-winston</ref> Черчилль иаартны адиктатура дшазықәԥозгьы, иӡомызт [[Бенито Муссолини]]и [[Иосиф Сталин]]и русушьа даара дшазҿлымҳаз, агәахәара шинаҭоз, урҭ инапхгараҭара аамҭазы атоталитартәии хаҭалатәии арежимқәа рышьаҭаркыҩцәас иҟан [[Италиа|Италиеи]] [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]]‑и. Уинстон Леонард Спенсер-Черчилль диит абҵарамза 30, 1874 шықәсазы, аҳерцогцәа Мальборо рышьҭраҿы, Блеихеимтәи ахан аҟны. Иара иҭаацәа даара знапы акракыз, анырра ӷәӷәа змаз уаан – иаб, алорд Рендольф Генри Спенсер, еицырдыруаз политикын, насгьы Британиа Аказначеира Аканцлерс дыҟан, иан – Дженни амал ду змаз америкатәи анаплакҩы диԥҳан. Аԥхьаҟа иполитикхараны иҟаз Уинстон Черчилль раԥхьатәи хәыҷын иҭаацәара аҟны, аха иани иаби рыбзиабара уиаҟара иныруамызт, избанзар иаб еснагь аполитикатә ԥсҭазаара, акариера акәын дзызҿлымҳаз, иан лакәзар, ԥсҭазаара ԥшӡа дазкын. Убри аҟынтә Уинстон хәыҷы иааӡара лнапы ианын ааӡаҩы Елизабет Енн Еверест, уи Черчилль изын зегь реиҳа игәакьаз уаҩхеит.<ref name="dup327fc3">https://nacion.ru/477206a-uinston-cherchill-biografiya-godyi-jizni-lichnaya-jizn-i-interesnyie-faktyi</ref> Дани инаркны, аԥхьаҟа Британиа аԥыза-министрны иҟалараны иҟаз «иреиҳаӡоу акаста» далахәылахеит, уи иалнаршон иара иполитикатә кариеира аҟны аԥынгылақәа иҭара, избанзар аамсҭацәа рхылҵшьҭра змаз азин рымамызт Аилазаара Апалата алаларазы, насгьы атәыла анапхгараҭаратә ҭыԥқәа раанкыларазы. Аха, излеилкаахаз ала, Уинстон Черчилль аамсҭцәа дырхылҵшьҭра иашаны дыҟамызт, уи алшара инаҭеит политик дуны аҟаларазы. Быжьшықәса анихыҵуаз Черчилль иарку ашкол Сент-Џьорџь иҟаз ахь ддәықәырҵоит, уа ааӡара еиҳа иазхьаԥшуан, ашколхәыҷқәа рҵара аасҭа. Арҵаратә усҳәарҭа аҟны Уинстон аҵара шиҭахым ааирԥшит, насгьы аҩныҵҟатәи ахымҩаԥгашьазы аԥҟарақәа дышрықәшаҳаҭым, дшырҿагыло, уи иахырҟьаны изныкымкәан аҷын дадыргахьан. Уи ибаразы уахь лассы-лассы инеиуаз иааӡаҩ аҷкәын ашәытарақәа инны ианылба, илылшоз зегьы ҟалҵеит Черчилль даҽа школк ахь ииагаразы. Аха, аиҳәшьцәа Томсонаа британиатәи рышкол аҟынгьы Черчилль аҵара бзиа изымбеит, уи аҟынтә иара иакәын ари ашкол аҟны зегьы иреицәаны аҵара зҵоз ҳәа иԥхьаӡаз. Жәаҩа шықәса анихыҵуаз Уинстон Черчилль игәабзиара уашәшәырахо иалагеит – иара агәаҵәыхь ихьыз иахҟьаны ирҳәарах зегьы арԥсыҽит. Уи азы Итонтәи, Мальборо аимшьҭра иаҵанакуаз ахацәа зегьы аҵара ахьырҵоз, итрадициатәыз иреиҳау аҵараиурҭа дызҭамлеит, аха иҵара иациҵеит Херроутәи аколлеџь аҟны.<ref>https://kratkoe.com/uinston-cherchill-kratkaya-biografiya/</ref> Иара абраҟагьы Черчилль аҵара дазгәышьуамызт, амаҭәарқәа еилихуан – ииҵозгьы иара интерсс имаз акәын, егьырҭ зегьы хьаас икымызт, рҵарагьы игәы иҭамызт. Убри аҟынтә, 1889 шықәсазы иара диаган «арратә класс» ашҟа, ари акласс аҟны аҵара апрограмма аҟны хадара змаз арратә ус акәын. Абраҟа ауп, имӡырҩуаз аҵаҩы Уинстон даара иҭышәынтәалаз студентны дахьыҟалаз. Иара дыруаӡәкхеит ари аҵараиурҭа иалгаз 12-ҩык рахьтә амаҭәарқәа зегьы рзы аԥышәарақәа раҭара зылшаз рыбжьара аҟалара, уи Черчилль алшара инаҭеит Британиаду аҟны зегьы иреиӷьыз арратә ҵараиурҭа аҭаларазы, дагьалгоит алеитенант еиҵбы ичын иманы.<ref>https://24smi.org/celebrity/1597-uinston-cherchill.html</ref> == Арратә кариера == 1895 шықәсазы, арратә ҵараиурҭа даналга ашьҭахь, Черчилль дахыԥхьаӡалан [[аԥшьбатәи аҳусарцәа рполк]], аха аамҭак ааҵхьаны еиликааит арратә кариера иара ишитәым. Иан лыла имаз аимадарақәа ирыбзоураны, уи аамҭазы лара [[Рендольф Черчилль]] иԥҳәысеибахахьаз, Уинстон Черчилль [[Куба]]ҟа ддәықәҵан, арратә корреспондентс, убри аан арратә маҵзура дахысуазшәа дахыԥхьаӡалан. Ажурналистк иаҳасбала иусура, аполитик даара ахьӡи аԥшеи ауаажәларратә азхаҵареи изаанагеит, иара убасгьы алшара инаҭеит раԥхьатәи ихатә ԥара арҳаразгьы, уи ишьақәнаргылеит 25 гинеи. Ахьӡ-аԥшеи аԥареи рнаҩсгьы, Кубантәи Черчилль иааигеит иԥсҭазаара зегьы иныҟәигоз аҟазшьақәа – кубатәи асигарақәа рыхара, насгьы асиеста ақәныҟәара, уи иаанагоз шьыбжьышьҭахьтәи аԥсшьара акәын. 1896 шықәсазы, Черчилль ижурналисттә ныҟәарақәа ирыциҵеит, дагьдәықәҵан [[Индиа]]ҟа, анаҩс [[Мсыр]]ҟа (Египет). Ара Черчилль ирратә ҟазара ааирԥшит, иара иафицартә усқәа зегьы ҭакԥхықәрала дрызнеиуан.<ref>https://moluch.ru/young/archive/14/1058/</ref> == Аполитика == 1899 шықәсазы, Уинстон Черчилль ԥхьатәара дцарц иӡбеит, насгьы игәы иҭеикит ихы аполитика иазикырц. Убри аамҭазы Черчилль еицырдыруаз журналистын аҟынтә, ауаажәларратә дгылара иоуп ҳәа дақәгәыӷуан. Апарламент ахь анеиразы раԥхьатәи ашьаҿақәа [[Аконсервативтә партиа]] аилазаара ала аус лҵшәадахеит – алхыҩцәа алибералцәа ахьалырхуаз иахҟьаны. Аамҭак азы аполитика иацәхьаҵыз Черчилль, даҽа зныкгьы, журналистк иаҳасаб ала ныҟәара дцоит. Дагьдәықәырҵоит [[Аладатәи Африка|Ладатәи Африка]]ҟа, уа [[Англо-буртәи аибашьра]] цон. Черчилль ара аҿагылаҩцәа шасыс дыргоит, аха абналара илшоит, уи Черчилль изын ихьыӡҭыгагаз аамҭахоит политикк иаҳасаб ала: алхыҩцәа рыбжьқәа ирҭарц рҳәеит, иполитикатә зыҟазаашьақәа хьаас имкыкәаны. Убри аан иара иӡбоит аибашьра адәахьы агьежьра, ихгьы алаирхәуеит абналара ахьилшаз абахҭа аҟынтәи аӡәырҩы рыхрақәиҭтәразы имҩаԥгаз ажәыларақәа.<ref>https://diletant.media/articles/45268646/</ref> Черчилль игәымшәаратә хҭысқәа иԥсадгьыл ахь дфырхаҵаны агьежьразы алшара ирҭеит – уи даара имарианы апарламенттә алхрақәа рҟны аиааира агара илшеит. Ари ҟалеит 1900 шықәсазы, дагьалалоит Апалатақәа реилазаара, иагьилшоит ари аҭыԥ аҟны 50 шықәса инеиԥынкыланы аҟазаара. Иара убри ашықәсазы икьыԥхьуеит илетературатә ԥҵамҭа заҵәы, ароман «Саврола», уа, аҭоурыхдырҩцәа ргәаанагара ала, аполитик фырхаҵа хаданы ихы ааирԥшит. Апарламент аҟны раԥхьатәи амшқәа инадыркны Уинстон Черчилль аконсерваторцәа рганахь ала акритика ҟаҵо, ԥхашьара ҟамҵакәаны дықәгылон, уи атәыла аидеолог хада Џьозеф Чемберлен ипрограмма дшақәшаҳаҭым атәы иҳәон. Убри аҟынтә аԥхьаҟа Британиаду иаԥыза-министрхараны иҟаз, ԥшьышықәса рнаҩс Аконсервативтә партиа аанижьит, алибералцәа рахь диасит – ари ашьаҿа алшара инаҭеит аполитикатә кариера аҟаҵаразы. Раԥхьа иара аколониа аминистр ихаҭыԥуаҩыс дҟалеит, анаҩс иара ахәаахәҭра аминистрс дҟаҵан, уи анаҩс аҩныҵҟатәи аусқәа рминистрс даҭан, шықәсык ааҵхьаны Черчилль арра-мшынтә мчқәа дырминистрхеит, убри алагьы зегь реиҳа иқәыԥшыз политикхеит, Британиа акыр анырра ду змоу аҭыԥқәа аанызкылоз рахьтә.<ref>{{Cite web |url=https://www.2000.ua/specproekty_ru/velikie-lyudi-proshlogo-i-sovremennost/nikogda_-nikogda_-nikogda-ne-sdavaites.htm |title=Никогда, никогда, никогда не сдавайтесь! |access-date=2024-01-29 |archive-date=2016-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921115630/http://www.2000.ua/specproekty_ru/velikie-lyudi-proshlogo-i-sovremennost/nikogda_-nikogda_-nikogda-ne-sdavaites.htm |url-status=dead }}</ref> Арра-мшынтә мчқәа рминистрс даныҟаз Уинстон Черчилль ажәлар ирылаҩыз аус дақәшәеит: иара ихарала [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра]] аан Британиазы ирыцҳарахеит [[Дарданнеллтәи арратә операциа]] ахыркәшара, уи башаӡа иалаӡит 250-нызқьҩык англиатәи асолдаҭцәа. Ари агха ду ахьаршшаразы аполитик ԥхьатәара дцеит, насгьы хатәгәаԥхарала афронт ахь дцоит. Шықәсқәак рнаҩс, Дарданеллы акәшамыкәша ацәажәарақәа анеиԥхьба анаҩс, Черчилль дырҩегьых аиҳабыра рахь дгьежьуеит, уа арратә еиқәыршәара аминистр иҭыԥ ааникылоит, аха арагьы ишахәҭаз еиԥш ихы изаамырԥшит аҟынтә, даҽа шықәсқәак аполитика мап ацәикыр акәхеит.<ref>http://history-doc.ru/uinston-cherchill/</ref> == Британиаду аԥыза-министр == Уинстон Черчилль аполитикахь игьежьра [[Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] иадҳәалоуп, [[Германиа]] [[Польша]] ианақәла аамҭазы, уи ашьҭахь Британиаду [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Адольф Ҳитлер]] ишиабашьуа азы аҳәамҭа ҟанаҵеит. Абри аан Уинстон Черчилль идыргалоит Адмиралра Актәи Алордс аҟалара, уи алшара инаҭон Арратә хеилак аҟны абжьаҭаразы азин, иара ахааназгьы итәыла аҟны аҭынчра ашьақәыргыларазы гәыӷра ахьыҟаимҵацыз иахҟьаны, амчрақәа агәра ргон ишилшо имилаҭ аиааира агарахьы амҩа рықәҵара. Атәыла амобилизациа амыругақәа зегьы знапаҟны иҟалаз Черчилль илшеит Ҳитлертә Германиа иаҿагыланы ақәԥаразы ахырхарҭа дуқәа рыԥшаара, дагьыҟалоит Британиа аԥыза-министрны, [[Англиа]] азы зегь реиҳа иуадаҩыз аамҭазы. Уинстон Черчилль иааирԥшуаз ақәыӷәӷәареи аҭагылазаашьа ииашаны аилкаареи алшара инаҭеит қәҿиарала аибашьра амҩаԥгара, аиааира аагара, иагьаԥиҵоит аиааиратә коалициа [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду Америкатәи Аштатқәеи]] [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]]-и рҟны.<ref name="dup327fc3"/> [[Абольшевизм]] иаҿагылоз Черчилль Ҳитлери Сталини рыбжьара аҵыхәтәантәи далихуеит, уаҳа ԥсыхәагьы имамызт. Лаҵарамза 1942 шықәса рзы америкатәии урыстәылатәии аԥхьагылаҩцәа [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Рузвельт]]и [[Иосиф Сталин]]и рҟны Черчилль инапы аҵаиҩуеит акрызҵазкуаз адокумент, Ҳитлер иҿагылоз акоалициа аԥҵаразы, хьӡыс иаман «[[Атлантикатәи ахартиа]]», уи иаанарԥшуан аекономикатәи аполитикатәи ҭынчреи азини атәылақәа - аидгылаҩцәа рыбжьара Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь. 1945 шықәсазы [[Британиаду]], [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]], [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] имҩаԥыргоит [[Иалтатәи аконференциа]], уи ишьақәнаргылеит аибашьрашьҭахьтәи адунеи аполитикатә хсаала. Усҟан «Большая троика» аԥхьагылацәа ирыӡбеит Германиа ԥшь-оккупациатә хәҭакны ишатәуп ҳәа, уи ашьҭахь СССР аилазаарахь ихынҳәуеит [[Прибалтика]], Мраҭашәаратәи [[Украина]], [[Белоруссиа]], [[Бессарабиа]], [[Буковина]], [[Карелиа]]. Иара убасҟан Асовет Еидгыла Иапониатәи аибашьра алахәхара атәы рыланаҳәеит, уи азын СССР иадҵахон [[Аладатәи Сахалин]]и [[Курилтәи адгьылбжьахақәа|Курилтәи адгьылбжьахақәеи]]. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра анеилга анаҩс, адунеи зегьы ҩ-политикатә системакны аҽеиҩнашеит, Черчилль иакәзар, Мраҭашәарахь ааԥхьара ҟаиҵеит, акоммунисттә Мрагылара иаҿагыланы аҽеизакразы, абольшевизм аԥыхразы. Аха, уи аамҭазы Черчилль аполитика ду аанижьыр акәхеит, избанзар аибашьрашьҭахьтәи ашықәсқәа рзы Британиаду ицәырҵуа иалагеит аекономикатә проблемақәа, атәыла адәныҟатәи ауал иазҳаит, агәыларатәи аколониақәеи Британиеи рыбжьара аизыҟазаашьақәа уадаҩхеит. Арҭқәа зегьы, Уинстон Черчилль апарламенттә алхрақәа раан аиааира игартә иҟарымҵеит, иаргьы ԥхьатәара дцеит.<ref>[https://www.partner-inform.de/partner/detail/2002/12/233/6146/uinston-cherchill-poslednij-iz-velikobritancev? https://www.partner-inform.de/partner/detail/2002/12/233/6146/uinston-cherchill-poslednij-iz-velikobritancev?]</ref> Уи аамҭазы Черчилль аиҳабыратә оппозициа дахагылоит, аха Апалататә еилазаара аҟны рацәак дцәырҵуамызт, ихы зегьы алитературатә рҿиара иазикит. 1951 шықәсазы, усҟан Уинстон Черчилль 76 шықәса ихыҵуан, даҽазныкгьы Британиа аԥыза-министрс дҟалоит, ԥшьышықәса инеиԥынкылангьы атәыла напхгара аиҭон. Иполитикатә усура аҵыхәтәантәи ашықәсқәа зегьы Уинстон Черчилль адәныҟатәи аполитика иазикит, насгьы атәыла аиадертә потенциал аҿиара, уи ала иара иҭахын Британиа арратә мчхара азыргьежьра. Аха, аполитик игәамбзиара иахҟьаны ԥхьатәара дцар акәхоит, уи аан имаз аҳаҭыр ицәыӡуам.<ref>https://www.istmira.com/drugoe-novoe-vremya/16566-uinston-cherchill-kratko.html</ref> == Черчилль ихатәы ԥсҭазаара == Уинстон Черчилль ихатәы ԥсҭазаара, аӡәырҩы аҭоурыхҭҵааҩцәа ишазгәарҭо ала, «иԥшӡаз, абзиабара зцыз романуп». Еицырдыруаз британиатәи аполитик иԥсҭазаара зегьы бзиа иибоз аԥҳәызба длабадырит 1908 шықәсазы, иаразнакгьы ԥҳәысс дигеит. Клементина Хозиер лондонтәи аристократцәа дрыԥҳан. Британиатәи аԥыза - министр иԥҳәыси иареи 57 шықәса еицынхон – лара Черчилль изын дҩызан, насгьы зегь реиҳа ихадаз политикатә абжьгаҩын, лара лажәа анаҩс акәын Черчилль ихадаз аӡбамҭақәа анидикылоз. Аполитик иԥҳәыс жәеиза шықәса дышиеиҵбызгьы, лара илылшеит аҭаацәара аҟны абзиабара аиқәырхара, насгьы лараӡәзаҵәык лоуп Черчилль имариамыз иҟазшьа ачҳареи анаалареи зылшаз. Клементина илыхшеит хәҩык ахшара, ахәыҷқәа зегьы ари аҭаацәараҿы бзиа ирбон еилых ҟамҵакәан. Британиатәи аԥыза- министр иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахьгьы, иԥшәмаԥҳәыс игәалашәара еснагь илыцын, иара иԥсы анҭаз иаамҭа аиҳарак зегьы аказино аҟны ахәмаррақәа ишрықәирӡуазгьы. Уинстон Черчилль иԥсыжра ашьҭахь, Клементина лыԥсҭазаара ҵакыданы илзыҟалеит, дишьҭаларгьы лҭахын, аха Уинстон Черчилль иажәақәа «Иҟалалакгьы, иарбан ҭагылазаашьазаалакгьы аҽаҭара аҭахым» - ҳәа ииҳәоз ажәақәа дааныркылоит. Анаҩстәи жәаҩа шықәсатәи лыԥсҭазаара зегьы алитературатә усура иазылкуеит, Британиа аԥхьагыла ихыркәшамыз имемуарқәа ҭлыжьуеит.<ref>{{Cite web |url=https://rutlib5.com/book/23712/p/3 |title=Уинстон Черчилль. Английский бульдог |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129201836/https://rutlib5.com/book/23712/p/3 |url-status=dead }}</ref> == Уинстон Черчилль иԥсра == Уинстон Черчилль иԥсҭазаара далҵит ажьырныҳәамза 24, 1965 шықәсазы. Еицырдыруаз аполитик, [[Британиа Ду амонархцәа|Британиаду]] аԥыза-министрс иҟаз Уинстон Леонард Спенсер-Черчилль иԥсҭазаара далҵит 90 шықәса дшырҭагылаз. Уаанӡатәи Британиа аԥыза-министр иԥсҭазаара иалҵра зыхҟьаз изныкымкәа исхьаз аинсульт ауп. Черчилль иԥсыжра аҳәынҭқарратә формат ала имҩаԥысит [[Елизавета II]] лнапхгарала – ас еиԥш ҳаҭырла Британиаду аҭоурых аҟны анышә иамардахьоу жәаҩык роуп.<ref>https://ritual.ru/poleznaya-informacia/articles/pokhorony-uinstona-cherchillya/</ref> Атәыла аҭоурых азы аполитик иԥсыжра даара зымҽхак ҭбааз церемониан, уи иалахәын акралра аҭаацәа зегьы реиԥш, 112 ҳәынҭқарра рхаҭарнакцәагьы. Уинстон Черчилль иԥсыжра хыԥхьаӡара рацәала адунеи ателеканалқәа ишиашоу ицо аефир ала иддырбон, уи еиԥш арбара иалнаршеит еицырдыруаз британиатәи аполитик 350 миллионҩык ауаа ртелербагақәа рекранқәа рыла абзиараз ҳәа иарҳәартә еиԥш алшара рыҭара. Черчилль игәазыҳәара инақәыршәаны, анышә дамадан ауахәама Иԥшьоу Мартин иаҵанакуаз блеидонтәи аԥсыжырҭа аҟны, уи иара иабшьҭра рынхарҭа аҭыԥ иацәыхарамызт. Уинстон Черчлль анышә иамадара иалахәын иҭаацәеи иҩызцәа гәакьацәеи рымацара.<ref>{{Cite web |url=https://prichina-smerti.ru/smert-mnogogrannogo-britanskogo-premer-ministra-uinstona-cherchillya |title=Смерть многогранного британского премьер-министра Уинстона Черчилля |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129201836/https://prichina-smerti.ru/smert-mnogogrannogo-britanskogo-premer-ministra-uinstona-cherchillya |url-status=dead }}</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Абҵарамза 30 рзы ииз]] [[Акатегориа:1874 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 24 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:1965 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Уинстон Черчилль| ]] [[Акатегориа:Англиатәи ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Англиатәи абиографцәа]] [[Акатегориа:Англиатәи аҭоурыхдырҩцәа]] [[Акатегориа:Британиаду аԥыза-министрцәа]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Британиатәи аимпериа]] [[Акатегориа:Актәи адунеизегьтәи аибашьраан британиауаа]] [[Акатегориа:Актәи адунеизегьтәи аибашьраан Британиатәи арратә усзуҩцәа]] [[Акатегориа:Маҳдисттәи аибашьраан Британиатәи арратә усзуҩцәа]] [[Акатегориа:Малакандтәи аҳәаахьчаратә еибашьраан Британиатәи арратә усзуҩцәа]] [[Акатегориа:Британиатәи агностикцәа]] [[Акатегориа:Британиатәи антикоммунистцәа]] [[Акатегориа:Британиатәи аевгенистцәа]] [[Акатегориа:Британиатәи ажурналистцәа]] [[Акатегориа:Британиатәи амонархистцәа]] [[Акатегориа:Британиатәи асионистцәа]] [[Акатегориа:Англиатәи антифашистцәа]] [[Акатегориа:Англиатәи арыцарцәа]] [[Акатегориа:Америкатәи ахылҵшьҭра змоу англызцәа]] [[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа иадҳәалаз ауаа]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан аполитикатә ԥызацәа]] [[Акатегориа:Спенсер-Черчиллаа]] [[Акатегориа:Алитературазы Нобель ипремиа алауреатцәа]] qrp1anm3webzycgh3ffm7majghhgc5p 0 37762 173864 162653 2026-09-11T09:49:11Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: аиҿкааара→аиҿкаара; пҳәысс→ԥҳәысс 173864 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аҳ | афото ахҵара = ''Пиотр Романов – Пиотр I'' – [[Жан-Марк Натиер]] ипатреҭ, 1717 ш. | ашьҭрамадара = [[Урыстәылазегьтәи аимператор]] | анапхгара = {{date|2|11|1721}}&nbsp;– {{date|8|2|1725}} | аԥхьа иҟаз = ''Иара ихаҭа Урыстәыла аҳс'' | аҭынха = [[Екатерина I]] | ашьҭрамадара2 = [[Зегьы Урыстәыла аҳ, ацар, аҳәынҭқар ду]] | анапхгара2 = {{date|7|5|1682}}&nbsp;– {{date|2|11|1721}} | ахьынҷха ахаҵара2 = {{date|25|6|1682}}<br /><small>([[Иван V Алеқсеи-иԥа]] иареи еицны (1682–1696))</small> | арегент2 = [[Софиа Алеқсеи-иԥҳа]] (1682–1689) | аԥхьа иҟаз2 = [[Феодор III Алеқсеи-иԥа]] | аҭынха2 = ''Иара ихаҭа Урыстәыла аимператорс'' }} '''Пиотр Алексеи-иԥа Романов, Пиотр I,''' «Дуӡӡа» ҳәа ззырҳәоз ({{date|9|6|1672|30|5}}, [[Москва]] — {{date|8|2|1725|28|1}}, [[Санкт-Петербург]]) – [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]]зегьтәи аимператор ([[1721]] шықәса инаркны). Регентс диман аҳәынҭқар иԥҳа – иара иаҳәшьа [[Софиа Алексеи-иԥҳа]] – 1682 шықәса инаркны 1689 шықәсанӡа.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/3826088 |title=ПЁТР I |access-date=2024-01-30 |archive-date=2022-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220104103730/https://bigenc.ru/domestic_history/text/3826088 |url-status=dead }}</ref> == Пиотр I ихәыҷреи иқәыԥшреи == Пиотр I Алексеи-иԥа Романов диит лаҵарамза 30, 1672 шықәсазы Москва. Уи иаб [[Алексеи Михаил-иԥа]] Урыстәылатәи аимпериа аҳас дыҟан, уи 31 шықәса инеиԥынкыланы аимпериа дахагылан. Иан, [[Наталиа Кирилл-иԥҳа Нарышкина]], аамсҭа ҭыԥҳан. Иазгәаҭатәуп, Пиотр иаб ихшара рахтә иара ажәиԥшьтәи аԥа шиакәыз, иан лзы раԥхьатәи хшаран. Заԥхьаҟа императорхараны иҟаз Пиотр ԥшьышықәса анихыҵ, иаб дыԥсуеит, аҳратәра аҟны дҟалоит иашьа еиҳабы – [[Феодор III Алеқсеи-иԥа|Фиодор Ахԥатәи Алексеи-иԥа]]. Аҳ ҿыц Пиотр иааӡара инапы алеикуеит, дҵангьы иқәиргылеит еиуеиԥшым аҵарадыррақәа ирҵара. Усҟантәи аамҭазы аҳәаанырцәтәи анырра иаҿагыланы иқәԥон аҟынтә, Пиотр аҵара идырҵон аурыс дикәанцәа, адырра ҵаулақәа змамыз. Абри иахҟьаны аҷкәын иахәҭаз аҵарадырра имоуит, иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амшқәа рҟынӡагьы агха амҭақәа дзыҩуамызт. Аха, иазгәаҭатәуп, Пиотр актәи идыррақәа ширҭбааз апрактикатә зыҟаҵара абзоурала.<ref>http://rushist.com/index.php/platonov-lectures/1936-detstvo-petra-i</ref> == Пиотр I иҭоурых == Фышықәса ааҵхьаны, Фиодор Ахԥатәи иԥсҭазаара далҵит, аҳратәра дахагылараны дыҟан уи иԥа Иван. Аха, закәанла ари аҭыԥ зоураны иҟаз згәабзиара уашәшәыраз хәыҷын. Ари аҭагылазаашьа Нарышкинаа рҭаацәара рхы иадырхәеит, аҳәынҭқарратә хҳәара еиҿыркааит уҳәар алшоит. Апатриарх Иоаким идгылара ала Нарышкинаа адырҩаҽныҵәҟьа Пиотр қәыԥш аҳра дахадыргылоит. Аха, Милославскиаа – аҳ иԥа Иван ианшьцәа, аҳәамҭа ҟарҵеит рзинқәа шеилагоу азы, насгьы Пиотр аҳратәра иахаргылара азакәан шьаҭа амам ҳәа. Уи иахҟьаны, 1682 шықәсазы имҩаԥысит Стрелецктәи ақәгылара, абри ашьҭахь аҳ иҭыԥ аҟны иҟалеит иаразнак ҩыџьа аҳцәа - Ивани Пиотри.<ref>{{Cite web |url=https://pomnisvoih.ru/velikie-lyudi-rossii/kratkaya-biografiya-petra-1.html. |title= Краткая биография Петра 1 |archive-date= 2021-12-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20221208070933/https://pomnisvoih.ru/velikie-lyudi-rossii/kratkaya-biografiya-petra-1.html |url-status=dead }}</ref> Абри аминуҭ инаркны амчмҟәыҵакҩы қәыԥш иԥсҭазаара аҟны акыр ҵакы змаз ахҭысқәа аҭыԥ роуит. Ара инаҵшьны иазгәаҭатәуп, аҷкәын дхәыҷаахыс арратә ус дшазҿлымҳаз. Уи идҵа ала афартификациатә ргыларақәа мҩаԥысуан, насгьы ақәыргыларатә еибашьрақәа раан арратә техникаҵәҟьа ахархәара арҭон. Пиотр актәи ихатәы артиллериа анаԥиҵа ашьҭахь, еиҿикаауеит идуум «афлот». Уи инаркны иара иҭахын амшын аҟны аҳратәра аура, аӷбақәа аибашьраҿы рхархәара.<ref>https://www.istmira.com/drugoe-istoriya-rossii/16228-petr-i-kratkaja-biografija.html</ref> == Аҳ Пиотр I == Пиотр актәи дқәыԥшцәан аҟынтә, аҳәынҭқарра анапхгараҭара ихала илшомызт, убри аҟынтә иара регентс диман иаҳәшьа [[Софиа Алексеи-иԥҳа]], анаҩс – иан [[Наталиа Нарышкина]]. 1689 шықәсазы аҳ Иван официалла имчра зегьы иашьа ииҭоит, уи иабзоураны азинмчы змаз аҳәынҭқарра ахадас дҟалоит Пиотр Актәи.<ref>https://histrf.ru/lichnosti/biografii/p/pietr-i</ref> === Пиотр I инапхгараҭара === Абри инаркны Пиотр Актәи арратә хәмаррақәа дырҟәаҵит, урҭ рхаҭыԥан аԥхьаҟатәи арратә компаниақәа рзы апланқәа рышьақәыргылара далагеит. Уи [[Ҟрымтәи аибашьра]] [[Османтәи аимпериа]] иазынархаз иациҵоит, убасгьы Азовтәи аныҟәарақәа еиҿикаауеит. Абарҭқәа ирыбзоураны [[Азовтәи абааш]] агара илшоит, ари Пиотр ибиографиа аҟны раԥхьатәи арратә ԥышәахеит, қәҿиарахеит. Анаҩс, Пиотр Актәи абаӷәаза [[Таганрог]] аргылара далагеит, аҳәынҭқарра аҟны афлот шыҟамызгьы. Аха, Пиотр хықәкыс иҿаԥхьа иқәиргылоит иӷәӷәоу афлот аԥҵара, амшын аҟны анырра амазаара азы. Уи азын иара илшоз зегьы ҟаиҵеит, аамсҭацәа қәыԥшцәа аӷба аргыларатә занааҭ европатәи атәылақәа рҟны ирҵаларц азы. Иазгәаҭатәуп Пиотр Актәи ихаҭагьы аӷбақәа рыргылашьа шиҵоз, уи азын иара баша усуҩыс, махәҿала, анхацәа дрыдгыланы аус иуан. Ас еиԥш иусура иабзоураны ижәлар рыбжьара иаҳаҭыр даара ишьҭыҵит. Иара убасҟан ауп Пиотр Дуӡӡа аҳәынҭқарратә система аҟны акыр шьақәгылашьақәа рҽеимра гәеиҭо даналага, ареформа ҿыцқәагьы игәы иҭеикуеит, арҭ ареформақәа аҭоурых аҟны ахааназы ихьӡ аанрыжьит.<ref>https://24smi.org/celebrity/3555-petr-i.html</ref> Иара иҭиҵаауан европатәи аҳәынҭқарра дуқәа рышьақәгылашьа, иреиӷьу аҭагылазаашьақәа алкаауа. Ари аамҭа Пиотр Актәи ибиографиа аҟны ачарҳәара аԥнаҵеит, усҟан ауп ианеиҿкааз стрелецктәи ақәгылара. Аха, аҳ илшеит ари ақәгылара аанкылара, насгьы ацәгьаршыҩцәа зегьы рахьырхәра. Османтәи аимпериа аҟны аҭыԥ змаз акыр аиҿагыларақәа рнаҩс Пиотр Актәи иӡбоит аҭынчразы аиқәышаҳаҭра анапаҵаҩра. Уи анаҩс, иара Швециа абашьра далагоит. Иагьилшоит аӡиас [[Нева]] аӡы алаларҭа аҟны акыр абаашқәа инапахьы аагара, уа анаҩс, иргылан Пиотр Дуӡӡа иқалақь - [[Санкт-Петербург]].<ref>{{Cite web |url=https://ruskerealie.zcu.cz/r2-3A.php |title= КИстория России: Эпоха Петра I Великого |archive-date= 2025-05-24|archive-url= https://web.archive.org/web/20250524223353/https://ruskerealie.zcu.cz/r2-3A.php |url-status=dead }}</ref> === Пиотр Дуӡӡа иеибашьрақәа === Акыр иқәҿиаз арратә компаниақәа рышьҭахь Пиотр Актәи илшоит Балтиатәи амшын ахь амҩа аартра, анаҩс уи «Европаҟа ахышә» ҳәа ахьӡырҵоит. Убри аамҭазы [[Урыстәылатәи аимпериа]] амчра еиҳа-еиҳа иӷәӷәахон, Пиотр Дуӡӡа ихьӡ-иԥша акәзар, [[Европа]] зегьы ирдыруан. Иаарласны Урыстәыла иадҵан Мрагыларатәи [[Прибалтика]]. 1709 шықәсазы имҩаԥысит еицырдыруа [[Полтаватәи аибашьра]]. Ари аибашьра иалахәын ашведцәеи аурысцәеи рырхәҭақәа. Аибашьра алҵшәақәа ртәы ҳҳәозар, ашведцәа ԥыххаа иган, иаанхаз архәҭақәа ракәзар, шасыс иган.<ref>https://histerl.ru/periudi_istorii/petr_pervie/vojny-petra-pervogo.htm</ref> Иазгәаҭатәуп Пиотр Актәи ажәыларақәа дышрылахәыз, агәымшәареи афырхаҵареи аарԥшуа. Иара дҿырԥшыган, уи ифырхаҵара аурыс архәҭақәа ргәы шьҭнахуан, дара аимператор изын ршьа ацәыкәбар нҵәаанӡа, аҵыхәтәанынӡа аибашьра иазыхиан. Аинтерес зҵоу фактуп, [[Полтаватәи аибашьра]] аан, аӷа ихы Пиотр Актәи ихылԥа иахьақәшәаз, ихы азааигәара сантиметрақәак ракәын иагыз. Ари даҽазныкгьы иарҵабыргит аимператор иԥсҭазаара дшацәымшәоз, аиааира аагаразы. Аха, аибашьра хыԥхьаӡара рацәала аибашьцәа рыԥсҭазаарақәа агон, атәыла аресурсқәа ҵнашәаауан. Убранӡа инаӡеит – Аурыс империа х-фронткны аибашьра ақәшәеит. Ари Пиотр Актәи адәныҟатәи аполитикахь имаз адунеихәаԥшышьа аԥсахит, акрызҵазкуаз аӡбамҭақәагьы идикылеит. Иара, аҭычратә еиқәышаҳаҭра аҭырқәцәа рҟны инапы аҵеиҩит, абааш Азовгьы шьҭахьҟа рыҭара дақәшаҳаҭхеит. Ас еиԥш аӡбамҭақәа рыдкылара, аиқәшаҳаҭрақәа анапы рыҵаҩра иалнаршеит ауаа рыԥсҭазаарақәеи арратә техникеи реиқәырхара. Аамҭак ааҵхьаны, Пиотр Дуӡӡа мрагылараҟа аныҟәарақәа еиҿикаауа далагеит. Урҭ ирылҵшәахеит ақалақьқәа [[Омск]], [[Семипалатинск]], [[Камчатка]] уҳәа реиԥш иҟаз Урыстәыла иахьадлаз. Пиотр Актәи, иара убасгьы, иҭахын [[Аҩадатәи Америка|Ҩадатәи Америка]], [[Индиа]]ҟа аекспедициақәа реиҿкаара, аха урҭ апланқәа аԥсҭазаара изаламырҵәеит. Аха, Пиотр Актәи илшеит [[Персиа]]ҟа Каспиатәи аныҟәара аиҿкаара, уи аан иара [[Бақәа]], [[Дербент]], [[Астрабад]], иара убас акыр абаашқәа инапахьы иааигеит. Пиотр Актәи иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь арҭ анапахьы иаагаз аҵакырадгьылқәа зегьы Урыстәыла иацәыӡит, избанзар аҳәынҭқарра азын урҭ рныҟәгара феида ҳәа акагьы аламызт.<ref>https://library.vladimir.ru/vystavki-2/vystavka-vojny-i-poxody-petra-i.html</ref> === Пиотр Актәи иреформақәа === Пиотр Актәи иԥсҭазаара зегьы иалагӡаны акыр ареформақәа рымҩаԥгара илшеит, урҭ зегьы аҳәынҭқарра аҿиара иазырхаз ракәын. Иара иоуп аурыс напхгара рахьтә аимператор ҳәа зхы иазызҳәоз. Аха зегь реиҳа ихадаз ареформақәа ззырхаз арратә ус акәын. Уи анаҩсгьы, Пиотр Актәи инапхгараҭара аан ауп ауахәама аҳәынҭқарра анапаҵаҟа ианыҟала, уаанӡа ус еиԥш иҟамызт. Пиотр Актәи иреформақәа ааглыхра, ахәаахәҭра, насгьы ажәытә нхашьа ацәцара уҳәа рыҿиара иазырхан.<ref>https://swsu.ru/sbornik-statey/reformy-petra-polnostyu-opredelyalis-mentalitetom-ikh-vershitelya.php</ref> Ҿырԥштәыс иаагозар, иара иоуп ажакьа аныҟәгара ашәахтә ақәызҵаз, уи ала иара иҭахын абоиарцәа европаа реиԥш рҭеиҭыԥш еиҭаркырц. Ас еиԥш алагала аурыс ҭауади-аамсҭеи рышьҭра рганахь ала агәынамӡарақәа шцәырнагазгьы, аусԥҟа иқәныҟәон. Даара иуадаҩуп хырхарҭак алкаара, Пиотр Актәи иреформақәа зхьымсыз. Иара еиҿикааит раԥхьатәи Урыстәылатәи агазеҭ, иара убасгьы илшарақәа акыр адуп аҳәаанырцәтәи ашәҟәқәа аурыс бызшәахьы аиагара. Есышықәса атәыла аҟны иаадыртуан амедицинатә, амшынтә, анџьныртә уҳәа ашколқәа, уа аҵара рҵаларц рылшон ачынуаа рыхшара реиԥш, анхаҩцәа рыхшарагьы. Пиотр Актәи иоуп [[Иулиантәи амзар]]гьы алазгалаз, иахьа уажәраанӡагьы ахархәара змоу. Европа иҟазаара аан аҳ акыр асахьаҭыхымҭақәа ибеит, урҭ уаҩ ибла дыршанхон. Иҩныҟа даныгьежь иара асахьаҭыхыҩцәа афинансттә цхыраара рзыҟаиҵо далагеит, уи аурыс культура аҿиара акырӡа иацхраауан. Пиотр Актәи иреформақәа рымҩаԥгашьа азын акыр акритика изыҟарҵон, избанзар, урҭ зегьы мчыла ауаа ирыдигылон, ауаа рыхдыррақәа иԥсахуан, игәы иҭеикуаз аусқәагьы наигӡон. Игәҭакқәа рынагӡара ирҿырԥштәы хадоуп ақалақь Санкт-Петербург аргылара, уи акыр иуадаҩыз аамҭақәа рзы имҩаԥысуан. Аӡәырҩы ари аргылара иацыз аџьабаа рызхымгакәа ибналон. Ибналоз рҭаацәа ракәзар, абахҭа иҭаркуан, ибналаз аргыларахь игьежьаанӡа. Иаарласны Пиотр Актәи еиҿикааит аполитикатә ԥшаареи аӡбарҭеи русбарҭа, анаҩс уи Маӡалатәи канцелиарианы еиҭеиҿкаан. Дарбанызаалак ауаҩы иаркыз ауада аҟны аҩра азин имамызт. Ас еиԥш аҭыԥ шамаз заҳаз аҳ иҟынӡа инеимгар - ахара здыз ашьра иқәырҵон. Ас еиԥш иџьбараз аметодқәа рхархәара ала Пиотр Актәи иҭахын аиҳабыра ирҿагылоз ачарҳәарақәа раԥырҟәҟәаара.<ref>http://rapsinews.ru/publications/20190917/303879490.html</ref> == Пиотр Актәи ихатәы ԥсҭазаара == Пиотр Актәи данқәыԥшыз бзиа ибон [[Анемеццәа|Анемец]] ҳабла аҟны аҟазаара, иара аҳәаанырцәтәи аилазаара даара игәаԥхон. Иара уброуп раԥхьаӡа дахьибаз анемец ҭыԥҳа [[Анна Монс]], иаразнакгьы бзиа диамхабоит. Иан лакәзар, арҭ аизыҟазаашьақәа дырҿагылон аҟнытә, илулак лԥа аурыс ҭыԥҳа [[Евдокиа Лопухина]] дигартә иҟалҵоит. Иџьашьатәызаргьы, Пиотр иан лажәа ҩбеимтәит. Лопухина ԥҳәысс дигеит. Урҭ ирыхшеит ҩыџьа аԥацәа: Алексеии Александри, аҩбатәи ахәыҷы дшыхәыҷӡаз иԥсҭазаара далҵит. Пиотр Актәи инаҩс иара иҭыԥ ааникылар акәын иԥа Алексеи. Аха Евдокиа лхаҵа иҭыԥ дахҳәаны лыҷкәын амчра иҭара лҽаназылшәа ашьҭахь, зегьы даҽакала иҟалеит. Лапухина аберҭыԥ ахь ддәықәҵан, Алексеи иакәзар, аҳәаанырцәҟа дыбналаны ацара иқәшәеит. Абра иҳәатәуп Алексеи иаб иреформақәа зынӡагьы дшырзыразымыз, иаб адеспот ҳәа изиҳәон.<ref>{{Cite web |url=https://foxford.ru/wiki/istoriya/reformy-petra-i |title=Реформы Петра I |access-date=2024-01-30 |archive-date=2021-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015224028/https://foxford.ru/wiki/istoriya/reformy-petra-i |url-status=dead }}</ref> 1717 шықәсазы Алексеи дыԥшааны дырбаандаҩын, анаҩс ачарҳәаразы ашьрагьы иқәҵан. Аха иара ихала абахҭаҟны дыԥсит, еилкаам аҭагылазаашьақәа рыла. Иԥҳәыси иареи анеилыҵ ашьҭахь, Пиотр Актәи 1703 шықәсазы бзиа дибоит 19 шықәса зхыҵуаз Катерина (даныӡӷабыз - Марта Самуил- иԥҳа Скавронскаиа). Урҭ рыбзиабара акыр шықәса аҭыԥ аман. Аамҭак анаҩс дара еибагоит, аха еибагаанӡа лара аимператор иҟынтә ҩыџьа аԥҳацәа лоухьан – Аннеи (1708) Елизаветеи (1709). Елизавета анаҩс даҳкәажәхеит (1741–1761шш.) Катерина даара иҟәышыз, аилкаара змаз ԥҳәызбан. Лараӡәк лоуп изылшоз аҳ ижьжьара, иргәыбзыӷра, уи ахыхь ӷәӷәа анизцәырҵуаз аамҭазы. Официалла Пиотр аԥҳәыс дигеит аҩынтә раан 1712 шықәсазы. Уи ашьҭахь дара даҽа жәҩык ахшара роуит, урҭ реиҳараҩык ишхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Пиотр Актәи Катерина даара бзиа дибон. Лара лаҳаҭыраз иаԥҵан аорден «Иԥшьоу Екатерина», насгьы Урал иҟаз ақалақь Екатеринбург ахьыӡҵан. Екатерина Актәи лыхьӡ ахуп Екатерининтәи ахан Аҳцәа Рқыҭа (Царское Село) аҟны (иара ргылан Елизавета Пиотр-иԥҳа лхаан). Иаарласны Пиотр Актәи инысмҩа аҟны дцәырҵит даҽа ԥҳәызбакгьы, Мариа Кантемир, уи аимператор изы иԥсҭазаара далҵаанӡа фавориткас дыҟан.<ref>http://rapsinews.ru/incident_publication/20180911/287428473.html</ref> == Пиотр иԥсра == Ҭеиҭыԥшла Пиотр Актәи даара иӷәӷәаз, агәабзиара змаз аӡә иоуп уҳәаратәы дыҟан, аха иԥсҭазаара зегьы ахыхь бааԥсы даргәаҟуан. Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы иара аҷаҷа чымазарагьы даргәамҵуа далагеит, уи хьаас ишикымзгьы. 1725 шықәсазы изцәырҵуаз ахьаақәа убри аҟара иӷәӷәахеит, ииарҭа дзылымҵуа аҟынӡа днаргеит. Игәабзиара есҽны еицәахон, ахьаақәа рычҳара уадаҩхон. Пиотр Актәи Алексеи- иԥа Романов иԥсҭазаара далҵит ажьырныҳәамза 28, 1725 шықәсазы Аӡынтәи ахан аҟны. Уи иԥсҭазаара иалҵра зыхҟьаз ҳәа иазгәаҭоуп агәаҵәыхь. Аха, анаҩс излеилкаахаз ала, дызгаз ианкьапышҭа ахьҭа иалалаз агангренахь аиасра ауп. Пиотр Дуӡӡа анышә дамадоуп Петропавловсктәи абаа аҟны Санкт- Петербург, аурыс аҳратәра ашьҭрамдаҩыс дҟалеит иԥҳәыс Екатерина Актәи.<ref>https://igardens.ru/event/28-january-the-death-of-peter-i/</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Рашәарамза 9 рзы ииз]] [[Акатегориа:1672 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Жәабранмза 8 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:1725 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Пиотр I дуӡӡа]] [[Акатегориа:Урыстәыла амонархцәа]] [[Акатегориа:Аурыс Былины епосқәа рперсонажцәа]] [[Акатегориа:Европа иҟаз ахәыҷтәы монархцәа]] [[Акатегориа:Алексеи Михаил-иԥа ихәыҷқәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла аимператорцәа]] [[Акатегориа:Ахәыҷы дызшьуа]] [[Акатегориа:Романоваа]] [[Акатегориа:Франциа Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа]] [[Акатегориа:Недерланди Урыстәылеи реизыҟазаашьақәа]] [[Акатегориа:Филипп д'Орлеан ирегентра аамҭазы ауаа]] [[Акатегориа:Аурыс-аџьамтә еибашьрақәа ирылахәыз ауаа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҿыцхәыцҩцәа]] [[Акатегориа:Аурыс фольклортә персонажцәа]] [[Акатегориа:Аҩадатәи аибашьраан Урыстәылатәи аруаа]] [[Акатегориа:Аҭаҭар хылҵшьҭра змоу Урыстәыла инхо ауаа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҵарауаа]] [[Акатегориа:Ацар иԥацәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла ацарцәа]] 67czaou6akwqjo79n31emwahxflhp0u 0 37763 173863 165620 2026-09-11T09:49:05Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: одинаковые сноски объединены ×2; амилаҭҭтә→амилаҭтә 173863 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик |амаҵура =[[Франциа апрезидент|Франциа]] апрезидент |аишьҭагылашьа =18 |абираҟ =Standard_of_the_President_of_France.svg |агерб =Standard_of_the_President_of_France.svg |инаркны ={{date|8|1|1959}} |рҟынӡа ={{date|28|4|1969}} |аԥхьа иҟаз =[[Рене Коти]] |аҭынха =[[Ален Поер]] |амаҵура2 =Франциа аԥыза-министр |аишьҭагылашьа2 = |абираҟ2 =Flag_of_France.svg |агерб2 =Flag_of_France.svg |инаркны2 ={{date|1|6|1958}} |рҟынӡа2 ={{date|8|1|1959}} |аԥхьа иҟаз2 =[[Пьер Пфлимлен]] |аҭынха2 =[[Мишель Дебре]] |апрезидент2 =[[Рене Коти]] |амаҵура3 =[[Франциатәи Ареспублика Аамҭалатәи аиҳабыра]] ахантәаҩы |абираҟ3 =Emblem_of_the_Provisional_Government_of_the_French_Republic.svg |агерб3 =Emblem_of_the_Provisional_Government_of_the_French_Republic.svg |инаркны3 ={{date|3|6|1944}} |рҟынӡа3 ={{date|26|1|1946}} |аԥхьа иҟаз3 ='''Де-факто:'''<br />[[Филипп Петен]]<br /><small>(Франциатәи аҳәынҭқарра ахада)</small><br />[[Пьер Лаваль]]<br /><small>(аиҳабыратә хада)</small> |аҭынха3 =[[Феликс Гуен]] |амаҵура4 =[[Франциатәи амилаҭтә хақәиҭратә комитет]] ахантәаҩы |абираҟ4 =Flag_of_Free_France_(1940-1944).svg |агерб4 =Croix_de_Lorraine.svg |инаркны4 ={{date|3|6|1943}} |рҟынӡа4 ={{date|3|6|1944}}<br /><small>({{date|9|11|1943}} рҟынӡа [[Анри Жиро]] дицны)</small> |аԥхьа иҟаз4 =Иара ихаҭа<br /><small>(Франциатәи Амилаҭтә Комитет ахантәаҩыс)</small><br />[[Пьер Лаваль]]<br /><small>(аиҳабыратә хада)</small> |аҭынха4 =''Амаҵураҭыԥ ԥыххеит'' |амаҵура5 =[[Франциатәи Амилаҭтә Комитет]] ахантәаҩы |абираҟ5 =Flag_of_Free_France_(1940-1944).svg |агерб5 =Flag_of_Free_France_(1940-1944).svg |инаркны5 ={{date|24|9|1941}} |рҟынӡа5 ={{date|3|6|1943}} |аԥхьа иҟаз5 =Иара ихаҭа<br /><small>(Аимпериа ахьчаратә хеилак ахадас)</small> |аҭынха5 =[[Анри Жиро]]и иареи<br /><small>(Франциатәи амилаҭтә хақәиҭратә комитет ахантәаҩцәа рыцхантәаҩцәа)</small> |амаҵура6 =[[Аимпериа ахьчаратә хеилак]] ахада |абираҟ6 =Flag_of_Free_France_(1940-1944).svg |агерб6 =Flag_of_Free_France_(1940-1944).svg |инаркны6 ={{date|27|10|1940}} |рҟынӡа6 ={{date|24|9|1941}} |аԥхьа иҟаз6 =''Иаԥҵоуп апозициа'' |аҭынха6 =Иара ихаҭа<br /><small>(Франциатәи Амилаҭтә Комитет ахантәаҩыс)</small> |амаҵура7 =[[Франциа атәылахьчара аминистр]] |аишьҭагылашьа7 =20 |абираҟ7 =Marque_mindef.svg |агерб7 =Marque_mindef.svg |инаркны7 ={{date|1|6|1958}} |рҟынӡа7 ={{date|8|1|1959}} |аԥыза-министр7 =Иара ихаҭа |аԥхьа иҟаз7 =[[Пьер де Шевинье]] |аҭынха7 =[[Пьер Гииома]] |амаҵура8 =[[Алжиртәи аусқәа рминистр]] |аишьҭагылашьа8 =4 |абираҟ8 =Flag_of_France.svg |агерб8 =Flag_of_France.svg |инаркны8 ={{date|12|6|1958}} |рҟынӡа8 ={{date|8|1|1959}} |аԥыза-министр8 =Иара ихаҭа |аԥхьа иҟаз8 =[[Андре Муттер]] |аҭынха8 =[[Луи Жокс]] |амаҵура9 =Аибашьреи амилаҭтә хьчареи рзы аҳәынҭқарратә маӡаныҟәгаҩ ихаҭыԥуаҩ |абираҟ9 =Flag_of_France.svg |агерб9 =Flag_of_France.svg |инаркны9 ={{date|6|6|1940}} |рҟынӡа9 ={{date|16|6|1940}} |аԥыза-министр9 =[[Жан Поль Реино]] |аԥхьа иҟаз9 =[[Ипполит Дукос]] |аҭынха9 =''Иаԥҵоуп апозициа'' }} '''Шарль Андре Жозеф Мари де Голль''' ({{lang-fr|Charles André Joseph Marie de Gaulle}}; {{date|22|11|1890}} [[Лилль]] ақалақь — {{date|9|11|1970}} [[Коломбе-ле-Дез-Еглиз]] ақыҭа) – [[Франциа]]тәи аҳәынҭқарратә усзуҩы, аинрал. [[Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]]ан афранцызцәа Рҿагылара дасимволхоит. [[Франциатәи Ахәбатәи Ареспублика|Ахәбатәи Ареспублика]] шьаҭазыркыз иакәны дыԥхьаӡоуп, насгьы актәи президентны. Ҩынтә иара атәыла ахадас дыҟан, уи аан илшеит Франциа аекономикеи жәларбжьаратәи апатуи рышьҭыхра. Уи иниҵит ԥшьынҩажәа шықәса, ари аамҭа иалагӡаны илшеит милаҭтә фырхаҵаны, Жанна Д'Арк лышьҭахь, аҟалара.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/world_history/text/2367066 |title=ГОЛЛЬ |access-date=2024-01-30 |archive-date=2022-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615155033/https://bigenc.ru/world_history/text/2367066 |url-status=dead }}</ref> == Ахәыҷра шықәсқәа == Шарль диит [[абҵарамза 22]], [[1890]] шықәсазы афранцыз қалақь [[Лилль]]. Ара дынхон ианду, иангьы еснагь ахшараиура аан уахь дцон. Шарль иман хҩык аишьцәеи аиаҳәшьеи. Шарль иира аамышьҭахь, иан лгәабзиара анышьақәгыла, лара лҭаацәа рахь, [[Париж]]ҟа дгьежьуеит. Де Голльаа ибзианы инхон, акатолицизм азхарҵон, насгьы даара апатриотизм злаз ҭаацәаран. Шарль иаб, [[Анри де Голль]], диит [[1848]] шықәсазы, даара иҟәышыз, аҵара змаз уаҩын. Иара апатриотизмра илааӡан, уи иабзоураны Анри Франциа иҳараку амиссиа агәра игон. Насгьы, апрофессор ичын иман, аиезуитцәа рышкол аҿы афилософиа, аҭоурых, алитература амаҭәарқәа дрыԥхьон. Арҭқәа зегьы, ҳәарада, Шарль анырра ӷәӷәа ирҭеит. Дхәыҷаахыс Шарль ашәҟәыԥхьара бзиа ибон. Иаб иакәзар, афранцыз ҭоурыхи акультуреи иирҵон. Ас еиԥш адыррақәа ахәыҷы даара инырит, уи иабзоурахеит итәыла амаҵ ауразы дышшоу аилкаара ахьиоузгьы.<ref>https://studwood.ru/978758/istoriya/detstvo_yunost_sharlya</ref> Шарль иан Жанна Маиогьы даара лыԥсадгьыл бзиа илбон, уи нцәахаҵарак илзаҩызан. Абас еиԥш апатриотизм рылааӡо ирызҳауан ахшара зегьы, ахәыҷқәа рыхәҩыкгьы рыԥсадгьыл абзиабара, алыхьынҵа, аԥеиԥш даара иаргәамҵуан. Шарль хәыҷы иакәзар, афранцыз фырхаҵа [[Жанна д’Арк]] лыхьӡ аҳара мацара даргәаҭеиуан. Абра иҳәатәуп, де Голль иҭаацәа, ишиашоу акәымзаргьы, уи афранцыз ԥҳәыс ишлыдҳәалаз, дара ирызгәакьаз рҭынхак д'Арк лныҟәара далахәын. Шарль даара ари афакт дазгәдуун, еснагь еиҭеиҳәон, уи иахҟьаны Черчилль Шарль –«аԥаҵа змоу Жанна Д'Арк» ҳәа хьыӡшьарас изиҭаз. Шарль даныхәыҷыз, акы иахҟьаны аҵәыуара даналагоз, иаб дизҵаауан - «Сыҷкәын, аинралцәа ҵәыуома?» – ҳәа. Ахәыҷгьы иаразнак аҵәыуара дааҟәыҵуан. Иара агәра игон аԥхьаҟа иԥсҭазаара ар ишырзикуаз, баша аруаҩны акәымкәа, деинралны дшыҟалоз.<ref>https://kratkoebio.ru/sharl-de-goll-kratkaya-biografiya/{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Аколлеџь аҟны аҵара == Арратә ус ахь Шарль даара аинтерес ааирԥшуан, дхәыҷаахыс ихала ихы иааӡон, иаҳҳәозар, шифрла еиқәыршәаз абызшәа ӡбаны игәникылеит, уи аан ажәақәа зегьы шьҭахьтәи ԥхьаҟа даԥхьон. Иазгәаҭатәуп, [[афранцыз бызшәа]] аҟны ас еиԥш ацәажәара даара ишыуадаҩу, англыз, мамзаргьы [[аурыс бызшәа]]қәа рҟны аасҭа. Шарль ари абызшәа иашьцәагьы иаҳәшьагьы идирҵеит. Урҭ иара напхгара риҭон, имҩақәиҵон.<ref>https://stories-of-success.ru/sharlya-de-gollya</ref> Шарль иҵатәқәа зегьы ҟаиҵаанӡа акрыфара ахаангьы дтәомызт. Иҵатәқәа руак ишахәҭоу еиԥш иҟаимҵар ахаатәы ифомызт. Де Голль жәеиза шықәса ихыҵуан иҭаацәа Парижтәи аиезуиттә коллеџь данҭарҵоз. Шарль аматематикатә хырхарҭа ала аҵара ахьырҵоз акласс дақәшәоит, дагьалгоит 1908 шықәсазы. Данқәыԥшӡаз ауп Шарль ахьӡ-аԥша аиуразы агәазыҳәарақәа анизцәырҵыз. Иаҳҳәозар, ажәеинраалақәа рыԥхьаразы аицлабра аҟны аиааира анига, идыргалеит аԥаратә ҳамҭа, мамзаргьы иусумҭа акьыԥхьра алихырц, иара аҩбатәи алихуеит.<ref>http://www.coldwar.ru/gaulle/de_gaulle.php</ref> == Арратә маҵзура == «Collège Stanislas» захьӡыз Парижтәи аколлеџь аҟны де Голль аҵара бзиаӡаны иахьиҵоз иабзоураны алшара иоуеит [[1909]] шықәсазы [[Сен-Сир]]тәи ашкол аҿы аҵаразы. Ирҳәоит убасгьы, де Голль ашәҟәыҩҩы, мамзаргьы аҭоурыхдырҩы икариера ҟаиҵарц шилшозгьы, аха иалихуеит даҽа мҩак, иаб игәы дақәшәарц азы. Аамҭак анаҩс де Голль «Арратә мемуарқәа» рҟны иҩуан: «Арра ацара – ари снысмҩа аҟны зегьы иреиҳау хҭыс дуун» – ҳәа. Арԥыс арра дахысуан 33-тәи ашьаҟауаатә афранцыз архәҭақәа рполк аҟны – ари архәҭа аиҟәша [[Бородино]], [[Аустерлиц аибашьра|Аустерлиц]] рыҵаҟа [[Ваграмтәи аибашьра]] иалахәын. Аполк командаҟаҵаҩыс дыҟан [[Филипп Петен]], уи аԥхьаҟатәи 15 шықәса де Голль мҩақәҵаҩыс диоуеит.<ref name="dup52326f">https://24smi.org/celebrity/17315-sharl-de-goll.html</ref> Нанҳәамза [[1914]] шықәсазы Францианӡа иааӡоит [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра]]. 33-тәи аполк [[бельгиа]]тәи ақалақь [[Динан]] ашҟа ԥшыхәра ҳәа идәықәырҵоит. Хымш ааҵхьаны, анемеццәеи аполки реидыслара аан де Голль ишьамхы ахы ақәшәоит. Аҩынтә раан иарма напы рхәуеит. (Аинтерес зҵоу афакт: де Голль инапы иаиуз ахәра иахҟьаны ишьа ҟьашьуеит, инапгьы имыхәо иҟалеит азы, иарӷьа напы аҿы акәын аҭаацәара дшалоу зырҵабыргуаз амацәаз ахьныҟәигоз). Ахԥатәи ахәра аниоу де Голль анемеццәа шасыс игара рылшоит, уи уа дрыман 32 мзы. Хәынтә абналара иҽазишәеит, аха иалымҵит, иара хьаас имаз аибашьра дахьалахәымыз ауп. Аибашьра аилгара аан иара шасыс дыҟан, иҩныҟа дгьежьуеит [[1918]] шықәса ԥхынҷкәынмза аказы. Актәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь де Голль польшатәи аршьаҟауаа аинструктаж иахижьуан, [[Асовет-Польшатә еибашьра|Урыстәылеи дареи реибашьра]] аан, 1919–1921-тәи ашықәсқәа рзы, атактика азы алекциақәа дрыԥхьон, арратә усумҭақәа аԥиҵон. [[1927]] шықәсазы де Голль афранцыз архәҭақәа азеижәтәи аршьаҟауаатә баталион акомандаҟаҵаҩыс дҟарҵоит. Шарль игәаанагара ала, аиааира агаразы иаҭаху акәылӡтәы техникеи, иаарласны имҩаԥгоу аманиоврқәеи роуп. [[1934]] шықәсазы де Голль иҭижьуеит «Ар рахь ааԥхьара» («Vers l'Armée de Métier») захьӡыз аусумҭа, уа ажәадгала ҟаиҵеит аршьаҟауаа рмеханизациа ареформа аҟаҵаразы. Де Голль ишьақәирӷәӷәон иара ишилшо 100.000-ҩык аршьаҟауааи 3.000 цыра акәылӡтәы техникеи рыла аибашьра аиааира. [[Адунеизегьтәи аҩбатәи аибашьра]] алагамҭазы иара 80 цыра иласыз атанкқәа командаҟаҵаҩыс дрырҭоит, урҭ «пылинка» ҳәа ирышьҭан.<ref>{{Cite web |url=http://history-doc.ru/sharl-de-goll/ |title=Шарль де Голль — биография президента Франции |access-date=2024-01-30 |archive-date=2021-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210916222416/http://history-doc.ru/sharl-de-goll/ |url-status=dead }}</ref> Де Голль иеицырдырра аамҭа ҟалеит 1940-тәи ашықәс азы. Лаҵарамза 10 рзы [[Германиа]] [[Европа]] еибашьрыла иақәлоит, лаҵарамза 15 рзы агерман архәҭақәа Седан инеит. Шарль ирхәҭа ара аамҭа маҷк иагар акәын. Лаҵарамза 17 рзы акомандир ицәыӡит имаз 80 танк рахьтә 23, аха мышкы ааҵхьан иоуит 150 цыра атехника. Де Голль имҩаԥигоз аибашьра ӷәӷәа иабзоураны анемеццәа ахьаҵра рықәнаршәеит Комонаҟа. Лаҵарамза 23 рзы де Голль игәымшәаразы «Аинрал» ҳәа хьыӡшьарас ирҭоит. Афранцыз еиҳабыра аибашьра рҭахымызт. [[Уинстон Черчелли]] дареи, [[Британиаду]] аԥыза-министри, ареспублика амчрақәеи Германиеи дареи рыбжьара аҭынчра ашьақәыргылара иашьҭалоит. Аӷа анапы имҵакра зҭахымыз де Голль рашәарамза 18, [[1940]] шықәса рзы британиатәи арадио ала ааԥхьара ҟаиҵеит, франциа ауаажәларра рахь, аҵысра «Сопротивление» аԥҵаразы. Рашәарамза 22 – Франциеи Германиеи аинышәаразы аиқәышаҳаҭра рнапы аҵарҩит.<ref>https://diletant.media/articles/26536223/</ref> == Аполитикатә усура == Франциа ишьақәыргылан [[Виши арежим|арежим Виши]], даҽакала иуҳәозар, ари атәыла аоккупациа азун. [[Уинстон Черчилль]] еиликаауан, де Голль иеиԥшыз аӡәы шиакәыз изылшоз ари амацәаз аԥҵәара. Рашәарамза 24 рзы Британиаду аԥыза-министр де Голль «зых иақәиҭу афранцызцәа зегьы дырхаданы» дҟаиҵоит, адҵагьы ҟаиҵоит де Голль Франциаҟа инеиразы ишәарҭадара хылаԥшра арҭарц. Шықәсык ааҵхьаны, рашәарамза 22, 1941 шықәсазы, де Голль [[СССР]] агенералиссимус [[Иосиф Сталин]] иҟны аимадара шьақәиргылеит. Аҵыхәтәантәи афранцыз «ажәҩан» аҟынтә адгылара ииҭоит: де Голли Сталини рхеилак иалҵшәахеит илегендартәу аескадрилиа «Нормандиа – Неман» аԥҵара. Арҭ аҳаирпланқәа даара ароль ду нарыгӡеит Гитлер икоалициа иаҿагыланы ақәԥараҿы. 1944 шықәсазы де Голль зых иақәиҭтәыз [[Париж]] иԥылон фырхаҵак иаҳасаб ала: иара идрыԥхьаӡалон Франциа аоккупациа аҟынтә ахақәиҭтәра. Иара убри ашықәс нанҳәамзазы Шарль де Голль [[Франциатәи Ареспублика Аамҭалатәи аиҳабыра|Аамҭалатәи аиҳабыра]] дахагылоит.<ref name="dup0dbfa9">https://histrf.ru/biblioteka/b/kratkii-kurs-istorii-simvol-frantsuzskogho-soprotivlieniia</ref> Аибашьра ааха знаҭаз атәыла иаҭахын аҳәынҭқарратә система аҟны аиҭашьақәыргылара. Ари ауадаҩра аҿаԥхьа де Голль илшарақәа ԥкхеит: ажьырныҳәамза 20, 1945 шықәсазы уи Аамҭалатәи аиҳабыра ахантәаҩы иҭыԥ аанижьуеит, анапхгараҭара аформа акәшамыкәша ицәырҵыз аимак иахҟьаны – де Голль иҭахын Франциа азинмчы змоу ахадас аҟалара, аха аполитикцәа реиҳараҩык апарламент аиҳабыра хылаԥшра рырҭаларазы иқәгылон. Шарль [[Франциатәи Аԥшьбатәи Ареспублика|Аԥшьбатәи ареспублика]] (Франциа 1946–1958-тәи ашықәсқәа рзы) аибашьра рылеиҳәеит, иара ида даҽаӡәы аҳәынҭқарра анапхгараҭаразы ихы ақәыргылара азин шимам атәы иҳәон. Аполитикатә елита изыҳәарақәа рмаҳаит аҟынтә, де Голль хәышықәса ҳәа [[Коломбо-ле-Диоз-Еглиз]]ҟа нхара дцоит, уи франциатәи колониан. Абра аинрал иҩуеит еицырдыруа, х-томкны иҟоу «Арратә мемуарқәа»: «Ааԥхьара», «Аидгылара», «Аиқәырхара». Де Голль аибашьразы игәҭахәыцрақәа аарԥшуп иара аҳәынҭқарра ахадас дыҟазшәа арбаны, уи иҳәон Франциа иара инапы ишанҵатәу, ус ианыҟала, Франциа аҿиара бзиа шаиуа, ус анакәымха «аԥсра иаҩызоу, хырԥашьа змам ашәарҭара бааԥсы ишҭагыло».<ref>http://www.mukhin.ru/gaulle.html{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Де Голль иҩныҵҟатәи акризис [[Лаҵарамза 1958 шықәсазы Франциа иҟалаз акризис|Франциатәи акризис]] иақәҿнаҭуан. [[Алжиртәи аибашьра]], аӷарра, аусурҭа ҭыԥқәа рыҟамзаара, ареспублика аҵыхәтәа аазгоз ахықә инхықәнаргылеит, аҵыхәтәангьы аиҳабыра де Голль иахь ааԥхьара ҟарҵоит «имцәажәара еилеигарц», насгьы «ауаажәларратә гәрагара аҳәынҭқарра» аԥиҵарц. Аполитик арадио ала дықәгылоит ауаа агәра дырго «иара ареспублика азинмчра зегьы ихахьы шиго» азгәаҭо. Рашәарамза 1, 1958 шықәсазы де Голль Аминистрцәа рхеилак ахантәаҩыс дшыҟаҵаз рылаҳәан. Уажәазы Франциа анапхгара зегьы де Голль иҟаиҵоз абжьгарақәеи ажәалагалақәеи аҳәынҭқарра аргылара иазырхаз зегьы рыдыркылеит. Иара ақәҵара ҟаиҵеит, атәыла анапхгараҭара зегьы аҳәынҭқарра ахада инапаҵаҟа иҟазарц азы, Франциа иахьагьы ус иҟоуп. Ихадоу аҳәынҭқарратә документ рыдыркылеит 1958 шықәсазы, усҟан иаԥҵан [[Франциатәи Ахәбатәи Ареспублика|Ахәбатәи ареспублика]], де Голль напхгара зиҭоз.<ref>https://smotrim.ru/video/1483140</ref> Де Голль инапхгараҭара ззырхаз адәныҟатәи аполитика акәын. [[1960]] шықәсазы иара [[Виетнам]]и [[Камбоџа|Камбоџьеи]] ахақәиҭра риҭоит, 1962 шықәсазы – [[Алжир]]и жәабала африкатәи аҳәынҭқаррақәеи. Арҭ атәылақәа рҟны инхон Франциа бзиа избоз атәылауаа, урҭ рылагьы де Голль адунеитә арена аҟны адгылара ихы иеиҭон. [[1965]] шықәсазы Франциа [[НАТО]] иалалоит, насгьы жәларбжьаратәи ахәаахәҭра аҿы адоллар ахархәара иаҟәыҵуеит. Атәылазы валиутатә дипломатиахеит ахьтәы стандарт. Аиҭакрақәа аҭыԥ роуит Ахәбатәи ареспублика аҩныҵҟатәи аполитикаҿы. Де Голль дықәгылон иуникалтәу аиадертә бџьар аԥҵаразы, уи амазаара иаанагон дунеи аҟны тәыла дуны аҟалара. Ишәарҭаз амаҭәашьар агәаҭара аанкылан [[1981]] шықәсазы, [[Франсуа Миттеран]] амчрахь даннеи ашьҭахь.<ref>{{Cite web |url=https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DE_GOLL_SHARL.html |title=ДЕ ГОЛЛЬ, ШАРЛЬ |access-date=2024-01-30 |archive-date=2024-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221174801/https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DE_GOLL_SHARL.html |url-status=dead }}</ref> 1965 шықәсазы ахыркәшарахь инеиуан де Голь быжьшықәсатәи инапхгараҭара. Зымч-зылша агәра згоз аполитик алхрақәа ишиашоу рымҩаԥгара алеигалоит, даҽакала иуҳәозар, ажәлар рыбжьаҭара. Ас еиԥш алагалара даара ишәарҭан, алхрақәа рылҵшәақәа рыла де Голль иоуеит 54%, Миттеран – 45% абжьқәа, аҵыхәтәантәи иакәзар, Ахәбатәи ареспублика акритика ӷәӷәа азиуан. Де Голль ихьӡ ланарҟәит канажьит бџьарла аиқәыршәара азҵаара, уи ауааԥсыра азхьуамызт, ирҭахымызт, иара убасгьы ауаа иргәаԥхомызт анхамҩақәа раԥыхра, ателехәаԥшреи арадио рҟны амонополиа ашьақәыргылара. Аполитик «зхы ықәҟьаз адиктатор» ҳәа изырҳәо иалагеит. Изныкымкәангьы де Голль иқәлахьан, уи иԥсҭазаара ашәарҭара иҭаргылан 32- нтә. Лаҵарамза 2, 1968 шықәсазы астудентцәа апрезидент ԥхьатәара дцаразы дҵаны иқәдыргылоит. Амилаҭтә бунт аҭыԥ аиуит, жәа-миллионҩык ауаа аиҳабыра ирҿагыланы амҩақәа рахь ицәырҵит. Атәыла аграждантә еибашьра аҟынтә ахьчаразы апрезидент иҟаиҵаз ажәалагалақәа ауаа зынӡагьы ирыдрымкылеит.<ref name="dup0dbfa9"/> == Ахатәы ԥсҭазаара == 1921 шықәсазы де Голль ԥҳәысс дигоит [[Ивонна Вандру]], урҭ рыԥсҭазаара зегьы еицынхон. Дара ирыхшеит аԥа – [[Филипп де Голль|Филипп]], аԥҳацәа – Елизабети [[Анна де Голль|Аннеи]].<ref name="dup52326f"/> == Ԥхьатәара ацареи аԥсреи == Де Голль асенат аекономика-социалтә усбарҭаны аиҭарҿиаразы ареферендум аҟны иқәиргылаз ажәалагала иадымгылеит, убри аҟынтә мшаԥымза 28, [[1969]] шықәсазы, ареферендум алҵшәақәа аныҟала иара ԥхьатәара дцоит. Абҵарамза 9, [[1970]] шықәсазы, ԥшьынҩажәа шықәса ихыҵра мызк шагыз Шарль де Голль иԥсҭазаара далҵуеит.<ref>{{Cite web |url=https://3banana.ru/sharl-de-goll-biografiya-filmy-foto-lichnaya-zhizn-poslednie-novosti-2019/#i-15 |title=Шарль де Голль – биография, фильмы, фото, личная жизнь, последние новости 2024 |access-date=2024-01-30 |archive-date=2024-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130101044/https://3banana.ru/sharl-de-goll-biografiya-filmy-foto-lichnaya-zhizn-poslednie-novosti-2019/#i-15 |url-status=dead }}</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Абҵарамза 22 рзы ииз]] [[Акатегориа:1890 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Абҵарамза 9 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:1970 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Шарль де Голль| ]] [[Акатегориа:Аголлизм]] [[Акатегориа:Франциа апрезидентцәа]] [[Акатегориа:Франциа аԥыза-министрцәа]] [[Акатегориа:Франциа ахадацәа]] [[Акатегориа:Андорра аҳцәа]] [[Акатегориа:Де Голльцәа|Шарль]] [[Акатегориа:Франциатәи антикоммунистцәа]] [[Акатегориа:Франциатәи антифашистцәа]] [[Акатегориа:Франциатәи афицарцәа]] [[Акатегориа:Франциатәи арратә шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Франциатәи амилаҭеилыхҩцәа]] [[Акатегориа:Франциатәи Римтәи акатоликцәа]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Франциатәи ар аинралцәа]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан аполитикатә ԥызацәа]] [[Акатегориа:Актәи адунеизегьтәи аибашьраан Франциатәи атҟәацәа]] [[Акатегориа:Алжиртәи аибашьраан афранцызцәа]] [[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа иадҳәалаз ауаа]] [[Акатегориа:Нигериатәи атәылауаҩратә еибашьра иадҳәалаз ауаа]] 0pi2m36xjf8k95reeyljgkz06knfvy4 0 38079 173862 169329 2026-09-11T09:48:58Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ««Веl Air Media»»→««Bel Air Media»»; латиница→кириллица ×1; номера сносок [n] ×1; « .»→«.» ×4; нет пробела после , ×4; нет пробела после . ×2; „..“ ×1; аҳәынҭқаррартә→аҳәынҭқарратә; адеомократиатә→адемократиатә 173862 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ахьымҩаԥысуа аҭыԥ}} [[Афаил:Moscow-Bolshoi-Theare-1.jpg|мини|Атеатр ду]] '''Урыстәылатәи Аҳәынҭқарратә академиатә Театр Ду''', '''''Большои театр''''', '''''Урыстәылатәи Атеатр ду''''', ма иркьаҿны '''''Атеатр ду''''' ({{lang-ru|Государственный академический Большой театр России}}) — [[Урыстәыла]] иреиҳаӡоу атеатрқәа иреиуоуп, иара убас адунеи аҿы зегь реиҳа зҵакы ҳараку аопереи абалети ртеатрқәа ируакуп. Атеатр ахыбрақәа ркомплекс гылоуп Москва агәҭаны, Атеатр ашҭа аҟны. Атеатр ду, уи амузеи, аҭоурыхтә сцена ахыбра – афедералтә ҵакы змоу Урыстәыла жәлар ркультуратә ҭынха иаобиектуп. == Аҭоурых == Аханатә ари атеатр хатәын, аха 1794 шықәса нахыс иказентәны, Атеатр маҷи (Малыи театри) иареи еидҵаны, иаку аимператортә театрқәа рытруппа ҳәа ахьӡҵаны иҟарҵеит. Аамҭала Москватәи атруппа астатус аҽаԥсахуан: уи зны Москватәи аинрал-губернатор инапхгара ашҟа ииасуан, нас еиҭа – Петербургтәи адиректорра анапхгарахь. Уа иҟан 1917 шықәсазы ареволиуциа ҟалаанӡа. Усҟан амазарақәа зегьы анмилаҭыртә ашьҭахь, Малыи- Большои захьӡыз атеатрқәа зынӡа еидырхит. Акыршықәса Москва атеатртә культура аҭоурых зегьы зыдҳәалаз Атеатр ду акәын. === Пиотр ихьӡ зху (петровский) атеатр — Меддокс итеатр === Атеатр аҭоурых хацыркын ҳәа ирыԥхьаӡоит 1776 шықәса хәажәкыра 17 (28) инаркны. Абри арыцхә азы агуберниатә прокурор аҭауад Пиотр Уасил-иԥа Урусов аимператорԥҳәыс Екатерина Аҩбатәи лыҟнытә азин иҭан «иарбан хкызаалак атеатртә қәгыларақәа, иара убас аконцертқәеи, авокалқәеи, амаскарадқәеи … рымазаара». Аҭауад нап аиркит атеатр аргылара. Уи иахьгылаз аҭыԥ Петровка (аӡиас Неглинка арыӷьарахьтәи агаҿаҟны) инахьыӡшьаланы, Пиотр ихьӡ зху (Петровский) атеатр ҳәа ахьӡырҵеит. Урусов итеатр аартра ҟалаанӡа иблит. Уи ашьҭахь аҭауад ари ахыбра икампанион, англызтәи анаплакҩы Маикл (Михаил) Меддокс ииҭеит. Хаҭала Меддокс инапхгарала, архитектор Христиан Розберг ипроект ала, 1776-1789 шықәсқәа рзы иргылан Пиотр ихьӡ зху атеатр Ду. (Большой Петровский театр). Атеатр ргылан амҩаду Петровка алагамҭаҿы, убри азы Пиотр ихьӡ зху ҳәа хьӡыс иаҭан. Акәша-мыкәша ирацәан ихарабӷьараны иргылаз ахыбрақәа. Хәымз рыла иргылан х-еихагылак змаз, ахаҳә шкәакәа ахәҭақәак алаԥсаны ақьырмыттә хыбра. Меддокс уи аргылара иақәирхарџьит раӡнытә ԥарала 130 нызықь мааҭ. Уи иазԥхьагәаҭаз ахарџьынҵа аасҭа 50 нызықь мааҭ рыла еиҳан. Атеатр ныҳәаҵас аартра мҩаԥысит 1780 шықәса ԥхынҷкәынмза 30 рзы. Атеатр иаман (1) зықьҩык ахәаԥшцәа зкуаз апартери, аиарусқәа хԥеи, аложақәеи, «ҩ-лашаракны иҟаз амаскарадтә зали», «амацасратәи», иара убас ауада ҷыдақәеи. 1788 шықәсазы атеатр иаҿакны иҟарҵеит игьежьыз амаскарадтә (асабраданыҳәатә) зал – «Ротунда». Даҽа хыҵхырҭақәак рыла, азал иакуан 880-ҩык аҭааҩцәа» «Атеатр аҿы иҟан зықьҩык ахәаԥшцәа зкуаз, аложақәа змаз аиарусқәа ԥшьбеи иҭбааҭыцәыз агалереиақәа ҩбеи. Апартер аҿы иҟан зганқәа аркыз атәарҭақәа зыҩнагылаз ацәаҳәақәа ҩба. Уамашәа иԥшӡаны, мазара дула ирҩычаз аложақәа хышә – зқьы мааҭ, инеиҳангьы иаԥсан. Апартер аҿы абилеҭ 1 мааҭк иаԥсан. Атеатртә зал 800-ҩык ахәаԥшцәа акуан. Иара убриаҟара ахәаԥшцәа рҭыԥ агалереиақәа рыҿгьы иҟан». Пиотр итеатр Меддокс ианитәыз аамҭазы раԥхьатәи 14 шықәса иалагӡаны араҟа иқәыргылан 424 аоператәии абалеттәии спектакльқәа. 1794 шықәсазы Меддокс ифинанстә ҭагылазаашьа ауадаҩра иахҟьаны атеатр аҳәынҭқарра иаиҭар акәхеит; уи нахыс атеатр Аимператортә театрны иҟалеит. Пиотр ихьӡ зху Меддокс итеатр 25 шықәса игылан – 1805 шықәса жьҭаарамза 8 рзы ахыбра блит. Хышықәса атруппа Москватәи амалуаа рхатә ҩынқәа рҿы аспектакльқәа ықәдыргылон; аамҭак азы аспектакльқәа мҩаԥысуан Моховаиеи Большаиа Никитскаиеи ркәакь аҿы игылаз Пашковаа рынхарҭаҟны, ахыбра аҩадатәи аган аҿы. (Ашьҭахь уи еиҭашьақәыргыланы, уа ауниверситет иатәыз ашьаҳиҭԥҳәыс Татиана лныха ҟаҵан). Атеатр аӷәтәы хыбра ҿыц Арбат ашҭаҿы иргылеит К.И.Росси. Атеатр иаман апартер, абенуар, х-иарускны иҟаз аложақәеи, араиоки. Уи атеатр аҿы уамашәа акустика бзиан, аинтериерқәа ҩычан асахьаҭыхҩы М.И.Скотти инапала. Анкьа узылымсуа аҳәынҵәа зқәыз ашҭа еиҟаратәны, ахаҳә ықәырҵеит, атеатр аԥхьа ашәҭбаҳча ҟарҵеит. Ԥшьышықәса аус зуз атеатр ахыбра 1812 шықәсазы Москва абылра ду аныҟаз инеиқәыблаа ицеит. Уи ашьҭахь атеатр ҭыԥс иааннакылеит Знаменка амҩаду аҿы иҟаз Апраксин иҩны. Уи ргылан 1792 шықәсазы архитектор Ф.Кампорези ипроект ала. Апраксин иҩнаҿы атеатртә хыбра ҭшәан, иманшәаламызт, акреслақәа рцынхәрас ахәаԥшцәа рзал аҿы игылан ачоуҳа џьаџьа зыхҟьаз аҟәардәқәа. Пиотр итеатр уа иҟанаҵгьы изныкымкәа абылрақәагьы ирықәшәахьан. === 1812 шықәсатәи аибашьра ашьҭахь. === [[Афаил:Москва._Большой_театр_в_1839_Раффе_Дюранд,грав.1845г_v1_1.7eb98fc7f366_e1.jpg|мини|Большои театр 1839 шықәсазы, 1840-тәи шш. агравиура.]] [[Афаил:Bolshoy_Teatr.jpg|мини|Атеатр Ду. Агравиура 1830 шықәсазтәи асахьала.]] 1816 шықәсазы Москва аргыларазы акомиссиа ирыланаҳәеит атеатр ахыбра ҿыц аргыларазы аконкурс. Уи алахәразы ихымԥадатәиу ԥҟараны ишьақәдыргылеит ихыблааны инхаз Медокс итеатр аҭӡамц аргылара иахәҭакны аҟаҵара. Ари аконкурс рҽаладырхәит Л.Диубуи, Д. Жилиарди, Ф.Кампорези, П.Гонзаго, А.Н. Бокариов уҳәа егьырҭ идыру архитекторцәагьы, аха урҭ рпроектқәа акгьы рыдрымкылаӡеит. Аҩынтәтәи аконкурс аан аԥыжәара аиуит Аимператортә сахьаҭыхратә академиа апрофессор А.А.Михаилов ипроект. Аха Михаилов ипроект ахә ҳаракцәоуп ҳәа ирыԥхьаӡеит, насгьы уи зыргылара игәы иҭеикыз ахыбра иаҵанакуаз амҽхак адура иахҟьаны, акәша-мыкәша игылаз ахыбрақәа изрышьашәалахомызт. Апроект ирҿыцны аҟаҵара идырҵеит архитектор О.И.Бове. Уи Михаилов икомпозициа ашьаҭақәа ишынеибакәу еиқәирхеит, аха акыр еиҵеитәит ахыбра аизышәарақәа, аура 41 метра аҟынтәи 37 метра аҟынӡа еиҵеитәит, иара убас адәахьтәии аҩныҵҟатәии аҩычарақәа рҿы имаҷымкәа аиҭакрақәа алаигалеит. 1817 шықәсазы ишьақәырӷәӷәаз Москва аргыларазы аплан хада аидеиа аус адызулаз Бове игәҭакы ала, атеатр ҟалар акәын Аџьынџьтәылатә еибашьраҿы игаз аурыс жәлар риааира ахьӡ-аԥша шьҭызхуа ампиртә қалақь-ныхабаа иакомпозициатә центрны. Атеатр адура инаҵшьны иунарбоит уи аԥхьа иҟаҵоу зкәакьҭа иашоу Ашҭа ԥшӡа ду. 1820 шықәсазы уи Петровтәи ҳәа ахьӡын, аха иаарласны Атеатр ашҭа ҳәа иԥсахын. Бове Михаилов ипроект амҽхак ашҭа иашьашәаланы иҟаиҵеит, уи Аполлон иквадрига ахәаԥшцәа рышҟа иааирҳәит. Атеатр ахыбра апроект шьақәырӷәӷәан 1821 шықәса абҵара 10 рзы; уи шьақәдырӷәӷәаанӡагьы Бове иазгәеиҭаз иплан ала нап аиркит афундамент аҭарҭәара, иблыз ахыбра ауасхыр ахәҭақәакгьы еиқәырханы. Атеатр аартын 1825 шықәса жьырныҳәа 6 (18) рзы М.А.Дмитриев иажәеинраалақәа ирылхыз апролог «Амузақәа рныҳәа» ала. Амузыка - Ф.Е.Шольц, А.Н.Верстовски, А.А.Алиабев. Ақәыргыламҭа асиужет аҿы аллегориатә формала еиҭаҳәан Урыстәыла агении, амузақәеи, иареи рҽеидкыланы, иблыз Петровтәи Меддокс итеатр ахыжәжәарақәа рҭыԥан ишаԥырҵаз атеатр ҿыц. Арольқәа нарыгӡон иреиӷьыз Москватәи актиорцәа: Урыстәыла агени – атрагик П.С.Мочалов, Аполлон – ашәаҳәаҩ Н.В.Лавров, амуза Терԥсихора – Москватәи атруппа акәашаҩ хада Фелицата Гиуллен-Сор. Антракт ашьҭахь идырбан Ф.Сор имузыка ала иқәыргылаз абалет «Сандрилиона» («Золушка»). Аспектакль ықәдыргылеит абалетмеистерцәа Ф.-В. Гиуллен-Сори И.К.Лобанови. Ақәыргыламҭа Моховои атеатр аҟнытә атеатр ҿыц ашҟа ииаган. Адырҩаҽны аспектакль еиҭадырбан. Еиқәханы иҟоуп атеатр аартра иазкыз С.Аксаков игәалашәарақәа: «Ихыблаа-ҿыблааз ажәытә хыжәжәарақәа иргәылиааны ицәырҵыз Пиотр итеатр Ду … саршанхеит сара… Иблахкыгоу ахыбра ду, сара зегь реиҳа бзиа избо аҟазара иазку, уи адәахьтәи аԥшра мацарагьы саргәырӷьеит уамашәа, сгәы хыҭ-хыҭуа сҟанаҵеит». В.Одоевски иакәзар, аартраан идырбаз абалеттә спектакль даршанханы, уи ақәыргыламҭа абас дахцәажәон: «Акостиумқәа еилаарцыруа, адекорациақәа рыԥшӡара, ажәакала, атеатртә хазынарақәа зегьы - апролог аҿы еиԥш, араҟагьы рҽеизыргеит». [[Афаил:Fire_of_the_Imperial_Bolshoi_Theatre_in_Moscow_on_March_11,_1853.jpg|мини|1853 шықәсазтәи абылра. Алитографиа.]] 1842 шықәсазы атеатр анапхгара аиасит аимператортә театрқәа Петербургтәи адиреқциа ашҟа; Петербургынтәи Москваҟа иааган аоператә гәыԥ, Москватәи атеатртә усҳәарҭа хадас дарҭеит, 1859 шықәса аҟынӡа уи аҭыԥ аанызкылоз, еицырдыруа акомпозитор А.Н.Верстовски. Архитектор А.С.Никитин ипроект ала, 1843 шықәсазы иалыршан атеатртә хыбра аиҭашьақәыргалара ду – абарҵаԥшьы аионтә капительқәа Ерехтеионтә хкы еиуоу ала иԥсахит, еиҭашьақәиргылеит аложақәа ргантә цәаҳәақәеи, акулурақәеи, ариер-сцена ахьцәырҵыз асценатә хәҭеи. 1853 шықәса хәажәкыра 11 (23) рзы атеатр блит; мшқәак абылра иаҿыз ахыбра аҟнытә еиқәхаз ахаҳә иалхыз уи адәахьтәи аҭӡамцқәеи абарҵаԥшьы агәашьыркреи роуп. === А.Кавос ипроект ала иҟаҵаз аиҭашьақәыргылара === [[Афаил:Большой_театр_1883.gif|мини|Н. А. Наидионов ифотоҭыхымҭа, 1883 шықәса]] Атеатр аиҭашьақәыргыларазы еиҿкааз аконкурс иалархәын архитекторцәа Констанити Тон, А.С.Никитин, Александр Матвеев, иара убас Аимператортәи атеатрқәа рархитектор хада Альберт Кавос. Аиааира агеит Кавос ипроект; атеатр шьақәыргылан хышықәса рыҩныҵҟала. Атеатр аҭаӡареи апланркреи раӷьырак еиқәырхан, аха Кавос маҷк аҟара ишьҭихит ахыбра аура, иԥсахит аизышәарақәа, иара убас афасадқәа заатәи аеклектикатә стиль ала иҩычаны, ишынеибакәу иԥсахит архитектуратә декор. Абылра аан иқәыццышәаа ицаз ашҟәа иалхыз Аполлон искульптура ацынхәрас аҩналарҭатә барҵаԥшьы ахыхь иқәыргылан Пиотр Клодт иусумҭа аџьаз иалхыз аквадрига. Афронтон аҿы иқәыргылан ҩ-хык зхагылоу ауарба – Урыстәылатәи аимпериа аҳәынҭқарратә герб. Атеатр иҿыцны иаартын 1856 шықәса нанҳәа 20 рзы Беллини иопера «Апуританцәа» ала. === XX ашәышықәса === [[Афаил:Bolshoi1930s.png|слева|мини|Атеатр Ду 1930 шықәсазы Москва.]] [[Афаил:Bundesarchiv_Bild_102-13138,_Moskau,_Bolschoi-Theater.jpg|мини|Атеатр Ду 1932 шықәсазы.]] 1918 шықәса нахыс Атеатр Ду академиатә ҳәа ахьӡ анашьан. Октиабртәи ареволиуциа ашьҭахь шықәсқәак атеатр анаҩстәи аразҟы иазкны аимак-аиҿакқәа еихсыӷьуамызт; Ленин инаиркны, аӡәырҩы уи арктәуп ҳәа ирыԥхьаӡон. Ари азҵаараҿы 1922 шықәсазы ӷәӷәала ичмазаҩхаз Ленин активла иҿагылан иара убри ашықәсан Урыстәыла Ацентртә комитет маӡаныҟәгаҩ Хадас иҟаҵаз Сталини, аҵаралашара жәлартә комиссарс иҟаз Анатоли Луначарскии, иара убас Урыстәылазегьтәи ацентртә комитет ахантәаҩы Михаил Калинини. 1922 шықәсазы Урыстәылатәи Ацентртә анагӡаратә комитет Апрезидиум ишьҭнахит атеатр аркра анхамҩатә хәарҭара алам ҳәа ақәҵара. 1921 шықәсазы еицырдыруа москватәи архитекторцәа А.В.Шьчусев, И.П.Машков, С.Ф.Воскресенски, И.В.Жолтовски уҳәа злаз акомиссиа игәарҭеит атеатр ахыбра. Акомиссиа алахәылацәа еицҿакны иазааит ахәаԥшратә зал аҿы акоридорқәа рхыгьегьақәеи иара ахәаԥшратә зал зегьы шьаҟас иамоу аҭӡамц хыгьежьааи рҭагылазаашьа даара ишыбааԥсу. 1921 шықәса нанҳәа-цәыббра рзы И.И.Рерберг инапхгарла, уи аҭӡамц арыӷәӷәаразы аусурақәа ирылагеит. Урҭ ҩышықәса ицон. 1928 шықәсазы ахәаԥшцәа чынла риерархьиа ақәгаразы архитектор П.А.Толстых иԥсахит ахыбра ахәаԥшратә зал ацәаҳәақәа рмардуанқәа. 1920-тәи ашықәсқәа рыгәҭаны Аполлон иквадрига асахьа зныз аԥарда рыԥсахит Ф.Ф.Фиодоровски иҭыхымҭала иҟаҵаз аԥардала.   1941 шықәса рашәара 22 рзы Большои театр афилиал аҿы (Атеатр Ду 1941 ш. 15.04. инаркны аиҭашьақәыргылара иаҿын) имҩаԥысит Гуно иопера «Ромеои Џьулеттеи» апремиера. Уаҟа Ромео ироль наигӡеит Сергеи Лемешев. Азал ҭәын. Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду аамҭазы – 1941 ш. жьҭаара инаркны 1943 ш.ԥхынгәынӡа Атеатр Ду Куибышев аевакуациаҿы иҟан. Уаҟа иқәыргылан аспектакльқәа «Евгени Онегин», «Амшынҟызқәа рӡиа», «Травиата», Аида», «Кармен», «Аԥсатә ԥҳәыс («Пиковая дама»), «Вильгельм Телль». 1942 ш. хәажәкыра 5 рзы имҩаԥысит Шостакович '''''Абыжьбатәи исимфониа''''' раԥхьаӡатәи анагӡара.Уи аамҭазы атеатр аколлектив идырҳауаз аԥарақәа шамахамзар зегьы активла аҳәынҭқарратә тәылахьчара афонд иаларгалон. Уи иабзоураны Сталин иҟнытә аџьшьара рыҭан. Аевакуациаҿы ианыҟаз артистцәеи амузыкарҳәаҩцәеи нхон ақалақь аҿацәаҿ ирзалырхыз, иарбанзаалак ҩнымаҭәак зыҩнагыламыз, иҭацәыз ашколтә хыбраҿы. 1955 шықәсазы атеатр асценаҿы иҿыцны ицәырҵуеит 50 шықәса асцена ҩычаҩ хадас иҟаз Ф.Ф.Федоровски ипроект ала инагӡаз, «ихьтәу» ҳәа ахьӡ зырҭаз, аҭабырс'''а''' иалхны иҟаҵаз аԥарда ԥшӡа. Атеатр Ду аиҭашьақәыргылара ашьҭахь ареставрациа зызуз, маҷкгьы аиҭакрақәа зықәшәаз ( иԥсахын агерби анҵамҭақәеи) уи аԥарда дырҩегьых атәыла атеатр хада арԥшӡеит. 1976 шықәса инаркны 1991 шықәса аҟынӡа атеатр официалла «Ҩынтәны Ленин иорден занашьоу Асоветтә Еидгыла академиатә Театр Ду» ҳәа ахьӡын. === XXI ашәышықәса === ==== Асцена ҿыц ==== [[Афаил:Inside_Moscow_Bolshoi_Theatre.jpg|мини|Ахәаԥшцәа рзал аиҭашьақәыргылара аҟынӡа, 2005 шықәса]] Атеатр Ду Асцена Ҿыц ҭыӡҭыԥс иамоуп: Большаиа Дмитровка амҩа, 4 аҩны, арг.2.ф. Уи 879 ҭыԥ амоуп. Аргылара иаҿын 1995 шықәса инаркны 2002 шықәсанӡа. Иргылоуп ауада рацәа змаз аҭоурыхтә ҩынқәа рҭыԥан. Ахәаԥшратә зал аплафон аҩычараҿы ахархәара рызун Зураб Ҵереҭели иредақциала иҟаҵаз Леон Бакст иескизқәа. Асцена Ҿыц аартын 2002 шықәса абҵара 29 рзы Н.А.Римски-Корсаков иопера «Асҭыԥҳа» ала. Асцена Хада аиҭашьақәыргылара ианаҿыз аамҭазы (2005-2011 ш.ш.) араҟа акәын иахьынарыгӡоз Атеатр Ду аоператәии абалеттәии арепертуар зегьы. Ҳаамҭазы Асцена Ҿыц аҟны инарыгӡоит Большои театр арепертуар аҟнытә аспектакльқәа, иара убас араҟа имҩаԥыргоит Урыстәылатәиқәа ирҷыднагьы, атәым ҳәынҭқаррақәа рҟынтә атеатртә коллективқәа ргастрольқәа. ==== 2005-2011 шықәсқәа рызтәи аиҭашьақәыргылара ==== 2005 шықәса ԥхынҷкәын 1 азы Большои театр Аҭоурыхтә сцена аиҭашьақәыргыларазы иаркын. Уи раԥхьа 2008 шықәса азы ахыркәшара азԥхьагәаҭаны ирыман. Аркра аламҭалазы Асцена хадаҿы аҵыхәтәаны идырбан Мусоргски иопера «Борис Годунов» ((2005 ш.рашәара 30). Аиҭашьақәыргылара аламҭалазы имҩаԥыргоз азыҟаҵаратә усурақәа аамҭа рацәаны иргеит. Урҭ ирылҵшәаны аҭоурыхтә хыбра аҟнытә иаанхаз ихадоу х-ҭӡамк роуп – ахаҿратә ҭӡы хадеи агантәқәеи, ауасхыр аҵаҿы 30 метра рҟынӡа иҵаулаз ажра ду ҭыжаан. Атеатр аартын 2011 шықәса жьҭаара 28 рзы аопереи абалети рартистцәа злахәыз Дмитри Черниаков иқәыргыламҭа агала-концерт ала. Аханатә излаадыртырц ргәы иҭаз Д.Черниаков иқәыргыламҭа Глинка иопера «Руслани Лиудмилеи» ахәаԥшцәа идырбан абҵара 2 рзы. Аиҭашьақәыргылара аан Ахәаԥшцәа рзал аҿы аҭыԥқәа рхыԥхьаӡара иагырхан – 2155 рыҟнытә 1740 рҟынӡа. Цәыббрамза 2009 рзы аиҭашьақәыргылара иазыԥҵәаз аԥарақәа иашамкәа рныхра иазкны Урыстәылатәи СКП ашьаус хацнаркит. Большои театр аиҭашьақәыргылара иаҿнаҵы уи иазыԥҵәаз ахарџь 16-нтә иазҳаит. Усҟан акультура министрс иҟаз А.А.Авдеев иажәақәа рыла, хәажәкыра 2011 рзы уи 20 млн.мааҭ(500 млн €) еиҳахеит. Уи зыхҟьаз ҳәа мзызс иааргоз, раԥхьа иргыланы, ацементи ақьырмыти рыхә ахьхалаз акәын. 2012 шықәса жәабран 14 рзы Урыстәылатәи Аԥхьаӡаратә палата ишанарбаз ала, «Атеатр Ду аиҭашьақәыргылара иахҭынҵан 35,4 млрд мааҭ, иазԥхьагәаҭаз 37 млрд ацынхәрас, уи ахарџьнҵатә хәыԥса аҟнытә 95,5 процент ҟанаҵоит. === Ҳаамҭазтәи аҭоурых === Атеатр Ду, ахаҿратә ган. 2019 шықәса. 2009 шықәса инаркны, Александр Ведерников адирижиор хада иҭыԥ анынижь нахыс, атеатр музыкатә напхгаҩцәас иаиуит акомпозитор Леонид Десиатникови (2009-2010) адирижиор Васили Синаискии (2010-2013). 2014 шықәса жьырныҳәазы атеатр дирижиор хадаси музыкатә напхгаҩыси дҟаҵан Ҭуӷан Сохьиев. 2013 шықәса ԥхынҷкәын нахыс Атеатр Ду адиректор Хада иҭыԥ ааникылоит Владимир Урин. 2013 шықәсазы Атеатр Ду аҿы ишьақәыргылан анемецтә аорӷанргыларатә фирма «Глаттер-Гиоц» иҭнажьыз аԥсыԥтә орӷан. Уи Атеатр Ду аҭоурых аҩныҵҟа аԥшьбатәи орӷанын. 2016 шықәса ԥхынҷкәын азы, аиҭашьақәыргылара хыркәшеижьҭеи хәышықәса аҵра иазкны, агәыԥ «Суммеи» Москва анапхгара акультуратә ҟәшеи рыцхыраарала, Атеатр Ду иалнаршеит адәныҟатәи атранслиациақәа рсериа ашьҭра. Урҭ мҩаԥыргон атеатр ахаҿратә ган хадаҿы еибыҭаз, амшцәгьа зԥырхагамхоз иҷыдоу аекранқәа рҟнытә. Ԥхынҷкәын 1-и 2-и рзы идырбан Римски-Корсаков иопера «Аҳ изҳәаны итәоу», ԥхынҷкәын 8-и 9-и рзы имҩаԥысит Џьорџь Баланчин ибалет «Ахьымаҭәақәа». 2020 шықәса хәажәкыразы акоронавирус апандемиа иахҟьаны акарантин аныҟаз аамҭазы Большои театр ихацнаркит «ахьтәы фонд» аҟнытә уаанӡа иҭаҩыз аспектакльқәа рсериа ахатәы официалтә YouTube-канал аҿы онлаин ҳасабла рышьҭра. Раԥхьатәи уахыки-ҽнаки рыла абалет «Амшынҟызқәа рӡиа» 1 млн инареиҳаны ауаа ахәаԥшит. Акарантин аҳәаақәа ирҭагӡаны иара убас еиҿкаан аклассикатә сценеи, аестрадеи, атеатри, акинои риеҵәақәа апандемиа аамҭазы ауаа реиқәырхара иаҿыз аҳақьымцәа ҭабуп ҳәа раҳәо, иҭацәыз азал аҿаԥхьа иқәгыланы имҩаԥыргаз аконцерт. . 2020 шықәса цәыббразы Урыстәылатәи атеатрқәа зегь раԥхьа Большои театр YouTube-канал ианашьан YouTube «Араӡнытә канал». == Акрызҵазкуа арыцхәқәа == * 1776 ш. хәажәкыра 17 (28)   — Атеатр Ду анышьақәыргылаз амш (атруппа аԥҵара) * 1780 ш. ԥхынҷкәынмза 30 — Питор итеатр абылра. * 1805 ш. жьҭаарамза 8  — Пиотр итеатр абылра. * 1806ш. — Атеатр иаҭан Аимператортә ҳәа ахьӡ * 1808 ш. мшаԥымза 13  — Арбаттәи аимператортә театр Ҿыц аартра. * 1812 ш. —  атеатр ахыбра абылра. * 1821—1824 ш.ш. — О. Бове ипроект ала атеатр ҿыц ахыбра аргылара 1825ш. жьырныҳәа 6  — Пиотр итеатр Ду аартра. * 1842 ш. — А. С. Никитин ипроект ала аиҭашьақәыргылара ду. * 1853ш. хәажәкыра 11 — атеатр ахыбра абылра. * 14 мая 1855 — атеатр ашьақәыргыларазы  Альберт Кавос ипроект ашьақәырӷәӷәара. * 1856ш. нанҳәа 20 — Атеатр Ду аартра. * 1888ш. ԥхынҷкәын 16 — М. Мусоргски иопера «Борис Годунов» апремиера. * 1895ш.  — атеатр ауасхырқәа шьаҭанкыла реиҭашьақәыргылара. * 1901ш. жьҭаара 10 — Ф.И.Шалиапин Иван Грозныи ироль ахьынаигӡоз Н.Римски-Корсаков иопера «Ԥсковтәи аҭыԥҳа». * 1917ш. жәабран 28 — Аимператортә театр астатус ахыхра. * 1919ш. лаҵара 4  — атеатр аоркестр раԥхьатәи асимфониатә концерт, адирижиор — Сергеи Кусевицки. * 1919ш. ԥхынҷкәын 7 — ахьӡ аԥсахразы аиҳабыра рыдҵа: Аҳәынҭқарратә академиатә театр Ду (Большои театр). * 1919ш. ԥхынҷкәын 12 — Атеатр Ду аԥыхразы иҟаҵаз аҽазышәарақәа. * 1921ш. жәабран 18 — Бетховен изал аартра. * 1921—1923 ш.ш. - И. И. Рерберг инапхгарала атеатр ахыбра аиҭашьақәыргылара * 1922 ш. жәабран —  Атеатр Ду аусура иацнаҵарц азы ВЦИК Апрезидиум иҟанаҵаз ақәҵара. * 1925 ш. жәабран 1 - Атеатр Ду 100 шықәсахыҵратә ныҳәа азгәаҭара. . * 1935ш. — Д. Шостакович иопера « «Леди Мақбет Мцентәи ауезд аҟнытә» апремиера. * 1937ш. — Атеатр Ду ианашьан раԥхьатәи Ленин иорден. * 1941ш. мшаԥы 15  — ахыбра аиҭашьақәыргылара ахацыркра. * 1941ш. — атеатр Кәыибышевҟа аевакуациа азура. * 1941ш. жьҭаара 28 — атеатр ахыбра абомба ақәҳаит. * 1943ш. цәыббра 26 — атеатр аевакуациа аҟнытә ианыхынҳә ашьҭахь раԥхьатәи аспектакль. * 1948 ш. ԥхынҷкәын 16 — аопера «Борис Годунов» апремиера. Ақәыргылаҩ - Леонид Баратов,   асценографиа - Фиодор Федоровски. * 1955 ш. — Атеатр Ду асценаҿы еицырдыруа «ахьтәы» ԥарда акнаҳара. Апроект автор — Фиодор Федоровски. * 1956 ш. — Атеатр Ду абалеттә труппа раԥхьаӡа акәны имҩаԥнагеит еицырдыруа Лондонтәи агастрольқәа. * 1959ш.  — адунеи зегь еицырдыруа ашәаҳәаҩ Марио дель Монако  Ж. Бизе иопера «Кармен» аҿы Хозе ипартиа наигӡеит. (Кармен — И. Архипова). * 1960ш. — С. Прокофьев иопера «Ауаҩыҵәҟьа изку аповест» адунеизегьтәи апремиера. * 1960-тәи — 1970-тәи ашықәсқәа — ахыбра аиҭашьақәыргылара. * 1961ш.  — Кремльтәи Аизара Дуқәа Рхан аҿы Большои театр иаиуит асцена ҿыц. * 1964 ш. —  Марлен Дитрих лшоу-программа «Marlene Expirience» лыманы Атеатр Ду асцена дықәгылеит. Аԥарда аныларышьҭ ашьҭахь уи асценахь 200-нтә даарыԥхьеит. * 1964 ш. — Иури Григорович Атеатр Ду балетмеистер хадас дҟаҵан. * 1968ш. — Иу. Григорович иқәыргыламҭа А. Хачатуриан  ибалет «Спартак»  апремиера. * 1975ш. — ахыбра аиҭашьақәыргылара ахыркәшара. * 1976ш. — Атеатр Ду 200-шықәсахыҵразы аиубилеитә ныҳәа азгәаҭара. Ианашьоуп аҩбатәи Ленин иорден. * 1982ш. — Иу.Григорович иқәыргыламҭа Д.Шостакович ибалет «Ахьтәы шәышықәса» апремиера. * 1985ш. ԥхынҷкәын 4 — 90 шықәса зхыҵхьаз Марк Реизен  аопера «Евгени Онегин» аҿы Гремин ипартиа наигӡеит, иара убри алагьы  Гиннесс ирекордқәа рышәҟәы данылеит. * 2002ш. абҵара 29 — Атеатр Ду асцена Ҿыц аартра. * 2005ш. ԥхынҷкәын 2 — Атеатр Ду ахыбра аиҭашьақәыргыларазы аркра. . * 1 октября 2011ш. жьҭаара 1 — фышықәсеи хымзи рышьҭахь Атеатр Ду аусура иалагеит. . * 2011ш. жьҭаара 28 — аиҭашьақәыргылара ашьҭахь Атеатр Ду аартра иазку аныҳәамш. . * 2011ш. ԥхынҷкәын 1 — 1948 ш. азы иқәыргылаз аопера «Борис Годунов» аиҭарҿыцра. * 2013ш. лаҵара 14 — «Глаттер-Гиоц» афирма иатәу аорӷан ҿыц аартра иазкны аӡыргаратә концерт. * 2013ш. рашәара 8 — А.Бородин иопера «Аҭауад Игор» апремиера. Ақәыргылаҩ – Иу. Лиубимов. * 2015ш. — И.Демуцки ибалет «Ҳаамҭа афырхаҵа» адунеитә премиера. * 2016ш. жәабран 18 — Д. Шостакович иопера «Катерина Измаилова» апремиера (адирижиор-ақәыргылаҩ Ҭуӷан Сохьиев, арежиссиор-ақәыргылаҩ Римас Туминас). * 2016ш. ԥхынҷкәын 22 — Г.Берлиоз идраматә легенда « Фауст иқәыӡбара»  апремиера (адирижиор-ақәыргылаҩ Ҭуӷан Сохьиев, арежиссиор-ақәыргылаҩ Петер Штаин). == Аорӷан == 1913 шықәсазы Атеатр Ду аҿы иқәыргылан анемецтә фирма «Еберхард Фридрих Валькер», Opus 1738, 26/II/P иҭнажьыз аорӷан. Аха уи еиқәымхаӡеит. 2013 шықәса рзы иқәыргылан анемецтә аорӷанргыларатә фирма «Глаттер-Гиоц» иҭнажьыз аорӷан ҿыц. Аинструмент аибыҭара жьырныҳәазы ихыркәшан, аха раԥхьаӡа акәны аорӷан ҿыц абжьыатеатр иҩныҩит лаҵара 14 рзы, Урыстәылатәи аорӷан арҳәаҩцәеи Атеатр Ду амузыкарҳәаҩцәеи алархәны, ҷыдала имҩаԥгаз агала-ӡыргараҿы. Москватәи аԥсыԥтә орӷанқәа рыбжьара ари аинструмент арегистрқәа рхыԥхьаӡарала, абжьбатәи аҭыԥ ааннакылоит. Уи шьақәыргылоуп армарахьала асцена апортал ашьҭахь, 10 метрак иҳаракны иҟоу агалереиа ҷыда аҟны. Атрубақәа зегьы амҿтәы корпус аҿы иҵәахуп, хазы амануал атрубақәа́ ажалиузи-ашвеллерқәа рыла иҭаҵәахны иҟаҵоуп. Еиҭаҵуа аорӷантә пульт афымца регистртәи ахәмарратә трактурақәа рыла аорӷан иадҳәалоуп, уи азы аоркестр аҭыԥ аҿы, мамзаргьы асценаҿы иҟазар ауеит. == Арепертуар == Атеатр аус ауеижьҭеи аханатә инаркны араҟа иқәыргылан 800 инареиҳаны аԥҵамҭақәа. Атеатр атруппа раԥхьаӡа акәны иқәдыргылеит Д.Зорин иопера «Аиҭаира»(1777). Иахаану изларгәалашәо ала, ахәаԥшцәа рҿы ақәҿиара ду аиуит М.Соколовски иопера «Аӡлагарахьча – ауды(аҟәыдырԥаҩ), амцҳәаҩ, ақьаӷьариа» (1779). Уи аамҭа ҟәша аан атеатр арепертуар акырӡа еилыӷраан: аурыси италиатәи акомпозиторцәа роперақәа, аурыс жәлар рыбзазара иалху акәашарақәа, абалетқәа-адивертисментқәа, амифологиатә сиужетқәа ирылхыз аспектакльқәа. === XIX ашәышықәса === 1840-тәи ашықәсқәа рзы акомпозитор А.Верстовски ихадаратә усура иабзоураны, атеатр аҿы рҽышьақәдырӷәӷәоит аџьынџьтә опера-водевильқәеи зформа дуу аромантикатә операқәеи. А.Верстовски еиуеиԥшым аамҭақәа рзы амузыкатә хылаԥшыҩс, арпертуар ахылаԥшҩыс, иара убас Москватәи атеатртә усҳәарҭа еиҳабыс аус иуан. Атеатртә ԥсҭазаараҿы акрызҵазкуа хҭысны иҟалеит А.Глинка иопера «Аҳ изы аԥсҭазаара» (1842), «Руслани Лиудмилеи» (1845), А.Адан ибалет «Жизель» (1843) атеатр асценаҿы рықәыргылара. Уи аамҭазы атеатр хырхарҭас ишьҭнахуеит ииашаҵәҟьоу аурыс репертуар, еиҳарак амузыкатә епос аԥҵара. XIX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы абалет аҿы иалкаахеит еицырдыруа ахореограф М.Петипа иусура. Уи Москва иқәиргылеит акымкәа-ҩбамкәа акрызҵазкуа аспектакльқәа, урҭ рахьтә ихҭыс дуны иҟалеит Л.Минкус ирҿиамҭа «Дон Кихот Ламанчтәи» (1869); Уи аамҭазы атеатр арепертуар беиахоит П.Чаиковски иҩымҭақәа рыла: «Ар раԥхьагыла» (1869), «Амшынҟызқәа рӡиа» (1877, абалетмеистер – Вацлав Реизенгер) – аопераҿгьы абалет аҿгьы автор идебиутқәа ракәын; «Евгени Онегин» (1881), «Мазепа» (1884). П.Чаиковски иопера «Черевички» 1887 шықәсазы автор идирижиортә дебиутны иҟалоит. Асцена ашҟа ицәырҵуеит «Амч ду змоу агәыԥ хәыҷ» ҳәа изышьҭаз ахеидкыла иалаз акомпозиторцәа еицырдыруа роперақәа: М.Мусоргски «Борис Годунов» (1888); Н.Римски-Корсаков «Ас-ҭыпҳа» (1893), «Қьырса ауха» (1898); А.Бородин «Аҭауад Игор» (1898). Иара убри аамҭазгьы Большои театр аҿы иқәдыргылоит Џь.Верди, Ш.Гуно, Ж.Бизе, Р.Вагнер уҳәа иара убас егьырҭ аҳәаанырцәтәи акомпозиторцәа рырҿиамҭақәа. === XIX ашә. анҵәамҭеи — XX ашә. алагамҭеи === XIX  XX  ашәышықәсақәа рҳәаа - атеатр ашәҭыкакаҷра иаамҭахеит. Петербургтәи артистцәа аӡәырҩы рҽазыршәоит Атеатр Ду аспектакльқәа рылахәхаразы алшара аиура. Адунеи зегь инарҭбааны иалаҵәоит Ф.Шалиапин, Л.Собинов, А.Нежданова рыхьӡқәа. 1912 шықәсазы Атеатр Ду аҿы Ф.Шалиапин иқәиргылоит М.Мусоргски иопера «Хованщина». Арепертуар иалалоит Римски-Корсаков иоперақәа: «Пан Ар раԥхьагыла», «Моцарти Салиери», «Аҳ изҳәаны итәоу», А.Руденштеин иопера «Демон («Ақаҷаа»), Р.Вагнер - «Анибелунг имацәаз», Леонкавалло, Масканьи, Пуччини роперақәа. Уи аамҭазы С.Рахманинови атеатри активла аусеицура иалагоит. С.Рахманинов икомпозиторра иаҷыдангьы, абаҩхатәра ду злоу оператә дирижиорк иаҳасабала ихы ааирԥшуеит. Уи зҿлымҳарала дазнеиуеит инаигӡо арҿиамҭа астиль аҷыдарақәа, аопера анагӡараҿы илшоит атемпераменттә ҳәааи аоркестртә ҩычареи уамашәа иссирны реилагӡара. Рахманинов адирижиор иусура аиҿкаара акыр ирманшәалоит – убас, иара ибзоураны, уаанӡа аоркестр ашьҭахь, ахәаԥшцәа рҿаԥхьа иҟаз адирижиортә пульт ырхынҳәны, иара аамҭа иашьашәалоу аҭыԥ ахь инаган. Сахьаҭыхратә қәыргылаҩцәақәак раҳасабала, аспектакльқәа раԥҵара рнап алакуп еицырдыруа асахьаҭыхҩцәа, «Аҟазара адунеи» алахәцәа Коровин, Поленов, Бакст, Бенуа, Головин. === Асоветтә аамҭа === 1917 шықәсазтәи ареволиуциа ашьҭахь раԥхьатәи ашықәсқәа рзы, раԥхьа иргыланы, Атеатр Ду ахаҭа аиқәырхареи, анаҩс арепертуар ахьтә иҳәаақәҵоу хәҭак аиқәырхареи рзы иҟаҵаз аҽазышәарақәа рыла иазгәаҭоуп. Убас, аидеологиа аганахьала, акритика рзыруан аоперақәа «Ас-ҭыԥҳа», «Аида», «Травиата», инеизакны Верди ирҿиамҭақәа. Џьоукгьы «абуржуазиатә аамҭа иацәынхоуп» ҳәа иԥхьаӡаны, абалет зынӡа иқәгатәуп ҳәа рыԥхьаӡон. ^{[''источник не указан 1036 дней'']} . Аха егьа иуадаҩзаргьы, Атеатр Ду аҿы аопера еиԥш, абалетгьы аҿиара иаҿын. Ақәыргыламҭа ҿыцқәа аԥырҵоит ахореограф А.А.Горски, абалеттә дирижиор Иу.Ф.Фаиер – 1919 шықәсазы Москва раԥхьаӡа акәны иқәдыргылоит П.Чаиковски ирҿиамҭа еицырдыруа «Щелкунчик», 1920 шықәсазы ицәырҵуеит «Амшынҟызқәа рӡиа» ақәыргыламҭа ҿыц. Ахореографцәа аҟазараҿы аамҭа иашьашәалоу аформа ҿыцқәа рыԥшаара иашьҭоуп. К.И.Голеизовски иқәиргылеит С.Н.Василенко ибалет «Иосиф Хазына» (1925), Л.А.Лашьчилини В.Д.Тихомирови – Р.М.Глиер ирҿиамҭа иалхны аспектакль «Абларкыга (мак) ҟаԥшь» (1927). Уи ақәҿиара ду аман ахәаԥшцәа рҿы. В.И.Ваинонен иқәиргылоит Б.В.Асафиев ирҿиамҭа иалхны абалет «Парижтәи амцабз» (1933). Аопераҿы еиҳа аԥыжәара рымоуп М.И.Глинка, А.С.Даргомыжски, П.И.Чаиковски, А.П.Бородин, Н.А.Римски-Корсаков, М.П.Мусоргски рырҿиамҭақәа. 1927 шықәсазы арежиссиор В.А. Лосски ибзоурала, ицәырҵуеит «Борис Годунов» аредақциа ҿыц. Убасгьы атеатр аҿы иқәдыргылоит асоветтә композиторцәа роперақәа: - А.И.Иурасовски «Трильби» (1924), С.С.Прокофиев « Х-патырқалк рышҟа абзиабара» (1927). [[Афаил:Hammond_Slides_1956-1958_16.jpg|мини|Атеатр Ду. 1956 шықәса]] Иара убас 20-тәи ашықәсқәа раан ахәаԥшцәа идырбан иреиӷьыз аҳәаанырцәтәи акомпозиторцәа роперақәа: Р.Штраус «Саломеиа» (1925), В.-А.Моцарт «Фигаро ичара» (1926), Џь.Пуччини «Чио-чио-сан (Мадам Баттерфлиаи)» (1925), «Тоска» (1930). («Тоска» ақәыргылараҿы «ареволиуциатә цәаҳәа» инаҵшьны ишазгәаҭазгьы, аспектакль қәҿиарадахеит, ахәаԥшцәа ирыдрымкылаӡеит). [[Афаил:Maya_Plisetskaya-Romeo_and_Juliet-1961.jpg|мини|Маиа Плисецкаиа  абалет «Ромеои Џьульеттеи» аҿы, 1961 шықәса]] 1950-1960-тәи ашықәсқәа рзы ицәырҵуеит аоператә қәыргыламҭа ҿыцқәа: Верди («Аида», 1951, «Фальстаф» 1962); Д.Обер («Фра-Диавало», 1955); Бетховен («Фиделио», 1955); атеатр аусура активла иаднаԥхьалоит аҳәаанырцәтәи артистцәеи, амузыкарҳәаҩцәеи, асахьаҭыхҩцәеи, арежиссиорцәеи - Италиантәи, Чехославакиантәи, Болгариантәи, иара убас Германиатәи Адемократиатә республика аҟынтәи. Икариера алагамҭазы аамҭа кьаҿк Большои театр атруппа далахәылан Николаи Гиауров. Большои театр аҿы аусура далагоит ахореограф Иу.Н.Григорович. Москватәи асцена ашҟа ииагахоит уи уаанӡа Ленинград иқәиргылаз абалетқәа - С.С.Прокофиев ирҿиамҭа «Ахаҳә шәҭы» (1959), иара убас А.Д.Меликов ирҿиамҭа «Абзиабара иазку алегенда» (1965). 1964 шықәсазы Григорович Большои театр абалет дахагылоит. Уи П. Чаиковски имузыка иалхны иқәыргылаз абалетқәа ҩба - «Щелкунчик» (1966), «Амшынҟызқәа рӡиа»(1969) рредақциа ҿыц ҟаиҵоит, иара убас 1968 шықәсазы иқәиргылоит А.И.Хачатуриан ирҿиамҭа «Спартак». Асахьаҭыхҩы Симон Вирсалаӡеи адирижиор Геннади Рождественскии, артистцәа Владимир Василиеви, Марис Лиепеи, Михаил Лавровскии ралархәрала иаԥҵаз ари аспектакль ахәаԥшцәа аршанхартә еиԥш, ақәҿиара ду аиуит. 1970 шықәсазы уи ианашьан Ленин ипремиа. Атеатр аԥсҭазаараҿы акрызҵазкуа хҭысны иҟалеит Ж.Бизеи Р.К.Шьчедрини рмузыка иалхны кубатәи абалетмеистер А.Алонсо ҷыдала абалерина М.М.Плисецкаиа лзы 1967 шықәсазы иаԥиҵаз ақәыргыламҭа «Кармен-сиуита». 1970-1980-тәи ашықәсқәа рзы М.Плисецкаиеи В.Василиеви цәырҵуеит хореографцәак раҳасабала. М.Плисецкаиа иқәлыргылоит Р.К. Шьчедрин ибалетқәа - «Анна Каренина» (1972), «Аҷныш» (1980), «Аласба зцу аԥҳәыс» (1985), Василиев – абалетқәа С.М.Слонимски «Икар»(1976), К.В.Молчанов «Макбет»(1980), В.А.Гаврилин «Аниута» (1986). Большои театр атруппа лассы-лассы қәҿиара дула инанагӡоит Италиа, [[Британиа Ду]], [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду Америкатәи аштатқәа]] уҳәа убас ирацәаны егьырҭ атәылақәа рҿы агастрольқәа. === Ҳазҭагылоу аамҭазы === Ҳазҭагылоу аамҭазы Большои театр аҿы иҟоуп ирацәаны аклассикатә операқәеи абалетқәеи рықәыргыламҭақәа, аха убри аамҭазгьы атеатр иҿыцу аеқспериментқәа рыҟаҵара иашьҭоуп. Абалет аганахьала иаԥырҵеит Д.Шоставкович ирҿиамҭақәа ирылхны аспектакльқәа: «Илашоу акәара» (2003), Абруԥагәа» (2005). Аопера аус адуларазы иаарыԥхьоит еицырдыруа адраматә режиссиорцәеи акинорежиссиорцәеи. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп – А.Сокуров, Ҭ.Чхьеиӡе, Е.Ниакрошиус уҳәа егьырҭгьы. Уи аамҭазы имҩаԥыргоит аоригиналтә оператә партитурақәа икьасаны иҟаҵаз арҿеирақәеи, аԥсахрақәеи рҟнытә «ррыцқьара» иадҳәалоу аусурақәа, урҭ автортә редақциақәа ирыздырхынҳәуеит. Убасала иҿыцны иқәыргылаз иреиуоуп Модест Мусоргски иопера «Борис Годунов»(2007), Михаил Глинка иаԥҵамҭа «Руслани Лиудмилеи» (2011). Иҟан иҿыцны Большои театр иқәнаргылаз рҟнытә ахәаԥшцәеи аԥышәа змаз, аҟазара зҽаԥсазтәыз артистцәеи ирыдрымкылоз, иргәамыԥхоз аспектакльқәа. Убас, ахҟьа-ԥҟьа ахылҿиааит Леонид Десиатников иопера «Розенталь ихәыҷқәа» ақәыргыламҭа (2005), уи еиҳаракгьы изыдҳәалаз алибретто зҩыз ашәҟәыҩҩы Владимир Сорокин ирепутациа ауп. Аспектакль ҿыц «Евгени Онегин» зынӡаск илыдлымкылеит еицырдыруа ашәаҳәаҩ Галина Вишневскаиа, Уи дақәыӡбаны, протестк аҳасабала мап ацәылкит лиубилеи ас еиԥш иҟоу аспектакльқәа ахьықәдыргыло Большои театр асценаҿы амҩаԥгара. Аха убри аамҭазы хыхь зыӡбахә ҳҳәаз аспектакльқәагьы згәаԥхоз рхатәы хәаԥшҩцәа рыман. 2010 шықәсазы Большои театр ахеидкыла «Bel Air Media» ацхыраарала иалагеит адунеитә кинотеатрқәа рҿы аспектакльқәа дырбара. 2012 шықәса хәажәкыра 11 рзы ахеидкыла «Google Russia» адгыларала, Большои театр ихацнаркит ахатәы YouTube канал аҿы Урыстәыла адгьылҵакыра аҿы аспектакльқәа ртранслиациа. . 2019 шықәса хәажәкыра азы Академиатә Большои театр 243 шықәсаахыстәи аҭоурых аҿы раԥхьаӡа акәны уи асцена Ҿыц аҟны иқәыргылан А.Дворжак еицырдыруа иопера «Аӡызлан» (ареж. Тимофеи Кулиабин). 2018 шықәсазы Россини иопера «Реимсҟа аныҟәара» (арежиссиор – Дамиано Микьиелетто, адирижиор – Ҭуӷан Сохьиев) «Ашықәсан иреиӷьу аспектакль» аноминациаҿы Урыстәылатәи аоператә премиа Casta Diva» иалауретхеит. . 2019 шықәсазы атеатртә премиа «Золотая маска» аҿы абалет «Нуреев» иреиӷьӡоу ҳәа иалкаан, уи ықәзыргылаз абалетмеистер Иури Посохов аноминациа «Абалет-Ҳаамҭазтәи акәашара/ абалетмеистер-ахореограф» аҿы алауреатра иаҭәашьан. == Атруппа == Атетар аҿы иҟоуп аоператәии абалеттәии атруппақәа, Большои театр аоркестри Асценатә-ԥсыԥтә оркестри. Атеатр аԥҵара ааамҭазы уи атруппаҿы иҟаз жәахаҩык амузыкарҳәаҩцәеи ҩажәижәабаҩык инарзынаԥшуа артистцәеи аркәын. Иара убри аамҭазгьы раԥхьа атруппа аҿы аспециализациа ыҟаӡамызт: адраматә актиорцәа аоператә спектакльқәа ирылахәын, ашәаҳәаҩцәеи акәашаҩцәеи адраматә спектакльқәа рҿы ихәмаруан. Убас, еиуеиԥшым аамҭақәа рзы атруппа иалан Керубини, Верстовски уҳәа егьырҭ акомпозиторцәа роперақәа рҿы ашәа зҳәоз Михаил Шьчепкини Павел Мочалови. ''Аимператортә театрқәа рартистцәа ҳәа ахьӡ рымоуп: актиорцәа, атруппақәа рнапхгаҩцәа, арежиссиорцәа, акапельмеистерцәа, абалетмеистерцәа, аоркестрқәа рдирижиорцәа, акәашаҩцәа, амузыкарҳәаҩцәа, адекораторцәа, амашьына аус азыруеи, алашара ахылаԥшцәеи, урҭ рыцхырааҩцәеи, аҿыханҵацәеи, акостиумер хада, асуфлиорцәа, агардеробмеистерцәа, афехмеистерцәа, атеатрмеистерцәа, аскульпторцәа, анотатә усҳәарҭа ахылаԥшҩы, афигурантцәа, анотанҵаҩцәа, аԥсалымҳәацәа, апарикмахерцәа: арҭ ауаа зегьы аҳәынҭқарратә маҵзураҿы аус зуа ҳәа иԥхьаӡоуп, урҭ зегьы рбаҩхатәреи, ирымоу амплуеи, иныркыло амаҵзуратә ҭыԥи иахәаԥшны х-гәыԥкны ишоуп.''. 1785 шықәса рзы атруппа 80-ҩык рҟынӡа иазҳаит, уи нахысгьы есааира иацлон, ХХ-тәи ашәышықәса алагамҭазы 500-ҩык ыҟан, 1990 шықәсазы – 900-ҩык иреиҳахеит. Большои театр аҭоурых зегь аҿы уи артистцәа, асахьаҭыхҩцәа, арежиссиорцәа, адирижиорцәа, ахәаԥшцәа рыбзиабареи, рҳаҭырқәҵареи инарҷыдангьы, аҳәынҭқарра аганахьала изныкымкәа иалкаахахьан, еиуеиԥшым аџьшьарақәа рыҭан. Асоветтә аамҭазы 8-ҩык инареиҳаны [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] Жәлар рартист ҳәа ахьӡ ҳаракы ранашьан, 4-ҩык ирыҭан СССР Жәлар рсахьаҭыхҩы ҳәа ахьӡ (академик Фиодор Федоровски, академик Симон Вирсалаӡе, академик Вадим Рындин, академик Валери Левенталь), 60-ҩык инареиҳаны Сталин ипремиа ранашьан, 12-ҩык – Ленин ипремиа (Елена Образцова, Евгени Нестеренко, Ирина Архипова, Иури Григорович, Марис Лиепа, Михаил Лавровски, Наталиа Бессмертнова, Галина Уланова, Маиа Плисецкаиа, Борис Покровски, Симон Вирсалаӡе, Владимир Василиев), ааҩык аҟазацәа иранашьан Асоциалисттә Џьа афырхаҵа ҳәа ахьӡ (Ирина Архипова, Иури Григорович, Елена Образцова, Иван Козловски, Евгени Нестеренко, Маиа Плисецкаиа, Марина Семионова, Галина Уланова – ҩынтәны афырхаҵа). 1991 шықәса раахыс ирацәаҩны ироухьеит Урыстәыла Жәлар рартист ҳәа ахьӡ, имаҷҩым Урыстәылатәи Афедерациа Аҳәынҭқарратә премиа иалауреатцәахахьоу. === Аоператә труппа === Ҵаҟа иаагоуп Большои театр аоператә труппа асолистцәа рсиа. '''''Асопрано''''' * Анна Аглатова (Урыстәылатәи афедерациа апрезидент ипремиа алауреат) * Динара Алиева (Азербаиџьан зҽаԥсазтәыз артистка) * Мариа Гаврилова (Урыстәыла жәлар рартистка) * Оқсана Горчаковскаиа * Елена Зеленскаиа (Урыстәыла жәлар рартистка) * Маҟәала Касрашьвили (СССР жәлар рартистка) * Марина Лапина (Урыстәыла зҽаԥсазтәыз артистка) * Мариа Лобанова * Екатерина Морозова * Анна Нечаева * Ирина Рубцова (Урыстәыла зҽаԥсазтәыз артистка) * Ольга Селиверстова * Екатерина Шьчербаченко '''''Амеццо-сопрано''''' * Анна Бондаревскаиа * Ирина Долженко (Урыстәыла жәлар рартистка) * Александра Дурсенева (Урыстәыла зҽаԥсазтәыз артистка) * Агунда Кулаева (Урыстәыла зҽаԥсазтәыз артистка) * ИУлиа Мазурова^[it] * Елена Манистина (Урыстәыла зҽаԥсазтәыз артистка) * Елена Новак * Евгениа Сегениук * Светлана Шилова (Урыстәыла зҽаԥсазтәыз артистка) '''''Атенорцәа''''' * Павел Валужин * Богдан Волков * Марат Гали * Олег Долгов * Иван Максимеико * Станислав Мостовои * Роман Муравицки (Урыстәыла зҽаԥсазтәыз артист) * Мақсим Пастер * Вадим Тихонов (Урыстәыла зҽаԥсазтәыз артист) * Игор Цуркан '''''Абаритонцәа''''' * Ельчин Азизов (Азербаиџьан жәлар рартист) * Игор Головатенко (Урыстәыла зҽаԥсазтәыз артист) * Андреи Григориев (Урыстәыла зҽаԥсазтәыз артист) * Андреи Жилиховски * Иури Сыров * Рауф Тимергазин * Алуда Ҭодуа * Алеқсандр Уткин * Константин Шушаков '''''Абасцәа''''' * Валери Гильманов * Годерӡи Џьанелиӡе * Михаил Казаков (Урыстәыла зҽаԥсазтәыз артист) * Николаи Казански * Владимир Комович * Владимир Маторин (Урыстәыла жәлар рартист) * Алеқсандр Науменко (Урыстәыла жәлар рартист) * Виачеслав Почапски (Урыстәыла зҽаԥсазтәыз артист) '''Абалеттә труппа'''[править | править код] ''Астатиа Хада:  '''Большои театр Абалеттә труппа''''' Абалеттә труппа асахьаркыратә напхгаҩы — Махар Вазиев, Урыстәыла зҽаԥсазтәыз артист Ҵаҟа иаагоуп абалеттә труппа асолистцәа рсиа. '''''Урыстәыла жәлар рартистцәа''''' * Светлана Захарова, Урыстәыла Аҳәынҭқарратә премиа алауреат (2003ш. инаркны) * Николаи Цискариӡе, Урыстәыла Аҳәынҭқарратә премиа алауреат (1992ш. инаркны) * Екатерина Шипулина ( 1998ш. инаркны ) '''''Урыстәыла зҽаԥсазтәыз артистцәа''''' * Андреи Болотин (1996ш. инаркны) * Алеқсандр Волчков (1997ш. инаркны) * Руслан Скворцов (1998ш. инаркны) * Анастасиа Гориачева (1998 ш. инаркны) * Денис Савин (2003 ш. инаркны) * Евгениа Образцова (2011ш. инаркны) * Екатерина Крысанова * Анна Никулина (2003 ш. инаркны) * Михаил Лобухин * Владислав Лантратов '''Абалетмеистерцәа'''[править | править код] Абалетмеистер Хада — Юрии Григорович, Асоциалисттә Џьа афырхаҵа, СССР жәлар рартист. Ҵаҟа иаагоуп Большои театр абалетмеистерцәа-арепетиторцәа рсиа: '''''СССР жәлар рартистцәа''''' * Светлана Адырхаева * Михаил Лавровски, Ленин ипремиеи СССР Аҳәынҭқарратә премиеи рлауреат * Николаи Фадеечев * Борис Акимов, СССР Аҳәынҭқарратә премиа алауреат * Марина Кондратиева * Юрии Владимиров * Лиудмила Семениака, СССР Аҳәынҭқарратә премиа алауреат * Надежда Павлова '''''Урыстәыла жәлар рартистцәа''''' * Алеқсандр Ветров * Надежда Грачиова * Владимир Никонов * Нина Семизорова * Ольга Ченчикова, Урыстәыла Аҳәынҭқарратә премиа алауреат '''''Урыстәыла зҽаԥсазтәыз артистцәа''''' * Алеқсандр Петухов * Валери Лагунов * Виктор Барыкин * Иан Годовски * Иулиана Малхасианц '''Адирижиорцәа''' [править | править код] Адирижиор Хада, амузыкатә напхгаҩы — Туӷан Сохьиев, Нхыҵ Уаԥстәыла –Аланиа ареспублика Жәлар рартист. * Владимир Андропов, Урыстәыла Жәлар рартист * Алексеи Богорад * Павел Клиничев * Павел Сорокин, Урыстәыла зҽаԥсазтәыз артист == Ахылаԥшҩцәа == Большои театр ахылаԥшратә совет анагӡаратә комитет Ахада Александр Будберг: «Ҭоурыхла уахәаԥшуазар, Большои – аурыс аҳратәратә театрқәа ирҭынхоуп. Ас еиԥш зымҽхак ҭбааз, ари аҩыза амегапроект анагӡарагьы зылшоз аҳәынҭқарра акәын. Иусуповаа роума, Шереметиеваа роума, иара убасгьы актәи аурыс капитализм аамҭа иаҵанакуаз амагнатцәа дарбанзаалак ас еиԥш иҟоу ак аҟаҵара рылшомызт. XXI-тәи ашәышықәсазы аҭагылазаашьа аҽаԥсахит: гәыԥҩык амеценатцәа рҽеидыркылеит Большои ацхыраара азыҟаҵаразы. Иара убасалагьы 2001 шықәса рзы ицәырҵит Большои театр Ахылаԥшратә совет». 2006 шықәса лаҵара инаркны 2018 шықәса ԥхынҷкәын аҟынӡа ахылаԥшратә совет хантәаҩыс дыҟан Урыстәылатәи афедерациа Аҳәынҭқарратә Дума Ахантәаҩы актәи ихаҭыԥуаҩ Алеқсандр Жуков, уи ихаҭыԥуаҩыс – иахьа жәларбжьаратәи акультуратә усеицзура аганахьала Урыстәылатәи афедерациа апрезидент ихаҭарнакс иҟоу – Михаил Швыдкои. Ахылаԥшҩцәа рсовет ацхыраара ҟанаҵеит атеатр апроектқәа ирацәаны ралыршаразы. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп Большои театр аҭоурыхтә хыбра ареставрациа азура, аопера «Руслани Лиудмилеи», абалет «Ицәоу аԥшӡа», аопера «Ахәлыԥҵыс», абалет «Париж амцабз», аопера «Ас-ҭыԥҳа», абалет «Тарантелла», абалет «Золушка», абалет «Ромеои Џьулеттеи» рықәыргылара. Иара убас ахылаԥшратә совет хәҭакала афинанстә цхыраара ҟанаҵеит Большои театр агастрольқәа Париж рымҩаԥгараҿы, Бетховен изал аҿы «Акамертә хәылԥазқәеи» асимфониатә концертқәеи рциклқәа рымҩаԥгараҿы, Маиа Плисецкаиа илызку афестиваль амҩаԥгараҿы. 2018 шықәса инаркны ахылаԥшратә совет хантәаҩыс дыҟоуп  Андреи Костин. == Ихаарҭәаау афактқәа == * Астилизациа зызу атеатр ахыбра асахьа - Москватәи акондитертә фабрика «Красный Октиабрь» иҭнажьуа аконфеҭ «Вдохновение» ацәаҿы; П.А.Бабаев ихьӡ зху Москватәи акондитертә фабрика иҭнажьуа адесерттә шоколад «Вдохновение» ацәаҿы. * Атеатр шьақәыргылоижьҭеи 240 шықәса аҵра иазкны Google иаԥнаҵеит логотип-дудл. * Большои театр асахьа анырҵеит Москва асахьа зынҵаны 1995 шықәса раахыс «Урыстәылатәи ақалақьқәа» рсериаҿы иҭыҵуа аурыс банкнота: аденоминациа ҟалаанӡа уи – 100 000 мааҭ иҟаз банкнотан, уи ашьҭахь – 100 мааҭк. Иара убри аамҭазы 100 мааҭк ицо абанкнота аҭыжьраан ианҵоу Аполлон иквадрига асахьеи иреалтәу аскульптуреи рыбжьара аграфикатә еиқәымшәарақәа ҟаҵан. * Большои театр асахьа рнуп СССР-и Урыстәылеи рпочҭатә маркақәа акыр ==Алитература== *Большой театр Союза ССР. Опера. Балет. — М., 1958. *Волков С. Большой театр. Культура и политика. Новая история. — М., 2018. *Государственный ордена Ленина академический Большой театр Союза ССР. — М., 1947. *Грошева Е. А. Большой театр СССР в прошлом и настоящем. — М., 1962. *Дмитриев Н. Оперная сцена Московского императорского театра. — М., 1897. *Зарубин В. И. Большой театр. — М.: Московский рабочий, 1990. — 65, с. — (Биография московского дома). — 60 000 экз. — {{ISBN|5-239-00764-0}}. *Зверев Вячеслав. Московская антреприза Михаила Меддокса // Промышленные ведомости : газета. — 2006. — Февраль (№ 1—2). *Зодчие Москвы времени эклектики, модерна и неоклассицизма (1830-е — 1917 годы): илл. биогр. словарь. — Гос. науч.-исслед. музей архитектуры им. А. В. Щусева и др.. — М.: КРАБиК, 1998. — С. 77. — 320 с. — {{ISBN|5-900395-17-0}}. *Ларичев Егор. Империя получила Большой // Московское наследие : журнал. — М.: Департамент культурного наследия города Москвы, 2011. — № 16. — С. 3—5. *Либсон В. Я., Кузнецова А. И. Большой театр СССР: История сооружения и реконструкции здания. — М.: Стройиздат, 1982. — 136 с. *Либсон В. Я., Домшлак М. И., Аренкова Ю. И. и др. Кремль. Китай-город. Центральные площади // Памятники архитектуры Москвы. — М.: Искусство, 1983. — С. 483—484. — 504 с. — 25 000 экз. *Привалов Александр. Об акустике Большого театра // Эксперт. — № 37 (918). — 2012. — 17 сентября. *Тайны и легенды большого театра: Очерки. — М.: Спецкнига, 2011. — 592 с. — {{ISBN|978-5-91891-078-8}}. *Уманский, А. М. Большой Петровский театр // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. *Хрипунов Ю. Д. Архитектура Большого театра / Науч. ред. В. Е. Быков. — М.: Госстройиздат, 1955. — 248 с. *Чулаки М. Я был директором Большого театра. — М: Музыка, 1994. — 135 с. — {{ISBN|5-7140-0469-8}}. *Шавердян А. Большой театр СССР. — М., 1954. *Янковский М. Ф. И. Шаляпин. — М.;Л.: Музгиз, 1951. — 128 с. *Янковский М. Шаляпин и русская оперная культура. — М., 1947. ==Азхьарԥшқәа== * {{cite web |url=https://www.bolshoi.ru/ |title=Официальный сайт Большого театра |format= |website= |publisher= |accessdate=2017-11-25 |ref=Официальный сайт}} * {{cite web |url=https://www.bolshoi.ru/about/hist/history/ |title=История Большого театра – Официальный сайт Большого театра |accessdate=2017-11-25 |ref=История Большого театра}} * [http://vk.com/bolshoitheatre Официальная страница в ВКонтакте] * [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=351356 Обзор «Большой театр — паразитический нарост, не имеющий художественной ценности» в журнале «Коммерсантъ-Власть»] * [http://vtbrussia.ru/culture/gabt/ Проект ВТБ — «Большой театр» ] * [https://web.archive.org/web/20090122065238/http://ogoniok.com/archive/2000/4662/35-44-51/ Интервью в журнале «Огонёк» с костюмером Большого театра А. Н. Смирновым] * [https://web.archive.org/web/20111030202212/http://www.kopachev.com/GabT/new_gabt.html Большой театр после реставрации. Сферическая панорама.] * [https://web.archive.org/web/20120828012455/http://restlook.ru/places/attractions/gosudarstvennyy-akademicheskiy-bolshoy-teatr-rossii/ Виртуальный тур — от «RestLook» ] * [http://vtbrussia.ru/culture/gabt/ivan/virtual/vtour/ Виртуальный тур — костюмы постановки балета «Иван Грозный» — от ВТБ] * [https://www.google.com/culturalinstitute/asset-viewer/%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B0/uQElUd0jgV2jeg Онлайн экскурсия. Виртуальный 3D тур по ГАБТ — от «Google» ] * [https://www.google.com/culturalinstitute/collection/bolshoi-theatre Цифровые выставки музея ГАБТ — от «Google»] * [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1323762 Евгений Жирнов. Ненавидят, презирают, не уважают дирекцию.] // «Коммерсант», 1 марта 2010. * [https://www.youtube.com/watch?v=Vmo4lQLExPo Лидия Глебовна Харина. История Большого театра.] // Радио Маяк. 9 нояб. 2016 г. * [https://svyazepoh.ru/izdatelskie-proekty/bolshoj-teatr-i-muzej-1918-2018.html Большой театр и Музей. 1918—2018] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200928143906/https://svyazepoh.ru/izdatelskie-proekty/bolshoj-teatr-i-muzej-1918-2018.html |date=2020-09-28 }} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:театр ду}} [[Акатегориа:Атеатр ду| ]] [[Акатегориа:Тверскои араион]] [[Акатегориа:Москва ақалақь аҿы иҟоу аблахкыгарҭақәа]] [[Акатегориа:1825 шықәсазы иргылаз атеатрқәа]] [[Акатегориа:Ицәырҵит 1825 шықәсазы Урыстәылатәи аимпериа]] [[Акатегориа:Урыстәыла анеоклассикатә архитектура]] [[Акатегориа:Абалеттә театрқәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла иҟоу аоператә театрқәа]] ht08kbxztk01epcvwd84e21n3libpgp 0 38080 173861 158118 2026-09-11T09:48:53Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: номера сносок [n] ×68; пробел перед , ; ×2; нет пробела после , ×1; нет пробела после . ×2; „,,“ ×1; „..“ ×5; мамазаргьы→мамзаргьы; аныабаа→аныхабаа 173861 wikitext text/x-wiki [[афаил:Sarcophage Ankhnesneferibre.jpg|300px|thumb|right|Ажәытәӡатәи Мысра аҩыра ахкқәа]] '''Ажәытәӡатәи Мысра''' — [[ацивилизациа]] 4 нызқь шықәса раԥхьа ҳара ҳера ҟалаанӡа ицәырҵыз, адунеи аҟны зегь реиҳа ижәытәӡатәиу ҳәа иԥхьаӡоуп. Аԥсабаратә ҭагылазаашьа бзиа иабзоураны, [[Ажәытәӡатәи Мысра]] заа иҿио иалагеит [[Акультура|акультуреи]] [[Аҟазара|аҟазареи]]. Абри аамҭазы Ажәытәӡатәи мысраа зыхә ҳараку аихамаҭәа иалхны арԥшӡагақәа ҟарҵон, ицәырҵуа иалагеит [[аҩыра]], есааира аҭҵаара дыррақәа аҽеизакра иаҿын. [[Египеттәи абызшәа|Ажәытәӡатәи мысраа рбызшәа]] аҵарауаа ирдыруа иҟалеит ахаҳәи амсырқьаадқәеи рыҟны еиқәхаз [[аиероглиф]]тә [[Аҩыра|ҩырақәа]] рыла. Мысратәи абызшәа адунеи аҟны зегь реиҳа ижәытәӡатәиу абызшәақәа рахь иԥхьаӡоуп, зхатә ҩыра змаз - ҳара ҳҟынӡа иааӡаз заатәи анҵамҭақәа ҳара ҳера ҟалаанӡа 3-4-тәи ашәышықәсақәа рахь иаҵанакуеит. Мысраа иналукааша реихьӡарақәа ируакуп ирымаз аҩыратә система, уи ахархәарала иаадырԥшуан рхәыцра аҷыдарақәа, рыҩныҵҟатәи рцәаныррақәа, рыгәҭахәыцрақәа. Ажәытәӡатәи Мысра архитектура еицырдыруеит адамрақәа рыргылашьақәа рыла - [[Гиза апирамида]], аныхабаатә, ахантә комплексқәа - [[Луксорсктәи аныхабаа]], [[Амарна]] аҳҭынра. [[Ажәытәӡатәи Мысра адинхаҵара|Ажәытәӡатәи Мысра иҟамызт иаку азеиԥш динхаҵара]], иҟан еиуеиԥшымыз аҭыԥантәи акультқәа, еиуеиԥшым анцәахәқәа ирызкыз. [[Аҭҵаарадырра]], [[амедицина]], [[аметаматика]] Ажәытәӡатәи Мысра усҟантәи аамҭазы рыҿиараҟны акыр рыҩаӡара ҳаракын. Ақьабзтә [[Аемпиризм|емпиризм]], Едвин Смити Еберси рымсырқьаадқәа шаҳаҭра ззыруа (1600ш. ҳера ҟалаанӡа), раԥхьаӡа акәны Ажәытәӡатәи Мысра ицәырҵит. Ажәытәӡатәи Мысра адунеитә цивилизациа акультуратә ҭынха ду азыннажьит, уи аҟазара аԥҵамҭақәа ажәытәӡатәи аамҭазы адунеи еиуеиԥшым атәылақәа рахь иалганы иргон, егьырҭ атәылақәа рҟазацәа урҭ ирхырҩылаауан, ирхыркьыԥхьлон. ==Абызшәеи аҩыреи== Ажәытәӡамысратәи абызшәа аҵарауаа ирдыруа иҟалеит ахаҳәқәеи амсырқьаадқәеи рыҟны еиқәхаз хыԥхьаӡара рацәала аиероглифтә ҩыра анҵамҭақәа рыла. Зыԥсы ҭам абызшәақәа излархыԥхьаӡоу ала, аегиптологиа аҿиара аамҭазы иуԥылон аҵакы аилкаара (адешифровка) иацыз ауадаҩра, уи қәҿиарала имҩаԥигеит афранцыз ҵарауаҩ Ж. Ф. Шампольон 1822 ш. ҩ-ьызшәатә еллин-мысратә нҵамҭақәа рхырхәарала. Ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра мысратәи абызшәа афразиатә бызшәатә ҭаацәара ирхыԥхьаӡалоуп ҳәа иаԥхьаӡоит, ари абызшәатә ҭаацәара аҩныҵҟа уи асемиттәқәа, мамзаргьы ачадтә бызшәақәа ирзааигәоуп. Абызшәа ашьақәгылара мҩапыссуан адинастикатә аамҭа ҟалаанӡа (5200-3000 шш. ҳара ҳера ҟалаанӡа), Мысра еиуеиԥшым аенолитикатә культурақәа рыҟнытә апротомысратә хылҵшьҭрақәа хазы ралкаара ианалага. Анаҩс, адинастиатә аамҭақәа зегьы раан (2700 ш. раҟара аҵанакуеит), мысраа рбызшәа аҿиареи атрансформациеи рзы еиуеиԥшым аамҭақәа ирхысит, убри алагьы абызшәа ныҟәызгоз, иаҳҳәозар, Заатәи Аҿыц аҳратәреи раамҭақәа рзы, рбызшәа акыр аиԥшымзаарақәа аман. Аеллинисттә аамҭа инаркны мысраа ирныруа иалагеит ажәытәӡатәи аеллин бызшәа,<ref name=":0">{{ашәҟәы|автор=James P. Allen|Астатиа ахьӡ=Middle Egyptian: An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs|Азхьарԥш=https://books.google.ru/books?id=cK-BAwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Allen+Middle+Egyptian+an+Introduction&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwi1gfC5jpHYAhXS46QKHQsWAesQ6AEIJzAA|Аҭыжьырҭа=Cambridge University Press|Ашықәс=2014|Адаҟьақәа=6—7|Адаҟьа=610|isbn=9781107053649|archivedate=2018-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180202130543/https://books.google.ru/books?id=cK-BAwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Allen+Middle+Egyptian+an+Introduction&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwi1gfC5jpHYAhXS46QKHQsWAesQ6AEIJzAA#v=onepage&q=Allen%20Middle%20Egyptian%20an%20Introduction&f=false}}</ref> анаҩс римлианаа анаа - алатынтә нырра. Арабцәа ианрыпыҵархала анаҩс, аҵыхәтәантәи абызшәа аныҟәгаҩцәа Нил архақәеи аӡалаларҭақәеи рыҟны ирыланхаз арабцәа ирылаӡҩеит,  арҭ абызшәа ҿыци аҵасқәеи рҿырҵааит (2). Урҭ ирыҵанакӡомызт мысраа иреиҵаз рыхәҭак-акоптцәа, акопттә бызшәала ицәажәоз, ажәытәӡамысратәи аҵыхәтәантәи абызшәа иалацәажәоз, ишнеиуаз уи адинхаҵаратә усмҩаԥгатәқәа ирбызшәаны иҟалеит (аҿиара мҩаԥысуан II ашәышықәса инаркны, зыԥсы ҭам ҳәа иԥхьаӡоуп XIX ашәышықәса раахыс). Мысратәи абызшәа адунеи ажәытәӡатәи абызшәақәа ируакуп, аҩыра змаз - еиқәхаз ажәытәӡатәи анҵамҭақәа ҳера ҟалаанӡа 4-тәи 3-тәи азқьышықәсақәа рынҵәамҭақәа ирыҵаркуеит. Убри аамҭа инаркны Мысратәи аҩыра адыргақәа аман, ажәақәа "аазырԥшуаз", иара убас ацыбжьыҟақәа реицааира аазырԥшуаз адыргақәа, уи моу хазы игаз ацыбжьыҟақәеи азеиԥш ҳәаақәҵагақәа рзы анбантә дыргақәагьы. Аԥхьаӡаҩцәа рхы иадырхәон ахыԥхьаӡара рацәақәа: 10 000, 100 000, иара убас 1 000 000, урҭ зегьы ирыман рхатәы ажәақәеи адыргақәеи. Мысраа рҩыра еиуеиԥшым ахкқәа рыла ишьақәгылан: иероглифика - сахьанҵа рацәала (иероглифқәа), иератика - иаазыркьаҿу урҭ рсахьанҵашьақәа, демотика - еиҳа иаармариоу, насгьы еилаҵоу адыргақәа. Ажәытәӡатәи мысраа еиҳарак ганлатәи цәаҳәала иҩуан, арӷьарахьтә армарахь, еиҳа имаҷны - армарахьтә арӷьарахь. Зны-зынла хыхьынтә иҩуа ҵаҟа илбаауан, уи есқьынгьы хыхьынтә иаԥхьон. Мысратәи анапылаҩыра арӷьарахьтә армарахь аԥыжәара амазаргьы, ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырреи алитературеи рыҟны еиҳа рхы иадырхәоит армарахьтә арӷьарахь аҩра. Мысратәи анапылаҩыраҟынтә иаауеит амероиттәи акопттәи аҩыра. Актәи азқьышықәса аҽеиҩшамҭазы, Мысратәи аҩыра ахкқәа зегьы ыӡит, анаҩс иԥшааз еиҳа ихьшәоу аиероглификала аҩыра IV ашәышықәса иаҵанакуеит, адемотикала – V ашәышықәса (4). Ажәытәӡатәи мысраа ирымаз аихьӡарақәа ируакуп зхатә хаҿра змаз анапылаҩыратә система, уи ҩышьала хы-хкыкны ишан: аиероглифика, уи иахылҿиааит еиҳа аласҩразы иҟаз аиератика, зыҿиара мҩаԥысуаз 700 ш. ҳара ҳера ҟалаанӡа, уи аасҭа еиҳа иласыз акурсив лигатур рацәаны измаз –адемотика (5). Мысратәи аиероглификатә ҩыра Ажәытәӡатәи Мысра хархәара аман шамахамзар 3500 ш. рҟынӡа, ҳ.ҟ. ахԥатәи аԥшьбатәи азқьышықәсақәа рынҵәамҭа инадыркны. Аиратикатә ҩыра ахархәара аман атекстқәа мысра бызшәала рыҩраҟны. Ари ажәытәӡамысратәи напылаҩыра ласы заатәи аформахь иаҵанакуан, уи цәырҵит I адинастиа аан, ахаҳә, амсырқьаад мамзаргьы асахҭан аҟны аиероглификатә дыргақәа қыцәла иананырҵоз аамҭазы, уи иабзоураны адыргақәа еиҳа ихаргьежьыз, акурсив форма роуит. Адемотикатә ҩыра рхы иадырхәон мысратәи абызшәа ихьшәаны ианыҿиоз аамҭа иаҵанакуа атекстқәа ранҵаразы. <gallery> Egypte louvre 225 hieroglyphes.jpg|Аиероглифика Prisse papyrus.svg|Иератика DemoticScriptsRosettaStoneReplica.jpg|Демотика Coptic.jpg|Копттәи аҩыра </gallery> ==Ажәытәӡамысратәи алитература== [[Афаил:EgyptianScribe.jpg|мини|Итәоу мысратәи аписар истатуиа, зшьамхқәа амсырқьаад  ықәкны изку. Иара ԥшаауп мраҭашәаратәи аԥсыжырҭаҟны Гиза (Мысра V адинастиа XXV—XXIV ашә. ҳ. ҟ.).]] Мысратәи алитература, Ажәытәӡатәи Мысра афараонқәа раамҭа инаркны иҩыз аурымтәи аҳра анҵәамҭанӡа шумертәи алитература налаҵаны, адунеи аҟны раԥхьатәи алитература ҳәа иԥхьаӡоуп. Х-нызқь шықәса рыҩныҵҟа мысраа иаԥырҵеит ибеиоу асахьаркыратә литература, еиуеиԥшым ажанрқәа аԥырҵеит. Ажәытәӡатәи аҳратәра аамҭазы (26-22 ашә. ҳера ҟалаанӡа), алитературатә рҿиара иалан аԥсыжратә текстқәа, асалам шәҟәқәа, адинхаҵаратә гимнқәа, ажәеинраалақәа, зыхьӡ нагоу авельможацәа рмаҵзурақәа еиҭазҳәоз агәаларшәагатә автобиографиатә текстқәа. Абжьаратә аҳратәра аамҭазы (XXI—XVII ашә. ҳера ҟалаанӡа) иаԥҵан ажәабжьҳәаратә литература. Ари "ахархәагақәа рреволиуциа аамҭа", Р. Б. Паркинсон иажәақәа рыла, аписарцәа ринтеллекттә ҩаӡара аизырҳара, ахаҭаразы иҿыцыз акультуратә цәаныррақәа, зеиԥшҟамлацыз аҵарадырра аҩаӡара уҳәа анапылаҩыратә материалқәа рнеира ахьалыршаз уҳәа ирыбзоураны иҟалеит. Ажәытәӡамысратәи аҭоурых аҟны аԥхьареи аҩреи аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рыҟны амаҵзураҟны раԥхьа иргыланы иқәдыргылоз аҭаххарақәа рахь иаҵанакуан, аиҳабыратә чынуаа абжьааԥнытәи русураҟны аҵара змаз асоциалтә гәыԥқәа - аписарцәа (9)(1)(11) рҟынтә ацхырара роуан аха. Рамессидаа рхаан Анастаси II лымсырқьаад иаанарԥшуеит аписарцәа "ишеиҿыркаар акәыз аӡҭачқәа рыҭҵаара, иқьармытлыху пандусқәа рыргылара, аԥсыжарҭатә баҟақәа рымҩангарахь ицараны иҟаз ахацәа рхыԥхьаӡара ашьақәыргылара, арратә миссиа назыгӡоз реиқәыршәара аиҿкаара». Убри анаҩсангьы, аиҳабыраҟны аусуразы аписарцәа иара убас ацхыраара рырҭон аҵара змамыз ауаа асалам шәҟәқәа рыҩраҿы, аӡыргаратә материалқәеи аиуристтә документқәеи реиқәыршәараҟны. Аҵара змаз ауаа рхыԥхьаӡара иартәон 1%, егьи иаанхаз ахәҭахьы иаҵанакуан аҵара змамыз анхацәа, ахьшьцәа, анапҟазацәа, егьырҭ аусзуцәа, иара убас ахәаахәҭцәа, писартә амаӡаныҟәгаҩ ицхыраара зҭахқәаз. Рамессидаа раамҭазы аписарцәа рыстатус ҷыдала ҳаҭыр шамаз атәы иазкуп арҵагатә текст "Азанааҭқәа рсатира" (pSallier II), ара автор аскульптура, аҟәџьалҟаҵаҩцәа, аԥсыӡкцәа, адгьылқәаарыхыҩцәа, уҳәа егьырҭ азанааҭқәа змаз ауаа рҟазара иацыз ахьанҭара дахыччон аписар изанааҭ иадкыланы. Атекстқәа шьақәдыргылон еиуеиԥшым ахархәагақәа рыла. Ажәытәӡатәи Мысра анапылаҩыраҟны аҟыга ианаврагыланы зегь реиҳа ихадаз маҭәарны иҟан аҟармаш ҩыга, уиа ала ахаҳәқәа аҩырақәа ҭаԥыҟҟааны ианырҵон. Аҩыга апигмент иӡааршьуан: аиқәаҵәа (арацәа), аҟаԥшь (аохра) – амсырқьаад - Cyperus papyrus аҳаскьын агәыцә иалхны иҟаҵаз иҵаӷаз аматериал, иара убас акерамика мамзаргьы ақьыртә хыбаҩқәа рыҟны аҩырақәа анырҵон. Амырқьаадрҳәы акыр зыхә цәгьаз коммерциатә маҭәарны иԥхьаӡан, урҭ реиҳарак апалимпсестқәаны иҟоуп - анапылаҩырақәа, атекст ҿыц анҵара азырхиаразы ажәытә текст аныӡәӡәааны, мамзаргьы иӷьӷьаны изныхыз11]. Ари ацәырҵра амсырқьаад иалху адокументқәа еиҳа имаҷыз асалам шәҟәқәа рзы иҟарҵоз амыжәжәарақәа иаҳәо иҟалалоз адефицит атәоуп, Cyperus papyrus. аҵиаа аиура аныцәгьаз аамҭазы. Ахаҳә, акерамикатә маҭәахәқәа, амсырқьаад инаҷыданы ирыҩуан аҵла аҟны, аслан баҩы аҟны, иара убас агипс аҟны. ===Ажәабжьҳәаратә литература=== [[Афаил:PapyrusWestcar photomerge-AltesMuseum-Berlin-3.jpg|мини|Паирус Весткар, XV—XVII-тәи адинастиақәа раамҭазы иератикала иҩыз ашәҟәы "Аҳ Хеоԥс иаҳҭынра иазкыз алакә", абжьарамысратә бызшәала ианҵоуп, ахархәара аман XII династии аамҭазы.]] Алакәқәеи ажәабжьқәеи Абжьаратәи аҳра аамҭа иаҵанакуа, абжьаратә Мысратә бызшәала иҩу еиҳа имаҷу жанруп еиқәхаз алитератураҟнытә. Аха Аҳра ҿыц Рамессидтәи аамҭа инаркны Ажәытәӡатәи Мысра ихшәоу аамҭа аҟынӡа, еиҳа еиқәхаз алитературтә аԥҵамҭақәа рахь иԥхьаӡоуп ажәабжьҳәаратә литература. Хадара злоу ажәабжьқәа рахь иаҵанакуеит «Аҳ Хеопс Иаҳҭынра иазку алакә», «Аҳ Неферкаре аинрал Сасенети», «Аҿаԥыц бзиа змоу анхаҩы изку аповест», «Иӡааҟәрылаз аӷба иазку алакә». Аҳҭынра ҿыц ажәабжьтә корпус иаҵанакуеит «Пепии Секененреи реимак», «Иупа агара», «Акгьы зқәым апринц», «Ҩыџьа аишьцәа ирызку аповест», «Уну-Амон иныҟәарақәа». Актәи азқьышықәса ҳера ҟалаанӡа иаҵанакуа ажәабжьқәа рыбжьара иҟоуп адемотикала иҩу рахь иаҵанакуеит «Амлакра астелақәа» (Птолемеиа рхаан иҩыз, аха Ажәытә аҳра иазку аисужет ала), птолемеитәи аурымтәи аамҭақәа ирыҵаркуа ажәабжьқәа рцикл, еицырдыруа аҭоурыхтә усуҩцәа рхаҿсахьақәа еиҭакны, иаҳҳәозар, Хаемуас (XIX-тәи адинастиа), Инарос (актәи аперсидтә аамҭа) ихыҭҳәаау фырхацәаны иаарԥшу. Уаанӡа, иҿыцу иҿыцумысра бызшәала иҩу ажәабжьқәа рыҟны авторцәа еиҳа иаадыррԥшуан анцәахәқәеи амифологиатә фырхацәеи. ===Ахшыҩрҵарақәа, абжьгарақәа=== [[Афаил:OstraconMentioningInspectionOfTombs-BritishMuseum-August21-08.jpg|мини|остракон аиератикатә салам шәҟәы зцу, уаҟа аиҳабыра рыхьӡқәа ргәаладыршәоит, Мысра XXI-тәи адинастиа аамҭазы аԥсыжырҭақәа ргәаҭареи ррыцқьареи ирылахәыз. (1070-945шш. ҳера ҟалаанӡа).]] «Арҵара» («абжьгарақәа») ажанрқәа, иара убас «азхәыцратә дискурсқәа» ржанр еидкылазар алшоит аҟәыӷара алитература аҳәаақәа ирҭагӡаны, ажәытәӡан Мрагылара Ааигәа иаларҵәаз. Ари ажанр адидактикатә хырхарҭа амоуп, излазгәаҭоу ала, Абжьаратә аҳраҿы аписарцәа рҵара апрограмма иалан, 235. Убри анаҩсангьы, абжьгарақәа рахь иԥхьаӡоуп арлахҿыхратә ҟазшьа змоу ажәабжьҳәаратә елементқәа. Ишьақәырӷәӷәоуп, атекстқәа аԥҵан ҳәа зегь раԥхьа иргыланы, аҵарадырразы акәымкәа, аидеалогиатә хықәкқәа рзы ҳәа. Ҿырԥштәыс иаагозар, Адольф Ерман иҩуеит, Аменемхет I ихыҭҳәаау иабжьгарақәа (1991-1962 шш.ҳера ҟалаанӡа) иԥацәа рзы «ашколтә философиа аҳәаақәа акыр ирҭыҵуеит, ашкол зынӡагьы акала иадҳәалаӡам иԥацәа аҳ игәра ргаларц азы ргәырҽанҵара аганахьала». Усҟантәи аамҭазы ажәабжьтә литература (иаҳҳәозар, «Аҿаԥыц бзиа змоу анхаҩы иповест азы») ауаажәларреи усҟан иҟоу аидеологиеи ирҿагыло хаҭалатәи афырхаҵа изку атема аанарԥшуеит; арҵара атекстқәа, уи иаҿагыланы, иаҵшьны ирҳәоит адогмақәа ишрықәныҟәатәу. [[Афаил:Loyalist Teaching-beginning.jpg|мини|слева|"Зыгәра гоу ауаа дырҵара" - Аҳра ҿыц аиератикатә хҩылаа.]] Атекст азнагараҟны ихадоу ажәақәоуп "адырра"(rh) иара убас "арҵара" (sba.yt). Арҭ атекстқәа еиҳарак ашаблонтә хьыӡқәа рымоуп «X ала Y-азы иҟаҵоу абжьгара», Х - ахыԥша бзиа змоу хаҿуп (иаҳҳәозар, визируп мамзаргьы фараонуп), зԥацәа аморал иазхьазырԥшуа. Зны-зынла иуадаҩуп ихәыцу адресатқәа шаҟа ыҟоу раарԥшра, избанзар текст аҟны ахархәара амоуп азаҵәгьы арацәа хыԥхьаӡарагьы. Арҵара ажанр аҿырԥшқәа рахь иаҵанакуеит ҳҳәар ҳалшоит «Птаххотеп иабжьгарақәа», «Аменемхет иабжьгарақәа», «Харџьедеф иабжьгарақәа», «Зыгәра гоу иабжьгарақәа», иара убас «Аменемоп иабжьгарақәа». Абжьаратә аҳра аҟнытә еиқәхаз арҵагатә текстқәа еиҳарак амсырқьаад аҟны иҩын, аԥыжәжәахақәа рвариантқәа аӷәаҟны, насгьы остраконқәа рыҟны. Зегь реиҳа изаатәу ашколтә ӷәы (Птаххотеп иабжьгарақәа) арҵагатә текст ахҩылаа ацны ажәаатәи адинастиа иаԥнагоит. Птаххотепи Кагмени имҩаԥыргоз абжьгарақәа Присс имсырқьаад аҟны иԥшаан, Абжьаратә аҳра XII адинастиа амчраҟны ианыҟаз. «Зыгәра газ иабжьгарақәа» актәи ахәҭа еиқәхеит Сехетепибр XII династии адинастиа аԥареизакҩы ихаҳәтә стеллаҟны, аҩбатәи ахәҭа шьақәыргылан Аҳратә ҿыц 69 хҩылаа рыла. Мерикар, Аменемхет, Харџьедеф рабжьгарақәа Абжьаратәи аҳра аамҭа иатәыз иоригиналтәу текстқәаны иҟан, аха рыхҩылаа ауп еиқәхаз Аҳра ҿыц аҟны. Аменемоп иабжьгарақәа Аҿыц аҳраан аҵакы аарԥшын. ===Аҵәыуарақәа, аицәажәарақәа, адиалогқәа, аҿаҳәатәқәа=== Абжьаратәи аҳра «аҿаҳатәы атекстқәа», «аҵәыуарақәа», «аицәажәарақәа», «апокалипстә литература», 193 ажанрқәа –рахь иаҵанакуеит абас еиԥш иҟоу аԥҵамҭақәа, «Ипувер иҳәамҭа», «Неферти иҿаҳәатәы» «Згәы каҳаз Ба иацәажәараан» (актәи Аиҭаҵратә аамҭа иаҵанкуеит). Излеилкаау ала, ари ажанр аҿырԥштәы амаӡамызт Ажәытәӡатәи аҳра аамҭазы, иоригиналтәу аԥҵамҭакгьы цәырымҵӡеит Аҳра ҿыц ахаан. Аха егьа убас иҟазаргьы, «Неферти иҿаҳәатәы» аԥҵамҭа лассы-лассы ихырҩылаауан Аҳра ҿыц рамессидтәи аамҭазы. Абжьаратәи аҳразы ари ажанр аанкылан. Мысратәи аиҿцәажәаратә литература аиҭарҿиара иалагеит Птолемеев иберзентә династиаҟны аурым аамҭазы, усҟан иҩын абас еиԥш иҟаз аԥҵамҭақәа «Адемоттикатә хроника», «Асыс аҿаҳәатәы», «Акыцӡҩы иҿаҳәатәы», иара убас аиҿцәажәаратә текстқәа ҩба, фырхаҵа хадас Нектанеб аҩбатәи дахьыҟоу (360-343 ҳера ҟалаанӡа). Арҵагатә текстқәа инарҷыданы, арҭ атекстқәа аҟәыӷара алитература иагәылоуп, Мрагылара Ааигәа акыр иаларҵәоуп. ==Асахьаҭыхратә ҟазара== [[Афаил:Musicians and dancers on fresco at Tomb of Nebamun.jpg|мини|Небамон идамра аҟынтә Мысратәи асахьанҵа (1400 ҳ ҟ.).]] 3500 шықәса аҩныҵҟа зегьы асахьаҭыхыҩцәа аканони аформақәеи ирықәныҟәон Ажәытәӡатәи аҳра аамҭазы аахыс ишьақәгылаз, апринципқәа реизга еилагмакәа, адәныҟантә аныррақәа, аҩныҵҟатәи аҽыԥсахрақәа аныҟаз аамҭазгьы. Ас еиԥш иҟаз асахьаҭыхратә стандартқәа аарԥшын имариаз ацәаҳәақәеи аформақәеи рыҟны, афигурақәа ирҟазшьаз иҟьаҟьаз апроекциаҟны, анаӡаӡааратә ҵаулара арбарада, ари аиҿкаареи акомпозициа абаланси уныруа иҟанаҵон. Асахьақәеи атексти аныхабаа аҭыӡқәеи, ақардамеи, аԥсыжырҭақәеи, астелеи, астатуиақәеи рыҟны еилаӡҩаны иаарԥшын. Ашәыгақәа аминералқәа ирылырхуан, иара убас аихатәы маден (аҟаԥшьи аҩежь охреи), абҩатә маден (аиаҵәеи ашьацԥшшәи), алҩақҷышә, мамзаргьы амҿы иалху арацәа (аиқәаҵәа), акьыр (ашкәакәа). Урҭ аларыԥсар рылшон агуммиарабика ахь, акнаҵларазы, анаҩс ҽыҭ-ҽыҭла еиҩыршон, ианаҭахха, ӡыла идырбааӡон. Ажәытәӡатәи Мысра аҟазара аканонқәа зқьышықәсала ишеиқәдырхозгьы, асахьаркыратә стиль еиуеиԥшым аамҭақәа рзы акультуратәи аполитикатәи ҽыԥсахрақәа рныԥшуан. Убас, Аварис иԥшаан афрескақәа аминоиск стиль змаз, агиксосқәа анрықәыла ашьҭахь, Ехнатон амчраҿы даныҟаз аҿиара аиуит «амарнтәи аҟазара», иааҳакәыршаны иҟоу адунеи ареалтә сахьа аҟәынҵаразы аҵак ду змоу. ===Аҿыханҵа=== Ажәытәӡатәи Мысра арелиефқәа аԥшшәы рацәала иршәуан, асахьанҵақәа еиҳа имаҷын аханқәа, аныхабаақәа, адамрақәа рыҟны, урҭ рхыхь акәын асахьақәа ахьырныз. Ажәытәӡатәи Мысратәи арелиефқәа жәпакы еиқәхеит аԥсабараҟны аарҩара ахьыҟаз иабзоураны. Ахаҳә ахыхь ашәра иаздырхион - аҳәынҵәа аҿыгҳара аџьаџьара иҟәымшәышәу агипс ақәырҭәон, анаҩс акьыр, абасҟан ашәыга бзианы иакуеит. Аргыларатә пигментқәа, шамахамзар, минералтәқәан, асахьақәа амра алашара ацәыхьчаразы. Ашәыга еиуеиԥшымкәа еилан - акәтаӷьтә темпера, иканҵло еиуеиԥшым амаҭәашьарқәеи амзашеи. Убри аангьы аҭыӡсахьа ишахәҭаз еиԥш аҟаҵара алшаӡомызт. Убри аҭыԥан рхы иадырхәон ирҩоу ақәҵакәырџьабга аҿыгҳараҟны ашәыга, а secco ҳәа изышьҭаз аҭыӡсахьа. Аҿыханҵа хыхь алаки амзашеи рыла ихҟьан, асахьанӡа акыраамҭа аиқәырхаразы. Ас еиԥш иҟаз атехникала иҟаҵаз идумыз асахьақәа бзианы еиқәхон, аха астатуиа дуқәа рыҟны шамахамзар, ари аҩыза уԥыломызт. Еиҳараӡак абас еиԥш иҟаз аметодқәа ахархәара рызун имаҷыз амҿлыхтә статуиақәа рҟны. === Архитектура === [[Афаил:All Gizah Pyramids-3.jpg|мини|Гиза аирамидақәа]] Ажәытәӡатәи Мысра архитектурақәа рыхьӡ еицырдыруеит адамрақәа рыргыларақша рыла - Гиза апирамидақәа, аныхабаақәа, аныхатә комплексқәа - Луксорсктәи аныхабаа, Карнактәи акомплекс, Амарна аханқәа. Аҭыӡқәа адәныҟатәи аҩныҵҟатәи рганқәа, иара убас аколоннақәа еиуеиԥшым аԥшшәқәа змоу аиероглифқәеи афрескақәеи рыла ихҟьан. Хыԥхьаӡара рацәала Мысратәи аорнаментқәа рмотив, аҽкьырбылгьа, мамзаргьы иԥшьоу абжы асахьақәа, амратә диск, акьаш, урҭ асимволтә ҵакы змоу ҳәа иԥхьаӡоуп. Егьырҭ ирылаҵәаны иҟоу амотивқәа рахь иԥхьаӡоуп апальма абыӷьқәа, амсыр қьаад, иара убас лотос ашәҭқәеи аларҭақәеи. Акульт хыбрақәа жәпакы реиҿкаашьа амши аҵхи реиҟарареи, амш агхара ианалагои ирхьыԥшын. Адекоративтә хықәкы инаҷыданы, аиероглифқәа хархәара рыман аҭоурыхтә хҭысқәа реиқәырхаразы, аибашьратә хҭысқәа раарԥшразы, иара убас изымҵахырхәоз анцәахәқәа, ажәытәӡатәи мысрааа рыбзазара, ажәытәӡатәи аҳәынҭқарра иахагылаз афараонқәа рыԥсҭазаареи, рыԥсреи. Мысратәи апирамидақәа - Ажәытәӡатәи Мысра зыҩаӡара ҳараку архитектуратә баҟақәоуп, урҭ рыҩныҵҟа иҟоуп адунеи аџьашьахәқәа быжьба ируаку - Хеопс ипирамида. Апирамидақәа ахаҳәқәа рыла еиқәҵоу, апирамидаә форма змоу ргыламҭақәоуп. Урҭ рахьтә Ажәытәӡатәи Мысра афараонцәа рзы рыԥсыжырҭас рхы иадырхәон. Ажәа «апирамида» - еллин ажәоуп. Аҭҵааҩцәа гәыԥҩык ргәаанагарала, еизгоу ачарыц иаҽырԥшуп апирамида. Егьырҭ аҭҵааҩцәа ргәаанагарала, ари ахьӡ аагоуп апирамидалтә форма змоу аԥсаҭатә пирог ахьӡ аҟынтәи. Зынӡа Мысра иԥшаауп 118 пирамида. Иазхаҵоу азеиԥш гәаанагарала, раԥхьатәи Мысратәи апирамида ргылан Џьосер III идинастиа афараон идҵала - Саккара иҟоу аҿаԥса змоу апирамида, ажәытәӡамысраатәи атрадициақәа инарықәыршәаны, архитекторс дыԥхьаӡоуп Џьосер иреиҳау ичинуаҩ Имхотеп. Агиптологцәа ргәаанагара ала, ари апирамида мастаб – Заатәии Ажәытәӡатәии Мысра ахаан инагаз ауаа ирызкыз итрадициатәу адамра иацҵаны ирҿиоу акоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Зегь реиҳа еицырдыруа апирамидақәаны иҟоуп Гиза ахәҟьаҟьараҿы иҟоу апирамида дуқәа (Хеоԥс, Херфен, Микерин рпирамидақәа). [[Афаил:Hypostyle hall, Karnak temple.jpg|мини|слева|Идуу агипостильтә зал (XIV —ашәышықәса анҵәамҭа-XIII ашәышықәса алагамҭа ҳ.ҟ.) Карнакстәи аныхабаа.]] Ажәытәӡатәи Мысра, архитектура хацзыркыз, аргыларатә абнамаҭәахә тәылан. Аҵлақәа дааа имаҷын, егьырҭ африкатәи ацәҳәырақәа роазисқәа рыҟнеиԥш, ара изызҳауаз аҵиаа хадақәа рахь иԥхьаӡан - апальмақәа, зхаҭабзиара ҽеимыз ҵламаҭәаны иҟаз, иара убас акалам. Абри зегьы иахҟьаны ихадоу аргыларатә маҭәахәқәаны иҟан иблымыз ақьырмыт еиҳарак, акьыр, Нильсктәи адәҳәыԥш аҟны иҵырхуаз, иара убас аԥслымӡхаҳә, агранит. Ахаҳә еиҳарак рхы иадырхәон адамраҟаҵараҟны, аԥсыжрақәа рзы, усҟантәи аамҭазы ақьармыт ахархәара аман аханқәа, абаақәа рыргыларазы, иара убас аныхабаақәа ақалақьқәеи рыкәша-мыкәша иҟаз аргыламҭақәа рыҟны, насгьы аныхабаақәа рзы ицхыраагӡаз аргыламҭақәа рзы. Ажәыҭәеллинтәи аҩнқәа Нил иҭыргоз аҳәынҵәа иалхны идыргылон. Иара амра ицәырҵон ибзианы иҩарц азы, аргылараҟны ахархәара маншәалазарц азы. Мысратәи ақалақьқәа жәпакы ҳара ҳҟынӡа изымааиӡеит, избанзар урҭ шьҭан Нил аӡхыҵрақәа ахьыҟаз аҭыԥқәа рыҟны, есзқьышықәса иара шьҭыҵуны ирылалаон аҟнытә аҟынтә ақалақьқәа аӡы рыҵалон, иӡааҟәрылон, аҳәынҵәа, аргыларазы рхы иадырхәоз, анхацәа рынхамҩа аус аҟны адгьылқә рырҵәразы рхы иадырхәон. Ажәытәқәа рҭыԥан ақалақь ҿыцқәа дыргылон, убри аҟынтә ажәытә еиланхарҭақәа еиқәымхеит. Ажәытәӡатәи Мысра иҟаз аарҩара ақьырмыт аӡа иалхыз ахыбрақәа реиқәырхара алнаршеит - ақыҭа Деир-ель Медин, Кахун, ақалақь Абжьаратәи аҳраан ашәҭыкакаҷра зылшаз (ҳазҭагылоу аамҭазы - Ель-лахун), Бухенеи Миргиссе иҟоу абаатә ргыламҭақәа. Аныхабаақәеи ахыбрақәеи жәпакы реиқәырхара алыршахеит, ҳара ҳҟынӡагьы иааӡеит, избанзар нилтәи аӡхыҵра ԥырхага рнаҭомызт, ахаҳә иалхын. Ажәытәӡатәи Мысра архитектура аилкаараҟны шьаҭас иамоуп еиҳа еиқәхаз ахыбрақәа рыла имҩаԥгаз адинхаҵаратә ҭҵаарақәа рыла. Карнак еиқәхаз аколоннақәа шаҳаҭра руеит мысраа ахаҳәқәа реиқәҵара иалагаанӡа ахагәҵәы шыхдырҷоз, ахаҳә адәахьтәи ахаҿра рцәуан ахыбра ргылан ианалгалак анаҩс. Ари аҿырԥштәы ашьҭахь рхы иадырхәон еиллинаа. Ахаҳәқәа еиқәырҵон аиларшьышьла реибаркрада, иара убас аиқәҵараҿы даҽа маҭәахәыкгьы рхы иадырхәомызт. Фивантәи аепохазы аихатәы еибаркырақәа хархәара рымамызт, ажәҵыс аҵыхәа змаз амҿтәы хыц ала ахаҳәқәа еибадыркуан (Мединет-Абу, Абидос), мамзаргьы ишьаз амонолит аҟны рхы иадырхәон (Луксорстәи абаҟа) === Аскульптура === Ажәытәӡатәи Мысра аскульптура - зегь реиҳа ижәытәтәиу зхатә хаҿра змаз канонла еиҿкааз Ажәытәӡатәи Мысра аҟазара ахкқәа ируакуп. Аскульптура аԥҵан, аҿиарагьы аман Ажәытәӡатәи Мысратәи анцәахәқәа, афараонцәа, аҳцәа, аҳкәажәцәа цәала-жьыла раарԥшразы. Анцәахәқәеи афараонцәеи рыстатуиақәа зегьы иахьырбарҭаз иқәдыргылон, шамахамзар, ахрам анҭыҵ иҟоу иаарту аҭыԥқәа рыҟны, аныхабаақәа рыҩныҵҟа акәымкәа. Астатуиақәа ахаҳә ҽыҭ ду аԥхьа иамаз аформа мамзаргьы иара злыху аҵла аҽыҭ раԥхьатәи ахаҿы еиқәдырхоит. Ажәытәӡатәи Мысра аскульптура зеицакра алымшоз канонла иаԥырҵон: ахаҵа ицәеижь аԥшәы  аԥҳәыс лцәеижь аасҭа еиқәаразар акәын – итәоу ауаҩы инапқәа ишьамхы иқәкын; мысратәи анцәахәқәа раарԥшраҟны ахатә ԥҟарақәа ыҟан. Ашьха Анцәахәы ашьауардын ахы асахьа амазаракәын, иԥсхьоу рынцәахәы Анубис - абгалаџ ахы. Аскульптурақәа зегьы абарҭ аканонқәа рыла иаԥҵан, Ажәытәӡатәи Мысра х-нызқьшықәсатәи аҭоурых аҩныҵҟала шамахамзар аҽамыԥсахӡеит. ===Афаианс, асаркьа=== [[Афаил:Egyptian glass jar.jpg|мини|Ажәытәӡатәи Мысра Аҳра Ҿыц исаркьалыху амкьаҭ (аӡҭра). Лувр (Франциа)]] Ажәытәӡатәи аҳра аԥхьа, мысрааа иаԥырҵеит исаркьаԥшра змоу аматериал, мысратәи афаианс ҳәа изышьҭоу, уи иԥсабаратәым хәызмоу ахаҳә инаваҟәыло иҟоу хаҳәуп ҳәа иахәаԥшуан. Ари аматериал рхы иадырхәон акакаҷқәа, ахаҳәцәқәа, астатуиақәа, агалантереитә аԥҵамҭақәа рыҟаҵараҿы. Мысрааа рхы иадырхәон еиуеиԥшым аметодқәа афаианс аԥҵаразы, аха шамахамзар, уи аҭыжьраҿы рхы иадырхәон сақәҵаз иҟаз аматериал, уи анышәаԥшь аҵан апаста аҳасабала иахьыршьуан, анаҩс ирбылуан. Абри атехника иеиԥшын Ажәытәӡатәи Мысрааа апигмент аҟаҵараҟны рхы иадырхәозгьы, ижәҩангәыԥшшәылоу фритта ҳәагьы изышьҭаз, ашьанҵа оксид, абҩа, акьыр уҳәа еиладырҭәаны ииалырхуан, иаҳҳәап асода. Аалыҵ хны, апигмент аҳасабала рхы иадырхәон. Ажәытәӡатәи мысрааа ҟазары дула асаркьа иалхны амаҭәарқәа жәпакы ҟарҵон, аха еилкаам апроцесс дара рхала ишаԥырҵааз атәы, мамзарагьы шьоукы ирҿырҵаау. Иара убас еилкаам, асаркьа аӡа дара иҟарҵозу, мамзаргьы аханатә иҟаҵаз асаркьа еиҭа еиладырҭәозу. Иагьа ус акәзаргьы, асаркьа аҟаҵаразы атехникатә дыррақәа рыман, иара убас ихиаз аалыҵ аԥшшәы аҭаразы амикроелементқәа рхархәашьа рдыруан. Рхы иадырхәоз аԥшшәқәа рхыԥхьаӡараҿы иҟан: аҩежь, аҟаԥшь, ашьацԥшшәы, аиаҵәа, ашкәакәа, асаркьа еилыкка иҟазар алшон, мамзаргьы алашара алымԥхогьы. == Адинхаҵараеи амифологиеи == Ажәытәӡатәи Мысра иҟамызт азеиԥш динхаҵара, иҟан еиуеиԥшымыз аҭыԥантәи акультқәа, еиуеиԥшым Анцәахәқәа ирызкыз. Урҭ рыбжеиҳарак агеноетистикатә ҟазшьа рыман (нцәахәык имҵаныҳәон, аха убри аан егьырҭгьы азхарҵон), убри аҟынтә Мысратәи адинхаҵара политеистикатәу ҳәа иахәаԥшуеит. Анцәахәқәа, еиуеиԥшым аҭыԥқәа рыҟны изымҵахырхәоз, аԥсабаратә мчи ауаажәларратә цәырҵрқәеи ирызкын. Ажәҩан ԥҳәысуп мамзаргьы ажә ахаҿы иадкыланы иахәаԥшуан, адгьыли аҳауеи - ахаҵа нцәахәқәа ҳәа иԥхьаӡан. Анцәа Тот аҩыреи аҟәыдырԥареи дрынцәахәын, Анцәахәы Маат аиашара дахаҿран. Аԥсабара ацәырҵрақәа еиуеиԥшым анцәахәқәа реизыҟазаашьа иадырган. Ажәытәан Анцәахәқәа ԥыҭҩык арахәи аԥсаатәқәеи ирынцәахәқәоуп ҳәа ирыԥхьаӡон. Ашьауардын мысрааа зегь зымчу ажәҩан Анцәахәы ҳәа ихәаԥшуан. Ашьауардын ахылҵшьҭратә штандартқәа ирнын, иара Алада Мысраҟны Намер аиааира изаазго ҳәа иарбоуп. Аҳәынҭқарра анышьақәгыла анаҩс, Гор афараонцәа рынцәахәыс иҟоуп, убри нахыс дара рхаҭақәа Гораа ҳәа рхы иазырҳәон. Гор акульти аҳратә культи реилаӡҩара анаҩс, иԥсхьоу афараон иаҳасаб ала Осирис иашьапкуа иалагоит, Гор осиристәи амифқәа ирхыԥхьаӡалахоит. Еиуеиԥшым аамҭақәа рзы реиҳа изашьапкуаз нцәахәқәоуп ҳәа иԥхьаӡан Ра, анаҩс уи иаҟараз Амон, Осирис, Исида, Сет, Птах, Анубис. XIV –тәи ашәышықәса ҳара ҳера ҟалаанӡа, адинхаҵаратә еиҭакрақәа акыр мҩаԥигон афараон Аменхотеп IV (Ехнатон), Атон икульт алазгалаз (атонизм). Ехнатон идинхаҵаратә еиҭакрақәа реиҟарареи раԥхьатәи амонотеизм ацәырҵреи рзы иҟоу агәаанагара аҭҵааҩцәа еимактәыс ироуит: Ехнатон, Атон азеиԥш культ дзадгылаҩыз (генотеизм, мамзаргьы монолатриа) егьырҭ анцәахәқәа хаиҵомызт азакәмызт, уи Атон ида даҽа нцәахәык имҵахырхәара иҽацәихьчон. Ехнатон иеиҭакрақәа адин мацара иазкымызт, урҭ Ехнатон ихаҭа иаԥшьгарала иаԥҵаз акультурагьы иадҳәалан. Иара иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, еиҭа иреиҳаӡоу нцәахәыс дҟалеит Амон. <gallery widths="250" heights="250" class="center"> La salle dAkhenaton (1356-1340 av J.C.) (Musée du Caire) (2076972086).jpg|Ехнатон афараони Нефертитти Атон изы амҭақәа наргоит (XIV ашә. ҳ.ҟ.). Каиртәи амузеи. La Tombe de Horemheb cropped.jpg|Анцәахәқәа - Осирис, Анубис, Гор. Хоремхеб афараон идамраҟны аҩыранҵарақәа. (XIII ашә. ҳ. ҟ.). Stele Ra-Horakhty Louvre N3795-Egypte louvre 047 stele.jpg|Аныхаԥааҩ афҩыхаақәа изнеигоит Ра -Атум- Хорахти анцәахәы. (XX -тәи адинастиа, 900 ашықәс ҳера ҟалаанӡа. Лувр. </gallery> === Аԥсыжратә қьабзқәа === [[Афаил:Bookdead.jpg|мини|Тоти Анубиси аӡбарҭаҿы зыԥсҭазаара иалҵхьоу Осирис игәы ркапануеит. Асцена аагоуп Ани Аԥсцәа рышәҟәы аҟынтә.]] Ажәытәӡатәи Мысрааа аԥсыжратә қьабзқәа мҩаԥыргон, урҭ дара ргәаанагарала, иаҭахын ацәеижь аныԥслак ашьҭахь аԥсы ыҟазарц азы. Иԥсыз ауаҩы ицәеижь рыхьчон амумификациа азуны, аԥсыжратә қьабзқәа емҩаԥыргон, аԥсыжырҭаҟны иҭарҵон иԥсыз имаҭәақәа, иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, уахьгьы ихы иаирхәарц азы. Ажәытәӡатәи аҳра аамҭа ҟалаанӡа, аԥсыбаҩқәа ацәҳәыраҿы иҟаз ажрақәа рыҟны иржуан, дара уа иҩон азы иеиқәхон. Ацәҳәыраҿы аҭыԥ змаз аарҩарақәа агәаҟцәа рыжрақәа рзы ибзиан, амал змаз рхы иадырхәоз зыхә ҳаракыз аԥсыжрақәа реиԥш, агәаҟцәа рымч ақәхомызт азы. Амал змаз Мысрааа рыԥсцәа ахаҳәтә дамра иҭарҵон, иԥсабаратәым амумификациа рхы иадырхәон, рарҳәарахқәа рҭыхрагьы налаҵаны, рцәеижь акәырша илаҳәаны, амҿтәы кубақәа, мамзаргьы асаркофагқәа ирҭарҵон. IV адинастиа инаркны аԥсцәа рырҳәарахқәак аканопқәа ирҭарҵон. Мысраа Аҳра ҿыц аан 70 мшы рыҩныҵҟа имҩаԥысуаз амумификациа аҟазара аиӷьтәра аларгалеит, уахь иаҵанакуан аҩныҵҟатәи арҳәарақәа рҭыгара, иара убас аԥынҵа ала ахшыбаҩ аҭыгара, ацәеижь, аџьыкақәа реиларшьышьы, натр захьӡыз иӡааҵаны идырҩон. Ацәеижь абинт иларҳәон, урҭ рыбжьара изыхьчоз амулетқәа бжьарҵон, анаҩс иԥшӡаны ирхиаз антропоморфтә куба иҭарҵон. Ихьшәоу аамҭазы амуммиақәа ишәыз акартонтә саркофагқәа ирҭарҵон. Амумификациа ахархәара еиҳа акырӡа имаҷхеит еллинтәи аамҭазы, еиҳа зҿлымҳара арҭо иалагеит амумиа адәахьтәи аԥшра. Амал змаз мысраа аныржуаз ирыцырҵон зыхә ҳаракыз амаҭәахәқәа. Аҿатә аҳраан, аԥсыжырҭақәа рыҟны ицәырҵуа иалагеит аԥсцәа рышәҟәқәа, ушебти- астатуеткақәа, урҭ аԥсҭазаара анахыстәи адунеи аҟны аԥшәмацәа рымаҵ зуа ҳәа иԥхьаӡан. Аԥсыжрақәа раан имҩаԥыргоз ақьабзқәа рыла нашанала ҩаԥхьа аԥсы «иԥсы ҭалон». Аԥсыжра анаҩс иԥсыз иҭахцәа анышәынҭрахь ахәы наргон,  иԥсыз ихьӡала иматанеиуан. === Ахәыҟаҵарҭа (амаҵурҭа) === [[Афаил:Maler der Grabkammer des Menna 009.jpg|мини|слева|Менна анышәынҭра аҟынтә асахьанҵа, 1400 ш. ҳ. ҟ.]] Афатә еиҳараӡак излашьақәгылаз ачеи ауараши рылоуп, уи хадырҭәаауан ауҭраҭыхқәа аџьымшьы, аџыш, ашәыр, афиникақәа, алаҳа. Аҩи акәаци аныҳәақәа раан акәын ианрыдыргалоз. Иуԥылон хыԥхьаӡара рацәала ачалыхқәа, излыху ачашылеи аформеи рыла, ӡышьала марҭхәла еиԥшымыз, иаларҵон ацха, ахш, ашәыр, акәтаӷьқәа, ахәша, афиникқәа уб. Егь. Ҳазҭагылоу аамҭазы иҟоуп 15 ажәа рҟынӡа, Ажәытәӡатәи аҳраан аамҭазы ачалых хкқәа рыхьыӡқәа зныԥшуа. Иҟан ахшлыхқәа - ахҷаҭ, ахәша, ахаҷа. Аӡыхаааи ачыс хааи рыҟаҵараҟны мысрааа рхы иадырхәон ацха, иара убас ачарыц аалыҵқәа. Ихьшәоу аҳрааан, Геродот шаҳаҭра злаиуа ала, мысрааа аԥсыӡ рфон, иҵааз, мамзаргьы амраҟны ирҩаз. Аԥсаатәқәа рахьтә рыфатә иалан ачарцына ҵааны, акәата, аԥсаатә маҷ. Аԥсаатәи аԥсыӡи, иара убас иӡны, мамзаргьы ижәны ирфон. Ажәытәӡатәи мысрааа рыкрыфараҿы аҭыԥ аман арысҟәыд, аҟәыджәлац, анаша, хыԥхьаӡара рацәала иаадрыхуан асалаҭ - латук. Ҷыдала иалкаан рыфатә аҟны аџыши аџьымшьи. Даара ирылаҵәаны иҟан акырпыжәи ашьынкеи. Аԥхын иҟалон ажь, алаҳа, афиникқәа, сикомор ашәыр. Гиксос ихаан аахыс иаадрыхуан азеиҭын, аҵәа, амыҵмыџь. Акокостә раса аӡбахә рдыруан, аха уи зегьы ирымамызт. Рхы иадырхәон афат аҟны иара убас амимоза иҿалоз, баланитес мысратәи, уи аҵла ахаҭара иахьагьы еилкааӡам. ===Есҽнытәи аԥсҭазаара=== Мысрааа акырӡа азҿлымҳара арҭон рҭеиҭыԥш, иара убас ацқьара. Рҽыркәабон аӡиасқәа рҟны, арахә ашшеи амели ирылхны асапын рхы иадырхәон. Ицқьаны рхы ныҟәыргарц азы ахацәа рцәеижь зегьы рсон, афҩыхаақәа рхьыршьуан, аффҩы бааԥса рааигәа инарышьҭуамызт, амазқәа рхьыршьуан рцәа татахарц. Ажәхәшеи аҵиаақәеи ахәшақәа рылырхуан, арафы, афҩыхаақәа, ма аскипидар аларҵон. Аџьыкахыш ахкқәа рахь иԥхьаӡан -bed - ахәда аҭыршаразы рхы иадырхәон. Рҽанырыӡәӡәалак ашьҭахь рнапхыцқәеи ршьапхыцқәеи ршәуан, рхы-рҿы сақәла идырхион. Рылацәақәа ашьацԥшшәыла змаз амалахит ахьыршьуан. Еиқәараз ацәеижь дыршкәакәон аҩежьшәыга охра ала, иара убри рқьышәқәеи рӡамҩақәеи ирхьыршьуан. Рылақәа ашәыга еиқәаҵәала ацәаҳәа анырҵон. Рнапхыцқәеи, рнапсаргәыҵеи, ршьапсыргәыҵеи амыхәшәыг (хна) ала иршәуан. Амаҭәақәаақәны иалхны ирӡахуан. Аҳәса аҵкқәа-акалазирисқәа ныҟәыргон, ахацәа – аԥраҳәақәа схенти, аусуҩцәа амаҭәа рышәӡамкәа иныҟәон, зны-зынла аба ҽыҭк аарыкәдыршон. Мысрааа ршьапы хтны, мамзаргьы аҟармаш еимаақәа рышьаҵаны иныҟәон. 12 ш. рҟынӡа ахәыҷқәа рҽыхтны иныҟәон. Аҷкәынцәа рыхқәа рсон. Ахацәеи аҳәсеи иреиҳаӡоу ауаажәларрахәҭа иалҵыз апарикқәеи арԥшӡагақәеи ныҟәыргон, ахаҿы рхиагақәа рхы иадырхәон. Апарик кьаҿқәа ныҟәыргон, аха ашәышықәсақәа рыҩныҵҟа урҭ ршәага-зага аҽаԥсахуан. Ахәыҷқәа ахцәшьыҵәрақәа ныҟәыргон, аныхаԥааҩцәа рыхқәа рсон. Анацәа ахшара рааӡараҿы аҭакԥхықәра рыдын, абацәа ракәзар, аҭаацәа рныҟәгара рхахьы иргон. === Ажәытәӡатәи Мысра агәырҿыхырақәа === [[Афаил:Lawrence Alma-Tadema Egyptian Chess Players.jpg|мини|слева|Ажәытәӡатәи Мысрааа ашахмат асҩцәа (1879). Асахьаҭыхҩы Лоуренс Альма-Тадема]] Мысраа рхы-ргәы дырлахҿыхуан еиуеиԥшым ахәмаррақәа рыла (иаҳҳәозар, мехен, сенет). Аҵарауаа ирдыруеит, Ажәытәӡатәи мысраа аишәатә хәмаррақәа бзиа ишырбоз, аха урҭ аԥҟарақәа еиқәымхеит. Излахәмаруаз амаҭәахә еиуеиԥшым аҵлахкқәа ирылырхуан, егьырҭ амаҭәахәқәагьы рхы иархәаны. Ахәыҷқәа ирылаҵәаны иҟан еицырдыруаз ахәмаргақәа, ажонглиорреи, ампыл асреи, иара убас иԥшаауп ақәԥара рылаҵәаны ишыҟаз атәы зҳәо адырраҭарақәагьы. Амал змаз ауаа шәарыцон (алақәа азыҟаҵара ҷыда змаз рыцын), нышьлагьы иӡсо аӡы ихылон. Ажәытәӡатәи Мысра амузыка иамаз аҵакы аныхабаақәеи аԥсыжырҭақәеи рҭыӡқәа ррелиефқәа ирҳәоит. Ажәытәӡатәи амузыкатә инструментқәас мысрааа рхы иадырхәон арфеи афлеитеи. Аҿатә Аҳрааан мысрааа хәмаруан Азиантә иааргоз асаркьал аҟны, адаул, алираҟны. Амалуаа абаҩхатәра змаз ашәаҳәаҩцәа ааԥхьаны аиԥыларақәа еиҿыркаауан. Акыр ирылаҵәаны иҟан акәашарақәагьы. === Аҭынха === Ажәытәӡатәи Мысра акультуратә ҭынха ду ааннажьит адунеитә цивилизациазы, уи аҟазара аԥҵамҭақәа еиуеиԥшым адунеи акәакьқәа ирыларҵәан аҟнытә атәым ҳәынҭқаррақәа рҟазацәа рхы иадырхәон, ихырҩылаауан. Мысратәи акультура анырра ду рнаҭеит ажәытәӡатәи аурымқәа. Анцәахәы Исида лкульт акырӡа ирылаҵәаны иҟан Рим. Мысратәи аскульптуратә портрет, апеизажтә ҿыханҵа, абаҟақәа уҳәа, иара убас архитектура егьырҭ ахәҭақәа, алымқәеи асфинксқәеи антикатәи аҟазара иаднакылеит, уантә европатәигьы. Ажәытәӡатәи мысрааа ркультура, рцивилизациа, адунеи ажәларқәа ркультура аҿиара шьаҭас иаиуит. Зхатә хаҿра змаз архитектуратә формақәа - апирамида дуӡӡақәа, аныхақәа, аханқәа, абаҟақәа ашәышықәсақәа рыҩныҵҟа аныҟәаҩцәеи аҭҵааҩцәеи хнахуан. Мысратәи аҟазацәа рыла иаԥҵан аҭӡтәы ҩырақәеи астатуиақәеи, рнапахьы иааргеит асаркьеи афаианси рҭыжьра, апоетцәеи ашәҟәыҩҩцәеи алитературазы иаԥырҵеит аформа ҿыцқәа. Ажәытәӡатәи мысрааа рыҭҵаарадырратә еихьӡарақәа рхыԥхьаӡараҿы иҟан аҩыреи аматематикеи рзы аоригиналтә система аԥҵара, иара убас агәабзиарахьчара, астрономиатә згәаҭарақәа, урҭ рышьаҭала иаԥҵан амзар. XVIII—XIX-тәи ашәышықәсақәа рзы Ажәытәӡатәи Мысра, абаҟақәа, артефактқәа, археологиатә ԥшаарақәа рахь ирымаз азҿлымҳара аҭҵаарадырра аԥнаҵеит (шәахә. Египтологиа), иара убас амодаҟны хархарҭақәак(шәахә. Египтоманиа, Египтызтәуа). ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} ==Ахархәара змоу алитература== *История Древнего мира / Под редакцией И. М. Дьяконова, В. Д. Нероновой, И. С. Свенцицкой. — М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука». История Древнего мира. — Т. 1. Ранняя древность. — С. 97. *Авдиев В. И. Культура Древнего Египта. — Л.: Госполитиздат, 1953. — С. 292—311. *El-Daly O. Egyptology: The Missing Millennium. Ancient Egypt in Medieval Arabic Writings. — London: UCL Press, 2005. — 256 p. — {{ISBN|1-84472-062-4}}. *Allen J. P. Middle Egyptian: An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs. — Cambridge: Cambridge University Press, 2000. — 524 p. — {{ISBN|0-521-77483-7}}. *Betrò M. C. Hieroglyphics: The Writings of Ancient Egypt. — New York: Abbeville Press, 1996. — 251 p. — {{ISBN|0-7892-0232-8}}. *Clarke S. Ancient Egyptian Construction and Architecture. — Unabridged Dover reprint of Ancient Egyptian Masonry: The Building Craft originally published by Oxford University Press/Humphrey Milford, London (1930). — Dover Publications, 1990. *Erman, A. Ancient Egyptian Literature: A Collection of Poems, Narratives and Manuals of Instructions from the Third and Second Millennia BC / Translated by A. M. Blackman. — New York: Kegan Paul, 2005. — {{ISBN|0710309643}}. *Fischer-Elfert, H.-W. Representations of the Past in the New Kingdom Literature // 'Never Had the Like Occurred': Egypt’s View of Its Past / Edited by J. W. Tait. — London: University College London, Institute of Archaeology, an imprint of Cavendish Publishing Limited, 2003. — P. 119—38. — {{ISBN|1844720071}}. *Gozzoli R. B. The Writings of History in Ancient Egypt during the First Millennium BC (ca. 1070—180 BC): Trends and Perspectives. — London: Golden House Publications, 2006. — {{ISBN|095502563X}}. *James T. G. H. The British Museum Concise Introduction to Ancient Egypt. — Ann Arbor, Michigan: University of Michigan Press, 2005. — 208 p. — {{ISBN|0-472-03137-6}}. *Loprieno A. Ancient Egyptian: A Linguistic Introduction. — Cambridge: Cambridge University Press, 1995. — 340 p. — {{ISBN|0-521-44849-2}}. *Manuelian P. Der. Egypt: The World of the Pharaohs. — Bonner Straße: Könemann Verlagsgesellschaft mbH, 1998. — {{ISBN|3-89508-913-3}}. *Nicholson P. T., Shaw I. Ancient Egyptian Materials and Technology. — Cambridge: Cambridge University Press, 2000. — 724 p. — {{ISBN|0-521-45257-0}}. *Parkinson R. B. Poetry and Culture in Middle Kingdom Egypt: A Dark Side to Perfection. — London: Continuum International Publishing Group, 2002. — 352 p. — {{ISBN|0826456375}}. *Robins G. The Art of Ancient Egypt. — Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 2000. — 272 p. — {{ISBN|0-674-00376-4}}. *Siliotti A. The Discovery of Ancient Egypt. — Edison, New Jersey: Book Sales, Inc, 1998. — 359 p. — {{ISBN|0-7858-1360-8}}. *The Literature of Ancient Egypt: An Anthology of Stories, Instructions, and Poetry / Edited by William Kelly Simpson (англ.)рус.. Translations by R. O. Faulkner (англ.)рус., Edward F. Wente Jr. (англ.)рус., and William Kelly Simpson. — New Haven and London:: Yale University Press, 1972. — {{ISBN|0-300-01482-1}}. *Smith W. S. The Art and Architecture of Ancient Egypt / Revised with additions by W. K. Simpson. — Yale University Press, 1998. — 296 p. — {{ISBN|0-300-07747-5}}. *Forman, W. and Quirke, S. Hieroglyphs and the Afterlife in Ancient Egypt. — Norman: University of Oklahoma Press, 1996. — {{ISBN|0806127511}}. *Foster, J. L. Ancient Egyptian Literature: An Anthology. — Austin: University of Texas Press, 2001. — {{ISBN|0292725272}}. *Wente, E. F. Letters from Ancient Egypt / Edited by E. S. Meltzer. — Atlanta: Scholars Press, Society of Biblical Literature, 1990. — {{ISBN|1555404723}}. *Wilson, P. Sacred Signs: Hieroglyphs in Ancient Egypt. — Oxford and New York: Oxford University Press, 2003. — {{ISBN|0192802992}}. *Wilson, P. Hieroglyphs: A Very Short Introduction. — Oxford and New York: Oxford University Press, 2004. — {{ISBN|0192805029}}. *Morenz, L. D. Literature as a Construction of the Past in the Middle Kingdom // 'Never Had the Like Occurred': Egypt's View of Its Past / Translated by M. *Worthington. Edited by J. W. Tait. — London: University College London, Institute of Archaeology, an imprint of Cavendish Publishing Limited, 2003. — P. 101—18. — {{ISBN|1844720071}}. {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Ажәытәӡатәи Мысра акультура| ]] 8wbglutjjuhprmr8rr8sblyx4i1jbux 0 38081 173860 153780 2026-09-11T09:48:49Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: номера сносок [n] ×1; пробел перед , ; ×2; пробел перед : ×1; иадрхәоит→иадырхәоит 173860 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Adjika in a can.jpg|мини|[[Аџьыка]] - аԥсуаа жәытә-натә аахыс имырӡкәа иаарго рмилаҭтә чысхкуп.]] '''Аԥсуа чыс''', '''''Аԥсуаа рчыс''''' — аԥсуаа рыфатә аԥсабаратә цәырҵрақәеи асоциал-економикатә ҭагылазаашьақәеи рныррала ашәышықәсақәа рыҩныҵҟала ишьақәгылеит Аԥсуа чыс иаҷыдаҟазшьоуп лассы-лассы рхы иадырхәо еиуеиԥшым  аҟәыдхкқәа, иара убас  ацхыраагӡатә марҭхәқәа – аџьыка, асыӡбал, ахарҵәы, акәтаӷь, ауҭраҭых, ашәыр, араса. == Амилаҭтә фатәқәеи амарҭхәқәеи == Аԥсуаа рынхамҩаҟны еиҳарак рнапы  злаку  адгьылқәаарыхреи арахәааӡареи ирыдҳәалоуп рыфатә аҟны лассы-лассы рхы иадырхәо арыцтәқәеи (арыц, аџьықәреи) ахшлыхи. Ажь, араса, акакан,  еуеиԥшым ауҭраҭыхқәа, ашәыр уҳәа, раарыхра алзыршо аԥсабаратә ҭагылазаашьа аԥсуаа рмилаҭтә чыс иахәҭакны иҟарҵеит. Аетнограф Евгени Шиллинг иҩуан: «Аԥсуаа рыфатә,  Аҩада-кавказтәи ажәларқәа рыфатә иадкыланы уахәаԥшуазар, даҽа ҟазшьак рымоуп. Уаҟа еиҳа ирацәоуп акәац, иара убас ахәша, араҟа (аԥсуаа ) рҟны еиҳарак иҟоуп ашәыр, акаканлых, аҩы, ахшлых,   рыфатә аџьыка цаҳәцаҳәуа иалҟьоит». Аҵиаатә аалыҵқәа еиҳа хархәара рымоуп аҟәыд, ахәыл, аҷархал, акапуста, иара убас абна ҵиаақәа (ахәыц, амарант, амкьындол, абадырбӷьы, абырҷман уҳәа уб.егь.), ахьа, акакан, аџьымшьы иаҵәа, аџыш, анаша, ацыца, ацыха. Лассы-лассы иара убас, анашеи, апомидори, ахәыли ирылхны иҟарҵоит арҵәы. Аԥсуаа ирчысхәуп аџьықәреи шыла иалху абысҭа, уи ашә алаҵаны аџьыка нақәҵаны аишәа иқәдыргылоит. Аҵиаа хәша ахархәара аиуа иалагеит 1930-1940-тәи ашықәсқәа рзы. Аԥсуаа акаканхәша афатә аныҟарҵо акырӡа рхы иадырхәоит. Аԥсыӡ маҷны ирфоит. Иара убас шамахамзар, рыфатә иалаӡам аҳәажьы, акәыкәбаа, адыӷаҷиа уҳәа. === Ачалых фатәқәа === Ачалых фатәқәа рахьтә ихадароу акакәны иԥхьаӡоуп – ''агәыхә'' (ашыла иалху) ''ацыфа'' (уи иадыркыло изакәызаалак акы). Ихадароу фатәуп ашыла иалху абысҭа, ҳазҭагылоу аамҭазы  уи аџьықәреи шыла иалырхуеит (ԥаса ашырӡ иалырхуан). Иара убри иалхны иҟарҵоит ачаџьқәа, ашә, акакан, ацха  агәылаҵаны. Абысҭа ашәаӡа алаҵаны аилаџь руеит, ачамықәа хшла ируеит, ашәаӡа алаҵаны, убас ашыла ала егьырҭ  афатәхкқәагьы рнапы иҵырхуеит. Аԥшаӡа акәзар, иржәуеит, мамзаргьы ирӡуеит. Ачашыла еиҳа имаҷны ахархәара амоуп аџьықәреи шыла аасҭа. Ачашыла иалхны иҟарҵоит ачашә, иара убас ачаҳаржә, ачаџь, мрагыларатәи ахаа-мыхаақәа. Ахшлых аԥсуаа рыкрыфараҿы аҭыԥ ду ааннакылоит. Еиҳа хархәара амоуп Аџьма, ажә, мамзаргьы акамбашь хшы иалхны идырҵәуа ахарҵәы, ахш ацха аҭаны иржәуеит, иара убас аӡы алаҭәангьы.  Ахш иалхны иҟарҵоит ашә – ашәеилаҵа ашәлагәан (сулугуни), ашәаӡа, ашәҷапан, ачаҩыр, ахаҷа, ахҷаҭ уҳәа убас егь. Ахш еиҳа рхы иадырхәоит амажәа аныркәаҳауа, насгьы ахәыҷқәа рхәы аныҟарҵо. === Акәацлых === Акәацлыхқәа рахьтә зегь реиҳа ихадароуп аҩны ԥсаатә иалху афатә, ҷыдала, акәты иалхны: акәты аҵәы иахаҵаны иӡны, акәты жәны, амгәа-чымгәа.  Зны-зынла ашәишәи ажьы рхы иадырхәоит. Акәата, аҟыз еиҳа имаҷны. Аџьма, ауаса, ажәжьы иалырхуа афатәқәа рацәоуп, урҭ лассы-лассы аҵәы иахаҵаны ирӡуан, еиуеиԥшым асыӡбалқәа, акаканрашых адкыланы ирфон, аҳәажьы, шамахамзар, аԥсуаа рчыс иалаӡам. Аԥсуаа рыкрыфараҿы акәац жәны еиҳа лассы-лассы иуԥылоит, иӡны аасҭа. Акәтыжьлых аԥсуаа еиҳа ирфоит аԥхын, аӡын еиҳарак ажәжьи аҳәажьи. === Асыӡбалқәеи  (соус) алаԥсақәеи === Аԥсуаа афатә аныҟарҵо акырӡа рхы иадырхәоит аџьыка -хылҵшьҭрала иаарго амилаҭтә чысхкқәа иреиуоу. Уи ус шакәу аҳәоит иара ажәа ахаҭа «А –џьыка» (аџьыка-хыш) аԥсуа бызшәаҟнытә иаауа, «Апарпыл-џьыка» (апарпыл-џьыка хыш) рҳәон аԥсуаа ԥаса аџьыка аҭыԥан. Аџьыка, еиуеиԥшым афатәқәа аныҟарҵо рхы иадырхәоит, иаҳҳәозар: асалаҭқәа, акәацлых, ахшлых иарҭоит, ашьынка иахьшьны ирфоит, иара убас еиуеиԥшым асыӡбал цақәа ирырҭоит – аҳәаса, абарбарис, амаахыр, амыҵмыџь, акәыхь, апомидор уҳәа, убас акакан рашыхгьы. Асыӡбал акәацлых иацҵаны иқәдыргылоит. Аԥсуаа аџьыкхыш анмаҷыз уи аџьыка ала ирыԥсахит. Аԥсуаа иҟарҵо афатәхкқәа зегьы алаԥсақәа арҭоит (урҭ раԥхьа идыргылоит (ахәысхәа) акәыландыр, аҵыбра, араҳана, акама, амакьындол уб.егь.). Уи аԥсуаа рмилаҭтә чыс даҽакы иаламҩашьо иҟазҵо ауп. Иара убас аԥсуаа рчыс аҟны акыр хархәара амоуп акакан. Акакан иалхны иҟарҵоит акаҷпеи ҳәа изышьҭоу акакан хәша. Акакан иалырхуеит аџьынџьыхәа (акакан ажьқалмышь иӡаашьны). == Аԥсуа чысхкқәа аҭоурыхтә документқәа рҿы иазкны == ===Иоанн де Голонифонтибус аԥсуаа рзы ирзииҩуаз=== Черқьесиа нырцә ишьҭоуп Аԥсны, абахәқәа рацәаны ахьыҟоу атәыла хәыҷ. Ирацәаны аԥстәқәеи 94, аҩы бзиаӡеи уаҟа иҟоуп 95. Урҭ ачагьы ачарыцгьы ирфом, ахаангьы ирымамызт, анышәаԥшь ҭрақәа рҿы ахәыӡ(абысҭа) лага ржәуеит, абри ауп ача ацымхәрас ирфо 96. [[Акатегориа:Аԥсуа чыс| ]] ekut2urvnv6fglucscqar7ug2dd4qqp 0 38490 173859 153413 2026-09-11T09:48:46Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: « .»→«.» ×1 173859 wikitext text/x-wiki Ара иаагоуп «Ареспублика Аԥсны аныҳәақәеи агәалашәаратә мшқәеи ирызкны» 1995 шықәса ажьырныҳәамза 5 рзы ирыдыркылаз, аҵыхәтәаны 2014 шықәса лаҵарамза 15 рзы ихарҭәааз азакәан инақәыршәаны '''Аԥсны аныҳәақәеи''' '''агәалашәаратә мшқәеи''' рсиа. Ԥшшәы ҩежьла иарбоуп аныҳәатә ԥсшьара мшқәа,      шьацԥшшәыла — аныҳәатә усура мшқәа,      шәкәакәала — агәалашәаратә усуратә мшқәа. {| class="wikitable" |'''Арыцхә''' |'''Ахьӡ''' |'''Акомментари́қәа (Ахҳәаақәа)''' |- |[[Ажьырныҳәамза 1]]-[[Ажьырныҳәамза 2|2]] |[[Ашықәс Ҿыц]] | |- |[[Ажьырныҳәамза 7]] |''Қьырса,'' |Ақьырсиан ныҳәоуп. Уи Аԥсны ижәытәӡатәиу атрадициа ҷыдақәа ирыдҳәалоуп. |- |[[Ажьырныҳәамза 14]] |[[Ажьырныҳәа]] |Ихадоу аԥсуа традициатә ныҳәақәа ируакуп. Аамҭала Ажәытәтәи Ашықәс Ҿыц иақәшәоит; иазгәарҭоит ажьырныҳәамза 13 ауха. Уи ажьиратә напҟазара иахылаԥшуа анцәахәы Шьашәы идҳәалоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. |- |[[Хәажәкырамза 4]] |Аԥсны Асовет мчра анышьақәыргылаз амш |1921 шықәса хәажәкырамза 4 рзы Н. Лакоба еиҿикааз аԥсуа еибашьцәа реиҿкаара «Кьараз» Ар Ҟаԥшь рыцырхырааны, ақырҭуа меншевикцәа ирымпыҵархалаз Аԥсны ахы иақәиҭтәны, Аԥсны аҵакырадгьыл зегьы аҿы Асовет мчра шьақәдыргылеит. |- |[[Хәажәкырамза 8]] |Жәларбжьаратәи Аҳәса рымш. | |- |[[Мшаԥымза 14]] |Ареспублика Аԥсны Ашәахтә маҵзурақәа рымш |Ари аныҳәа азгәарҭоит 1994 шықәса мшаԥымза 14 рзы - Ареспублика Аԥсны Аҳәынҭқарратә шәахтә маҵзура анаԥҵаз ахьӡала. |- |— |Мшаԥы |Ақьырсиантә ныҳәа хадоуп. Уи Аԥсны ижәытәӡатәиу атрадициақәа ирымадоуп. |- |[[Лаҵарамза 1]] |Аџьаныҳәа | |- |[[Лаҵарамза 9]] |Аиааира Амш |Уи азгәарҭоит Аҩбатәи адунеитә еибашьраҿы Асоветтә жәлар иргаз аиааира амш ахьӡала – 1945 шықәса, лаҵарамза 9 рзы. |- |[[Лаҵарамза 21]] |Кавказтәи аибашьра иқәнахызи мчыла ихырҵәази ашьхарыуа жәларқәа ирызку Агәалашәара амш |Амҳаџьырқәа (мчыла зыԥсадгьыл иахырцаз) Ргәалашәара амш. Ашьхарыуа жәларқәа Кавказтәи аибашьра иахҟьаны рыԥсадгьыл рахцара иазку Агәалашәаратә мшы. |- |[[Лаҵарамза 23]] |Ацҳаражәҳәаҩ Ацқьа Симон Канонит имш |Ақьырсиан ацқьа имш. Иԥсшьара мшны иԥхьаӡоуп 2014 шықәса раахыс. Симон Канонит Аԥсны ҷыдала изымҵаныҳәо ацқьацәа дреиуоуп. Избанзар уи раԥхьаӡа Аԥсны ақьырсианра алазырҵәыз иакәны дрыԥхьаӡит. |- |[[зульҳиџьа 10]] |''Кәырбан-баирам, Кәырбан ныҳәа'') |Аԥсылман ныҳәа; 1994 шықәса раахыс ари аныҳәа Аԥсны иԥсшьара мшны иԥхьаӡоуп. |- |Лаҵарамза ахԥатәи амҽыша |Амедицинатә усзуҩцәа Рымш | |- |[[Рашәарамза 23]] |Ареспублика Аԥсны Аҳәынҭқарратә бираҟ |Иазгәарҭоит Ареспублика Аԥсны ҳаамҭазтәи аҳәынҭқарратә бираҟ анышьақәырӷәӷәаз арыцхә – 1992 шықәса рашәарамза 23 инаркны. |- |Нанҳәамза аҩбатәи амҽышазы |Аргылаҩ имш | |- |[[Нанҳәамза 14]] |Аԥсадгьыл ахьчаҩцәа ргәалашәара амш |1992 шықәса нанҳәамза 14 иалагаз Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра агәалашәара иазку алахьеиқәҵаратә мшуп. |- |[[Нанҳәамза 15]] |Ахатәгәаԥхарауаҩ имш |Иазгәарҭоит Аԥсны аибашьра ианалага адырҩаҽны, 1992 шықәса нанҳәамза 15 рзы Нхыҵ Кавказынтәи аԥсуа жәлар рыцхраара хықәкыс иҟаҵаны Аԥсныҟа иааз хатәгәаԥхаралатәи аибашьцәа раԥхьатәи ргәыԥ ахьӡала. |- |[[Нанҳәамза 26]] |Ареспублика Аԥсны ахьыԥшымра жәларбжьаратәи азхаҵара амш |Иазгәарҭоит Аԥсны ахьыԥшымра Урыстәылатәи Афедерациа ианазханаҵаз амш ахьӡала - 2008 шықәса нанҳәамза 26 рзы. |- |[[Нанҳәамза 28]] |''Нанҳәа'' |Ақьырсиантә ныҳәоуп. Уи Аԥсны ижәытәӡатәиу атрадициақәа ирымадоуп. Ԥсшьара мшуп 2014 шықәса раахыс. |- |[[Цәыббрамза 30]] |Ареспублика Аԥсны Ахьыԥшымреи Аиааиреи рымш |Иазгәарҭоит Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан Аԥсны аҵакырадгьыл зегьы ақырҭуа рыр ықәцаны, аԥсуаа рыр аиааира аныргаз амш ахьӡала – 1993 шықәса цәыббрамза 30 рзы. |- |[[Жьҭаарамза 11]] |Ареспублика Аԥсны Арбџьартә мчқәа рымш |Иазгәарҭоит Аԥсны Атәылахьчара аминистрреи Аштаб хадеи раԥҵара ахьӡала – 1992 шықәса жьҭаарамза 11 рзы. |- | rowspan="2" |[[Жьҭаарамза 30]] |Аԥсны Аҳәынҭқарра аҭҵаарадырра амш |Иазгәарҭоит Аԥсны аҭҵаарадырратә академиа (АНА) аԥҵара ахьӡала – 1997 шықәса жьҭаарамза 30 раахыс. |- |Аполитикатә репрессиақәа ирыхҟьаны ибжьадырӡыз ауаа ргәалашәара амш |1930—1940- тәи ашықәсқәа рзы Аԥсны Сталин ирҿиаз арепрессиақәа ирыхҟьаны ибжьадырӡыз ауаа ргәалашәара иамшуп. |- |[[Абҵарамза 26]] |Аԥсны Аҳәынҭқарра Аконституциа амш |Иазгәарҭоит Аԥсны Аконституциа адкылара амш ахьӡала – 1994 шықәса абҵарамза 26 раахыс. |- |[[Ԥхынҷкәынмза 13]] |Ацқьа Цҳаражәҳәаҩ Андреи Аԥхьанаԥхьа имш |Иԥшьоу ақьырсиануаҩ имш агәалашәара иазку Амш. Андреи Аԥхьанаԥхьа ҷыдала Аԥсны имҵаныҳәоит. Уи Аԥсны раԥхьаӡа ақьырсианра алазырҵәоз иакәны дыԥхьаӡоуп. |- |[[Ԥхынҷкәынмза 14]] |Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан иҭархаз ахәыҷқәа рымш |Аԥсны аибашьраан 1992 шықәса ԥхынҷкәын 14 рзы ақыҭа Лаҭа азааигәара ақырҭуа еибашьцәа иҭадырхаз аҳәсеи ахәыҷқәеи зҭаз авертолиот иҭаблыз ргәалашәара иазкуп. |} == Ахархәара змоу алитература == * {{Ашәҟәы|ref=Бигуаа|Ажәла=Бигуаа|Ахьӡ=Валери Леуард-иԥа|Автор изхьарԥш=Бигуаа, Валери Леуард-иԥа|Астатиа ахьӡ=Ритуальный мир традиционной религии абхазов|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/file/Biguaa_V_L_Ritualny_mir_trad_religii_abkhazov_2018.pdf|Ақалақь=Москва|Аҭыжьырҭа=МАКС Пресс|Адаҟьақәа=336|isbn=978-5-317-05995-8}} [[Акатегориа:Аԥсны имҩаԥысуаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:Аныҳәақәа рсиақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аԥсны иадҳәалоу асиақәа]] [[Акатегориа:Азиа аныҳәақәа]] [[Акатегориа:Европа аныҳәақәа]] 8lmyqx13tywsxleqr7q0qun7j8fk09c 0 38491 173858 169328 2026-09-11T09:48:41Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: номера сносок [n] ×10; нет пробела после , ×1; нет пробела после . ×1; „..“ ×2; иалагаеит→иалагеит; рҟнытәи→рҟынтәи; инарҭбанны→инарҭбааны 173858 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аҭоурыхтә ҳәынҭқарра |астатус=аҭоурыхтә империа |афото=Map_of_Akkad.svg }} '''Акка́д''' (аккад. 𒆳𒌵𒆠 Māt Akkadim; шум. 𒀀𒂵𒉈𒆠 kurA.GA.DÈki; ивр. אַכַּד‎, Akkad) — [[Ҳ. ҟ. 24-тәи ашәышықәса|Ҳера ҟалаанӡа XXIV]]—[[Ҳ. ҟ. 22-тәи ашәышықәса|XXII-тәи ашәышықәсақәа]] рзы иҟаз аҳәынҭқарра. Иара убасгьы [[Аладатәи Месопотамиа]]<ref name=":0">''Канева И. Т.'' Шумерский язык / Отв. ред. И. М. Дьяконов. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — <abbr>СПб.</abbr>: Петербургское Востоковедение, 2006. — 240 с. — («Orientalia»). — <nowiki>ISBN 5-85803-302-8</nowiki>.</ref> аҩадатәи ахәҭаҿы иҟоу ажәытәӡатәи аобласт, ҳаамҭазтәи [[Ираҟ]] адгьылҵакыраҿы иҟоуп. Аҳҭнықалақь – ақалақь [[Аккаде]] (шумер. ''Агаде''). Аккадтәи аҳәынҭқарра шьақәыргылан [[Ажәытәӡатәи Саргон]] импыҵахаларатә ныҟәарақәа рыбзоурала. Уи имчрала инапаҵаҟа еидикылеит ашумерқәеи Мрагыларатәи асемитцәеи (анаҩс аккадцәа), Ажәытәӡатәи [[Месопотамиа|Месопотамиеи]], иара убас ааигәа-сигәа иҟаз имаҷымкәа адгьылҵакырақәеи (рномқәа зегьы) уахь иналаҵаны. Аккад зегь реиҳа амҽхак дуны иҟалеит Саргон имаҭа, Нарам-Суен ихаан, аха [[Ҳ. ҟ. 23-тәи ашәышықәса|ҳера ҟалаанӡа XXIII–тәи ашәышықәсазы]] ари аҳәынҭқарра аилаҳара иалагеит. Усҟан уи адгьылҵакыра хада ашьхаруаатә еимшьҭрақәа – кутеиаа (гутеиаа) рнапаҵаҟа иҟалеит. Аккадтәи аамҭазы ишьақәыргылан Месопотамиа анаҩстәи атәыла дуқәа рҳәынҭқарратә системақәа – [[Шумера-Аккадтәи аҳра]], [[Вавилониа]], [[Ассириа]]. Ажәытәӡатәи [[Мрагылара Ааигәа|Ааигәа Мрагыларатәи]] ажәларқәа рҿы Аккад еталонтә ҳәынҭқарраны иԥхьаӡан, даҽакала иуҳәозар, иҿырԥшыгоу жәытәӡатәи монархиатә ҳәынҭқарраны иахәаԥшуан. == Адгьылҵакыра. Ахьӡ аетимологиа. == Аккад ашьагәыҭтә ҵакырадгьыл иааннакылон аӡқәа [[Тигр|Тигри]] [[Евфрат]]и рыбжьара агәҭатәи ахәҭа, еиҳа ииашаны иуҳәозар – Ҵаҟатәи [[Месопотамиа]] аҩадеи аӡиас Диал арха ԥшаҳәеи. Заатәи адинастиатә аамҭазы ари аобласть ашумертә хьӡы аман – Ки-Ури ҳәа иашьҭан (даҽа дырраҭарақәак рыла, ус еиԥш ахьӡ змаз Диал аԥшаҳәа мацара акәын) иагьаҵанакуан Киш, Сиппар, Ешнуна, Вавилон, Куту уҳәа реиԥш иҟаз аномтә ҳәынҭқаррақәа акыр. Хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз ампыҵахаларатә еибашьрақәа раан Аккад иара аамҭазы акрызҵазкуаз, уаанӡа иҟаз зегьы иреиҳаз ҳәынҭқарраны иҟалеит<ref>''Канева И. Т.'' Шумерский язык / Отв. ред. И. М. Дьяконов. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — <abbr>СПб.</abbr>: Петербургское Востоковедение, 2006. — 240 с. — («Orientalia»). — <nowiki>ISBN 5-85803-302-8</nowiki>.</ref>. Уи адгьылҵакыра «Хыхьтәи (Адгьылбжьаратә) мшын инаркны Ҵаҟатәи (Персидтәи аӡыбжьахала аҟынӡа» инаӡон, насгьы уи иаҵанакуан ԥхьаҟатәи Финикиа аҩадатәи ахәҭеи, Шьамтщылеи, Азиа Маҷ аҳәаа иаԥну араионқәеи, хаҭала Месопотамиеи, Загросстәи ашьхақәа рыхәҭаки, Елами (ҳаамҭазтәи Иран аҿы). Ура а-III-тәи адинастиа аан ахьӡ «Аккад» аанхоит Ки-Ури <ref>История Древнего Востока. Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги рабовладельческой цивилизации. Ч. 1: Месопотамия / под ред И. М. Дьяконова. — <abbr>М.</abbr> : Наука, Гл. ред. вост. лит., 1983. — 534 с.</ref>анкьатәи аобласть иахьӡны, избанзар Саргони, иара убас уи ишьҭахь аҳра иахагылаз ирымаз шумертәи агегемонцәа еизгоу ртитул акәын, уи иацырҵон «Аккада аҳ», мамзаргьы уи ахьӡ «адунеи аԥшь-ганк раҳ» ҳәа ирыԥсахуан. Анаҩс, Шумери Аккади рыдгьылқәа Вавилониа ҳәа рыхьӡхеит. Ҵаҟатәи Месопотамиа аҩадатәи адгьылқәа рарбаразы ахьӡ Аккад ахархәара иалагеит уи ахьӡ зыхьӡу аҳәынҭқарра аахыс<ref name=":1">История Древнего Востока. Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги рабовладельческой цивилизации. Ч. 1: Месопотамия / под ред И. М. Дьяконова. — <abbr>М.</abbr> : Наука, Гл. ред. вост. лит., 1983. — 534 с.</ref>. Хәҭакахьала, Енхьедуанна (Саргон иԥҳа) лныҳәашәақәа рҿы Шумери Аккади Аладатәи Месопотамиа иатәу ҩ-хәҭакны ауп ишарбо. Ура а-III-тәи адинастиа Аҳра аамҭазы (Ур-Намму хадара аниуаз инаркны) ахархәара иалагеит «Шумери Аккади раҳ» ҳәа атитул (аккад. šar Šumeri u Akkadî)<ref>''Westenholz A.'' The Old Akkadian Period: History and Culture // ''Sallaberger, W., Westenholz A.'' Akkade-Zeit und Ur III-Zeit <small>(англ.)</small>. — Mesopotamien: Annäherungen 3. — Freiburg, Schweiz—Göttingen: Univ.-Verl.—Vandenhoeck & Ruprecht, 1999. — S. 17—117. — 414 S. — (Orbis biblicus et orientalis). — <nowiki>ISBN 3727812109</nowiki>.</ref>, уи ашьҭахь уи рхы иадырхәон вавилонтәии ассириатәии аҳцәа. Аобласт Аккад ахьӡ ахаҭа (аккад. Māt Akkade<ref name=":2">''George A.'' Babylonian and Assyrian: a history of Akkadian // Languages of Iraq, Ancient and Modern <small>(англ.)</small> / Postgate, J. N. (ed.). — <abbr>L.</abbr>: British School of Archaeology in Iraq, 2007. — P. 31—71. — <nowiki>ISBN 0-903472-21-0</nowiki>.</ref>, аккад. Māt Akkadî<ref name=":3">''Westenholz A.'' The Old Akkadian Period: History and Culture // ''Sallaberger, W., Westenholz A.'' Akkade-Zeit und Ur III-Zeit <small>(англ.)</small>. — Mesopotamien: Annäherungen 3. — Freiburg, Schweiz—Göttingen: Univ.-Verl.—Vandenhoeck & Ruprecht, 1999. — S. 17—117. — 414 S. — (Orbis biblicus et orientalis). — <nowiki>ISBN 3727812109</nowiki>.</ref>) еиҿкаауп аҳҭны қалақь ахьӡ аҟнытә <ref name=":1" /> <ref name=":0" />, насгьы ажәытә вавилонтәии ажәытә ассириитәии абызшәақәа рҟнытә иаанагоит «Аккаде адгьыл» ҳәа <ref name=":2" />, убас - «аккадаа рыдгьыл» <ref name=":3" /> ҳәа. Шумертәи абызшәа аҳәынҭқарратә статус анамаз Ура III-тәи адинастиа Аҳра инаркны иаларҵәахоит аобласть шумертәи ахьӡ – Ки-Ури (Киури) (шум. Ki-uri). Ариаҟара ихьшәаны ишазгәаҭоугьы, агәаанагара ыҟоуп ари ахьӡ «уруктәи аеқспансиа» аамҭахь ухьазырԥшуа заатәи ашумертә етимологиа амоуп ҳәа: wa- > u- <ref>''Westenholz A.'' The Old Akkadian Period: History and Culture // ''Sallaberger, W., Westenholz A.'' Akkade-Zeit und Ur III-Zeit <small>(англ.)</small>. — Mesopotamien: Annäherungen 3. — Freiburg, Schweiz—Göttingen: Univ.-Verl.—Vandenhoeck & Ruprecht, 1999. — S. 17—117. — 414 S. — (Orbis biblicus et orientalis). — <nowiki>ISBN 3727812109</nowiki>.</ref>иамоу архаикатә ҿиара шьаҭас иҟаҵаны. Иҟалап Аккадтәи аҳра аамҭазы хаҭала уи архаикатә хьӡы ԥсахын «Аккад» ҳәа <ref name=":1" />. Иааизакны, аҳәынҭқарра Саргона еиҿкаахаанӡагьы, аиҳарак хадаратәла асемиттә уааԥсыра ахьынхоз Ҵаҟатәи Месопотамиа аҩадатәи ахәҭа акы еиԥшымыз ахатәы культуратә ҷыдарақәа аман <ref name=":4">Westenholz A. The Old Akkadian Period: History and Culture // Sallaberger, W., Westenholz A. Akkade-Zeit und Ur III-Zeit (англ.). — Mesopotamien: Annäherungen 3. — Freiburg, Schweiz—Göttingen: Univ.-Verl.—Vandenhoeck & Ruprecht, 1999. — S. 17—117. — 414 S. — (Orbis biblicus et orientalis). — <nowiki>ISBN 3727812109</nowiki>.</ref>; уи шьаҭас иҟаҵаны, Саргона иаамҭа аҟынӡа арҭ адгьылқәа рырбаразы хьӡыс рхы иадырхәон Аҩада - шумераа рбызшәа ахьалаҵәаз Аҩада (хаҭалагьы Шумер) иаҿаргыланы <ref name=":4" />; Арҭ аобластқәа рыҩбагьы рҳәаа ақалақь Ниппур аҩадаҟа иҟан. Даҽа ганкахьала, акьыԥхь аҿы иаҳԥылоит <ref name=":5">Ur, J. Patterns of Settlement in Sumer and Akkad // The Sumerian World / H. Crawford. P. 131—155</ref> атермин «Аккад» Саргон иаамҭа аҟынӡагьы аларҵәара шыҟаз – заатәи адинастиеи уи аԥхьа иҟаз аамҭақәеи рреалқәа рҟны<ref name=":5" />. Уи иаҷыдангьы, ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы Аккад аобласть иатәу адгьылқәа зны-зынла иҷыдоу асемиттә культура, мамзаргьы И.Гельб иаликааз, Киш(ен) -тәи ацивилизациа аҳәаақәа ирҭагӡаны иахәаԥшуеит. Ари акультура ахьӡ заатәи адинастиатә аамҭазы Аҩада политикатә центр хаданы иамаз ақалақь-аҳәынҭқарра Киш аҟынтәи ауп иахьаауа. Уи аҳәынҭқарра иахагылаз ититул («лугаль Киша», «арымӡаа раҳ») иаанагон ари аобласть зегьы анапхгара ҳәа. Уи иалҵшәаны, усҟантәи аамҭазы ахыҵхырҭақәа (иаҳҳәозар, Маринтәи архьивқәа) рҿы аҟазшьарба «аккадтәи» (аккад. akkadûm) лассы-лассы рхы иадырхәоит урҭ аҭыԥқәа рҿы инхо ауааԥсыра ирыдкыланы, хәҭакахьала – ақалақь-аҳәынҭқарра Ешнунна аҿы инхо рзы <ref name=":6">''George A.'' Babylonian and Assyrian: a history of Akkadian // Languages of Iraq, Ancient and Modern <small>(англ.)</small> / Postgate, J. N. (ed.). — <abbr>L.</abbr>: British School of Archaeology in Iraq, 2007. — P. 31—71. — <nowiki>ISBN 0-903472-21-0</nowiki>.</ref>. Иара убасҵәҟьа, арыцхәтә формулақәа руак аҿы Ешнунатәи Самсу-илунаир «Аккада ар» ҳәа иарбоуп, уи ақалақьгьы, зыхьӡ ахыу аҳәынҭқаррагьы уи аамҭазы адунеи аҿы ишыҟамызгьы. Ақалақь Аккаде ахьыҟаз аҭыԥ иахьа уажәраанӡагьы еилкаамкәа иаанхоит, аха уи ақалақьи Диала аԥшаҳәеи акыраамҭа иахьеидырҳәало, наҟ-наҟтәи аҭҵаарақәа рхырхырҭазы ирбагахар алшоит <ref name=":6" />. == Аҭоурыхҭҵаара == Иҷыдоу тәылак, еиҳаракгьы ҳәынҭқарра дук аҳасабала, Аккад XIX –тәи ашәышықәса аҟынӡа Европаа зынӡаск ирыздыруамызт. Уи азы антикатәи ахыҵхырҭақәагьы акгьы ҳарҳәом, избанзар ари аҳәынҭқарра аҭоурыхтә сцена иқәҵит Бырзентәыла аклассикатә полистә система цәырҵаанӡа акыршықәса раԥхьа. Уимоу еллинтәи аамҭазы иҩыз, вавилонтәи аныхаԥааҩ Бер-ушу (Беросу) авторс дызмоу, зыхәҭақәак еиқәхаз «Вавилониа аҭоурых» аҿы зынӡаскгьы ари атәыла арбаӡам. Избанзар Шумери Аккадеи рыдгьылқәа усҟантәи аамҭазы зынӡа даҽа хьӡык рыман – Вавилониа, мамзаргьы (зны-зынла) Халдеиа ҳәа иашьҭан. [[Абиблиа]] аҿы зынзаҵәык Аккада аӡбахә ҳәоуп, аха араҟа уи имифтәу вавилонтәи аҳ Нимрод <ref>Данное сообщение не имеет под собой исторической основы. Нимрод не упомянут ни в царских списках Шумера, ни в списках вавилонских и ассирийских царей, ни в каком-либо из известных клинописных документов. </ref>импыҵакыраны иԥхьаӡоуп. Акомментаторцәа ирцәыуадаҩын уи аҭыԥ ахьыҟоу аҳәаақәҵара, насгьы Аккад қалақьуп ҳәа ирыԥхьаӡон. Ирани Месопотамиеи рышҟа раԥхьатәи аҭҵаарадырратә еқспедициа адәықәҵара хацыркын XVIII ашәышықәсазы анемец-даҭтә ҵарауаҩ К.Нибур ибзоурала, аха уеизгьы XIX-тәи ашәышықәса аҟынӡа ассирологиа ҭҵаарадыррак аҳасабала иҟаӡамызт. Уи ԥынгыла хадас иамаз, зегь раԥхьаӡагьы, Европаа Мрагылара ашҟа рныҟәарақәа раан зҿырԥшқәа маҷымкәа еизыргахьаз асалҩыратә хыҵхырҭақәа рыԥхьаразы аԥышәа ахьыҟамыз акәын. 1802 шықәсазы ауп Г.-Ф. Гротефенд ибзоурала, асалҩыра аԥхьаразы раԥхьатәи ашьаҿақәа аныҟаҵаз. Уи, аиашазы, еиҳа имариаз ажәытә персидтәи акәын, аха адыргақәа рформала месопотамтәи уазхьанарԥшуан. Иара уи аамҭазы ари аус аҿы алагала ду ҟаиҵеит англыз дипломат Г.Роулинсон. XIX-тәи ашәышықәса азыбжазы аккадтәи (вавилонтә-ассириатә) асалҩыра аилкаара активла аус адырулон. Уи аус аҿы рлагала рацәоуп Ж.Опперти Е.Хьинқси <ref>''Крамер С.'' Шумеры. Первая цивилизация на Земле. — <abbr>М.</abbr>: ЗАО Центрполиграф, 2010. — 383 с. — 3000 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-9524-4805-6</nowiki>. Крамер, 2010, с. 26—30.</ref><ref>''Тураев Б. А.'' История Древнего Востока. — Минск: Харвест, 2004. — 752 с. — 5000 экз. — <nowiki>ISBN 985-13-1472-2</nowiki>. Тураев, 2004, с. 33—34.</ref>; иара уи аамҭазы Месопотамиа имҩаԥысуеит раԥхьатәи ажрақәагьы. <ref>''Крамер С.'' Шумеры. Первая цивилизация на Земле. — <abbr>М.</abbr>: ЗАО Центрполиграф, 2010. — 383 с. — 3000 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-9524-4805-6</nowiki>. Крамер, 2010, с. 33—34.</ref>. Асалҩыратә хыҵхырҭақәа ирыбзоураны иалыршахеит Месопотамиа ахадацәа лассы-лассы «Шумери Аккади раҳ» ҳәа рхы иазырҳәоз ахьӡ (аккад.šar Šumeri u Akkadi) аидентификациа азура. Иара убри аамҭазы Ассириа ажрақәа анымҩаԥыргоз иԥшаан аҳцәа Тиглатпаласар I, Салманасар III и Синаххериб рышықәсҩырақәа. Урҭ рхаан иҷыдоу ауааԥсыра ахьынхоз Аладатәи Месопотамиа атәыла Аккад ҳәа иашьҭан<ref>Аккад // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — <abbr>СПб.</abbr>, 1890—1907.</ref>. Имаҷымкәа асалҩыратә фрагментқәеи, уимоу еибгаз атекст нагӡақәеи традициатә ҟазшьала рыԥхьара ахьзалмыршахаз, аҵарауаа азнархәыцит ирԥыхьашәаз аҩырақәа злаҩу абызшәа зынӡаскгьы ававилонтә-ассириатә бызшәа ишазааигәам, уи иҷыдоу бызшәаны ишыҟоу. Идырым ари абызшәа аккадтәи абызшәа ҳәа ахьӡырҵарц рыӡбеит. Аха иаарласны еилакаахеит ававилонцәеи ассириааи рхатәы бызшәа рхаҭа аккадтәи (аккад. lišān ’Akkadî) ҳәа ишашьҭаз. Усҟан, иара атитул «šar Šumeri u Akkadi» аҟынтәи идырым абызшәа шумертәи ҳәа ахьӡырҵеит. Аккадтәи ахьӡуп хаҭала аккадцәа реиԥш, урҭ рхылҵшьҭрақәа – ававилонцәеи ассириацәеи рбызшәа. Аккад аҭҵаара хаз игаз усхкны иҟамызт, уи еицеизеиԥшу ассирологиа аҿиара иазкыз азеиԥш шьҭрала акәын ишцоз. Ари аҳәынҭқарра аҳҭны қалақь иахьа уажәраанӡа иахьыԥшаам иахҟьаны, Аккад иазку адыррақәа злахарҭәаахоз ишиашоу аҳәынҭқарра иалаз Месопотамиа егьырҭ ақалақьқәа рҟынтәи акәын. Ари ажәытәӡатәи аҳәынҭқарра аҭоурыхи акультуреи ирызкны зымҽхак ҭбаау аматериалқәа аарԥшын XIX-тәи ашәышықәса, еиҳаракгьы XX-тәи ашықәсқәа рзы имҩаԥгаз археологиатә ҭҵаарақәа ирыбзоураны <ref>''Крамер С.'' Шумеры. Первая цивилизация на Земле. — <abbr>М.</abbr>: ЗАО Центрполиграф, 2010. — 383 с. — 3000 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-9524-4805-6</nowiki>.Крамер, 2010, с. 34.</ref>. Аҵарауаа рнапаҿы иҟалеит хыԥхьаӡара рацәала анапхгаратәии, азинтәии, иара убас анхамҩатәии ашәҟәқәа, аҳцәа рақәҩымҭақәа, адинхаҵаратәи, хәҭакахьалагьы – алитературатә баҟақәа, ацҳаражәҳәаратә еиқәышаҳаҭрақәа, ауаа лыԥшаахқәа рышәҟәеимдарақәа (ирыбжьаз асалам шәҟәқәа), уимоу ашколтә текстқәагьы. Иаарԥшын еиуеиԥшым астелақәа, ақьашанақәа, аханқәа рхыжәжәарақәа, хыԥхьаӡара рацәала ацилиндыртә мҳәырқәа, аҳаҭәарақәа уҳәа ирацәаны. Аамҭакала имҩаԥысуан аккад бызшәа аҵара. XIX-тәи ашәышықәса 90-тәи ашықәсқәа рзы раԥхьаӡа ицәырҵит аграмматикеи алеқсикеи ирызкны Ф.Делич иаԥиҵаз раԥхьатәи аусумҭа. Ишьақәыргылан, ажәытәӡатәи аҳәынҭқарраҿы излацәажәоз - иҷыдоу, ажәытәкаддтәи ҳәа изышьҭоу диалектны ишыҟаз. Уи ауп анаҩстәиқәа – вавилонтәии ассириатәии адиалектқәа зхылҿиаазгьы. === Ахыҵхырҭақәа === Месопотамиа аҭоурых аккадтәи аҟәша иаҵанакуа ахыҵхырҭақәа акыр еиуеиԥшым. Аҵак ду амоуп аҩыратә материал. Аккадтәи аҳәынҭқарра ҩ-бызшәакны иҟан: араҟа инарҭбааны рхы иадырхәон аккадтәии ашумертәии абызшәақәа. Аҩыратә хыҵхырҭақәа ирыҵаркуеит - Нгирсу, Ниппура, Умма, Эшнунна, Адаба, Тутуба уҳәа Месопотамиа ақалақьқәа рҟынтәи хыԥхьаӡара рацәала анхамҩатә, анапхгаратә, иара убас азинтә шәҟәқәа. Уи иаҷыдангьы – Аккада аҳцәа радҩыларақәа, иаҳҳәап, «Маништушу иқьашана»; ацҳаражәҳәаратә шәҟәқәа (Нарам-Суени Еламтәи аҳи реиқәышаҳаҭра). Иара убас асалам шәҟәқәа, ашколтә текстқәа, ахьӡныҩларатәи адинхаҵаратәи адҩыларақәа <ref>''Крамер С.'' Шумеры. Первая цивилизация на Земле. — <abbr>М.</abbr>: ЗАО Центрполиграф, 2010. — 383 с. — 3000 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-9524-4805-6</nowiki>.Крамер, 2010, с. 359—360.</ref>. Аҭыԥ ҷыда ааныркылон Omina ҳәа изышьҭаз, атәыла аԥсҭазаараҿы иҟалараны иҟаз акрызҵазкуаз ахҭысқәа рыламҭалазы ажәытәан зҿаҳәатәы ҟалоз ауаа иҟарҵоз анҵамҭақәа<ref>История Древнего Востока. Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги рабовладельческой цивилизации. Ч. 1: Месопотамия / под ред И. М. Дьяконова. — <abbr>М.</abbr> : Наука, Гл. ред. вост. лит., 1983. — 534 с. История Древнего Востока, 1983, с. 233.</ref>. Еиҳаракгьы урҭ рышьаҭалоуп ишаԥҵоу «ахроникеи» аҳцәа радҩылара хаҭақәа рформала иҟоу аритмикатә рҿиамҭақәеи (narû). Аккад аӡбахә уԥылоит еиҳа ихьшәоу алитературатә рҿиамҭақәа рҿы. Еиҳа икьасоу аамҭақәа рзы, ҷыдала Ажәытәӡатәи Вавилон аамҭазы, иаԥҵан аҭоурыхтә-дидактикатә ҟазшьа змаз апоемақәа. Урҭ рахьтә еиҳа идыру иреиуоуп – «Аккаде ашәиԥхьыӡ. Екур изы ашьаура». Иҳәатәуп, арҭ арҿиамҭақәа реиҳарак атенденциатә (ахырхаратә) ҟазшьа шрымоу, убри аҟнытә урҭ хыҵхырҭақәак раҳасабла рызнеираҿы агәҽанызаара аадырԥшуеит. Иара убас иҟоуп аҳра шьақәзыргылаз Саргон Аккадтәи иеибашьратә фырхаҵарақәа ирызку аҳәамҭақәа рцыԥжәахақәа зну хазы игоу аҭаӡҩыра хәыҷқәа <ref>''Крамер С.'' Шумеры. Первая цивилизация на Земле. — <abbr>М.</abbr>: ЗАО Центрполиграф, 2010. — 383 с. — 3000 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-9524-4805-6</nowiki>. Крамер, 2010, с. 241.</ref>. Урҭ рахьтә иҟоуп ахҭысқәа ҩышә шықәса заҵәык анырхыҵ ашьҭахь иҩу, аха иҟоуп акыр шәышықәса рышьҭахь - ассириатәи аамҭазы иҩугьы. Зегь реиҳа идыру иреиуоуп «Саргон изку алегендеи» «Аибашьра аҳи». Акрызҵазкуа адыррақәа ҳарҭоит археологиатә материалқәа. Уи – аханқәа рхыжәжәарақәа, астелақәа (ҷыдала Римуши Нарам-Суени ртәы), ацилиндыртә мҳәыр, иԥшаау аскульптурақәа уҳәа убас иҵегьы. Иара убасгьы ирыҵаркуаз рацәан агәыларатә тәылақәа – Елами Мрагыларатәи Адгьылбжьарамшыни (ҷыдала Еблы) рҟынтәи ахыҵхырҭақәа. == Аккадцәеи ашумерцәеи == [[Афаил:Cities_of_Sumeria.svg|мини|Аӡыбжьаратәи ажәытәӡатәи ақалақьқәа]] Иҟалап, ҳера ҟалаанӡа 4-тәи азқьышықәса азбжазы Ҵаҟатәи Месопотамиа аҵакырадгьыл иқәынхозҭгьы ашумерцәа. Ҳера ҟалаанӡа 3-тәи азқьышықәса алагамҭа шыҟаз, Хыхьтәи, агәаанагара шыҟоу ала, Аравиатәи адгьылбжьахабжа аҟнытә, Месопотамиа адгьылқәа рышҟа нхара ҳәа ицеит мрагыларатәи асемитцәа – аккадцәа зхылҵыз (21). Аамҭақәак рышьҭахь урҭ рбызшәа ашумерцәа рбызшәа ианрааланы, рҩыра шьҭырхуеит, иара убасгьы иртәыртәуеит рмифологиеи рыбзазаашьеи. Раԥхьатәи аккадтәи ахьӡқәа Месопотамиа ицәырҵуеит ҳера ҟалаанӡа XXVII ашәышықәсазы. Тигр ахыҵхырҭеи Евфрат абжьаратә ӡцареи рҿы - ақалақьқәа Мари, Ашшур, Ниневиа рҿы инхоз рахьтә хыԥхьаӡарала асемитцәа еиҳан. Киши Ниппури араионқәа рҿы еилаԥсаны инхон, Ниппура аҟнытә алада инхоз ашумерцәа реиҳан. Ажәларқәа еиҳарак ҭынч еицынхон (22). Ахыҵхырҭақәа рҿы амилаҭтә шьаҭа мзызс измаз аиҿагыларақәа рыӡбахә ҳәа акгьы ҳәаӡам (23). Ашумерцәа тәымџьарантә иааз ҷыдала акала иалыркаауамызт, дара мрагыларатәи асемитқәа ракәзар, хатәыхьӡыс ирымазгьы «ахеиқәаҵәақәа» акәын – (аккад. ṣalmat qaqqadim). Аамҭақәак рышьҭахь аккад бызшәа аларҵәара ӷәӷәаны иаиуит. Уи зыбзоуразгьы абызшәа ахаҭа еиҳа иахьымариаз азы аетносқәа рыбжьараҿы еицәажәага бызшәак аҳасабала ахархәара ахьаиуз ауп. Саргона аҳәынҭқарра анаԥҵаха ашьҭахь уи аҳәынҭқарратә бызшәа астатус аиуеит. Аха ашумерцәа рсемиттәра инагӡаны ианымҩаԥысыз анаҩстәи аамҭақәа рзы ауп – Ура ахԥатәи идинастиа аан. Урҭ апроцессқәа ирыбзоураны иҟалеит ажәлар ҿыцқәа рышьақәгылара – вавилонаа (ашумерцәеи Аладатәи Месопотамиа аҟнытә аккадцәеи, иара убас ассириицәеи (асемиттә уааԥсыра ррегион аҩадатәи ахәҭаҿы инхоз рхылҵшьҭрақәа).                     == Аҭоурых == === Саргонанӡатәи Месопотамиа === Заатәи адинастиа иаҵанакуаз Шумер – иааҟәымҵӡакәа дара-дара иеибашьуаз ақалақьқәа-аҳәынҭқаррақәа, мамзаргьы аномқәа ҳәа изышьҭаз зҵазкуаз конгломератуп. Урҭ рҟнытә еиҳа иӷәӷәаз рхадацәа еснагь Аҩадеи Аладатәи ргәылара иҟаз аҳәынҭқаррақәа рымпыҵахалара рҽазыршәон. Ахада Ниппур дазхарҵар, уи Алада зегьы даԥхьагыланы дҟалон, «Атәыла алугаль (аҳ)» ҳәа атитул ирҭон; уи Киш ааникылазар, Аҩада зегьы даԥхьагыланы дҟалон, «Киш алугаль» ашьҭахь «арымӡаа раҳ» ҳәа атитул ианаршьон. Иааҟәымҵӡакәа ицоз аибашьрақәа Шумер дырԥсыҽуан, идырӷаруан, уи аҭагылазаашьа аристократиа рхаҭарнакцәа, еиҳаракгьы аладатәиқәа, иргәанарԥхеит акомпромисс аҟаҵара. Урҭ далырхит ирзеиԥшыз аӡәы, аха дара ахылаԥшра зырҭашаз лугальк (аҳак). Ҳера ҟалаанӡа XXIV-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы ус еиԥш иҟаз хадас дҟалеит «Урук алугаль» иара убас «Атәыла алугаль» ҳәа атитул здызкылаз Лугальзагеси – Умма аенси (24). Ҳера ҟалаанӡа 2316 шықәсазы уи аладатәи аномқәа ркоалициа дахагыланы, Аҩада даиааиуеит, Киш аенси Ур-Забабу дыцҟьа дықәиҵоит. Убри аамҭа инаркны, иҟалап аҭоурых аҿы раԥхьаӡа акәны иҟалазаргьы, шамахамзар Шумер зегьы (Лагаш аламҵакәа) Хадак инапаҵаҟа еидкылан. Аҳәынҭқарра Лугальзагеси аҳҭны қалақьс иҟалеит Урук, уаҟагьы убасҵәҟьа иаҵанакуаз аномқәа рыцыԥхьаӡа рҿы иалхын Аныхаԥааҩ Еиҳабцәа (25). Аха ари аҳәынҭқарра конфедерациак аҳасабала акәын ишыҟаз, Лузагельси имчрагьы рацәак иӷәӷәамызт, ишынеибакәу изыдҳәалаз дықәзыргылаз аенсиқәа ракәын. Лугальзагеси имчра ианымшәаз Лагаш аенси Уруинимгини иареи реиҿагылара аан Аҩада ицәырҵит Аккадтә аҳра. === Саргон Аккадтәи === Ҳера ҟалаанӡа 2316 шықәса аламҭалазы Киш иҟалеит еибашьрала аҳ иахҳәара. Атрадициа инашьаршәаланы, Лугальзагеси дызиааиз аҳ Ур-Забабу дахиҳәеит уи ир реиҳабы, ибаҳчахылаԥшҩы, мрагыларатәи асемит, зыхьӡҵәҟьа аҭоурых иазнымхаз (26) (27). Аҳра мчыла иахьимпыҵаихалаз ариашаразы, насгьы ихылҵшьҭра ахьылаҟәыз аҵәахра иҽазышәо, уи «Шаррум-кен (аккад. Šarrum-ken) – «Ииашаҵәҟьоу аҳ» ҳәа ахьӡ ихы иахиҵеит; ҳаамҭазтәи аҭоурыхграфиаҿы уи дшырдыруа Саргон Аккадтәи, мамзаргьы Саргон Ажәытәӡатәи ҳәа ауп (19). Аҩадатәиқәа раԥхьагылаҩ – «Киш алугаль» ҳәа атитул аниоу, уи имчра арыӷәӷәаразы аусқәа рымҩаԥгара хациркуеит. Ардыԥхьала еиҿызкааз, хыԥхьаӡара рацәала идгылаз ауаа хархьқәа рырацәара ихы иархәаны, Саргон қәҿиарала имҩаԥигоит игәыларатәи аномцәа рабашьрақәа. Хышықәса рыҩныҵҟала уи илшеит Хыхьтәи Евфрат ала адгьылқәа импыҵахаланы, Сириа ақәлара. Еблы аенси Саргон имчра ахьазхаиҵаз иабзоураны, уи илшеит «Хыхьтәи амшын» ҳәа изышьҭаз ([[Адгьылбжьаратәи амшын|Адгьылбжьаратә мшын]]) ашҟа ацәырҵра. Инапхгара аԥшьбатәи ашықәс азы Саргон аҳҭны қалақь ҿыц иргылеит – уаанӡа акрызҵазымкуа иҟаз ақалақь Аккаде (аккад. Akkadê), иара уахь дагьыиасуеит. Иҟалап, уи зыҟаҵаз Саргон иаҳратә мчра итрадициаз шумертәи аелитеи аныхаԥаареи изаҟаразаалак акала иадҳәаламзарц азы акәзар. Саргон ититул «Киш алугаль» иациҵеит «Аккаде аҳ». Иааит аҳәынҭқарра ҿыц аамҭа. Аҳҭны қалақь ахьӡ ала уи Аккад ҳәа ахьырҵеит, иқәынхоз ауаа раӷьырак, мрагыларатәи асемитцәа, аккадцәа ҳәа рыхьӡырҵеит. Аҳәынҭқарра ҿыц аҳцәа ртитулатәра иаҵанакуаз шумертәи агегемонцәа ртрадициатә титулқәа реизга мацара акәын, урҭ ирыцырҵон иҿыцыз – «Аккаде (ақалақь) аҳ» ҳәа. Аккада иҷыдоу областк аҳасабала аилкаара аларҵәара анаиуз анаҩстәи аамҭазы ауп - Ура III идинастиа аан. Аҩада иҭагылазаашьа акыр ианирыӷәӷәа, Саргон ихациркит Лугальзагеси иабашьра. Аҩырақәа ишырҳәо ала, аҳ иҿагылан, 50 енси еидызкылоз, зымҽхак ӷәӷәаз акоалициа. Ҳера ҟалаанӡа 2312 шықәса инарзынаԥшуаны акоалициа ԥыххааса иқәҵан, урҭ рхадацәа аӡәырҩы (Лугальзагеси уахь днарылаҵаны) атҟәара иақәшәеит (27). Убасҟан, иҟалап, маҷк уи аԥхьа акәзаргьы, Саргон дазхарҵеит иԥшьоу Ниппур ақалақь аҿы, иагьиоуит «Атәыла алугаль» атитул. Лугальзагеси иакәзар абҩатә хац дҭакны, Ниппур ақалақь днаргеит, Енлильтә аусӡбара аҿы. Уи аусӡбара (26) (28) акрызҵазкуаз аидеологиатә хықәкы аман Саргон имчра азакәантәразы. Ашумерцәа рдинхаҵарақәа ишырҳәо ала, «Атәыла алугаль» ҳәа атитул аҭара зылшоз Иреиҳаӡоу анцәа Енлиль иакәын, уи иԥшьоу иқалақь – Ниппур аҿы. Атитул амхра зылшозгьы иара иакәын. Лугальзагеси ипату ларҟәын, дагьыршьзар акәхап. Адырҩашықәсан Саргон иҿагылеит, «Ура иитәу ауаҩы» ҳәа изышьҭаз аӡәы дзаԥхьагылаз Аидгыла ҿыц. Атрадициақәа инарышьаршәаланы, аккадтәи аҳ 34 еидыслараҿы деибашьыр акәхеит, убарҭ зегь рышьҭахь уи иеибашьцәа ирылшеит «Ҵаҟатәи амшын» (Персидтәи аӡыбжьаха) аҿы рабџьар аӡӡәара (26) (29). Шумер рнапаҿы иааргеит, аха шьҭралатәи аристократиа ирцәыӡыз ахақәиҭра ианышәарц ргәы иҭамызт, урҭ ақәгылара ҿыц ахацыркразы иманшәалоу аамҭа иазыԥшын. Атәыла еиныршәаны, аҳ уи аиҭашьақәыргылара инапы алаикит. Нҵамҭак аҿы иҳәоуп Киш ақалақь аиҭаргылара атәы (30); Ниппур аусурақәа мҩаԥысуеит; амшыннырцәтәи ахәҳахәҭра аиҿкаара цоит (31). Ҳера ҟалаанӡа 2305 шықәсазы Саргон иҽазикуеит Сириаҟа, «анызтә бнақәеи» «араӡнытә шьхақәеи» рахь аныҟәара ду алыршара (31). Иара уи иаҷыдангьы, аибашьратә еқспедициақәа мҩаԥган Еламҟа (иргеит ақалақьқәа Авани Сузеи), иара убас Тигр ахахьы иҟоу Симуррумгьы ртәыртәит. Аха уи аамҭазы Елам ахаҭа аккадтәи аҳра иалаҵаӡамызт, уи политикала ишиашоу Аккада иахьыԥшны иҟаҵан. Арҭ аибашьрақәа зегьы хықәкы хадас ирымаз, Месопотамиа шамахамзар иуԥымлоз аргыларатә бна ампыҵахалара акәын. [[Афаил:Sargon_of_Akkad.jpg|мини|Аккадтәи аҳ иҳаҭәара (истатуиа) аџьазтә хы, иҟалап Саргон иҳаҭәара акәзар. Ҳера ҟалаанӡа 2300 шықәса инарзынаԥшуа. Ираҟтәи амузеи, Багдад.]] Хыԥхьаӡара рацәала Саргон имҩаԥигоз ампыҵахаларатә еибашьрақәа ирыбзоураны иаԥҵан уаанӡа иҟаз зегьы иреиҳаз аҳәынҭқарра ду. Аҳ имчра ҵаргәас иаман акрызҵазкуаз, амаҵзуратә ҭауади-аамсҭеи ашасысратә системеи шьақәзыргылаз адгьылтә фонд. Ԥыхьатәи аномқәа хадара рырҭон аҳ иқәиргылаз, мамзаргьы иара бзиа изыҟаз аҭыԥантәи адинастиақәа рхаҭарнакцәа. Аккаде анцәа – Абу икульти, Киши анцәа – Забабуи, Ниппуртәи Енлили ркультқәа ахылаԥшреи адгылареи рыҭо, Саргон иҽазишәон аныхаԥаара аҟынтәи аидеологиатә цхыраара аиура. Атәылаҿы идыргылон анцәақәа рҳаҭәарақәа, аныхабаақәа ракәзар иамеигӡакәа аҳамҭақәа рырҭон, еиҭашьақәдыргылон, аха есааира илабҿабахоз адеспоттә тенденциақәа идырхьшәашәон аныхаԥаара аҳ иахь ирымаз рзыҟазаашьа. Иаҳра аҵыхәтәантәи аамҭақәа рзы атәылаҿы иҿыцны еиҭахәыҵҟьеит аҿагыларатә мца, аха аҳ уи арцәара илшеит. Аккадтә династиа аҭагылазаашьа уашәшәыраны иҟан. === Саргон иԥацәа === [[Афаил:Tablet_Rimush_Louvre_AO5476.jpg|мини|Римуш иҭаӡҩыра, Лувр]] Саргон иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь аҳра уи иԥа Римуш инапахьы ииасит. Уи иаразнак алагьы мҽхакы ҭбаала еиҿкааз жәлар рықәгылара даҿагылар акәхеит. «Саб Саргон исзынижьыз атәылақәа зегьы сара исҿагылеит, гәык ала исзыҟаз ҳәа акгьы аанымхеит», - ҳәа ануп анышәаԥшь иалху аҳ иҭаӡҩыра хәыҷқәа руак аҿы. Аибашьратә жәыларақәа рымҩаԥгараан уаҩы иимбацыз ашьаарҵәыратә террор ҟаҵаны, Римуш илшеит итәыла ахылаԥшра инапаҵаҟа ашҟа архынҳәра. Анышәаԥшьтә ҭаӡҩыра хәыҷы ишаҳәо ала, уи ашьаарҵәыратә террор иахәхеит 54 нызықьҩык инарзынаԥшуа ауааԥсыра. Инықәырԥшшәа, убри аамҭақәа рзы, еилкаам амзызқәа ирыхҟьаны Римуш «Атәыла алугаль» ҳәа имаз атитул мап ацәикуеит. Ақәгыларақәа анихәаҽ ашьҭахь, Римуш ахьырхәратә усқәа рымҩаԥгаразы ддәықәлеит Еламҟа, уи аҳәынҭқарра аҳ Хишепратеп иахьырхәразы, ирхәаш-хәашеит акымкәа-ҩбамкәа ақалақьқәагьы. Уи ашьҭахь ар иманы дцеит дырҩегьых иҿыцны иҿагылаз Шумер алада-мрагыларатәи ақалақьқәа: Дер, Умм, Лагаш, Адаб рахьырхәразы. Анҵамҭақәа ишырҳәо ала, иргаз ақалақьқәа реиҳабацәа (енси) зегьы ршьит, индырҵәеит 12 нызықьҩык инареиҳаны ауааԥсыра, итҟәаны иргеит 20 нызықь инарзынаԥшуа. Шумер анирҭынч ашьҭахь, Римуш дырҩегьых Еламҟа даҽа ныҟәарак мҩаԥигеит, ашьаарҵәыратә еибашьраҿы уи Варахасе аҳ Апалкамаш дииааит. Иҟалап, уи аамҭақәа рзы убас еиԥш иҟаз аибашьратә ныҟәарақәа мҩаԥгазар аҩадаҟагьы, Адгьылбжьартә мшын аҟынӡа (32). Гәымбылџьбарала инагӡаз ауааԥсыреи ҭауади-аамсҭеи рахьырхәрақәа зегьы хықәкыс ирымаз - абунтқәа рҵыхәа аԥҵәара акәын, уи иҳанаҳәоит аккадтә династиа рацәак аларҵәара шамамыз, ишрыдрымкылоз. Ас еиԥш зымҽхак дууз атеррор шыҟаиҵазгьы, Римуш иҭагылазаашьа даараӡак иӷәӷәамызт, иаарласынгьы уи дҭархан, ҭауади-аамсҭеи иҟарҵаз ачарҳәара иахҟьаны. Ахыҵхырҭақәа ишаарыцҳауа ала, «адуцәа» ахаҳәтә мҳәырқәа игәыдҵаны (аҳ иааигәара абџьар рыманы аҟазаара азин рымамзар акәхарын) дыршьит (33). Асепаратцәа дырҿагыланы деибашьит Римуш иашьа, иара ишьҭахь аҳра аанызкылаз – Маништушу (34). Уи иҭагылазаашьа ирыӷәӷәарц азы ацуҭатә дгьылқәа зегьы аахәаны аҳ идгьылтә фонд иазирҳауан. Иара иаԥхьа аҳәынҭқарра иахагылаз аҳцәа реиԥш, Манишутугьы ҩынтә Елам, Аншан аобластқәа рышҟа аибашьратә ныҟәарақәа мҩаԥигахьан. Аеқспедициақәа руак аӷбақәа рыла Персидтәи аӡыбжьахала имҩаԥган (35). Аха ари аҳ инапхгара аҿҳәара кьаҿын, иаарласны иаргьы, иашьа иеиԥш мчыла иԥсҭазаара далхын. === Нарам-Суен === [[Афаил:Victory_stele_of_Naram_Sin_9066.jpg|мини|Нарам-Суен алуллубеиақәа дшыриааиз атәы еиҭазҳәо астела]] Ҳера ҟалаанӡа 2236 шықәсазы аҳәынҭқарра дахагылеит Маништушу имыздаз иԥа - Нарам-Суен (Нарам-Син). Уи инапхгара аан Аккад амч-алшара акыр иазҳаит (35). Саргон иеиԥш, ари аҳгьы ихьшәоу алегендақәа дырфырхаҵахеит. Нарам-Суен ихадара алагамҭагьы аҿагыларатә қәгыларақәа рыла иазгәаҭан. Усҟан урҭ хадас дроуит, амассатә қәгыларақәа ирыбзоураны, Киш амчрахь инеиз, Иԥхәыр-Киш зыхьӡыз аӡәы. Усҟантәи аамҭазы ари аном автономиа аԥыхын, уи акәхап еиҳаракгьы агәынамӡарақәа зыхҟьозгьы. Киштәи ақәгылара иадгылеит егьырҭ ақалақьқәа рҟынтәи ауаагьы; ахыҵхырҭақәа рҿы рыхьӡ ҳәоуп Ниппур, Умма, Урук, Мари. Аԥхьатәиқәа зегь реиԥш, ари аҿагыларагьы гәымбылџьбарала ихәаҽын (36). Аҭагылазаашьа аҭышәныртәаларазы аҳ ихациркит аҳәынҭқарра анапхгаратә системаҿы имаҷымкәа ареформақәа рыҟаҵара. Ашасратә ԥышәа ацынхәрас уи иҽазишәон енси амаҵзурақәа рҿы аҭыԥантәи ҭауади-аамсҭеи рцынхәрас иуацәеи хаҭала иара иқәиргылоз ауааи рнагара. Аҳ иԥацәа хаз игоу аномқәа ирхадацәан (иаҳҳәап, Туттулеи Марадеи), иԥҳацәеи имаҭацәеи Уреи Марии рҿы ныхаԥааҩцәас иҟан; Лагаш дтәан Лугальушумгаль зыхьӡыз, зышьҭра ҳаракымыз иара ичынуаҩы. Уи иаҷыдангьы, Нарам-Суен иԥацәеи иареи мҽхакы ҭбаала аныхабаақәа рыргыларақәа мҩаԥыргон; аныхаԥааҩцәа аԥыжәарақәа акыр рыман адгьыл ахархәара аганахьала (37). Арҭ зегьы идырӷәӷәар акәын аҳи аныхаԥаареи реидгылара. Ас еиԥш иҟаз аусмҩаԥгатәқәа, ҳәарада, алҵшәа бзиақәа аадырԥшызар акәхап. Уи Нарам-Суен алшара инаҭеит зымҽхак ҭбаау ампыҵахаларатә ус нап аркра. Раԥхьатәи ахықәкқәа ируакхеит Маган. Адҩыларақәа ирҳәоит «шықәсык иалагӡаны имҩаԥгаз жә-ныҟәарак» рҿы игаз аиааирақәа ртәы, хҩык аҳцәа рытҟәареи, Маниум захьӡыз Маган ахада иаҵахареи уҳәа ртәы. Сириаҟа идәықәҵан аибашьратә еқспедициа ду, уи аан Наран-Суен иқәихит Ебла аҳәынҭқарра, ирыбгеит Арманум, адиданцәа дыриааит. Урҭ зегьы ирылҵшәаны Аҩадатәи Сириа Аккадтәи аҳра иалалеит (37). Нарам-Суен адәныҟатәи иполитикатә усураны иҟан Аҩадатәи Месопотамиа. Еицырдыруа Нарам-Суен ихаҳәтә стела аҟны иаарԥшуп Аккад аҳ Нарам-Суен ашьхатә еимшьҭрақәа лулубеиаа дрықәланы дшыриааиз атәы. Имаҷӡазаргьы иҟоуп Тальхатум зыхьӡу ақалақь-ҳәынҭқарра иаҿагыланы имҩаԥгаз аибашьра атәы; уи аамҭа ауп изҵазкуа Тель-Брак аҿы иҟаҵаз аҳәаахьчаратә арратә хәҭагьы. Убасҟан политикала Аккад ишиашоу иахьыԥшыз Елам - уи алҵра аҽазнашәеит. Елам ахьырхәразы Нарам-Суен уи атәыла дақәланы аҳ Варахсе дитҟәеит, анаҩсан Авана хадас иамази дареи аиқәышаҳаҭра рыбжьарҵеит. Официалла Авана ишадрымҵазгьы, фактла Елам уи аҳра анырраҿы иаанхеит, Сузы дтәан Аккадтәи ацҳаражәҳәаҩ ихаҭыԥуаҩ. Имчра арыӷәӷәаразы Нарам-Суен илшеит акрызҵазкуаз аидеологиатә шьаҿақәа рыҟаҵара. Уи иаԥихуеит шумертәи агегемонцәа ртитулқәа зегьы, урҭ рҭыԥан идикылоит иаку, аха зымҽхак ҭбаау, зегьы зҵазкуа атермин – «Адунеи аԥшьганкгьы раҳ» ҳәа. Уи анаҩс еиҳангьы, Месопотамиа аҭоурых аҿы раԥхьаӡа акәны иалагалохоит зыԥсы ҭоу аҳ икульт. Уи нахыс уи - «Аккада аҳ» ҳәа ихьӡуп. Ихьӡ иацырҵоит инцәахәратә детерминатив (аарԥшыга) (d, dingir). Ниппур иҟоу Иреиҳаӡоу аныхаԥааҩгьы «итәы» ҳәа ауп ихы ишазиҳәо. Нарам-Суен имаҭа Шаркалишарри ҳәа ихьӡиҵеит (аккад. «аҳқәа зегь раҳ»), аҩбатәи иԥа - Бинкалишарри (аккад. «аҳцәа зегь рхылҵ») (38). Аҳ инцәатәра иаргәааит атрадициатә аҳцәа рныхаԥааҩцәа. Уи мзызс иаиуит анаҩстәи ашықәсқәа рзы аҳ еиуеиԥшым ацәгьаурақәа идзыԥхьаӡалоз, ахырхаратә ҟазшьа змаз, хыԥхьаӡара рацәала аҭоурыхтә-дидактикатә поемақәа рцәырҵра. Ниппуртәи аныҳаԥааҩцәа еиқәдыршәаз урҭ рахьтә акы аҿы Нарам-Суен иқәыӡбоит Енлиль иҟоу аԥшьаҭыԥ хада Екур ирхәымгеит ҳәа. Ишаҳәо ала, уи азы иаргьы, аҳҭны қалақьгьы анцәақәа иршәиит ҳәа (38). Аныхаԥаареи аҳи реиҿагылара аан аҳәынҭқарраҿы имҩаԥысуан егьырҭ игәхьааз ахҭысқәагьы. Еилкаам амзызқәа ирыхҟьаны аԥхасҭа аиуит аирриггациатә система; атәылаҿы амлакра ҟалеит. Нарам-Суен иаҳра аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы аҭагылазаашьа уадаҩхеит аҳәынҭқарра адәахьтәи аҳәаақәа рҿгьы. Аккад ахыхьчаратә еибашьрақәа рышҟа ииасыр акәхеит. Аҳәынҭқарра усҟан аамҭакала ирҿагылар акәхеит мраҭашәарантәи ирықәлоз акаршәратә џьамлахцәеи, Загросынтәи аварварцәеи, иара убас Мрагыларантәи ижәылоз аеламитцәеи. Аха зегь реиҳа ишәарҭан кутиа (гутиа) ҳәа изышьҭаз ашьхаруа реимшьҭра рхаҭарнакцәа. Иҟалап, урҭ аимшьҭрақәа ирҿагыланы имҩаԥгаз ажәыларақәа руак аан иара аҳ ихаҭагьы дҭахазар (39). === Аҳәынҭқарра аԥсыҽхареи кутиаа ралалареи. === Нарам-Суени Елами ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра [[Афаил:Alliance_Naram-Sin_Awan_Louvre_Sb8833.jpg|мини|Нарам-Суени Елами ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра]] Нарам-Суен иҳәынҭқарраҿы аҭагылазаашьа уадаҩхо иалагеит. Рхы цәырыргеит акризис аԥхьатәи аҷыдаҟазшьақәа. Ахәҳахәҭра акаҳара, традициала есааира зыҽзрыӷәӷәоз асепаратизм, аныхаԥааҩцәа рҿагылара – арҭ ауадаҩрақәа зегьы ирыцлеит иҿыцыз аекономикатәии адәныҟатәии аполитикатә проблема дуқәа. Зегь реиҳа ашәарҭара рыцын кутиа зыхьӡыз ашьхаруаатә еимшьҭрақәа, урҭ Месопотамиаҟа ркылсра иаанагоз, атәыла аирригациатә аҳа аԥхасҭатәра акәын (40) (41). Арҭ апроблемақәа зегьы рыӡбара зықәшәаз Нарам-Суен аҳра имаздаз имаҭа Шаркалишарри иакәын (ҳера ҟалаанӡа 2200—2176 ашықәсқәа). Нарам-Суен иԥсҭазаара дшалҵызҵәҟьа, Енридавизир хадас дызмаз акутиақәа Аккад иажәлеит. Енридавизир Сиппар аҟынӡа днеит, иара уаҟа адҵа риҭеит ихьӡала анҵамҭа ҟарҵарц, иара уаҟагьы ихьӡ «Адунеи аԥшь-ганк раҳ» ҳәа анырҵарц азы (39). Иара убри аамҭазы атәыла архыџ-хыџит ақалақьқәа рҿы дырҩегьых мҿхакы ҭбаала ихәыҵҟьаз амассатә қәгыларақәа. Урҭ ирҷыданы, мраҭашәарантәи амореиаа жәылеит, мрагыларантәи иқәылон аеламитцәа. Аҩада акәзар, рхы шьҭырхуа иалагеит ахәыриттә уааԥсыра. Еилкаам амзызқәа ирыхҟьаны, Шаркалишарри «адунеи аԥшь-ганк раҳ» ҳәа атитул ду мап ацәикуеит, «Аккаде аҳ» ҳәа атитул изырханы. Зны-зынла уи ихьӡ анцәа идетерминатив ациҵоит. Иҟалап уи кутиақәа изныкымкәагьы дыриааизар; ишыҟазаалакгьы, Сарлагаба зыхьӡыз аԥызацәа руаӡәк дыҭҟәаны дигеит. Маҷ-маҷ Шаркалишарри урҭ аимшьҭрақәа ықәицеит, Аккаде имчра еиҭашьақәиргылеит, аха Ҵаҟатәи Месопотамиа аҳәаақәа рыҩныҵҟа мацара. Иара убасгьы уи илшеит аеламитцәа рқәыларақәа раанкылара, убасгьы амореиаа дырҿагыланы деибашьит (43). Даара имаҷуп уи аамҭа иаҵанакуа ахыҵхырҭақәа. Идыруп, аҳ ишымҩаԥигоз ргыларақәак Сиппареи, Ниппури, иара убас Вавилони (аҩыратә хыҵхырҭақәа рҿы Вавилон иазкны ари раԥхьатәи гәаларшәароуп (39)). Ашәахтә иоуан Лагаши Уммеи рҟнытә. Аха иара ус шакәызгьы, атәылаҿы аҭагылазаашьа даара иуадаҩны иаанхон. Аҳәынҭқарра аилаҳара иазааигәаны иҟан. Елам инагӡаны ахьыԥшымра аиуит. Аҩада ицәырҵит зцентр Уркьеш иҟаз ахуриттә ҳәынҭқарра ду; ааигәаӡа – «алуллубаицәа раҳра». Инықәырԥшшәа убри аамҭазы аҩадатәи аимшьҭрақәак (хуритцәоу, ма акутиақәа ракәу?) Тигр абжьаратәи амҩасраҿы иҟаз Ашшури егьырҭ ақалақьқәа ԥыҭки еимҵәа иқәырҵеит (44). Иҟаз аилахәа-еилапашьра рхы иархәаны, акутиақәа Месопотамиа рыҽдырӷәӷәеит. Урҭ аҳәынҭқарраҿы имҩаԥысуаз аҩныҵҟатәи аполитикатә қәԥара активла рҽалархало иалагеит. === Аккад аилаҳара === Шаркалишарри иԥсҭазаара далҵит ҳера ҟалаанӡа 2176 шықәсазы. Хышықәса уи ашьҭахь (ҳера ҟалаанӡа 2176—2173 ашықәсқәа рзы) Аккад аҭагылазаашьа хаоск аҳасабала имҩаԥысуан. Уи амзызқәа ируакын амчра азықәԥара, избанзар иаразнак ала ицәырҵит аӡәымкәа-ҩыџьамкәа аҳ иҭыԥ иашьҭаз. Урҭ рхаҭара уамак ахьаҵанамкуаз иахҟьаны, изеиԥшыз Аккад пыхьатәи анапхгаҩцәа рыгага акәын, убри азы «Аҳцәа рсиа» аҿы ишаанхазгьы ирхәыҷны, тәамбашақә ианҵо рыхьӡқәа рыла ауп – Игиги, Нанум, Ими, Елулу. Уимоу, асиақәа шьақәзыргылозгьы еилкааҵәҟьаны ирыздырӡомызт хаҭала урҭ рҟнытә аҳас иҟаз, мамзаргьы дшашьҭаз иаанхаз. («Дарбан аҳас иҟаз, дарбан уи иашьҭаз?» (42). Абас еиԥш иҟаз аҭагылазаашьаҿы имҩаԥысуан аҳәынҭқарра анаҩстәи аилаҳара. Кутиаа активла рҽаладырхәуан атәылаҿы иааҟәымҵӡакәа имҩаԥысуаз аҩныҵҟатәи аполитикатә қәԥара: урҭ рнапхгаҩы Элулу-Меш аккадтәи аҳ иҭыԥ иашьҭаз дыруаӡәкын (Елулу ҳәа ихьӡҵаны «Аҳцәа рсиа» данҵан). Аҳәынҭқарра аиҭашьақәыргыларазы аҵыхәтәантәи аҽазышәара ҟаиҵеит аиҿагыларақәа рышьҭахь Саргон идинастиа аҟнытә аҳ иҭыԥ нызкылаз Дуду. Уи аамҭала илшеит Аккадтәи аҳра аиҭашьақәыргыларагьы, аха аҳәаақәа акыр еиҵатәны. Дуду ихьӡгьы еиҵатәны иҳәоуп; иҟалап уи аханатәгьы акутиақәа дырхьыԥшуа дыҟазаргьы (45). Аҵыхәтәантәи аккадтәи аҳас дыҟан Дуду иԥа - Шу-турул. Уи инапхгара аан Аккадтәи аҳәынҭқарра аҵыхәтәанынӡа еилаҳаит. Рдинастиақәа рыманы уи иалҵит шумертәи аномцәа (Урук IV-тәи идинастиеи Лагаш II-тәи идинастиеи уахь иналаҵаны). Ҳера ҟалаанӡа 2137 шықәса аламҭалазы Шу-турул иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь акутиақәа Аккад аҳҭны қалақь рымпыҵахаланы, иԥыххаа иқәырҵеит, иара убриалагьы иқәырхит Аккадтәи аҳәынҭқарра. Ҵыхәаԥҵәала Месопотамиа ишьақәыргылахеит атәымуаа рымчра (46). Омантәи аӡыбжьаха аҟнытә иааго, 4100 шықәса зхыҵуа ажәытәӡатәи акораллқәа Porites рыҭҵаара иабзоураны, иалыршахеит археологиатә жрақәа ахьымҩаԥысуаз акәша-мыкәша иҟаз ажәытәтәи ақалақь Шубаҭ-Еллиль араион аҿы атемпературатәи агидрологиатәи аԥсахрақәа рпалеоклиматтә ҭагылазаашьа аиҭашьақәыргылара. Уи иаанарԥшит Аккадтәи аимпериа аилаҳара ианаҿыз аамҭазы аӡын ари араион аҿы ишыҟаз аарҩара цәгьа, асабатә фырҭынқәагьы ацны. Ас еиԥш иҟаз аҳауатә ԥсахрақәа, хымԥада, амлакреи асоциалтә гәаҟрақәеи рышҟа икылыргон. Еилукаартә иҟоуп, 4200 шықәса рышьҭахь араҟа ауааԥсыра иаалырҟьаны рынхарақәа шынрыжьыз, 300 шықәса инарзынаԥшуагьы арахь нхара ҳәа уаҩ дшыхнымҳәыз (47). == Аҳәынҭқарра == === Аҳратә мчхара === [[Афаил:Akkadkings.jpg|мини|Саргонидаа аккадтәи рдинастиа ахылҵшьҭра]] Аҭҵааҩцәа аиҳараҩык ргәаанагарала, Аккад - аҳ ҳәаа змаӡамыз, џьара акала иԥкымыз амчра ахьимаз, деспоттә ҳәынҭқарроуп. Даҽа ганкахьалагьы, иҟан аккадтәи аҳ дызхыԥар ҟамлоз ҭагылазаашьақәак. Урҭ рахьтә акрызҵазкуаз акакәны иҟан аҳ ианакәзаалак Иреиҳаӡоу дгьылмпыҵакҩны дахьыҟамыз, ус анакәха уи адгьыл ишиҭаху дазныҟәар илшомызт. Аккад - Месопотамиа еизаку, аҳ имчра акырӡа иахьыӷәӷәоу, иҿыцу аҳәынҭқарра аԥҵараҿы раԥхьатәи ԥышәаны иҟан. Уаанӡа Заатәи адинастиа иаҵанакуаз ақалақьқәа ирыздыруамызт ас еиԥш иҟаз аҳратә мчхара. Хаҭала усҟан ауп ианышьҭаҵаз ԥхьаҟатәи месопотамиатәи аҳәынҭқаррақәа – Шумеро-Аккадтәи аҳреи, Вавилониеи, Ассириеи рполитикатә системақәа руасхыр. Урҭ раԥхьатәи ашьаҿақәа рыҟаҵара даара иуадаҩын. Избанзар мҽхакы ҭбаала лассы-лассы имҩаԥысуаз ақәгыларақәеи, асепараттәреи, аҳҭынратә чарҳәарақәеи рышҟа икылызгоз атрадициатә институтқәеи аелита аӷьыратә хәҭеи рҿагыларақәа ириааитәын. Аҳәынҭқарра ашьақәгылара ианаҿыз аамҭазы Саргон ихымҩаԥгашьеи уи иусқәа ажәлар ишрыдыркылози умбарц залшомызт, аха аҵыхәтәаны уи имчра аԥсыҽхара иалагеит. Аҳ имчра ҵәатәы шьаҟаны иаҵагылан зеиҿкаара хацыркыз амаҵзуратә аристократиа, иара убас шәагаала акрызҵазкуаз (40-50% иҟаз) аҳ иитәыз адгьылтә фонд. Раԥхьа аҳцәа рхы иадырхәон шумертәи агегемонцәа еизгоу ртитулатура – «Атәыла алугаль (аҳ), убас «Киш алугаль» (аккад. «арымӡаа раҳ), урҭ Саргон ирыциҵеит – «Аккаде аҳ» ҳәа иҿыцу атитул. Атитулқәа реизга  ԥсахра змамыз акакәны иҟамызт; ишдыру еиԥш, Римуш ианиаамҭаз «Атәыла алугаль» ҳәа атитул мап ацәикит, Нарам-Суен иакәзар, «Адунеи аԥшь-ганк раҳ» ҳәа иҿыцыз, аха зегь зымҽхазкуаз атитул идкыланы, атрадициатә титулқәа зегьы наҟ иаԥихит (38).                         Аныхаԥааҩцәа рыбӷа рымазарц рҭахны, Саргонидаа ҷыдала ирхылаԥшуан, ирыдгылон еиуеиԥшым акультқәа, еиҳаракгьы Аб (Аккаде анцәа), Забаба (Киш анцәа), иара убас Енлиль анцәа (Ниппур иҟан аԥшьаҭыԥ хада). Мҽхакы ҭбаала ицон аргыларақәа, аныхабаақәа ирырҭон аҳамҭа беиақәа, аха аккадтәи аҳцәа рымҽыӷра, урҭ гәымбылџьбарала рхымҩаԥгашьа акыр иархьшәашәон аныхаԥаареи дареи реизыҟазаашьа. Аккаде заатәи анапхгаҩцәа рҿгьы зны-зынла, официалла акәымкәа, ажәытәӡатәи афырхацәа реиԥш, аҳаҭырқәҵара ҷыдала ахархәара аман. Аха уи аганахьала акрызҵазкуаз ашьаҿақәа ҟаиҵеит Нарам-Суен. Уи иалаигалеит «Аккаде анцәа» ҳәа атитул ҿыц, иара ихьӡ аҿаԥхьа анцәахәтәы детерминатив ықәиргылон. Аха уи аганахьала Мысра еиԥшымкәа, Месопотамиа анцәатәра аҳратә мчра ахаҭа иаҟазшьаӡамызт: хадацәак рҽынцәартәуан, егьырҭ – уи мап ацәыркуан. Аҳ иара убас адинхаҵаратә культ хадас даман, уи инапаҵаҟа иҟаз ақалақьқәа рҿы илшон Иреиҳаӡоу аныхаԥааҩцәа раҭара. Уи иаҷыдангьы, ититулатура нагӡа иалан акрызҵазкуа анцәахәқәа ркультқәа ирыдҳәалаз аныхаԥааратә хьӡқәа – Абы, Анума, Еллиль, Еа, Астар (Иштар), Анунит. === Анапхгараҭаратә система === Атәыла шан аҵакырадгьылтә цуҭақәеи, мамзаргьы аномқәеи – шумертәи ақалақьқәа рышьҭрамдақәа рыла. Урҭ ирхагылан Саргон ихаан аахыс иарҭоз, енси, мамзаргьы шаган (ахаҭыԥантәи) ҳәа атитулқәа змаз Аккада аԥацәа (даҽакала иуҳәозар, атәылауаа)» (36). Еиҳарак урҭ зышьҭра ҳаракымыз, лагаштәи аенси Лугальушумгаль иеиԥш, аҳ иџьшьарала амаҵура зауз, убри аҟынтәи уи дзықәгәыӷуаз ауаа ракәын. Аха аҭыԥан хадара руан, аҳ аамсҭашәала изыҟаз ажәытәтәи аномтә династиақәа рхаҭарнакцәагьы. Аханатә Киш автономиатә зинқәагьы аман, избанзар уа амчраҿы иаанханы иҟан иара IV адинастиа (49), аха Римуши, мамзаргьы Маништуши раҳраан уи автономиа аԥыхын. Официалла аҳәынҭқарра иалаҵамыз, аха политикала уи иахьыԥшыз (Елам еиԥш иҟаз) адгьылҵакырақәа рхылаԥшразы, урҭ рхадацәа рааигәара иҟан ҷыдала ацҳаражәҳәаҩ ихаҭыԥуаҩцәа – суккаль ҳәа изышьҭаз. Шьҭралатәи аристократиа рҳәатәы иацныҟәо иҟазарц азы, Саргон урҭ рхаҭарнакцәа аҳҭны қалақь ашҟа ииаганы аҭыԥқәа риҭон. Нарам-Суен урҭ аҭыԥқәа иԥацәеи иҭахцәеи ирыҭо, ас еиԥш иҟаз аиҿкаашьа аԥсахра иҽазишәеит. Уи иаҷыдангьы, иԥҳацәа акрызҵазкуа аномтә нцәахәқәа рныхабаақәа рҿы иреиҳаӡоу ачын змоу ныҳаԥааҩцәаны иқәиргылон. Атәылаҿы аҭагылазаашьа акырӡа иҭышәынтәаламызт, аныхаԥаареи ҭауади-аамсҭеи даарак иргәаԥхомызт аҳцәа имҩаԥыргоз аполитика, араҟа еснагь иӷәӷәан аҳәынҭқарра алҵратә хырхарақәа. Ари аҳра аҭоурых зегьы аккадтәи аҳцәа еснагь ирҿагылазар акәын ртәылаҿы лассы-лассы хыԥхьаӡара рацәала ихәыҵҟьоз ақәгыларақәа. === Ар === [[Афаил:Victory_stele-AO_2678-IMG_9051.jpg|мини|Римуш истелаҿы иаарԥшу аибашьра асцена]] Саргон имҩаԥигеит Месопотамиазы зынӡаск иҿыцыз арратә реформа. Уи акыр ихьанҭаз шумертәи атрадициатә цәаҳәа (афаланга) иԥсахит зхыԥхьаӡара рацәаз, иласыз, еилаҩҩы иҟоу аршьаҟа рыла. Инарҭбааны ахархәара роуит, Шумер зхаҭабзиара ҳараку амҿымаҭәахәы ахьмаҷыз иахҟьаны, уаанӡа шамахамзар иуԥымлоз ахыцеибашьцәа. Ар еиқәдыршәон ардыԥхьалатә шьаҭала, уи иалнаршон шумертәи афалангақәа ирҿагылоз аруаа рхыԥхьаӡара аррацәареи, алҵшәа бзиа рыманы реибашьреи (50). Аҳәынҭқарра анышьақәгылоз аамҭазы ар хатәгәаԥхаралатәызар ҟаларын, анаҩс дҵала арра маҵзурахьы ирыԥхьо иалагеит, аха иара убасгьы иҟан апрофессионалтә еибашьцәагьы. Саргон ихьӡала иҟоу нҵамҭак аҿы иануп «есымша уи иҿаԥхьа ача рфоит 5400-ҩык» ҳәа. Аккадаа рыр еихшан ахыцеибашьҩцәеи, аԥсеибашьҩцәеи, иара убас аԥсеихакҩцәа ргәыԥқәеи ҳәа. Урҭ рызегьы ирымаз жәыларатә бџьар хкык акәын. Ахыхьчаразы рхы иадырхәоз абҩатә хҵәырԥса кәылӡхылԥақәа мацара ракәын. Аккадтәи аибашьцәа реилаҳәашьагьы марианы иҟан. Еиҳарак урҭ рырмаҭәа злеиқәыршәаз иауз аба цәаҳәаки иласыз маҟаки рыла акәын. Абатә цәаҳәа азганк рыбӷа иқәдыршәуан. Аҳ имаҭәа ируаа ртәы излеиԥшымыз аихдамаҟеи, асандалеимаақәеи, мамзаргьы аба еизада ацынхәрас ачыхәтәи мацара рыла акәын (4). Иҿыцны еиҿкааз аруаа рыцырхырааны аккадтәи аҳцәа ирылшеит хаз-хазы иҟаз Месопотамиатәи аҳәынҭқаррақәа реидҵара адагьы, ргәыларатәи аҵакырадгьылқәа рыхәҭак ирымпыҵакыз адгьылқәа рыдҵара, иара уи алагьы уаанӡа иҟаз атәылақәа зегь иреиҳау аҳәынҭқарра ду аԥҵара. === Ашәахтәқәа === Аҭҵааҩцәа аӡәырҩы ргәаанагарала, Аккад иҟаӡамызт аҳәынҭқарратә ҩаӡара змоу инагӡоу ашәахтәқәҵаратә система. Иҟалап, уаанӡатәи аамҭақәа раан ишыҟарҵоз еиԥш, аныхабаақәа рҭахрақәа егьи рзы уҳәа ирызкны еиуеиԥшым изакәаным ашәахтәқәа рылырхуазар. Еиҳа ихьшәаны иҩу аҭоурыхтә-дидактикатә поемақәа руак аҿы иаҳәо агәра угозар, Саргон иаамҭа аахыс анесии ашаганцәеи зегьы есымза, иара убас Ашықәс Ҿыц азгьы инаргалар акәын акәырбантә ҳамҭақәа. Уи иҷыдоу шәахтә форманы уахәаԥшыргьы алшоит. (36). Уи иаҷыдангьы, заатәи адинастиатә аамҭа инаркны иҟан еиуеиԥшым ауаажәларратә усурақәа, хадаратәла аргылареи аирригациатә аҳеи рганахьала. Иубартә иҟоуп, ус еиԥш иҟоу аҟәада хыхратә усурақәа еиқәханы иҟан Аккадтәи аҳәынҭқарра ахаангьы (51). === Аҳҭнықалақь === Аҳәынҭқарра аҳҭны қалақь – Аккаде (шумер. Агаде) зықәшәаз арбгара ду, иахҟьазар ҟалап уи ахыжәжәарақәа иахьа уажәраанӡагьы иахьырзымыԥшаац. Ари Аккад аҳҭны қалақь азы иҟоу адыррақәа зегьы ахьынтәаагоу - уи ақалақь иазку гәалашәарақәак зну аҩыратә хыҵхырҭақәа рҟнытә ауп. Зегь раԥхьаӡагьы, уи ақалақь Ҵаҟатәи Месопотамиа аҩадахь, агәаанагара шыҟоу ала – Сиппар аном аҿы ауп. Уи иаҷыдангьы, ари ақалақь – баӷәазан. Ажәытәӡатәи атекстқәа рҿы иргәаладыршәоит Аккад абаӷәаза иаадгылоз аӷбақәа (53), ус анакәха ақалақь аӡиас аҿықә, мамзаргьы ҷыдала ижыз аҭҳәаа ду ахықә ихгылан. Идыруп иара убасгьы, Аккад анцәа Абы имҵахырхәара иацентрны ишыҟаз. == Аекономика == ==== Ақыҭа нхамҩеи адгьылтә еизыҟазаашьақәеи ==== Анкьа еиԥш, ари аҳәынҭқаррагьы економикатә шьаҭас иамаз ақыҭа нхамҩа акәын. Зегь иреиҳау ахашәалахәы рызҭоз, Ҵаҟатәи Месопотамиа инхоз ауаа рнапы злакыз, арԥсаҳәагатә хархәарарала адгьыл ақәаарыхра акәын. Уи аамҭазы Аҩада - адгьылақәаарыхра еиҳарак ӡықәҭәарада иаҿын. Арԥсаҳәара (аирригациа) аус аҿы аӡы - ииашаны аихшара иазкны, иара убас аизгарҭа арҭәразы иазԥхьагәаҭан комплексла аусмҩаԥгатәқәа рацәаны. Уи иаҷыдангьы, аӡиасқәа ӷәӷәала ианхыҵуаз, насгьы аӡхыҵрақәа заа иазгәаҭаны, раԥырҟәҟәааразы аус рацәа аҭахын. Аирригациатә система еиқәзыршәаз ашумерцәа роуп. Уи, инықәырԥшшәа иуҳәозар, абасшәа иҟан. Аӡиасқәа Евфрати Тигри аԥсабаратә махәҭақәа, аӡҟәыҵәақәа хыԥхьаӡара рацәала ирыман; урҭ зегьы иреиҳаз ракәын Евфрат аӡҟәыҵәақәа Ирнинеи Итурунгали, иара убас Тигр  ҵаҟатәи аиасра ҳәа иԥхьаӡаз аканал – И-Нинагена. Ԥсабаралатәи аӡы артериақәа рҟнытә иган ауаҩы инапала иҟаҵаз аӡышьҭрақәа. Урҭ зегьы иреиҳақәаз – ирымҩахадақәаз – раура акры ыҟан, еиқәыршәан еснагьтәи аӡыхкырақәа реиқәҳәаларақәа рыла. Урҭ рҿы лассы-лассы идыргылон ақалақь дуқәа – аномқәа рцентрқәа, дара рхаҭақәагьы иҷыдоу ахьӡқәа рыман - Арахту, Апкаллату, Ме-Энлила уҳәа егьырҭгьы. Иара уи аканал хадақәа рҟнытәгьы ииаган еиҳа иссақәаз. Ааԥынтәи аӡлеира аан аӡы аизгаразы рхы иадырхәон иҷыдоу аӡҭарчқәа. Адгьыл аҿы еиҳаракгьы ақьар акәын иларҵоз. Ача шамахамзар иларҵомызт, ирласны иахьҵәуаз азы. Азеиҭынтә (амасхәатә) культурақәа рахьынтәи Месопотамиа еснагь ахархәара аман асезам (акунжут). Шумери Аккадеи рҿы ихадаз баҳчатә культураны иҟан афиниктә пальма (еиҳа ииашаны иуҳәозар, ицырку афиник). Месопотамиа аҩада ашәыртә ҵлақәа рааӡаразы аԥсабаратә ҭагылазаашьа бзиа ыҟан. Уи иаҷыдангьы, ауҭраҭыхтә культурақәа рааӡара аларҵәан – аџьымшьы, асалаҭ уҳәа егьырҭгьы. Акраҵанакуан ицхыраагӡаны иҟаз арахәааӡарагьы. Ирааӡон ашьамаҟеи аԥсасеи. Аԥсаса рҟнытә еиҳарак аџьмақәеи ауасақәеи. Ацәаӷәараан зны-зынла иҵаркуан аонагрқәа. Ақыҭанхамҩаҿы акрызҵазкуаз акәны иҟан аԥсыӡкрагьы. Заатәи адинастиатә аамҭа иадкыланы уахәаԥшуазар, аккадтәи аамҭа иаҵанакуа адгьылтә зыҟазаашьа ирызку адыррақәа еиҳа имаҷуп. Урҭ аамҭақәа рзы анхамҩатә еиҿкаашьа зегь реиҳа излеиԥшым ҳәа иԥхьаӡоу аккадтәи аамҭазы анхамҩа еиҳа идинтәым, ауаажәларратә ҟазшьа ахьамаз ауп (55). Агәаанагара ыҟоуп, Заатәи адинастиатә аамҭа иазҷыдаҟазшьаны иҟаз ауахәаматә дгьылмпыҵакра ароль алаҟәра хаҭала Аккадтәи аҳәынҭқарра аԥҵара иадҳәалоуп ҳәа (55). Иубарҭоуп, адгьыл ацуҭатәии аҳәынҭқарратәии (аҳтәи ауахәаматәи) ҳәа ишшаз. Актәи «дома» ҳәа изышьҭаз ('шумер. э, аккад. би́тум) апатриархалтә ҭаацәарацәала иҟаз ацуҭақәа иртәын (56); аҩбатәи - формалтә ҳасабла аҭыԥантәи анцәа (анцәақәа) ирызкын, аха уи зтәыҵәҟьаз, бжьаҟазацәак раҳасабала, уи зымпыҵакыз, еиҿызкаауаз аҳратә-уахәаматә хадара акәын. Аҳәынҭқарратә дгьыл зегьы иреиҳаӡоу мпыҵакҩыс иамаз, уи ифонд аизырҳаразы ихаҭа дара урҭ «адомцәа» рҿы иааихәар акәын (50). Ас еиԥш иҟаз еидкыланы адгьыл аахәара қәыӷәӷәарала ахә марианы имҩаԥыргозаргьы ҟалон, аха ус егьа иҟазаргьы, уи рхы иархәаны аккадтәи аҳцәа иаԥырҵеит афонд ду. Еиқәханы иаанхеит адгьыл аҿыхԥса атәы зҳәо аршаҳаҭгақәа. Акомпенсациа ахырыԥхьаӡалон 1 гурк арыц сикльк араӡны (60) ҳәа ишьақәыргылаз ахәԥса аҿы ику дгьылк аҟнытә 31/3 гур арыц. Аҳтә-аныхабаатә дгьыл ҟәша-ҟәшала еихшаны, заа еиқәышаҳаҭны, аус адуларазы еиуеиԥшым ауаа ирырҭон, зегь раԥхьаӡагьы аҳәынҭқарратә сектор аҟнытә (61). === Анапҟазареи ахәаахәҭреи. Адәныҟатәи аимадарақәа. === Аккад, иара аԥхьа иҟаз аамҭақәа рҟнытә шьҭрала иазаанхеит еиуеиԥшым анапҟазарақәа ртехнологиақәа. Араҟа аҿиара аман акыцӡратә наплакы, аметаллургиатә ааглыхра, ахаҳә аҭаԥҟара, абасра, аӷбаҟаҵара уҳәа ирацәаны егьырҭгьы. Аха хәы змоу акыр маҭәахәы рыҟаҵаразы Месопотамиа иҟамыз, мамзаргьы шамахамзар иуԥымлоз аматериалқәа рацәаны ирҭахын. Убри азы акрызҵазкуа аҭыԥ ду ааннакылон жәларбжьаратәи ахәҳахәҭра. Ажәытәӡатәи аамҭазы, ишаԥу еиԥш, аҳәҳахәҭра бартер ҳасабла акәын ишыҟаз, анаҩс хәыҷы-хәыҷла аԥара ашьашәалақәа цәырҵуа ишалагазгьы; Месопотамиа азы ус еиԥш иҟаз зыхә цәгьоу аметалл, зегь раԥхьаӡагьы, араӡны акәын. Атәылаҿы ача – ихадоу беиаран. Уи қәҿиарала агәыларатәи аҳәынҭқаррақәа ираадырхәон. (63). Ацынхәрас ироуан ирҭахыз амаҭәахәқәа. Урҭ анализ рзурала иалыршахоит иахьынтәаагоу ашьақәыргылара. Убас, Елами Мрагыларатәи адгьылбжьарамшыни рҟынтәи Аккад иаиуан зхаҭабзиара ҳаракыз аргыларатә бна. Маганынтә иааргон ацха. Аҿиара аман абжьацәажәаратә хәҳахәҭра. Заатәи адинастиа аамҭазгьы ирдыруан Ацентртә Азиа (Бадахшан) ишыҟаз алазуритҵхырҭа, уахь ицоз амҩа Елам иалганы иган. Саргонидаа «атәыла еиқәаҵәа» ҳәа изышьҭаз - Мелуххеи дареи аимадара бзиақәа рыман. Уаантәи Дельмун абжьаҟазарала, иааргон асердолики ахьи. Инд акаршәратәи ацивилизациеи дареи реимадарақәа мҩаԥысуан амшын ала, аха иара убас адгьылтә мҩақәагьы ыҟазар алшон. Ажрақәа раан аккадтәи аамҭа акультуратә ҿыгҳараҿы ирыԥшааит хыԥхьаӡара рацәала Инд акаршәра аҩырала ианҵаз ацилиндрқәа. Аха иара ус шакәугьы, аккадтәи аамҭазы иубаратәы иҟоуп алазурити акалеии (олово) шырзымхоз. Акалеи азымхара иахҟьаны илаҟәхон аџьаз ахаҭабзиара (65). Ишдыру еиԥш, жәларбжьаратәи ахәҳахәҭра ҳәынҭқарратә усын. Заатәи адинастиатә аамҭазгьы  еибырҭон аҭамкарцәа ҳәа изышьҭаз ҷыдалатәи агентцәа. Аха ацивилизациа ааглыхратә мчы азхомызт ирымаз амазара ала рҭахрақәа зегьы рынагӡара. Усҟан уи агәыларатә ҵакырадгьылқәа рырҳәразы, мамзаргьы рнапаҿы иааганы, рҳәынҭқарра алаҵаразы ирықәлон. Саргон илиршаз аҳәынҭқарра аҳәаақәа рырҭбаара, иара убас атәыла зегьы азы иакыз амзари, ашәага-загареи акапанреи рсистема алагалара - ахәҳахҭра ашьҭыкакаҷра ашҟа икылнагеит. Анаҩс Саргон ихьӡ иадырҳәалон амҩақәа рсистемеи, иара убас «псевдоитинерариа» ҳәа изышьҭаз - аобластқәеи ақалақьқәеи ирыбжьаз азгәаҭаны, рсиеи раԥҵара -. == Ауаажәларра == Аккадтәи ауаажәларра реилазаашьа иазкны иҟоу адыррақәа даара имаҷуп. Убри азы аҵарауаа ирылшо азеиԥштә лкаақәа рыҟаҵара ауп. Месопотамиа аккадтәи аамҭақәа рзы ихадоу уаажәларратә еилазаараны иҟаз шумер бызшәала ҟе(е), аккад бызшәала битум (bītum) ҳәа изышьҭаз - «дом» акәын. Дом - реалла иҟаз, мамзаргьы имифтәыз ирзеиԥшыз абацәа рабацәа (азхылҵ) дызмаз, еиҭахцәаз аҭаацәа рацәа иргәыԥын, мамзаргьы шьҭран. Дом ахаҿы игылаз аҭаацәара раб – апатриарх иакәын. Уи иеиҵбацәа рзыҟазаашьа аганахьала амчра иман, дызқәиҭыз рацәан. Аҭаацәа рхадацәа аҭыԥантәи асоветқәа русура иалахәын, урҭ рахьынтәи еиҳа ҳаҭыр зқәыз адомцәа рхаҭарнакцәа ашьҭратә ҭауади-аамсҭеи ракәын (51). Ашьҭратә ҭауади-аамсҭеи рыдагьы иҟан амаҵзуратә ҭауади-аамсҭеи (аристократиа). Бжеиҳан уи иаҵанакуаз, змаҵуратә ҭыԥ аҳ ибзоурала изауз, зышьҭра думыз ракәын. Урҭ аккадтәи адинастиа ҵыргәас иаман. Ажәытәӡатәи Месопотамиа аҟны акрызҵазкуа аҭыԥ ҷыда ааннакылон аныхаԥаара. Раԥхьаӡа уи зыдҳәалаз аном аҿы ҭауади-аамсҭеи ракәзар, уажәшьҭа аҳәынҭқарра анапаҵаҟа иҟалоит. Аныхаԥаара ӷәӷәала иадҳәалаз (зны-зынлагьы иара иахәҭакны иҟаз) акакәын аныхабаатә (ауахәаматә) хадара – еиуеиԥшым хкыла аҳасаббаҩцәа, ахҩылааҩцәа (аписарцәа), архивусзуҩцәа уҳәа егьырҭгьы. Урҭ ԥхықәрас ирыман аҳтә—ныхабаатә нхамҩа хадара азура, аусурақәа реиҿкаара, аресурсқәа реихшара, дасу рыфатә хәҭаа рызшара уҳәа иҵегьы. Аҳәынҭқарра иқәынхоз ауааԥсыра хадаратәла адом ахадацәа рнапаҵаҟа иҟаз абжьаратә цуҭақәа ракәын. Иара убас иҟан инарҭбаау ашумертә термин гуруш ҳәа иазгәаҭаз аҳтә-ныхабаатә нхамҩаҿы аус зуаз аџьатә персонал (39). Аккадтәи аамҭазы урҭ рҭагылазаашьа акыр иуадаҩхоит: анкьа ишьақәыргылоу арыцтә хәҭа азы ирырҭозҭгьы иҳәаақәҵоу дгьыл хәҭак, уажәшьҭа урҭ рыфатә хәҭаазы аус рулар акәын, уи аҟнытә русуратә мшы аиҳабыра иахьынӡарҭаху еиҵырхыр алшон. Ҵыхәаԥҵәара рымамкәа ицоз аибашьрақәа ирыхҟьаны аккадтәи аамҭазы атәцәа рхыԥхьаӡара акыр иазҳауеит (шумер. эред, нгеме, аккад. ва́рдум), аха иара убасҟангьы урҭ рхыԥхьаӡара даараӡа имаҷын (39) (66). Аккад, Ажәытәтәи Мрагылара иаҵанакуа егьырҭ аҳәынҭқаррақәа акыр реиԥш, инагӡаны атәратә шьақәгылашьа змаз ҳәынҭқарран ҳәа азуҳәартә иҟаӡам. Ихадоу аарыхыҩцәаны иҟаз атәцәа ракәмызт, урҭ – ацуҭа уааи аҳтә-уахәаматә нхамҩа аусзуҩцәеи ракәын. Еиҳа маҷ аларҵәара змаз атәыҳәсақәа – нгеме - русура акәын. Атәцәа-ахацәа (еред) рхамаԥышәара иахҟьаны, насгьы заатәи ауаажәларра урҭ рҳәатәы иацныҟәартә еиԥш рыҟаҵара рымч ахьақәымхоз азы, уарла-шәарла рхы иадырхәон. Аҭҵаарақәа ишаҳдырбо ала, Аккада атәра апатриархалтә ҟазшьа аман: амаҵуцәа аҭаацәа анхамҩаҿы ирыцхраауан, аха ара, Ажәытәӡатәи [[Рим]] ишыҟаз еиԥш, атәцәа рџьа мацарала акәмызт рхы шныҟәыргоз (39). Атәцәа реиҳарак хылҵшьҭрала месопотамиатәқәан (урҭ рыхьӡқәа уи азы шаҳаҭра руеит), зыԥсҭазааратә ҭагылазаашьа уадаҩхаз, аха атәыла иашьагәыҭ уааз ракәын (67). Атәцәа егьырҭ атәылауаа еиҩдыраашьас ирымаз рыхцәы арҟәыдышьала акәын (39). == Акультура == Аккадтәи аамҭазы акультуреи аҟазареи рҿы ихадоу мотивны иҟаз афырхаҵаратә идеиа акәын. Уи зны амчра аанкыланы, арымӡаа еизганы еибашьра ргара зылшаз, Аҩӡыбжьара адгьылқәа еидызҵаз, хара иҟоу адгьылқәагьы зымпыҵазхалаз (Саргон Ажәытәтәи, Нарам-Суен) ракәын. Даҽазныхгьы зышьҭра лаҟәыз, аха имчи, илшареи, аибашьраҿы иааирԥшыз агәымшәареи ирыбзоураны, аҳ ихаигалаз уаҩын. Абасала, аҟазараҿы аккадаа, уаанӡатәи аамҭазы ашумерцәа раасҭа, ауаҩы ихаҭара аҵак ду арҭон (68). === Архитектура === Аккадтәи аамҭазы архитектура аҿиара аман, аԥыҳәҳәақәа (апилиастрқәа) реиҭныԥсахлареи, аҭӡамцқәа ииааланы реиҟәшареи, иԥсабаратәым ахәқәа рҿы аныхабаақәа рыргылареи уҳәа реиԥш иҟоу, месопотамиатәи архитектура атрадициатә хархәашьақәа еиқәырхо иаазгоз азеиԥштә хырхарҭақәа рымҩала. Аккадтәи аҳцәа активла имҩаԥыргон аргыларатә усқәа. Урҭ ирҿыцны идыргылон аныхабаақәеи, [[Афаил:TellBrakNaramsinN.jpg|мини|Малоуен иааирԥшыз Нарам-Суен ихан, ҵаҟатәи аладатәи ахәҭа]] аԥшьаҭыԥқәеи, ахьыҵәцарақәеи абаашқәеи. Аха урҭ аккадтәи аргыларақәа рышьҭақәа рҟнытә ҳара ҳхаанынӡа иаанхаз даара имаҷуп. Уи, зегь раԥхьаӡагьы, изыхҟьаз Аккад анхыбгала ашьҭахь иҟаз анархьиа ауп, иҩбахаз, Ура 3-тәи идинастиа аҳцәа имҩаԥыргоз аполитика ауп. Урҭ ирыбгаз ажәытәӡатәи аныхабаақәеи азиккуратқәеи анеиҭашьақәдыргылоз, хықәкыла иқәырхуан Аккадтәи аамҭа иатәыз аусумҭақәа шаҳаҭра рзызуаз зегьы (69). 1899-1900 шықәсқәа рзы Г.Ф.Гилпрехт иԥшааит Ура 3-тәи идинастиа аамҭа иатәыз азиккурат аҵаҟа иҟаз Саргон Аккадтәи Ниппура ишьҭаиҵаз азиккурат ауасхыр. === Аскульптура === [[Афаил:Akkadian_victory_stele_Louvre_Sb2.jpg|мини|Аккадтәи аҳцәа руаӡәк иитәу аиааиратә стела, Лувр]] Даараӡа имаҷуп ҳаамҭа аҟынӡа еиқәханы иааз аккадтәи аскульптурақәа. Зегь реиҳа еицырдыруа ируакуп – аџьаз иалхыу аккадтәи ахада ихы, аҳаҭәара, иара убас Маништушу иқьашана еиқәаҵәа. Ниневиа, Иштар аныхабаа ахыжәжәарақәа рҿы Мақс Меллоуен иԥшааит аккадтәи аҳ иҳаҭәара ахы. Меллоуен ишҳәаақәиҵаз ала, ари аҳаҭәара иаанарԥшуа, аныхабаа аԥызҵаз ҳәа ирыԥхьаӡо Саргон Аккадтәи иԥа Маништушу идҵала иҟаҵаз иара Саргон Аккадтәи исахьа ауп. Иааизакны иуҳәозар, аккадтәи аскульпторцәа рҟазара еиҳа ареалтәра аҵан, урҭ раԥхьа иҟаз ашумерцәа ртәы аасҭа. Саргон араҟа даарԥшуп «акәылӡхылԥа-сабрада» ихаҵаны, аԥаҵа иҿаны, ижакьа ҩыџьара еиҩшаны. Иблақәа рцынхәрас зыхә цәгьоу ахаҳәқәа ҭаҵаны иҟан. Урҭ руак анҭыргоз аҳаҭәара ахаҭа ааха арҭеит. Ҳаамҭазы ари аԥшаамҭа [[Ираҟтәи амилаҭтә музеи]] аҿы иҟоуп (72). Маништушу иқьашана рыԥшааит Суза имҩаԥыргоз ажрақәа раан. Ари аҳ иҳаҭәара атәы ҳҳәозар, уи хыхьтәи ахәҭа аԥхасҭа аман; уи аҿы Маништушу дгыланы, ишьапаҟынӡа инеиртә иау амаҭәа ишәҵаны даарԥшуп. Аккадатәи архитектура аҿырԥштәқәа рҟнытә еиҳа еиӷьны еиқәхаз ируакуп Мақс Маллоуен Тель-Браке ииԥшааз ахыбра. Уи ахыбра аҟнытә еиқәханы иаанхаз ауасхыр заҵәык ауп, уи ахан ҳәа ахьӡҵан. Аха, иҟалап, уи Аккадеи Азиа хәыҷи иқәынхоз ауааԥсыреи рыбжьара имҩаԥысуаз ахәҳахәҭра ахьчаразы иргылаз ахырӷәӷәарҭа (афорпост) акәзаргьы. Нарам-Син иаҳразы иргылан ҳәа ирыԥхьаӡаз ари «Ахан» ԥшьырқцан аплан аҿы, аганқәа нацҵаны 100 метрак рҟынӡа иҟан. Адәахьтәи аҭӡамцқәа даара ишәпан. Аҩныҵҟа иҟан хыԥхьаӡара рацәала аҵәахырҭатә уадақәеи аҩныҵҟатәи ашҭа хыҷқәеи. Ари ахырӷәӷәарҭа рыбган, иқәхын Аккада анеилаҳа ашьҭахь иҟаз абылра ду аан. Ажәытәӡатәи ақалақь Ешнунн аҿы ирыԥшааит аккадтәи аамҭа иаҵанакуа ахатәы ҩнқәеи агәаратә ҭӡамцқәеи руасхырқәа рацәаны (70), иара убас Аҩадатәи Ахан зыхьӡыз аҩны ду ахыбра. Уи ахыбра шьақәгылан х-хәҭа дуқәак рыла. Аладатәи ахәҭаҿы иҟан ауада хәыҷқәа рыла икәыршаз аҩныҵҟатәи ашҭа хәыҷы. Уаҟа иԥшааз асаркьақәеи, еиуеиԥшым аҳәса рҽырԥшӡагатә маҭәарқәеи агәра удыргоит уи ахәҭа аҳәса ирынхарҭаны ишыҟаз ала. Ахыбра агәҭатәи ахәҭаҿы иҟан еиԥшьны иҟаҵаз анхарҭақәеи асасааирҭатә уадақәеи. Аҩадатәи аган аҿы ишыҟаз убоит амаҵзуратә уадақәеи аҩналарҭа хада ашҟа иназгоз ашҭа хәыҷқәа рсистемеи. Мрагыларатәи ахәҭаҿы иҟан иблыз ақьырмыт иалхны иҟаҵаз, ахыбра аҳәаа иҭыҵуаз аӡышьҭрақәа ҟаҵаны измаз атуалеттә уада хәыҷқәа. Леонард Вулли Ура иҭиҵааит 400 рҟынӡа аккадтәи аԥсыжырҭақәа (71). === Абызшәеи аҩыреи === [[Афаил:P1050578_Louvre_Obélisque_de_Manishtusu_détail_rwk.JPG|мини|Аккад бызшәала асалҩыратә текст зну Маништушу иқьашана]] Аккад ҳәынҭқарраҿы ҩ-бызшәак ахархәара рыман: ашумертәии аккадтәии абызшәақәа аҩбагьы рҵакы ҳаракын. Уи аамҭазтәи ашумертә бызшәа аҿиара - аиасратә етап иҭагылан. Уи аҵак ду аман анцәа имҵаныҳәареи, алитературеи, аныхабаатә ҳасабырбеи рбызшәак аҳасабала. Аха иара убри аамҭазгьы, зхатә ҷыдарақәа змаз аполитикатә ҭагылазаашьеи ари абызшәа ауадаҩреи иахҟьаны, аккад бызшәа еиҳа-еиҳа иалаҵәон Ҵаҟатәи Месопотамиа иқәынхоз ауааԥсыра ркультуреи рыбзазареи. Уи аларҵәара аман ажәытә аккадтәи диалектк аҳасабала, хадаратәлагьы ахархәара аиуит аусмҩаԥгараҿы. Арҭ абызшәақәа рыҩбагьы рхы иадырхәон асалҩыратә ажәала-ацыратә дыргақәа рсистема (асалҩыра). Аҩыраҿы зегь реиҳа ахархәара змаз материалны иҟан анышәаԥшь, уи иалхны иҟарҵон аписарцәа иҷыдоу мыругала адыргақәа зҭарҵоз, ихыгьежьааӡа иҟаз аҭаӡҩыра хәыҷқәа. Аккадтәи аҳәынҭқарра аныҟаз аамҭазы ауп ихыгьежьаау аҭаӡҩыра хәыҷқәа рҟынтәи акәакьҭаиашатә ҭаӡҩырахь ианыиасыз (55). Анаҩс аҭаӡҩыра хәыҷқәа андырбалакь ашәҟәгьы хиахон. Аккадтәи аҳәынҭқарра аныҟаз аамҭазы хыхьынтәи ҵаҟа иҩуан. Шумертәи анапҩымҭақәа рақәҭыхраҿы, адыргақәа макьаназы архаикатә ҟазшьа рыман. Ацәаҳәақәақәа хагәҵәылатәи цәаҳәала еиҩыршон. Анҵа дузар, ииаалоу ацәаҳәақәа рыла, каҭ-каҭла еиҩыршон. Лассы-лассы ажәа аморфологиатә форма инагӡаҵәҟьаны ианырҵаӡомызт, ахархәара рыман алогограммақәа, адетерминативқәа уҳәа убас иҵегьы. === Алитература === Ихадоу сахьаркыратә бызшәас уи аамҭазы иҟан ашумертә бызшәа (75). Аккад бызшәала иҟоу уи аамҭа иаҵанакуа абаҟақәа рхыԥхьаӡара зынӡаск имаҷӡоуп. Аҭҵааҩцәа ари абызшәа ажәытә аккадтәи ҳәа иашьҭоуп (55). Литературатә рҿиамҭақәак Саргон Аккадтәи иԥҳа, Ура Иреиҳаӡоу аныхаԥааҩ Енхьедуане илтәуп ҳәа иԥхьаӡоуп (76). Уи лырҿиамҭақәа «Анцәарҭыԥҳа Инанна илызку аныҳәашәа» ҳәа ирышьҭан. Ҳара ҳҟынӡа иааӡеит урҭ агимнқәа ԥыҭк рфрагментқәа зну 100 рҟынӡа аҭаӡҩыра хәыҷқәа, аха урҭ зегьы еиҳа ихьшәоу ажәытә вавилонтәи аамҭа иаҵанакуа асиаҿы ауп иахьыҟоу. Урҭ ахархәара рыман ахҩылааратә школқәа рҿы, уи, ҳәарада, иаанагоз аларҵәара бзиа рыман ҳәа ауп. === Адинхаҵара === Ихадоу астатиа: Ашумертә-аккадтә мифологиа Аҵарауаа иҟарҵаз аҭҵарақәа алшара ҳарҭоит, аккадцәа зхылҵыз – мрагыларатәи асемитцәа – еиуеиԥшым анцәақәа, хаз игоу ацуҭақәа рынцәахәқәа ирымҵаныҳәон ҳәа алкаа аҟаҵара. Аха убри аамҭазы асемитцәа жәытә-натә аахыс анцәақәа ахатәы хьӡқәа рыҭара рҽацәырыхьчон. Абиԥараҿы, ма цуҭа цыԥхьаӡа дасу рынцәа-рхылаԥшхәы «Мычра злоу» - ба, ал мамзаргьы бел ҳәа ирышьҭан, анцәарҭыԥха-рхылаԥшхәы «анцәарҭыԥҳа» - астар ма иштар ҳәа (аладатәи асемитцәа рҿы иштар ҳәа изышьҭаз ахацәа рынцәахәы шиакәызгьы). Аккадтәи аҳра анаԥҵаз аамҭазы асемитцәа рынцәақәа шумертәи амифологиа ианрааланы иҟан. Бел ҳәа изырҳәон иреиҳаӡоу анцәа, усҟан ус иҟаз Енлиль иакәын (анаҩс – Мардук); Иштар ҳәа рзырҳәо иалагеит шамахамзар анцәарҭыԥҳацәа зегьы. Аиԥштәра иаҷыдангьы, иара убас имҩаԥысуан итрадициатәыз шумертәи анцәақәа рыхьӡқәа семит ҟазшьала рыԥсахра. Убас, иреиҳаӡоу шумертәи анцәа Енлиль аккад бызшәала Еллиль ихьӡын; анцәарҭыԥҳа Инаана шамахамзар Иштар ҳәа ларҳәон, амра анцәа Уту – Шамаш, амза иахаҭараз Нанна (Зуен) – Суен (Син), Енки – Хаиа (Еа), Ишкур – Адад уҳәа убас егьырҭгьы. Арҭ аҩ-культурак рҿы апантеон, иара убас еиуеиԥшым ахаҿсахьақәеи асиужетқәеи шамахамзар иахьеиԥшыз иабзоураны, абжьааԥны иакыу ашумертә-аккадтә мифологиа ҳәа азырҳәоит. (77). == Аккада аҭынха == [[Афаил:Birth_Sargon_of_Akkad_Louvre_AO7673.jpg|мини|Саргон ииреи уи амчрахь инеиреи атәы зҳәо ажәытә вавилонтәи аамҭа иаҵанакуа аҭыӡҩыра хәыҷы; Лувр]] Месопотамиа аҭоурых аҿы Аккад – раԥхьатәи ихадаратәу ҳәынҭқаррахеит (78). Раԥхьаӡа акәны араҟоуп аҳ адеспоттә ҟазшьа ахьааихәаз. Ихаҭа иԥсы шҭаз нцәак иеиԥш дхагаланы иаҳаҭыр рбо иахьалагаз. Иаԥҵан, анаҩс Ажәытәӡатәи Мрагылара аҳәынҭқарра дуқәа – Ура 3-тәи идинастиа Шумертә-Аккадтә аҳреи, Вавилониеи, Ассириеи шьаҭас ироуз ахадаратә система ҿыц (79). Месопотамиа аҭоурых аҿы раԥхьаӡа акәны иаԥҵан зтәыла егьырҭ аҳәынҭқаррақәа алазҵаз аҳәынҭқарра ду. Аккадтәи аҳцәа ирылдыршаз ампыҵахалара амҽхаки атәыла аҵакырадгьыл аҭбааҭыцәреи гәыԥҩык аҵарауаа ирылнаршеит ари аҳәынҭқарра адунеи аҿы раԥхьаӡатәи империоуп ҳәа азыԥхьаӡара (52) (80) (81). Аҳәынҭқарра ҿыц аҿы аккад бызшәа раԥхьаӡа акәны аофициалтә бызшәак аҳасабла ахархәара аиуит. Уи ашумерцәа рсемиттәра (82), иара убас ажәлар ҿыцқәа – ававилонцәеи ассириицәеи рышьақәгылара апроцесс акыр иацхрааит. Аккад бызшәа аҳәынҭқарратә ҩаӡара аҟынӡа анеира иалнаршеит уи - ажәларқәа злеицәажәо, анаҩс - ацҳаражәҳәаратә шәҟәеимдара зламҩаԥырго бызшәак аҳасабала арӷәӷәара, уи алагьы Ажәытәӡатәи Мрагылараҿы абызшәа дуқәа ируакны аҟалара. Аккад агәалашәара акыраамҭа иаанханы иҟан Ажәытәӡатәи Мрагылара иаҵанакуа ажәларқәа рыбжьара. Уи агәалашәара зегь реиҳа иӷәӷәаны иаанхеит ахеттцәеи ассириицәеи рыбжьара (63). Аккад - ихадароу, еизаку ҳәынҭқаррак аҳасабала иҿырԥшыгоу, еталонк иаҩызоу ҳәынҭқарраны ирыԥхьаӡон. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} ==Азхьарԥшқәа== {{Commons category}} * [http://www.penn.museum/sites/iraq/ Iraq's Ancient Past] – [[Пеннтәи амузеи]] * [http://cdli.ucla.edu/tools/yearnames/HTML/T2K3.htm Ашықәс Нарым-Син ихьыӡқәа – CDLI] * [http://cdli.ucla.edu/tools/yearnames/HTML/T2K4.htm Ашықәс Шар-кали-Шарри ихьӡуп – CDLI] {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Аккад| ]] [[Акатегориа:Ҳ. ҟ. III-тәи азқьышықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:Ҳ. ҟ. III-тәи азқьышықәсазы иаԥыхыз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:Ажәытәӡатәи Месопотамиа]] [[Акатегориа:Ажәытәӡатәи Хыхьтәи Месопотамиа]] [[Акатегориа:Ажәытәӡатәи Леуант]] [[Акатегориа:Ицәырҵит Ҳ. ҟ. 24-тәи ашәышықәсазтәи аобиектқәа]] [[Акатегориа:Иӡыз Ҳ. ҟ. III-тәи азқьышықәсазтәи аобиектқәа]] [[Акатегориа:Аҭоурыхтә азиатәи амонархиақәа]] [[Акатегориа:Нимрод]] [[Акатегориа:Аҭоурыхтә империақәа]] o28z4a8lo97qk2vr96powde0yrdtrnv 0 38611 173857 153208 2026-09-11T09:48:37Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: повтор ×1; аааҭазы→аамҭазы 173857 wikitext text/x-wiki '''Ажәытәӡатәи Еллынтәыла архитектура''' европатәи архитектура шьаҭас иаиуит, ҿырԥшыгангьы иҟалеит адунеи зегь архитекторцәа рзы. Зегь раасҭа ижәытәӡатәиу крито-микентәии, гомериҟынӡатәии, гомериаантәии аеллын ҭоурыхи архитектуреи рыҿиара аамҭахь иаҵанакуеит Крит иҟоу Кноссеи Фестеи рхыжәжәарақәа, адгьылбжьахақәа рҿы кикладтәи акультура иатәу ақалақьқәа жәпаки, ациклоптәи амеголиттәи аиқәҵашьа змоу Тиинфеи, Елевсинеи Дельфеи иҟоу аҭыӡқәеи, Менелаи «ихазынаҭра» ҳәа изышьҭоу Амкил азааигәа иҟоу, Мациас Орхомен аазааигәа иҟоуи, Павсанеии зыӡбахә иҳәахьаз реиԥш, егьырҭгьы жәпакы. Ажәытәӡатәи Микен ахыжәжәарақәеи ҳ. ҟ. 2- тәи азқьышышықәса аамҭа иаҵанакуа Аргос, Олинф, Орхомен уҳәа ақалақьқәа рҿы хазы иҟоу абаҟақәеи микентәи аамҭа иаҵанакуеит. Иазгәаҭатәуп, Киклад адгьылбжьахақәа рыҟны ақалақь аҿы аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы имҩаԥгаз аԥшаарақәа Криттәии Еладатәии акультурақәа ирыҵанакуаз, амҩа чаԥақәеи ибзианы еиҿкааз, ҩбаны еихагылаз аҩнқәа еиҳарак напҟазарыла иҟаҵаз рԥенџьырқәеи рышәқәеи рыла, ихьшәоу микентәи аеллынтә бзазаратә ргыларақәа ирԥыргон. == Аеллынцәа рархитектура ихадароу аамҭақәа. == === Архаикатә аамҭа (Vll ашә. ҳ. ҟ. Писистрат иаԥхьа (530 ҳ. ҟ.) === [[Афаил:Treasury_of_Athens_at_Delphi.jpg|мини|Дельфа иҟоу афинаа рмазараҭра.]] Аргыларатә ҟазараҿы апринцип хадақәеи аформақәеи раамҭа иаҵанакуеит. Архаикатә аамҭахь иаҵанакуеит жәаҩа нцәахәы Рӡатәқәҵарҭа – зыхәҭақәак еиқәхаз амҩақәа рауреи ирыбжьази ахьынтәыршәоз, афинтәи Агора аргылара хада, иара убас, аепонимқәа рыстатуиақәеи Толос раандакәыршақәеи руасхыри, иара убра иҟаз ахыбра гьежь ауасхыри. Зҿлымҳара зуҭаша акоуп Афина иҟоу Акрополь аҿы аџьамцәа ихдырбгалаз Афина аныхабаа ауасхыргьы, уи аиҭашьақәыргылара ҵасым ҳәа ирыԥхьаӡеит. Дельфа еиҭашьақәыргылоу Афинаа рхазынаҭра – ари «анта» иналукааша иаҿырԥшыга бзиоу, архаикатә аамҭа иаҵанакуа адоритә ныхабаауп === Заатәи аклассикатә аамҭа (530 ҳ.ҟ. – 470 ҳ.ҟ.) === Ефес иҟоу Артемида лныхабаа ҳара ҳҟынӡа иааӡаз аҩбатәи аамҭа [[Афаил:Ac_artemisephesus.jpg|мини|Ефес иҟоу Артемида лныхабаа]] иаҵанакуа аргыларақәа рхыжәжәарақәа шаҳаҭра руеит еллынаа рархитектура атәым нырра аҟынтә, Азиантәи Мысрантәи иаланагалаз аелементқәа дара рыжәлар рдоуҳа, рдинтә дунеихәаԥшра аформақәа ирықәыршәаны хәыҷы-хәыҷла ирыладырҵәоз аҟнытә ахы иақәиҭхо ишыҟалаз узырбо ихадоу аҷыда ҟазшьақәа. Ари аамҭа иаҵанакуа аргыларақәа зегьы адоратә стиль иаҵанакуеит, раԥхьанатә ихьанҭоу, рацәак игәылыршәамкәа, анаҩс еиҳа иласны, агәаӷьра аҵаҵаны, иԥшӡаны иаԥҵоу. Ари аамҭа иаҵанакуа иара Еллынтәыла иҟоу аныхабаақәа рҟынтә Олимпиатәи Гера лныхабаа, Афина иҟоу Зевс иныхабаа, Дельфа иҟоу Аполлон иныхабаа (ари зегь раасҭа еицырдыруа иссиру ажәытәӡатәи Еллынтәыла аԥшьаҭыԥқәа ируакуп), иара убас Егин адгьылбжьахаҿы иҟоу Афина Паллада лныхабаа афронтонқәа зырԥшӡоз аскульптурақәа ргәыԥ ала ҳаамҭазы зыхьӡ зыԥша адунеи иахыҵәаз, иахьагьы миунхентәи аглипотекаҿы иҵәахуп. Гораздо многочисленнее древнедорические храмы в Сицилии и Южной Италии, где в эту пору существовали богатые греческие колонии. В Сицилии насчитывается свыше 20-ти колоссальных памятников этого рода, а именно в Селинунте, Акраганте (Агридженто); Сиракузах и Эджесте (Сегесте). Храм Посейдона в Пестуме близ Амальфи — одно из наиболее уцелевших и изящных сооружений рассматриваемой эпохи; к ней относятся в той же местности остатки храма Деметры в Пестуме и так называемая Базилика в Пестуме. Наконец, к этой эпохе должен быть причислен храм Артемиды в Эфесе, считавшийся одним из чудес света, сожжённый Геростратом, возобновлённый при Александре Македонском и исследованный английским археологом Вудом. Ажәытәдоратәи аныхабаақәа еиҳагьы ирацәоуп Сицилиеи Аладатәи Италиеи, уи аамҭазы ибеиаз аеллынцәа рколониақәа ахьыҟаз. Сицилиа 20 инареиҳаны ус еиԥш иҟоу ҵҩа змам абаҟақәа уԥылоит, хаҭала Селинунҭ, Аграгант (Агриџьенто); Сиракуза, Еџьест (Сегест). Посеидон иныхабаа Песҭум иҟоу Амальф азааигәара – ари уи ашәышықәса иаҵанакуа иреиӷьӡо аргыларақәа рахьтә еиҳа еиқәхаз ируакуп; уахь иаҵанакуеит ари аҭыԥ аҟны Песҭум иҟоу Деметра лныхабаа ахыжәжәахақәа, иара убас Пестум иҟоу Абазиликагьы. Аҵыхәтәан, ари аепоха иахыԥхьаӡалатәуп Ефес иҟоу Артемида лныхабаа, уи адунеитә аџьашьахәқәа ируакуп, Героскрат ииблыз, аха Александр Македонтәи еиҭашьақәиргылаз, англыз археолог иҭиҵааз. Аргыларақәа рҳәаақәҵара иазкны Аристотель иҩуеит уи аамҭазы иҟаз афинатәи атиран Писистрат иалеигалаз аԥкрақәа ртәы, амҩа ҭшәақәа рыҟны ахатәы ҩынқәа абарҵақәеи аҿаԥшьқәеи рыцҵаны рыргыларазы, урҭ аклассикатә аамҭазгьы иаабац ақьырмыт аӡа иалхны идыргылон аҟнытә рҭыӡқәа жәпан, ихьанҭан. Анышәаԥшь иалхыз ақьырмытқәа, амҿлыхыз зкәақьҭа иашоу аформақәа рҿы зынӡа икьакьахаанӡа акыраамҭа идырҩон. Ақалақь аҿы иҟаз ахатәы ҩны х-еихагылак аман, урҭ иӡу кыцла ирхыбуан, иара убас урҭ аҩнқәа аҳәсеи ахацәеи рҭыԥқәа еихшаны иаман. Ашә хадақәеи, ашҭахь иааиуаз агәашәқәеи ҩба-ҩба ҿы рыманы иҟазар акәын хымԥада, есқьынгьы аҩныҵҟала иаатуан. Авазақәа ирну асахьақәа ишаҳдырбо ала, иҳаракны иҿан, амҿтәы қырсҭақәа рыла еихыршьны иҟаҵан, аԥенџьыркыӷәрақәеи аганҵыргәақәеи рыман. На перекрестках и у ворот традиционно выставлялись гермы - статуи или знаки покровителя дорог и путников Гермеса с обозначениями головы и мужской принадлежности. Амҩеихысырҭақәеи агәашәқәеи традициала идырԥшӡон агермақәа – мамзаргьы амҩа ахылаԥшҩы астатуиақәеи идыргақәеи, иара убас, Гермес иныҟәаҩцәа рыхқәа рхаргыланы. === Аклассикатә аамҭа (470 ҳ.ҟ. – 338 ҳ.ҟ.) === Аеллынцәа рҟазара иреиӷьӡаз аамҭазы, ахԥатәи ааамҭазы зегьы дориатәи астиль, мамзаргьы доритәи архитектуратә ордер ҳәа изышьҭаз, уи хадаратәла ишыҟаз иацҵо, аформақәа еиҳа иласхеит, агәаӷьрагьы роуит урҭ реишьашәалараҿы. Ионитәи астиль, мамзаргьы аордер еиҳа-еиҳа иалаҵә иалагеит, аҵыхәтәан, хәыҷы-хәыҷы ахархәара иалагоит коринфтәи аордер, мамзаргьы архитектуратә стиль. Аеллынтәыла аныхабаақәа еиҳа иаамысҭашәаны, еинааланы ахәҭақәа реицеиҟарара иацклаԥшуа иалагоит; азиамаҷ аколониақәа рҿы аргылаҩцәа аматериал шьахәқәеи, аформақәеи, арԥшӡагақәеи рыгәцаракра иалагеит, усҟан азы Сицилиа, архитектура доритәи аелементқәа изрылҵуамызт, аргылаҩцәа аргылара дуӡӡақәа рыла ауаа дыршанхон. Акьырхаҳәи, аԥслымӡхаҳәи рҭыԥан, аргыларақәа рҿы рхы иадырхәон амармалташь, уи еиҳа ҷыдала аус адулатәын, аха уи ачаԥашьа ҷыдеи, аорнамент ианызи акы еиԥшмызт. Афина иҟоу Тесеи Иныхабаа, ахԥатәи ааамҭа алагамҭазы иргылаз доритәи аамҭа иаҳнаҭаз иреиӷьӡоу усумҭоуп. Уи аамҭазы ари иаццәырҵит даҽа ҩ-баҟак, аицеиҟарареи аинырнаалара анагӡашьала ионтәи астиль аттикатә еилкаара иақәыӡбаз, ҷыдала, Илисстәи аныхабаа (уажәы ихырбгалоу) иара убас, Ника Аптерос лныхабаа (Имҵәыжәҩадоу Ника) афинтәи Акрополь аҭаларҭаҿы игылоу. Афина зегьы Перикл инапаҵаҟа ианыҟаз аамҭа аргылара аус иашыкьаамҭаны иҟан. Иара ихаан, акрополь ажәытәтәи аԥшьаҭыԥқәа, аџьамцәа идырбгаз рҭыԥан, ирызҳаит зеиԥшыҟам анцәахәы лныхабаа – ақалақь ахылаԥшҩы Парфенон, уи архитекторцәа Иктини Каликрати иаԥырҵаз, Фидиа иҵаҩцәеи иареи рскульптурақәа рыла меигӡарахда ирҩычаз. Ари аныхабаа аргылара иаалгаанӡа, акрополь гәашә ду Пропилеев ҳәа изышьҭаз аргылара ианалагаз, уи архитектор Мнезикл илшеит доритәи астили ионитәи астили реилагӡара, актәи – аҿаԥшыларатә аҿы ихы иархәеит, аҩбатәи-аҩныҵҟатәи аколоннадаҿы. Афина зегьы аҿы аргылараҟазара қәҿиарала аихьӡарақәа Аттикеи Пелопоннеса уҳәа егьырҭ аҭыԥқәа рыҿгьы анырра ӷәӷәа ҟарҵеит. Убас, убри аамҭазы Парфенон архитекторцәа ируаӡәкыз Иктин инапхгарала иргылан зеиԥш ыҟамыз Деметра лныхабааи Епикуреитәи Апполон иныхабааи Басса (Фигелеи, Аркадии) аҿы. Уи аамҭахь иаҵанакуеит Олимпиа иҟоу Зевс иныхабаагьы, зыскульптура аԥшӡарала зыхьӡ адунеи иахыҵәахьоу, еиҳараӡак анцәақәа раб истатуиа дуӡӡа Фидиа иаԥиҵаз. Активла аҿиара иалагеит ақалақьаргылареи ахырӷәӷәарҭақәеи. Аелын-џьам еибашьра анаҩсан, Фемистокл инапхгарала афинаа идыргылеит ақалақьи абаӷәазеи спартаа атәыла ралалара ацәыхьчаразы Иауыз аҭыӡқәа. Ҳ. ҟ. 5-тәи ашә. ахԥатәи азбжазы Афинаҟа ааԥхьара иҭан архитектор Гипподам Милеҭтәи афинаа рхаҭарнак Метани, урҭ ақалақь ашьақәгылашьа аплани Пиреи абаӷәаза апроект ҿыци ҟарҵеит, уи амш ала урҭ асатиратә критика рызун Аристофан еицырдыруа икомедиа аҿы: «Сара – адгьылшәаҩ Метон, Еллада зегьи уи акәша-мыкәшеи еицырдыруа». Апроект иарбан абаӷәазақәа реиԥш, аџьармыкьа, амҩадуқәа, ашҭақәа, иара убас атауар ҿыцқәа рӡыргара аҟаҵаразы аргылара ҷыдақәа, аказармақәа афлот азы. Гиппадам исистема шьаҭас иаиуит ақалақь Родос аиҿкаашьа ҳ. ҟ. 404 ш., иара убас, Сиракуз ахәҭак, уҳәа антикатәи ақалақьқәа жәпакы. Ақалақь ҿыцқәа рыҿиареи, реиҿкаареи, ақалақь араионқәеи, мҽхакы ҭбаала ашьҭыҵра иалагеит Александр Дуӡӡа иеибашьраан, аеллинизм апериод азы. Ҳ.ҟ. v-тәи ашә. анҵәамҭазы ибеиаз аҩнқәа руадақәа шәыгала рҩычара аҵас алаҵәара аиуит, уаанӡа кьырла мацара иршәуазҭгьы. Ақалақь ӡыршәқәа ҷыдалатәи аргыларақәа ируакхеит, урҭ ахыбрақәагьы рыман, авазақәа ирну асахьақәа иҳарҳәоит аӡы аҵәахрадагьы, аӡы ныхтәысгьы рхы ишадырхәоз. === Аеллинизм аамҭа (338 ҳ.ҟ. – 180 ҳ.ҟ.) === Аԥшьбатәи ааамҭа зегьы аеллынтә ҟазара архитектура уи аԥхьатәи аепоха иамаз агьама ҳаракы амаӡамызт. Еллада иалаҵәаз Мрагыларатәи ацәанырреи, аҟәымшәышәреи рныррала, асахьаҭыхҩцәеи архитекторцәеи еиҳараӡак идыргылоз аргыларақәа дәахьыла арԥшӡацәареи, ахыркрацәеи еиҳа иацклаԥшуа иалагеит; идыргылоит атеатрқәа, ахан дуӡақәа уҳәа.уб. Ԥахьа ирымаз ахырхарҭа аҟынтә аҿыц ахь аиасра аанарԥшуеит Амҵәыжәҩа змоу Афина лныхабаа, аскульптор Скопас иргылаз Тегеа. Анаҩс, аԥшьбатәи аамҭа абаҟақәа рахьтә Немеа иҟоу Зевс иныхабаа акырӡа аҵанакуеит, иара убас, Афина иҟоу усҟак идуцәам аха, даара зычаԥашьала еинаало аргыларақәа, ҷыдала, Лисикрат ибаҟеи, Аԥшақәа Рбааи ҳәа хьӡыс измоу. Ирацәоуп аргылара шьахәқәа, уи аамҭазы Азиа маҷгьы, хаҭала, кариитәи аҳ Мавсол изку еицырдыруа адамра иахагылоу абаҟа (Галинаркас амавзолеи аҿы), Приена иҟоу Афина лныхабаа Пифеи иргылаз, иара убас, Милеҭ иҟоу Феб Дидимсктәи иныхабаа дуӡӡа, Пергама иҟоу иҳаракӡоу Зевс иӡатәқәҵарҭа аскульптуратә фриз шьахә змоу, уи ахәҭақәак Берлинтәи амузеи ахь ииагоуп. Аеллынтә аамҭа иаҵанакуеит атеатрқәа жәпакы, ауаажәларратә хыбрақәа, ахыжәжәарақәа, урҭ Адгьылбжьара-мшын зегьы аҿы иубоит. Аолимпиатә стадионқәа рахьтә еиқәхаз Родос иҟоу аспорттә стадион, даара аинтерес ду аҵоуп. Афинтәи агора раԥхьаӡатәи ансамбль ахыбрақәа руасхырқәа реиҳарак, урҭ рахь иаҵанакуеит Булевтери, Метроон, алада-мраҭашәаратәи аӡыршә аргыламҭа ахәҭак, мамзаргьы ишеибаку уи аамҭа иаҵанакуеит. Керамика ашҭа ансамбльқәеи, Ахшьапқәа рымҩақәеи, анапҟазацәа рыкварталқәеи адамратә монументалтә баҟақәеи, Афина иҟаз аӡымҩангага ҿыцқәа убасҟан ауп ианышьақәыргылазгьы. Александр Дуӡӡа импыҵахалара аамҭазы азы ишьаҭаркын, апроектқәагьы ҟаҵан аргыларақәа гипподамовтәи асистемала Александриа Мысратәи, иара убас, жәабала Александриақәа, аибашьратә мпыҵахалара ахьцоз зехьынџьара. Ақалақьқәа рхатә хырӷәӷәарҭақәеи, аӡымҩангагақәеи, абаӷәазақәеи, зкәақьҭа иашоу амҩадуқәеи, заа иазгәаҭаз ауаажәларратә, акультуратә ргыламҭақәа, атеатрқәеи, аҵәахырҭақәеи, аџьармыкьақәеи налаҵаны. Аҵыхратә ԥшаарақәа излаҳарҳәо ала, ари аамҭазы агорақәеи атеатрқәеи рааигәа ашьышьмаҭрақәа дыргыло иалагеит, урҭ иааизыгьежьны атәарҭа ҭыԥқәа рацәаны иаҭаны, ркылҵәарсҭақәа аҭӡамц иаваҵаны ишьҭын. === Аурым аҳра аамҭа (180 ҳ.ҟ. – 90 ҳ.ҟ.) === Еллынтәыла Рим анапаҵаҟа ианыҟала анаҩс, архитектуратә ҟазара аус зынӡаск иаанкыланы иҟан; аха ахаантәи ақалақь иалаҵәаз иара асахьаҭыхҩцәеи архитекторцәеи дара рыԥсадгьыл аҟнытә аҟазара атрадициақәа аларгалеит, уи алагьы аурымтә ргыларатә ҟазара аиӷьтәра иацхрааит, иаиааиз – ажәлар ргьама ԥагьа рҽақәдыршәар, рҽаандырнаалар шакәызгьы. Аеллынтә архитектура аҭоурых аҵыхәтәантәи аамҭазы аурым ҟазара аҭоурых иалаӡҩеит. Афина иумбарц залшомызт анаҩстәи аурымтә ргыларақәа раамҭазы активла аҿиара ишалагаз, еиҳарак ажәытә раионқәеи агора ҿыци рҿы, аха ари шьҭа аурым архитектуроуп. ==Ахархәара змоу алитература== * {{Ашәҟәы|Ашәҟәы=Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона|Азхьарԥш=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5-%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE|Астатиа ахьӡ=Древнегреческое искусство|Ақалақь=Санкт-Петербург|Аҭыжьырҭа=АО «Ф. А. Брокгауз — И. А. Ефрон»|Ашықәс=1890—1907|Атом=в 86 т. (82 т. и 4 доп.)}} * {{Ашәҟәы|Ашәҟәы=Реальный словарь классических древностей|Азхьарԥш=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%A1%D0%9A%D0%94/Architecti|Астатиа ахьӡ=Architecti|Ақалақь=Санкт-Петербург|Аҭыжьырҭа=B. G. Teubner Verlag|Ашықәс=1885|Ажәла=Лиубкер|Ахьӡ=Фридрих|Автор изхьарԥш=Лиубкер, Фридрих|Аоригинал=Reallexikon des classischen Alterthums für Gymnasien}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:жәытәӡатәи Еллынтәыла архитектура}} [[Акатегориа:Архитектура аҭоурых]] [[Акатегориа:Ажәытәӡатәи абырзен архитектура| ]] mq4fd5a0jttq83q4rew9tjj67x89dwc 0 38612 173856 153204 2026-09-11T09:48:32Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: нет пробела после , ×2; адыдрақәа→адыррақәа 173856 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Greek_trinity.png|мини|238x238px|Аеллын анцәақәа рыхҩаӡә Адгьыл ах-аҳрак урҭ рыбжьара аихшашьеи (арымарахьтә арӷьархь): Зевс – (Ажәҩанқәа) Посеидон (Амшыни аокеанқәеи), Аид (Адгьылаҵатәи адунеи).]]'''Ажәытәеллын мифологиа''' (Ажәытәӡатәи Еллынтәыла амифологиа) – ажәытәӡатәи еллынаа рмифологиеи рдинхаҵареи иузеиҟәымҭхо еиларсуп. Уи адунеизегьтәи акультуреи аҟазареи анырра дуӡӡа анаҭеит, шьаҭасгьы ирзыҟалеит ауаҩи, афырхацәеи, анцәақәеи ирызку адинтә еилкаарақәа. [[Афаил:Apollo_Artemis_Brygos_Louvre_G151.jpg|мини|«Аполлони Артемидеи» Тондо афигураҟаԥшь (акилик аҟны) 470 ҳ.ҟ.]] == Ахыҵхырҭақәа == [[Афаил:Nonnus,_Dionysiaca,_Florence,_Plut._32,16.jpg|мини|Нонна Панополитантәи «Дионис иус дуқәа» ишәҟәы анапылаҩыра бӷьыц. 1280 ш. Лауренциана Абиблиотека. Флоренциа.]] Аеллынқәа рмифологиа ажәытәӡатәи аҭагылазаашьа атәы ҳанаҳәоит ацәаҳәатә ҩырала ианҵоу егеитәи акультура атәы зҳәо аҭыӡҩыра хәыҷы. Уи ааамҭа иаҷыда ҟазшьоуп анцәақәа рырацәамра, урҭ рахьтә иҟоуп зыхьӡқәа маананы иҳәоугьы, хьыӡқәак аҳәса рыхьӡ иахьеиԥшу ыҟоуп, иаҳҳәап Зевс, аԥҳәыс хьӡы аҿырԥшы: (di-wi-o-jo — Diwijos, Зевси аԥҳәыс хьӡы ақәырԥши di-wi-o-ja). (di-wi-o-ja). Крито-мекентәи аамҭазы ирдыруа иҟалахьан Зевс, Афина, Дионис уҳәа егьырҭгьы. «Ашәышықәса еиқәаҵәақәа» рмифологиа (крит-микентәи ацивилизациа акаҳареи антикатәи еллынтә цивилизациа ацәырҵреи ирыбжьанакыз) азы акыр ихьшәоу ахыҵхырҭақәа адырра ҳарҭоит. Ажәытәӡатәи аеллынтә мифқәа еиуеиԥшым асиужетқәа есымша уԥылоит ажәытәӡатәи аеллын шәҟәыҩҩцәа рҩымҭақәа рҿы; елинизм аепоха аламҭалаз ицәырҵуеит атрадициа урҭ амифқәа шьаҭас иҟаҵаны рхатә аллегориатә мифқәа раԥҵара. Аеллын драматургиаҿгьы амифтә сиужетқәа жәпакы хархәара рымоуп. Хыҵхырҭа дуқәаны иҟоуп: * Гомер «Илиада», «Одиссеи» * Гесиод «Теогониа» * Псевдо-Аполлодор «Абиблиотека» * Гигин «Амифқәа» * Овидии «Аметаморфозақәа» * Нонн «Деонис иус дуқәа» Карл Марк «Аполитикатә економиа акритиказы» аҿы ишазгәеиҭоз еиԥш, «аеллын мифологиа аелын ҟазара арсенал аҟны аҟазаара адагьы, уи шьаҭасгьы иаман». Ажәытәӡатәи аеллын авторцәа амифқәа рҵакы аарԥшраҿы арационалтә позициа рҽадыркылон. Евгемер анцәақәа ауаа реиԥш иааирԥшуан, урҭ рхымҩаԥгашьагьы аԥсы ахаиҵон. Палефат иҩымҭа «Еиҭаҳәашьа змам азы» амифқәа рҿы имҩаԥысуаз ахҭысқәа анализ рызуа, урҭ ирзеилымкаауаз ирылҵшәоуп, мамзаргьы хәҭақәак ҿыц ирхәыцит дахәаԥшуан. Ажәытәӡатәи аеллынқәа рмифолога ркультура архетип шьаҭа азҭаз ак акәны иахәаԥшуеит. == Анцәақәа шыҟалаз == [[Афаил:Map_greek_sanctuaries-ru.svg|мини|Ажәытәӡатәи Еллынтәыла аԥшьаҭыԥқәа рыхсаала]] [[Афаил:Poseidon_sculpture_Copenhagen_2005.jpg|мини|Копенгаген абаӷәазаҿы Посеидон истатуиа]] Еицырдыруа арумын-франциа-америкатәи аҭоурыхи, адини рыҭҵааҩы Мирча Елиада ажәытәӡатәи еллын дин аамҭақәа реишьҭагылашьа шьақәиргылеит абас: * 30-15 ашә. ҳ.ҟ. – крит-миноисктәи адин. * 15-11 ашә. ҳ.ҟ. – ажәытәӡатәи еллынтә архаикатә дин. * 11-6 ашә. ҳ.ҟ. олимпиатәи адин. * 6-4 ашә. ҳ.ҟ. афилософиа-орфикатә дин. (Орфеи, Пифагор, Платон) * 3-1 ашә. ҳ.ҟ. – аеллинтә епоха адин. Алегьенда ишаҳәо ала, Зевс диит Крит, Реии атитан (адоумыжьхан) Крони рҟынтә, (ажә-елл. Xqovos, мамзаргьы Кронос иаанагоит аамҭа), крит-миноистәи ацивилизациа Минос ихьӡ аҟынтә иаауеит, уи Зевс диԥоуп. Аха ҳара иаадыруа амифологиа анаҩс Римаа аеллынқәа ирҿырҵааз, аелын жәлар иузырҟәыҭхом. Арҭ ажәларқәа рыҟалара атәы уҳәозар, урҭ ахеитәи ахылҵшьҭрақәа ҳ.ҟ. ll-нызқь шықәса алагамҭазы рааира иадҳәалоуп. Ҳ.ҟ. 1850 ш. азы Афина дыргылахьан, анцәахәы Афина лыхьӡ ахьӡҵаны. Арҭ зегь ҳасаб рзуны иаҳҳәозарт, ажәытәӡатәи еллынаа рдин цәырҵит инықәырԥшны ҳ.ҟ. 2000 шықәса рзы. == Ажәытәӡатәи еллынаа рдинтә дунеихәаԥшрақәа == Ажәытәӡатәи еллынаа рдинтә дунеихәаԥшрақәеи рдинтә бзазареи рҭоурыхтә ԥсҭазаара иадҳәалан. Аеллынтә рҿиара ажәытәӡатәи абаҟақәа еилыкка ирныԥшит аеллын политеизм антропоморфтә ҟазшьа, ари аусхк аҟны акультура зегь аҿиараҿы иҟаз амилаҭтә ҷыдара иахҟьаны; уи умбарц залшом ауаа иреиԥшу анцәақәеи, анцәахәқәеи, афырхацәеи, афырԥҳәысцәеи инцәатәу амчқәа рҿаԥхьа аԥыжәара ахьрымоу (урҭгьы антропоморфтә ҟазшьақәа аархәоит). Убри аҟынтә еиуеиԥшым ашәҟәыҩҩцәеи, асахьаҭыхҩцәеи рҩымҭақәа рҿы еиуеиԥшым амифологиатә дунеихәаԥшреи анцәахәқәеи еимадоуп. [[Афаил:Greek_-_Procession_of_Twelve_Gods_and_Goddesses_-_Walters_2340.jpg|слева|мини|271x271пкс|Затрибутқәа знапы иаку Олимпиа жәаҩа нцәахәы рсахьа зну абарелиеф. Армарахьтә арӷьара: Гестиа, Гермес. Афродита, Арес, Деметра, Гефес, Гера, Посеидон, Афина, Зевс, Артемида, Аполлон. Уолтрестәи асахьақәа рмузеи.]] Ҳара иаадыруеит анцәахәқәа ргенеалогиа аиерархиеи еиуеиԥшым аишьашәаларақәа рыла – «Олимп», «жәаҩанцәара» еиуеиԥшым асистемақәа (иаҳҳәап, Афина, Зевс, Гера, Посеидон, Аид, Деметра, Аполлон, Артемида, Гефест, Афина, Арес, Афродита, Гермес). Ас еиԥш иҟоу аимадаақәа арҿиара иадҳәалоуп ҳәа мацара акәӡам. Уи аеллынцәа рҭоурыхтә ԥсҭазаара иадҳәалан, аеллынцәа рполитенез аҭҵаара аҟны игәаумҭарц залшаӡом ихьшәаны ишрыцлаз (мрагыларатәи аелементқәа; ауаа рынцәатәра – рыԥсы шҭазгьы). Аеллынцәа рзеиԥшдинтә хдырраҿы зегь еицазхарҵоз догмак ыҟаӡамызт. Еиуеиԥшым адинтә дунеидкылашьа акультқәа реиуеиԥшымзаарақәа рыҿгьы иаарԥшын, усҟантәи адәахьтәи рҭагылазаашьа археологиатә ԥшаарақәа есааира иаадырԥшуеит. Еилаҳкаауа ҳалагоит анцәақәеи, афырхацәеи еиҳа ҳаҭыр ахьрықәырҵоз, насгьы дарбан нцәоу еиҳа лассы-ласс иргәалашәоз (иаҳҳәап Зевс-Додони Олимпиеи, Аполлон-Делфеи Делоси; Афина- Афинеи Линдоси, Гера-Аргоси Самоси, Асклепии-Епидавр), еллынаа реиҳараҩык ҳаҭыр дуӡӡа зқәырҵоз акәны иҟан дельфиитәи, мамзаргьы додонсктиәи аракул иԥшьаҭыԥқәа; ҳара иаҳдыруеит идуӡӡои имаҷуи амфиктионқәа (акульттә еилазаарақәа). Аҳәынҭқарратә культи хаҭалатәи акульти ишеиԥшымыз умбарц залшом. Зегьы анырра рызҭоз аҳәынҭқарра амчқәа адинхаҵарагьы анырра анаҭеит. Даҽакала иуҳәозар антикатә дунеи, зынӡак иаздырӡом «аҩнуҵҟатәи ауахәамагьы», ари адгьыл иатәым аҳра аҳасабала, ауахәамагьы аҳәынҭқарра аҩныҵҟа иҟоу аҳәынҭқарреиԥш ирыдыркыломызт: «ауахәамеи» «аҳәынҭқарреи» арҭ аилкаарақәа аки-аки еихьыԥшын, иаҳҳәап, аныхаԥааҩ дҳәынҭқарратә магистратын. Еицырдыруаз анцәахәы нцәахәы хадас дшьазар еицырдыруа аҳәынҭқарраҿы, усҟан уи аҳәынҭқарра зны-зынла дазханаҵон (иаҳҳәап Афина еиԥш) егьырҭ акультқәагьы: урҭ азеиԥшҳәынҭқарратә культқәа реиԥш иҟан хаз игаз акультқәагьы аҳәынҭқарра еиҩызшоз, (иаҳҳәап афинатәи демқәа), иара убас ахатәзинҵак змоу акультқәагьы (иаҳҳәап аҩнытә ма аҭаацәатә), иара убас, хазхаҭалатәи аилазаареи ауааи ркультқәагьы. Аҳәынҭқарратә принцип аԥыжәара ахьамаз азы, дарбанзаалакь ауаҩы иара ихатә нцәахәқәа реиԥш «ауаажәларра цуҭатә» нцәахәқәагьы дрымҵахырхәалар акәын. Уи еиҳарак дәахьыла еиҳа иубоз рхымҩаԥгашьаҿы, рныҳәақәа, рқьабзқәа аҳәынҭқарра ахьӡала имҩаԥыргоз аҿы ирныԥшуан, урҭ ралархәразы иаарыԥхьар рылшон ацуҭа иатәызгьы, иатәымызгьы, доусы идинхаҵаратә ҭахрақәа ишрықәшәоз еиԥш. Анцәақәа рхаҵара адәахьтәи атрибутқәа иреиуан; адинтә хдырра, уи ҩныҵҟала ирымаз агәызианра еиҳа иазааигәан, еиҳарак урҭ ирымаз рымцхаҵара аҽаԥсахӡомызт (ихьшәаз аамҭақәа рзы еиҳагьы иацлон, амч аиуан, мрагыларантәи иаланагалоз). Аҵара змаз аилазаарақәа арккаратә усқәа хацдыркуа иалагеит, раԥхьа маҷк аҽынкыло, анаҩс еиҳа аҽарыӷәӷәоит, даҽа ганкахьалагьы уи ажәлар иҵоурам анырра рнаҭеит. Адин амч анырра иааизакны рацәак иԥсыҽхомзыт, аха зынгьы ихьааха (аҽырџьбараны) ԥыжәара ауан), даҽакала иаҳхәозар, ажәытә дунеихәаԥшра акульт маҷ-маҷ иԥсыҽхо, аҵакы, ахықәкы ацәыӡуа иалагеит, еиҳарак ақьырсианра аларҵәара ианалага аамҭазы. Абас иҟоуп аеллынцәа рдин аҭоурых нарҵауланы аҭҵаара ҳалагаанӡа. Апрофессор А. Лосиев амифологиа аҿиараҿы иаликааит 4 етапк: # «Зхала иҟоу» амиф, мамзаргьы «ақьыԥшыт мифологиа», Гомер иҩымҭақәа рҿы аус зыдуло. # Амиф агилозоисттә дунеихәаԥшреиԥш, иааукәыршаны иҟоу зегьы аԥсы рхаҵаны ахәаԥшра (иантропоморфтәымкәа), цәеижьла, урҭ зегьы идгьылтәым амчқәа рнапаҵаҟа иҟан, уи аелынцәа рклассикаҿы иахьынӡауаз ала ианыԥшит. # Амиф ҩныҵҟала агәҭынчра ашьақәырӷәӷәареи, зхаҭаратә хатә ҵакы змоу ихьшәоу аелынтә аамҭақәа ируаку (еицамкуа, аепикуреицәеи, аскептикцәеи); # Алогикеи адиалектикеи рыбзоурала амиф аиҭашьақәыргылара, амифқәа рфырхацәеи, асиужетқәеи абстрактә категориақәа рыла аҽыԥсахрақәеи (ихьшәоу аеллинизм анеоплатонизм ). Ишаабо ала, урҭ амифқәа ажәытә философиа хынтәны аллегориатә ҟазшьа рыҭаны иҳаилдыркаауеит: аԥсихологиатә (мамзаргьы аетикатә), аҭоурыхтә-политикатә (евгемертә ҳәа ииашамкәа иззырҳәо) иара убас, афизикалтә; адин аҟалара инвидуалтә хҭыск еиԥш иҳаилзыркаауа. Араҟа иацуҵар ауеит иҭшәоу атеологиатә гәаанагара, хаҭала иугозар, Креицер «Исимволика» уи ашьақәгыларагьы шьаҭас иаман, имаҷымкәа егьырҭ асистемақәеи, ҿ атеориақәеи аеволиуциатә момент хьаас ишырымкәаз еиԥш. Хәыҷы-хәыҷла еилыркаауа иалагеит, ажәытәеилын дин аҿиара аҭоурых шамаз, амифқәагьы рҵакы ржәытәраҿы акәымкәа, дара амифқәа рхаҭақәа рҿы аԥшаара шаҭахыз. Ажәытәӡатәи еллынаа рдин иара аҩныҵҟа иахәаԥшуан, Гомер иаамҭа иаламлакәа, аеллынтә культура иаламлакәа, (ари апринцип «кенигсбергтәи» ашкол уажәыгь рхы иадырхәоит): араантә иалагоит иҳәаарку амифқәа реилыркаара (афизикалтә) иаҳҳәап, Форкхаммер) мамзаргьы, аҭоурых аганахь ала (иаҳҳәап Кал Миуллер). [[Афаил:Meeting_Gods_In_The_Clouds_by_Cornelis_van_Poelenburch.jpg|мини|Асахьаҿы. «Ажәҩанаҿ анцәақәа реиқәшәара». Асахьа К. Пуленбург. Маурицхеис, Нидерланд.]] Џьоукы игәарҭеит аеллынцәа рмифологиа аҵакы аидеалра, уи аҭыԥантәи аԥсабаратә цәырҵрақәа ирыдҳәаланы иахәаԥшуа, даҽа џьоукы – иреалтәу ахҭысқәа, ажәытәеилын политеизм аҷыдарақәа ашьҭақәа аҵырбаауан. Аамҭақәак рнаҩс анс акәу, арс акәу, мрагыларатәи аелементқәа аханатә иамаз аҵакы азхарымҵар амуит. К. Миуллер иусумҭа ала «абызшәа ачымазара» амифқәа рҵакы хада аԥсабаратә цәырҵрақәа ҷыдала ианыԥшуеит еиҳарак амра, мамзаргьы амза, мамзаргьы адыррақәа. Аиҿырԥшратә мифологиа ашкол қәыԥш агәаанагарала, жәҩантәи анцәақәа анаҩстәи рыҿиара урҭ аԥхьанатә ирдыруаз амчқәа, ақаҷаацәа уҳәа, «ажәлартә» мифологиа иахылҿиааит ҳәа ирыԥхьаӡон, (афольклоризм, анимизм). Аелынтә мифологиаҿы еиҳа ихьшәоу аамҭақәа рзы ицәырҵыз амифқәа рнырра мап узацәкӡом, ҷыдала урҭ амифқәа адәахьтәи рформа (ҳара ҳҟынӡа иааӡаз), урҭ ҭоурыхла рышьақәыргылара шыуадаҩугьы, имариаӡам урҭ рдинтә хәҭаа цқьа алкаарагьы. Арҭ акны еидукылар иубоит иакыу ариитә елементқәа шрымоу, аха даара иуадаҩуп аелынтә ҷыдала алкаара, ишыуадаҩуеиԥш аелынтә культура цқьа алаламҭагьы аилыргара. Убас даараӡа иуадаҩуп аеллынтә мифқәа рҵакы хада аилкаарагьы. Аԥсабара ацәырҵрақәа рроль хада нарыгӡоит, иҟалап аԥсабара ҭоурыхтә моментқәа разхаҵара аҭахызар аҭоурыхтә-етикатә моментқәа реиԥш (избанзар анцәақәа даҽакала инхаӡомызт, ауаа иреиӷьны, урҭ ауаа шынхоз еиԥш инхон). Аеллынтә дунеи аҭыԥантәии акультуратәи ҳәа хәҭа-хәҭала ршара анырра амамкәа изнымхаӡеит; жәаҳәарада мрагыларатәи аелементқәа аеллынцәа рмифологиаҿы ишыҟоу умбарц залшом. Иуадаҩцәан, ихьанҭацәан ҭоурыхла ишыҟлаз аҳәара, зеиԥшла акәзаргьы, арҭ аҷыдарақза еиналаашьас ироуыз. Даара акраҵанакуеит аелынцәа рдинхаҵараҿы анцәахә дуӡӡақәа анцәахә хәыҷқәа, ажәлар идырҿиаз ахаҿсахьақәа ишырзыҟоу. Ижәҩантәу анцәақәеи адгьылаҵантә нцәақәеи реизыҟазаашьақәа; здунеи зыԥсахыз ҳаҭырла рзыҟазаара амифқәа ирҷыда ҟазшьоуп, уи афырхацәа ркульт ианыԥшит; даара аинтерес ду аҵоуп аеллынцәа рдин амистикатә ҵакгьы. == Анцәақәеи, амифологиатә хаҿсахьақәеи, афырхацәақәеи рыхьӡынҵа. == Еиуеиԥшым антикатә авторцәа рҿы анцәақәа ргенеалогиа еиԥшӡам. === Анцәақәа раԥхьатәи рабиԥара === [[Афаил:Eros_stringing_his_bow,_Roman_copy_after_Greek_original_by_Lysippos,_2nd_century_AD,_Capitoline_Museums_(12516239325).jpg|мини|«Ерос» Аскульптор Лисипп авторс дызмоу аеллынтә оригинал амармалташь хҩылаа]] * Аханатә дыҟан Хаос * Хаос иҟынтә иит Ниукта (Никата/Никта /Аҵх, Алашьцара), Ереб (Скотос (Амамеиқәаа); Геа (Адгьыл), Тартар (Атымитыша),Уран (Ажәҩан) === Анцәақәа аҩбатәи рабиԥара === Ниукта ихшара: * Абыда: ** Апата (Амц), аверсиа; * Ереб иҟынтә: ** Ефир (Аҳауа); ** Гемера (Амш); ** Еициз аишьцәа Гипнос (Ацәа/ԥхыӡ) Танатос (Аԥсра; ** Ерос (Абзиабара); ** Кера (Арыцҳарақәа) ** Моиры (Алахьынҵа); ** Мом (Ахьӡыргара, Абзамыҟәра); ** Немезида (Агәырԥса/Ацынхәраура) даҽа гәаанагарақәак рыла, Кронос ма Океан рҟынтә); ** Ерида (Ацҭәа); *** Ата (Ацәгьоура), аб деилкааӡам, иҟалап Зевс иакәзаргьы; *** Апата (Амц), Ата лаҳәшьцәа, гәаанагарак ала; ** Еринии (Ашьоура); * Ефир иҟынтә: ** Тартар (Атымитыша), гәаанагарак ала; * Уран иҟынтә: ** Лисса (Аапкра, Ахеилаԥсара). Геиа лыхшара: * Ефир иҟынтә: ** Тартар, гәанагарак ала; * Ефир мамзаргьы Уран иҟынтә: ** Понт (аҩныҵҟатәи амшын); * Уран иҟынтә: ** Титанцәа, титанидцәеи; ** Гекатонхеирцәа; ** Агигантцәеи, ациклопқәеи; ** Форкии (амшынхьчацәа) гаанагарак ала; * Тарта иҟынтә: ** Тифон; ** Ехидна (амифологиа); * Понт иҟынтә: ** Кето (амшын мамыршәагақәа раҳ); ** Тавмант (амшынтә џьашьахәқәа); ** Форкии, гәаанагарак ала; ** Еврибиа (амшынтә амч) * Понт иԥацәеи Тефии ититанидцәеи (имаҭацәа): ** Форкии, гәаанагарак ала; ** Нереи (амшын ҭынч) гәаанагарак ала; * Понт иԥеиҳаб (имаҭа): ** Нереи, гәаанагарак ала. === [[Атитанцәа]] === * [[Гиперион]] * [[Ипет]] * [[Кеи]] * [[Криос]] * [[Кронос]] * [[Океан]] (адунеизегьтәи аокеан амифологиатә персонификациа). [[Афаил:Justice_by_Pierre_Subleyras.jpg|мини|Асахь. Фемида «Аиашаӡбара» Пьер Сиублеир иҭыхымҭа XVlll ашә.]] * Атитанидцәа: ** [[Мнемосина]] ** [[Реиа]] ** [[Теиа]] ** [[Тефида]] ** [[Феба]] ** [[Фемида]] * Аиҵбыратәи абиԥара: ** [[Прометеи]] ** [[Атлас (амифологиа)|Атлас]]) ** [[Гелиос]] (амра аперсонификациа) ** [[Лето]] ** [[Монетии]] ** [[Астерии]] ** [[Селена]] (амза аперсонификациа) ** [[Електра]] ** [[Еос]] (шьыжьшәаԥшь аперсонификациа) ** [[Епиметеи]] ** [[Ихтиониа]] ** [[Кратос]] === [[Олимпиаа]] === [[Афаил:Statue_of_Zeus_(Hermitage)_-_Статуя_Юпитера.jpg|мини|Иупитер истатуиа]] Атитан Кронос ихшареи Реиеи ититанидцәеи: * [[Зевс]] (аурым Иупитер. Ажәҩани Адыди Рынцәа, ажәытәӡатәи еллынтә Пантеон ахада. Атрибутқәа: алабрис, ауарба, амацәыс, адыд, аџь, аҽыуардынлас. * [[Гера]] – (арим. Иунона. Аҭацәареи, аҭаацәара алалареи, ахшараиура анцәахәы, Зевс иԥшәмаԥҳәыс. Атребутқәа: аш, абаа, адиадема (агәыргьын) агьежь, аҽыуардынлас, акәыкәу, ататашь. * [[Посеидон]] – (арим. Нептун. Амшын аҳ. Аиди Зевси рашьа гәыбжьанытә. Атрибутқәа: атрезубец (х-ҿык змоу аԥса, аԥырсал) амшынҳәа, аҽыуардынлас, иԥшәмаԥҳәыс – Амфитрида. * [[Аид]] – адгьылаҵатәи аҳреи аԥсцәеи рынцәахәы. Зевси Посеидони рашьеиҳаб, арим. Плутон, Гадес, Орк, Дит. / Атребутқәа: х-хык зхагыло ала Цербер (Кербер), аҷҟарапат (ҩҿык змоу), иҟалоит аӷыш), аҽыуардынлас. Иԥшәмаԥҳәыс – [[Персефона]] (Прозерпина). * [[Деметра]] – арим. Церера. Адгьылқәаарыхреи, адгьылчашәреи Рынцәа Атребутқәа: алабашьа аҵламахә еиԥшу. • [[Гестиа]] – арим. Веста. Ахәышҭаареи, амцеи, аус бзиақәеи, алахьынҵеи Рынцәахәы. Атребутқәа: афакел. Анцәахәы ӡӷаб. Кроноси Реиеи рыхшара рхылҵышьҭра (еиуеиԥшым атәылақәа рвариантқәа): * [[Аполлон]] – арим. Феб. Аиашеи алашареи Рынцәа, аҟазара анцәахәы, зҿаҳәатәы ҟало. Атребутқәа: адаԥ гәыргьын, ахыци ахәымпали, аҽыуардынлас, ахьтәы лира (аҩымаа). * [[Арес]] – арим. Марс. Игәымбылџьбароу, ииашам аибашьрақәа Рынцәа. Атребутқәа: акәылӡхылԥа, аҳәа, аԥырак, аҽыуардынлас. Афродита лыԥшәма, мамзаргьы лыбзиабаҩ. * [[Артемида]] – арим. Диана. Уаҩшьапы ахьымгылаз аԥсабареи ашәарыцареи Рынцәа. Анцәа – ҭыԥҳацқьа. Атребутқәа: ахҿаҭреи ахәымпалқәеи, ашьабысҭеи, аҽыуардынлас. Алаацәа – ашәарыцаҳәсақәеи агесперидацәеи. * [[Афина]] – аелын. Паллада; арим. Минерва. Аибашьра иашеи аҟәыӷареи Рынцәа, Афина ақалақьи анапҟазареи Анцәахәы. Атребутқәа: аты, амаҭ. Аибашьҩы еиԥш деилаҳәоуп. Лнапаҿы Медуза Горгона (Егида) лхы асахьа зну аԥыргеи аԥсеи. Аиааира Анцәа Ника лсахьа зныз астатуетка кны даарԥшуп. Зевс ихы аҟынтә диит. Анцәахәы дҭыԥҳацқьоуп. * [[Афродита]] – аелын. Киприда; арим. Венера. Агәахәареи аԥшӡареи Рынцәахәы. Фҩык акроносидцәа драҳәшьадууп. Атребутқәа: амаҟа, аҵәа, асаркьа. Аҳәыҳә, агәил, аҽыуардын лас. Лымҩанызацәа ахаритцәеи / аихышәашәареи. * [[Гермес]] – арим. Меркурии, амҩақәеи аныҟәацәеи Рынцәа, Зевс иаашьҭымҭа, анбан аԥхьашьеи, аԥхьаӡашьеи, ахәаахәҭшьеи раԥхьаӡа ауаа идзырҵаз, аҵарадырра Анцәахәы. Иара убас аӷьычцәагьы Нцәахәыс дрыԥхьаӡоит. Атрибутқәа: амҵәыжәҩа змоу асандалеимаақәа, иумбо акәылӡхылԥа амҵәыжәҩа хәыҷқәа змоу, апетаси акадуциеи (алабашьа ҩ-маҭык еилаԥаны асахьа змоу). * [[Гефест]] – арим. Вулкан. Ажьира Анцәа, анапҟазацәеи аџьауси Рынцәахәы. Дцыркьуп. Иԥшәмаԥҳәыс – Афродита. Атребутқәа: арыҭәа, ажьиратә аӷақәа, ауапцәа (ажьиҩы ихылԥа), аҽыуардынлас. * [[Дионис]] – аелын. Вакх; арим. Бахус мамзаргьы Бассар. Аӡахәааӡареи, аҩыҟаҵареи, агәырӷьареи Рынцәа. Атеатр Анцәахәы. Атребутқәа: агәыргьын аӡахәа иалхыу аҩы зҭоу аҿа, аҽыуардынлас. === Аӡаҳра Анцәа === [[Афаил:Hughes_Taraval_-_The_Triumph_of_Amphitrite,_1780.jpg|мини|Асахь. «Амфитрита лытриумф». Хагис Таравал иҭыхымҭа, 1780 ш.]] • Амфитрита – амшын Анцәа, Посеидон иԥшәма. • Тритон – Посеидони Амфитритеи рԥа, атритонқәа раб. Атребут: амыдаӷьцәа – атруба. • Ахалеи – аӡиасқәа рынцәахәы, ауаҩ Ихаҿсахьа змоу ацә деиԥшуп. Итәыҩақәа Геракыл ихиҵәеит, уи анаҩс уи амарымажара иацәхьахеит. • Лимнады – аӡиақәеи аӡмахқәеи рӡызланцәа. • Наиадацәа – аӡиасқәеи, аӡыхьқәеи рӡызланцәа. • Нереидацәа – амшын аӡызланцәа, Амфитрита лаҳәшьцәа. • Океанидацәа – Океан иԥҳацәа. • Аӡиасқәа Рынцәақәа – Океани Тефиды рыҷкәынцәа. • Тритоны – Посеидони Амфитритеи рылаацәа, Тритон иԥацәа, аҵауларақәа адырраҭаҩцәа. === Аҳауа аҳра Анцәахәқәа === ''Астатиа хада:'' Ажәытәӡатәи аеллын мифологиа аԥшақәа. • Аура – аҳауеи, аԥшаласи рперсонификациа • Бореи – аҩадатәи аԥшабааԥс ахаҿра • Зефир – мраҭашәаратәи аԥша бааԥс анцәақәа рдырра аҭара иахаҭароуп ҳәа ирыԥхьаӡон (аурымқәа рҿы аԥша лас, аԥша ҟәанда иахаҭараны иахәаԥшуан) • Нефела – аԥҭақәа Рынцәахәы • Нот – аладатәи аԥша • Евр – мрагыларатәи аԥша • Еол – аԥшақәа раҳ === Аԥсреи адгьылаҵатәии анцәахәқәа === А. Горельеф х-хаҿык змоу Геката лхаҿсахьа зну. Амармалташь. • Аид – аԥсцәеи адгьылаҵатәи аҳра Анцәа • Персефона – Аид иԥшәма, ашәҭқәеи ааԥыни аԥсцәа раҳреи Рынцәа, Деметра лыԥҳа • Минос – иԥсхьоу раҳра аӡбаҩ • Радамант – иԥсхьоу раҳра аӡбаҩ • Геката – алашьцареи, уахынлатәи алаԥшҵашәарақәеи, аџьнышреи, амамыршәагақәа зегьы Рынцәа • Мелиноиа – аԥсыгагақәа Рынцәахәы, Геката лаацәа иреиуоу, Аид имаҵуҩԥҳәыс. Зыԥсы ҭынчым адгьыл иқәхаз аԥсцәа дырхылаԥшуеит. Ес уаха аԥсцәа раҳра ааныжьны зыԥсы ҭоу лыршәоит. === Амузақәа === • Каллиопа – аепикатә поезиа амуза • Клио – ажәытәелы мифологиеи аҭоурыхи рмуза • Мельпомена – атрагедиа амуза • Полигимниа – агурӷьаратә гимнқәа рмуза • Терпсихора - акәашара амуза • Талиа – иласу апоезиеи акомедиеи рмуза • Ураниа – астрономиа амуза • Евтериа – амузыкеи алирикатә поезиеи рмуза • Ерато – абзиабаратә поезиа амуза === Ациклопцәа (Аблазаҵәқәа) === • Арг – «амацәыс» • Бронт – «адыд» • Стероп – «ацырцырра» •Полифем – Посеидон иԥа, Одиссеи дытәны дызмаз. Полифем аҵыхәтәан идырлашәыз дреиуан. === Гекатонхеирцәа === Урани Геиеи рыхшара: • Бриареи – амч • Гиес – амхурсҭа • Котт – аԥсеибакра === Агигантцәа (Ауаанырҳақәа) === [[Афаил:Athena_contra_Alkyoneus,_Nike.JPG|мини|Асахь. «Гигантомахиа» асцена аҟынтә»! Афина Алкионеиеи реидыслара. Берлин.]] • Агрии • Алкионеи • Гратион • Ипполит • Клитии • Мимант • Паллант • Полибот • Порфирион • Тоон • Еврит • Енкелад • Ефиальт === Олимпиаа мамзаргьы анцәахәқәа ирыхшаз егьырҭ Анцәақәа === [[Афаил:Guerin_Morpheus&Iris1811.jpg|мини|Асахь. П. Герен. «Иридеи Морфеии» 1811 ш.]] • Ника (Викториа – аиааиреи аманшәалареи аспорттә еиндаҭлареи Рынцәахәы • Гименеи / Гимерос – аҭаацәа алалара Анцәа, Гера лперсонификациа • Ирида – ацәаҟәа Анцәа, Анцәа рдырраҭаҩ, Гермес Иперсонификациа. • Фобос – ашәара Анцәахәы, Арес пԥа • Деимос – аҿаасҭара Анцәахәы, Фобос ицииз иашьа. • Асклепии – ахәышәтәра Анцәа • Морфеи – аԥхыӡқәеи хырԥашьа змами, зда ԥсыхәа ыҟам Рынцәахәы • Алоеи – ирҭәаҭәаз арыц ажәытәтәи Анцәахәы • Пан – абнақәа Рынцәа, ахьчацәеи, ашәарыцаҩцәеи раҳ. Дионис имҩанызаҩ, Артемида лпресонификациа • Геба / Иувента – ақәыԥшра Анцәа, Гера лыԥҳа === Иахаҿыркым Анцәахәқәа === Иахаҿыркым Анцәахәқәа – «арацәра» анцәахәқәа. М. Гаспаров игәаанагарала. • Асатирцәа – бжауаа – бжаџьмақәа, абна аҳцәа • Анимфацәа – аԥсабара анцәахәқәа === Амамыршәагақәа === [[Афаил:Wenceslas_Hollar_-_The_basilisk_and_the_weasel.jpg|мини|Асахь. «Ашамцыӷи Василиски» В. Холлар, 1607 – 1677]] [[Афаил:Typhon_Staatliche_Antikensammlungen_596.jpg|мини|Асахь. Тифон, агидриа иану аԥшынреиқәаҵәа, инықә. 540 – 530 ҳҳ.ҟ.]] [[Афаил:Herakles_Stymphalian_BM_B163.jpg|мини|Асахь. 540 ҳ.ҟ. инарз. Геракл астимфалтәи аԥсаа дреихсуеит, амфара иану аԥшынреиқәаҵәа, инықәырԥш.]] * Амфисбена * Василиск * Гаприи * Агрифонқәа * Агәылшьапқәа * Атәыҩазаҵәқәа * Аехидна * Акентаврқәа * Ламиа * Ларнентәи агидра * Мантикора * Амедуза * Аминотавр * Немеитәи алым * Орф * Пегас * Пифон * Асатирқәа * Асиренқәа * Стигиитәи алақәа * Стимфалтәи аԥсаа * Сфинкс * Сцилла / Скилла * Тифон * Афениксқәа * Харибда * Ахимера * Ацербер (Кербер) * Емпус иԥсыгага === Афырхацәа (бжанцәақәа, алаԥшхырԥаҩцәа) === Анцәа ихылҵыз аԥсра зқәуи аԥсра зқәу аҳәсақәеи, еиҳа имаҷны аҳәса анцәахәқәеи аԥсра зқәу ахацәеи. Урҭ ишаабац еиԥш амч ҷыда рылоуп, урҭ рнашанамчи рбаҩхатәреи рымчала зҿаҳәатәы ҟалоу иреиуоуп. [[Афаил:NAMA_Epinetron_Bellérophon.jpg|мини|Асахь. Беллерофонт Пегас дақәтәаны химера данылиааиуа, аԥшынра ҟаԥшь аепинетрон иану 425 – 420 ҳ.ҟ.]] * Ахилл * Геракл * Одиссеи * Персеи * Тесеи * Иасон * Гектор * Беллерофонт * Орфеи * Пелол * Форонеи * Енеи * Кратос * Орион ==Азхьарԥшқәа== {{Commons category|Greek mythology}} * ''[https://www.bbc.co.uk/programmes/b0093z1k Greek Myths]''. [[In Our Time]] — [[BBC]]. * [https://web.archive.org/web/20070915040106/http://www.library.theoi.com/ Аклассикатә мифологиа абиблиотека атекстқәа] — аклассикатә литература арҿиамҭақәа реиҭагақәа * [http://www.limc-france.fr/ LIMC-France] — Абырзен-римтәи амифологиеи уи аиконографиеи * Нилссон, Мартин П., [https://books.google.com/books?id=xQzlzYEUm2QC&dq=mycenaeans+chronology&pg=PA11 The Mycenaean Origin of Greek Mythology], [[Google books]] * [https://hellenism.net/greece/greek-mythology/ Greek mythology, the age of gods, myths and heroes], Hellenism.Net {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Абырзенцәа рмифологиа]] 2pnlmmjmi8e3rkqfiwasszn5tgztqzk 0 38614 173855 153143 2026-09-11T09:48:27Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: нет пробела после , ×4; ақьырсаиантә→ақьырсиантә 173855 wikitext text/x-wiki '''''Аиҭарҿиара''''', мамзаргьы '''''Ренессанс''''' ({{lang-fr|Renaissance}}, {{lang-it|Rinascimento}}, {{lang-la|renasci}} аҟнытә – иҿыцны аира, аиҭаҿиара<ref>Online Etymology Dictionary. Дата обращения: 26 февраля 2011. Архивировано 29 июня 2009 года.</ref>) – иҿыцу европатәи акультура ауасхыр азышьҭазҵаз (иара убасгьы Заатәи Аҿыц аамҭа), [[Европа аҭоурых]] азы [[Абжьаратәи ашәышықәсқәа|Абжьаратәи ашәышықәсқәеи]] Аҿыц аамҭеи рыбжьара еиҭасымҭа аамҭаны иҟалаз акультуратә-ҭоурых Аамҭа Дуқәа ируакуп<ref>Аполлон. Изобразительное и декоративное искусство. Архитектура. Терминологический словарь. — М.: НИИ теории и истории изобразительных искусств РАХ—Эллис Лак, 1997. — С. 101</ref>. [[Италиатәи Аиҭарҿиара |Италиа Аиҭарҿиара]] алагамҭа ҳәа ирыԥхьаӡоит – проторенессанс, мамзаргьы треченто (1300-тәи ашықәсқәа рзтәи акультура). Италиатәи Аиҭарҿиара акультура ашәҭыкакаҷра XV—XVI-тәи ашәышықәсқәа рзы иҟан ҳәа азырыԥхьаӡоит. Уи аамҭа аҩныҵҟала ҷыдала иалыркаауеит Иҳараку Аиҭарҿиара (1490-тәи ашықәсқәа инадыркны XVI-тәи ашәышықәса актәи аԥшьбарак аҟынӡа). [[Агәҭантәи Европа|Агәҭантәии]] [[Аҩадатәи Европа|Аҩадатәии Европа]] ирыҵаркуа аҳәынҭқаррақәа рҿы Аиҭарҿиара аамҭа еиҳа ихьшәаны иҟалеит, насгьы иаиуит ахатәы ҷыда ҟазшьақәа. Ус еиԥш иҟоу иреиуоуп Аҩадатәи Аиҭарҿиареи [[Франциатәи Аиҭарҿиара |Франциатәи Ренессанси]]. [[Афаил:"The_School_of_Athens"_by_Raffaello_Sanzio_da_Urbino.jpg|мини|335x335пкс|Еицырдыруа Рафаель (1509 – 1510) ифреска – «Афинтәи ашкол»]] == Атермин ахылҵшьҭра == [[Аиталиа бызшәа|Италиатәи]] ажәа «rinàscita» уԥылоит Лоренцо Гиберти «Ихҳәаақәа» рҿы (I Commentari, 1452—1455), уи аамҭак ицаныз асахьаҭыхҩцәа ирызкыз ашәҟәаҟны. Уантәи ари ажәа ихы иаирхәоит Џьорџьо Вазари еиқәиршәаз, «Еицырдыруа аҿыханҵаҩцәеи, арыԥшьшьаҩцәеи, аргылаҩцәеи рнысымҩа» захьӡыз ашәҟәаҿы (1550). Вазари ари ажәала иаликаауеит иара иаамҭа аԥхьа, «абжьаратәи ашәышықәсқәеи аварварцәеи раамҭазы акыршықәса икаҳаны иҟаз, XVI-тәи ашәышықәса алагамҭа иаҵанакуаз арҿиаҩцәа русура. Уи ишәҟәы аҿы ишиҩуаз ала, «ауаа рыхшыҩ шәаҳаны измаз анаҟә», «иҟалап, анцәа игәаҳәарала, мамзаргьы аеҵәақәа ргәаԥхарала» иаалырҟьаны ишхыҵыз, асахьаҭыхҩцәагьы, иаразнакала ишырбаз «абзиахә иашаҵәҟьа». Уи ишҳәаақәиҵоз ала, «аиҭарҿиара иаанаго – ауаҩи аԥсабареи реизыҟазаашьа иаҵоу агармониа ссир азыхынҳәроуп». Убри азыҳәан «аԥсабара – ҿырԥшыгоуп, ажәытәуаа – школуп». Аиҭарҿиара аԥхьа иҟаз аамҭақәа агуманистцәа «ашәышықәса еиқәаҵәақәа» ҳәа ирышьҭан<ref>Гарэн Э. Проблемы итальянского Возрождения. — М.: Прогресс, 1986. — С. 35—36</ref>. 1855 шықәсазы афранцыз ҭоурыхҭҵааҩы Жиуль Мишле «Франциа аҭоурых» ашәҟәы абжьбатәи атом ахаҿы италиатәи атермин акалька ахихит<ref>Февр Л. Как Жюль Мишле открыл Возрождение (1950) //Бои за историю. Серия: Памятники исторической мысли. — М.: Наука, 1991. — С. 377—387. — <nowiki>ISBN 5-02-009042-5</nowiki></ref>. 1860 шықәсазы икьыԥхьын «Италиатәи акультура Аиҭарҿиара аамҭазы» (Die Kultur der Renaissance in Italien) зыхьӡыз швеицартәи аҭоурыхҭҵааҩы Иакоб Буркхардт иусумҭа. Уи нахыс ажәақәа «аиҭарҿиареи» «ренессанси» еицеизеиԥшны ирыдыркылеит, акультура аҭоурых аҿы аиҭасратә аамҭа аазырԥшуа ажәа - синонимқәаны. Урысбызшәалатәи атрадициаҿы еицеизеиԥшны ишрыдрымкылазгьы, азеиԥштә хархәараҿы, насгьы италиатәи акультура ианалацәажәо, еиҳа аԥыжәара амоуп ажәа «Возрождение – Аиҭарҿиара), франциатәи акультура аганахьала, лассы-лассы рхы иадырхәоит ажәа «ренессанс». == Аиҭараҿиаратә культура аидеиатә шьаҭақәа == Аиҭарҿиаратә аамҭа аҷыдарақәа – акультура идинтәым (иныхатәым) аҟазшьеи, уи агәыҳалалреи (агуманизмра), антропохадареи, антикатә аамҭа ашҟа азҿлымҳара ҷыдеи. Уи аамҭазы аекономикатә факторқәа: ахәҳахәҭреи атауартә-ԥаратә еизыҟазаашьақәеи, ааглыхра аизырҳареи уҳәа егьырҭгьы рҵакы еиҳа имаҷхоит. Адоуҳатә культураҿы иҟалаз аиҭасра, зегь раԥхьаӡагьы, изылҵшәаз ауаҩы идинхаҵаратә дунеихәаԥшышьа ԥсабаратәла аеволиуциеи уи иааикәыршаны иҟоу адунеи азы идыррақәа рыҭбаахареи ракәын. Аҟазара аганахьала акәзар, абжьаратәи ашәышықәса иаҵанакуаз арҿиаҩцәагьы ҩашьарада ибзианы ирдыруан антикатә арҿиаҩцәа рҟазара, уимоу рырҿиамҭақәа рҿгьы акырџьара рхы иадырхәон<ref>Панофский Э. Ренессанс и «ренессансы» в искусстве Запада. — М.: Искусство, 1998. — С. 51</ref>, аха Вазари ишышьақәирыӷәӷәоз ала, акыр еицакны, ирхәанчаны акәын рхы ишадырхәоз. Уи игәаанагарала, «Италиа XV-тәи ашәышықәса анҵәамҭази – XVI-тәи алагамҭази рзы ауп ианыҟалаз аформеи аҵак ҿыци ииашаны реилагӡара – антикатә аамҭазы иаԥҵаз аформа ссири ақьырсиантә гәыҳалалра аидеиа ҿыцқәеи реилаӡҩара аналыршахаз»<ref>Власов В. Г. Возрождение // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. II, 2004. — С. 471—472</ref>. == Азеиԥштә  ҟазшьардырга == Акультуратә парадигма (аҿырԥштәы, ахсаала) ҿыц ацәырҵра - Европа ауаажәларратә еизыҟазаашьақәа рҿы иҟалаз шьаҭанкылатәи аԥсахрақәа ракәын изыдҳәалаз. Аиҭарҿиара ашьақәгылараҿы иҷыдоу аҵакы аман Византиатәи аҳәынҭқарра аилаҳареи, иара убас абжьаратәи ашәышықәсқәа рзы Европа зынӡа зыӡбахә рмаҳацыз, аха Византиа ахаангьы ирхамышҭуаз антикатә хыҵхырҭақәа рыла ибеиаз абиблиотекақәеи, аҟазаратә рҿиамҭақәеи рыманы Европаҟа ибналаз, антикатә культура ныҟәызгоз византиааи. Убас, византиатәи алектор иқәгылара инаҭаз анырра иабзоураны, Козимо Медичи Флоренциа иааиртит Платон иакадемиа. Ақалақьқәа-ареспубликақәа реизҳара иҳәаақәнаҵеит афеодалтә еизыҟазаашьақәа ирылахәымыз - аҟазацәа, анаплакцәа, абанкирцәа уҳәа рышьҭрақәа рнырра аизҳара. Урҭ зегьы рзы итәымын, еиҳаракгьы адинхаҵаратә культура аҟнытә иаауаз, абжьарашәышықәсатәи аскетреи ахыларҟәратә ҟазшьеи. Уи аҭагылазаашьа ауаҩы ихаҭареи, ихақәиҭреи, иактивреи, ирҿиаратә усуреи иреиҳаӡоу мазараны, иара убасгьы ауаажәларратә институтқәа рыхәшьара иашәага-загақәаны изыԥхьаӡоз агуманизмра ашҟа инанагеит. Ақалақьқәа рҿы ицәырҵуа иалагеит идинхаҵаратәым, аҭҵаарадырреи аҟазареи рцентрқәа. Урҭ русура аныхабаа ахылаԥшра анаҭаӡомызт. Иҿыцу адунеихәаԥшышьа, зегь раԥхьаӡагьы, иазхьаԥшит антикатә аамҭа, уи аҿы иубон аамҭа ҿыц иашьашәалаз агәыҳалалратә еизыҟазаашьақәа рҿырԥштәқәа. XV-тәи ашәышықәса азыбжазы иаԥшьгаз ашәҟәыкьыԥхьра аҵак ду аман Европа зегьы антикатә ҭынхеи адунеихәаԥшышьа ҿыцқәеи раларҵәаразы. Аиҭарҿиара раԥхьа ицәырҵит Италиа, уаҟа уи аҟазшьақәа убартә еиԥш иҟан XIII-тәии XIV-тәии ашәышықәсқәа рзгьы Тони Парамони иҭаацәара, Пизано, Џьотто, Орканиа уҳәа егьырҭгьы русураҿы), аха иӷәӷәацаӡа ишьақәгылеит 1420-тәи ашықәсқәа инадыркны. Франциеи, Германиеи, иара убас егьырҭ атәылақәа рҿи уи акыр ихьшәаны ихацыркын.  XV-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы уи ашәҭыкакаҷратә ҩаӡара аҟынӡа инеит.  XVI-тәи ашәышықәсазы ахы цәырнаго иалагеит Аиҭарҿиара аидеиақәа ркризистә аамҭа, уи ауп изыдҳәалоу аманиеризмреи абароккои рхырхарҭақәа рцәырҵра. == Аиҭарҿиара аамҭа аҟәшақәа == Аиҭарҿиара аамҭа 4-ҟәшакны ишоуп: # Проторенессанс (XII-тәи ашә. 2-тәи азыбжеи — XIV-тәи ашә.); # Заатәи Аиҭарҿиара (XV-тәи ашә. алагамҭеи — XV ашә. анҵәамҭеи); # Иҳараку Аиҭарҿиара (XV-тәи ашә. анҵәамҭеи — 1500 -тәи—1510-тәи ашықәсқәа); # Ихьшәоу Аиҭарҿиара (XVI ашә. агәҭа — 1590-тәи ашықәсқәа). === Проторенессанс === Проторенессанс абжьаратәи ашәышықәсақәа иааигәаӡаны ирыдҳәалоуп, хаҭала уи анцәырҵызгьы Ихьшәоу абжьаратәи ашәышықәсқәа раан ауп, византиатәқәеи, аромантәқәеи аготикатәии атрадициақәа ирыцны. Ари аамҭа - Аиҭарҿиара ашьаҭакра акәны иҟалеит. Уи ҩ-ҟәшакны иршоит: Џьото ди Бондоне дыԥсаанӡеи уи ашьҭахьи (1337 шықәса).  Аԥхьатәи аҟәша иаҵанакуа аамҭазы имҩаԥысуеит акрызҵазкуа аартрақәа, инхоит, аусгьы руеит абаҩхатәра ду злоу аҟазацәа. Аҩбатәи ахҵәаха Италиа зегь зымҽханакыз амырза ҿкычымазара ауп изыдҳәалоу.  XIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы Флоренциа имҩаԥысуеит аныхабаа Хада - Санта Мариа дель Фиоре аргылара. Уи авторс даман Арнольфо ди Камбио, анаҩс аргыларатә усурақәа ирыциҵеит Флорентиатәи аныхабаа асаркьалсырҭа апроект ҟазҵаз Џьотто. [[Афаил:Gozzoli_magi.jpg|мини|Беноццо Гоццоли аԥшыҩцәа рымҵахырхәара ааирԥшит Медичи раҳҭынрауаа рныҳәатә процессиак аҳасабала. 1459 шықәса инарзынаԥшуа.]] Проторенессанстәи аҟазара, зегь раԥхьаӡа, иааԥшит аскульптура аҿы (Никколои Џьованни Пизано, Арнольфо ди Камбио, Андреа Пизано). Аҿыханҵа цәырган асахьаркыратә школқәа ҩба рыла: Флоренциа (Чимабуе, Џьотто), Сиена (Дуччо, Симоне Мартини). Аҿыханҵаҿы ихадоу фигураны дҟалеит Џьотто. Аиҭарҿиара аамҭа иаҵанакуаз асахьаҭыхҩцәа уи дрыԥхьаӡон аҿыханҵаҿы ареформақәа ҟазҵаз аӡә иакәны. Џьотто иоуп иазгәазҭаз уи аизҳаратә мҩа ахырхарҭа: адинхаҵаратә формақәа идинхаҵарам ҵакыла рҭырҭәаара, иҟьаҟьартәны иӡбоу асахьақәа рҟнытә есааира зымҽхак дуу, иара убасгьы еилыккоу (ирелиефтәу) рышҟа аиасра, ареалтәра аизырҳара. Аҿыханҵаҿы иалаигалеит афигурақәа рпластикатә мҽхакы, иааирԥшит аҿыханҵаҿы аинтериер. === Заатәи Аиҭарҿиара === Италиа «Заатәи аиҭарҿиара» ҳәа изышьҭоу аамҭа иаҵанакуеит 1420 шықәса инаркны 1500 шықәса рҟынӡа. Абарҭ ԥшьынҩажәа шықәса рыҩныҵҟала аҟазараҿы инагӡаны ирыцәхьамҵит ааигәа ииасыз (Абжьаратәи ашәышықәсқәа) иртәу ажәытәжәабжьқәа, аха иԥнашәоит аклассикатә жәытәра аҟнытә иаагоу хәҭақәак урҭ рылаԥсара. Аҵыхәтәаноуп, насгьы хәыҷы-хәыҷла, еиҳа-еиҳа ӷәаӷәала зҽызыԥсахуаз аԥсҭазааратә ҭагылазаашьеи акультуреи рнырра иабзоураны, асахьаҭыхҩцәа рырҿиамҭақәа рҿы абжьарашәышықәсатә шьаҭақәа зынӡаск инкажьны, азеиԥштә концепциаҿы еиԥш, уи ахәҭаҷқәа рҿгьы, имшәакәа рхы иадырхәоит антикатә ҟазара аҿырԥштәқәа. Италиатәи аҟазара хьаҳәхьачара ҟамҵакәа, аклассикатә жәытәра аҿыԥшрала аизҳара мҩа ианықәыз аамҭазы, егьырҭ атәылақәа рҿы уи акыраамҭа аготикатә астиль атрадициақәа ирықәныҟәон. Альпқәа рҩадахьы, иара убас Испаниа Аиҭарҿиара анышьақәгылаз XV-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы ауп, уи заатәи аамҭа акәзар, XV1 ашәышықәса азыбжа аҟынӡа инаӡон. === Аиҭарҿиара ҳаракы === Аиҭарҿиара ахԥатәи аҟәша – уи астиль зегь реиҳа ианеизҳаз аамҭа – «Иҳараку Аиҭарҿиара» ҳәа иашьҭоуп. Италиа уи аамҭала инықәырԥшшәа иаҵанакуеит 1500 шықәса инаркны 1527 шықәса рҟынӡа. Уи аамҭазы Иули II-тәи апаптә аҳ итәарҭа ахьааникылаз иабзоураны, италиатәи аҟазара анырра хадаратә ҭыԥ Флоренциантәи Римҟа ииасуеит. Иули II-тәи – ахӡыргара бзиа избоз, игәымшәаз, акреиҿызцаауаз ауаҩы – иаҳҭынра иадиԥхьалеит Италиа иреиӷьыз асахьаҭыхҩцәа. Урҭ инарыгӡон акрызҵазкуаз еиуеиԥшым арҿиаратә усурақәа рацәаны. Иули 2-тәи ихымҩаԥгашьала егьырҭгьы идирбон асахьаркыратә рҿиара агәбылра аганахьала аҿырԥшы бзиа. Иара иаамҭазы, иара убас уи имыздаз раамҭазы Рим – Перикл иаамҭазтәи Афина угәаланаршәон: ақалақь аҿы идыргылоит амонуманталтә хыбрақәа рацәаны, иаԥырҵоит аскульптуратә рҿиамҭа ссирқәа, иҭырхуеит иахьа уажәраанӡагьы аҿыханҵаҿы ибырлашуп ҳәа ирыԥхьаӡо аҭыӡсахьақәеи асахьақәеи; иара уи аамҭазы аҟазара ахкқәа рыхԥагьы ихеибарҭәаауа аизҳара мҩа ианын, аки-аки еицхыраауа, анырра рибаҭо. Уи аамҭазы антикатә ҟазара инарҭбааны, шьаҭанкыла иҭырҵаауеит, еиҳа игәцаракны, инеиԥынкыланы аиҭарҿиара нап адыркуеит; заатәи аамҭақәа рзы хадаратәла рҽыззыршәоз аччахәмарратә ԥшӡара ацынхәрас ихадоу аҭыԥ ааныркылоит аҭышәынтәалареи ахы ҳаҭыр ақәҵареи; абжьаратәи ашәышықәсақәа ргәаларшәарақәагьы зынӡаск иӡуеит, аҟазара арҿиамҭақәа зегьы лабҿаба уаҩы ибартә еиԥш, аклассикатә шьҭа рнылоит. Аха иара уи аамҭазгьы ажәытәра аҿыԥшра иахәаҽӡом асахьаҭыхҩцәа рхьыԥшымра, урҭ антикатә бырзен-римтә ҟазара аҟынтәи амотивқәеи асиужетқәеи рхы иақәиҭны, ишырҭаху рхы иадырхәоит, иртәыртәуеит, ирхатәны иҟаҵаны иаԥырҵоит иҿыцу аиҭарҿиаратә ҟазара. Ренессанс аҩаӡаратә ҳаракыра иадҳәалоуп хҩык италиатәи аҟазацәа рырҿиара. Уи – Леонардо да Винчи (1452 -1519), Микельанџьело Буонаротти (1475- 1564), иара убас  Рафаель Санти (1483 – 1520) роуп. === Ихьшәоу Аиҭарҿиара === Италиа Ихьшәоу Аиҭарҿиара аамҭа иаҵанакуеит 1530 шықәса инаркны 1590-1620-тәи ашықәсқәа рҟынӡа. Уи аамҭазы аҟазареи акультуреи цәырҵшьала акыр еиуеиԥшымызт. Британиатәи аенциклопедиа ишышьақәнарыӷәӷәо ала<ref>Renaissance | Definition, Meaning, History, Artists, Art, & Facts | Britannica. Дата обращения: 29 января 2011. Архивировано 22 сентября 2011 года.</ref>, «Аиҭарҿиара, иакыу ҭоурыхтә аамҭак аҳасабала, ихыркәшахеит Рим анеилаҳа, 1527 шықәсазы». Аладатәи Европаҿы аиааира агеит Аконтрреформациа. Уи иаанагоз, аиҭарҿиара идеологиас иамаз зегьы - ауаҩытәыҩса ицәеижь азышәаҳәара инаркны, антикатә идеалқәа рыԥсҭаҵареи уҳәа рҟынӡа - иарбан хақәиҭратә хәыцшьазаалак шәарҭас иҟаҵаны акәын. Адунеихәаԥшышьатә еиҿагыларақәеи акризис еицеизеиԥшу анырреи Флоренциа кылнагеит аманиеризм ҳәа изышьҭоу - «инервтәу», «ихыҭхәыцаау ашәҭқәеи еилаԥыҵәҵәоу ацәаҳәақәеи» рҟазара ашҟа. Корреџьо аус ахьиуаз Парма аманиеризм анцәырҵыз, 1534 шықәсазы, асахьаҭыхҩы иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь ауп. Венециа асахьаркыратә традициақәа реизҳара иаман ахатәы ҿиашьатә логика; 1570-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа аҟынӡа уаҟа аус руан, зырҿиара Флоренциеи Рими рҟазараҿы аҭыԥ змаз акризистә цәырҵрақәа џьара акала еиԥшымыз, Тициани Палладиои. == Аиҭраҿиаратә аамҭа иатәу ауаҩы == Еразм инаиркны Монтень иҟынӡа Аиҭарҿиара афилософцәа зегьы ахшыҩи уи арҿиаратә мчи ирымҵахырхәон. Ахшыҩ – ауаҩы адунеи аҿы иҟоу зегьы дрылызкаауа, анцәа диеиԥшызтәуа, хәы змам ԥсабаратә ҳамҭоуп. Агуманист изы аҟәыӷара – ауаа зқәиҭу, иреиҳаӡоу бзазароуп. Убри азы урҭ акрызҵазкуа хақәкы хаданы ирыԥхьаӡон антикатә аклассикатә литература аларҵәара. Урҭ агәра ргон аҟәыӷареи адырреи ауаҩы инагӡаны анасыԥ ширҭо ала. Уи ауп ауаҩы иаамысҭашәара иашаҵәҟьангьы ҵакыс иамоу. Антикатә литература аҵара абзоурала ауаҩытәыҩса иԥсабара аиӷьтәра – аиҭарҿиаратә гуманизм аҿы ихадоу хықәкыс иҟан. == Аҭҵаарадырра == Адунеи ахаҭеи уи аҿы ауаҩы иҭыԥи рзы ауаа ирымаз агәаанагарақәа акыр иаԥсахит XV— XVI-тәи ашәышықәсақәа рзы имҩаԥысуаз аҭҵаарадыррақәа реизҳазыӷьара. Агеографиатә аартра дуқәа, Николаи Коперник идунеитә гелиоцентртә система иаԥсахит ауаа Адгьыл ашәагаазы, Адунеи аҿы уи ҭыԥс иамоуи рзы ргәаанагарақәа. Антикатә аамҭа ашьҭахь раԥхьаӡа акәны ауаҩы иеиҿартәышьеи уи иҩныҵҟа имҩаԥысуаз апроцессқәеи рыҭҵааразы аҽазышәарақәа ахьыҟаҵаз Парацельси Везалии русумҭақәа аҭҵаарадырратә медицинеи анатомиеи ауасхыр азышьҭарҵеит. Аԥсахра дуқәа мҩаԥысит ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа рҿгьы. Жан Боденти Никколо Макьиавеллии русумҭақәа рҿы раԥхьаӡа акәны аҭоурыхтәи аполитикатә процессқәеи еиуеиԥшым ауаа ргәыԥқәеи урҭ ринтересқәеи реицҟаҵара, реицхыраара иалҵшәоу акакәны иахәаԥшуа иалагеит. Иара убасҟан нап адыркит «иидеалтәу» ауаажәларратә шьақәгылашьа аус адуларазы аҽазышәарақәа: Томас Мор «Аутопиа», Томмазо Компанелла «Амра ақалақь». Антикатә аамҭа ашҟа иҟаз азҿлымҳара иабзоураны, ишьақәыргылан, цқьа игәаҭан, насгьы икьыԥхьын ирацәаны антикатә текстқәа. Анс акәу арс акәу, агуманистцәа шамахамзар зегьы аклассикатә латыни ажәытәбырзен бызшәеи рҵара иаҿын. Иааизакны, аҭҵаарадыррақәа рырҿиаразы иманшәалам аидеиатә фон аԥнаҵон ҳазлацәажәо аамҭазы аԥыжәара змаз Аиҭарҿиара апантеисттә мистика. Аҭҵаарадырратә знеишьа инагӡаны ашьақәгылареи уи ашьҭахь XVII-тәи ашәышықәсазы иҟаз Аҭҵаарадырратә револиуциеи зыдҳәалоу Аиҭарҿиара аоппозициас иаиуз - Ареформациатә ҵысра ауп<ref>Лекция 7. Научное знание в эпоху Возрождения. Часть 1. Дата обращения: 24 декабря 2009. Архивировано 22 января 2010 года.</ref>. == Афилософиа == 1459 шықәсазы Флоренциа аиҭарҿиара аиуеит Кареџьи Платон иакадемиа. Аиҭарҿиара аамҭа иаҵанакуа афилософцәа: * Николаи Кузанскии * Леонардо Бруни * Марсилио Фичино * Галилео Галилеи * Николаи Коперник * Џьордано Бруно * Џьованни Пико делла Мирандола * Лоренцо Валла * Џьаноццо Манетти * Пиетро Помпонацци * Жан Боден * Мишель Монтень * Томас Мор * Еразм Роттердамски * Мартин Лиутер * Томмазо Кампанелла * Никколо Макьиавелли == Алитература аамҭа == Аиҭарҿиара аамҭазы алитератураҿы шьаҭаркҩыс дыԥхьаӡоуп «Акомедиа» зыхьӡыз ирҿиамҭа аҿы уи аамҭа иатәыз ауаа рхы-рҵыхәа ииашаҵәҟьаны иаазырԥшыз италиатәи апоет Данте Алигьиери (1265 – 1321). Анаҩсан уи «Анцәатә комедиа» ҳәа хьӡыс иарҭеит. Иара уи алагьы ашьҭахь иааиуаз абиԥара иаадырԥшит Данте ирҿиамҭа ду гәахәарала разыҟазаашьа. Аиҭарҿиара аамҭа иаҵанакуа алитератураҿы еиҳа инҭырҭәааны иааԥшит аамҭа иаҷыдаҟазшьаз агуманисттә идеалқәа, игармониатәу, зхы иақәиҭу, ирҿиаратәу ган рацәала аизҳара змоу ауаҩы ихаҭара азышәаҳәара. Франческо Петрарка (1304 -1374) ибзиабаратә сонетқәа иаадыртит ауаҩы иҩныҵҟатәи идунеи аҵаулара, уи иемоциатә ԥсҭазаара абеиара. XIV—XVI ашәышықәсқәа рзы италиатәи алитература ашәҭыкакаҷра аамҭа иҭагылан - Петрарка илирика, Џьованни Бокаччо (1313 – 1375) иновеллақәа, Никколо Макьиавелли (1469 – 1527) иполитикатә трактатқәа, Лудовико Ариостои (1474-1533), Торквато Тассои (1544 -1595) рпоемақәа, уи аклассикатә ҳәа ззырҳәоз егьырҭ ажәларқәа рлитетратурақәа (ажәытә бырзентәии ажәытә римтәии алитературақәа инаваргыланы) егьырҭ атәылақәа рҿы аҩаӡара ҳаракӡаны ишьҭырхит. Аиҭарҿиаратә литература ҩ-традициак ирхылҿиааит: ажәлар рпоезиеи «ашәҟәтәы» антикатә литературеи. Убри азы урҭ рырҿиамҭақәа рҿы ирационалтәу алагамҭа апоетикатә фантастика иалаӡҩоуп, акомедиатә жанр акәзар аларҵәара ду аиуит. Уи умбар залшомызт еиҳа зҵакы ҳаракыз уи аамҭа иаҵанакуаз алитературатә баҟақәа рҿы: Бокаччо «Декамерон, Сервантес «Дон Кихот», Франсуа Рабле «Гаргантиуеи Пантагриуели». Шамахамзар латын бызшәала иаԥҵаз абжьарашәықәсқәатә литература иаҷыданы, аиҭарҿиара аамҭа иадҳәалоуп амилаҭтә литературақәа рцәырҵра. Инарҭбааны аларҵәара роуит атеатри адрамеи. Ари аамҭазы зегь реиҳа еицырдыруаз драматургцәаны иҟан Уильиам Шеқспир (1564 – 1616, Англиа), иара убас Лопе де Вега (1562 – 1635, Испаниа). Апортугалтә литератураҿы аиҭарҿиаратә хырхарҭақәа раԥхьаӡатәи рхаҭарнакыс дыԥхьаӡоуп Жил Висенте, урҭ раларҵәаҩ дуӡӡаны дыҟан – Луиш де Камоенс, уи ирҿиамҭақәа рҿы аманиеризм аҷыдарақәа убартә ишыҟоугьы. == Асахьаҭыхратә ҟазара == Аиҭарҿиара аамҭа иаҵанакуа аҿыханҵазы иҷыда ҟазшьаны иҟан аԥсабареи, анатомиа азакәанқәеи, аԥсҭазааратә перспективеи, алашара анырреи уҳәа реиԥш иҟоу егьырҭ, иԥсабаратәу ацәырҵрақәа асахьаҭыхҩы профессионалтә блала дрызхьаԥшуа, урҭ хықәкы хадас имазаара. Аиҭарҿиара аамҭа иаҵанакуа асахьаҭыхҩцәа итрадициатәу адинхаҵаратә темақәа аус рыдулараҿы рхы иадырхәо иалагеит иҿыцу асахьаркыратә знеишьақәа: зымҽхак ҭбаау акомпозициақәа рықәыргылара, апеизаж ашьҭахьтәи аплан аҿы асиужет иахәҭакны ахархәара. Уи алшара ҟанаҵеит асахьақәа еиҳа иԥсҭазааратәны, илах-ҿыхны рыҟаҵара. Иара уи алагьы аиҭарҿиара аҟазацәа џьара акала иреиԥшмызт уаанӡа аныхаграфиатә традициа еихазҳауаз абжьарашәышықәсатәи аамҭақәа раан аус зуаз арҿиаҩцәа<ref>ВОЗРОЖДЕНИЕ. ''Медиаэнциклопедия ИЗО''. Дата обращения: 25 ноября 2017. Архивировано 1 декабря 2017 года.</ref>. == Архитектура == Ари аамҭазы зегь реиҳа иҟазшьарбага хаданы архитектураҿы иҟаз –антикатә, еиҳаракгьы римтәи аҟазара апринципқәеи аформақәеи рзыхынҳәра акәын. Уи ахырхарҭала иҷыдоу аҵакы зырҭоз иреиуан: аизышәара, аицеиҟарара, агеометриеи, иара убас еилоу ахәҭақәеи реишьҭагылашьа. Уи азы лабҿаба шаҳаҭра руеит еиқәханы иаанхаз римтәи архитектура аҿырԥштәқәа. Абжьаратәи ашәышықәсақәа ирыҵаркуаз, зеизышәарақәа ыруадаҩны иҟаҵаз ахыбрақәа рцынхәрас ицәырҵуа иалагеит згәашьақәеи, збаҟәқәеи, зхышәқәеи, зышәвазқәеи реишьҭагылашьа еиқәыршәаны, еиҿкааны иҟаҵаз аргыларақәа. Еицеиҟарамыз аҿыкәыршақәа рцынхәрас ицәырҵуеит еиҿкаау, зеишьҭагылашьа еизышәаны иҟаҵоу агәашьқәа, абаҟәқәа, ашәвазқәа, агьежьбжатақәа, ахыргьагьақәа, аҟәырӷ аизхагьежьбжақәа, аҭаҩақәа. Аиҭарҿиаратә архитектура аизҳара аус аҿы рлагала акраҵанакуеит хәҩык аҟазацәа: Флоренциа иҟоу Иԥшьоу Аԥсы иазку аныхабаа (архитектор Ф.Брунеллески) * '''Филиппо Брунеллески''' (1377—1446) — аиҭарҿиара аамҭазтәи архитектура ашьаҭаркҩы. Аус рыдиулеит аперспективатә теориеи аордертә системеи, аргыларатә ԥышәа иазирхынҳәит антикатә архитектура иатәу ахәҭақәа рацәаны, аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рыҩнуҵҟала раԥхьаӡа акәны иаԥиҵеит иахьа уажәраанӡагьы Флоренциа апонарамаҿы аԥыжәара змоу, аҟәырӷ (Флорентиитәи аныхабаа). * Леон Баттиста Альберти (1402—1472) — арҿиаратә архитектура атеоретик ду, уи иаку аконцепциа аԥызҵаз, Константин иаамҭа иаҵанакуа заатәи ақьырсиантә базиликақәа рмотивқәа иҿыцны дрызхәыцит, Руччелаи апалаццо аҿы иаԥиҵеит рустла аус зыдуланы, акаҭқәа рыла еиҩшоу абаҟә зҵагылоу, иҿыцу ақалақьтә резиденциеи уи ахаҿратә гани. * '''Донато Браманте''' (1444—1514) — Иҳараку Аиҭарҿиара аԥшьгаҩ, цқьа изызхәыцны, идеалла иазԥхьагәаҭоу аизышәарақәа змоу ацентртә композициақәа рызҟаза; кватроченто архитекторцәа рграфикатә ҽынкылара ацынхәрас араҟа иубоит атектоникатә логика, ахәҭақәа рпластикатәра, иаку еилыхха иҟоу агәҭакы (Темпьетто). * '''Микеланџьело Буонарроти''' (1475—1564) — Папа иаҳҭны қалақь аҿы мҽхакы ҭбаала ицоз аргыларатә усурақәа напхгара рызҭоз, Ихьшәоу Аиҭарҿиара архитектор Хада; уи иргыламҭақәа рҿы апластикатә лагамҭа аарԥшуп абарокко аҟазара ааираны ишыҟоу узырбоз, ихыш-хыҵәо амасса рацәеи, адинамика зҵоу аконтрастқәеи, атектоникатәра дуи рыла (Аԥшьа Пиотр иныхабаа, Лауренциана лмардуан). * '''Андреа Палладио''' (1508—1580) — Палладиатәра ҳәа изышьҭаз, аклассицизм раԥхьатәи афаза ауасхыр азышьҭазҵаз;  иконкреттәу аҭагылазаашьақәа азгәаҭаны, ҵыхәаԥҵәарада иԥсахуан еиуеиԥшым аордертә хәҭақәа реилаӡҩара; аԥсабараҿы, ма ақалақь акәша-мыкәша иҟоу анызаарҭа иацны, иашьашәаланы, ианааланы иҟоу, иаарту насгьы еихышәашәоу аордертә архитектура (Палладиатәи авиллақәа); аус иуан Венециатәи ареспубликаҿы. Италиа анҭыҵ, аҭыԥантәи абжьарашәышықәсатәи атрадициақәа ирыцлон италиатәи анырра. Уи аиҭарҿиартә стиль аҭыԥантәи аҟазшьақәа анаҭон. Ибериатәи аиҭарҿиаразы иҟазшьа ҷыдақәаны иҟоуп аготикатәи амавритантәи ҭынха аиқәырхара, иаҳҳәозар, иссаны, ирҳәны иҟаҵоу ажуртә ҭаԥҟақәа иреиԥшу (шәахә. платарескои мануелинои). Франциа Аиҭарҿиара аамҭа иааннажьит уамашәа иҩычоу, ихынаау аготикатә хыбқәа змоу луартәи ашатоқәа; франциатәи аиҭарҿиара еталонс ирыԥхьаӡоит Франциск 1-тәи Шамбортәи иханбаа. Елизавета лхаантәи Англиа архитектор Роберт Смитсон (en) иҟаиҵон аԥенџьыр дуқәа змоу ирационалтәу, ииашаны иҟаҵоу, лашарала иҭәыз ахазханқәа (Лонглит, Хардвик-холл). == Амузыкеи акәашарақәеи == Аиҭарҿиара (Ренессанс) аамҭазы апрофессионалтә музыка иацәыӡуеит адинхаҵаратә ҟазара цқьа аҟазшьақәа, уи иаиуеит жәлар рмузыка анырра, ианыԥшуеит иҿыцу агәыҳалалратә дунеихәаԥшышьа. XIV-тәи ашәышықәсазы Италиеи Франциеи «Ars nova» («Аҟазара ҿыц») ахаҭарнакцәа рырҿиараҿы аҩаӡара ҳаракы роуеит авокалтә, авокалтә-инструменталтә полифониа. Аполифиониатә школ ҿыцқәа рҿы – англиатәи (XV-тәи ашә.), нидерландтәи (XV—XVI ашә.),римтәи, венециатәи, афранцызтәи, анемецтәи, польшатәи, чехиатәи уҳәа егьырҭ рҿы (XVI ашә.) азы. Ицәырҵуеит еиуеиԥшым идинхаҵаратәым амузыкатә ҟазара ажанрқәа – фроттола, вилланелла – Италиа, вилиансико – Испаниа, абаллада – Англиа, Италиа ицәырҵыз (Лука Маренцио, Иакоб Аркадельт, Џьезуальдо да Веноза), аха зегьынџьара аларҵәара зауз амадригал, афранцыз бжьырацәалатәи ашәа (Клеман Жанекен, Клод Лежьион). Идинхаҵаратәым агәыҳалалратә ҽазышәарақәа алыубаауа иҟалоит акульттә музыкагьы – афранко-фламандтә ҟазацәа (Жоскьен Депре, Орландо ди Лассо), венециатәи ашкол иаҵанакуа акомпозиторцәа рҟазараҿы (Андреаи Џьованнеи Габриели). Аиҭарҿиара аамҭа иаҵанакуа акомпозиторцәа дуқәа шамахамзар зегьы раԥҵамҭақәа рҿы ориентациас ирымаз раамҭазтәи акәашаратә культура акәын. Аконтрреформациа аамҭазы абжьырацәара адинхаҵаратә культ аҟны аҟамзааразы азҵаара ықәыргылан, усҟан Џьованни Пиерлуиџьи Палестрина дызхаҭарнакыз римтәи ашкол заҵәык аҟны ауп акатоликатә ныхабаазы аполифониа – «ирыцқьаны», «еилыкка иҟаҵаны» иахьеиқәырхаз. Аха иара убри аамҭазы Палестрина иҟазара ианыԥшуан Аиҭарҿиара аамҭа иатәыз идинхаҵаратәым амузыка иамаз, акрызҵазкуаз иааирақәакгьы. Иаԥырҵо иалагеит аинструменталтә музыка ажанр ҿыцқәа, ицәырҵуеит аорӷани, алиутниеи, авиорџьинелиеи рарҳәара иазкны амилаҭтә школқәа. Италиа атәылаҿы ашәҭыкакаҷра аамҭа иҭагылоуп еилыккоу, акырӡа ибеиоу алшарақәа змоу ахыцтә инструментқәа рыҟаҵаратә ҟазара. Еиуеиԥшым аестетикатә хырхарҭақәа реиканра убоит ахыцтә инструментқәа ҩ-типк - ҭауади-аамсҭеи рыбжьара аларҵәара змаз авиолеи ажәлар ирзааигәаз, ирхылҵыз аскрипкеи  реиҿагылараҿы. Аиҭарҿиара аамҭа хыркәшахоит маҷ-маҷ агомофонтә стиль ашьақәырӷәӷәара иацхраауаз, иҿыцу амузыкатә жанрқәа рцәырҵрала – ахкы шәаҳәара, акантата, аораториеи аопереи. == Аҩадатәи  Аиҭарҿиара == 1450 шықәса рҟынӡа Италиатәи Аиҭарҿиара егьырҭ атәылақәа рҿы шамахамзар анырра амаӡамызт. 1500 шықәса нахыс ари астиль аларҵәара аиуит Европатәи атәылақәа зегьы рҿы, аха акырџьара атәылақәа рҿы барокко аамҭа аҟынӡагьы еиқәханы иҟан ихьшәоу аготикатә стиль анырра. Иара ажәа «Аиҭарҿиара» (итал.быз. rinascita) ахаҭа - аилкаара, аҿыцԥшьгара азхәыцра лҵшәак аҳасабала, Италиа XIV ашәышықәсазы ицәырҵуеит. Алитератураҿы Аиҭарҿиара аамҭа ауасхыр азышьҭазҵаз ҳәа традициала дрыԥхьаӡоит Данте Алигиери. Хаҭала уи иоуп «Акомедиа» зыхьӡыз, анаҩс «Анцәатә комедиа» ҳәа зыхьӡырҵаз ирҿиамҭа аҿы раԥхьаӡа акәны ауаҩы ихаҭареи, ихьааи, игәаҟрақәеи, иԥси ирызхьаԥшыз. Хаҭала уи раԥхьатәи поетуп еилыхха, хьаҵрак ҟамҵакәа  агуманисттә традициақәа еиҭазырҿиаз. Аҩадатәи Аиҭарҿиара – аҩадатәи Европа - еиҳа ииашаны иаҳҳәозар, Италиа анҭыҵ, Альпантәи аҩадаҟа - Аиҭараҿиара аамҭа алацәажәаразы рхы иадырхәо терминуп. Аҩадатәи Аиҭарҿиара иааигәаӡаны иадҳәалоуп Италиатәи Аиҭарҿиара, аха уеизгьы иамоуп ахатә ҷыдарақәакгьы. Иаҳҳәап, Аҩадатәи Аиҭарҿиара зегьынџьара еизеиԥшны иҟамызт: тәыла цыԥхьаӡа уи иҳәаақәҵоу ахатә ҷыдарақәа аман. Ҳаамҭазтәи акультураҭҵаараҿы еицеизеиԥшны ишыԥхьаӡо ала, хаҭала Аиҭарҿиара алитератураҿы ауп еиҳа инарҵауланы, инарҭбааны иахьаарԥшыз аамҭа агәыҳалалратә идеалқәа, ауаҩы ихаҭара хақәиҭрала, рҿиарала, гармониала, ган рацәала аизҳара азышәаҳәара. Нидерландааи, Германиеи, Франциеи рыдгьылҵакырақәа рҿы Аиҭарҿиара аамҭа ихазу стильтә хырхарҭаны иазгәаҭоуп. Уи Италиатәи Аиҭарҿиара излеиԥшым ҷыдарақәак азгәаҭаны, «Аҩадатәи Аиҭарҿиара» ҳәа иашьҭоуп. «Поифил иԥхыӡ аҿы абзиабаратә қәԥарақәа (1499) – аиҭарҿиаратә шәҟәҭыжьра иреиҳаӡоу аихьӡарақәа ируакуп Аҿыханҵаҿы еиҳа иубарҭоуп астильтә еиԥшымрақәа: Италиа иаҿырԥшны уахәаԥшуазар, аҿыханҵаҿы акыраамҭа еиқәханы иҟан аготикатә ҟазара атрадициақәеи аԥышәеи, антикатә ҭынхеи ауаҩы еиҿартәышьа иазку адыррақәеи рыҭҵаара еиҳа имаҷны азҿлымҳара рыҭан. Уи аамҭа ахаҭарнакцәа дуқәа - — Альбрехт Диурер, Ҳанс Гольбеин Аиҵбы, Лукас Кранах Аиҳабы, Питер Бреигель Аиҳабы. Иан ван Еики Ханс Мемлинги реиԥш иҟоу, ихьшәоу аготика иаҵанакуа аҟазацәа рырҿиамҭақәакгьы ирылубаауеит Аиҭарҿиара аламҭалазтәи адоуҳара. == Аиҭарҿиара Урыстәыла == Аиҭарҿиара атермин раԥхьатәи аҵакы ала ҳазнеиуазар, Урыстәыла Аиҭарҿиара ыҟаӡамызт. Италиеи Европа Агәҭеи аҭыԥ змаз Аиҭарҿиара атенденциақәа акырџьара анырра роуит Урыстәылагьы, аха уи анырра аҳәаақәа акыр иԥкын. Акы, Урыстәылеи Европатәи акультуратә центр хадақәеи ахьеицәыхараз иахҟьаны, иҩбахаз, аурыс культура ахатәы қьырсиан иашаратә традициақәа ӷәӷәала ирыдҳәалан, насгьы араҟа византиатәи аҭынха ӷәӷәаны ианыԥшуан.   Аҭауад Иван 3-тәи Урыстәыла Аиҭарҿиара аԥшьызгаз иакәны дупхьаӡар алшоит, избанзар уи иаан ауп Италиантәи архитекторцәа гәыԥҩык Урыстәыла аусура ианалагаз. Урҭ, аурыс архитектура аиҿартәышьатә традициақәа ирзааигәатәны, иаларгалеит иҿыцыз аргыларатә технологиақәеи Аиҭарҿиара ахәҭақәаки. 1475 шықәсазы Болониантәи архитектор Аристотель Фиораванти Урыстәылаҟа дааԥхьан Москватәи Кремль аҿы, адгьылҵысраан ааха зауз, Успентәи аныхабаа аиҭашьақәыргыларазы. Архитектор, ҿырԥштәык аҳасабала, ихы иаирхәеит XII-тәи ашәышықәса иаҵанакуа Владимиртәи аныхабаа, нас итрадициатәу аурыс стили Аиҭарҿиара иадырга ҷыдақәоу - аҭбаа-ҭыцәреи, аизышәареи, ассиметиатәреи еилаӡҩаны иазԥхьагәаҭаз апроект аус адиулеит. 1485 шықәса рзы Иван 3-тәи Кремль Аҟәланҩнеихагылатә Хан аргылара идиҵеит Алевиз Фриазин Ажәытәтәи. Уи аԥхьатәи аихагылақәа хԥа архитекторс дрыман. Уи иаҷыдангьы, Италиатәи егьырҭ архитекторцәа реиԥш, Алевиз Фриазин  Ажәытәтәи  илагала дууп Кремльтәи аҭӡамцқәеи абааши рыргылараҿы. Италиатәи астиль еиҳагьы иӷәӷәаны изныԥшуа, аурыс аҳцәа адкыларақәеи ачара дуқәеи ахьымҩаԥыргоз Агранатовиттә палата ҩыџьа аиталианцәа – Марк Фриазини Пиетро Соларии ирусумҭоуп. 1505 шықәсазы Москва дааит Урыстәыла  Иҿыцу Алевиз, мамзаргьы Алевиз Фриазин ҳәа ирдыруаз италиатәи архитектор. Иҟалап, уи Венециатәи аскульптор Алевиз Ламберти да Монтань иакәзар. Иван 3-тәи изы уи иргылеит 12 ныхабаа, иара убасгьы урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп аурыс традициақәеи, аиашахаҵаратә канонқәеи, Аиҭарҿиара астили қәҿиарала реилагӡара ахьалыршахаз Архангельсктәи аныхабаа. Иҳараку-Петровтәи аберҭыԥ аҿы иҟоу амитрополит Пиотр иныхабаагьы Иҿыцу Алевиз иусумҭоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Уи аусумҭа «ԥшьбарактәи аҿы аабарак» ҳәа изышьҭоу архитектуратә форма ҿырԥшыгас иҟан. Иара усгьы XVI-тәи ашәышықәса инаркны XVII-тәи ашәышықәса анҵәамҭа аҟынӡа Урыстәыла аус адырулон ахаҳә иалху амшьамбақьалатә ныхабаақәа рыргылараҿы иоригиналтәу атрадициақәа. Уи ,ииашаҵәҟьаны, Европа егьырҭ атәылақәа рҿы Аиҭарҿиаратә архитектура еиԥшымыз, иуникалтәу цәырҵран. Аҭҵааҩцәа ԥыҭҩыкгьы уи архитектуратә стиль заатәи аготикатә аамҭа иаҵанакуаз европатәи архитектура иаҿырԥшны, «аурыс готика» ҳәа азырҳәоит. Иаԥхьагылоу атехнологиақәа змаз италиатәи архитекторцәа Урыстәыла ахаҳәтә мшьамбақьалатә хыбқәа рцәырҵра иацхраар рылшон (амҿтәы мшьамбақьалатә ныхабаақәа Урыстәылеи Европеи уаанӡагьы акыршықәса ирдыруан). Гипотезак ишаҳәо ала, иҟалап, зегь реиҳа еицырдыруа амшьамбақьалатә ныхабаақәа руак – Коломенск иҟоу Анцәа Ихалара аныхабаа архитекторс иамоу италиатәи архитектор Петрок Хәыҷы иакәзар. XVII-ашәышықәсазы Аиҭарҿиара аамҭазтәи аҿыханҵа иҟанаҵаз анырра иабзоураны, аурыс ныхачаԥақәа еиҳа ареалра рныԥшуа иҟалеит, уи аамҭазгьы Богдан Салтанов, Симон Ушаков, Гури Никитин, Карп Золоториов уҳәа реиԥш иҟаз егьырҭ аурыс сахьаҭыхҩцәа русумҭақәа рҿы ажәытә ныхаҭыхратә канонқәа ишрықәныҟәозгьы. Хәыҷы-хәыҷла ицәырҵуеит парсуна зыхьӡу идинхаҵаратәым апортреҭтә тип ҿыц. Уи зпортрет ҭырхуаз иреалтәу ихаҿсахьа зныԥшуаз, абстракттә ныхаграфиеи асахьеи рыбжьара етап ҳасабала иҟаз акакәын. XVI-тәи ашәышықәса азыбжазы Урыстәыла ашәҟәқәа ркьыԥхьра иалагеит, Иван Фиодоров еицырдыруа раԥхьатәи аурыс кьыԥхьҩын. XVII-тәи ашәышықәсазы акьыԥхьра инарҭбааны аларҵәара аиуит, амҿы аҟны иҭаԥҟаны иҟарҵоз агравиурақәа ҷыдала еицырдыруа иҟалеит.  Уи иабзоураны аҿиара аиуит Урыстәыла  XIX-тәи ашәышықәса аҟынӡагьы еиқәханы иааиуаз «ацәҳартә» (лубок) ҳәа ирдыруаз жәлартә ҟазара иҷыдоу аформа. Аиҭарҿиара аамҭа иаҵанакуаз технологиақәак  Европантәи аурысқәа заа ирыдыркылеит, анаҩс урҭ еиӷьтәны, аҭыԥантәи иӷәӷәоу традициангьы иҟалеит. Урҭ, еиҳаракгьы, XV-тәи ашәышықәсазы ихацыркыз абзарбзан рҭәара еиԥш иҟаз аибашьратә технологиақәа ракәын. Зыхҭалашәара адунеи аҿы зегьы иреиҳау аурыс Аҳ-бзарбзан ирҭәеит Андреи Чохов зыхьӡыз аҟаза 1586 шықәсазы. Европантәи Урыстәылаҟа иаагаз даҽа технологиакгьы, аҭыԥ змаз агипотезақәа руак излаҳәо ала, ауатка ацәырҵра иацхрааит. 1386 шықәсазы генуезтәи ацҳаражәҳәаҩцәа Иара иаҳаракыра аҭауад  Дмитри Донтәи Москваҟа изааргеит «зыԥсы ҭоу аӡы». Иҟалап, генуезаа уи арыжәтә роузар, ажьаӷь аспирт алхразы арабцәа ирхәыцыз аршыгатә аппарат зхы иазырхәоз Прованстәи алхимикцәа рыцхыраарала. 1430 шықәсазы Москватәи амонах Исидор уи атехнологиа ихы иаирхәеит раԥхьатәи аоригиналтә аурыс уатка аҟаҵаразы.  ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} ==Азхьарԥшқәа== {{commonscat|Renaissance}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Аиҭарҿиара| ]] [[Акатегориа:Европа 14-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]] [[Акатегориа:Европа 15-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]] [[Акатегориа:Европа 16-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]] [[Акатегориа:Европа 17-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә дунеи]] [[Акатегориа:Заатәи ҳаамҭазтәи апериод]] [[Акатегориа:Аҭоурыхтә ерақәа]] [[Акатегориа:Европа аҭоурых аамҭақәа рыла]] [[Акатегориа:Абжьаратәи ашәышықәсақәа рфилософиа]] [[Акатегориа:Амраҭашәаратәи акультура]] s6h5orqei8m8z3wz0dvvxo9prihyyxk 0 38615 173854 151382 2026-09-11T09:48:22Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: «иркьаҿны''Teatro alla Scala'»→«иркьаҿны ''Teatro alla Scala»; « .»→«.» ×1; пробел перед , ; ×2; „..“ ×1 173854 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ахьымҩаԥысуа аҭыԥ}} '''«Ла Ска́ла»''' ({{lang-it|La Scala}}, иркьаҿны ''Teatro alla Scala'') — [[Милан]]тәи [[аоператә театр]], [[1778]] шықәсазы иаԥҵоу. Атеатр иҩнаӡоит — 2030-ҩык ахәаԥшцәа. == Аҭоурых == [[Афаил:XIX_century_print,_Piazza_della_Scala,_Milano.jpg|мини|«Ла Скала» ахыбра XIX ашәышықәсазы]] «Ла Скала» — адунеитә оператә культура иагәыцәуп. Ахыбра дыргылеит 1776-1778 шықәсқәа рзы иқәыргаз [[Санта-Мариа-алла-Скала аныхабаа]] аҭыԥан ({{lang-it|Chiesa di Santa Maria alla Scala}} — ''Иԥшьоу Анцәадзыхшаз лныха Скалигераа рышьҭра иатәу Реџьина лыхьӡала''). Уи аҟынтәи ауп Милантәи аоператә театр ахьӡ ахьынтәаауа — ''«Ла Скала»''. Аинтерес зҵоу фактуп - атеатр аргыларазы аҭыԥ аназдырхиоз, ирыԥшааит еицырдыруа [[Ажәытәӡатәи Рим]] амим Пилад исахьа зныз амармалташьтә хаҳә ду. Уи дырга бзиоуп ҳәа ирыдыркылеит. Архитеқтор [[Пиермарини, Џьузеппе|Џьузеппе Пиермарини]] иргылаз атеатр ахыбра адунеи аҿы зегь реиҳа иԥшӡаз хыбран. Уи [[Анеоклассицизм|анеоклассикатә стиль]] иацклаԥшны иҟаҵан, даҽакы иеиԥшымыз акустика бзиа аман. Ахәаԥшцәа рзал асахьаркыратә ҩычара иацааиуа иргылан атәарҭақәа - уи зегьы аоптика аҭахрақәа зегьы ирышьашәаланы иҟаҵан. Атеатр ахыбра аура 100 метрак ыҟан, аҭбаара - 38. Ахаҿратә ган агәҭаны зегьы ирхыҳәҳәо иубон атеатр ахь ахәаԥшцәа зықәтәаны иаауаз акаретақәа ахьҭалоз апортал. Азал аҽеимаа аформа аҭаны иҟаҵан. Уи иаман аложатә аиарусқәа хәбеи агалерееи. Зынӡа аложақәа 194 ыҟан (иара убасгьы иҟан акралтә ложа). Ложак иакуан 8-ҩык инаркны 10-ҩык рҟынӡа ахәаԥшцәа. Аложақәа зегьы еимадан акоридор ала. Уи анаҩс ицон аложақәа аҩбатәи рцәаҳәа. Уаҟа игылан амаца асразы, иара убасгьы арыжәтә аҭиразы астолқәа. Атеатр асцена уиаҟарагьы идумызт. Апартер аҿы раԥхьа акреслақәа гылаӡамызт – урҭ рцынхәрас игылан зеиҭагара мариаз аҟәардә еикәаԥсақәа. Алашара даара имаҷын. Аложақәа рҿы ацәашьқәа адыркуан азы апартер аҿы итәаз ирзыгәаӷьуамызт рхылԥақәа, ма ршлиапақәа рхыхра, избанзар иӡыҭуаз ацәа рхы иақәҭәон. Атеатр аҿы арԥхагақәа ыҟамызт. Аха атеатр азал уамашәа иссирын - ашкәакәеи, араӡныԥшшәи, ахьтәыԥшшәи реилаӡҩарала инагӡан. Ари азал ссир аҿы акәын зегь ахьымҩаԥысуаз – абалқәа инадыркны алахаларатә хәмаррақәеи акорридеи рҟынӡа. Ари ахыбра аргылара Милан иазаԥсахеит усҟантәи аԥарақәа рыла 1 миллион лир. Ахарџьқәа еиҩыршеит 90-ҩык ақалақь аҿы инхоз аристократцәа. Атеатр ахыбра ареставрациа азырмуӡацызт Аҩбатәи адунеитә еибашьра ҟалаанӡа. Усҟанан ахыбра шьаҭанкыла ирыбган. Уи ашьҭахь анџьныр Л.Секи уи ахыбра аханатә ишыҟаз еиԥшҵәҟьа еиҭашьақәиргылеит. Атеатр «Ла Скала» иҿыцны иаартын 1946 шықәсазы. «Скала» (ус ауп италиаа атеатр ахьӡ шырҳәо) аатит 1778 шықәсазы нанҳәа мзазы ҩ-операк рыла. Урҭ рахьтә акы –уи аартра иазкны ҷыдала А.Салиери иаԥиҵаз «Иазхаҵоу Европа» акәын. Аоперақәа рышьҭахь иқәыргылан абалетқәа ҩба. XVIII–тәи ашәышықәса анҵәамҭазынӡа атеатр асценаҿы иқәдыргылон адраматә спектакльқәагьы. Урҭ рҿы ихәмаруан усҟантәи аамҭазы еицырдыруаз амарионеткақәеи, иара убасгьы адраматә труппақәеи рактиорцәа. «Акарнавалтә», «Ҭагалантәи», «Ааԥынтәи», «Аԥхынтәи» ҳәа ахьӡқәа змаз аоператә сезонқәа иаразнакала еиԥмырҟьаӡакәа ацара иалагеит. «Акарнавалтә сезон» аан иқәдыргылон аопера-сериақәа, иара убас абалетқәа, даҽа аамҭанык азы еиҳарак иаԥырҵон аопера-буффқәа. XVIII–тәи ашәышықәса анҵәамҭеи XIX–тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы атеатр арепертуар аҿы ицәырҵит италиатәи акомпозиторцәа П.Анфосси, П.Гулельми, Д.Чимарозы, Л.Керудини, Џь. Паизиелло, С.Маира рнапы иҵыҵыз аоперақәа. 1812 шықәсазы атеатр асценаҿы имҩаԥысит Џь. Россини иопера «Агәаҭаратә хаҳә» апремиера. Уи аопера ауасхыр азышьҭанаҵеит ари атеатр аҭоурых аҿы «Россини иаамҭа» ҳәа изышьҭоу аамҭа. Уи иоперақәа «Аурелиано Памир иҟазаара» (1813), «Аҭырқәа Италиа иҟазаара» (1814), «Аҳәыҳә-ӷьычҩы» (1817) уҳәа егьырҭгьы. Аамҭакала атеатр аҿы иқәдыргылон адунеи аҿы еицырдыруаз Россини иоперақәагьы. Атеатр асценаҿы раԥхьаӡа акәны иқәыргылан Џь. Меиербер иоперақәа «Анжуитәи Маргарита» (1820), «Гренада иалцоу» (1822), иара еиҳа акрызҵазкуа С.Меркаданте ирҿиамҭақәа. XIX-тәи ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа инадыркны «Ла Скала» аҭоурых иузаҟәымҭхо иадҳәалоуп заԥҵамҭақәа ари асценаҿы раԥхьаӡа иқәыргылаз Италиатәи иреиӷьу акомпозиторцәа –Г. Доницетти, В. Беллини, Џь. Верди, Џь. Пуччини рырҿиамҭақәа: «Апират» (1827), «Норма» (1831) - Винченцо Беллини; «Лукрециа Борџьа» (1833) Гаетано Доницетти; , «Оберто» (1839), «Навуходоносор» (1842), «Отелло» (1887), иара убас «Фальстаф» (1893) Џь.Верди, «Мадам Баттерфлиаи» (1904), «Богема» (1896), «Турандот» Џьакомо Пуччини. «Ла Скала» аоператә труппа иааиԥмырҟьаӡакәа агастрольқәа мҩаԥнагоит аҳәаанырцә. 1964 шықәса ԥхынҷкәын азы Большои театр адиректор Михаил Чулаки ихацыркрала еиҿкаан раԥхьатәи «аиҭныԥсахларатә» гастрольқәа - атеатр гастроль ҳасабла иҟан СССР ( аҭакс Большои театр Милан имҩаԥнагеит агастрольқәа). Хыԥхьаӡарала 400-ҩык иҟаз атруппа зегьы хымчыбжьа Москва Болшои театри Кремльтәи ахани рсценақәа рҿы иқәгылон. Уи аамҭа иалагӡаны Ла Скала аспектакльқәа рбеит 70 нызықьҩык асовет хәаԥшҩцәа. Аха атеатр ашҟа ауаа ирымаз азҿлымҳара убриаҟара иҳаракын, иазԥхьагәаҭаз анаҩсгьы даҽа 5 спектакльк ацҵаны имҩаԥыргеит. Урҭ рҟнытә ԥшьба ателехәаԥшрала идырбан. Аоперақәа «Севильтәи аԥаҵасаҩы», «Турандот», «Атрубадур», «Богема» (уи асоветтә хәаԥшцәа идырбан Франко Ӡеффирели иқәыргыларала) ирҷыдангьы адирижиор Герберт фон Караиан инапхгарала инагӡан Џьузеппе Верди и-«Реквием». 1974 шықәсазы Москва имҩаԥысит атеатр аҩбатәи агастрольқәа. == Атеатр азы ақәҿыҭрақәа == Стендаль  имшынҵаҿы иҩуан: ''" 1816 шықәса абҵара 25. Сыццакуеит ари адунеи аҿы раԥхьаӡатәи атеатр (Скала) ашҟа: уаҟа уажәраанӡагьы ицоит Testa di bronzo («Аџьазтә хы»), саргьы гәырҭәыла агәахәара ссир аиура сылшоит… Ари атеатр аԥшӡанреи адуреи рыла еибаркуп: араҟа ес-минуҭ иубоит Франциа ароль хадақәа назыгӡо артистцәа реиԥш еилаҳәоу шәҩык иреиҵамкәа абжьааԥнытәи актиорцәеи астатистцәеи. Аҵыхәтәантәи абалетқәа руак азы иӡахын абырсеи акадифеи ирылхны шәи ԥшьынҩажәи хәба костиум. Ахарџь рацәаӡоуп. Скала атеатр – ақалақь зегьы ахьеизо салонуп. Уаҟа мацароуп иахьеиқәшәо ауаа лыԥшаахқәа: ахатәы ҩнқәа рҿы иаарту адкыларақәа мҩаԥыргаӡом. «Скала ҳаибабап», - рҳәоит урҭ, иарбан усзаалак азы еиқәшәарц анырҭаху…'' ''1816 шықәса абҵара 26. Скала сыҩныҵит. Анцәа иныс, сгәырӷьара ҵыхәаԥҵәара амам. Сара Скала адунеи атеатрқәа зегьы ираԥхьагылоуп ҳәа исыԥхьаӡоит, избанзар уи амузыка зегь иреиҳау агәахәара унаҭоит. Азал аҿы лампа заҵәыкгьы ыҟаӡам: уи зырлашо адекорациақәа ирныҷҷало алашара заҵәык ауп. Ухаҿы иузаагом ари атеатр архитектуратә формақәа зегьы раҟара идуу, иблахкыгоу, ауаҩы ихаҿы иаанхо иарбанзаалак даҽакы. Уаха ахәылбыҽха жәеизантә ирыԥсахит адекорациақәа… "'' == Адирижиор Хадацәа == * Франко Фаччо (1871—1889) * Артуро Тосканини (1898—1908) * Туллио Серафини (1909—1914, 1917—1918) * Артуро Тосканини (1921—1929) * Виктор де Сабата (1930—1953) * Карло Мария Джулини (1953—1956) * Гвидо Кантелли (1956) * Џьанандреа Гаваццени (1966—1968) * Клаудио Аббадо (1968—1986) * Риккардо Мути (1986—2005) * Даниель Баренбоим (2007—2011  ''Maestro scaligero иҭыԥ аҿы''; 2011—2014ш. Амузыкатә директор иҭыԥ аҿы ) * Рикардо Шаи (2015—2022) == Аоператә труппа == 1920-тәи ашықәсқәа рзы Ла Скала асценаҿы дықәгылон еицырдыруа абалерина Розина Галли. Атеатр аҿы ашәа рҳәон: Зинка Миланова, Мариа Каллас, Марио Дель Монако, Рената Тебальди. Аурыс шәаҳәаҩцәа рҟнытә - Фиодор Шалиапин, Вера Астафиева, Елена Образцова, Евгени Нестеренко, Тамара Синиавскаиа. == Абалеттә труппа == 2008 шықәса мшаԥымзазы раԥхьаӡа акәны «Ла Скала» абалеттә труппа далахәны асценаҿы дцәырҵит аурыс балерина - Светлана Захарова. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} ==Ахархәара змоу алитература== *{{cite book| last1=Beauvert| first1=Thierry| first2=Jacques| last2=Moatti| first3=Florian| last3=Kleinefenn| name-list-style=amp| title=Opera Houses of the World| url=https://books.google.com/books?id=CLo5AQAAIAAJ&q=La+Scala| location=Ниу-Иорк| publisher=The Vendome Press| year=1995| isbn=978-0-86565-977-3|url-access=subscription }} *{{cite book| editor1-last=Conati| editor1-first=Marcello| editor2-first=Mario| editor2-last=Medici|translator=William Weaver|year=1994| url=https://books.google.com/books?id=GmKbbB79GwoC&q=faccio&pg=PA42| title=The Verdi-Boito Correspondence| location=Чикаго| publisher=University of Chicago Press| isbn=978-0-226-85304-8}} * {{cite book|title=First Nights at the Opera|first=Томас Форрест|last=Келли|author-link=Келли, Томас Форрест|url=https://books.google.com/books?id=2QBOZH0C6OAC&q=%22la+scala%22&pg=RA1-PA317|year=2004|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-10044-0}} *{{cite book| last=Mallach| first=Alan| date= 2007-11-30| url=https://books.google.com/books?id=foOntoqFSc0C&q=%22la+scala%22+opera++gambling&pg=RA1-PA165| title=The Autumn of Italian Opera: From Verismo to Modernism, 1890–1915| location=Ливан, NH| publisher=[[University Press of New England]]| isbn=978-1-55553-683-1}} * {{cite book| last=Шелли | first=Мери | author-link=Шелли, Мери| page=111| url=https://books.google.com/books?id=MggMAAAAYAAJ&pg=PA111| title=Rambles in Germany and Italy in 1840, 1842, and 1843 |location=Лондон| publisher=Edward Moxon| year=1844| volume=I}} ==Азхьарԥшқәа== {{Commonscat|Teatro alla Scala}} * [http://www.teatroallascala.org Аофициалтә саит] * [http://www.accademialascala.it/ «Accademia Teatro alla Scala» аофициалтә саит] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4430214.stm Давид Уиллеи, «La Scala faces uncertain future», BBC News online, {{date|12|11|2005}}] * [https://www.zoomo.ca/image/xAvd Zoomable image of the interior] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170906091811/https://www.zoomo.ca/image/xAvd |date=6. 9. 2017}} * [https://web.archive.org/web/20060205093526/http://www.wyastone.co.uk/nrl/pvoce/7858c.html Тосканини Ла Скала иҟаиҵаз ареформақәа] * [http://milan.arounder.com/teatro_alla_scala/ Авиртуалтә тур] * [http://sitzplatzvorschau.de/teatro_alla_scala_milano/ Атәарҭа аԥхьахәаԥшра – Афотоҭыхымҭеи апанорамеи, атәарҭақәа зегьы рҟынтәи асцена иахәаԥшуа] {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Ла Скала| ]] [[Акатегориа:Милан ақалақь аҿы иҟоу амузыка]] [[Акатегориа:1778 шықәсазы иргылаз амузыкатә ҭыԥқәа]] [[Акатегориа:Милан ақалақь аҿы анеоклассикатә архитектура]] [[Акатегориа:Аопера аҭоурых]] [[Акатегориа:Италиа иҟоу аоператә театрқәа]] [[Акатегориа:1778 шықәсазы иргылаз атеатрқәа]] [[Акатегориа:Милан ақалақь аҿы иҟоу атеатрқәа]] [[Акатегориа:Милан ақалақь аҿы иҟоу аблахкыгарҭақәа]] [[Акатегориа:Џьузеппе Пиермарини ихыбрақәа]] [[Акатегориа:Ицәырҵит 1778 шықәсазы Италиа]] [[Акатегориа:Италиа 18-тәи ашәышықәсазтәи архитектура]] [[Акатегориа:Италиа иҟоу еиҭаргылаз ахыбрақәеи аргыламҭақәеи]] ghfkzixes2u72yp675ateka91uv9sxm 0 38616 173853 162730 2026-09-11T09:48:18Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: «ХIХ ашәышықәса»→«XIX ашәышықәса»; латиница→кириллица ×1; нет пробела после , ×2; „,,“ ×1 173853 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аетникатә гәыԥ | ахатәыхьӡ = ''Анегроидқәа аԥсуаа'' | image = Afro-Abkhazians.jpg | image_caption = Аӡҩыбжьатәи анегрқәа рҭаацәара Афотоҭыхымҭа А. К. Сержпутовски, 1912 ш. | image_upright = 1.3 | рхыԥхьаӡара = 200 | рхыԥхьаӡара ашықәс = | рхыԥхьаӡара азхьарԥш = | рхыԥхьаӡара азгәаҭа = | ахылҵшьҭра = | арегионқәа = [[Аԥсны]] | абызшәақәа = [[Аԥсуа бызшәа]] | адинқәа = | иадҳәалоу агәыԥқәа= | албаагақәа = }} '''Аԥсуа негрцәа''' (араԥцәа), мамзаргьы '''кавказтәи негрцәа''' — хыԥхьаӡарала имаҷыз ассимилиациа зыхьыз, хылҵшьҭрала Африкатәиқәоу, аԥсуа жәлар ирыҵаркуа арасатә-етникатә [[Анегрцәа|негрцәа]] ргәыԥ. Урҭ реиҳараҩык [[Очамчыра араион]] иаҵанакуа ақыҭа [[Аӡҩыбжьа]] нхон <ref>Зинаида Рихтер, Adzyubisa (1930). (По версии Зинаиды Рихтер (1930) название читается как «Адзюбиса». Другие источники такой вариант не приводят).</ref>, аӡиас [[Кәыдры]] аԥшаҳәаҿы, иара убас уи акәша-мыкәша иҟоу [[Аԥсны]] ақыҭақәа [[Ҷлоу]], [[Ԥақәашь]], [[Аӷдарра]], [[Мыркәыла]] уҳәа уб.егь.рҿы. == Аԥсуа негрцәа рхылҵшьҭра == Аԥсуа негрцәа рхылҵшьҭра, урҭқәа Аԥсны иаазгаз азы аспециалистцәа иаку гәаанагарак рымаӡам. Гәыԥҩык аҭоурыхҭҵааҩцәа ишышьақәдырӷәӷәо ала, Аԥсны анегрцәа ақыҭа Аӡҩыбжьа акәша-мыкәша рнырхара алыршан XIX ашәышықәсазы<ref>Маан О. В. Абжуа. Историко-этнологические очерки Очамчирского района Абхазии. — Сухум, 2006. — С. 226, прим. 1.</ref> (Вианор Ԥачлиа ишиҳәо ала, XIX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы,<ref>Пачулиа В. В краю золотого руна. Исторические места и памятники Абхазии. — М. : Наука, 1964. — С. 51—52</ref>) егьырҭ авторцәа рыцхәс иааргоит XVII-тәи ашәышықәса.<ref>Богданов, К. Переменные величины. Погода русской истории и другие сюжеты. [https://web.archive.org/web/20150722064808/https://books.google.ru/books?id=lmzwBQAAQBAJ&pg=PP218&dq=%D0%B0%D0%B1%D1%85%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%80%D1%8B&hl=en&sa=X&ei=6_pgVe3XAcyjsgG35oPAAg&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%B0% Архивтәра] от 22 июля 2015 на Wayback Machine. — М. : Новое литературное обозрение, 2014. — С. 368 — {{ISBN|978-5-4448-0188-8}}.</ref><ref>Негры в Кодорском ущелье — «Родина», № 11 — 2001 год.</ref> Аверсиақәа руак ишаҳәо ала, аҭауад [[Шервашиӡеаа|Шервашиӡе]] ([[Чачаа|Чачба]]) шәҩыла зцәа еиқәаҵәаз атәқәа аахәаны, ацитрус плантациақәа рҿы аус руларц азы Аԥсныҟа иааигеит. Ари ахҭыс иакзаҵәыкны, ишаабо ала, қәҿиара дукгьы змауз ԥышәаны иаанхеит африканцәа массала Кавказ Амшын Еиқәа агаҿа ашҟа аусуразы раагара аганахьала. Даҽа версиак ала, аԥсуа негрцәа – колхаа ирхылҵшьҭроуп. Аха антикатәи аколхааи ҳаамҭазтәи аԥсуа негрқәеи рыбжьара иарбанзаалак џьара шьҭрамадарак аҟазаара атәы зҳәо азҵаара иахьа уажәраанӡагьы ишаарту иаанхоит: аҭоурыхтә Колхида аҵакырадгьыл аҿы анегрцәа шынхоз атәы зҳәо иҵабыргыҵәҟьоу ршаҳаҭга ҳәа акгьы ыҟаӡам. Иара убасҵәҟьа урҭ мысратәи акоптқәа (акоптаа негрцәаӡам), мамзаргьы афалашқәа, ефиопиатәи аиудеицәа<ref>Фридман, Г. [https://proza.ru/2004/08/27-105 Заметки о биографии А. П. Ганнибала]. [https://web.archive.org/web/20090313043541/http://www.proza.ru/2004/08/27-105 Архивтәра] от 13 марта 2009 на Wayback Machine — «Проза.ру», август 2004 года.</ref> ирхылҵшьҭразаргьы ҟалоит Аԥсны жәлар рпоет, аҵарауаҩ, арккаҩ ду [[Гәлиа, Дырмит Иосиф-иԥа|Дырмит Гәлиа]] ишәҟәы «Аԥсны аҭоурых» аҿы аԥсуаа зхылҵыз, колхаа зхылҵыз реиԥш Мысратәии Абиссиниантәии<ref>Инал-Иԥа Ш. Д. Вопросы этно-культурной истории абхазов. — Сухуми : Алашара, 1976. — С. 41; Бгажба О. Ранние этапы этнической истории. // Абхазы. (Народы и культуры). — М. : Наука, 2007. — С. 57.</ref> иааны рынхара атәы зҳәо атеориа далацәажәоит. Д.Гәлиа Аԥсни Мысреи ирышьашәалоу аҭыԥи атопонимика аганахьала еиҿырԥшуа, иазгәеиҭон «даараӡа еиԥшу» агеографиатә хьыӡқәа акыр ишырацәоу: Багада –Баӷада, Гәымма – Гәыма, Табакәыр – Дабакәыр уҳәа уб. егьырҭгьы. Ари апроблема ашҟа азҿлымҳара аазырԥшыз [[Мақсим Горки]]и аԥсуа шәҟәыҩҩы, адраматург, Аԥснытәи ССР Аисполком ахантәаҩыс иҟаз [[Ҷанба, Самсон Иаков-иԥа|Самсон Ҷанбеи]] Аӡҩыбжьа ақыҭан инеины, анегрцәа-быргцәа ирыҿцәажәеит. М. Горки уа иибази иаҳази, иара убас уи аганахьала дзыԥхьаз алитературеи еиҿырԥшны, аԥсуа негрцәа [[Ефиопиа|Ефиоптәи]] рхылҵшьҭра аверсиа еиҳа ииашоуп ҳәа иԥхьаӡеит. == Аҭоурых == === Алегьендақәа (ихадақәоу) === Иҟоуп иара убас имаҷымкәа апоетизациа зызу «жәлартә» легьендақәа. Урҭ руак атәы аӡбахә ҳәоуп [[Исаков, Иван Степан-иԥа|Иван Исаков]] [[Хрушьчов, Никита Сергеи-иԥа|Никита Хрушьчов]] иахь ииҩыз ажәахә анҵамҭаҿы. Уа ишаҳәо ала,зны амшынеисра аныҟаз Аԥсны агаҿа иазааигәаны ҭира ҳәа иргоз атәцәа зҭаз аҭырқәа иӷба ӡааҟәрылеит. Ҳаамҭазтәи анегрцәа убасҟан зыԥсы еиқәхаз, анаҩс Аԥсны инхаз анегрцәа рхылҵшьҭрақәа роуп. Аха ари алегьенда иҳанаҳәаӡом адунеитә анегрцәа ртәыҭира амшын мҩа хада иацәыхараз [[Амшын Еиқәа]] Аԥсныҟа иназгаз иӡааҟәрылаз уи аӷба. Даҽа легьендак иаҳәоит [[Нарҭаа репос|Нарҭааи]] «уаа еиқәаҵәақәаки» реимадарақәа ртәы. Уи ала, Нарҭаа дуқәа [[африка]]тәи рныҟәарақәа рыҟнытә ихынҳәит [[Кавказ]]ҟа шәҩыла анегрцәа рыцны. Ирыцны иааз нхара ҳәа [[Аӡҩыбжьа]] ақыҭа иаангылеит. Ахԥатәи алегьенда ишаҳәо ала, аԥсуа негрцәа рцәырҵра далахәуп [[Пиотр I дуӡӡа|Пиотр Ду]]: уи Урыстәылаҟа иқәигалон хыԥхьаӡара рацәала анегрцәа. Урҭ рахьтә [[Санкт-Петербург]] аҳауа џьбара ззымычҳауаз, аԥсуа ҭауадцәа ҳамҭас ириҭон. Аҭоурыхҭҵаарадыррақәа ркандидат Игор Бурцев ишышьақәирыӷәӷәо ала, ус еиԥш иҟаз «Пиотр иҳамҭақәа» ииашаны, Аԥсны жәаҩыла иҟазар ҟалон. Иҟалап, арҭ аҭҵаарадырратә гипотезақәеи алегьендақәеи акы мацара акәымкәа, ииашоу рацәазаргьы: урҭ реиҳарак аки-аки изаҟаразаалак еиҿагылаӡам, ихеибарҭәаауеит. Хыхь зыӡбахә ҳҳәаз Иван Исаков Никита аԥсуа негрцәа ирызкны Хрушьчиов иахь ииҩыз ажәахәтә нҵамҭа аҿы иҳәоуп Кавказ аҭыԥхылаԥшҩы Илларион Воронцов-Дашков, Пиотр Ду диҿыԥшны ихатәы канвои ишалаиҵоз Аӡҩыбжьатәи анегрцәа. Урҭ дахьцоз зегьы ицын аԥсуа маҭәа рышәҵаны. Гагра ақалақь шьақәзыргылаз апринц Ольденбургтәи иаҳҭынраҿы инхон Кавказ Амшын Еиқәа агаҿаҿы инхоз ажәларқәа рхаҭарнакцәа аӡәык-ҩыџьак, урҭ рыбжьара иҟан аҭыԥантәи анегрцәагьы. А.М.Ҷоҷуа ишиҳәо ала, 1880-тәи ашықәсқәа раан Аӡҩыбжьа инхон анегрцәа рҭаацәара ду: ан Ҳаллыла, уи лԥацәа Амбер, Қәақәа, Ҷырын, иара убас лыԥҳацәагьы. Лыҷкәынцәа зегьы аԥсуа ҳәсақәа ааргеит. Идыруп, XIX-тәи ашәышықәсазы аԥсуа негрцәа зегьы аԥсышәала мацара ицәажәон, урҭ рызегьы хымԥада аԥсуа жәлар ирхаҭарнакцәаны рхы рыԥхьаӡон. Егьырҭ аԥсацәа ианакәзаалак уи иаҿагыломызт, ус иахәҭоуп ҳәа ирыдыркылон. Аԥсуа негрцәа зегьы неицҵаны рхыԥхьаӡара еиуеиԥшым агәаҭаҩцәа ишырыԥхьаӡо ала, «ҭаацәарақәак» инадыркны «қыҭақәак» рҟынӡа иҟан. Рдинхаҵара аганахьалагьы ахыҵхырҭақәа рыбжьара иаку гәаанагарак ыҟаӡам - иҟалап Аԥсны иҟазар, мамзаргьы ааскьанӡа иҟазар анегрцәа-аԥсылманцәа, анегрцәа-ақьырсианцәа, анегрцәа-аиудеицәа. == Ҳаамҭазы == О.В.Маан (2006) ишаирбо ала, урҭ нхоит [[Аӡҩыбжьа]], [[Кындыӷ]], [[Тамшь]], [[Ҭхьына]], [[Река]], [[Елыр]] ақыҭақәа рҿы. В. Ԥачлиа (1964) урҭ иара убас ирыциҵоит [[Ԥақәашь]], [[Мыркәыла]], [[Аҷандара]] ақыҭақәа, насгьы [[Аҟәа]] ақалақь. Аԥсуа негрцәа, Аԥсны анхаҩцәа зегьы реиԥш, иаадрыхуеит аџьықәреи, аҟәыд, ажь, ацитрустә шәырқәа. Тҟәарчал ашахтақәа аус аныруаз аӡәырҩы арацәаҵхра рнапы алакын. Аус руеит Аҟәа еиуеиԥшым аусҳәарҭақәа, аҭирҭақәа рҿы. Аԥсуаа аӡәырҩы реиԥш, аԥсуа негрцәагьы иахьазы еиҳарак аурысшәала ицәажәоит. Урҭ ргьырак ассимилиациа рызуп, насгьы шамахамзар иметисқәоуп. Реиҳараҩык Кәыдры ахықәынтәи иқәҵны, Аԥсны егьырҭ аҭыԥқәа рҿы инхеит. Имаҷҩым Аԥсны иалҵны Урыстәыла, егьырҭ атәылақәа рахь нхара ицазгьы. == Аршаҳаҭгақәа == ''Сара саршанхеит атропикатә ҭыԥсахьа цқьа. Ииаҵәа шамшамуа, ижәпаҳаҳараӡа иҟаз абардра иҵыубаауан… ҟармашла ихыбыз ақәацәқәа… ашьац илахәмаруан рыхцәқәа рҳәы-рҳәны анегр хәыҷқәа, зехьынџьара улаԥш рықәшәон … амаҭәа шкәакәа зшәыз ауаа еиқәаҵәақәа. Анегрцәа аԥсуа излареиԥшым акгьы ыҟаӡам, аԥсышәала мацара ицәажәоит, рдинхаҵарагьы акы ауп… Сгәы ишыснаҭо ала, арҭ аҭыԥқәа рҿы анегрцәа имашәыру хәҭакуп.'' - аетнограф '' Е.Марков, икьыԥхьуп агазеҭ «Кавказ» аҿы, 1913 ш.'' ''1884 шықәсазы сара Аԥсны хәҭак сахысит, убраҟа исԥылеит анегрцәа ԥыҭҩык. Рхы-рҿы еиҿартәышьала, ишысгәалашәо ала, типла абиссиниатәын. Аха дара рхаҭа рхылҵшьҭра аганахьала изакәызаалак ишьақәырӷәӷәоу дыррак ҳәа егьрымамызт. Динхаҵарала иԥсылманцәан, аха сгәы ишыснаҭо ала, акатоликра иадҳәалоу дыррақәакгьы рыман. 1887 шықәсазы сара маҵуҩык иаҳасабала дсыдыскылеит 20-ҟа шықәса зхыҵуаз негрк. Уи даараӡа гәык-ԥсыкала исзыҟаз уаҩын. Суада ашә аҿаԥхьа акәымзар даҽаџьара ихы нықәҵаны ацәара ахаан дақәшаҳаҭхомызт. Иара динхаҵарала дкатоликын.'' — ''В. Тиебо,  икьыԥхьуп агазеҭ «Кавказ» аҿы.'' ''Иахьа уажәраанӡагьы Аԥсны иаанханы иҟоуп анегрцәа'' ''.Аԥсны аԥсылмантә қыҭа еиқәаҵәақәа изхылҵыз Африка инхо рашьцәа нхарала иахьреиӷьу ҳәа рацәак акгьы ыҟам: шамахамзар, ҵарадақәоуп, иӷаруп. Аҭыԥантәи ауаа анегрцәа рыҽрыларҵом, урҭ ашьха дгьыл ӷарқәа рахь иԥхьарцеит… Аурыс бызшәа здыруа аҿар… еиҭарҳәон рызегьы аҵара рҵарц шырҭаху, аҳәса аҵара шрымам… инеизакны араса ақәӡаара ишаҿу…'' —  ''Иосиф Сталин иԥҳа  Светлана Аллилуева, Шықәсы заҵәык— Ниу-Иорк: Harper & Row, — 1969. <nowiki>ISBN 0-06-010102-4</nowiki>'' ''Раԥхьаӡа акәны урҭ ахьызбаз Израиль акәӡам, ихароу Аҟәа ауп. Ҳахьеиқшәазгьы… Аҟәатәи асинагогаҿы ауп. Аҩбатәи аихагылаҿы аԥшьа маҵуҩы «америкатәи амашьынаҿы» иӡыз пакетк амаца сиҭеит. Убри аамҭазы ауада иааҩналеит рыхқәа рҳәы-рҳәны зынӡа еиқәаҵәақәаз гәыԥҩык ахацәа – урҭ рыԥшрала анегрцәа ракәын изеиԥшыз – аԥсышәалагьы аԥшьа маҵуҩы аказы иазҵааит. Иара аҭак риҭеит… Ианца ашьҭахь, сара сизҵааит: «Арҭ анегрцәа ауриақәоума? Ара иаазгазеи?»'' — ''Н. Орлов, Пушкин иаԥсуа хылҵшьҭрақәа— ажурнал «Алеф» (Израиль)'' — ''Нас ирыбзазашьоузеи анегрқәа Асовет тәылаҿы?'' ''— Иарбан негрцәоу? — даазҿлымҳахеит аԥшәма.'' ''— Изахьӡуи, иарбан? — иааџьеишьеит апринц, иара ари аишәа иахатәаз аҭыԥантәи анегрцәа дрыхәаԥшуа. – Шәара!'' ''— Аха ҳара ҳнегрцәаӡам, — ихатә ԥышәырччара ҷыдак ала дԥышәырччо, егьырҭ анегрцәа рахь ихы нарҵысны, ҿааиҭит аԥшәма, - ҳара - ҳаԥсыуаауп.'' — ашәҟәыҩҩы ''Фазиль Искандер, «Сандро Чагьамынтәи» — М.: «Московский рабочий», — 1989.'' ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Аԥсны ажәларқәа]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу африкауаа рдиаспора]] fn69uvyaogdsa05lyr3boiw1co8vfgl 0 38684 173852 148447 2026-09-11T09:48:14Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: « .»→«.» ×2; пробел перед , ; ×4; нет пробела после , ×2; нет пробела после . ×3; егьырҭӷьы→егьырҭгьы 173852 wikitext text/x-wiki '''Урарту аҟазара''' – Ажәытәӡатәи Мрагылара ахырхарҭа иаҵанакуа  аҭоурыхтә-регионалтә ҟазара хкуп. Аҳәынҭқарра Урарту аҟазара – уи  ааигәа иҟаз,  усҟантәи аамҭазы ихадаз аҳәынҭқарра ду Ассириа аҟазацәа рнырра ӷәӷәала ианыруан. Урартутәи аҟазара ашәҭыкакаҷра мҩаԥысуан ҳера ҟалаанӡа VIII ашәышықәсазы - Урарту аҩаӡара зегь реиҳа иҳаракны ианыҟаз аамҭазы. Ҳаамҭа аҟынӡа еиқәханы иааит  аџьазтә ҳаҭәараҷқәа, ахьиратә лыхымҭақәа, абџьар уҳәа Урарту анапҟазацәа иаԥырҵаз аҟаҵамҭақәа. == Азеиԥштә  дыррақәа == Рхыԥхьаӡара даара имаҷуп аҭҵаарадырра иадыруа  Урарту аҟазара иатәу абаҟақәа. Ажәытәӡатәи адунеи егьырҭ аҳәынҭқаррақәа ирыдкыланы уахәаԥшуазар, Урарту аҟазара иаҵанакуа идыру амаҭәарқәа зегьы ҭҵаарадырҩык ихала иҭиҵаар алшоит. Урарту аҟазара шьақәгылеит агәыларатәи Ассириа анырра ӷәӷәа аманы. Убри азы урҭ рҟазаратә стильқәа реиԥшымра лабҿаба уаҩы ибартә ишыҟазгьы, акыраамҭа Урарту аҟазара - ассириатәи ахырхарҭақәа ируакны иахәаԥшуан. Ассириатәи инашьҭаргыланы, урартутәи аҟазарагьы аҳи аҳәынҭқарреи рзышәаҳәара ҟазшьа хаданы иаман, абеиареи адуреи рыла аблахкреи ацәанырра ӷәӷәеи уаҩы изнарҵысыртә еиԥш иҟан (1). Аҵарауааи аҟазараҭҵааҩцәеи иазгәарҭоит урартутәи аҟазара абас еиԥш иҟаз аҟазшьа хадақәа: 1) Ажәытәӡатәи Мрагылара егьырҭ акультурақәа рҿы аасҭа еиҳа иалкааны, иубартә еиԥш, иӷәӷәаны аканонқәа рықәныҟәара; аԥсҭазааратә сценақәа иреиԥшым аорнаментқәа аԥыжәара рыҭара; анаҩстәи арҿиаратә ҩаӡарақәа рызнеира ацынхәрас изныкымкәа ажәытәтәи аҿырԥшқәа рыхҩылаара ашҟа атенденциа (2) (3).  Убасала, урартутәи анапҟазацәа русумҭақәа рстиль шәышықәсала ԥсахра ақәымкәа иаанханы иҟан, уи иахҟьаны маҷ-маҷ  ирмариацәахон, апримитивтә ҟазшьа аанахәон (2). === Урарту аҟазара аҭҵаара аҭоурых === Европа  XIX-тәи ашәышықәсазы иҿыхаз Ааигәатәи Мрагылара ажәытәӡатәи аҭоурых ашҟа азҿлымҳара ҷыда  археологцәа  агәацԥыҳәара рнаҭеит Европатәи амузеиқәа рҭырҭәааразы. Аха уи аамҭазы аҭҵаарадырраҿы  Урарту ҳәа аҳәынҭқарра шыҟоу ала, иарбанзаалак дырраҭарак рымамызт. Убри иахҟьаны  Ҭырқәтәыла ақалақь Ван аҭыԥан иҟаз Ҭушԥеи Русаҳинили рхыжәжәарақәа археологцәа ихараӡоу, зҿлымҳара дук змам Ассириа провинциак аҳасабала иазнеиуан. Ииашаны, Леиард Ирак имҩаԥигоз Ниневиа ажрақәа раан иҟаҵаз аартрақәа ирыҵадырӡуан аӡиа Ван аԥшаҳәаҿы иҟаҵаз аарԥшрақәа зегьы.  Акыраамҭа Урарту иатәыз ажәытә баҟақәа рыԥшаара археологцәа раасҭа згәы архыҭ-хыҭуаз иҭаҵәаху амазара ԥшааҩцәа ракәын. Убасала, XIX-тәи ашәышықәсазы  Европатәи амузеиқәа (Британтәи амузеи, Лувр, Ермитаж уҳәа егьырҭгьы) рышҟа инанаго иалагеит ахатәы еизгаҩцәа ирыԥшаауаз ураратутәи аҟазара иатәу амаҭәарқәа. Аха Урарту шамахамзар иахьыҭҵаамыз, насгьы археологиатә дыррақәа ахьыҟамыз ирыхҟьаны, аҵарауаа урартутәи ажәытә баҟақәа, раԥхьаӡа инаркны,  ма ассириатәқәоуп, мамзаргьы Сасанидтәқәоуп ҳәа иԥхьаӡаны еихыршон. ХХ-тәи ашәышықәса азыбжазы, Урарту аҭҵаара  аус акыр ԥхьаҟа ианца, урартутәи асалҩыра ашифр анаадырты, уи амаӡақәа анаҵырх ашьҭахь ауп урартутәи аҟазара абаҟақәа, ииашаны, ишахәҭоу еиԥш, ианеихшаз.  Урартутәи аҟазара аҭҵаара аус аҿы алагала ду ҟарҵеит асовет аамҭазы Ермантәыла адгьылҵакыраҿы Урарту ажәытәӡатәи ақалақьқәа Теишебаинии Еребунии рҭыԥаҿы систематә ҳасабла имҩаԥыргоз археологиатә жрақәа. == Урарту аҟазара акатегориақәа == Урарту аҟазара иатәу абаҟақәа аҵарауаа категориала еихыршоит. === Аџьазтә ҳаҭәараҷқәа === Урартутәи аҟазацәа ирылшон идууз аџьазтә ҳаҭәарақәа рыҟаҵара. Убас, Мусасир арҳәраан ассириаа ирымпыҵархалеит  массала  60 талант (1,8 тонна аҟынӡа) иҟаз Урартутәи аҳ Аргьишҭи 1-тәи иџьазтә ҳаҭәара. Аха ҳара ҳаамҭа аҟынӡа еиқәханы изымааит иарбанзаалак  уи иаҟараз аџьазтә ҟаҵамҭақәа, уимоу уи ахәҭақәакгьы. Аџьаз иалхыз аскульптура ацәатә модель аҿы иҟарҵон, уи ашьҭахь ирҩычон кәалџьыла, мамзаргьы хькәыршала (4). Урарту иатәу иԥшаау идуум аџьазтә ҳаҭәараҷқәа х-гәыԥкны иршоит:  Урарту аҳцәа ртәарҭа аҩычагақәеи, абҩатә қәабқәа рҩычагеи, иналаршә-ааларшәны иуԥылоз урартутәи аҳцәа рҳаҭәараҷқәеи.  Урартутәи аҳаҭәараҷқәа шамахамзар зегьы «апарадтә» (аҳҭынратә) хархәаратә ҟазара иаҵанакуеит. === Урарту аҳцәа ртәарҭа === XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы аҭаҵәах ԥшааҩцәа Европатәи амузеиқәа ираадырхәеит идуцәақәамыз аџьазтә хәҭақәак. Иааигәаны ианрыхәаԥш, урҭ Урарту аҳцәа ртәарҭақәа (атронқәа) рыхәҭақәак шракәыз еилыркааит. Еиқәханы иаанхаз атрон ахәҭақәа аџьаз иалхын  «идырӡыҭуаз амодель аҭарҭәала». Ус еиԥш иҟаз аметод иаанагоз, хәҭа цыԥхьаӡа хаз-хазы раԥхьа  ацәа иалхны иҟарҵон, анаҩс уи амцашыра зычҳауа формак иладыркәымпылуан.  Ацәа ирҭәоу аметалл ала иҭыррыблаауан.   Убри азыҳәан фигура цыԥхьаӡа хаз-хазы иҟарҵон, урҭ рыбжьара зынӡаск еиԥшу ыҟаӡам. Урҭ афигурақәа ахьӡы рықәырҭәон, урҭ ахьтәы бӷьыцқәа ирылаҳәаны. Урарту аҳцәа рџьазтә тәарҭа (атрон) аԥҽыхақәа. XIX ашәышықәсазы урҭ аԥҽыхақәа еизганы, 1877- 1885 шықәсқәа ирыбжьаркыз аамҭазы  Ван ақалақь аҿы инхоз аҭыԥантәи ауаа Европатәи амузеиқәа ираадырхәеит.  Урарту аҳцәа ртрон аԥҽыхақәа нанагеит Британиатәи амузеии, Ермитажи, Луври, Метрополитентәи амузеии, иара убас Парижи Бриуссели ахатә коллекциақәа рҿы. {| Class = "wikitable" style="text-align:center" |[[Афаил:Urartian_Art_04b~.jpg|мини|center|250px|''Ермитаж, Санкт-Петербург, Урыстәыла иҵәаху атрон ахәҭақәа - аџьазтә фигура хәыҷқәа. Ахьӡкәырша ашьҭақәа аанханы измоу аџьаз иалхыу афигура хәыҷқәа. Ашәарахи, ацә арыӷьарахь игылоу анцәақәеи рхы-рҿқәа ахаҳә иалхыуп. Иҟалап урҭ ибеианы ичаԥазҭгьы, убри азы рхаҿқәа зегьы ԥҽын, еиқәымхаӡеит.'' ]] |[[Афаил:Urartian_Art_01.jpg|мини|center|250px]] |[[Афаил:Urartian_Art_03.jpg|мини|center|250px|Еизышәаны иҟоу атрон хыхьтәи ахәҭа: Ермитаж аҟнытә армарахь, арӷьарахь – Британтәи амузеи аҟнытә ҩ-еихацалакык. Аҵарауаа  ишеилыркааз ала, урҭ аҩбагьы ҟаҵамҭак ахәҭақәа роуп. Уи адагьы,  ииалоуи  хагәҵәыла иҟоуи афигура хәыҷқәа реибаркразы  урҭ  зегьы ирымоуп иҷыдаҟазшьоу аҭагәаҩарақәа. Еибаркыга хәҭа цыԥхьаӡа уи иашьашәалоу аиероглифтә дыргала иазгәаҭоуп.]] |} === Ачысмаҭәа аҩычара === Ақәабқәа рҩычаразы аџьазтә фигура хәыҷқәа – Урарту аҟазараҿы  зегь реиҳа ирацәаны еиқәхаз маҭәарқәоуп.  ХХ-тәи ашәышықәса алагамҭазы аҵарауаа урҭ афигура хәыҷқәа рыла аҟазараҿы  урартутәи астиль аиндетификациа азыруит (2).   Иҟалап, Урартутәи апарадтә бҩатә қәабқәа хадаратәла акәырбан қьабзқәа рынагӡара аан  ахархәара рымазар. Иаҳҳәозар, ассириатәи аҳ Саргон 2-тәи ишықәсынҵақәа рҿы аӡбахә ҳәоуп анцәа Халди имҵаныҳәара аан аҩы зҭарҭәоз амкьаҭ. Ақәабқәа зҩычоз афигура хәыҷқәа хазы идырҭәон, нас иара амкьаҭ иаддырҷаблон. Ақәабқәа злаҩычаз афигура хәыҷқәа рҿы иубоит ацәқәа рыхқәа рсахьақәа, иара убас амҵәыжәҩақәа змаз анцәақәа, еиҳарак аҳәса, еиҳа имаҷны ахацәа рсахьақәа. Иҟоуп агәаанагара, урҭ анцәақәа -  анцәа Шивинии уи иԥҳәыс анцәаҭыԥҳа Тушпуеа рсахьақәа ракәын ҳәа (2).  Ақәабқәа зладырԥшӡоз аџьазтә ҩычарақәа рырҭәаратә техника Урарту аҟынтәи аларҵәара аиуит Азиа Маҷ ашҟа, хәҭакахьала Фригиаҟа. Уи Европа анырра зауз Мрагыларааигәатәи аҟазара ахкқәа ируакын. Урарту аҟазаратә стиль ала ақәабҩычара рбеит Бырзентәылеи Италиеи рыдгьылҵакырақәа рҿы,  урҭ аарԥшын Родос, Афина, Беотиа,  Дельфа, Олимпиа, иара убас етрусстәи адамрақәа рҿы. Раԥхьа Урартутәи аҩычарақәа - аҭҵааҩцәа антикатә ҟазара иатәу акакәны ирыԥхьаӡон, аха ХХ-тәи ашәышықәса азыбжа инаркны, хәҭа-хәҭала инарҵауланы ианҭырҵаа ашьҭахь, арҭ ақәабқәа рҩычарақәа аидентификациа рзуны, Урартутәи аҟазара иахырыԥхьаӡалеит (5) (6) (7).  Аҵарауаа иара убасгьы иазгәарҭоит ақәабқәа рзы Урартутәи аџьазтә фигура хәыҷқәа егьырҭ ажәларқәа рчысмаҭәа ҿыцқәа рҩычаразы рхы ианадырхәозгьы шыҟаз. Аҿақәеи асаанқәеи лассы-лассы ирҩычон аибашьратә сценақәеи, аҽцәеи, аҽыуардынласқәеи рсахьақәа рыла (4). [[Афаил:UrartianCaldron02.jpg|слева|мини|282x282пкс]] [[Афаил:UrartianCaldron03~.jpg|центр|мини|354x354пкс|Урартутәи абҩатә қәабқәа рҩычарақәа рҿырԥшқәа ҵәахуп Анкара, Анатолиатәи ацивилизациа амузеи аҿы. Армарахь, Ван араион аҿы иԥшаау ацәқәа рфигура хәыҷ ала иҩычоу ақәаб. Хыхь, Ҭырқәтәыла,  Фригиитәи ақалақь ажрақәа раан ирыԥшааз, аха иара усгьы урартутәи аҟазара иахырыԥхьаӡало ақәаб.  Иҟалап, ақәаб злаҩычо афигура хәыҷы урартутәи амра анцәа Шивини исахьа акәзар (2).]] === Анцәақәа рҳаҭәараҷқәа === ХХ-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы  урартутәи анцәақәа рсахьақәа зынны иаарԥшыз аџьазтә ҳаҭараҷқәа зынӡа хԥа ракәын. Ишаабо ала, аџьаз иалхны анцәақәа рсахьақәа зыҟарҵоз адинхаҵаратә церемониақәа рзы акәын. Аҳаҭәараҷқәа руак, иҟалап анцәа Халди итәы акәзар, Британиатәи амузеи аҿы иҵәахуп, егьырҭ аҩбагьы – Ермантәылатәи Аҭоурыхтә музеи аҿы иҟоуп (акопиа – амузеи «Еребуни» аҿы). Урартутәи анцәақәа рџьазтә ҳаҭәараҷқәа. Урҭ ҵәахуп Ермантәыла Аҭоурыхтә музеи аҿы (акопиа Ереван иҟоу амузеи «Еребуни» аҿы. [[Афаил:Tesheiba02~.jpg|слева|мини|484x484пкс|Урартутәи аибашьра анцәа Теишеба иҳаҭәараҷ. Уи аарԥшын 1941 шықәсазы,  ари анцәа ихьӡ зыхҵоу урартутәи абааш Теишебаини ахыжәжәарақәа рҿы Кармир-Блур имҩаԥысуаз ажрақәа раан. ]] [[Афаил:Arubani02~.jpg|центр|мини|Анцәа Халди иԥҳәыс, анцәарҭыԥҳа Арубаини лҳаҭәараҷ.  Уи изныкымкәа ажәытә баҟақәа хатә хацыркрала еизызго аӡәы иҟынтәи даҽаӡәы ишҟа ииасхьан, аха 1936 шықәсазы Ермантәыла Аҭоурыхтә музеи аҿы инанагеит. Иҟалап, раԥхьаӡа акәны уи аҳаҭәараҷ рбазар аӡиа Ван аԥшаҳәаҿы. ]] === Абџьар === Урарту аҟазара аҭҵааҩцәа ихазу категорианы ирыԥхьаӡоит урартутәи аҳцәа иртәыз урартутәи абџьартә маҭәарқәа. Ас еиԥш иҟаз апарадтә бџьарлеибыҭара иаҵанакуан акәылӡхылԥақәа, асақәа, ахҿаҭрақәа, акәылӡқәа, аԥыракқәа.  Арҭ амаҭәарқәа рҩычараҿы иаадырԥшуан Мрагыларааигәа иашьашәалаз амотивқәа: алымқәеи, ацәқәеи, амаҭқәеи, амҵәыжәҩақәа змаз анцәақәеи, аԥсҭазаара аҵла амҵахырхәареи. === Акәылӡхылԥақәа === Аҵарауаа ирдыруеит имаҷымкәа урартутәи акәылӡхылԥақәа. Теишебаини имҩаԥысуаз ажрақәа  раан мацара ирыԥшааит ҩажәа инареиҳаны акәылӡхылԥақәа. Аҳцәа рпарадтә  кәылӡхылԥақәа формала егьырҭ аибашьцәа ркәылӡхылԥақәа излареиԥшымыз акгьы ыҟамызт, аха аҳцәа ртәы ҩычан сахьаркыратә заҷрала. Урартутәи аҳ Сардури II ипарадтә кәылӡхылԥа. Иԥшаауп Кармир-Блур ахәаҿы Теишебаини ақалақь ажрақәа анымҩаԥыргоз. Иҵәахуп Ереван, Ермантәылатәи Аҭоурыхтә музеи аҿы. [[Афаил:Helmet08.jpg|слева|мини|Акәылӡхылԥаҿы еиҵыху асахьа. Акәылӡхылԥа ианҵоуп: Анцәа Халди, аҳ узы, Аргишти иԥа Сардури ари  икәалӡхылԥа, аԥсҭазаара иазикит (8). ]] [[Афаил:Urartu_Helmet_Fragment_2~.jpg|мини|415x415пкс|Акәылӡхылԥаҿы ианҵоу асахьа афрагмент иаанарԥшуеит «Аԥсҭазаара аҵла» амотив.]] ===Аԥыракқәа=== Аҵарауаа иҭырҵаахьеит урартутәи аџьазтә парадтә ԥыракқәа ԥыҭк. Урҭ зегьы ҩычан алымқәеи ацәқәеи рсахьақәа зныз аконцентрикатә хыргьежьаақәа рыла. Ус еиԥш иҟаз аԥыракқәа аибашьра аан ахархәаразы иҟаҵамызт: аџьазтә бӷьыц ашәпареи, уи ашьҭахьтәи ахәҭаҿы аибаркыгашьеи рыла иубоит урҭ аԥыракқәа ҳамҭаҵас (иаҳҳәап, аныхабаақәа рахь) рызнагаразы рхы ишадырхәоз. Ус еиԥш иҟаз аԥыракқәа рыгәҭаӡа (рдиаметр) 70 см инаркны 1 метрак аҟынӡа иҟан. Асахьа анырҵон штампла (мҳәырла), анаҩс ирзаҷуан еиуеиԥшым амаругақәа рыла. Аԥыракқәа ркомпозициа убас еиԥш иӡбан, иарбан фигуразаалак ахәаԥшраан иаарҳәны иҟамлартә. Ус еиԥш иҟаз аԥыракқәа ԥыҭк ԥшаан Ван араион аҿы, уахьынтәи урҭ нанагеит Британтәи амузеии Берлинтәи амузеии рышҟа. Урҭ ирҩызаз аԥыракқәа 14 рбеит Кармир-Блур ахәаҿы Теишебаини ажрақәа раан. Иара убасгьы аҵарауаа ирдыруеит урартутәи ахьтәы ԥыракқәа рыҟазаара, аха урҭ ҳаамҭазынӡа еиқәханы изымааӡеит. Мусасир арҳәраан иргаз амазара еиқәызыԥхьаӡоз ассириатәи аҳ Саргон 2-тәи, уи амазара знырҵоз асиа иалаиҵеит 6,5 кг рҟынӡа зыкапан наӡоз урартутәи ахьтәы ԥыракқәа фба. ===Ахҿаҭрақәа=== Археологиатә жрақәа раан иԥшаан аҳцәа рыхҿаҭрақәа хԥа заҵәык, дара урҭ рызегьы ахьыԥшааз Ермантәыла аҵакырадгьыл аҿы ауп – Урарту аҵыхәтәантәи агәыӷырҭа – Теишебаини ақалақь аҿы ажрақәа анымҩаԥыргоз. Ахҿаҭрақәа руак Аҳәынҭқарратә Ермитаж ашҟа иргеит, иаанхаз аҩба Ермантәыла Амилаҭтә ҭоурыхтә музеи аҿы иҵәахуп. Аҳцәа рыхҿаҭрақәа аџьаз иалхны иҟаҵоуп, ахаҿтәы қәыԥшыраҿы заҷла ианҵоуп урартутәи аибашьцәа рсахьақәа. ===Ахьтәы ҟаҵамҭақәа=== Урартутәи ахьтәы ҟаҵамҭақәа ҩ-категориакны иушар алшоит: 1) аҳҭынратә ҟазара иаҵанакуа, зыхә ҳараку аметаллқәеи ахаҳәқәеи ирылху арԥшӡагақәа; 2) статусла еиҳа илаҟәыз Урарту ауаажәлар рхы иадырхәоз, еиҳа ирмарианы, аџьаз иалхны иҟаҵаз урҭ аҩычагақәа рвариантқәа. Аҭҵааҩцәа ишырыԥхьаӡо ала, урҭ ахьтәы ҟаҵамҭақәа рахьтә иҟан, арԥшӡара адагьы, алаԥшшәҟәы ҳасабла амагиатә ҟазшьақәа зырҭозгьы (11). Зыхә ҳараку аметалл иалхны Урарту иҟарҵоз хкырацәала арҩычагақәа рҟнытә даараӡа имаҷуп ҳаамҭазы иаанхаз, аҵарауаа рнапаҿы инеиз. Ассириатәи аҳ Саргон 2 ишықәсынҵақәа рҿы рыӡбахә ҳәоуп зыхә ҳараку аметаллқәа ирылху амаҭәар дуқәа: аихатә лабашьақәа, еиуеиԥшым ачысмаҭәақәа, ахьнырҳақәа уҳәа араӡни ахьи ирылху убас иҵегьы аҩычагақәа. Арҭ амазарақәа зегьы ҳера ҟалаанӡа 714 шықәсазы ассириаа Мусасирынтәи ирӷьычит. Урҭ иреиуаз аҟаҵамҭақәа акгьы аанымхаӡеит. Иҟан убас еиԥш ахҭысқәа, ажрақәа раан, аҭаҵәахԥшааҩцәа, Урарту иатәуп ҳәа иазԥхьагәарҭоз, араӡны, ма ахьы иалхыз аҟаҵамҭақәа анрымԥыхьашәалак, аиҭарҭәарахь ианырышьҭуаз (2). Урартутәи ахьтәы ҟаҵамҭақәа еиқәхаз рҟнытә зегь иреиҳау ҳәа иԥхьаӡоуп Берлинтәи аеқспедициа ихьшәоу Урарту аҳҭны қалақь – Русахьинили ирыԥшааз ахьтәы хьнырҳала. Иара убасгьы – Теишебаини ажрақәа раан иԥшааз ақәаб ахҩа. [[Афаил:Urartian_Carcanet.jpg|слева|мини|Анцәа Халди (атрон аҿы дтәаны) иԥҳәыси иареи, урартутәи анцәарҭыԥҳа Арубаини  рсахьақәа зну аԥҳәыстә раӡнытә ҩычага (апектораль). Апектораль ҵәахуп Берлинтәи амузеи аҿы.]] [[Афаил:CaldronLid.jpg|центр|мини|Зыцқәа аазыртыз амыҵмыџь афигура хәыҷы зынҵо араӡнытә қәаб ахҩа. Иаҵаҩуп аҳ Аргишти 1 ихатәуп ҳәа. Амилаҭтә ҭоурыхтә музеи, Ермантәыла. ]] Археологиатә жрақәа раан иԥшаау хыԥхьаӡарала акыр ирацәоу,  Урарту иҟаҵоу ахьтәы аалыҵ хәыҷқәа рыбжьара уаҩы иԥылоит ахьтәи араӡнытәи агәлаҵақәа, ахьтәы лымҳарыҩқәа, ахьтәы напхаҵа ацәынхақәа, иара убас амедалионқәагьы. Урҭ рыԥшааит ҳаамҭазтәи Ҭырқәтәылеи Ермантәылеи рыдгьылҵакырақәа рҿы имҩаԥгаз ажрақәа раан. Аҳәса рыхьтәы ҩычагақәа аиҳарак ирнуп Урарту Иреиҳаӡоу анцәа ду Халди иԥҳәыс, урартутәи  анцәарҭыԥҳа  Арубаини лсахьа. Уи иаҷыдангьы, Урарту ахьтәы ҟаҵамҭақәа лассы-лассы  ирнырҵон  Месопотамиатәи амотивқәа: «аԥсҭазаара аҵла», «амҵәыжәҩа змоу асанҭыр (адиск)» уҳәа егьырҭгьы. Ажәлар рхы иадырхәоз ахьтәы ҟаҵамҭақәа рахьтә еиҳа аларҵәара рыман аџьаз иалхыз анапхаҵақәеи алымҳарыҩқәеи, асердоликтә хәыдхаҵақәеи уҳәа егьырҭгьы. Ажәытәӡатәи Мрагылара егьырҭ аҳәынҭқаррақәа акыр рҟны еиԥш, Урартугьы арԥшӡагақәа ныҟәыргон аҳәса реиԥш, ахацәагьы (11). === Архитектуреи  аргыларатәҟазареи === Урартутәи аргыларатә ҟазара цәыргоуп ақалақьқәа-абаақәеи, аҳҭынратә комплексқәеи, аныхабаақәеи рыла. Еребуни, мамзаргьы Тушбеи реиԥш иҟаз ақалақьқәа-абаақәа акульттәии анхамҩатәии хыбрақәаны иҟан. Аргылараҿы рхы иадырхәон ақьырмыт аӡа, мамзаргьы ахаҳә. Урартутәи ақалақьқәа ԥыҭкгьы архитектуратә планла идыргылон, урҭ рзы иҟазшьадырганы иҟан еицтәароу амҩадуқәеи ҩаӡара рацәала иҟаҵаз ахыхьчаратә системеи (12).    Урартутәи асахьаркыратә хаҳәтә лыхымҭақәа, егьырҭ ирҿырԥшны уаҩ дахәаԥшуазар, даара имаҷны еиқәхеит. Аҵарауаа шақәгәыӷуазгьы,  Вантәи ацаҟьаҿы ирзымԥшааӡеит изышьҭаз ахаҳтә барелиеф, мамзаргьы иарбанзаалак монументалтә скульптурак (13). Иара убас, Урарту ақалақь Мусасир асахьа зныз ассириатәи аҳ Саргон 2 ибариельиефқәа рҿы Мусасиртәи аныхабаақәа рыҩнуҵҟа аҳаҭәара дуқәа шықәгылоу убартә ишыҟоугьы, Топрах-кале имҩаԥгаз ажрақәа рҿгьы ирзымыԥшааит идууз ахаҳәтә ҟаҵамҭақәа. Ҭырқәтәыла егьырҭ араионқәа рҿы иԥшаан уамак зҵазымкуаз ахаҳтә релиефқәа рцәынхақәак. Иҟалап,  раԥхьа Тушбеи, анаҩс  Русахьинили иҟаз урартутәи аҳцәа ртәарҭақәа Мидиаа ианрымпыҵархала ашьҭахь иӷәӷәаӡаны идырбгазар, иара убасҟан амонументалтә скульптура ԥыххаа иқәҵазаргьы. Урарту ахархәара рыман ахагәҵәытә хаҳәҟьаԥс асахьа змаз  амемориалтә баҟақәа. Урҭ рҿы иҟаҵаз анҵамҭақәа анаҩс ирхылҵит аерманцәа рныхабаақәа рҿы рхы иадырхәоз  аџьартә хаҳәқәа (ахачкарқәа) (14). === Акыцӡрытә (акерамикатә) аалыхқәа === Аҵарауаа ирдыруеит анышәаԥшь иалхны иҟаҵоу,  еиуеиԥшым урартутәи аалыҵқәа рацәаны. Урартутәи акыцӡҩцәа, анхараҿы ауаа рхы иадырхәоз имариаз акыцӡрытә аалыхқәа рыдагьы, анцәақәеи ашәарахи рсахьа знырҵоз,  асахьаркыратә кыцӡлыхқәагьы аԥырҵон. Аҵас усқәа ирызкызи аҳцәа рзы иҟарҵоз амкьаҭқәеи анышәаԥшь иалхны иҟарҵон, нас иршәуан. [[Афаил:UrartianEarrings01.jpg|слева|мини|Ацә иақәгылоу анцәа Теишеба исахьа зну ахаҳәтә барелиеф ду ацәынха. Иԥшаауп Адильџьеваза иҟоу урартутәи абаа ахыжәжәарақәа рҿы, иҵәахуп Вантәи музеи аҿы; ]] [[Афаил:Urartian_Locket_04.jpg|центр|мини|279x279пкс|Кармир-Блур археологиатә жрақәа раан иԥшааз ахаҳәтә чықьмаџьақәа ҩба. Иҵәахуп амузеи «Еребуни» аҿы, Ереван.]] Урарту ахархәара рыман ахагәҵәытә хаҳәҟьаԥс асахьа змаз  амемориалтә баҟақәа. Урҭ рҿы иҟаҵаз анҵамҭақәа анаҩс ирхылҵит аерманцәа рныхабаақәа рҿы рхы иадырхәоз  аџьартә хаҳәқәа (ахачкарқәа) (14). === Акыцӡрытә (акерамикатә) аалыхқәа === Аҵарауаа ирдыруеит анышәаԥшь иалхны иҟаҵоу,  еиуеиԥшым урартутәи аалыҵқәа рацәаны. Урартутәи акыцӡҩцәа, анхараҿы ауаа рхы иадырхәоз имариаз акыцӡрытә аалыхқәа рыдагьы, анцәақәеи ашәарахи рсахьа знырҵоз,  асахьаркыратә кыцӡлыхқәагьы аԥырҵон. Аҵас усқәа ирызкызи аҳцәа рзы иҟарҵоз амкьаҭқәеи анышәаԥшь иалхны иҟарҵон, нас иршәуан. Асахьаркыратә кыцӡрытә аалыхқәа {| Class = "wikitable" style="text-align:center" |[[Афаил:ShoeLikeGoblet.jpg|слева|мини|Амагә асахьа змоу анышәаԥшь иалху аԥаҭхь. Иԥшаауп Кармир-Блур имҩаԥгаз ажрақәа раан. Иҵәахуп Ермантәыла, Амилаҭтә ҭоурыхтә музеи аҿы]] |[[Афаил:UrartianClayGoblet.jpg|мини|358x358пкс|Ашәарах ахәда аформа змоу аԥаҭхь. Иԥшаауп Ван араион аҿы. Иҵәахуп Сҭамбул, Археологиатә музеи аҿы]] |[[Афаил:Urartian_pottery,_Erebuni_museum_6a.jpg|мини|Ацәқәа рсахьа зну ԥшшәы зманы иҟаҵоу амкьаҭ. Иԥшаауп Ермантәыла аҵакырадгьыл аҟны, Урарту аамҭа иаҵанакуа аԥсыжырҭақәа рыжрақәа анымҩаԥыргоз аамҭазы. Иҵәахуп «Еребуни» амузеи аҿы (15). ]] |} ===Амҿи абаҩи ирылху аҟаҵамҭақәа=== Абаҩ, еиҳаракгьы амҿы иалху аҟаҵамҭақәа, урҭ акыраамҭа еиқәханы иахьзымцо азы Ажәытәӡатәи Мрагылара аамҭа иаҵанакуа аԥшаарақәа ирҿу археологцәа шамахамзар ирԥыхьашәаӡом. Аха егьа ус акәзаргьы, ԥҽыхақәак раҳасабала, ус еиԥш иҟоу акык-ҩбак ҟаҵамҭақәак археологцәа рыԥшаарақәа раан ирԥыхьашәеит. Иаҳҳәап, Теишебани имҩаԥгаз ажрақәа раан иԥшаан орнаментла иҩычаз абаҩ иалхыз ахҳәақәа рыԥҽыхақәа. Иҟалап урҭ ҭауади-аамсҭеи реиуаз урартутәи аҳәсақәа рхы иадырхәозар. Амҿы иалхны иҟаҵаз урартутәи аҟазара иаҵанакуа рҿиамҭаны фактла акызаҵәык еиқәханы иаанхаз –Теишебаини ажрақәа раан ирыԥшааз иуникалтәу аҽы ахы ауп. Уи аҽы ахы ҩычан еиҳа идууз амҿтәлых ҟаҵамҭак ала (2). Амҿи абаҩи ирылху аҟаҵамҭақәа [[Афаил:UrartianCandelabrum01.jpg|мини|Ҭоԥрах-қале ажрақәа раан иԥшааз урартутәи амшьандыл. (Амҿтәы ҭаргылақәа – иҳаамҭазтәиқәоу, абаҩтәиқәеи, аџьазтәиқәеи – иоригиналтәқәоу). Иҵәахуп анатолиатә цивилизациақәа рмузеи аҿы, Анкара;]] Армарахьтә арӷьарахь: Ҭоԥрах-қале ажрақәа раан иԥшааз урартутәи амшьандыл. (Амҿтәы ҭаргылақәа – иҳаамҭазтәиқәоу, абаҩтәиқәеи, аџьазтәиқәеи – иоригиналтәқәоу). Иҵәахуп анатолиатә цивилизациақәа рмузеи аҿы, Анкара; Алым асахьа змоу иара уи амшьандыл ашьапы аҩычага; анцәақәа рсахьақәа рыманы, егьырҭ аҟаҵамҭақәа ирықәҵаны изҩычоз абаҩтә ҵәаҟьақәа (иԥшаауп ҬОԥрах-Қале ажрақәа раан, иҵәахуп Анатолиатә цивилизациақәа рмузеи аҿы, Анкара; амҿы иалху аҽы ахы, иԥшаауп Кармир-Блур имҩаԥысуаз ажрақәа раан, иҵәахуп Ермантәыла Амилаҭтә ҭоурыхтә музеи аҿы === Аҭӡынҵақәа === Урартутәи аҟазаратә баҟақәа рахьтә иҷыдоу класск иаҵанакуеит Урартутәи абаа Еребуни ахыжәжәарақәа рҿы уамашәа еиқәханы иаанхаз аԥшшәы змоу аҭӡынҵақәа. Ус еиԥш иҟаз аҭӡынҵақәа Месопотамиа инарҭбааны аларҵәара рыман. Иҟалап, урартуаагьы уантәи иааргазар, аха иазгәаҭатәуп, урҭ афрескақәа Еребуни еиҳа еиӷьны еиқәхеит, Мрагылара Ааигәа егьырҭ ажәытә қалақьқәа зегь рҿы аасҭа. Уи иаанаго, урҭ аҭӡынҵақәа иуникалтәу Ажәытәӡатәи Мрагылара аҟазаратә баҟақәоуп (16). Еребуни егьырҭ урартутәи ақалақьқәа жәпакы излареиԥшымыз, уи аибашьраан ирымбылӡеит, избанзар еибашьратә ҿагылара ҟамҵакәа иааныжьын, анаҩсгьы хылаԥшрада иаанханы иҟан, убри аҟнытә иуникалтәу аҭӡынҵақәа еиқәханы иаанхеит (17) (18). Аконсервациа ашьҭахь Еребунитәи ҭӡынҵақәак цәыргақәҵан Еревантәи амузеи «Еребуни» аҿи Москватәи А.С.Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә музеи аҟни. == Урартутәи аҟазаратә ҭынха == Ҳера ҟалаанӡа VI-тәи ашәышықәсазы Урарту аҳәынҭқарра анеилаҳа ашьҭахь аҵарауаа урартутәи аҟазара иҳәаақәҵоу ҟазшьақәак азгәарҭеит урҭ ргәылацәеи рышьҭрақәлаҩцәеи рҟны. Иаҳҳәозар, Еребуни ақалақь ажрақәа раан иаарԥшын Ахьеменидцәа раамҭа иатәыз араӡнытә ҟаҵамҭақәа рҭаҵәах. Урҭ рҿы аҭҵааҩцәа иазгәарҭеит ауаҩы исахьа аҭыхраҿы урартутәи асахьаркыратә хархәагақәа рышьҭрақәа. Ахьеменидтә аамҭа иатәу араӡнытә ҟаҵамҭақәа рҭаҵәах аҟнытә амаҭәарқәа. Аҭаҵәах аарԥшын 1968 шықәсазы Арин-Берд ахәы ашьапаҿы. Иҵәахуп Ереван амузеи «Еребуни», Ермантәыла. Ахьеменидтә аамҭа иатәу араӡнытә ԥаҭхьқәа рҿы еилаӡҩоуп мрагыларатәии, ажәытәбырзентәии, урартутәии аҟазарақәа. Ари афакт, хәҭакахьала, аҵарауаа ирнаҭеит алшара урартутәи аҟазара аперсидтә ҟазараҿы иҟанаҵаз анырра атәы азгәаҭара (19). {| Class = "wikitable" style="text-align:center" |[[Афаил:AchaemenidGoblet02.jpg|мини|Ахьеменидтә аамҭа иатәу араӡнытә ҟаҵамҭақәа рҭаҵәах аҟнытә амаҭәарқәа. Аҭаҵәах аарԥшын 1968 шықәсазы Арин-Берд ахәы ашьапаҿы. Иҵәахуп Ереван амузеи «Еребуни», Ермантәыла.]] |[[Афаил:AchaemenidGoblet01.jpg|мини|Ахьеменидтә аамҭа иатәу араӡнытә ԥаҭхьқәа рҿы еилаӡҩоуп мрагыларатәии, ажәытәбырзентәии, урартутәии аҟазарақәа. Ари афакт, хәҭакахьала, аҵарауаа ирнаҭеит алшара урартутәи аҟазара аперсидтә ҟазараҿы иҟанаҵаз анырра атәы азгәаҭара (19).]] |} Б.Б.Пиотровски иҟаиҵаз аҭҵаарақәа алшара ирҭеит аскифқәа рмаҟақәеи, раҳәаҭрақәеи, иара убас егьырҭ рмаҭәарқәеи рыҟаҵара атехникеи рсахьаркыратә ҩычареи урартуаа рҟнытә иаагазар ҟалап ҳәа ашьақәырӷәӷәара (2). Уи иаҷыдангьы, аҭҵааҩцәа иазгәарҭоит Урарту иҟарҵоз ақәабқәа рҩычара (егьырҭ, агәыларатәи ажәларқәа рыла) антикатә дунеи аҟынӡа инанагеит, Ажәытәӡатәи Мрагылара иатәу егьырҭ аҟазаратә хкқәа реиԥш, уигьы антикатә ҟазара ианаҭеит ҳәа иҳәаақәҵоу анырра (18). Аҵыхәтәаны, Урарту акультуратә нырра ду рынаҭеит Алада Кавказтәи аҳәынҭқаррақәа, хәҭакахьала, Ермантәыла. Уи анырра ашьҭақәа убоит архьитектураҿы, аирригациаҿы, анапҟазарақәа рҿы. Ҳара ҳаамҭа аҟынӡа еиқәханы иааиз аҿырԥшқәа ахьмаҷу иахҟьаны аҵарауааи аҟазараҭҵааҩцәеи хаҭала аҟазараҿы ари аҩыза анырра аргумент азыԥшаара шырцәыуадаҩугьы, Ермантәылеи аладатәи Қырҭтәылеи рҿы Урарту иҟанаҵаз акультуратә нырра еицеизеиԥшны ирыдкылоу акакәны иԥхьаӡоуп (18). Диаконов иажәақәа рыла иуҳәозар, « Аерманы жәлар ржәытәӡатәи социалтә-економикатә, мамзаргьы ркультуратә ҭоурыхаҭҵаараҿы ицқьоу абӷьыц ала уалагар, мамзаргьы ҳера ҟалаанӡа VI—V ашәышықәсақәа рҿы аԥхьабзазаратә уаажәларра рышьақәгылашьа аԥшаара ҟалаӡом; гәыҩбара ыҟаӡам ажәытәӡатәи аерманцәа рҭоурых ииашаны аилкааразы, уи еиҳагьы ижәытәӡаз ахәыритцәеи, уратуцәеи, иара убасгьы алувиицәеи рҭоурых иацу акы аҳасабла аҭҵаара шаҭаху» (20). Ихымԥадоу акоуп, иара убасгьы Урарту ишыҟанаҵаз акультуратә нырра Аԥхьатәи Мрагылараҿы, зегь раԥхьаӡагьы, Мидиаҿы (21). == Ахархәара змоу алитература == *{{cite book|author=Mack Chahin|title=The kingdom of Armenia: a history|url=https://books.google.com/books?id=OR_PHoKZ6ycC&pg=PA148|date=2001-12-21|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7007-1452-0}} *Guitty Azarpay ''Urartian Art and Artifacts. A chronological study'', University of California Press, Berkeley, 1968 *{{cite book|author=John Boardman|title=The Prehistory of the Balkans and the Middle East and the Aegean World, Tenth to Eighth Centuries B.C.|url=https://books.google.com/books?id=vXljf8JqmkoC&pg=PA366|date=5 August 1982|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-22496-3|page=366}} ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} ==Азхьарԥшқәа== {{Commonscat|Urartian art}} [[Акатегориа:Урарту|ҟазара]] [[Акатегориа:Ермантәыла археологиа]] [[Акатегориа:Аџьазтә шәышықәсазы аҟазара]] [[Акатегориа:Аихатә шәышықәсазы аҟазара]] [[Акатегориа:Ажәытәӡатәи Мрагылара Ааигәа иҟаз аҟазареи архитектуреи]] [[Акатегориа:Аметалл ала ажәытәӡатәи аҟазара]] h11r7wijc1f3dxj6pun5hprrbmf4urd 0 38746 173851 147867 2026-09-11T09:48:10Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: русская половина строки календаря убрана; русская половина строки календаря убрана; русская половина строки календаря убрана; русская половина строки календаря убрана; русская ссылка на стих убрана; номера сносок [n] ×1; « .»→«.» ×1; пробел перед , ; ×1; рахтә→рахьтә 173851 wikitext text/x-wiki == Аџьшьаараиаша амҽыша аушьҭыгатә ҭраԥа́р, 2-тәи абжьы == Уныхацқьа ҳаихырхәоит, Абзиара зду, / ҳшьацәхнысларақәа ҳанаужьырц ҳуҳәо, Қьырса ҳ-Анцәа; Уныхацқьа ҳаихырхәоит, Абзиара зду, / ҳшьацәхнысларақәа ҳанаужьырц ҳуҳәо, Қьырса ҳ-Анцәа; / избанзар хатәгәаԥхарала иуҭаххеит [цәеижьла] Аџьар ахь ахалара, / Иушаз [ауаа], аӷа [аҩсҭаа] импыҵахалаз, рхы рақәиҭтәразы. / Убри азы џьшьяара уҭо, Узҿаҳҭуеит: / «Гәырӷьарыла зегь урҭәит, / аԥсабара [зегь] еиқәзырхарц иааз ҳ-А́иқәырхаҩ!» === Аџьшьараиаша амҽыша ақада́қь, зхатә ҳәашьа змоу, 4-тәи абжьы === Нҵашьа змам Аб [Анцәа] Иажәа [Иаса] / Ижьраан, Нцәадзыхшаз, Быҟнытә ианҵан, / ирхәынгаз аҭе́иҭыԥшгьы аханатә ишыҟаз еиҭашьақәыргыланы, / Инцәатәу аԥшӡара иа́лаиӡҩеит. / Аха [ҳаргьы], ҳаиқәырхара [шыҟало] агәра го, / усла, ажәа́ла Иара [Иаса] дааҳарԥшуеит. '''''Ажәытәӡатәи аеллин бызшәахьтә аиҭага''' : архимандрит Дараҭ (Дбар)'' '''''Аредактор''' : Тамила Аршба.'' == Ацқьа Иуа́на Аӡӡаахҩы иҭраԥа́р (аушьҭыгатә), 2-тәи абжьы == Ауаҩиаша дыргәалашәоит ибзарӡы ҳәо, / уа уакәзар, [Қьырса] Иаԥхьагыла, / ҳ-Аҳ Ду и́шаҳаҭра ада уҭахӡам: / аиашазы уцәырҵит / аԥаимбарцәа ирылкаау уакәны, / избанзар иуаҭәашьахеит / Зыхьӡ [ажәлар] ирылаҳәаз [Иаса] / аӡырҩаш аҟны аӡы иӡаахра. / Уи азоуп аҵа́быргазы агәаҟра ухганы, / Анцәа, цәеижьла Ицәырҵыз, / аԥсабара агәнаҳа иаҵалаз, / арыцҳашьара дугьы ҳаназшьаз / Ихьӡ гәырӷьаҿҳәашаны / быжьра-быжьҵәа инанагаз ирылазҳәаз. '''''Ажәытәӡатәи аеллин бызшәахьтә аиҭага''' : архимандрит Дараҭ (Дбар)'' '''''Аредактор''' : Тамила Аршба.'' == Тропарь и кондак Вознесения Господня на абхазском языке == Қьырса Ихалара. Мықәтәи Аевангелион аҟнынтә аминиатиура. 1300 ш. (асахь.) === Қьырса Ихалара аушьҭыгатә ҭраԥа́р, 4-тәи абжьы === Хьӡы-ԥшала [жәҩан ахь] Ухалеит, / Қьырса ҳ-Анцәа, / Уҵаҩцәа ргәырӷьаны / Аԥсы Цқьа дшааушьҭуа раҳәаны, / қәныҳәаралагьы / Анцәа шуакәҵәҟьоу шьақәырӷәӷәо, / [Уара], аԥсабара Аҿыхыҩ. === Қьырса Ихалара ақада́қь, зхатә ҳәашьа змоу, 6-тәи абжьы === Ҳ а ҳзы Угәы иҭаз нагӡаны, / адгьыл аҿгьы иҟоу ижәҩантәқәоу инарымаданы, / хьӡы-ԥшала [жәҩан ахь] Ухалеит, Қьырса ҳ-Анцәа, / ҳауҟәумган, аха Уҳацры́мшәо Уҳа́цыҟаз, / Узҭахугьы рықәҿыҭуа: / «Са сшәыцуп, аӡәгьы дышәҿагы́лам!» '''''Ажәытәӡатәи аеллин бызшәахьтә аиҭага''' : архимандрит Дараҭ (Дбар)'' '''''Аредактор''' : Тамила Аршба.'' == Тропарь и кондак Воздвижения Креста Господня на абхазском языке == === Аџьар а́ҳаракра аушьҭыгатә ҭраԥа́р, 1-тәи абжьы === Иеиқәырха, ҳ-Аҳ Ду, Ужәлар, / Уагьақәныҳәа иуҭынхаз, / ақәылаҩцәа риа́аира / ҳаҳцәа иранашьо, / Уџьарлагьы Ууаажәлар хьчо. === Аџьар а́ҳаракра ақада́қь, зхатә ҳәашьа змоу, 4-тәи абжьы === Гәаԥха́шақә Аџьар иха́галаз, Қьырса ҳ-Анцәа, / Ухьӡ зыхҵоу иҿыцу Ууаажәлар / Угәшаҭара ранашьа. / Умчала иргәырӷьа Нцәа дхазҵо ҳаҳцәа, / ирабашьуа ириааиртә ацхыраара рыҭ, / Ужәҩахыргьы рыгмыз, / аҭынчра абџьа́рҵас, уззы́миааиуа аҷа́нҳәаҭ ҳас иҟоу Уара. '''''Ажәытәӡатәи аеллин бызшәахьтә аиҭага''' : архимандрит Дараҭ (Дбар)'' '''''Аредактор''' : Тамила Аршба.'' == Тропарь и кондак св. Николаю Чудотворцу на абхазском языке == === Ацқьа Никәала иҭраԥа́р (аушьҭыгатә), 4-тәи абжьы === Ақьырсианцәа рхаҵара́ ԥҟа́раси, / ауаҩ қьы́ԥш иныхаҵаси, / аҽынкылара рҵаҩҵаси / иҟоу зегьы Зырҵабыргуа [Қьырса] / иухьчо уаа удирбеит. / Уи азоуп изурҳаз ҽҳарамкрала — аҳаракыра ду, / аӷа́ррала — амал ду. / Ҳ-Аб, аԥшьаҩыеиҳабы Никәала, / Қьырса ҳ-Анцәа уҳазиҳәа / ҳаԥсқәа реиқәырхаразы. === Ацқьа Никәала иқада́қь, 3-тәи абжьы Иаҳҳәоит Қьырса Иира ақада́қь «Аҭыԥҳа́ иахьа» иеиԥшны === Ми́ра [ақалақь] аҟны, Ацқьа, / иҵабыргу Ныхаԥааҩс урызцәырҵит, / избанзар Қьырса игәырӷьаҽҳәаша нагӡаны, Аԥшьа, / ужәлар уԥсы рыҳҭнуҵеит, / ха́ра здымызгьы аԥсра иацәугеит; / уи азоуп Анцәа илԥха а́маӡа амаҵзуҩ́ ду ҵас узыԥшьаха́з. '''Ажәытәӡатәи аеллин бызшәахьтә аиҭага''' : архимандрит Дараҭ (Дбар) '''Аредактор''' : Тамила Аршба. == Тропарь и кондак Введения во храм Богородицы на абхазском языке == === Нцәадзыхшаз аныҳәараҭахь Лнагара аушьҭыгатә ҭраԥа́р, 4-тәи абжьы === Иахьа Анцәа Ду ауаа дшырзыразхо ацәыргареи / реиқәырхарагьы шыҟало рыларҵәареи иамшуп: / Анцәа Иныҳәарҭа Аҭыԥҳа лабҿаба даҭаауеит, / Қьырсагьы зегьы дрылалҳәоит. / Ла лоуп ҳаргьы быжь-дула зықәҿаҳҭуа: / Бгәырӷьала, Ҳазшаз ҳалахь ианиҵаз назыгӡаз! === Нцәадзыхшаз аныҳәараҭахь Лнагара ақада́қь, 4-тәи абжьы === Ҳаиқәырхаҩ иныхацқьас иҟалаз,/ хәызмам амҳареи Аҭыԥҳаи, / Анцәа илԥха идшой аҭаҵәахырҭеи, / иахьа днагахоит ҳ-Аҳ Ду иҩнахьы, / иагьлыциҩналгоит алԥхагьы / Инцәатәу Адысы иацу. / Анцәа Имаалықьцәа ашәа лзырҳәоит; / Ижәҩантәу қьаланы иҟоу Лара. ''' ''' '''''Ажәытәӡатәи аеллин бызшәахьтә аиҭага''' : архимандрит Дараҭ (Дбар)'' '''''Аредактор''' : Тамила Аршба.'' == АԤСНЫ ОРҬОДОҚС НЫХА АМЗАР == === ҚЬЫРСА ИЖЬЫХСАРА. АЦ. УАСИЛ ДУ === '''Ажырныҳәамза 1 (Ажырныҳәамза 14, жәытәла)''' . Ҳ-Аҳ Ду Иаса Қьырса жьыла ихсара́ (иркьаҿ. Қьырса Ижьыхсара́, ма Исуна́ҭра). Ацқьа Уасил Ду, Каппадоки́атәи Кеса́риа аԥскәаба́зхада († 379 ш.). Ажырныҳәа. === Ац. Уасил Ду Илитурги́а. === '''Шьыжьныҳәара''' : Иуана иҟынтә Агәырӷьаҿҳәа́ша, '''36-тәи ацыԥҵәа́ха (10:9–16)''' . '''Алитургьи́а''' : ''Ажьыхсара́ (Асуна́ҭра) иазку'' : Кәаласса́а рахь, '''254-тәи ацыԥҵәа́ха (2:8–12).''' Лука́с иҟынтә Агәырӷьаҿҳәа́ша, '''6-тәи ацыԥҵәа́ха (2:20–21, 40–52)''' . ''Ац. Уасил Ду изку'' : Ауриацәа рахь, '''318-тәи ацыԥҵәа́ха (7:26 – 8:2)''' . Лука́с иҟынтә Агәырӷьаҿҳәа́ша ''', 24-тәи ацыԥҵәа́ха (6:17–23).''' '''Аушьҭра''' : «Ҳиқәырхаразы аабатәи амш азы ажьыхсара́ здызкылаз Қьырса ҳ-Анцәацәҟьа…». === Шьыжьныҳәараан === Иуана иҟынтә Агәырӷьаҿҳәа́ша (Аеванге́лион) цқьа аадхьяра: '''Иҳәеит ҳ-Аҳ Ду изнеиз рахь:''' ⁹ Сара — сгәашәуп: Сыла иҭало деиқәхоит, дагьҭалоит, дагьҭыҵуеит, аҳәырҭагьы ибоит. ¹⁰ Аӷьыч дзаауа, аӷьычреи, ашьреи, ақәхреи мацаразоуп; Сара сзааз [суасақәа] абзазара рымазаарац, инамыцхәынгьы ирымазарац азоуп. ¹¹ Сара сыхьча бзиоуп. Ахьча бзиа иуасақәа иԥсы рыхҭниҵоит; ¹² Қьы́рала инкылоу — уи дыхьчаҩым, ауасақәагьы иара итәым, ақәыџьма шаауа бангьы иуасақәа ааныжьны дыҩуеит; ақәыџьмагьы ауасақәа мҵанарсуеит, егьеимнарпуеит. ¹³ Қьы́рала инкылоу аусуҩ дыҩуеит, избанзар қьы́рала иихьчо ауасақәа хьаас имаӡам. ¹⁴ Сара сыхьча бзиоуп, истәқәоу здыруеит, даргьы Сара сырдыруеит: ¹⁵ Аб сшидыруеидш, Саргьы Аб дыздыруеит, ауасақәагьы сыԥсы рыхҭнысҵоит. ¹⁶ Исымоуп ари суасагәар иатәым егьырҭ ауасақәагьы; урҭгы сыдсыԥхьалоит, Сыбжьгьы раҳап, иагьыҟалап гәарҭакны, ахьчагьы даӡәны. 36-тәи ацыԥҵәа́ха (10:9–16) '''Алитургиаҿы. Ажыхсара́ (Асуна́ҭра) иазку.''' Ацқьа цҳаражәҳәаҩ Па́улос Кәаласса́а ирзишьҭыз ацҳамҭа аԥхьара: '''Ацәа''' , ⁸ шәгәышәҽаныз, аӡәы шәхимхразы Қьырса иҟынтә акәымкәа, ауааи аԥсабареи рыҟнытә иаауа иҟам-иным ала; ⁹ Избанзар Иара ицәеижь иалалеит, уа иагьыҟоуп Анцәа Инцәара зегьы нхаарҭәааны, ¹⁰ шәаргьы Уи — Алагамҭақәеи Амчхарақәеи Ирхадоу иҿы еиҳабырас иҟоу зегь, Мчхарас иаԥу зегьы Ирхадоу — иҿы ишәыҭахоит ихарҭәаау/иԥкым, инаӡоу аԥсҭазаара. ¹¹ Иара ила напыла иҟаҵам ажьыхсара́ шәыдышәкыл, Қьырса иитәу ажьыхсара́ла шәцәеижь иалоу а́иакәым шәцәамаҭәеидԥш ишәшәы́ххаразы. ¹² Қьырса] анышә шәи́цамадахеит, аҳа шәагьи́цбзахеит Анцәа, [Қьырса] аԥсцәа рахьтә дзыргылаз имч агәра ахьыжәгаз азы. 254-тәи ацыԥҵәа́ха (2:8–12) '''Алитургиаҿы. Ац. Уасил Ду изку.''' Ацқьа цҳаражәҳәаҩ Па́улос Ауриацәа ирзишьҭыз ацҳамҭа аԥхьара: '''Аишьцәа''' , ²⁶ иаҳҭахуҵәҟь Аԥшьаҩы́хада — ицқьоу, цәгьяреи ҟьашьреи злам, иакәы́м зуа ирылгоуи ажәҩангьы инахыҳәҳәаны иҟалази Иоуп. ²⁷ Уи изы иаҭахӡам, егьырҭ аԥшьаҩы́хадацәа ишыҟарҵо аидш, есы́ҽны аӡатәқәа рнагара: аԥхья дара рхаҭақәа иакәы́мкәа ируз азы, нас ажәлар иакәы́мкәа иҟарҵаз азы. Ари зегьы Иара [Қьырса] зныкала иҟаиҵеит Ихаҭа ӡатәс иҽаныҟаиҵа. ²⁸ Аԥҟара ԥшьаҩы́хадацәас иқәнаргылоит ауаа аԥсыҽрақәа шрымоугьы, аха Аԥҟара ашьҭахь қәра́ла иҳәаз Ажәа Ԥшьаҩы́хадас дықәнаргылеит ахаа́назы инаӡаны иҟалаз Аԥа. ¹ Иаҳҳәаз аҟынтә ихадоу — абас еиԥш иҟоу Аԥшьаҩы́хада дахьҳамоу ауп, Уи ажәҩан аҿы Иҳаракӡоу [Анцәа] Иҭро́н арыӷьарахьала итәаз, ² амаҵгьы зуа Ицқьаӡоу аҭыԥи ауаҩы иа́кәымкәа, ҳ-Аҳ Ду иргылаз иҵабыргу Ашьԥеи рыҟны. 318-тәи ацыԥҵәа́ха (7:26 – 8:2) '''Алитургиаҽы. Ажыхсара́ (Асуна́ҭра) иазку.''' Лука́с иҟынтә Агәырӷьаҿҳәа́ша (Аеванге́лион) цқьа аадхьара: '''Усҟантәи аамҭазы''' ²⁰ ихынҳәит ахьшьцәа, ираҳази излаԥшызи рзы Анцәа хьӡи-ԥшеи иҭо, ибзырӡы ҳәо; зегьы [Амаалықь] ишреиҳәаз еиԥш иҟан. ²¹ Аамшы́ ниасны Асаби ижьыхсара́ аамҭа анааи, Иаса ихьӡырҵоит — [Иан] лцәа далашәаанӡа Амаалықь ишихьӡитәхьаз еиԥш. ⁴⁰ Асаби изҳа-зыӷьон, доуҳала дыӷәӷәахон, ҟәыӷарыла дыҭәуан, Анцәа илыԥхагьы иман. ⁴¹ Дзыхшаз есышықәса Мшаԥныҳәазы Иерусалимҟа ицон. ⁴² Жәаҩа шықәса анихыҵ, урҭ аныҳәазы ишаԥыз еиԥш, Иерусалим ихалт. ⁴³ Аныҳәамшқәа анхыркәшаха, дара хынҳәит, Аҷкәын Иаса Иерусалим дынхеит; Иасы́фи Иани уи рызгәамҭеит. ⁴⁴ Ирыцыз дрылоуп ҳәа ргәы иаанагон; мышныҟәарак инеихьаны ауп, рыуацәеи ирдыруази рыбжьара иазҵаара ианалага. ⁴⁵ Данырымба, и́ԥшааразы Иерусалимҟа ихынҳәит. ⁴⁶ Хымш рышьҭахь аныҳәарҭаҟны дрыԥшааит арҵаҩцәа дрылатәаны данырзыӡырҩуаз, данразҵаауаз аамҭазы. ⁴⁷ Изыӡырҩуаз зегьы ихәыцшьеи иҟаиҵоз аҭакқәеи рзымбатәбаран. ⁴⁸ Данырбагы иџьаршьеит, Ангьы лԥа лхы наиқәкны: Сыҷкәын, абас заҳзууи? Уабгьы Саргьы агәырҩа ҳагеит ҳашушьҭаз ҳәа иалҳәеит. ⁴⁹ Сзышәыԥшаауаз? – иҳәеит Иаргьы. Ишәзымдырӡоз Саб иҩнаҿы сыҟазарц шахәҭоу? ⁵⁰ Аха дара иреиҳәаз ажәақәа рзеилымкааит. ⁵¹ [Нас] Дрыцны [Иерусалимнтә] дылбааит, дагьяаит Назаре́ҭ, рҳәатәаҿгьы дыҟан. Иангьы арҭ ажәақәа зегьы лгәы иҭаҵәахны илыман. ⁵² Иаса иакәзар, қәралеи ҟәыӷаралеи изҳауан, имаз алԥхагьы гәа́хәара ду рнаҭон Анцәагьы ауаагьы. 6-тәи ацыԥҵәа́ха (2:20–21, 40–52) '''Алитургиаҽы. Ац. Уасил Ду изку.''' Лука́с иҟынтә Агәырӷьаҿҳәа́ша (Аеванге́лион) цқьа аԥхьара: '''Усҟантәи аамҭазы''' ¹⁷ [Иаса иҵаҩцәа] дрыцылбааны адәкаршәраҿы днагылт. Абра [егьырҭ] иҵаҩцәа жәпаҩык, иара убас Иуде́а зегьы аҟынтәи, Иерусалимынтәи, Ти́ри Сидо́ни рыгаҿақәа рахьтә иаақәаз ҵҩа змамыз ажәлар ¹⁸ еизеит Иара разы, рчымазарақәа ихәышәтәразы, убас аԥсымыцқьақәа зханы игәаҟуазгы алиргаразы. Иара зегьы ихәышәтәуан. ¹⁹ Ажәлар зегьы Иахьикьысшаз иашьҭан, избанзар ихылҵуаз амч зегьы рзы ихәышәтәыган. ²⁰ Иаргьы иҵаҩцәа ихы нарықәкны ацәажәара дналагеит: Насыԥ шәымоуп ирыцҳахәу, избанзар шәара шәоуп Анцәа Иаҳра зтәу. ²¹ Насыԥ шәымоуп иахьа имлашьуа, избанзар [Анцәа ила] шәгәы ҭәраны шәыҟоуп. Насыԥ шәымоуп иахьа иҵәыуо, избанзар шәгәырӷьараны шәыҟоуп. ²² Насыԥ шәымоуп Ауаҩытәыҩса Иԥа имшала ауаа цәымӷс шәаныркуа, шәанрылырцо, шәцәа анышәхырхуа, шәыхьӡ цәгьаны ианрыладырҵәо. ²³ Шәгәырӷьала убри аҽны, шәагьыкәашала, избанзар ажәҩан аҟны аҳамҭа ду шәзыԥшуп. Абас акәын абарҭ ауаа рабацәагьы аԥаимбарцәа (адырҩцәа) ишрызныҟәоз. 24-тәи ацыԥҵәа́ха (6:17–23) Ацқья Уасил Ду иҭрадада́р (аушьҭыгатә), 1-тәи абжьы '''Адгьыл зегьы иахыҵәеит убжьы, /''' '''уажәа аднакылеит азы: /''' '''уи ала адо́гмақәа нцәақәнагала ишьақәурӷәӷәеит, /''' '''иҟоу зегьы рыԥсабара деилуркааит, /''' '''ауаа рҵасқәагьы урԥшӡеит. /''' '''Иаҳратәу [Уасил] аԥшьаҩы, /иԥшьоу ҳаб,/''' '''Қьырса Анцәа уҳазиҳәа /''' '''ирыцҳашьара ду ҳанаишьартә.'''   Ацқь Уасил Ду иқада́қь, 4-тәи абжьы '''Аныха /рқәаца́шьа змам уасхырс уазцәырҵит,/''' '''ауаа зегьы набыцра зқәым амазара рызшо, /''' '''уи [амазара] удо́гмақәа рыла амҳәыр аархо, /''' '''ижәҩантәу аазыртуа / Уасил ԥшьа.''' «Қьырса аԥсцәа рахьтә Игылара баны» Қьырса аԥсцәа рахьтә Игылара баны, / ҳиеихырхәап Ицқьоу ҳ-Аҳ Ду Иаса, / иакәы́м зымуц Иараӡәк. / Уџьар ҳаихырхәоит, Қьырса, / аԥсцәа рахьтә Угы́ларацқьа/ ҳазышәаҳәоит иагьхьыӡраҳгоит, / Уара ҳ-Анцәа уоуп азы, / Уда даҽаӡәы дҳаздыруам, / Ухььыӡ ауп иаҳҳәо. / Шәааи, анцәахаҵара́ змоу зегьы, / Қьырса аԥсцәа рахьтә Игыларацқьа / ҳаихырхәап, / аба́р, аԥсабара зегьы Џьарла / агәырӷьара азааит азы. / Есқьынгьы Қьырса абзиа изҳәауа, / ҳазышәаҳәоит аԥсцәа рахьтә Игылара. / Ҳара ҳзы Аџьар икыдырҵаз, / ԥсрала аԥсра аԥызхыз. '''Ажәытәӡатәи аеллин бызшәахьтә аиҭага''': архимандрит Дараҭ (Дбар) '''Аредактор''' : Тамила Аршба, Арда Ашәба. '''«Қьырса аԥсцәа рахьтә Игылара баны»''' '''Қьырса аԥсцәа рахьтә Игылара баны, /''' '''ҳиеихырхәап Ицқьоу ҳ-Аҳ Ду Иаса, /''' '''иакәы́м зымуц Иараӡәк. /''' '''Уџьяр ҳайхырхоит, Қьырса, /''' '''аԥсцәа рахьтә Угы́ларацқьа/''' '''ҳазышәаҳәоит иагьхьыӡраҳгоит,…''' [[Акатегориа:Алитургиатә текстқәа| ]] d85ctn0o56fud8klitf938lnvk2uuo1 0 38921 173850 169327 2026-09-11T09:48:05Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: alt по-русски → абхазская подпись; номера сносок [n] ×65; « .»→«.» ×3; пробел перед , ; ×1; пробел перед : ×2; „..“ ×2 173850 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Queen of Sheba (1907), by Edward Slocombe.jpg|альт=«Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи», Эдварда Слокома (1907 ш.)|мини|«Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи», Эдварда Слокома (1907 ш.)]] '''Аҳәынҭқарԥҳәыс Са́ватәи''' хьӡи-ԥшеи змаз, ({{lang-he|מלכת שְׁבָא‎, Малка́т Шва́}}, {{lang-fa|ملكة سبأ‎, Малика́т Са́ба}}, ажәытәӡ.ефиоп.ንግሥተ ሳባ, Ниги́ста Са́ба), X ашә. ҳ. ҟ. — [[аравиа]]тәи аҳра [[Сава]] (Шеба) иахагылаз, [[Иерусалим]] аҳәынҭқар [[Соломон]] даниҭааз атәы [[Абиблиа]]ҟны иаҳәоит. Ари аҳәынҭқарԥҳәыс лыхьӡ Абиблиаҟны иарбаӡам. Еиҳа ихьшәоу араб текстқәа рыҟны Балкис (Билкис, европ. — Балкида) ҳәа лыхьӡ аарԥшуп, ефиопиатәи алегьендақәа рыҟны — Македа,<ref name="Викитека ЭСБЕ">[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%81 Балькис] // [[Брокгаузи Ефрони ренциклопедиатә жәар]]: 86 атомқәа рҩы. (82 т. и 4 доп.). — Санкт Петербург, 1891. — Т. IIa. — ад. 846.</ref> европатәи алитератураҟны, Иосиф Флави инаишьҭырххны, иуԥылоит Никаула ахьӡ (урыс. Никавлиа). Англыз бызшәала иҩу амассатә культураҟны лтәыла ахьӡ Шеба, зны-зынла агха ҟаҵаны, хатәы хьыӡны хархәара ахьамоу ыҟоуп. Аҳәынҭқарԥҳәыс аҭоурых аҟны лыҟазаара шьақәырӷәӷәаӡам, аха уи лхаҿсахьа [[Европа]], [[Аҩадатәи Африка]], [[Мрагылара Ааигәа|Ааигәатәи Мрагылара]] ажәларқәа аӡәырҩы [[Афольклор|рфольклори]] рлитературеи акырӡа анырра рнаҭеит. == Аԥшьаҩырақәа рыҟны == === Ажәытә Уасиаҭ аҟны === Аҳәынҭқарԥҳәыс Са́ватәи лҭоурых Абиблиаҟны акырӡа израильтәи аҳ Соломон идҳәаланы иаарԥшуп<ref name="Викитека ЭСБЕ" />. Абиблиатә ҳәамҭа ала, Аҳәынҭқарԥҳәыс Са́ватәи Соломон иҟәыӷареи ихьӡ-иԥшеи ртәы анлаҳа, «ацуфарақәа рыла дԥылшәарц азы диҭааит». Уи дшиҭааз атәы аҳәоит Аҳрақәа Ахԥатәи рышәҟәы 10-тәи ахаҟны, иара убас Аҩбатәи ашәҟәы Паралипоменон (II Хроник) 9-тәи ахаҟны. ''Дагьнеит лара Иерусалим амал ду лыманы: амахҽқәа, арафқәа, ҵҩа змам ахьырацәа, хәызмоу ахаҳәқәа рықәҵаны; дагьнеит лара Соломон иҟны, лгәы иҭаз зегьы далацәажәеит, зегьы иалҳәеит. Соломон уи лажәақәа зегьы рҵакы лаиҳәеит, изымдыруаз акгьы ыҟамызт аҳ.'' ''Иагьылбеит'' аҳәынҭқарԥҳәыс Са́ватәи ''Соломон иҟәыӷара, иргылаз аҩынгьы, иеишәа иқәыз ачыс, итәцәа рынхарҭа, имаҵуцәа реиҿкаашьа, реилаҳәашьа, иҩынаҳацәагьы убас, Иҳақәиҭу иныхахь ибылразы инеигоз зегьы. Уаҳагьы имӡакәа аҳ иалҳәеит: сыдгьыл аҿы исаҳаз уусқәеи уҟәыӷареи ртәы иашоуп; аха исаҳаз агәра згомызт сааины сылала исымбакәа: иҟоу аҟнытә абжагьы смаҳаит; сара ишсаҳаз аасҭа уҟәыӷареи умали еиҳа еиҳауп. Лыԥха рымоуп есымша уаԥхьа игылоу ууаа, лыԥха рымоуп умаҵуҩцәагьы уҟәыӷара атәы заҳауа! Лыԥха имазааит Унцәа Израил уахаргылара згәаԥхаз! Израиль ашҟа имоу наунагӡатәи абзиабаралоуп Анцәа ҳәынҭқарс узахаиргылаз, аӡбареи аиашареи рымҩаԥгаразы.'' ''Иагьилҭеит лара аҳәынҭқар шәи ҩажәа талант ахьи ҵҩа змам арафқәеи, хәызмоу ахаҳәқәеи; Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс илҭаз аҟара рафы ахааназы имааицызт арахь.'' Соломонгьы ари ацкы уны, аҳәынҭқарԥҳәыс ҳамҭас илиҭеит «лгәы иааҭахыз, дыззыҳәаз зегьы». Абри аҭаара анас, Абиблиа ишаҳәо ала, Израиль уаҩ ишимбац ала аизҳазыӷьара ҟалеит. Аҳ Соломон иахь ашықәс аҩныҵҟала 666 талант ахьы аауан (2Пар. 9:13). Абри ахаҟны иҳәоуп иара убас Соломон ибеиара атәы. Аслан баҩ иалхны, хьыла иҭалаҳаны итәарҭа ҟаиҵеит, усҟантәи аамҭазы уи аиԥш зеиԥшу ыҟамызт. Уи адагьы Соломон ахьы чаԥаны 200 ԥырак ҟаиҵеит, ахан аҟны, Аныхаҟны аӡыржәга хьыԥшьақәа зегьы ахьы иалхны иҟаиҵеит, «араӡны Соломон ихаан хәы амаӡамызт» (2Пар. 9:20) «маллеи ҟәыӷаралеи адгьыл аҿы иҟаз аҳәынҭқарцәа зегьы иагьраԥигеит Соломон» (2Пар. 9:22). Абри аҳәынҭқарԥҳәыс лышьҭахь аҳцәа аӡәырҩы аҳәынҭқар Соломон иҭаара рҭаххо иалагеит (2Пар. 9:23). Сава атәыла аӡбахә рҳәоит иара убас адырҩцәа Исаии, Иеремии, Иезекиильи рышәҟәқәа рыҟны, иара убас Иови Ԥсалмаҳи рышәҟәаҟны. === Ахҳәаақәа === [[Танах]]<ref>См. толкование [[Раши]] к стиху. 3Цар. [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A2%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D1%8F_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0_%D0%A6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2#10:13 10:13]</ref> ауриа хҳәааҟаҵаҩцәа рыҩныҵҟа иҟоуп агәаанагара Абиблиа ҳәамҭа еилкаатәуп Соломон агәнаҳа ҟаҵаны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи дидикылеит ҳәа, уи ашьҭахь шәышықәса рнаҩс диит ҳәа Навуходоносор, уи Соломон иргылаз аныха ирбгеит ҳәа. (Арабтә легендақәа рыҟны лара Навуходоносор ианҵәҟьа лоуп).). [[Афаил:Visita_de_la_reina_de_Saba_a_Salomón,_por_Tintoretto.jpg|мини|341x341пкс|«Соломони аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәии», Тинторетто исахьа, 1555 инарз., Прадо]] Талмуд ала, аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи илызку аҭоурых аллегориаҵас иаԥхьатәуп, ажәақәа «מלכת שבא» («аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи») еилкаатәуп Соломон инапаҵаҟа иҟалаз «מלכות שבא» («Саватәи аҳра») ҳәа. === Ауасиаҭ ҿыц аҟны === Ауасиаҭ ҿыц аҟны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи «аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс» ҳәа лыхьӡ ҳәоуп, Иаса иҟәыӷара ақәныҟәара зҭахым дырҿаргыланы даарԥшуп: «Аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс ас еиԥш иҟоу ауаа дырҿагыланы дрықәыӡбоит, избан акәзар адгьыл аҵыхәантә дааит Соломон иҟәыӷа ажәа дазыӡырҩырц азы; ари Соломон иаасҭа еиҳауп» (Лк. 11:31), абри аҩыза аагоуп Маҭа иҟынгьы (Мф. 12:42). Феофилакт Болгариатәи Лука иҟнытә Аевангелие (Агәырӷьаҿҳәаша) аилыркаагаҟны иҩуеит: «аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс» иаанаго еилкаала иарбанзаалак згәы ӷәӷәоу, абзиа аҟаҵара зылшо есқьынгьы ҳәа». Иазгәарҭоит, ари афраза аҵакы абас иҟоуп ҳәа — Аӡбара амш аҽны аҳәынҭқарԥҳәыс (алада Лука зыӡбахә иҳәо амырҭаҭцәа-ниневитианцәа, Иона ибзоураны анцәа дхазҵаз) дықәгылоит, Иаса ихаантәи аиудеиацәа дагьрықәыӡбоит ҳәа, избан акәзар урҭ анцәа ихаҵара иалагаз амырҭаҭцәа ирымамыз алшарақәеи азинҷыдақәеи рыман, аха урҭ рыдкылара мап ацәыркит ҳәа. Иероним Стридонтәи ишазгәеиҭоз ала, ирықәыӡбоит азыӡба аҳәаразы ирымаз амчхарала акәым, аха дара ирҿырԥшны аԥыжәара ирымаз ала. Ниневитианааи Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси Қьырса аамҭа ицаныз анцәа дхазымҵаз излараԥыргоз Иоанн Ахьҿы «Маҭа ишәҟәазы аиҿцәажәараҟны» ишиҳәо ала: «еиҵаз агәра ргеит азоуп, иудеиаа еиҳазгьы агәра рымгеит». [[Афаил:Peter_Paul_Rubens_009.jpg|мини|«Иҟало здыруаз амҵахырхәара аныҟарҵоз», Рубенс исахьа]] Иара убас уи иаҭан ажәытәӡатәи амырҭаҭцәа «рыԥсы аазгоз» рроль. Исидор Севильтәи иҩуан: «Соломон Анцәа ду иҩны зыргылаз ижәҩантәу Иеруслаим азы ахаҳәи аӷәуи ирылхны акәымкәа, ацқьацәа зегьы ирылхны. Соломон иҟәыӷа ажәа дазыӡырҩырц азы иааз Аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс лтәы еилкаатәуп, Анцәа ибжьы иазыӡырҩырц акыр инаскьагоу, ихараӡоу адунеи аҳәаақәа рыҟнытә иааз аныха ауп ҳәа». Ақьырсиантә авторцәа аӡәырҩы ирыԥхьаӡоит аҳамҭақәа зманы Соломон иахь иааз аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи ҳәа иаарԥшу [[Иаса Қьырса]] имҵахырхәаразы иааз адырҩцәа рхаҿсахьа ауп ҳәа. Иероним Лыԥхазмоу «Исаиа адырҩы ишәҟәы» аилыркаагаҟны абас иҳәоит: аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Соломон иҟыӷарақәа дырзыӡырҩырц Иерусалимҟа дшааз еиԥш, адырҩцәагьы Анцәа иҟәыӷара ду – Иаса Қьырса имҵахырхәаразы иааит. Ари аилыркаа акыр Амессиа аҳамҭақәа изнагара иазку Исаиа ажәытәуасиаҭтәи иҿаҳәатәы шьаҭас иамоуп, уа иара убас аӡбахә иҳәоит Сава атәыла, иагьҳәоуп арҭ реиԥш аҳәынҭқарԥҳәыс Соломон изналгаз аҳамҭақәа ртәы: «Амахҽқәа рыжәпарала ухҟьахоит уара — адромадерқәа (џьыҟәк змоу амахҽ) Мадиами Ефи рыҟнытә; урҭ рызегьы Савантә иаауеит, ахьи арафи рыманы, Иҳақәиҭу ибзарӡгьы рҳәоит» (Ис. 60:6). Ауасиаҭҿыцтәи адырҩцәа иара убас асаби Қьырса изнаргеит арафы, ахьы, амирра. Арҭ асиужетқәа реизааигәара атәы иаҵшьны ирҳәоит мраҭашәараевропатәи аҟазараҟны, иаҳҳәап, еиҵыху аманускрипт агәҭаны ианырҵар ҟалон, наҟ-ааҟ еиҿаԥшуа. === Аҟоран аҟны === Аҟоран 27-тәи асура «Ашышкамсқәа» аҟны иануп адырҩы Сулеимани (Соломоне) араб ҳәамҭа Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси ирызку. Уи инаҷыданы, аԥсылман фольклор аҟны иҟоуп Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс илызку алегьенда аверсиақәак, уа уи Балкис (Билкис) лыхьӡуп 12]. Аԥсылман традициа инақәыршәаны, Соломон ашамыхьажь аҟнытә еиликаауеит Балкис ҳәа аҳәынҭқарԥҳәыс дшыҟоу атәы — алакә аҟнеиԥш ибеиоу атәыла Саба иахагылоу, ахьы иалху зыхә дуу хаҳәла ичаԥоу аҳ итәарҭа иқәтәоу, амрагь иамҵахырхәо. Уи ашәҟәы лзиҩуеит абас анҵаны: «Анцәа имаҵуҩы, Соломон, Давид иԥа сыҟнытә, Балкисҟа, аҳәынҭқарԥҳәыс Шеба лзы. Шәысҿамгылан, аха шәааи, шәыхгьы сышәҭ» ҳәа. Ашәҟәы аҳәынҭқарԥҳәыс илнаҭоит Соломон уи лаҳра атәы иазҳәаз аҵыс. Балкис ашәҟәы анлоу, дшәеит Соломон аибашьра иақәикыр ҳәа, убри аҟнытә зыхә дуу аҳамҭақәа изылышьҭит, уи иара мап рцәикит, ар шдәықәиҵо, лықалақьқәа шимпыҵаикуа, уи иаланхогьы хьымӡӷы дырганы ишалицо ҳәаны. Абри ашьҭахь Балкис илыӡбеит Соломон ишҟа лара хаҭала дцарц, убас ала лхы шилымҭо аалырԥшырц азы. [[Афаил:Persischer_Meister_001.jpg|мини|«Соломон аҳтәарҭаҟны аԥстәқәа рыгәҭаны». Аџьамтәылатә миниатиура XVI ашә.]] «Аҳәынҭқарԥҳәыс Билкиси ашамыхьажьи». Аџьамтәылатә миниатиура, 1590—1600 шш. инарз. Дцаанӡа дзықәтәаз лытрон абааҟны илҵәахит, ацаԥха аркны, аха Соломон, аџьинқәа раҳ, урҭ ицырхырааны уи Иерусалимҟа ииаигеит, аԥшра ԥсахны Аҳәынҭқарԥҳәыс илирбан, длызҵааит: «Абас аума иара шыҟоу ?» ҳәа. Балкис иара лдырит азы Соломон ҷыдала лара лзы иргылаз ахан ахь днарыԥхьеит. Уи адашьма асаркьа иалхны иҟаҵан, аҵаҟа аԥсыӡқәа ӡсо иҭан (егьи аурысшәахь аиҭагаҟны адашьма аҵәцаш иалхын аҟнытә адашьма аҭыԥан ӡыз џьылшьеит иҟаз). Балкис, ахан даныҩнала, дшәеит, аӡы дҭаланы ицатәыз џьылшьеит, лыҵкы дҩаханы, лшьамхқәа хтны. Уи ашьҭахь ус лҳәеит: Иа Анцәа! Схы ԥхасҭастәит, шьҭа Сулаимангьы саргьы, Адунеи иқәу Аллаҳ ҳаитәуп. Абасала, Сулеиман имчрагьы и-Нцәагьы азхалҵеит, Аԥслыманрагьы лыдылкылеит. Аҟоран иахцәажәо ахҳәааҟаҵаҩцәа Соломон ихан аҟны адашьма иадҳәалоу ари ахҭыс аҳ игызмалра атәы аҳәоит ҳәа ирыԥхьаӡоит, уи Балкис лшьапы ахәы ақәуп аҽадаҟнеиԥш ҳәа ирҳәоз иашазар гәаиҭарц азы иҟаиҵеит ҳәа. Аҳмад ас-Салабии Џь. аль-Маҳаллии рверсиала Балкис лцәеижь зегьы ахәы ақәын, лшьапқәа аҽада ашьапқәа иреиԥшын – ари дқаҷаан ҳәа, аҳ дҿаԥиҽит, дааирԥшит ҳәа. (шәахә. аҟәша Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс лшьапқәа). Аҟоран ахҳәааҟаҵаҩ Џь. ас-Суиути излаиҳәо ала, Соломон Балкис ԥҳәысс дигарц иҭахын, аха лшьапқәа ирықәыз ахәы дыннакылон. Егьи ахҳәааҟаҵаҩ — Аль-Баидави иҩуеит Балкис лхаҵа деилкаам ҳәа, аҳ дыззиҳәаз ҳамдан ахылҵшьҭрақәа раԥхьагылаҩцәа дыруаӡәкызар ҟалап ҳәа игәы иаанагоит. == Алегьендақәа == [[Афаил:Konrad Witz - The Queen of Sheba before Solomon (c. 1435).jpg|мини|«Соломони Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси», Конрад Виц исахьа]] === Соломони Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси === Аԥшьаҩыратә текст аҟны Соломони Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси реизыҟазаашьазы, ирыбжьаз абзиабаразы ажәакгьы ҳәаӡам. Аха абас еиԥш ишеизыҟаз атәы иалацәажәоит алегьендақәа рыҟны. Абиблиа иаҳәоит 700-ҩык аҳәсеи 300 –ҩык уадалақь(ҳәсеи) иман ҳәа (3 Аҳр. 11:3), урҭ рыҩныҵҟа дыҟоуп ҳәа рҳәоит легьендақәак, Саватәи аҳәынҭқарԥҳәысгьы. === Ауриа ҳәамҭақәа === Иудеиатәи атрадициақәа рыҟны ари атема иазку алегьендақәа маҷӡам. Соломони Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси реиԥылара атәы аҳәоит аггадтә мидраш «Таргум Шени» «Есфирь Ишәҟәы азы» (VII ашә. анҵә. — VIII ашә.алаг.) аҟны, екзегетикатә «Мидраш Мишлеи» «Соломон Иажәамаанақәа Рышәҟәы» азы (IX ашә. инарз.), уи аҵакы еиҭа иҳәоуп мидрашқәа реизга «Иалкут Шимони» «Паралипоменон» азы (Ахроникақәа рзы) (XIII ашә), иара убас иементәи аманускрипт «Мидраш Ха-хефец» (XV ашә) азы. Аҳәынҭқарԥҳәыс лҭоурых хԥаны иушар алшоит — раԥхьатәиқәа ҩба: «аҳәынҭқарԥҳәыси ашамыӷьажьи рзы ацҳамҭази» «асаркьа дәи аҳәынҭқарԥҳәыс лшьаргәацәқәеи» акырџьара Аҟоран ажәабжь (VII ашә.) иақәшәоит; ахԥатәи Абиблиаҟны иааркьаҿны излацәажәоу Соломони Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси реиԥылара атемеи уи Соломон илҭаз ацуфарақәеи ртәы иацнаҵоит инарҭбааны иаарԥшу ажәабжь аҟны. Ауриа ҳәамҭа ишаҳәо ала, ашәарахи аԥстәқәеи дырхылаԥшҩны даныҟаз, Соломон ҽнак дара зегьы еизигеит. Ашамыӷьашь (мамзаргьы «арбаӷь Бар») мацара агын. Аҵыхәтәан уи анырыԥшаа, иара Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс дахьтәоу Китор ҳәа қалақь ссирк аӡбахә аҳәеит: ''Ари адгьыл асаба ахә аасҭа ахә амоуп; араӡын адәаҟны икажьу агәам-сам иаҩызоуп. Уа изызҳауа аҵлақәа аԥсабара аншаз аԥхьатәи амшқәа рзы еиҭаҳауп, аӡгьы роууеит едем аӡқәа рыҟнытә. Аҳәынҭқар ир атәылаҟны ирацәаӡоуп, аибашьцәа рхы ахыркырақәа (агәыргьынқәа) ықәгылоуп, аха аибашьышьа рыдмырҵаӡеит, уи моу ахыци ахәымпали рыла изхысӡом.'' Ари заҳаз Соломон аҵыс аԥсаатә ду ацҵаны Саватәи адгьыл ашҟа идәықәиҵеит аҳәынҭқарԥҳәыс лзы ажәа рыцҵаны. Аҳәынҭқарԥҳәыс амра амҵахырхәаразы динҵас иҟалҵарц азы дахьдәылҵыз амра иааз аԥсаатә ахаԥан, атәыла ашәшьы хылеит. Илбаз алалабара даргачамкын, аҳәынҭқарԥҳәыс илшәыз лышәҵатәы лкәыкәит, ижәжәаны иқәылҵеит. Убасҟан зымҵәыжәҩақәа Соломон ишәҟәы зыдҿаҳәалаз ашамыӷьажь иԥырны лааигәа инеит. Уи ашәҟәы абас аҳәон: ''Сара, аҳәынҭқар Соломон сыҟнытә. Абзиарақәа шәықәзааит буаагьы баргьы!'' ''Ибдыруеит бара  Анцәа адәы иқәу агыгшәыги аԥсаатәи, аџьнышқәеи, аҩсҭаацәеи сшырхаиргылаз, Мрагылареи Мраҭашәареи, Шьыбжьагәи Аҵхагәи рҳәынҭқарцәа зегьы сара исеихырхәарц ишаауа. Исҳәогьы убри ауп, шәхала шәхатәгәаԥхарала сара сышҟа шәааир, бара, аҳәынҭқарԥҳәыс, ҳаҭыр бықәҵаны бсыдыскылоит избахьоу аҳәынҭқарцәа аӡәы иеиԥшымкәа; ишәҭахымхакәа, Соломон ишҟа шәанымааи, ижәдыруазароуп: арҭ аҳәынҭқарцәа — адәы иқәу агыгшәыги жәҩан иалоу аԥсаатәи; аџьнышқәеи аҩсҭаацәеи — ҵҩа змам, шәахьышьҭоу шәыҩнқәа рыҟны инеины шәырхәаҽып, адәы иқәу агыгшәыг адәқәа рыҟны шәеимырыжәжәап, ажәҩан иалоу аԥсаатә шәыбаҩ иаахыкәласуа ишәықәу шәжьы ҭырфаап.'' [[Афаил:Arrival_sheba.jpg|мини|«Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс лааира», Самуел Коулмен исахьа]] Аҳәынҭқарԥҳәыс ашәҟәы данаԥхьа, инхаз лымаҭәагьы ԥылыжәжәеит. Лабжьагаҩцәа Иерусалимҟа бымцан ҳәа ларҳәеит, ахал лара абас еиԥш мчы змоу аҳәынҭқар дылбарц лҭаххеит. Аӷбақәа зыхә дуу акипарис ҵламаҭәахә, абырлаш, хәы змоу ахаҳә ақәҵаны амҩа дықәлоит, Израилнӡа днаӡоит хышықәса рыла (ари амҩа 7 шықәса уахьаго аҭыԥан). «Есфир Ишәҟәы» азы «Таргум Шени» инақәыршәаны, аҳәынҭқар Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс дидикылеит ихан аҟны аҳ итәарҭа ахьыҟаз ауада ду аҿы. Аҳәынҭқарԥҳәыс уи лшьапы анынҩналыргыла, аҳ иаҳтәарҭа аӡы иӡаагылазшәа лбеит, иаразнак лкалҭгьы шьҭылхит имбааӡарц азы. Абасала, Соломон лшьапқәа ибеит ахәы жәпаӡа изқәыз, иаахжәангьы: «Быԥшӡара – аԥҳәыс лыԥшӡароуп, ахәы ибықәу — ахаҵа иқәу ахәы иаҩызоуп. Ахаҵа иҟны ари ԥшӡоуп, аха аԥҳәыс лыҟны ари - гроуп», иҳәеит. Соломони аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәии раԥхьаӡакәны рыбзиеибабара атәы ахьаҳәо «Алфавит Бен-Сиры» аҟны аҳәынҭқарԥҳәыс лцәа зегьы ахәы ақәын аҳәоит. Аҳәынҭқар иаҳҭынраҟны иҟаз ахәышәтәҩцәа адҵа риҭоит ахәы илықәу зрыцқьо ахьшьтәы дырхиарц. === Ефиопиатәи алегьендақәа === Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи илызку алегьендақәа руак ануп ефиопиатәи ашәҟәы «Кебра Негаст» («Аҳәынҭқарцәа рыхьӡ-рыԥша иазку ашәҟәы») аҟны, зегь раасҭа изаатәу анапылаҩыратә аԥҵамҭа XII ашәышықәса иаҵанакуа. Ари ашәҟәы иануп ефиопиатәи аҳәынҭқарцәа рхылҵшьҭрақәа ирзыку алегьендақәа аҳәынҭқар Соломон инаиркны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лҟынӡа. ( «Кебра Негаст» ихьшәаны ишцәырҵыз атәы аҳәоит 32-тәи ахаҟны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Ауасиаҭ Ҿыц аҟны зыӡбахә ҳәоу аефиопцәа р-Ҳәынҭқарԥҳәыс лаҳасабала иаарбоу аҳәынҭқарԥҳәыс Кандакиа длеиԥшны дахьаарԥшу, (Аус. 8:27). Аха Ауасиаҭ Ҿыц азы Уильям Баркли иҟаиҵо ахҳәаақәа рыла, Кандакиа — ахьӡ аасҭа еиҳа чынуп, Ефиопиа аҳәынҭқарҳәсақәа иныҟәыргоз. Ари атекст инақәыршәаны уи хьӡыс илыман Македа («Амцатә»). Иҟалап уи шьаҭас иаиузар аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи ауасиаҭҿыцтәи лыхьӡ. [[Афаил:Horse-sheba.jpg|мини|Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи аҽы дақәтәаны Иерусалимҟа дцоит. Ефиопиатәи афреска]] Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи дыԥшӡан, дҟәышын (убри аан лхылҵшьҭреи лҭаацәеи рзы акгьы ҳәаӡам). Абиблиатә ҳәамҭа ишаҳәо еиԥш, Иерусалим днеит Соломон дылбарц, диацәажәарц, уи иҟәыӷареи ихьӡ-иԥшеи ртәы акыр лаҳахьан азы аҭуџьар Тармин иҟнытә. Ара дахьааиз Соломон «даара ҳаҭыр лықәҵаны дидикылеит, ихан аҟны иара иахьизааигәаз дыҩнаиҵеит. Шьыжьи уахеи лхәы наиҭиуан. Ҽнак «дара еицышьҭалеит», «жәымзи мчыбжьыки рнаҩс аҳәынҭқар Соломон даниԥырҵ ашьҭахь… ахшарауразы ахьаа лызцәырҵит, ахшарагьы длоуит, аҵеи». Македа лԥа Баина-Лехкем (авариантқәа — Уольде-Таббиб («аҟәыӷа иԥа»), Менелик, Меньелик) ихьӡылҵеит, уи жәаҩа шықәса анихыҵ, иаб иӡбахә иалҳәеит. 22 шықәса анихыҵ Баина-Лехкем «арратә ҟазареи аҽыбӷаҟазареи рыҟны абаҩхатәра иман, иара убас ашәарыцараҟны, ашәарах акреи рыҟны, арԥарцәа иддырҵо аҟазарақәа зегь рыҟны. Иагьлеиҳәеит иара Аҳәынҭқарԥҳәыс: „Сцан саб снаиҿыԥшып, нас схынҳәны саап, Израиль Анцәа ус иҭаххар» ҳәа.26] ицамҭаз Македа арԥыс Соломон имацәаз инапы иалыркит, иаб дибар далаидырырц, «лажәа, луасиаҭ инлыжьыз игәаланаршәап» ҳәа. Баина-Лехкема Иерусалим дахьнеиз, Соломон сԥа ҳәа дидикылт, ҳаҭырлагьы изныҟәеит: ''Аҳәынҭқар Соломон арԥыс дшааз иазҳәаз абас реиҳәеит: «уара дуеиԥшуп», шәҳәон, аха сара сычаԥашьа, сгылашьа имаӡам, аха саб Давид ичаԥашьа имоуп, иҭәымҭа данҭагылаз, сара саасҭагьы акыр дыԥшӡоуп». Аҳәынҭқар Соломон дҩагыланы ԥхьара дцеит, арԥыс хьыла иқәҵаны амаҭәа ишәиҵеит, ахьы иалхыз амаҟа иҟәниҵеит, агәыргьын ихаиргылеит, амацәазгьы имӷаиҵеит. Зеиӷь ыҟам маҭәала деибиҭеит, улаԥш наидхало, иаҳтәарҭа днықәиртәеит, иара ихаҭа диаҟараны дҟаиҵеит.'' — ''«Аҳәынҭқарцәа рыбзарӡы» (Kebra Nagast). Ахқәа 33-61''Хаиле Селассие I, Ефиопиа аҵыхәтәантәи аимператор, Соломонидаа рдинастиаҟны иҵыхәтәантәиуп ҳәа иԥхьаӡоу [[Афаил:Selassie-2.jpg|мини|Хайле Селассие I, последний император Эфиопии, считающийся последним из династии Соломонидов]] «Кебра Негаст» ишаҳәо ала, Баина-Лекхем иԥсадгьыл ахь иан лышҟа дхынҳәит иудеиатәи аҳцәа ирыҵанакуаз аԥхьаирақәа иманы дааит, Иерусалимтәи аныхабаа иҩынганы иааигеит Ауасиаҭ Аӷба, аефиопцәа ишырҳәо ала иахьагьы Аксум иҟоуп Сион Ицқьаӡоу Аҭыԥҳа Мариа лныхабааҟны. Аҳәынҭқарԥҳәыс Макеба лԥа даныхынҳә ашьҭахь аҳра мап ацәкны лԥа илҭеит, уи Ефиопиа аҳра еиҿикааит израильтәи иеиԥшны, атәылаҟны аиудаизм ҳәынҭқарратә динны иалагаланы, аԥҳәыс лыла ашьҭрамдара мап ацәкны, апатриархат шьақәыргыланы. Иахьа уажәраанӡагьы Ефиопиа еиқәханы иҟоуп «фалашеи» ацуҭа— ефиопиатәи ауриацәа. Урҭ Баина-Лекхем Ефиопиаҟа ицны иааз иудеиатәи аҳцәа ҳархылҵшьҭрақәоуп ҳәа рхы рыԥхьаӡоит. «Кебра Негаст» ишиҳәо ала, Менелик Соломон раԥхьатәи ихылҵ иакәын, иԥеиҳаб иакәын, Аӷба (Израиль ажәлар ирыцыз алԥхагьы) зигазгьы убри ауп аԥхьаира имаз азин ала. Баина-Лекхем зшьапы икыз Ефиопиатәи Соломонидаа аҳцәа рдинастиа атәылаҟны аҳра руан X ашә. аҟынӡа, фалаштәи аибашьҩы ҭыԥҳа Естер (мамзаргьы Иудит) иахылҳәаанӡа. Аофициалтә ҭоурых ҩыра ишаҳәо ала, ажәытәӡатәи ашьҭра маӡала иаауан еиԥымҟьаӡакәа, еиҭа иагьыхынҳәит аҳра 1270 ш. аҳ Иеконо Амлак ила. Ефиопиа аҵыхәтәантәи аимператор Хаиле Селассие I Соломонида рдинастиа саҵанакуеит, аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи 225-тәи лабиԥар сатәуп ҳәа иԥхьаӡон. === Арабтә литератураҟны === Аҳәынҭқарԥҳәыс лҭоурых арабтә литератураҟны иҵегьы иацқәоу ыҟоуп. Аҭоурыхҭҵааҩ ас-Салаби «Адырҩцәа рҭоурых» аҟны иҳәоит аҳәынҭқарԥҳәыс асаркьа дашьма ала лԥышәара чарҳәаран ҳәа: ҩыџьа аҩсҭаацәа (джинны), Соломон Билкис ԥҳәысс дигар ҳәа ишәаны, ахьӡ бааԥс лхырҵарц рыӡбеит, аҳәынҭқар: «Билкис, аиашазы, дҟәышуп, аха лышьхәақәа рҭыԥан аҽада ашьаԥхыцқәоуп илымоу, насгьы лшьаҳәырӡыӡқәа ахәы рықәуп, избанзар лан аҩысҭаахылҵшьҭороуп илымаз». Уи адагьы, ас-Салаби иҳәоит аҳтәарҭахь дышнеиз: лаб даныԥсы ашьҭахь ажәлар рыхәҭак аԥҳәыс аҳәынҭқарра лахаргылара рыдырымкылеит аҟнытә ахаҵа далырхит ҳәынҭқарс. Атәыла ҩ-лагеркны аҽашеит, амакҩы (аконкурент) дышнеиуаз дтиранха даақәгылеит. Усҟан аҳәынҭқарԥҳәыс аҳәацәа изылышьҭит аҩ-ганкгьы абасала еидылҵарц азы, ачараҟны аҩы зылсыз лхаҵа ихы хылҵәеит (еиҿшәырԥшы. Иудифи Олофернеи рҭоурых). Аҳәынҭқарԥҳәыс аҩсҭаацәа дшырхылҵшьҭроу анылҳәо, ас-Салаби Ибн Маимуни Абу Хураиру иахь ухьалырԥшуеит, аҵыхәтәантәи адырҩы Муҳаммед иршаҳаҭгақәа шьаҭас ишаиҭоз шьақәырӷәӷәаны, аканонтә текстқәа рыҟны уи зырҵабыргуа ҳәа акгьы шуԥымлогьы. Абу Али Балами, сасанидтәи асулҭан Мансур ивизир (X ашә.), ишиҳәо ала, уи лаб ҭауадын, лан — пери (аџьамтә мифологиаҟны анашанатә мчы змоу ҭыԥҳауп). XII ашә. араб ашықәснҵаҩы Нашван аль-Химьиари иаԥиҵеит «Химьиариттәи ашәҟәы аҳцәа ирызку» захьӡу, саветәи аҳцәа рхылҵшьра атәы зҳәоз. Уа аҳәынҭқарԥҳәыс Билкис лыхьӡуп, уи лхатә ҭыԥ лымоуп ажәлашьҭрақәа рыҩныҵҟа — лхаҵа савеитәи аҭауад Ду Таба (егьи ахьӡ Манхен-ель) иоуп, аб Хадхад ихьӡуп, Тобба аҳәынҭқарцәа рыҩнра датәуп. Билкис дылхыҵит аҳ Асад. Ари атекст аҟны иҟоуп аҳәынҭқарԥҳәыс нашанала лира атәы зҳәо ажәабжь: лаб шәарыцара дахьцаз, дҟьалеит ақәасаб дшашьҭаз, нашанатә қалақьк аҟны днанагеит, анашанатә мчы змаз ауаа ахьынхоз, аҳ Талаб-ибн-Сина дызхагылаз. Ақәасаб аҳ иԥҳа Харура далҵын, Хадхад диццеит. Аҭҵааҩцәа ари асиужет аперсонажцәеи Аравиа исламаԥхьатәи агыгшәыгтә культқәа ирыдҳәалоуп ҳәа азгәарҭоит. Аҳәынҭқарԥҳәыс лаб Хадхад аҵыс ашамыӷьажь (Худхуду) дазааигәоуп, абду Талаб — ҳ.ҟ. III ашә. инаркны амза иадҳәалоу анцәахәы ҳәа иӡбахә ҳәоуп, уи ихьӡ аиҭагараан «ашьха бӷаџьма» ҳәа аанагоит, ан ақәасаб-агызмал ҳәа. [[Афаил:Osmanischer_Meister_001_detail.jpg|мини|«Соломони Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәии», ахәҭак. Османтәи аҟаза, XVI ашә.]] Аџьамтә шәҟәыҩҩы Џьами жәлартә роман «Атронқәа быжьба» «Salaman va Absal» ахы аҟны аԥҳәыс лчарҳәара атема иазку ессе хәыҷык агәылоуп, Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи ахаҵа дшизыҟоу атәы аартны илҳәоит: «Уахынлаз, ҽынлаз, цәанырра ӷәӷәала сзышьҭаԥшыз арԥыск дсаҩсны дцараны дыҟаӡам». Низами Сулеимани Билкиси рышьцылара бааԥсқәа дрықәыӡбоит, ишеибагаз атәы, адабла зысны ииз ахәыҷы итәы дахьалацәажәо, ани аби Аллаҳ ицәырӡоз аартны иарҳәар уи ихәышәтәра шауаз атәы. Аҳәынҭқарԥҳәыс лхаҵа дылжьарц шылҭаху атәы аргама илҳәоит, аҳәынҭқар имаз амал ду анаҩсгьы, атәым мал дшеилаҳауа атәы. Аԥҵамҭа ҵакыс иаман — агәнаҳа аартны ацәыргара ашьҭахь аиқәхара, анажьра аиура. Аџьамтә шәҟәыҩҩы, амистик Џьелаледдин Руми (XIII ашә.) 4-тәи ашәҟәы «Месневи» (Аҟоран апоетикатә комментари) иаҳәоит амал ду змоу аҳәынҭқар лвизит атәы, уи лмал Сулеиман иҵакны имоу аасҭа имаҷӡоуп. Ахшыҩҵак хада — ҳамҭаҵәҟьаны иҟоу ахьы акәӡам, Аллаҳ имҵаныҳәароуп, убри аҟнытә Сулеиман аҳәынҭқарԥҳәыс лҟынтә ҳамҭас дыззыԥшу «лыԥсыцқьароуп». Аџьамтә поет Хафиз, иакәзар, иаԥиҵоит Билкис леротика-бзазаратә хаҿсахьа. Арабтә текстқәак рыҟны аҳәынҭқарԥҳәыс лыхьӡ — Билкис акәӡам, Балмака, Иалмака, Иалааммака, Иллумку, Алмака уҳәа уб.егь. === Егьырҭ акультурақәа рыҟны === Ауриа литература иаҿырԥшны, егьырҭ ажәларқәа ацуфарақәа ртема уи аҟара инарҭбааны иаарԥшӡам, иоригиналтәу зҵаарақәак шуԥылогьы. Арабтә ацуфараҟны аҳәынҭқарԥҳәыс «аҿажәкра хызҽуа» аӡы дазҵааит, ажәҩангьы, адгьылгьы иалымҵуа. Соломон, аԥааимбар Гавриил (Џабраил) игәы иҽанызҵаз, аҭак иҳәоит — уи аҽы аԥхӡоуп, аӡышара хызҽуаны иҟоу аԥстәы аԥхӡы, уи ҵааӡам азы (агха змоу абжьарашәышықәсазтәи агәаанагара). Арабтә литератураҟны Соломон аҭыԥҳацәеи арԥарцәеи злеиԥшым аилкаара анидыргала, амидрашақәа рыҟны иаагоу аиԥшымзаарақәа ирықәымшәо азыӡба рыдигалеит: Соломон адҵа ҟаиҵеит шәҿы шәыӡәӡәа ҳәа, арԥарцәа рызнапык ала рҿы рыӡәӡәеит, аҭыԥҳацәа рыҩ-напык ала. Убри адагьы, аԥсылман автор Хуссеин итекстқәа руак аҟны — урҭ еиԥшны еилаҳәаӡам, аҭыԥҳацәа ахаҵа маҭәа, арԥарцәа аҳәса рымаҭәа ршәырҵеит. Абжьарашәышықәсазтәи Европа ас еиԥш атекстқәа зеиқәымхаӡеит, аха аҟазара аԥҵамҭақәа рыла ацуфарақәа реиҭашьақәыргылара ҟалоит. Убас, XV ашә. иаҵанакуа анемец уарҳәалқәа, соломон иҟәыӷара аԥышәара иазку, ианҵоуп Соломон, еиԥшу ахәыҷқәа ҩыџьа аҵәақәа знапаҿы изку, аҳәынҭқарԥҳәыс, знапаҿы ҩ-шәҭык зку. Аҩыра ишаҳәо ала, лара дазҵаауеит: «Исаҳә, аҳ/Ашәҭқәеи ахәыҷқәеи/Ԥсабарала еиԥшу/Мамзаргьы еиԥшыму». Аҳәынҭқар ахәыҷқәа рыбжьара аӡӷаби аҷкәыни еилиргароуп, ашәҭқәа рыҟнытә иԥсабаратәым иарбану. Аҵыхәтәантәи аҟны уи ицхраауеит ашьха, ахәыҷқәа реиҩдыраара илшоит (аиудеиатә какан иалҵыз) урҭ аҵәақәа шырыҟәшәо ала. Еиҳа ижәытәӡатәу, ҳара ҳҟынӡа иааӡаз арҭ аҵәақәа ахьцәырҵуа алитературатә хыҵхырҭақәа, — ианонимтәу алатинтә ҩыра «Аурымааи егьырҭи еиуеиԥшым русқәа рзы атрактат» ауп (Болоньиа, 1326). «Кебра Негаст» аҟны абиблиатә фраза «лара дааит ацуфарақәа рыла дԥылшәарц азы», еиҭагоуп «лара дааит иҟәыӷара ԥылшәарц азы», убри акәзар ҟалоит ефиопиатәи атрадициаҟны ацуфарақәа зыҟам зынӡагьы. Иџьаушьартә иҟоуп ацуфарақәак рымҽхак акыр иахьыҭбаау: убас, иапониатәи афреилина Сеи Сионагон авторс дызмоу «Анҵамҭақәа ахчнызаҟны» (ҳ.ҟ.1000—1010 шш. ), иҟоуп ауриа хыҵхырҭақәа угәалазыршәо ахыҵхырҭақәа: арахәыц зҵудаша хәы змоу ахаҳә азы, ақьырсҭахҵәаха аӡы аӡааҵарала ахи аҵыхәеи аилыргара. === Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лҳамҭақәа === Еиуеиԥшым ажәларқәа рлегьендақәеи рҳәамҭақәеи рыҟны аҳәынҭқарԥҳәыс илыдҳәаланы иаарбоуп еиуеиԥшым аҳамҭақәа: Абиблиаҟны: * Абырлаши еилыԥхаауа ахаҳәқәеи; * Ахьи афҩыхаақәеи Алегьендақәа рыҟны: * Араӡны; ақьырсиан легьенда ала, уи ахәҭак — 30 раӡны монетак Иерусалимтәи аныхабаа анхыбгалоз (IV ашәышықәса анаҩс) ибжьаӡит, егьырҭ (даҽа 5 шәышықәсак рнаҩс) адырҩцәа Иаса иҟны инаргаз аҳамҭақәа ирылалеит, аҵыхәтәан, Иуда Искариота ачарҳәара ииуыз азы ирҭеит («Соломон Иҳәахьа» инақәыршәаны — атекст, мысратәи ақьырсиануаҩ ила иаԥҵоуп I—IV ашә.-қәа инарзынаԥшуа ауриа легьендақәа шьаҭас иаҭаны); * Ахбыџқәеи аҭыԥҳацәеи аӡәырҩы, шықәсыки мзаки рзи ииз, ҽнаки сааҭки рзы ииз, зегьы аурыла еиҟараны, реиҿкаашьа еиԥшны, еиԥшны еилаҳәаны, иҟаԥшьыхәхәароу амаҭәақәа зшәу — аҳ иԥышәара ралархәразы; * Акипарис ҵла; * Адухь злырхуа зыфҩы лаҳа-лаҳауа аҳаскьын опобальзам (Amyris Opobalsamum) ажәла (Иосиф Флави) ила, иара убас абыкьтә ҵла ажәла; * Аҿа, ашьҭахь аҳәынҭқар Ирод ихазынарҭахь инанагаз, уантә Иосиф Аримафеитәи ила Иаса ирҭаз — Иԥшьоу Аҿа (Святой Грааль); * Агәыргьын * Зыжәла бзиоу аҽҵыс Сафанад (Safanad, «Чистый») захьӡу, алегьенда ала, арабтә ҽқәа зхылшьҭрақәоу ируакуп. [[Афаил:Pur_sang_arabe_-_Haras_de_Kabyuk_(Bulgarie).jpg|мини|Арабтә ҽыжәла иаҵанакуа]] Иара убас ихьшәоу аамҭазтәи алитератураҟны иуԥылоит егьырҭ аҳамҭақәа рацәаны (ахаҳәиаҵәақәа (сапфиры), аизумрудқәа, аҿақәа уҳәа уб.егь.). Соломон аҳәынҭқарԥҳәыс ацкыс илиҭаз аҳамҭақәа рхыԥхьаӡара XVII ашәышықәсазы иаларҵеит Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лбиблиотека ҳәа изышьҭоу, Абиссиниа еиқәхазшәа ирҳәо, папа римтәи ицҳаражәҳәаҩцәа иҭырҵааз. Уа иҟан аҳәынҭқарԥҳәыс диҭаацыԥхьаӡа ҳамҭас илиҭоз, иара убас есышықәса илзишьҭуаз ашәҟәқәа. Урҭ ирылан аԥсабаратә цәырҵрақәа ирызкыз Енох ишәҟәы, аматематиказы Нои ишәҟәи ацеремониақәеи рзы, Авраам ишәҟәқәа — ифилософиатә еиҿцәажәарақәа ранҵара Мамре аџьраҟны, Сивиллин лышәҟәқәеи аҳәынҭқарԥҳәыс лара лаԥҵамҭакәеи. Ари аҭоурых литературатә мистификахеит. === Алаԥшхырԥаҩи сивиллеи === Абжьарашәышықәсазтәи европатәи алитератураҟны, иахьеихаршалоу иабзоураны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәии антикатәи аԥшҩы сивиллеи аӡә ракәушәа иаарԥшуп. Убас, амонах Гьаргь, IX ашә. иаҵанакуа византиатәи ашықәснҵаҩы иҩуеит аеллинцәа аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Сивилла ҳәа илышьҭоуп ҳәа. Убри аан Сивилла Сабатәи, Павсани алаԥшхырԥаҩ ҳәа иаирбо, Палестина анҭыҵ ауриақәа дрыланхоит, Шьамтәыла ашьхақәа рыҟны; III ашә. иаҵанакуа аурым софист Елиан Ауриатә Сивилла ҳәа лыхьӡ иҳәоит. Николаи Спафари иусумҭа «Сивиллаа рзы ашәҟәы» (1672 шықәса) аҟны Сивилла Саба хазы хык лзикит. Уа уи иааигоит еицырдыруа абжьарашәышықәсазтәи алегьенда Аџьар Ҵла азы, Исидор Пелусиот иҳәеит ҳәа, иҩуеит: «ари аҳәынҭқарԥҳәыс иҟәыӷаӡоу сивилла леиԥш дааит иҟәыӷаӡоу аҳәынҭқар дылбарц азы, Соломон ила Қьырса иааира атәы лдырит». Сивилла лакәушәа аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лхаҿсахьа ануп Вифлеем иҟоу Қьырса Иира ахьӡала абазилик мраҭашәаратәи афасад иану амозаикаҟны (320-тәи аш.-қәа). Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы ирылаҵәаны иҟаз аиудеиа-қьырсиантә аԥҵамҭа «Сивилла лҿаҳәатәқәа» рыҟны изныкымкәа аџьар абзарӡы ҳәоуп, ари аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Ԥсыҳхазҵо Аџьар аҿаԥхьа лныҳәаразы асиужет шьаҭас иаиуит. Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи сивилла лоуп ҳәа иахәаԥшуеит мраҭашәаратәи алегьендақәа рҟынгьы — Иессеи Иҵла зну аиашахаҵаратә ныхачаԥақәа рыҟны (Иаса Қьырса ихылҵшьҭра) ианын Сивилла Аладатәи лҿаҳәатәы зцыз адамыӷа (аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лдамыӷа).. «Аурыс Хронограф аҟны» XVI ашә. алагамҭазы уи «аҳәынҭқарԥҳәыс Сивилла» лыхьӡуп. Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи илызку мраҭашәаратәи алегьендақәа рыҟны, Ԥсыҳхазҵо Аџьар азы аҳәамҭа «Ахьтәы легьенда» иацны иалалаз, уи лаԥшхырԥаҩны дҟалоит хьӡысгьы илоуит Regina Sibylla. «Еицырдыруа аҳәса рзы» Боккаччо иаԥҵамҭаҟны уи хазы хык лзикуеит иагьлыхьӡиҵоит Никаула. Аҳәынҭқарԥҳәыс лыхьӡ авариант аагоуп Иосиф Флави иверсиаҟнытә, «Иудеиатәи ажәытәрақәа» рыҟны аҳәынҭқарԥҳәыс лвизит ахьеиҭеиҳәо, уа уи Мысреи Ефиопиеи рҳәынҭқарԥҳәыс ҳәа лзиҳәоит, иагьлыхьӡиҵоит Никавл ҳәа (еддин. Nikaulên, [[Англыз бызшәа|англ.]] Nicaule). === Аҳәынҭқарԥҳәыси Ԥсыҳхазҵо аџьари === «Ахьтәы легьенда» ала, аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәии зҳәатәы ҟалоз сивиллеи Соломон иҟны даннеи, аӡыхь ихыз ақьарсҭа даннадгыла, дшьамхнышгылеит. Алегьенда ишаҳәо ала, уи Адам анышә данамардоз иҿаркыз, анаҩс Иерусалимтәи аныхабаа аргылараан икарыжьыз, Ацәгьеи Абзиеи рыҵла амахәқәа ирылхыз ак акәын. Уи деихырхәан, илҳәеит Аԥсабара Аҿыхыҩ абри аҵлаҟны дыкнарҳараны дшыҟаз, убри аҟнытә иудеаа раҳра еимырҵәоит, аҵыхәтәагьы ҟалоит ҳәа. Аҳәынҭқарԥҳәыс Никавлиа Сивилла Саватәи, Иерусалим дахьнеиз Соломон иҟны Қьырса дызкыдҵаз аҵла еиқәханы ишыҟаз анылба, дгачамкны ҿылҭит: «Ари Анцәа цәеижьла иԥсра ахьыҟало аҵла ауп, нас иԥсы ҭаларц азы» ҳәа Анаҩс, аҵла дықәымгылакәа, лшьапы аахылтын аӡы дырит. Абжьарашәышықәсазтәи атеолог Гонори Августодунски иҩымҭа «De imagine mundi» (Аԥсабара ахаҿсахьазы) аҟны иҩуеит, лара аӡы данӡаагыла, иӷәаӷәыркыз лшьапы уаҩытәҩсатә шьапны иааҟалеит ҳәа (арабтә легьендақәа рыҟнытә иаагоуп). Соломон ари дацәшәан, алегьенда ишаҳәо ала, ақды анышә иҵаҵаны ишәжы ҳәа адҵа риҭеит, аха шықәсқәак рышьҭахь, иԥшааны Иаса Қьырса дкыдырҵартә еиԥш рхы иадырхәеит. Аурыс апокриф «Аџьар Ҵла азы Ажәа» (XV—XVI ашә.-қәа) аҟны, сивилла Соломон икаижьыз аҵла данықәтәа даблит, аҳәоит. Уи ашьҭахь «Аҵла мыжда» ҳәа ҿылҭит, уи игылаз ажәларгьы, ҿырҭит: «Лыԥха змоу аҵла, ари данҵахоит Иҳақәиҭу!» ҳәа. Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Ԥсыҳахазҵо Аҵла аҿаԥхьа дшьамхнышгылоит, Пьеро делла Франческа ифреска, Ареццо иҟоу Сан-Франческо и-Базилика — ''«Соломон  иӡбарақәа»'' Аҳәынҭқарԥҳәыс лцәеижь ахәы шақәыз атәы иеиԥшны иалацәажәоит арабтә легьендақәа. Ауриа ҳәамҭақәа рыҟны аҳәынҭқарԥҳәыс Соломон ацуфарақәа рыла дԥылшәоит, урҭ реиқәыԥхьаӡа ''«Соломон  иӡбарақәа»'' рыҟны иуԥылоит. Соломон ҩынтәны еилиргароуп еиԥшны еилаҳәоу арԥарцәеи аҭыԥҳәацәеи. Раԥхьа Соломон урҭ шәҿы шәыӡәӡәа ҳәа рыдиҵоит, арԥарцәа уи ирласны иҟарҵон, аҭыԥҳацәа имыццакӡакәа. Аҩынтә раан ауҭраҭых ааганы саԥхьа икашәыԥса ҳәа реиҳәеит — «арԥарцәа (урҭ) ркалҭқәа ирнырҵо иалагеит, аҭыԥҳацәа рмаӷрақәа»; Саватәи Соломон зжьы хсоуи ихсами еилырга ҳәа иалҳәеит. Соломон абас иӡбеит ари азҵаара: «Аҳ Иҳақәиҭу ихьӡ зну иԥшьоу агәыргьын аажәга ҳәа реиҳәеит. Зжьы хсаз гылан, зжьы хсамыз асаара рыҽкарыжьит агәыргьын аҿаԥхьа». Аҳәынҭқарԥҳәыс Малкатошк лыцуфарақәа рыдагьы «Соломон иӡбарақәа» рыҟны иааргоит лара илыцны иааз аҟәыӷақәеи Соломон иҟәыӷақәеи реиндаҭлара: ''Соломон иҟәыӷацәа ацуфарала иԥыршәеит илыцны иааз аҟәыӷақәа: «Ақалақь инацәыхараны аҵеиџь ҳамоуп. Шҟәыӷарала иҳашәҳәа, ақалақь ахь аагашьас иамои иара?» Соломон игызмалцәа уи ҟаҵашьа шамам рдырын, ус рарҳәеит: «Шәара ԥарчла ашаха ҳзышәԥа, ҳара аҵеиџь шәзиаҳгоит  шәықалақь ахь» ҳәа.'' ''Еиҭа даҽа цуфарак рарҳәеит уи лҟәыӷацәа: «Ача аҳәызба ахылҿиаар, излаҭажәгалои?» Егьырҭ аҭакс: «Аҽада атәыҩала», рҳәеит. Аҳәынҭқарԥҳәыс лҟәыӷацәа: «Аҽада атәы абамоу?», - анырҳәа, егьырҭ «Ача аҳәызба абахылҿиаауеи?», рҳәеит.'' ''Еиҭа абас рҳәеит: «Аџьыкхыш баар, излашәҵаауеи?» Дара: «Агәыжь амгәарҭала иҵаатәуп», рҳәеит. «Агәыжь абахьои?» ҳәа иҵааит. Дара «Аџьыкахыш абабаауеи?» ҳәа иазҵааит.'' === Ахаҿсахьа ақаҷаатәра === Абиблиашьҭахьтәи аамҭазтәи ауриа ҳәамҭақәеи урҭ ирыдҳәалаз аԥыслман литературеи рыҟны иубоит Соломон дԥызшәоз аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лхаҿсахьа есааира ақаҷаатәра шымҩаԥысуа. Ари аҩсҭаа хаҿсахьа ақьырсиан литературагьы иалалоит. Абиблиатә ҳәамҭа хықәкыс иамоуп, раԥхьа иргыланы, Соломон иҟәыӷареи дызхагылаз Израилтәи аҳра аизҳазыӷьареи ртәы аарԥшра. Аҳәынҭқари аҳәынҭқарԥҳәыси реиҿагылара зыхҟьо, шамахамзар, иҟаӡам. Убри аангьы, ажәытәӡатәи аиҭаҳәамҭақәа рыҟны ари мзызс иаҵаз есааира ихадараны иҟалоит, Абиблиаҟны инамҩатәшәа иаарԥшу цуфарала аԥышәара ҳаамҭазтәи ахҳәааҟаҵаҩцәа аӡәырҩы ргәаанагарала, анцәа иишаз адунеи шьақәгылашьазы агәыҩбара аларҵәаразы ҽазышәароуп. Аҳәынҭқарԥҳәыс лхаҿсахьа убри аан иҵоурам, зны-зынла ақаҷаа ҟазшьақәа аанахәоит — иаҳҳәозар, ахәы зқәу лшьапқәа (алада шәахә.). Ицәырҵуеит гәнаҳарала аимадара амзызгьы, уи убас ала Аныха ахырбгалаҩы Навуходоносор иира. Аҳәынҭқарԥҳәыс Соломон ҳамҭас изаалгаз араӡын, аҵыхәтәан Иуда Искариот иигаз ҩажәижәаба раӡныԥарахь ииасуеит. Аҳәынҭқарԥҳәыс лхаҿсахьа алегьендаҟны иаҳԥылоит аҩсҭаа Лилитгьы илыдҳәаланы. Арҭ рхаҿсахьақәа раԥхьаӡакәны еидҳәалоуп «Иов ишәҟәазы Таргум» аҟны (Иов. 1:15), ара иҳәоуп Лилит Иов длыргәаҟуан, аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лыԥшра аахәаны ҳәа. Ари таргум аҟны «савеиаа рықәлеит» ҳәа еиҭагоуп «урҭ дрықәлеит Змаргад аҳәынҭқарԥҳәыс Лилит» (Изумруда). Арабтә легьендақәак рыҟны Соломон иара убас аҳәынҭқарԥҳәыс лыԥшра лыҭаны Лилит диҭааит ҳәа агәҩара имоуп. Ихьшәоу акаббалисттә трактатқәа рыҟны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Соломон дызлаԥылшәоз Лилит Адам дызлахылхыз ацуфарақәа рылоуп ҳәа ануп. Иҟоуп ажәабжь, Лилит ари аҳәынҭқарԥҳәыс лыԥшра аахәаны Вормс иатәыз нанамган дышхылхыз атәы зҳәо. [[Афаил:Lilith_Periodo_de_Isin_Larsa_y_Babilonia.JPG|мини|Вавилонтәи азооморфтә нцәаԥҳәыс аҵыс шьаԥы зҵоу (Иштар, Астарта, Лилит мамзаргьы Аҵх аҳәынҭқарԥҳәыс), ҳ.ҟ. 2025—1750 шш.]] === Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лшьапқәа === Иаабац шьапқәаӡам — ари аперсонаж ахтоникра, ажәытәӡатәра атәы аҳәоит. Мидраш иаҳәоит, Аҟоран аҳәынҭқарԥҳәыс лшьапқәа ахәы рықәзар ҟаларын ҳәа иануп (Аҟоран иахцәажәо ргәаанагарақәак рыла, аҳәынҭқарԥҳәыс лцәеижь ас ала иахьахцәажәо, ақаҷаа хылҵшьҭроуп илымоу)). Убри аан, арабтә легьендақәак рыҟны (Аҟоран анҵамҭа аԥхьа ицәырҵны, ахҳәааҟаҵаҩцәа анырра рнаҭазар ҟалоит) аџьма шьапқәа ҳәа иарбоуп, аџьма шьапхыцқәа лыман ҳәа, ари Аладатәи Аравиа амза анцәахәы— Альмаки, Астарта илзааигәоу (Ilumquh, Almaqah, Amm, Ilmuqah, Sin, Syn, Wadd) иазку амиф аҟнытә иаауазар алшоит. Ари амза анцәахәы аԥшьаҭыԥ иахьагьы аҭыԥантәи ауаа Махрам Билкис («Билкис лыҩны») ҳәа иашьҭоуп. 1950 шш. рзы ари аныхабааҟны аԥшаарақәа мҩаԥигоит Уендель Филлипс. Ажрақәа иҟаиҵаз 350 м аҭбаара рымоуп, иара убас хыԥхьаӡара рацәала аԥенџьырқәа. Филиппс иазгәеиҭоит: «Аныхабаа аҩныҵҟатәи аҭӡаҟны иаадырԥшит еишьҭаргыланы 64 ԥенџьыр, еихацла ирҩычаны. Аабеи хынҩажәиԥшьбеи — ари ажәҩан нцәахәы Венера лхыԥхьаӡарақәа роуп. Ажәытәӡатәи арабцәа рыҟны ажәҩан нцәахәы Венера лхаҿсахьеи аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи – Балкиси аӡә ракәхазар ҟалоит–». Ахьӡ «Балкис» «Ильмука» авариант еицак акәзар ҟалоит. Уи адагьы арабтә текстқәа рыҟны рхы иадырхәоит Балмака авариант («Алмаки лаҳаҭыр аҟнытә»), ари аҵарауаа џьоукы ашьҭахь еицакхаз Билкис ахьынтәаауа акәзар ҟалоит ҳәа ирыԥхьаӡоит. Алада иаагоу легьендақәак аҳәынҭқарԥҳәыс лшьапқәа рзы даҽа гәаанагарақәак ҳадыргылоит: Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи иуаҩытәҩсатәым лыԥшразы аҭоурых ҳԥылоит арабтә версиа «Кебра Негаст» аҟны, уи излаҳәо ала, ажәытәӡан Абиссиниа (Ефиопиа) иахагылан аҳәынҭқар шьа злаз аҳәынҭқарҳәсақәа (аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи ҳәынҭқар хылҵшьҭран илымаз ҳәа): Ари Аҳәынҭқарԥҳәыс (аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи) лан лцәалтәымкәа даныҟаз ''аџьма ҟәаз дук лылаԥш ақәшәан, уи деилаҳаны ҿаалҭит: «Ари аԥстәы шԥаԥшӡоу! Ашьапқәагьы шԥаԥшӡоу!» ҳәа. Абри аџьма гәхьаалгалозаарын ашьҭахь. Лымгәарҭа иҭаз лыԥҳа даншәы, лызшьапык уаҩытәҩсатә шьапын, егьи- аџьма шьапын. Абас, аҳәынҭқарԥҳәыс лан длыхшеит уаҩ иимбацыз аҭыԥха, длааӡеит, ашьҭахь лхаҵацара анааи, лшьапы ҿаасҭазы аӡәы диццар лҭахымхеит, убас дыҟан аҳәынҭқарра дахагылаанӡа.'' — ''E.A.Wallis Budge, The Queen of Sheba and Her Only Son, Menyelek'' Аҩадатәи Ефиопиа иҟоуп заақьырсиантә легьенда, уи иаҳәоит аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи аҩсҭаа шьапы злыҵаз. Алегьенда ари тигре абшьҭра датәын аҳәоит, лыхьӡ Етъе Азеб ( «Аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс» ҳәа ахьану Аҿатә Уасиаҭ аҟны мацароуп). Уи лыжәлар ахацәа рыԥҳаиҳабацәа ӡатәс иззаргоз агәылшьап мамзаргьы амаҭ иамҵаныҳәон: [[Афаил:Stele_Iglum_Louvre_AO1029.jpg|мини|Сабеиатәи астела: аишәачареи амахҽ хьчаҩи, аҩыра саба бызшәала ианҵоуп]] ''Ари лҭаацәа раамҭа анааи, рыԥҳа дрыманы иааит, агәылшьап афатә иашьҭаланы иахьаауаз аҵлаҟны инеит. Хара имгакәа абрахь быжьҩык ацқьацәа ааин аҵла инаҵатәеит. Урҭ абри аҭыԥҳа илҿаланы инеиуаз лылаӷырӡ анрықәҭәа, аҵла ианнаҵаԥш, аҭыԥҳа аҵла дшадҿаҳәалаз анырба, илызҵааит, уаҩԥсума бара ҳәа, илызҵаауа рҿаархан, аҭыԥҳа илҳәеит аҵла дшадҿарҳәалаз, агәылшьап дафараны дшыҟоу. Ацқьацәа абыжьҩык агәылшьап џьарла иасын иршьит. Аха уи ашьа Етье Азеб илықәҭәеит азы лызшьапык аҽада шьапны иҟалеит. Ацқьацәа дыԥдыртлан, ақыҭахь бхынҳәы ҳәа ларҳәеит, аха ауаа дықәцаны дкарцеит ауха зегьы аҵла дахьықәтәаз агәылшьап лызнеит ҳәа иԥхьаӡаны. Адырҩаҽны лара ақыҭаҟнытә ауаа лыманы дцан, ишьны икажьыз агәылшьап длырбеит, усҟан иаразнак дҳәынҭқарны дҟарҵеит, лара илеиԥшыз ҭыԥҳакгьы лыцхырааҩыс дҟалҵеит.'' — ''E.A.Wallis Budge, The Queen of Sheba and Her Only Son, Menyelek'' Европатәи ақьырсиан ныхачаԥаҩыраҟны лшьапқәа ҟыз шьапны иҟалеит — иҟалап агерманцәа рмырҭаҭтә нцәахәы Перхткак аҟыз шьапы зҵаз латрибутқәа рҟынтәи иааргазар. Даҽа версиак ала, Ан Ҟыз илызкыз алакәқәа рхаҿсахьа аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи иалҭаз аныррала ишьақәгылазар ҟалоит. Акралԥҳәыс Аҟыз Шьапы даара дрылаҵәаны дыҟоуп Аладатәи Франциа (Reine Pédauque, итал. piede d’auca, «аҟәраан шьапы»), насгьы аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи ишлызкыз зынӡагьы ирхашҭхьан. [[Афаил:Bar'an_temple_1986-3.jpg|мини|Мариба иҟоу Амра Аныхаба аԥҽыхақәа. Ҳ.ҟ. VIII ашә. иргылоуп, 1000 шықәса еиқәханы иҟан]] == Ахархәара змоу алитература == * {{Ашәҟәы|Ашықәс=1998 |Ажәла=Баиер |Ахьӡ=Рольф |Астатиа ахьӡ=Rolf Beyer: Die Königin von Saba, Engel und Dämon. Der Mythos einer Frau. Lübbe, Bergisch Gladbach 1988|Ақалақь=Ростов-на-Дону|Аҭыжьырҭа=«Феникс»|Асериа=След в истории|Атираж=5000 |isbn=3-7857-0449-6|Адаҟьақәа=320}} * {{Ашәҟәы|Автор=Жан Франсуа Бретон |Астатиа ахьӡ=Повседневная жизнь Аравии Счастливой времен царицы Савской. VIII век до н.э. - I век н.э. |Аоригинал=L'Arabie heureuse аu temps de la reine de Saba VIII - I siecles avant J.-C. |Аҭакзыԥхықәу=Пер. с фр. Фёдора Нестерова |Ақалақь=М. |Аҭыжьырҭа=«Молодая гвардия» |Ашықәс=2003 |Адаҟьақәа=256 |Асериа=Живая история: Повседневная жизнь человечества |isbn=5-235-02571-7 |Атираж=5000 }} * {{Ашәҟәы|Автор=[[Литтманн, Енно|Енно Литтманн]]|Ашықәс=1904|Азхьарԥш=https://archive.org/details/legendqueensheb01shebgoog|Астатиа ахьӡ=The legend of the Queen of Sheba in the tradition of Axum|Ақалақь=Принстаун|Аҭыжьырҭа=The University Library}} * ''Mdrsh mshl, Midrasch Mischle, Sammlung Agadischer Auslegung der Spruche Salamon’s (Midrash on the Proverbs,'' Critically Edited, with a Commentary and Detailed Preface) by Salomon Buber * Jacob Lassner, [https://books.google.ru/books?id=7hzuHiOjYUoC ''Demonizing the Queen of Sheba: Boundaries of Gender and Culture in Postbiblical Judaism and Medieval Islam''], University of Chicago Press, 1993{{ref-en}}, включает подборку текстов о царице Савской (pp. 161—214): ** <small>The Queen Sheba in the ''Midrash Mishle''; Riddles of the ''Midrash ha-Hefez''; ''Targum Sheni''; Pseudo Ben Sira; The Yemenite Tale of Saadiah Ben Joseph; Recent Jewish Folklore and Folkloric Texts; Various Qur’anic Texts; Tha’labi’s Version of Sulayman and Bilqis, the Queen; Passages from Al-Kisa’i</small> * Wendell Philips, ''Quataban and Sheba,'' 1955. * «Queen of Sheba and Biblical Scholarship» by Bernard Leeman (Queensland Academic Press) Westbrook Australia 2005 {{ISBN|0-9758022-0-8}} * The Queen of Sheba’s Goose-Foot in Medieval Literature and Art, in The Authority in the Medieval West, ed. M. GOSMAN et al., Groningen, 1999, pp. 175—192 ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:ҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи}} [[Акатегориа:Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи| ]] [[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 10-тәи ашәышықәсазтәи амонархцәа]] [[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 10-тәи ашәышықәсазы аҳәса]] [[Акатегориа:Ажәытәӡатәи ауриаҳәса]] [[Акатегориа:Арабтәи аҳкәажәцәа]] [[Акатегориа:Абета Израиль]] [[Акатегориа:Аҳцәа рышәҟәқәа рперсонажцәа]] [[Акатегориа:Амырҭаҭра аҟынтәи аиудеиатә дин здызкылаз]] [[Акатегориа:Ефиопиатәи ауриацәа]] [[Акатегориа:Ауриацәа рмонархцәа]] [[Акатегориа:Ефиопиа иҟоу ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи]] [[Акатегориа:Аџьынҳәысa]] [[Акатегориа:Ауриатә библиаҿы амонархцәа]] [[Акатегориа:Зыҟазаара еимаркуа ауаа]] [[Акатегориа:Иемен амонархцәа]] [[Акатегориа:Сава]] [[Акатегориа:Соломон]] [[Акатегориа:Абиблиаҿы зыӡбахә ҳәам ауаа]] [[Акатегориа:Ауриатә библиаҿы аҳәса]] [[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 10-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа]] [[Акатегориа:Аҟәырҟан ауаа]] [[Акатегориа:Ахроникақәа рышәҟәқәа рперсонажцәа]] [[Акатегориа:Алегендартә монархцәа]] [[Акатегориа:Лилит]] [[Акатегориа:Ауаатәыҩса рмифологиатә гибридқәа]] [[Акатегориа:Аҟазараҿы араса иадҳәалоу аимак-аиҿакқәа]] 8fzj18m6zqv5orloqcwjo8ei2jhe6d6 0 39056 173849 144848 2026-09-11T09:48:01Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: « .»→«.» ×1; пробел перед , ; ×1; нет пробела после , ×1; нет пробела после . ×1; акултуратә→акультуратә 173849 wikitext text/x-wiki [[Афаил:World Heritage Logo global.svg|мини|Адунеизегьтәи аҭынха ИУНЕСКО]] '''Адунеизегьтәи аҭынха ИУНЕСКО''' ({{lang-en|World Heritage}}, {{lang-fr|Patrimoine Mondial}}, {{lang-es|Patrimonio de la humanidad}}, {{lang-de|Weltkulturerbe}}) — аԥсабаратә, ма ауаҩы инапы иҵыҵыз, ирҿиаз аобиектқәоуп, ИУНЕСКО ихадароу уснагӡатәқәас иқәнаргылоит ркультуратәи, рҭоурыхтәи, рекологиатә ҵакы ҳасаб азуны   урҭ реиқәырхара. 2023 ш. ажьырныҳәамзазтәи аҭагылазаашьа инақәыршәаны Адунеизегьтәи аҭынха асиаҟны – 1157 обиект ыҟоуп, урҭ рахьтә 900 – акультура иадҳәалоуп, 218 – аԥсабара, 39 – еилаԥсоу. Дара зегьы шьҭоуп Адунеизегьтәи акультуратәи аԥсабаратәи ҭынха рыхьчаразы  ИУНЕСКО Аконвенциа иалахәу 167 ҳәынҭқарра рыҩныҵҟа. Обиектцыԥхьаӡа иамоуп иара ахатәыномер. ==Аҭоурых== XIX ашә. агәҭаны Европатәи аҳәынҭқаррақәак рыҟны иаԥҵан иҷыдоу аҳәынҭқарратә комиссиақәа мамзаргьы акультуратә ҭынха ахьчаразы аинспекциақәа. Убасҟан абаҟақәа рыхьчаразы ирыдыркылеит аԥхьатәи анормативтә актқәа. Аусура иалагеит урҭ ринвентаризациеи рыларҵәареи рзы.   Аха аҭоурыхтә баҟақәа реиҭашьақәыргылареи рконсервациеи ииашаны рымҩаԥгареи урҭ рыԥхасҭараҟнытә рыхьчареи рызҵаарақәа, ҷыдала, аибашьра анцоз, — еиҳа лассы-лассы ишьҭырхуа иалагеит жәларбжьаратәи аҩаӡараҟны, жәларбжьаратәи аиԥылара дуқәа раан. 1889 ш. Париж Адунеизегьтәи ацәыргақәҵаҟны имҩаԥысит «Раԥхьатәи жәларбжьаратәи аконгресс аҟазара аԥҵамҭақәеи абаҟақәеи рыхьчаразы». Иалацәажәеит аибашьра анцоз аамҭазы акультуратә ҭынхақәа рыхьчара азҵаара. Ирыдгылан адунеизегьтәи агәыҳалалратә «абаҟақәа реиқәырхараз ауаажәларра» агәыҳалалратә ԥҟаԥҵәа гәыцәс иҟаҵаны, «Аџьар ҟаԥшь ауаажәларра» иаҿырԥшны. Аконгресс аҟны ишьақәыргылаз тезисқәак 1899 шықәсазы ирыдыркылаз, 1907 ш. «Гаагатәи аҭынчратә конференциа» аҳәаақәа ирҭагӡаны иагьырҭбааз «Адгьыл аҟны аибашьра азакәани аҵасқәеи рзы Аконвенциа» ианыԥшит. Ари Жәларбжьаратәи аконвенциа инақәыршәаны аибашьра аамҭаан идырны акультура абаҟақәа аԥхасҭа рыҭара азин ҟалаӡомызт, уи азы аусгьы иарҭо; аҭыԥ иакәшаны игылаз ирыдҵан акультура абаҟақәа «ҷыдала иубарҭоу адыргақәа рыла» разгәаҭара. Акультура абаҟақәа рыхьчаразы жәларбжьаратәи асистема ашьақәыргыларазы егьы аетап ааит АКтәи адунеитә еибашьра аихшьала алҵшәаҟаҵара аҳасабала. Ари аамҭа ҷыдала акультуратә ҭынха жәларбжьаратәи ахьчара аусхк аҟны ҿыц иаԥҵаз Алига ҿыц алшарақәак ирыдҳәалоуп, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны Амузеиқәа жәларбжьаратәи реилаки  Аинтеллектуалтә кооперациа жәларбжьаратәи аинститути русура. Уи аус ауан  1930-ш.инаркны 1940 ш. агәҭаҟынӡа. Урҭ рыцхырааралоуп ахәҭакахьала 1935 шықәсазы ишаҵаҩыз «Асахьаҭыхратәи аҭҵаарадырратәи усҳәарҭақәеи, аҭоурыхтә баҟақәеи рыхьчаразы аиқәшаҳаҭра»   («Рерих Ипакт» зыхьӡыз). 1954 ш. абҵарамза 16 рзы иаԥыхыз Амилаҭтә Лига аилакқәа Аҩбатәи адунеитә еибашьраан зфункциақәа аанызкылаз, мамзаргьы зынӡагьы аусура иаҟәыҵыз   ииасит ҿыц еиҿкааз Аҵареи, аҭҵаарадырреи, акультуреи азҵаарақәа рзы еиду амилаҭқәа реиҿкаара (ИУНЕСКО) ашҟа. Акультуратә мазарақәа рыхьчара адырга, Гаагатәи Аконвенциа 1944 ш. ирыдыркылеит. Аҳәынҭқаррақәа зегьыҵәҟьа знапы аҵарымҩыз аԥхьа иҟаз аконвенциақәа рԥышәа Иунеско гәцаракра ду аҭаны иазнархиеит, 1954 шықәсазы қәҿиаралагьы иаднакылеит «Аибашьратә еиҿагылара аныҟала хра злоу акультуратә обиектқәа рыхьчаразы Аконвенциа («Гаагатәи аконвенциа»). Аконвенциа ишьақәнарӷәӷәеит ардырга, ахьчара иаҵанакуа акультуратә обиектқәа разгәаҭаразы.   Аха убри аамҭазоуп уаҩы ибаратәы ианыҟалагьы акультуратә ҭынха аибашьра мацара акәымкәа, ауаҩы ҭынч имҩаԥиго аусурагьы ашәарҭа ишҭанаргыло. Асуантәи аӡкыра Мысра аргылара иахҟьаны Абу-Симбел аныхақәа аӡааҟәрыларазы ашәарҭа аҭаргылара ахҭыс иаанарԥшит аҭынчра аамҭаангьы хра злоу абаҟақәа рыхьчара азҵаара хымԥада ишаҭаххаз. 1959 ш. Мысреи Судани реиҳабыра ИУНЕСКО ахь аҳәара ҟарҵеит Аӡфымца станциақәа рыргылараан аӡы зхыҵәар ауа аҭыԥқәа ажәытә культтә ргыламҭақәа реиқәырхара иацхраарц азы.    ИУНЕСКО   акомпаниақәа рыланаҳәеит рахь ажәытәӡамысратәи ацивилизациа абаҟақәа реиқәырхаразы: Абу-Симбел аныхабаақәа еиҷаҳаны, амаршә кны еимыхын, даҽа ҭыԥк ахь ииаганы еибыҭан, анаҩс еизган. Ари апроект нагӡан 50 ҳәынҭқар-адонорцәа рԥаратә хархәагақәа рыла, иара  ИУНЕСКО аҭоурых аҟны зегь раасҭа зыхә ҳараку акакәны иҟалеит, еидгыларала аусура алҵшәақәа шамоу шьақәырӷәӷәаны. Анаҩс ИУНЕСКО иаԥшьнагаз апроектқәа рыла иалыршан Венециеи зеиԥш ыҟам уи аӡыбжьахалеи, Мохенджо-Даро ахыжәжәарақәа Пакистан иҟоу, Индонезиа иҟоу аныхатә комплекс Боробудур уб.егь. 1960 шықәсқәа рылагамҭазы Абаҟақәеи аҭыԥҷыдақәеи рызҵаарақәа рзы жәларбжьаратәи ахеилак ашьаҭала ИУНЕСКО ихацнаркит акультуратә ҭынха ахьчаразы азеиԥш Конвенциа апроект азырхиара аус.   1965 ш. Вашингтон имҩаԥысоз аконференциаҟны иалацәажәеит «Адунеизегьтәи аҭынха аиҿкаара» аԥҵара «иналукааша аҭыԥқәа, аландшафтқәа, аҭоурыхтә ҭыԥқәа ауаатәҩса зегьы рԥеиԥш азы» реиқәырхара хықәкыс иҟаҵаны аусеицуразы. 1968 ш. ас еиԥш иҟаз ахықәкқәа шьақәыргыланы, ажәалагала иадгылеит Аԥсабара ахьчаразы жәларбжьаратәи аидгыла (ААЖӘА). Аҵыхәтәан, иуадаҩыз аиҿцәажәаратә процесс иалахәыз еиқәшаҳаҭны ирыдыркылеит адокумент иаку атекст, 1972 ш. абҵарамза 16 рзы ИУНЕСКО Аконференциа хада 17-тәи асессиаан «Адунеизегьтәи акультуратәи аԥсабаратәи ҭынхақәа рыхьчаразы Аконвенциа» рыдыркылеит. Иалагеит Адунеизегьтәи аҭынха асиа ашьақәыргылара.   1976 ш. Адунеизегьтәи аҭынха аиҿкаара аҳәаақәа ирҭагӡаны иаԥҵан, иагьышьақәырӷәӷәан «Аиҳабырабжьаратәи еилакы акультуратәи аԥсабаратәи ҭынхамҭа ахьчаразы» (Адунеизегьтәи аҭынха аилак). Аилак Аконвенциа аиламгара ахылаԥшра иазкуп, иара убас ари ма ани аобиект    Адунеизегьтәи аҭынха асиа алаҵаразы аҵыхәтәантәи азыӡба адкылара азинмчгьы амоуп. ==Аиҿкаара== 1972 ш. ИУНЕСКО Адунеизегьтәи акультуратәи аԥсабаратәи ҭынха ахьчаразы Аконвенциа аднакылеит (амч аиуит 1975 ш). 2016 ш. жьҭаарамзазы аконвенциа рыдыркылеит 193 ҳәынҭқарра. Еышықәса Адунеизегьтәи аҭынха аилак «Адунеизегьтәи аҭынха аобиект астатус» ахьранаршьо асессиақәа мҩаԥнагоит. «Адунеизегьтәи аҭынха аобиект астатус» иунаҭоит абарҭ аԥыжәарақәа (аԥсабаратә ҭынха аобиектқәа рзы): * иуникалтәу аԥсабаратә комплексқәа реиқәырхареи реибгареи рзы хәдықәҵара ауеит, * ишьҭнахуеит аҵакырадгьылқәеи урҭ напхгара рзызуа аусҳәарҭақәеи раҳаҭыр, * Асиа иалаҵоу аобиектқәа рыларҵәареи аԥсабарахархәара егьырҭ ахкқәа рырҿиареи иацхраауеит (аԥхьа иргыланы аекономикатә туризм), * Ишьақәдыргылоит, адунеизегьтәи акультуратәи аԥсабаратәи ҭынха аобиектқәа адгылара рыҭаразы афинанстә хархәагақәа радԥхьалараҟны ихадароу шьақәнаргылоит, раԥхьа иргыланы, Адунеизегьтәи аҭынха афонд аҟнытә. * Аԥсабаратә аобиектқәа рҭагылазаашьа агәаҭара аиҿкаара иацхраауеит. Адунеизегьтәи аҭынха аобиектқәа зҵакырадгьыл аҟны иҟоу аҳәынҭқаррақәа, аҭакԥхықәра рхы иадырҵоит урҭ реиқәырхаразы. Асиа аҳәаақәа ирҭагӡаны ишьақәыргылоуп ашәарҭа иҭагылоу рзы адунеизегьтәи аҭынха аиҵасиа Урҭ рахь аамҭала иалоуп аобиектқәа, еиуеиԥшым ашәарҭара ирҭагылоз аԥсабаратә мзызқәа рыла ауаҩы ихарала: абџьартә еимакқәеи аибашьрақәеи, адгьылҵысрақәеи еиуеиԥшым аԥсабаратә рыцҳарақәеи рыла уҳәа убас егьырҭгьы. Аобиектқәа ҷыдалатәи асиа рҭагалара иаҳәоит урҭ ҷыдала зҿлымҳара шрыҭатәу, урҭ реиқәырхаразы хырԥашьа змам ауснагӡатәқәа рымҩаԥгара шаҭаху. ===ИУНЕСКО абаҟақәа реизга аҟынтәи алхра=== * 2007 ш. ИУНЕСКО адунеизегьтәи аҭынха асиа аҟынтәи иалхын Оман иҟоу аравиатә аорикс арезерват. (орикс шкәакәа ашьҭашәырцареи аҳәырԥсарратә дгьылҵакырақәа реиҵахареи инарымаданы). * 2009 ш. Германиа иҟоу Ельба Дрездентәи аԥшаҳәа (акультуратә ландшафт ахьчаратә ҭыԥ аҟны автомашьынатә цҳа аргылара инамаданы) * 2021 ш – Ливерпуль (аобиект хра злоу аҵакы зныԥшуа аҷыдарақәа хнырҳәышьа рымамкәа аӡра инамаданы) ==Ашәага-загақәа== Адунеизегьтәи аҭынха асиа хықәкы хадас иамоуп иуникалтәу аобиектқәа еицырдыруа рыҟаҵареи рыхьчареи. Убри азы аобиективла иазнеирц азы ишьакәыргылан ахәшьаратә шәага-загақәа. Аԥхьанатә (1878ш. инаркны) ишьақәыргылан ашәага-загақәа акультуратә ҭынха аобиектқәа рзы мацара – ари асиа ф-пунктла рыла иарбан. Анаҩс, еиуеиԥшым аконтинентқәа еибакапануа рыҟаҵаразы ицәырҵит аԥсабаратә аобиектқәа, рҭ рзы ԥшь – пунктла ишьақәгылаз асиа. 2005 ш арҭ акритериақәа зегьы еидкылан, адунеизегьтәи аҭынха обиектцыԥхьаӡа ахҳәааҟны урҭ рахьтә акы мацара акәзаргьы иамоуп. ===Акультуратә шәага-загақәа=== '''(I)''' Аобиект ауаҩытәыҩсатә гени иашедеврны иҟоуп. '''(II)''' Аобиект шаҳаҭра ауеит ауаҩытәыҩсатә ҵакдурақәа реиныррақәа ртәы иалкаау аамҭазы мамзаргьы иалкаау акультуратә наӡаӡаараҟны, архитектураҟны мамзаргьы атехнологиақәа рыҟны, амонументалтә ҟазараҟны, ақалақьқәа рыпланркра ма аландшафтқәа раԥҵараҟны.   '''(III)''' Аобиект уникалтәуп, мамзаргьы ада ыҟаӡам иахьа иҟоу акультуратә традициазы, ма ииасхьоу ацивилизациазы,  . '''(IV)'''  Аобиект акрызҵазкуа ауаҩытәҩсатә ҭоурых аамҭак зныԥшуа аконструкциазы, архитиктуратә, ма атехнологиатә ансамбль азы мамзаргьы аландшафт азы иналукааша ҿырԥшыганы иҟоуп,   '''(V)''' Аобиект иналукааша ауаҩытәҩсатә традициатә ргыламҭазы ҿырԥшыганы иҟоуп адгьыл ма амшын традициала ахархәа змоу, ауаҩытәыҩсеи аԥсабареи реинырра ирҿырԥшыганы иҟоу. '''(VI)''' Аобиект ишиашоу, мамзаргьы маҭәарла хҭысқәак ма иҟоу атрадициақәа,   аидеаиақәа, адинхаҵарақәа, асахьаркыратә ма алитературатә ҩымҭақәа ирыдҳәалоуп, зыда ыҟам адунеитә ҵакы ду амоуп. (ИУНЕСКО аилак агәанагарала, ари ашәага-зага даҽа шәага-загак ма шәага-зақәак рыцны хархәара рыҭазар еиӷьуп). ===Аԥсабаратә шәага-загақәа=== '''(VII)''' Аобиект ԥсабаратә феноменны, ма иҷыдоу зеиԥш ыҟам ԥсабаратә, ԥшӡараны, естетикатә ҵакы змоу наӡааӡарны иҟоуп.    '''(VIII)''' Аобиект Адгьыл аҭоурых ихадоу аамҭақәа рыҟны иналукааша ҿырԥшыгоуп, иара убас ажәытәра иабаҟаны, арелиеф аҿиараҟны имҩаԥысуа агеологиатә процессқәа ирсимволны, мамзаргьы агеоморфологиатә ма афизика – географиатә ҷыдарақәа ирсимволны иҟазароуп. '''(IX)''' Аобиект имҩаԥысуа иналукааша аекологиатәи абиологиатәи процессқәа ирҿырԥшыганы иҟоуп адгьылтәқәа, аӡымшьатәқәа, аԥшаҳәатәқәа, амшынтә, аҵиаатә, аԥстәы гәыԥқәа рекосистемақәа револициеи рыҿиареи рыҟны. '''(X)'''  Аобиект ахь иаҵанакуеит еиҳа ихадароу еиҳау иԥсабаратәу анызаара абиологиатә хкырацәара аиқәырхаразы, иара убас зыда ыҟам адунеитә ҵакы змоу иӡуа ахкқәа аҭҵаарадырреи ахьчареи рганахьала. ==Аноминациа аиҿкаашьа== Аԥхьанатә аҳәынҭқарра ИУНЕСКО акритериақәа инарықәыршәаны, иазнархиоит аобиектқәа реиқәыԥхьаӡа, ргәаанагарала адунеи аҟны хәы змоу, заатәи асиа иаланаҵоит. Аобиект заатәи асиа ианымлакәын ихадоу аноминациахь инарышьҭӡом. Аԥҟарақәа инарықәыршәан, шықәсык аҳәынҭқарра аноминациахь инанашьҭыр ауеит ҩба еиҳамкәа акандидатцәа: акультуратәии аԥсабаратәии ҭынха акака, ма ҩ – аобиектк аԥсабаратә ҭынха иадҳәалоу. ИУНЕСКО аекспертцәа ацхыраара ҟарҵоит арзаҳал алаҵараҟны, иахылаԥшуеит иаҭаху ақьаадқәеи ахсаалақәеи реиқәыршәараҟны. Аноминациа нагазароуп жәабранмза акы аҟынӡа, шықәсык зыбжьоу ИУНЕСКО имҩаԥнаго изаамҭанытәиу асессиа инақәыршәаны. Ажәакала, арзаҳал шықәсык бжаки иахәаԥшуеит, иҭырҵаауеит. Анаҩс ИУНЕСКО игәанаҭоит иаиуыз адосие ахынӡанагӡоу, нас ахәшьара аҭаразы аконсультативтә усбарҭахь  идәықәнаҵоит. Аԥсабара ахьчаразы жәларбжьаратәи ахеидкыла Абаҟақәеи аҭыԥҭыӡқәеи реиқәырхаразы жәларбжьаратәи ахеидкыла ахә ршьоит аобиект иамоу аԥсабаратәи акультуратәи ҵакы. Ахԥатәи аусбарҭа – Акультуратә ҭынха аиқәырхареи аиҭашьақәыргылареи рзы Жәларбжьаратәи аҭҵааратә центр. (ИУНЕСКО)- адунеизегьтәи аҭынха аобиектқәа рыхьчара Аилак абжьгараанаҭоит, иара убас имҩаԥнагоит апрофессионалтә арҵаратә тренингқәа. Аобиект ахәшьареи аноминациеи анаиулак ИУНЕСКО Адунеизегьтәи ҭынха Аилак аҵыхәтәантәи азыӡба иаднакылоит есышықәсатәи асессиаҟны. Иара убас Аилак азыӡба мап ацәкны аобиект иадҳәалоу иҿыцу аинформациа иаҳәар ауеит. ==Азхьарԥшқәа== * [https://web.archive.org/web/20050328034659/http://www.un.org/russian/documen/convents/cultural_heritage.pdf Текст «Конвенция об охране всемирного культурного и природного наследия»]{{ref-ru}} * [http://whc.unesco.org/ Сайт всемирного наследия ЮНЕСКО]{{ref-en}} * [http://www.unesco.org/ru/underwater-cultural-heritage/ Конвенция об охране подводного культурного наследия]{{ref-ru}} * [http://www.nhpfund.ru/ nhpfund.ru — Фонд «Охрана природного наследия»] * [http://www.thesalmons.org/lynn/world.heritage.html Список объектов со ссылками по каждому пункту]{{ref-en}} * [http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Всемирное_наследие Всемирное наследие] в энциклопедии издания «[[Вокруг света]]» * [https://tass.ru/obschestvo/12835755 Всемирное наследие: почему ЮНЕСКО может лишить Стоунхендж этого статуса?] // [[ТАСС]], 3 ноя 2021 {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Адунеизегьтәи аҭынха аобиектқәа| ]] [[Акатегориа:1972 шықәсазы ицәырҵит]] [[Акатегориа:Аглобалтә культура]] [[Акатегориа:Аҳәырԥсаррақәа]] [[Акатегориа:ИУНЕСКО]] t9mmmiclee11h2bpzkp14z39a3w48u5 14 39198 173840 160288 2026-09-11T09:40:08Z Fraxinus.cs 8381 173840 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:политика eвропатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аполитика аконтинентқәа рыла атәылақәа рыла|Европа]] [[Акатегориа:Европатәи аполитика| тәылақәа]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа| политика]] fwu7e6r989fnmoh8zv1t6yj95avhbhp 173841 173840 2026-09-11T09:40:16Z Fraxinus.cs 8381 173841 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:политика европатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аполитика аконтинентқәа рыла атәылақәа рыла|Европа]] [[Акатегориа:Европатәи аполитика| тәылақәа]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа| политика]] j6nm85crday86ve5f2apxwazxtucmvs 14 39203 173838 160282 2026-09-11T09:39:36Z Fraxinus.cs 8381 173838 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:политика азиатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аполитика аконтинентқәа рыла атәылақәа рыла|Азиа]] [[Акатегориа:Азиатәи аполитика| тәылақәа]] [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа| политика]] 0gk1k11tmsw2qjo2yt0b1a1op5hipt7 14 39408 173976 166763 2026-09-11T10:04:23Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Мрагыларахьтәи Азиа аҭоурых]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Мрагыларатәи Азиа аҭоурых]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173976 wikitext text/x-wiki {{commonscat|History of China}} {{Cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}}|ҭоурых]] [[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҭоурых]] [[Акатегориа:Мрагыларатәи Азиа аҭоурых]] kpd3oytvuvo8h2ot1s2brbu2csrpbuq 14 39409 173977 140168 2026-09-11T10:04:36Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Мрагыларахьтәи Азиа аҭоурых]] в [[Акатегориа:Мрагыларатәи Азиа аҭоурых]] без оставления перенаправления 140168 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Мрагыларатәи Азиа|ҭоурых]] [[Акатегориа:Азиа аҭоурых арегионқәа рыла| ]] mjec6tytds32thgawv6xzdis7ua6l62 0 39554 173970 140385 2026-09-11T09:57:27Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ҧ→ԥ ×6 173970 wikitext text/x-wiki '''Ажәытәӡатәи еллинааи аҩреи'''<br> Ажәытә Еллинтәылан ус рҳәон: «Уӷәӷәахарц уҭахызар – уыҩла, уԥшӡазарц уҭахызар – уыҩла, уҟәышзарц уҭахызар – уыҩла». Абри еиԥш аҩыра ахаҳә ианырҵеит. Ажәытә Бырзентәыла аҩра даара аҵак дуӡӡа арҭон. Аҩра-аспорт хкқәа ируакуп. Ажәытә Еллинтәылан аҩра иазҟаз ауаа рхы иадырхәон ажәабжь анацҳаразы. Бырзентәыла ақалақьқәа иреиуаз Олимп шықәсык ахь знык аҩраз аиндаҭлара мҩаԥыргон. Ас еиԥш иҟаз аиндаҭларақәа «Олимпиатәи ахәмаррақәа» ҳәа ирышьҭан. Арҭ ахәмаррақәа аеллинқәа реиԥш, даҽа тәылақәак ратлетцәагьы алахәын. Зегь раасҭа иласыз даиааиуан. Аиааира згаз адаԥ гәыргьын ихарҵон. Амарафон аҿы аҩразы иаиааиз, ақалақь аҿы ибаҟа дыргылон. Ажәытә Еллинтәылан аҩра даара хшыҩзышьҭра арҭон. gusnfh50zyubx5r6tsnaybbklat7j40 0 39600 173967 140532 2026-09-11T09:57:13Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ҧ→ԥ ×17 173967 wikitext text/x-wiki Ауаҩы изеиӷьу, изеицәоу афатә Иҟоуп ауаҩ ихәои иԥырхагои афатәқәа. Ауаҩы ихәо афатәқәа ицәеижьы иацхраауеит иаҭаху аиуразы, уи агәамч инаҭоит. Ауаҩы иԥырхагоу афатәқәа ицәеижьы дырчмазаҩуеит, игәабзеира иаԥырхагоуп. Ифатәузеи? Есҽны ифатәуп: * Ача зынӡа имаҷӡаны; * Ашәыри ауҭраҭыхи рацәаны; * Акәац, акәтаӷь; * Ахшхарҵәы. ===Ача=== Ача – аҵәырсеи, аӡи, ачашылеи ирылырхуеит. Ачарыц иалху мыцхәымкәа ауаҩы изеиӷьуп. Ҽнак 150 грамм еиҳамзароуп ауаҩы ача иифо. ===Ашәыри ауҭраҭыхи=== Ашәыри ауҭраҭыхи ауаҩы шаҟа иҭаху ифар ауеит. Урҭ даара ауаҩы изы ихәарҭоуп. Урҭ ауаҩы ицәеижьы аусура еиӷьыртәуеит. Ашәырқәеи ауҭраҭыхқәеи зегьы ауаҩы изеиӷьуп, аха урҭ рахьтә иҟоуп еиҳа иалкааны изеиӷьқәоугьы. Зегь раасҭа ауаҩы изеиӷьуп: аҵәа, абҳәарҩа, агреипфрут, абанан, аргәыцқәа (аҵыҵындра, ашьхарыжь, ашьхарпаҿа, амаахыр) акиви, аца, ажь, акарпыжә, амыҵмыџь. Зегь раасҭа ауҩы изеиӷьу ауҭраҭыхқәа: брокколи, ажьаҷыркәа, ахәылрҳәы, аҷархал, ашпинат, апомидор, аџьымшьы, абаклаџьан, аџыш, амахәыда, апарпыл хаа, аҟәыд, акарклаш, ацыца, аххылақәа. Ааԥын ауаҩы еиҳарак изеиӷьуп ауҭраҭыхқәа ирылхыу асалаҭ. Уажәы ишәыдаагалоит ауаҩы даара изеиӷьу, зыҟаҵара мариоу асалаҭ: Уи азы иаҭахуп: асалаҭ абыӷьқәа, аиаҵәара, анаша, аџьыкхыш, ахәша, абжьеи. Аиаҵәара хыхтәуп иссаны, асалаҭ абыӷьқәа, анаша еизыхәхәан ихыхтәуп. Аџьыкахыш, абжьеи, ахәшеи аҭаны еилшәырх. Ари асалаҭ ауаҩы игәабзеира иазеиӷьуп. ===Акәаци акәтаӷьи=== Акәац ауаҩы хымԥада иифаша фатәуп. Уи ауаҩы изеиӷьу рацәаны иалоуп. Аха акәац бзиа алхра даара иуадаҩуп. Ибжьысхьоу акәац ауаҩы иԥырхагахар алшоит. Ирҵаау акәац аахәара иаԥсам. Зегь раасҭа ауаҩы изеиӷьуп акәац жәны афара. Ижәу акәац аиаҵәара иацуфар ҟалоит. ===Ахшхарҵәы=== Ахши ахшлыҵи зегь раасҭа ихәарҭоу фатә хкны иршьоит. Ахш – аԥсҭазаара аӡы, ашьашкәакәа ҳәа иашьҭоуп. Ахш – аԥшқацәа рзы раԥхьаӡатәи фатәуп. Ахшхарҵәы ҳәа ишьоуп: ахш, ахарҵәы, ахаҷа, ашә, ахҷаҭ. Ахши ахшхарҵәи ауаҩы ибаҩқәа даара ирзеиӷьуп, избанзар, кальци рылоуп. Ахәыҷқәеи абыргцәеи рыбаҩқәа арыӷәӷәаразы хымԥада ирҭахуп. ===Иуфар иҟамло?=== Адунеи аҿы зқьыла астатиақәа рыҩуеит ауаҩы иԥырхагоу афатәқәа ирызкны. Ус еиԥш иҟоу афатәқәа рахь иаҵанакуеит: ачипсқәа, агаз змоу аӡрыжәтәқәа, ирласны акрыфаразы иҟоу афатәқәа, амаионез, аџьыкхыш, ашьақар, арыжәтәџьбара, аҭоубарқәа, иӡу афатә, ахаа-мыхаа. ===Аӡы=== Аӡы ауаҩы ицәеижь арыцқьоит, ишоура шьақәнаргылоит. Ауаҩы ицәеижьы ашша ԥхӡны иалнахуеит. Аӡы зымжәуа ауаҩы ицәеижьы иаԥырхаго ашҳамқәа рҽеизыркуеит, урҭ ирыхҟьоит ачымазарақәа. Аӡы шаҟа шәзыжәуа шәыжәла! ===Акрыфашьа аԥҟарақәа.=== Акрыфараан аӡыжәра бзиаӡам. Иара убас, аӡыжәра шәарҭоуп ауаҩы даныҩуа, ма ибаҩ анирҵәуа. Шәмыццакӡакәа акрыфара шәҽазышәшәала. Ауаҩы дмыццакӡакәа акранифо, афатә арсара изымариоуп, иифогьы ихаҳауеит. Уи адагьы, афатә адкылара уҩаы изеиӷьуп шьыбжьышьҭахьынӡа. Шьыбжьышьҭахь нахыс, иахьынӡауала имаҷны акрышәфала, избанзар, усҟан ауаҩы афатә арсара еиҳа ицәыуадаҩуп. Крыфаншьҭахь, ашәыр шәымфалан. Ашәыр акрышәфаанӡа ишәфала – еиҳагьы еиӷьуп ҩ-сааҭк раԥхьа. 5i3duvbkpsi52yjag66vha12xkhep5i 0 39601 173966 140534 2026-09-11T09:57:09Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ҧ→ԥ ×52; ҩежәи→ҩажәи 173966 wikitext text/x-wiki Еицырдыруа асахьаҭыхыҩцәа рсахьақәа зыхә ҳаракыу акоуп. Урҭ еиҳарак амузеиқәарҿы иҵәахуп. Араҟа зегьы ирылшоит урҭ рыхәаԥшра. Иҟоуп ауаа урҭ зыхә ҳаракыу асахьақәа еизызгоу. Урҭ иаархәоит иара убас, зыхә дуу, еицырдыруа асахьақәа. Урҭ аколлекционерцәа ҳәа ирышьҭоуп. Иҟоуп урҭ зыхә дуу асахьақәа амузеиқәа рҿы изӷьычуа. Нас, аколлекционерцәа ираазырхәо. Иҟоуп адунеиаҿы еицырдыруа асахьақәа иахьазы иӡны иҟоу. Урҭ интересу аҭоурых рымоуп. ==Гарднер амузеи аҟны иӡны иҟоу асахьақәа== Изабелла Гарднер лмузеи Америка иҟоуп, ақалақь Бостон аҟны. Уаҟа иҵәахуп еицырдыруа асахьақәа рацәаны. Амузеи еиҿылкааит америкатәи аколлекционер Изабелла Гарднер. Раԥхьа уи амузеи аҿы ицәыргақәҵан Изабелла Гарднер еизылгаз асахьақәеи, иара убас, антиквартә маҭәарқәеи. Амузеиаҿы иҟоуп еицырдыруа асахьаҭыхыҩцәа Вермер, Боттичелли, Тициан, Пьероделла Франческа уҳәа егьырҭгьы рсахьақәа. 1990 шықәсазы Гарднер амузеи дырҳәит. Уи аҽны ақалақь аҿы аныҳәа мҩаԥыргон. Ауаа рацәан зыхьынџьара, рыбжьы цәгьан. Аполицаицәа амҩақәарҿы иныҟәон. Гарднер амузеи, ҩыџьа аполициатә маҭәа зшәыз надгылеит. Амузеи ахьчаҩцәа ргәы иаанагеит урҭ полицаицәоуп ҳәа. Урҭ ргәы рҭынчны амузеи иҩнарҵеит. Амузеи ианыҩнала урҭ ахьчаҩцәа абџьар рымыхны, дара шырҳәцәаз нарыларҳәеит. Урҭ адҵа ҟарҵеит, амузеи ахьчацәа рабџьар шьҭарҵарц, анаҩс, урҭ ирҳәынҷеит ахьчаҩцәа. Уи аҽны арҳәцәа 13 (жәаха) сахьа амузеи идәылыргеит. Урҭ ирылан еицырдыруа асахьақәа «Аканцерт» Вермеер, «Аобелиск змоу аландшафт» Флинк исахьеи, «Галилеитәи амшынаҿ ацәқәырԥеисра» Рембрандт исахьа. ==Вермеер «Аконцерт»== Вермеер «Аконцерт» аԥиҵеит 1665 шықәса азы. Асахьаҿы иаарԥшуп хҩык амузыкантцәа. Аҳәса апианино аҿы ихәмаруеит. Рааигәа дтәоуп ахаҵа. Асахьаҿы дарбоуп даҽа ԥҳәыскгьы, апианино ааигәара игылан ашәа зҳәо. Ари асахьа 1990 шықәса анаҩс аӡәгьы имбаӡац. Уи ахьыҟоу аҭыԥ иахьагьы аӡәгьы издырӡом. ==Гавер Флинк== ===«Аобелиск ахьықәгылоу аландшафт»=== Даттәи асахьаҭыхыҩ Говер Флинк исахьа «Аобелиск ахьықәгылоу аландшафт» Вермеер исахьа анырӡоз иацырӡеит. Ари асахьа ҩыџьа авторцәа амоуп. Уи Говер Флинки, Рембрандти рыхьӡ арҭоит. Рембрандт Флинк димаҳәын, иԥҳа лхаҵа иакәын. Флинк иԥсҭазаара даналҵ (даныԥсы) ашьҭахь, ирацәаны инхеит дызлымгацыз асахьақәа. Иҟоуп агәаанагара Рембрандт урҭ хиркәшеитҳәа, асахьа «Аобелиск ахьықәгылоу аландшафт», Флинк дызлагаз, аха изынамыгӡаз Рембрандт ихиркәшеит ҳәа. ==«Галлилеитәи амшын ацәқәырԥеисра» Рембрандт исахьа.== Иара убас амузеи аҟынтә ирӡеит Рембрандт исахьа. «Галлилеитәи амшын ацәқәырԥеисра». Асахьаҿы иаарԥшуп еилашуа амшыни, ашхәа иақәтәоу ауааи. Ари асахьа абиблиатә ҵакы амоуп. Уаҟа иаарԥшуп амшын ихылаз Иисус иҵаҩцәеи иареи. Ари асахьа заҵәык аҿоуп Рембрандт амшын асахьа ахьҭихыз. Жәаха сахьа ирӡаз, акагьы рзымԥшааит. Урҭ иааизакны рыхә ишьақәнаргылоит хышә миллион доллар. ==Винсент Ван Гог== ===Иӡны иҟоу асахьақәа=== Винсент Ван Гог еицырдыруа Голландиатәи сахьаҭыхҩуп. Уи исахьақәа зегьы ирылукаауеит урҭ ршәыга лашақәа рыла. ====«Маки» (Абларкқәа)==== «Абларкқәа» - Винсент Ван Гог исахьақәа рахьтә зегь раҵкыс иԥшӡоу иреиуоуп. Асахьаҿы иаарԥшуп аваза иҭагыло аҩежьи, аҟаԥшьи абларкыгақәа. Асахьа хәышә миллион доллар иаԥсоуп. Асахьа Каир Моххамед Халил имузеиаҿы иҟан. Уи аныӡ, Мысра аиҳабыра аԥшааразы аусеилкаара иалагеит. Урҭ агәра ргон, уи лассы ирыԥшаауеит ҳәа. Мышқәак рнаҩс, аполициа иааныркылеит агәрамгара рызцәырызгоз аитальианеццәа, аха асахьа рзымԥшааӡеит. Уи асахьа 1977 (зқьы жәшәи ханҩежәи жәибжь) шықәса азы ирӡеит амузеи аҟынтә. Иара рыԥшааит Кувеит жәашықәса рышьҭахь, иагьаздырхынҳәит Кувеиттәи амузеи. Ван Гог исахьа «Абларкқәа» ахьыҟоу еилкааӡам. Шевенинген амшын асахьа Ван Гог лассы-ласс Шевенинген иԥсы ишьон. Ҽнак, амольберт абаҳчахь идәылигеит. Аҩнынтәи амшын асахьа ссир ааԥшит. Амш бааԥсхеит, аԥша асит, амшын аҽарцәгьеит. Ацәқәырԥқәа аӷбақәа дырҵысуан. Ус аԥша ааилагьежьын, амольберт ианыз аш аԥслымӡ аҿанаԥсеит. Асахьа хнаҩеит. Аԥслымӡ аҟынтә рыцқьашьа амоуӡеит. Ван Гог зегь акоуп асахьа ҭихын, хьӡысгьы иаиҭеит «Шевенинген – амшын асахьа». Аԥслымӡ ашьҭақәа, асахьа анба ашьҭахьгьы иаанхеит. Ари асахьа 2002 (ҩнызқьи ҩба) шықәсанӡа Амстердам Ван Гог имузеи аҿы иҵәахын. 2002 шықәсазы ԥхынҷкәынмза 7 рзы асахьа амузеи аҟынтә ирӡеит. Уи ашьҭамҭагьы рзымԥшааӡац иахьанӡагьы. ===«Ньиуенен ауаа ареформаттә уахәама аанрыжьуеит»=== Уи аҽныҵәҟьа амузеи аҿы ирӡеит Ван Гог исахьақәа даҽакгьы. «Ньиуенен ауаа ареформаттә уахәама аанрыжьуеит». Ари асахьа Ван Гог иан лзы иҭиххьан. Раԥхьаӡа уи асахьаҿы иҭыхын ауахәама асахьа, аандакәырша, зыбӷьы каԥсаз аҵлақәа. Иан, даара илгәаԥхеит асахьа. Шықәсқәак рнаҩсан, Ван Гог ҿыц уи асахьа дазыхынҳәит. Аҵлақәа ирыциҵеит ҭагалантәи ашәҭ ҩежьқәа. Асахьа еиҳагьы иԥшӡахеит. Ауахәама ашҭаҿы, ауаа рсахьа ҭихит. Асахьа даналга ахьӡ аиҭеит «Ньиуенен ауаа ареформаттә уахәама аанрыжьуеит». Ари асахьа макьана ирымԥшааӡац. Уи хышә миллион доллар иаԥсоуп. ===«Овер Сиур Ваз асахьа»=== ==Поль Сезанн== Асахьаҿы иаарԥшуп Франциа араионқәа руак. Уи иахьӡуп Овер Сиур Ваз. Асахьа Англиа иҵәахын, Оксфорд амузеиаҿ. Асахьа Поль Сезанн инапы аҵаҩӡамызт. Сезанн игәаанагарала уи аҵыхәтәанӡа инагӡоуп ҳәа иԥхьаӡаӡомызт. Уи асахьа ҩажәи жәеиза 31 декабр 1999 зқьи жәшәи ԥшьынҩажәи зежә шықәсазы ирӡеит, аҩежәиактәи ашәышықәса ааира сааҭқәак шагыз. Асахьа аныӡыз, ақалақь аҿы афеиерверкқәа ирылагеит. Ҩымш асахьа шыӡыз рызгәамҭаӡеит. «Овер Сиур Ваз асахьа» Поль Сезанн иусумҭа хә-миллионк доллар иаԥсоуп. Уи иахьагьы ирымԥшааӡац. ==Леонардо да Винчи== ===«Мадонна лӡыгамацәаз»=== Ари асахьа 65 миллион доллар иаԥсоуп. Уи рӡеит 2003 ҩнызқьи хԥа шықәса азы Шотландиа. «Мадонна лӡыгамацәаз» Леонардо да Винчи исахьа Друмларинг абааҿы иҵәахын. Арҳәцәа асахьа ҩныргеит ԥықәсларада. Урҭ атуристцәа ргәыԥ ирыцыҩналеит. Урҭ ргәы иҭаз рыҵрымдыраарц, аҩналараз ахә шәаны гәцаракрыла агид иажәабжьқәа ирзыӡырҩуан. Аҵыхәтәан, агид урҭ «Мадонна лахь» ауада ҩнаигалеит дара ихы иасын, асахьа аакныхны адәахьы ирзыԥшыз амашьына рҽынҭарыԥсеит. mh9ki4ps0g8h38l4sb3ncuqbzrfuzp6 0 43965 173942 164480 2026-09-11T09:55:15Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: «зsхьӡыз»→«зыхьӡыз»; « pхәыҷқәа»→« рхәыҷқәа»; «⏎oатехникатә»→«⏎* атехникатә»; «⏎oахимиатә»→«⏎* ахимиатә»; «⏎oаҵиаақәа»→«⏎* аҵиаақәа»; «⏎oамузыкатә»→«⏎* амузыкатә»; «⏎oашықәс»→«⏎* ашықәс»; «⏎oажәлақәа»→«⏎* ажәлақәа»; номера сносок [n] ×16; « .»→«.» ×22; пробел перед , ; ×11; пробел перед : ×25; нет пробела после , ×7; нет пробела после . ×2; иҳҳәап→иаҳҳәап; акультуртә→акультуратә; иеиуоуп→иреиуоуп 173942 wikitext text/x-wiki Ахьӡҵара аурыс традициаҿы аурыс хатәы хьӡы – ауаҩы даниз ихьӡырҵаз, ма ихьӡ аԥсахраан иҿыцны ирҭаз аурыс бызшәаҿы иҟоу хатәы хьӡуп. Ҷыдала, аурыс хатәы хьыӡқәа, ауаҩы данырнаҭуа ихьӡырҵо, мамзаргьы амонахра анидикыло ирҭо аиашахаҵаратә хьыӡқәа ирықәшәоит, аха урҭ иреиԥшхаҭаны иҟаӡам. Аурыс хатәы хьыӡқәа аурыс бызшәаҿы еилоу, рышьақәгылашьалагьы иԥку, иҷыдоу системак еиҿыркаауеит. Урҭ рыҟазаашьа иамоуп аурыс бызшәаҿы егьырҭ ажәақәа ирышьашәалам аҷыдарақәа. Аурыс хатәы хьыӡқәа рсистема ашьақәгылара хацыркын Урыстәыла ақьырсианра ҟалаанӡатәи аҭоурых аамҭазы, аха ахьӡажәақәа шьаҭанкыла рҽырыԥсахит ақьырсианра анрыдыркыла ашьҭахь. Урыстәыла абжьаратәи ашәышықәсақәа раан акыраамҭа иныҟәыргон ҩ-хкыкны иҟаз ахатәы хьыӡқәа: анаҭраан ирырҭоз аканонтә хьӡқәеи (ауахәаматәқәа, амзартәқәа; абжьааԥны иԥсахны иҟаҵаз) иара убас иканонтәқәами (иуахәаматәқәам). XIV-тәи ашәышықәса инаркны иаҟәыҵуа иалагеит иканонтәқәам ахьыӡқәа рхархәара, уи апроцесс хыркәшан XVIII-тәи ашәышықәсазы. ХХ-тәи ашәышықәсазы, Октиабртәи ареволиуциа ашьҭахь аурыс хатәы хьӡы аконцепциа аҽаԥсахит, аурыс хатәы хьыӡқәа рҭоурых аҿы иалагеит аурыс хьӡыҭараҿы акрызҵазкуа аиҭакрақәа зныԥшуаз аетап ҿыц. Ҳаамҭазтәи аурысбызшәатә уааԥсыра рыбжьара ахархәара рымоуп амзартә хьыӡқәа (аҿырԥшқәа: Иван, Андреи, Иаков, Иури, Татиана, Мариа, Авдотиа, Елизавета), иара убасгьы имзартәқәам —ажәытә славиантә хьыӡқәа (Станислав, Радомир, Добромила, Рада), ажәытә урыс хьыӡқәа (Ждан, Пересвет, Лада, Лиубава), иҿыцны иҟаҵоу (Вилен, Авангард, Нинель, Ера), ХХ-тәи ашәышықәсазы Мраҭашәаратәи Европеи Мрагыларатәи абызшәақәа рҟынтәи иԥсахны иаагоу ахьыӡқәа (Альберт, Руслан, Жанна, Леила). Амзартә хьыӡқәа ҳәа (уи аилкаара акыр инықәырԥшны ишыҟоугьы) ирышьҭан Октиабртәи ареволиуциа ҟалаанӡа аиашахаҵаратә аныхатә мзарқәа - аныҳәамзарқәа ирынҵаны иҟаз итрадициатәу аурыс хьыӡқәа. Урҭ XIX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азыбжазы ауахәаматә иаҿырԥшны иҟаҵаз, массатә тиражла иҭрыжьуаз иуахәаматәым амзарқәагьы ирнырҵон. 1980-тәи ашықәсқәа раан СССР иқәынхоз аурыс уааԥсыра зегьы рҟнытә 95 % амзартә хьыӡқәа ныҟәыргон. Аурыс хатәы хьыӡқәа ирызку ҳаамҭазтәи ажәарқәа ажәахьӡынҵақәа рышьақәгылашьала рышәагаа амҽхак акыр ишдуугьы, реалла ахархәара змоу ахьыӡқәа рхыԥхьаӡара рацәаӡам: еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла, XIX—XX-тәи ашәышықәсақәа ирыҵанакуа ахьӡеизгаҿы иҟоу аурысцәа абиԥарала имырӡкәа иаарго ахацәеи аҳәсеи рыхьыӡқәа 600 иреиҳаӡам; ихадоу шьаҭас иҟоу ахьыӡқәа 300-400 иреиҳаӡам. =Аҭоурыхтә хҳәаа= Аурыс хатәы хьыӡқәа рҭоурых аҿы иалукаауеит х-аамҭак: * Ақьырсианра ҟалаанӡатәи, ажәытәтәи аурыс бызшәа ахархәарала иаԥҵаз, зхатә ҟазшьа змаз, амырҭаҭратә хьыӡқәа аныҟаз иаҵанакуа аамҭа; * Урыстәыла анаҭра аныҟала ашьҭахь, атәым бызшәа иатәыз аканонтә, ақьырсиантә хьыӡқәа маҷ-маҷ ақьырсиантәқәа рхархәара аҟнытә иқәырго ианалага; иара убри аамҭазгьы ирацәамкәа наџьнатә аахыс, ақьырсианра ҟалаанӡа иҟаз аславиантә хьыӡқәа иканонтә хьыӡқәаны ианыҟалаз иаҵанакуа аамҭа; * Октиабртәи ареволиуциа аныҟала ашьҭахь иалагаз ҳаамҭазтәи аамҭа, амзартәқәеи, аканонтәқәеи, имзартәқәами ҳәа иҟаз астатустә ԥкрақәа анаԥырхыз, иара убасгьы хыԥхьаӡара рацәала тәымџьарантәи имԥсахны иаагаз ахьыӡқәа аурыс хьӡынҵарақәа ианрылаҵәа, активла ахьӡырҿиара аныҟалазтәи аамҭа. ==Ақьырсианра ҟалаанӡатәи ахьыӡқәа== А-Х-тәи ашәышықәса аҵыхәтәанынӡа, ақьырсианра адкылара аамҭа ҟалаанӡа мрагыларатәи аславианцәа (ҳаамҭазтәи аурысқәеи, аукраинқәеи, абелорусқәеи рабшьҭрақәа) рҿы ииуаз ахәыҷқәа хымԥада аславиантә хьыӡқәа рыҭара традициала иаԥын; усҟан ахьӡи ахьӡ ҷыдеи уиаҟара еилых рымаӡамызт. Ажәытәтәи аурыс бызшәаҿы ахатәы хьӡы – рекло, хьӡыс ирҭаз, ахьӡ ҷыда, ишиарҳәо, ишишьҭо, ихьӡыртәуа – еиҳараӡак иугәаладыршәоит хҭыск, ари ма ани мзызк иадҳәаланы ахәыҷы ирҭаз ахьӡ. Урыстәыла ақьырсианра ҟалаанӡа иҟаз ахьыӡқәа ақьырсианра анрыдыркыла ашьҭахьгьы даҽа шәышқәсақәакгьы ахархәара рыман; Урҭ XVII-тәи ашәышықәса алагамҭазынӡагьы ақьырсиантә хьыӡқәа инарываргыланы, инарҭбааны ахархәара рыман. Ажәытәтәи аурыс хьыӡқәа реилазаашьала даара ибеиоуп. 1903 шықәсазы иҭыҵыз, Н.М.Тупиков иеиқәиршәаз «Ажәытәтәи аурыс хатәы хьыӡқәа ржәар» аҿы ианҵоуп 5300 хаҵа хьӡи 50 ԥҳәыс хьӡи. Ажәытәтәи аурыс хьыӡқәа рҿы иалукаауеит абарҭ агәыԥқәа: * Ахыԥхьаӡаратә хьыӡқәа. Урҭ рҿы ицәыргоуп 1 инаркны 10 рҟынӡа ахыԥхьаӡаратә цәаҳәа: Перва – Первои, Вторак, Третиак, Четвертак, Пиатои – Пиатак, Шестак, Семои – Семак, Осмои – Осмак, Девиатко, Десиатои. Урҭ иаадрыԥшуеит аҭаацәараҿы ииуаз ахәыҷқәа реишьҭанеишьа. * Адәахьтәи аҭеиҭԥши, ахцәи ацәеи рыԥшшәи рыла ахәыҷқәа ирырҭоз ахьыӡқәа. Алаҵәара акырӡа измаз хьыӡқәа ны иҟаз иреиуоуп: Черныш, Черниаи, Черниава, Бел, Белиаи, Белиак, Белуха. Иара убас иуԥылон ауаҩы иеиҿартәышьа аҷыдарақәа ирыдҳәалаз ахьыӡқәа: Мал, Малиута, Малои, Долгои, Сухои, Толстои, Голова, Головач, Лобан, Беспалои. * Ауаҩы иҟазшьа аҷыдарақәа, ҵасхәыс имоу, ихымҩаԥгашьа ирыдҳәалоу ахьыӡқәа. Иуԥылон – Забава, Истома, Крик, Скриаба, Молчан, Неулыба, Булгак (иҭынчым), Смеиана, иара убас Несмеиана ҳәа иҟаз ахьыӡқәа. * Аҭаацәараҿы ахәыҷы иира аҭахреи, иеигәырӷьаны азыԥшреи, иара убасгьы иира аҭахымхареи аазырԥшуа, аҭаацәа ахәыҷы ишизыҟоу узырбо ахьыӡқәа: Богдан – Богдана, Бажен (иззыԥшыз, ирҭахыз), Голуба, Лиубава, Ждан – Неждан, Хотен, Чаиан – Нечаи уҳәа убас егьырҭгьы. * Ахәыҷы даниз ашықәс аамҭақәа ирыдҳәалоу ахьыӡқәа: Вешниак, Зима, Мороз. * Аԥстәқәеи аҵиаақәеи рдунеи иадҳәалоу ахьыӡқәа: Бык, Волк, Шьчука, Кот, Кошка, Жеребец, Корова, Шьчавель (адырӡы аҟнытә), Трава, Пыреи. Агәаанагара ыҟоуп урҭ ахьыӡқәа аславианцәа рабшьҭрақәа ирымаз ртотемтә динхаҵарақәа рцәынхақәа ирыдҳәалоуп ҳәа. * Ажәа «цәгьақәа» ахәыҷы аҩысҭаацәеи, ачымазарақәеи, аԥсреи дырцәырыхьчоит ҳәа аславианцәа ирымаз агәрагара иадҳәалоу ахьыӡқәа: Гориаин, Немил, Некрас, Нелиуба, Неустрои, Злоба, Тугарин (туга – алахьеиқәҵара аҟнытә). * Агәыларатә жәларқәа ирыдҳәалоу ахьыӡқәа: Чудин (чудь ҳәа изышьҭоу финн-угортәи ажәлар рҟнытә, Карел, Татарин, Козарин (ахазарцәа ирыхьӡыз аҟнытә), Онтоман (аҭырқәцәа ирыхьӡыз – оттоманцәа аҟнытә). Ари агәыԥ иаҵанакуа ахьыӡқәа шцәырҵыз аҭоурых цқьа еилкаам: иҟалап, урҭ изыхьчо хьыӡқәа зар (агәылацәа ирмеисырц азы иҟаз адыррақәа) мамзаргьы азеиӷьашьаратәқәа (ахәыҷы зыхьӡ ихырҵаз акала диеиԥшхарц азы агәаҳәара аарԥшра); иҟалап, урҭ ахьыӡқәа еилаԥсоу аҭаацәарақәа ирыдҳәалазар. Хыхь еиқәыԥхьаӡоу ахьыӡқәа аҭаацәаратә хьыӡқәа ирыҵаркуеит – даҽакала иуҳәозар, еизааигәоу аиуацәа рыҩныҵҟа ауаа ирыхьӡырҵоз ахьыӡқәа. Аха ауаҩы ихала иԥсҭазааратә мҩа данықәла, еиҳа иҭбаау асоциалтә гәыԥ даналагылалакь, уи ихьӡ шамахамзар даҽа хьӡык ала ихадырҭәаауан (зны-зынлагьы ирыԥсахуан). Ус еиԥш ҟалар алшон ауаҩы инхарҭатә ҭыԥ, мамзаргьы иусурҭатә ҭыԥ аниԥсахуазгьы. Ус еиԥш иҟоу, ауаажәларратә-бзазаратә ҟазшьа змоу ахьыӡқәа – ахьӡ ҷыдақәа (шәахә. Аҷыдатә хьыӡқәа ) реиуеиԥшымрала аҭаацәара аҩныҵҟатәи ахьыӡқәа раасҭа еиҳауп. Уи ус закәу аилкаара мариоуп: ахәыҷы иаасҭа, социалтә ҳасабла иактивтәу аду ахьӡ ҷыда иҭаразы амзызқәа акырӡа еиҳа ирацәаны иҟоуп. Ус еиԥш иҟоу ахьӡ ҷыдақәа реиҳараӡак рыхьӡҵара мзызс иамаз ашьақәыргылара залыршахом: урҭ иконкреттәу хҭыск иадҳәаланы ирыхьӡырҵон, хаз игоу мзызқәак ирҽыҵганы. Аха асоциалтә-бзазаратә хьыӡқәа рыбжьарагьы иалукаар алшоит гәыԥқәак: анапҟазарақәа ирыдҳәалоу (Шуба (Ахамы), Ложка (Амҳаҵә), Дуло (Ашәақьԥынҵа), Кузнец (Ажьиҩ), ауаҩы иуаажәларратә ҭагылазаашьа иадҳәалоу (Книазь (Аҭауад), Царевич(Аҳ иԥа), Барышник (Афеидауаҩ)), ахылҵшьҭра иадҳәалоу (Француз, Тула), ауаҩы ихатә ҟазшьа иадҳәалоу, зны-зынлагьы зҵакы еиҭаганы иҟоу ажәақәа рхархәарала еиҿкааны иаԥҵоу (Правда (Аиаша), Блоха(Аӡ), Ворона (Аҟәраан)), иара убас аҭеиҭԥш иадҳәалоу (Большои (Аду), Безнос (Аԥынҵада). Ақьырсианра ҟалаанӡатәи ахьыӡқәа хкыла акырӡа ишеиуеиԥшымызгьы, урҭ зегьы неибеиԥшны аларҵәара бзиа рыманы иҟамызт. Зқьыла иҟаз урҭ ахьыӡқәа рҟнытә жәабақәак роуп инарҭбааны аларҵәара змаз ҳәа иԥхьаӡаз. Ақьырсианра ҟалаанӡатәи ахьыӡқәа абзазараҿы зехьынџьара ахархәара ахьрымаз аҟнытә ицәырҵит ирацәаны ихарҭәаау аформақәа – иркьаҿу, иеиҵатәны, ирԥшқа-ирхааны иҟаҵоу ахьыӡқәа. Иаҳҳәозар, ахьӡ Бык (Ацәа) иахылҿиааит аформа Бычко, Ждан (Азыԥшра) аҟнытә – Жданко, Кот(Ацгәы) – Коток, Пузо (Амгәацәа) - Пузеика, Смирнаиа (Иҭынчу) – Смириа уҳәа уб иҵегьы. Еиҳа аларҵәара змаз ахьыӡқәа ирыман ирхылҿиааз аформақәа хыԥхьаӡара рацәала: иаҳҳәозар, ашьаҭа- бел- аҟнытә еицырдыруа хьыӡқәа ны иҟоуп Бела, Белка, Белава, Белои, Белониа, Белиаи, Белиаш уҳәа егьырҭгьы – зегьы еицҵаны иуԥхьаӡозар, уи ашьаҭа иахылҿиааз 18 хьӡы ыҟоуп; ашьаҭа – сем – иахылҿиааз 33 хьӡы рдыруеит, Семаниа, Семеика, Семушка уахь иналаҵаны. Ажәытә шәҟәқәак ртекстқәа ранализ ишанарбаз ала, еиҵатәны иҟаҵаза ахьыӡқәа рформақәа зны-зынла аиуаратә еизыҟазаашьа зыршаҳаҭуаз ракәны иҟан: даҽакала иуҳәозар, Бычко зыхьӡыз ауаҩы Бык зыхьӡыз диԥазар, ма димаҭазар ҟалон. XIV - XV -тәи ашәышықәсақәа раан Урыстәыла ауаажәларратә ԥсҭазаараҿы ауахәама анырра еиҳа-еиҳа иазҳауа ианалага, ақьырсианра ҟалаанӡатәи, амырҭаҭратә хьыӡқәа - ахьӡ ҷыдақәа хәыҷы-хәыҷла рхархәара иаҟәыҵуа иалагеит. Аха урҭ абызшәа аҟнытә зынӡаск имыӡӡеит, хыԥхьаӡара рацәала аурыс жәлақәа рырҿиара шьаҭас иаиуит (аурыс жәлақәа рышьақәгылараҿы актәи аетап зҵазкуагьы XV ашәышықәса ауп) ). Ақьырсианра ҟалаанӡатәи ахьыӡқәа рыбжьара хазы иалкьны игылоуп аҳра зуаз Риуриковичаа рдинастиеи ҭауади-аамсҭеи ирыҵанакуеи рыхьыӡқәа. Урҭ алыркаауеит, избанзар шамахамзар рызегьы – ҩ-шьаҭак рыла ишьақәгылоуп, урҭ ахьыӡқәа раԥҵаразы рхы иадырхәон ҵакыла иҳараку, амчреи, ахьӡи-аԥшеи, аибашьраҿы агәымшәареи ирдыргоу ажәақәа. Ус еиԥш иҟоу ахьыӡқәа иреиуоуп – Владимир, Иарослав, Изиаслав, Иарополк, Остромир, Свиатослав, Свиатополк, Виачеслав, Владислав, Всеволод уҳәа егьырҭгьы.Ас еиԥш иҟоу ахьыӡқәа рхыԥхьаӡара маҷуп, урҭ рхархәарагьы ԥкын, шамахамзар амчра знапаҿы иҟаз анапхгаҩцәеи, ҭауади-аамсҭеи рышьҭрақәа рҿы акәын иахьуԥылоз; Риуриковичаа рабиԥара цыԥхьаӡа аҿы ирыман ус еиԥш иҟаз рхатәы хьыӡқәа реизга. Урҭ ахьыӡқәа рҟнытә ԥыҭкгьы Аурыс иашахаҵаратә уахәама аканонтәра аназуз ашьҭахь ақьырсиантә хьыӡқәа рхыԥхьаӡара иалалеит; егьырҭ акыраамҭа иӡны иҟан, аха ХХ-тәи ашәышықәсазы дырҩегьых аурыс хьӡтәыжәар иалалеит. Ақьырсианра ҟалаанӡатәи Аурыс хьыӡқәа рҭоурыхтә аамҭа иаҵанакуеит ажәытәтәи аурыс бызшәаҿы раԥхьаӡатәи ахьӡмԥсахқәа. Урҭгьы Риуриковичаа рдинастиа ауп изыдҳәалоу: урҭ ахьыӡқәа - Олег, Игор, Глеб, Ольга уҳәа егьырҭгьы. Урҭ зегьы иԥсахны иаагоуп скандинавтәи абызшәақәа рҟнытә, насгьы ҭауади-аамсҭеи ракәын изыхьӡырҵоз аҟнытә ахархәарагьы маҷны ирыман. Урыстәыла ақьырсианра Византиантәи адкылара аурыс дгьыл аҿы ицәырнагеит ақьырсиантә Ӡаахра аҵас иузаҟәымҭхо иадҳәалаз, зынӡаск иҿыцыз, итәымыз ахьыӡқәа: ақьырсиантә традициа инақәыршәаны, аӡаахратә ҵас иацуп ауаҩы иҿыцу, ақьырсиантә хьӡы иҭара. Иӡаархуаз ахьӡ ҿыц ихҵара мҩаԥыргон амзатә минеиқәа ҳәа изышьҭаз, анцәаиашьапкратә шәҟәқәа инарықәыршәаны. Урҭ рҿы еихшаны ианырҵон ашықәс азы ауахәаматә маҵзураҿы аԥшьаҩы игәаларшәаратә мшы аан есымша имҩаԥыргоз уи иӡыргара иазкыз анцәаиашьапкрақәа. Ауахәаматә ҵас ишаҳәоз ала, иӡаархуаз ахәыҷы уи даниз, мамзаргьы данырнаҭуаз амш азы зӡыргара мҩаԥыргоз аԥшьаҩы ихьӡ ихырҵон. Амзатә минеиқәа рыхә ҳаракын, урҭ уахәама цыԥхьаӡагьы иҟаӡамызт; уи апроблема рыӡбон ауахәаматә ныҳәақәеи аԥшьаҩцәа ргәаларшәаратә мшқәеи иааркьаҿны изну амзарқәа, мамзаргьы аныҳәамзарқәа рышьақәыргылара ала. Амзатә минеиқәа – абырзен бызшәа аҟынтәи ажәытәтәи аурыс бызшәахьы еиҭагаз раԥхьатәи ашәҟәқәа ируакын. Аха ахьыӡқәа аурыс дгьыл ахь иқәнагалеит, шамахаӡамзар, аиҭагақәа рыла акәымкәа, ауаа итәымны ирыдыркылоз, урҭ шыҟаҵәҟьаз, атәым бызшәаҿы ирымаз шьҭыбжьыла; ахьыӡқәа рҵакы аурысцәа реиҳараҩӡак ирзеилкаауа иҟамызт, урҭ рлымҳа иаҳауаз мацарала акәын ишрыдыркылоз. Ас еиԥш иҟаз аҭагылазаашьа иахылҿиааит, ганкахьала, ақьырсиантә хьӡқәеи иқьырсиантәым ахьӡқәеи акыраамҭа реицыҟазаара (данырнаҭуаз ахьӡ ҿыц здызкылаз ауаҩы, абзазараҿы ԥыхьатәи, дқьырсианхаанӡа ихыз, изышьцылаз ихьӡ ала акәын ишиԥхьоз), даҽа ганкахьалагьы, ахьӡ ҿыцқәа активла ассимилиациа рзыруан. Уи зны-зынла аханатәтәи ахьыӡқәа акырӡа еиҭанакуан. ==Ахьӡ ҿыцқәеи ажәытә хьӡқәеи реицыҟазаара== 18-тәи ашәышықәсанӡа Урыстәыла зегьынџьара ақьырсиантә хьӡқәеи иқьырсиантәыми аамҭакала рхы еицадырхәон. Хәҭакахьала, уи зхылҿиаауаз аҭаацәа (еиҳаракгьы зышьҭра лаҟәыз) лассы-лассы ирмазҵааӡакәа рхәыҷқәа анырнаҭуаз, аныҳәамзар инадҳәаланы ахьӡ рырҭон. Абжьарашәышықәсатәи аустә шәҟәқәа рҿы иуԥылон, иаҳҳәозар, анхацәа рҭаацәарақәа рҿы қәрала еиҟарамыз ҩыџьа-хҩык ахшара еиԥшыз анаҭратә хьыӡқәа рыхьӡҵаны. XI—XIII ашәышықәсқәа рзтәи аминеиақәа рҿы ақьырсиантә хьыӡқәа рхыԥхьаӡара уамак ирацәамызт (400 раҟара ракәын иҟаз). Усҟан еиҳа еиуеиԥшымыз, иара убасгьы ахархәараҿы еиҳа иманшәалаз ақьырсианра ҟалаанӡатәи ахьыӡқәа -ахьӡ ҷыдақәа анаҭраан еиԥшу ахьыӡқәа зырҭаз ахәыҷқәа реиҩдырразы еиҳа алшара рырҭон. 15-16-тәи ашәышықәсақәа рзы ауаҩы ахьӡ иҭаратә модель ҩ-хьӡык рыла имҩаԥысуан: данырнаҭуаз ирҭоз ахьӡ(абжьааԥны уи иԥсахны, адаптациа азуны акәын рхы ишадырхәоз) иара убасгьы уи ихьӡҷыда ала. Иаҳҳәап: Трофимко Царь, Федка Книазеи, Карп Губа, Прокопи Горбун, Амвроси Ковиазин, Федка Большои, Сидорко Литвин. Ари ахьӡҵаратә модель инарҭбааны ахархәара аман ауаажәларратә шьҭрақәа зегьы рҿы. Ас еиԥш иҟаз ахьӡҵашьа ҿырԥшыс иаиур ҟалоит, ҭоурыхла ишьақәырӷәӷәоу Романоваа рабшьҭра, иара убас егьырҭ аамсҭеи-ҭауади рышьҭрақәа зхылҵыз Москватәи аамсҭа Андреи Кобыла, иара убасгьы уи иԥацәа рыхьыӡқәа. Урҭ рыбжьара иҟан – Семион Жеребец, Александр Иолка, Фиодор Кошка зыхьӡыз ауаа. Иара убасҵәҟьа ауп ауаа ахьыӡқәа шрырҭоз анапҟазацәа рыбжьараҿгьы: иаҳҳәозар, ашәҟәкьыԥхьра аԥшьгаҩ Иван Фиодоров лассы-лассы Иван Фиодор иԥа Москвитин ҳәа инапы аҵаиҩуан, уаҟа Фиодор иԥа аб ихьӡ акәын, Москвитин - иқьырсиантәым хьӡы-ҷыдан. Еицырдыруа Остромир иевангелие (XI ашә. агәҭ.) аҿазҵаз Остромир иоуп, Добрыниа имаҭа, Вышата иабду, Путиата иабду иаб. Иара уи аамҭазы егьи имаҭа иԥа Иоанн ихьӡын, иаб – Константин. XI—XIV -тәи ашәышықәсақәа рзы Урыстәыла аиашахаҵаратә уахәама ароль есааира иазҳауан; уи зегь еидызкыло доуҳатә центрк аҳасабала иамаз анырра еиҳагьы иӷәӷәахеит аҭаҭар-монголтә қәылара ашьҭахь, иара убасгьы аурыс дгьылқәа афеодалқәа еиҟәшаны ианрымаз, уи иахҟьаны хыԥхьаӡара рацәала ҭауади-аамсҭеи рыбжьара аиҿагыларақәа, аибашьрақәа аныҟаз аамҭазы. XIV -тәи ашәышықәсазы излагаз аурыс дгьылқәа реизакра апроцесс Урыстәыла аполитикатәи ауаажәларратәи ԥсҭазаараҿы ауахәама ароль еиҳагьы арыӷәӷәара ашҟа икылнагеит. Уи иҟанаҵоз анырра абзоурала, хыԥхьаӡара рацәала аҭауадцәа, амчра знапаҿы иҟаз Риуриковичаа рдинастиа иахылҵыз ақьырсианра ҟалаанӡатәи рыхьыӡқәа есааира иаанрыжьуан, аполитикатә ԥсҭазаара рҽаладырхәуан лассы-лассы ианырнаҭуаз ирхырҵаз ахьыӡқәа рыла. Уи аганахьала иҿырԥшыгоу акакәны иҟоуп XII—XIV -тәи ашәышықәсқәа раантәи аурыс ҭауадцәа рыхьыӡқәа. Иаҳҳәап, киевтәи аҳ ду Иури Долгоруки (Иури – иԥсахны иҟаҵоу ақьырсиантә хьӡы Георги аҟнытә иаагоуп) ихшара ԥыҭҩык ашықәсынҵақәа рҿы ишырдыруа, ианырнаҭуаз ирхырҵаз ахьыӡқәа рыла ауп – Андреи Иури-иԥа Боголиубски, Иван Иури-иԥа, Михаил Иури-иԥа; усҟан урҭ рашьцәа ракәзар аҭоурых аҿы иаанхеит ақьырсианра ҟалаанӡатәи рыхьыӡқәа рыла – Всеволод Иури-иԥа Большое Гнездо (Аҵысҭра Ду) (инаҭратә хьӡы -Дмитри), Ростислав Иури-иԥа, Свиатослав Иури-иԥа. Всеволод Большое Гнездо иԥацәа иара убасгьы ашықәсынҵақәа рҿы иарбоуп еиуеиԥшым ахьыӡқәа рыла – иқьырсиантәуи ижәлартәуи. Убас, Свиатослав Всеволод-иԥа, анаҭраан Гавриил ҳәа зыхьӡҵаз, дырдыруан ихатә жәытәтәи урыс хьӡы ала, усҟан уи иашьцәа – Константин Всеволод-иԥеи Иури Всеволод-иԥеи рқьырсиантә хьыӡқәа рыла мацароуп ишазгәаҭоу. Бориси Глеби, раԥхьатәи аурыс ԥшьаҩцәа.  XIV - тәи ашәышықәса иатәу Новгородтәи аныха XI—XIV-тәи ашәышықәсақәа рзы аурыс жәытә хьыӡқәа ԥыҭк аиашахаҵаратә уахәама ажәахьӡынҵақәа ирнылеит. Урыстәыла аӡаахҩы Владимир Свиатослав-иԥа XIV-тәи ашәышықәса инаркны официалла апостол иаҟароу ԥшьаҩны ҳаҭыр иқәырҵоит (уи икульт еиҳагьы заа ишьақәгылеит); уи иԥа Иарослав Мудрыи (Иарослав Аҟәыӷа) формалла аԥшьаҩцәа рсиа данӡамызт, аха ус шакәызгьы уигьы ауахәамаҿы ҳаҭыр иқәҵан, дӡырган. Аҵыхәтәаны, Свиатополк Окаяанный (Агәнаҳа иаҵоу) иишьыз Владимир Аӡаахҩы иԥацәа Бориси Глеби Аурыс иашахаҵаратә уахәама иканонаркит, иара уиалагьы урҭ раԥхьатәи аурыс ԥшьаҩцәаны иҟалеит. Бориси (иҟалап, Борис иркьаҿу Борислав аҟнытә иаагазар) Глеби (Глеб – заа аскандинавтә бызшәақәа рҟнытә имԥсахуп) рыхьыӡқәа аӡаахраҿы – Романи Давиди, Иарослав Мудрыи (Аҟәыӷа) ихьӡ – Георги, Аӡаахҩы Владимир – Васили. Иара ус шакәызгьы аиашахаҵаратә уахәама арҭ аҭауадцәа раҳаҭырқәҵара шымҩаԥыргоз, ишӡырыргоз рқьырсиантә хьыӡқәа рыла акәымкәа, иуахәаматәым рыжәлартә хьыӡқәа рыла акәын. Аха арҭ аҿырԥшқәа азеиԥштә тенденциа иаҷыданы иҟоуп. Ауахәаматә мзар аҿы иарбаз ажәытә славиан хьыӡқәа зынӡа имаҷӡан – ажәытә аурыс ҭауад хьыӡқәа – Борис, Виачеслав, Мстислав, Ростислав, Свиатослав, Иарослав[с 2], — ауахәамаиҟанаҵоз ақәыӷәӷәара иахҟьаны, ажәытә аурыс хьыӡқәа реиҳараӡак рхархәара есааира иаҟәыҵуан. Риуриковичаа рышьҭра иатәыз аҭаацәарақәа рҿыҵәҟьагьы есааира мап рцәыркуан рхатәы династиатә традициатә хьыӡқәа, ауаажәларратә ԥсҭазаара аҿы мацара акәымкәа, рхатә ҭаацәарақәа рҿгьы есааира ақьырсиантә хьыӡқәа шьҭырхуан. Иара убасгьы XIV—XVI ашәышықәсақәа рзы егьырҭ аҭауад ҭаацәарақәа рҿы ҩ-хьӡык рыҭаразы даҽа традициакгьы ыҟан: зны-зынла аԥшқа ирҭон «ииашоу ахьӡ» ҳәа изышьҭаз, даниз аҽны згәалашәара азгәарҭоз аԥшьаҩы ихьӡ. Аха уи харҭәаага хьӡын зегьы еицырдыруаз хьӡны иҟамызт, ауаҩы еиҳарак излаиԥхьоз даҽа хьӡык, ихадоу ахьӡ ҳәа иршьоз, данӡаархуаз ихьӡырҵоз, иҭаацәараҿы иара диаанӡагьы ахархәара змаз ахьӡ акәын. Иаҳҳәап, аҳ иԥа Дмитри Углицки аҭауад хьӡы «Дмитри» ҳәа ихьӡҵан, иабшьҭра иатәыз Дмитри Донскои ихьӡала. Аха уи даниз жьҭаара 19 рзы аԥшьаҩ Уар имш ахьакәыз иабзоураны, аҷкәын иныҟәигон Уар ҳәа даҽа хьӡыкгьы. Тем не менее процесс вытеснения дохристианских имён растянулся на несколько веков; только к началу XVIII века они окончательно перестали использоваться как личные имена. Ю. А. Рылов в связи с этим отмечалАха иара ус ишыҟазгьы, ақьырсианра ҟалаанӡатәи ахьыӡқәа ахархәара аҟынтәи рықәҵра шәышықәсақәак аҭаххеит; XVIII –тәи ашәышықәса анҵәамҭазы ауп урҭ, хатәы хьыӡқәа к раҳасабала, иахьакәзаалак рхархәара ианаҟәыҵыз. Уи инадҳәалны Иу.А. Рылов иазгәеиҭон: Лишь когда христианские имена «обросли» ассоциациями агиографического, культурного, фольклорного, исторического характера, обрели кдиминутивныеАқьырсиантә хьыӡқәа аԥшьаҩыратәи, акультуратә, афольклортә, иара убас аҭоурыхтә ҟазшьа змоу уҳәа ассоциациақәа рхыҵәаны, икьаҿу, еиҵатәны иҟоу аформақәа анаархәа, иаурыс хаҭақәаны ирыхәаԥшуа иалагеит. Усҟаниаилкаагатә хьӡы ахархәара аҭахымкәа, дара ажәлартә хьыӡқәа (имзартәқәам) аҷыдахьыӡқәа рыхкы аышҟа ииасит. ==Ақьырсиантә хьыӡқәа реилазаашьа== Урыстәыла ақьырсианра анрыдыркыла ашьҭахь иалаҵәаз ахьӡ ҿыцқәа реилазаашьала акыр еиуеиԥшымызт. Урҭ ахьыӡқәа реиҳараӡак бырзен хьӡқәоуп, урҭ хатәы хьыӡқәа к раҳасабала Византиа ахархәара рыман (Александр, Герасим, Епистима, Епифани, Парфени; Анастасиа, Варвра, Евпраксиа, Фаина реиԥш иҟоу аурыс хьыӡқәа зхылҿиааз роуп). Иалыркаауеит алатин шьҭра змоу, иара убасгьы Византиа ахархәара змаз ахьыӡқәа гьы (Валери, Лавренти, Роман; Валентина, Руфина, Иустина). Аҵыхәтәаны иҷыдоу ахьӡтә гәыԥ еиҿыркаауеит абиблиатә хьыӡқәа – ақьырсиантә традициаҿы ҳаҭыр зқәырҵоз аԥшьаҩыратә шәҟәы аперсонажцәа. Абиблиатә хьыӡқәа рҟнытә хыԥхьаӡарала зегь иреиҳауп Ажәытә Уасиаҭ аҿы иуԥыло ажәытәтәи ауриа хьыӡқәа (Елисеи, Иона, Михаил, Рувим, Анна, Дебора, Ревекка). Аҿыц Уасиаҭ аперсонажцәа рыхьыӡқәа – абырзен хьыӡқәа (Андреи, Лука, Пиотр, Филипп уҳәа егьырҭгьы), алатын хьыӡқәа (Марк, Павел) мамзаргьы арамеи хьыӡқәа (Варфоломеи, Фома) реиԥш иҟоу, иара убас ажәытәтәи ауриа хьыӡқәа (Мариа, Иисус, Иоанн, Иуда) ҳәа реиԥш иҟоу роуп. Ибырзентәым ахьыӡқәа ажәытәтәи аурыс бызшәаҿы инанагаанӡа, Византиа активла ахархәара ахьрымаз иабзоураны, аеллинтәра иарнааланы иҟалон. Иара уи адагьы, ақьырсиантә хьыӡқәа зегьы аладатәи аславианқәа рбызшәақәа ирышьашәаланы ауп Урыстәыла ишықәнагалаз, избанзар урҭ ақьырсианра аԥхьа ирыдыркылахьан. Аԥшьаҩцәа Меркури Кесариатәии Артеми Антиохтәии (Афон икыду афреска, 1290-1310) – ауахәама ҳаҭыр зықәнаҵо ақьырсиантә шьаҳиҭцәа; урҭ рыхьыӡқәа лабҿаба ирныԥшуеит амырҭаҭра иатәу анцәақәа рыхьӡқәеи дареи ирымоу аимадара. Аҿыц хьыӡқәа ишиашоу ақьырсианра ишадҳәалоугьы, урҭ ахьыӡқәа реиҳарак ани ма ари аԥшьаҩцәа рыхьыӡқәа иахьыртәу аамҷыдарахаз, ақьырсианра ҷыдала иаҟазшьарбагоу да́ҽакы рымам. Уимоу урҭ рахьтә имаҷӡам антикатә мырҭаҭра аныҩбжьы зхыубаало ахьыӡқәа ркатегориа иаҵанакуагьы маҷымкәа: Аполлон, Аполлони, Аполлинари (Аполллон икульт иадҳәалоу); Артиом (Артемида лыхьӡ аҟынтәи); Венери (Венера лыхьӡ аҟынтәи); Диониси, Денис (Дионис ихьӡ аҟынтәи); Димитриан, Дмитри («Деметр ишҟа иаҵанакуа»); Март, Мартиан, Мартин, Мартиниан (Маркс ихьӡала иҟоу). Антикатә культқәа рышьҭақәа уаҩы ибаратәы иҟоуп зетимологиа уиаҟара лабҿаба иаартны иҟам егьырҭ ахьыӡқәа рҿгьы. Антикатә нцәахәқәа зегь рахьтә хьӡы мацарак змаз аӡәгьы дыҟамызт, антикатә аамҭазы инарҭбааны ахархәара аан анцәахәқәа рыхьӡ иадкыланы хыԥхьаӡара рацәала уи анцәа дҳаразкуаз, ихьӡ-иԥша ӡырызгоз аепитетқәа (ахьӡ-аԥша аргара иадҳәалоу ахьыӡқәа: Зевс – «афы зыцырҟьоу», Афина – «аты бла зхоу»; Ианус – ҩ-хаҿык змоу) иара убасгьы адинхаҵаратә ныҳәақәа раан рхы иадырхәоз акульттә хьыӡқәа. Анцәахәқәа иҳәаақәҵоу атрибутқәа ирымадан: иаҳҳәап. Гера, иара убас егьырҭ анцәахәы ҳәсақәа – адиадема («стефанос») иадҳәалан. Зегь реиҳа аепитетқәеи акульттә хьӡқәеи змаз Зевс иакәын; урҭ рыбжьара иҟан Аристархос («инареиӷьу+ аҳра аура), Басилеиос («аҳтә, аҳәынҭқартә»), Георгиос («ацәаӷәаҩы»), Иринеос («иҭынчтәу»), Макариос («насыԥ змоу», «жәҩангәашәԥхьара збаз», Никефорос (« Аиааира згаз»), Панкратес (ӡегь зымчу»). Марс изку аепитетқәа – Валериус («згәы зҩыдоу, иӷәӷәоу») Виктор («аиааира згаз»), Модестус («ахӡырымга»), Феликс («насыԥ змоу», иманшәалоу»). Афродита илызкыз аепитетқәа рыбжьара иҟоуп - Маргаритес («абырлаш»), Пелагос («амшынтә»). Епитетқәак иаразнак ала даҽа нцәахәқәакгьы ирызкын% ус иҟоу иреиуоуп Августус («идуу, иԥшьоу»), Максимус («идуӡӡоу»). Иаагоу аҿырԥшқәа рҿы иаармарианы иумбар залшом – Степан, Аристарх, Васили, Иринеи, Никифор, Валери, Модест, Маргарита, Пелагеиа, Мақсим уҳәа егьырҭ ахьыӡқәа гьы рызхьақәыԥшқәа. Хаҭала абырзентә, мамзаргьы аримтә нцәахәқәа рыхьыӡқәа мацара ракәӡам ақьырсиантә хьыӡқәа рҿы «зышьҭа» аанзыжьыз; иҟоуп зышьаҭа егьырҭ адинхаҵарақәа рмырҭаҭратә нцәахәқәа рҟнытә иаауа ақьырсиантә хьыӡқәа гьы. Ахьӡ Таисиа шьақәгылоупабырзентә фраза «та Исос», даҽакала иуҳәозар, «Исида илтәу» ажәытә Египеттәи анцәахәы лҟынтәи. Уи лыхьӡ убоит ахьӡ Исидор (ианоурысха –Сидор – ашҟа ииасыз) аҿы. Ақьырсианраҿы ас еиԥш иҟоу ахьыӡқәа акыраамҭа рнышәара иаанагоз, инеизакны уаанӡа иҟаз ауаажәларра, акультура мап рацәкра аҭыԥан, урҭ ахьыӡқәа еиҭаԥсахны, еиҭаԥҵаны, аинтерпретациа ҿыц рзуны рыҟаҵара акәын. Римтәи аимпериаҿы анцәақәа репитетқәа хатәы хьыӡқәа к раҳасабала рхы иадырхәон, ақьырсианра анышьақәгылоз I - IV ашәышықәсақәа раан урҭ аларҵәара змаз абжьааԥнытәи ауаа ирыхьыӡқәа ны иҟан. Уи аамҭазы ари адинхаҵара аҳәынҭқарра аганахьала икыдцаланы ирыман, уи ахатәы культура иатәыз аформақәа аиура иаҿын.Уи аҭагылазаашьа инадҳәаланы, аилкаара зынӡа имариоуп ақьырсианра ҟалаанӡатәи ахьыӡқәа ныҟәызгоз раԥхьатәи ақьырсиантә шьаҳитцәа ахьракәыз. Убри азоуп амартирологиа ашьақәыргылареи аԥшьаҩцәа рыԥсҭазаара иазкыз адыррақәа ранҵареи атрациа анышьақәгыла, антикатә хьыӡқәа ақьырсиантә хьыӡқәа ҳәа изанырҵаз и, иара уи аахысгьы урҭ раныхра, мамзаргьы рыԥсахра иадҳәалоу иарбанзаалак зҵаарак цәырымҵыц. .Ақьырсиантә хьыӡқәа ԥыҭк ажәытәӡатәи римтәи ихатәу, мамзаргьы ишьҭратәу ахьыӡқәа рҟынтәи иаауеит, ус иҟоу иреиуоуп: Марк, Павел, Иули. Римтәи, иара убас Византиатәи аимпериақәа ирылан хыԥхьаӡара рацәала ажәларқәа. Убри азы ақьырсиантә хьыӡқәа реилазаараҿы иҟоуп арамеитә, аперсидтә, акопттә бызшәақәа рҟнытә иаауа ахьыӡқәа. Иаҳҳәозар, ахьӡ Панфути – ажәытәтәи Египет (акопттә бызшәа) аҟынтәи иаауеит - pa-ph-nuti' «Анцәа иитәу», Варлаам – ахалдеитә «бар-лахам» («аԥа+ача, ашәпара, анцәа»), Варсонофи – арамеитә «бар сунуфу» («аԥа+аибашьҩы, мамзаргьы аибашьратә гәыԥ»). Ас еиԥш иҟоу ахьыӡқәа ауаа хархьқәа рыбжьара аларҵәара змаз хьыӡқәа н, урҭ ақьырсиантә хьыӡқәа рахь иԥхьаӡахеит хыхь зыӡбахә ҳҳәаз абырзентәи аримтәи хьыӡқәа реиԥшҵәҟьа. Ахьӡ Христофор ишыҟаҵәҟьоу ажәа-жәала аилыркаара аман (еиҳаракгьы Мраҭашәара): ишырыԥхьаӡоз ала аԥшьаҩы Христофор Христос хәыҷы аӡы дыригеит. Хыхь ҳазлацәажәоз амзызқәа ирыхҟьаны, хаҭалатәи ақьырсиантә хьыӡқәа рхыԥхьаӡара уамак ирацәаӡам;; урҭ рахьтә ԥыҭк теофортә ҳасабла еиҿкаауп, даҽакала иуҳәозар, акомпонент [фео]- («Анцәа») алаҵарала: иаҳҳәап, абырзен хьӡы Феофилакт («анцәа иихьчо»), Феодоси («Анцәа имҭа») уҳәа убас егьырҭгьы. Егьырҭ ирыҵаркуан иидеалтәу ақьырсиан уаҩы ихатәы ҟазшьақәа раарԥшра: Григори («илах-ҿыху, ицәам»), Христофор («Христос дышьҭыхны дызку»), Христодул («Христос итәы»), Пимен («ахьча», еиҭагоу аҵакала, «апап», «арҵаҩы», «абжьгаҩ»), Евсеви («идинҵасу»), Евлоги («ажәа бзиа зҳәоу») уҳәа убас егьырҭгьы. Антропонимқәа ҟазшьа ҷыдарас ирымоуп аханатәтәи аҵакы амадара ирласны арӡра, мамзаргьы аетимологиа арцәара, ма архьысҳара. Убри азы Византиа «амырҭаҭратә» хьыӡқәа урҭ имырҭаҭратәқәоуп ҳәа ирыдыркылаӡомызт; хадарас иҟаз уаанӡатәи антропонимикатә аҟынӡа иҟаз (аетимологиатә) аҵакы акәӡамызт – анцәахәы аепитет, мамзаргьы хьӡы-ԥша змаз ашьҭратә хьӡы, ма аҟазшьа аҷыдарак. Ихадаз, антропонимика аҟынтәи анаҩс иҟаз акәын: ақьырсиан ԥшьаҩы ихьӡ, мамзаргьы ақьырсиантә идеиак. Насгьы аетимологиатә еимадарақәагьы ыӡуан, ахьӡ даҽа бызшәак ахь ианыиасуаз урҭ аималарақәа ҿахҵәон. Убас, ажәытә славиан бызшәа иаднакылаз, ани ма ари аԥшьаҩцәа рыхьыӡқәа ҵакыс измаз ақьырсиантә хьыӡқәа, арккара змамыз ахархь уаа рыбжьара рҵакы еилкаамкәа иаанхон. Уи изыҳәан ауп ажәлар рыгәҭаны инарҭбааны аларҵәара зрымаз «ицәажәоз» ахьыӡқәа, ахьӡ-ҷыдақәа. Хәҭакахьала уи иҳаилнаркаауеит ахьыӡқәа реиҳараӡак аханатәтәи абырзентә хьыӡқәа ирзааигәаны изымԥсахыз, хә-хьӡы заҵәык роуп калька ҳасабла еиҭагаз: Пистис, Еллис, Агапе, Леон, Синеси – урҭ ирылхын: Вера, Надежда, Лиубов, Лев, Разумник. Аетимологиатә еимадарақәа рцәыӡра иахҟьаны ҳаамҭазы ахьыӡқәа ԥыҭк аханатәтәи рҵакы ашьақәыргылара злалыршахо гәаанагарала мацара ауп. Абасала, иқьырсианхаз ахьыӡқәа реиҳараӡак ақьырсианра ҟалаанӡа ицәырҵхьан (иаҳҳәап, ахьӡ Александр уԥылоит Гомер иҿы (( ҳера ҟалаанӡа VIII ашәышықәса ) Парис ихьӡырҳәагатә хьӡык аҳасабала). Урҭ адинхаҵара ҿыц иаднакылеит, аинтерпретациа азуны, иара иатәнатәит. Иара уи алагьы ҳаамҭақәа рҟнынӡа еиқәырханы иаанагеит, адинхаҵаратә культура иахәҭакынгьы иҟанаҵеит. Уи культурак ашьаҭа аҟны иҿыцу да́ҽа культурак аҟалара аазырԥшуа, урҭ реиҭныԥсахлара зныԥшуа аобиективла имҩаԥысуа ҭоурыхтә процессуп. ==Ахацәеи аҳәсеи рыхьыӡқәа реизышәара== Аурыс хьыӡқәа аҭоурыхтә перспективаҿы уанрыхәаԥшуа, иумбар залшом ахьыӡқәа реиҳарак – ахацәа ртәқәа шракәу. Убас, Н.М.Тупиков иҭижьыз «Ажәытәтәи аурыс хатәы хьыӡқәа ржәар» аҿы иазгәаҭоуп 5300 хацәа хьӡқәеи 50 рҟынӡа аҳәса хьӡқәеи; XIII -тәи ашәышықәса иатәу аныҳәамзар аҿы иҟоуп 330 рҟынӡа ахацәа хьӡқәеи 64 аҳәса хьӡқәеи; 1891 шықәсазтәи амзажәар аҿы иҟан 900 ахацәа хьӡқәеи 250 аҳәса хьӡқәеи. Ас еиԥш еиҟарамкәа ахьыӡқәа реихшара, зегь раԥхьаӡа иргыланы, изыдҳәалаз итрадициатәу апатриархалтә уаажәларраҿы ахацәеи аҳәсеи иааныркылоз асоциалтә роль ауп. Адәахьтәи асоциалтә активра зегьы – анхамҩатә усқәа рымҩаԥгара, ахәҳахәҭра, аиқәышаҳаҭрақәа рыбжьаҵара, аиуристтә актқәа реиқәыршәара уҳәа убас егьырҭгьты – хадаратәла ахаҵа иакәын изусыз, аԥҳәыс лакәзар, шамахамзар аҩны аҩныҵҟатәи аусқәа ракәын лнапы злакыз. Уи инашьашәаланы, адокументқәа рҿы ианҵаны, ақьырсианра ҟалаанӡатәи ажәытә аурыс хьыӡқәа рыбжьара иарбоу аиҳарак ахацәа хьыӡқәа роуп. Ус еиԥш иҟоу амзызқәа роуп агионимқәа (аԥшьацәа рыхьыӡқәа ) рыбжьара ахацәа хьыӡқәа еиҳа иахьырацәоу зыхҟьазгьы. Традициала ахацәа рсоциалтә активра аиҳазаара цәырҵуан ақьырсианра иазықәԥоз рыбжьарагьы: уи алагьы ауахәама заҳаҭыр абоз ахацәа - ақьырсианра аларҵәаҩцәа, адин азықәԥаҩцәа –рхыԥхьаӡара акырӡа еиҳан аҳәса рхыԥхьаӡара аасҭа. Аҭагылазаашьа аҽаԥсахит Октиабртәи ареволиуциа ашьҭахь. Ахьӡ алхраҿы иҟаз аԥкрақәа раҟәыхреи, иара убасҵәҟьа аҳәса ремансипациеи, урҭ рсоциалтә активра аизҳареи ирыбзоураны, аурыс ԥҳәыстә хьыӡқәа рхыԥхьаӡара акырӡа иазҳаит. Аҳәса хьыӡқәа рхыԥхьаӡара иацызҵо хыҵхырҭаны иҟан уаанӡа хыхь иазгәаҭаз ахьӡ ҿыцқәа рымԥсахрақәеи рыҟаҵареи, аҳәса хьыӡқәа итрадициатәу ахаҵа хьыӡқәа рҟынтәи рыҟаҵарагьы уахь иналаҵаны. 1960-1980-тәи ашықәсқәа инадыркны ҳаамҭазтәи аизыҟазаараҿы зегь реиҳа ахархәара змоу ахьыӡқәа рыбжьара ахацәеи аҳәсеи инеиҿырԥшшәа реиҟарара ашҟа атенденциа шнеиуа уаҩы ибартә иҟоуп, ахацәа хьыӡқәа маҷк аҟара ишеиҳаугьы. Убас, «РСФСР ажәларқәа рхатәы хьыӡқәа реилыркаага» (М.,1987) аҟны аурыс хьыӡқәа рсиаҿы ахацәа хьыӡқәа – 316 ыҟоуп, аҳәса хьыӡқәа – 180; С.Г. Бархударов иредакциала иҭыжьу «Аурыс бызшәа аорфографиатә жәар» (М., 1965) аҿы реизыҟашьа 362-и 185-и ҳәа иҟоуп; А.А.Угриумов ишәҟәы «Аурыс хьыӡқәа» рҿы (Вологда, 1970) – 246-и 153-и. ==Ахьӡ ҿыцқәа ассимилиациа рзура== Ажәытәтәи аурыс бызшәа ахархәарала ахьӡ ҿыцқәа ассимилиациарзура хацыркын Урыстәыла ақьырсиантәра ианналага нахысҵәҟьа. Акрызҵазкуа акоуп, ажәытәтәи аурыс уахәаматә шәҟәқәа рзы аханатә иҟазшьарбаганы иахьыҟаз ари ма ани ахьыӡқәа иҳәаақәҵоу рвариантқәа рыҩра, еиуеиԥшым ҵакыла рызнеира, урҭ рыҩраҿы агхақәа рыҟаҵара. Урыстәыла абжьарашәышықәсазтәи аамҭақәа раан иҟаӡамызт знык ишьақәырӷәӷәаны асиақәа зегьы рзы ихымԥадатәины иҟаз ахьыӡқәа: аныҳәамзарқәа иааҟәымҵӡакәа аредақциа рзыруан, ихадырҭәаауан, хкыла-хкыла ирыԥсахуан, убри азы еиуеиԥшым аныхабаақәа руахәаматә шәҟәқәа рҿы ԥшьаҩык ихьӡ анҵашьа еиԥшымзар ҟалон. Аԥшьаҩы Климент Охридтәи: аболгартә ныхачаԥаҿы уи ихьӡ ануп (абырзен нбанқәа рыла) – «Климис» ҳәа уигьы ԥсахны. Абырзентә хыҵхырҭақәа ирыдкыланы урыхәаԥшуазар, XI—XII -тәи ашәышықәсақәа ирыҵаркуа ажәытәтәи аурыс заатәи анапылаҩырақәа ахьыӡқәа уажәшьҭа иԥсахны ишьақәдырӷәӷәоит. Убас, Екатерина, Нестор, Дамиан, Киприан, Даниил ҳәа иҟоу ахьыӡқәа рцынхәрас усҟантәи аамҭазтәи ауахәаматә шәҟәқәа рҿы иуԥылоит ахьыӡқәа Катерина, Нестер, Демьџн, Куприџн, Данил. Хәҭакахьала, уи ҵаҵӷәыс иамоу – Урыстәыла аныҳәатә мзарқәа реиқәыршәареи ауахәаматә шәҟәқәа реиҭанҵареи знапы алакыз абырзенцәа рымацара ракәымкәа, шьҭрала аладатәи асалавианцәа ирыҵаркуазгьы аҿын. Урҭ рзы ассимилиациа зызуз атәым хьыӡқәа рславиантә ҳәашьа еиҳа адкылара мариан. Ахьыӡқәа рыларҵәареи урҭ ажәлар ҿырҳәала рҳәарала ассимилиациа рзуреи аамҭакала еицымҩаԥысуан. Ахьӡ ҿыцқәа ажәытәтәи аурыс бызшәаҿы агәынкылара мҩаԥысуан абжьыҟа шьҭыбжьқәеи ацыбжьыҟа шьҭыбжьқәеи рҭыԥқәа реиҭныԥсахлара ала, убас абжьтәы еилазаарақәа аурыс бызшәа аҷыдарақәа еиҳа ирышьашәалаз мҩала рыԥсахрала, иара убасгьы икьаҿу, иеиҵатәны иҟаҵоу, ирхаау- ирыԥшқоу аформақәа рырҿиарала. Аҳкәажә ду Софиа Витовт-иԥҳа лҳаҭгәын  аҿы ианҵоу аҩыра - «Софиа» ҳәа акәымкәа: «Софиа инока» ҳәа ауп ишаҳәо (1453 шықәса). Ахьӡ ҿыцқәа аурыс бызшәаҿы изықәшәоз аԥсахрақәа акырӡа ирацәоушәа уаҩы ишибогьы, урҭ зегьы зыдҳәалаз, аурыс фонетика аҷыдара иахылҿиаауаз принципк акәын. Убас, инеиԥынкыланы имԥсахны иаагаз ахьыӡқәа рҿы иаԥырыргон ҩ-бжьыҟак, хы-бжьыҟак реихаршалара:  Иоаким  Аким ашҟа ииасуан; Иулианиа → Улиана; Даниил → Данил, Данила; Иоанн → Иван; Феодор → Фёдор; Феофан → Фофан; Емилиан → Емелиан; Валериан → Валерьян; Иеремия → Еремеи; Диомид → Демид; Симеон → Семион. Уи еиԥшу ахьӡ адаптациа азыҟаҵара акәны иҟалеит, ажәа ацыратә хыԥхьаӡара аркьаҿра хықәкыс иҟаҵаны, абжьыҟа нбанла иалаго ахьыӡқәа, рҿахҵәара: Елизавета → Лизавета; Екатерина → Катерина; Анастасиа→ Настасиа; Иларион → Ларион; Афиноген → Финоген; Иувенали → Венали. Абжьааԥны ас еиԥш иҟаз аркьаҿрақәа зықәшәоз уамак иауз, ацырарацәа змаз ахьыӡқәа ракәын. Аха урҭ рымацарагьы ракәмызт: иаҳҳәозар, Агафон → Гапон, Исидор → Сидор. Зны-зынла абжьыҟақәа ашьаҭа аҩныҵҟа ианыӡуазгьы ыҟан, ахьӡ еиҳа икьаҿу аформа аҟалара иацхраауан: Димитри → Дмитри; Доримедонт → Дормедонт; Серапион → Серпион; Параскева → Прасковиа. Иазгәаҭоуп иара убасгьы алагамҭазтәи абжьыҟақәа рыԥсахра: Елена → Алиона, Олиона; Ирина → Арина, Орина; Евсеи → Авсеи; Онисим → Анисим; Зосима → Изосим. Аха абжьыҟақәа ахьӡ алагамҭаҿы мацара акәӡамызт иахьырыԥсахуаз: Мартин → Мартын; Геласи → Галаси; Матрона → Матриона; Вукол → Викул, Викула; Киприан → Куприан; Меланиа → Маланиа; Артамон → Артемон. Даҽа ҭагылазаашьак ыҟан ҩынтәтәи ацыбжьыҟақәа раан. Аханатә урҭ (аҩбатәи ацыбжьыҟақәа) ахьӡ аҟнытә зынӡаск иӡуан: Архипп → Архип; Филипп → Филип; Кирилл → Кирил; Аввакум → Абакум. Аха анаҩс, уажәшьҭа XVIII—XIX - тәи ашәышықәсақәа рзы Мраҭашәаратәи Европа абызшәақәа рымԥсахрақәа раан (ҩынтәтәи ацыбжьыҟақәа рхархәара аганахьала ирымаз аҷыдарақәа (иаҿшә.: -анем. Offizier, афр. brillant) рнырра иабзоураны, апроцесс хынҳәуа иалагеит. Ацыбжьыҟақәа ҩынтәны иҟало иалагеит, урҭ аханатә иахьыҟамыз ахьыӡқәа рҿгьы: Иларион → Илларион; Сава → Савва; Елисеи → Елиссе; Маркел → Маркелл. Атәым хьыӡқәа ассимилиациа рзураан иҟазшьарбаган иҟан ацыбжьыҟақәа рҭыԥқәа реиҭныԥсахлара, еиццо ҩ-цыбжьыҟак рахьтә акы абжьшәара, мамзаргьы цыбжьыҟак даҽакала аԥсахра. Абасала акәын имԥсахны иаагаз ахьӡ аурыс бызшәа афонетика ишашьадыршәалоз: Флор – Фрол; Садок – Садко; Парфион – Панфиор; Евдокиа – Авдотиа; Антонина – Антонида; Евстафи – Астахи, Остап; Гликериа – Лукериа; Георги – Егори, Егор; Авксенти – Аксенти, Аксион; Иосиф – Осип; Косма – Кузьма; Мефоди – Неходи, Нефиод. Хьыӡқәа к рҟны ацыбжьыҟа шьҭыбжьы ацлон, еихаршало ахьыӡқәа рмодель ала: Адриан – Андриан – ахьӡ Андреи амодель ала. Аҭыԥ аман ахьыӡқәа икьаҿу формала реиҿкааразы иӷәӷәаны рҿахҵәара: Аполлинариа – Полина; Климент – Клим; Пантелеимон – Пантелеи; Андроник – Андрон. Хьыӡқәа кгьы ирықәшәон еиуеиԥшым аформақәа рыла комплексла аԥсахрақәа, уи иахҟьаны аханатәтәи ахьӡ узымдырыртә аҟынӡа аԥсахра ақәшәон: Георги – Иури; Феофилакт – Филат; Агриппина –Аграфена; Хрисанф –Кирсан; Ермолаи –Ермак; Леонида - Нелида. Ферапонттәи аберҭыԥ аҟнытә асинодик (агәалашәагатә шәҟәы). Дионисиа рышьҭра иазку анҵамҭақәа (XVII-тәи ашәышықәса) алшара ҳарҭоит хыԥхьаӡара рацәала аурыс хьыӡқәа рҩышьа авариантқәа рыхәаԥшра. Ахьыӡқәа ржәлартә формақәа маҷымкәа еиҿкаан аурыс хацәа рыхьыӡқәа рҿы типра зуа асуффиксқәа – ий, ей рыцхыраарала (ақәыӷәӷәара аныҟам абжьааԥны – ий: Виталий; ақәыӷәӷәара аныҟоу – ей: Андрей). Асуффиксқәа рыцлон аханатә инаркны урҭ змамыз ахьыӡқәа: Марес – Маресий; Харитон → Харитоний; Климент → Климентий; Ефрем → Ефремий; Тарас → Тарасий. Аха иҟан уи иаҿагылаз, зынӡа даҽа процесскгьы; асуффиксқәа аханатә измаз имԥсаху ахьыӡқәа а анҿахырҵәоз: Власий → Влас; Дионисий → Денис; Елисей → Елис; Евгений → Евген; Макарий → Макар; Антоний → Антон; Игнатий → Игнат; Кондратий → Кондрат. Ус еиԥш иҟоу аодель ала атрансформациа рзыруан ажәытәтәи ауриатә шьаҭа зманы - ия ала инҵәоз ахацәа хьыӡқәа: Анания → Ананий → Анан, Захария → Захарий → Захар. Иԥсахыз ахьыӡқәа – ий ҳәа инҵәоз акыр рҿы лассы-лассы ақәыӷәӷәара аҭыԥ аҽаԥсахуан, усҟан асуффиксгьы ԥсаххон, иара уиалагьы ахьыӡқәа рформа ҿыцқәа еиҿкаахон: Се́ргии → Серге́и; Але́ксии → Алексе́и; Го́рдии → Горде́и; Васи́лии → Васи́ле́и; Мо́кии →  Мо́кеи. Иара убасгьы ахьӡ ашьаҭа цырак ала и́ахҵәаны ианыҟоу: Корни́лии → Корне́и, Евсе́вии → Евсе́и). Убасҵәҟьа еиԥш иҟаз апроцессқәа мҩаԥысуан аԥҳәыс хьыӡқәа акыр рҿгьы: Кла́вдиа → Клавде́иа; Зино́виа → Зинове́иа; Патри́киа → Патрике́иа; Пела́гиа → Пелаге́иа. Ахьыӡқәа ассимилиациа рзура даҽакалагьы имҩаԥысуан – ахаҵа хьӡы анҵәамҭаҿы анбан л ыҟазар, ашьҭыбжь о ацҵарала: (ашьҭыбжь о – а ацынхәрас иахьырҳәоз адиалектқәа рҿы), мамзаргьы – а (а рхы иахьадырхәоз адиалектқәа рҿы): : Михаил → Михайло, Михайла; Гавриил → Гаврило, Гаврила; Даниил → Данило, Данила; Кирилл → Кирило, Кирила. Цырарацәала ируадаҩыз, еиццоз ҩ-бжьыҟак змаз, иҳаракыз, ныҳәак иаҩызаз аханатәтәи ахьыӡқәа ибзианы ирнаалон аиашахаҵаратә анцәа иашьапкрақәа раан, ашәаҵас иҳәо, имҩаԥыргоз аныҳәарақәа. Аха урҭ ахьыӡқәа иахьеи-уахеи абзазаратә ԥсҭазаараҿы рхархәара уамак иманшәаламызт. Убри азы аурыс бызшәаҿы ақьырсиантә хьыӡқәа ассимилиациа рзура апроцесс хадаратәла ишымҩаԥысуаз зышьҭыбжь аенергиа алубаауаз, иӷәӷәоу, иркьаҿу ахьыӡқәа реиҿкаара амҩала акәын. Географ и топонимист  В. В. Григорьев, обращавшийся к вопросам русской народной ономастики, отмечал: XIX -тәи ашәышықәса иаҵанакуаз агеографиа ҭҵааҩы, атопонимист, аурыс жәлартә ономастика азҵаарақәа ирызхьаԥшуаз В.В.Григориев иазгәеиҭон: Иахьа иҳамоу аҵарадырра аганахьа ала ҳабацәа урҭ рабацәа усҟантәи русура ҳахәаԥшыр, азныказы, ишԥа бнеикқәаз, изакәытә гаӡароузеи, ихшыҩдароузеи изҿыз ҳәа ҳгәы иаанагар ауеит уи <…>Аха уи аамҭазы уи ус иҟам <…> Ҳҽазҿлымҳатәны уи аус ҳахәаԥшыр, иҳамбар злшом, уи зынӡасгьы иҟыбҭәаны иҟаҵоу ак шакәым; уи моу зынӡаскгьы гаӡара злам, џьара-џьарагьы асахьаркыратә ҟазшьа змоу, еснагь исистематәу усуп. Ҩашьара ақәмызт, иҳәаақәызҵо акакәны иҟан ажәлар рҿырҳәартә традициақәа рнырра, уи, уи иамаз анырра ауахәаматә хьӡынҵақәа рҿгьы иазгәаҭоуп. XIV -тәи ашәышықәсақәа рзы хыԥхьаӡара рацәала ахьыӡқәа шьақәгылеит уи нахыс ԥсахра змауз рформақәа рыла. Ассимилиациа зызуз ахьыӡқәа ԥыҭк анаҩс уи ироуз аформа хадаратәны иҟалеит. Урҭ документ ҳасабла ишьақәырӷәӷәахеит, илитературатә нормақәоуп ҳәа иазхарҵеит.; егьырҭ анаҩс аҭыԥ змаз аҭоурыхтә процессқәа рымчала ицәажәартәу, абаша бызшәа иатәу аформақәа рышҟа ииасит. ==Ахьыӡқәа рформақәа ажәлартәқәа, алитературатәқәа, ауахәаматәқәа ҳәа реиҩшара== XVII -тәи ашәышықәсазы еилыкка ишьақәгылеит дара-дара ҵакыла еиҿагылоз ахьӡтә гәыԥқәа хԥа: ажәлартә(ацәажәаратә), алитературатә, ауахәаматә. Уи апроцесс азы зымҽхак ӷәӷәоу катализаторны иҟалеит 1650-1660-тәи ашықәсқәа рзы апатриарх Никон иҟаиҵаз ауахәаматә реформа. Уи ареформа ахырхарҭақәа ируакны иҟан ажәытәтәи ауахәаматә шәҟәқәа рыриашара. Урҭ ашәҟәқәа рҿы, зны-зынлагьы зквалификациа рацәак иҳаракымыз абжьарашәышықәсатәи аписарцәа рнапала иҟаҵаз ирацәаӡаны ахҩылаарақәа ирыхҟьаны ирацәаӡан еилкаамыз аҭыԥқәа, агхақәа, еиуеиԥшым аҵакеивгарақәа. Урҭқәа зегь ирыхҟьаны еиуеиԥшым аурыс еипархьиақәа рҿы анцәа иашьапкра еиԥшымкәа имҩаԥыргон. Апатриарх Никон хықәкыс ишьҭихит анцәа имҵаныҳәара зегьынџьара еиԥшны аҟаҵара, аминеиақәеи, аныҳәамзарқәеи уахь иналаҵаны, анцәа иашьапкратә шәҟәқәа рҿы иҟоу агхақәа рыриашара. Уи азы абырзентә аоригиналқәа рҟнытә иалагеит иҿыцны аурысшәахь аиҭагарақәа; Никон иҟаиҵаз адҵала, раԥхьатәи ириашаны иҟаҵоу ашәҟәқәа 1654 шықәсазы иҭыжьын. Апатриарх Никон ипортреҭ (1660-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы) Аха аиҭагарақәа аамҭакала изалыршахомыз, насгьы урҭ еиҭаргон еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы, еиуеиԥшым аквалификациа змаз ауаа. Ари аусураҿы рлагамҭа акраҵанакуан Алада-Мраҭашәаратәи Урыстәыла инхоз ауахәаматә усзуҩцәа: урҭ ааԥхьара рырҭон, избанзар усҟантәи аамҭазы Аурыс ҳәынҭқарраҿы, аҵарадырра аҩаӡара ахьыԥсыҽыз иахҟьаны, аспециалистцәа рызхомызт. Зны-зынла ари аусура иадрыԥхьалон абырзен бызшәа ҿырҳәалатәи атрадициақәа ззымдыруаз ауаагьы; ахьӡ атранскрипциа азураан урҭ хырхырҭас ирымаз уи ахьӡ аҳәашьа акәӡамызт, аҩышьа акәын (хьыӡқәа к рҿы иҟаҵаз агхақәагьы ус еиԥш иҟаз азнеишьа иахҟьақәаз роуп). Арҭ аҭагылазаашьақәа зегьы ирхылҿиааны, ауахәамаҿы ахархәаразы иҿыцны иаларгалоз «ириашаны иҟаҵаз» ахьыӡқәа ҩыралагьы ҳәашьалагьы абырзен бызшәа аасҭа, Киевтәи атрадициақәа еиҳа ирзааигәаны иҟалеит (иааидкыланы, Никон имҩаԥигоз ареформақәа, аславиантә уахәама бызшәа аурыс ҩыра анырра ду анаҭеит). Абасала, ахьӡқәеи рҩышьеи рҳәашьеи аганахьала, аурыс бызшәаҿы ишьақәгыланы иҟазатрадициеи официалла ауахәама ишьақәнаргылаз аԥҟарақәеи еиԥшымкәа иҟалеит. Ареформақәа ирылҵшәаны, ауахәамаҿы (уи инашьҭарххны - аустә документқәа рҿгьы) иргьежьны ахархәара роуит ҿырҳәалатәи атрадициа анкьа мап зыцәнакхьаз ахьыӡқәа рформақәа: иргьежьын ҩ-бжьыҟакны, х-бжьыҟакны еихаршалаз ахьыӡқәа : Дамиан, Иоанн, Кассиан, Даниил  - Демьиан, Иван, Касьиан, Данил ҳәа ишьақәгылахьаз ахьыӡқәа рҭыԥаны. Ареформа азун иара убас Христос ихьӡ аҩышьагьы аҳәашьагьы: ареформа ҟалаанӡа уи рыҩуан Ісус ҳәа, ареформа ашьҭахь - Іисус. Рҽырыԥсахит ақәыӷәӷәаратә суффикс –ей ала инҵәоз ахьыӡқәа : Василей, Сергей, Алексей  рцынхәрас ииашоу формоуп ҳәа ирыԥхьаӡо иалагеит : Василий, Сергий, Алексий. Аныҳәатә мзар аҟнытә есааира иӡуа иалагеит ижәлартәыз, ауаа зышьцылахьаз, ирдыруаз ахьӡтә формақәа. Ипатиевтәи аберҭыԥ асинодик. Конец XVII-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи — XVIII-тәи шәышықәса алагамҭеи рзы. Никон иреформақәа аҽеиҩшара ашҟа икылнагеит: ареформақәа ҟалаанӡатәи ауахәаматә шьақәгылашьақәа ирыдгылоз – ажәытәдинхаҵацәа – гәымбылџьбарала ирызныҟәон, иқәдыргыломызт азы урҭ аҩадаҟа, Сибраҟа ихҵәаны ацара рықәшәеит. Ацентртә мчра иацәыхараны ианыҟала, урҭ шәышқәсала аиқәырхара рылшеит XVII  - тәи ашәышықәса иаҵанакуаз аурыс бзазара аҟынтәи аҟазшьақәа маҷымкәа, иара убасгьы еиқәдырхеит ареформа ҟалаанӡатәи ауахәаматә ҵасқәа реиҳарак, ахьӡҵареи, ареформа ҟалаанӡатәи ахьыӡқәа рҩышьагьи рҳәашьагьи уахь иналаҵаны. Ажәытәдинхаҵацәа рыбжьара рхы иадырхәоз атрадициатә формақәа рыла ишьақәгылаз ахьыӡқәа рымацара ракәын: урҭ рҿы ҩынтәтәи ацыбжьыҟақәа ыҟаӡамызт (Филип, Архип, Висарион, Сава, Кирил), кылыххарак змамкәа иҟаз (Фиодор, Исак, Аврами) уҳәа убас егьырҭгьы.п. Аурыс хьыӡқәа рырҿиаратә система ацашьа аҽалагалара мчымхарала акәын ишыҟаҵаз, убри азы лҵшәа дукгьы аманы изыҟамлеит. Апатриарх Никони уи иус анаҩс имҩаԥызгози русмҩаԥгатәқәа зегьы, аурыс хьӡынҵарақәа ԥсабарала реизҳара аҭыԥан, еиҳаракгьы изыцхырааз ауахәаматә форма змаз ахьыӡқәа хазны ркорпус ашьақәгылара ашьақәгылара ауп.Абызшәадырҩцәа А.В.Суперанскаиеи А.В.Сусловеи иазгәарҭон: Никонов иҟаиҵаз «ариашарақәа» аурыс хьыӡқәа абырзен цәаҩа рыҭашьа рымамызт, избанзар урҭ уи аханатәгьы ирымамызт. Ахьыӡқәа ҳара ҳҿы «ирславиантәқәан» акәын ишыҟаз, уи иабзоураны урҭ имарианы иалалон зыԥсы ҭоу аурыс цәажәаратә бызшәа. Никонов иҟаиҵаз реформақәа ахьыӡқәа рыҩраҿы авариантқәа ирыцырҵеит, иара убри аамҭазгьы аофициалла иҟаз ауахәаматә хьыӡқәа рсиа ажәлар рҿы ахархәара змаз ахьыӡқәа ирцәыхараны иҟарҵеит. Аурыстә хьӡынҵа иԥсабаратәым ҳасабла алалара, ауахәаматә хьыӡқәа рҭагылазаашьа аҭышәнмыртәалара лабҿаба ианыԥшуан XVIII века -тәи ашәышықәса иаҵанакуаз ауахәаматә шәҟәқәа рҿы иҟаз аметрикақәа. Урҭ рҿы џьара-џьара лингвисттә ччархәрас иуԥхьаӡаша анҵамҭақәа уԥылоит. Иаҳҳәап, аԥшқәа Фиодор ихьӡырҵеит, аҵас мҩаԥигон абԥшьа Фиодор; ахәыҷы Иоанн ихьӡырҵеит, дӡаазхыз иаб Иван ихьӡын аҟнытә уҳәа убас егьырҭгьы. XVII   -тәи ашәышықәса анҵәамҭанӡа аурыс бызшәаҿы илитературатәуп ҳәа иазыԥҵәаны иҟан ауахәаматә славиан бызшәа москватәи авариант; уи аҭагылазаашьа аанхеит Никон иреформақәа рышьҭахьгьы. Аха иуахәаматәым аҩыратә бызшәа зыԥсы ҭоу ҿырҳәалатәи абызшәа тәамбашақә зынӡа изавсуамызт азы XVII –тәи ашәышықәсазы иаарласны еиуеиԥшым иуахәаматәым ашәҟәқәа рҿы ԥыхьатәи ареформа ҟалаанӡа зегь реиҳа аларҵәара змаз аурыс хьыӡқәа еицеизеиԥшны ахархәара рыман. Ауахәаматә еиԥшымыз алитературатә зыԥҵәа (анорма) ашьақәгылара акыр иацхрааит XVIII - тәи ашәышықәса алагамҭазы Пиотр1-тәи иреформақәа. Иуахәаматәым алитература аҭыжьразы ахархәара змаз ашрифт аҿы иалхын аурыс алфавит аҟнытә нбанқәак; Ауахәамаславиантә бызшәала иҭыҵуаз ашәҟәқәа рҿы ашрифт ахархәара ахьамаз ауахәаматә шәҟәқәа мацара рҿы акәын. Аҿыцлагаларақәа ахьыӡқәа рыҩраҿгьы ианыԥшит. Пиотр Ду инапала аредақциа ззиуз аурыс алфавит адаҟьа Пиотр Актәи иҟаиҵаз аусԥҟа ҷыда инақәыршәаны, аофициалтә документқәа рҿы ауаа ахьӡ рыҭара аамҭаԥҵәа арҭон. Уи инадҳәаланы ихымԥадатәиз дҵаны иҟан ауаҩы данӡаархуаз ирҭаз ахьӡи, ажәлеи, абхьӡеи рыла ашәҟәы иҭагалара. Уи рҵыхәа ԥнаҵәеит уаанӡа адокументқәа рҿы ауаҩы иԥылоз ахьӡ ҷыдақәа рхархәара, уи аусԥҟа жәаҳәарада аурыс жәлақәа ркорпус агенерациа азуреи, уи наҟ-наҟ аизҳареи, иара убасгьы жәлала ахьӡҵара анормақәа (азыԥҵәақәа) рышьақәгылареи аус аҿы ацхыраара ду ҟанаҵеит. Инеизакны азакәанԥҟара ҿыц ишаҳәоз ала, ауаҩы данӡаархуаз ирҭаз ахьӡ ашәҟәаҿы иарбазар акәын, аха уи аԥҟара ҿыц инаваргыланы ахьыӡқәа гьы рыжәлартә формақәа рҿы де-фактла азхаҵара рыҭан реиҳа аларҵәара змаз ахьыӡқәа гьы урҭ иуахәаматәым, ажәлар рҿы ишырҳәоз аформақәа рыла; иара уи алагьы урҭ илитературатә хьыӡқәа ны иҟалон. XVIII-тәи ашәышықәса алагамҭазы ахьыӡқәа Иван, Егор, Осип, Авдотиа уҳәа реиԥш иҟаз, рканонқәа ажәлар рҿы ишырҳәоз акыр иеиԥшымкәа иҟаз,аидокументалтә форма змоу хьыӡқәа ны иҟалеит; Иоанн, Георги, Иосиф, Евдокиа хадаратәла ауахәаматә хархәара рыманы иаанхон. Напылаҩыратәи амзар (1820-тәи ашықәсқәа рзы) XVI—XVII -тәи ашәышықәсқәа рзы ишьақәгылеит хыларҟәра, ҵаҟантәи хыхь ҳасабла зышьҭра лаҟәыз ауаҩы иара иаасҭа зышьҭра ҳаракыз, мамзаргьы чынла иеиҳаз ауаҩы ихазы хьӡыбжала иацәажәаратә атрадициа ҷыда: Абрам, Нестер, Иван, Пиотр, Васили рцынхәрас – Абрашко, Нестерко, Ивашка, Петрушка ҳәа рхы маҷшьаны раҵкыс деиҳауп ҳәа иршьоз иацәажәара. Уи моу еиуеиԥшым аоциалтә гәыԥқәа рҿы ахьӡбжақәагьы еиуеиԥшымызт; убас, аберцәа ашәҟәы рнапы аҵарыҩуан: старчище ҳәа: Нефедище, Абрамище, Василище уҳәа убас иҵегьы. Пиотр иаамҭа аҟынӡа ахьӡбжақәа рхархәара аҩыратә етикети адокументтә шәҟәқәеи рҿы рхархәара ихымԥадатәины иҟан, аха ахьӡҵарақәа ирызкыз аԥҟара ҿыцқәа ахьӡбжақәа аофициалтә ҩыра аҟнытә иқәхын. Аха иара усгьы ахьӡҵара иадҳәаланы аԥҟара ҿыцқәа аофициалтә шәҟәқәа, адокументқәа рҿы рышьақәыргылара апроцесс Урыстәылатәи аимпериа адура иабзоураны аамҭала акырӡа еиҵыххеит, аимпериа аҿацәқәа рҿы уи наӡаанӡа ажәашықәсақәа рацәаны имҩасит. XIX века в-тәи ашәышықәса алагамҭазгьы сибратәи аустә шәҟәқәа рҿы иуԥылар алшон Митрошка, Ивашка, Митька  уҳәа убас иҵегьы ахьыӡқәа зныз аустә шәҟәқәа. и т. п. Урҭ ахьӡбжақәа адокументқәа рҟнытә ишықәгазгьы, урҭ аԥсҭазаараҿы иҟан, акыраамҭагьы ҿырҳәалатәи ацәажәараҿы активла рхы иадырхәон. Уи еиҳаракгьы мзызс иамаз Урыстәыла иҟаз аҳратәраратә ԥсҭазаашьа (XVIII -тәи ашәышықәса зегьы аҳратәра еиҳ-еиҳа аҽарыӷәӷәон Урыстәыла), хыхьи ҵаҟеи иҟаз ачынқәа реизыҟазаашьа иаҵаз аиерархиатә модель амҽыӷра, Урыстәыла ауаҩы ихаҭара ҳаҭырқәҵарала азнеиратә традициа амамзаара акәын. Аамысҭцәеи, иара убас зуаажәларратә ҭагылазаашьа ҳаракыз ауааи ауаа хархьқәеи, амаҵуҩцәеи, анхаҩцәеи рышҟа иаадрыԥшуаз тәамбашақә азыҟазаашьа ибжьааԥнытәу цәажәаратә ԥышәаны иҟан. Никон имҩаԥигоз ареформақәа раан аурыс хьӡынҵарақәа ишахәҭоу еиԥш реиҿкаара, арегламент рзыҟаҵаразы аҽазышәарақәа шымҩаԥыргозгьы, XVIII—XIX -тәи ашәышықәсқәа рзы ахьыӡқәа рыҩраҿи урҭ рхархәарҿи аиԥшымзаарақәа рацәаны иҟан, урҭ еиҳагьы ирызҳауан аҿаԥыц ҳәамҭақәа рныррала. XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы амзар даҽазныкгьы аиҭахәаԥшреи ариашареи ақәшәеит; 1891 шықәсазы Санкт-Петербургтәи асинодтә типографиаҿы иҭыжьын аредакциа зызуз амзар ҿыц. Амзар ҿыц Аурыс иашахаҵаратә уахәамақәа зегь рахь ишьҭын, «Аԥшьатә Синод аныҳәа-ныԥхьарала иҭыжьу ари амзар аҿы иарбоу ахьыӡқәа рымацара роуп иӡаархуа ирыҭатәу» ҳәа абжьгарагьы ацҵаны. Уи амзар аҿы иарбан 1150 хьӡы инарзынаԥшуа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан шамахамзар ахархәара змамыз, ԥыхьатәи амзарқәа рҿгьы ианыз ахьыӡқәа гьы (Витал, Грант,Том, Монтан, Иралиа, Леонида, Ливиа, Модерата уҳәа егьырҭгьы). ==Ҳаамҭа иаҵанакуа аҟәша== Шәахә. иара убасгьы:  Асоветтә хылҵшьҭра змоу ахьыӡқәа Аурыс хьыӡқәа реизҳара аҭоурых аҿы ахԥатәи, ҳаамҭа иаҵанакуа аҟәша алагеит Октиабртәи ареволиуциа ашьҭахь. 1918 шықәса жьырныҳәа 20 (жәабран 2) рзы Асовет мчра иаднакылаз «Ауахәамеи аҳәынҭқарреи, ауахәамеи ашколи реиҟәыгара адекрет» иарбанзаалак ауаажәларратә-зинтә шьақәгыларақәеи адинхаҵаратә ҵасқәеи рыбжьара аимадара еиҿнахуан. Иара убри алагьы ахәыҷы ахьӡ ихьӡҵара зцыз Аӡаахра аиуристтә- зинтә актны аԥхьаӡара иаҟәыҵит: ахәыҷы ихьӡырҵаз ахьӡ ашәҟәы аҭагалара азин аграждантә мчқәа рышҟа ииасит – АҬА (Атәылауаҩратә ҭагылазаашьа анҵарҭақәа) рышҟа. Уи аурыс хатәы хьӡы аконцепциа аиҭакра ашҟа иианагеит. Ауаҩы ахьӡ ихьӡҵара уажәшьҭа изаҟаразаалакгьы акала ауахәаматә ԥҟарақәеи атрадициақәеи ирхьыԥшны иҟамызт; аурыс хьӡынҵажәеи аиашахаҵаратә ԥшьацәа рсиеи уаанӡа ишиашоу ирымаз реимадара еиҟәыхын. Дарбан тәылауаҩызаалак азин иман ихшара иарбанзаалак иара ииҭаху ахьӡ ихьӡҵара. Аиашазы, уажәшьҭарнахыс хьӡыс иҟалар ҟалон иарбан ажәазаалак, АҬАқәа рҿы усс иҟаз урҭ ишахәҭоу еиԥш ашәҟәы рҭагалара акәын. Абасала аурыс хатәы хьӡы аконцепциа апротестантә хьӡҵаратә традициа иазааигәахеит. Асовет мчра раԥхьатәи ашықәсқәа рзы закәанԥҟарала иҟаҵаз аҿыцԥшьгарақәа ахьӡҵара аиҿкаараҿи уи иадҳәалаз ауаажәларратә-социалтә традициақәа рҿы еиҭакра ӷәӷәақәак рышҟа икылрымгеит; аха ашьҭахь инеиԥынкыланы шықәсыла адинхаҵара иаҿагыланы имҩаԥысуаз апропагандеи, ауахәама ашьҭашәарыцареи (уи инадҳәаланы иҟаҵаз массалатәи аныхабаақәа раркреи, аԥшьамаҵуҩцәа арепрессиақәа рзуреи), иара убасгьы атрадициа инықәныҟәаны зхәыҷқәа ауахәамақәа рҿы изнаҭуаз ауаа рықәыӡбареи уҳәа адинхаҵара иаҿагыланы аҭыԥ змаз аусқәа зегьы аурыс хьӡынҵажәаҿы аиҭакра дуқәа рышҟа икылыргеит. Иҿыцыз ауаажәларратә-социалтә шьақәгылазаашьақәа астимул рырҭеит «аԥсҭазаара ҿыц азы ахьӡ ҿыцқәа» рыԥшааразы. Иҿыцу, ибжьааԥнытәым ахьӡхҵара иадҳәалоу раԥхьаӡатәи аҿырԥшқәа руак аҳасабала иааргоит идыру асоветтә ар реиҳабы, Аграждантә еибашьра афырхаҵа Михаил Васили-иԥа Фрунзе иҭаацәараҿы аҭыԥ змаз хҭыск: 1923 шықәсазы аҭаацәараҿы ииз аԥа хьӡыс ирҭеит уаанӡа аурыс хьӡынҵажәаҿы иуԥымлоз ахьӡ Ҭемур. Изаатәу даҽа ҿырԥшык иреиуоуп адинхаҵаратә усқәа рҿагыларала ауаа ибзианы ирдыруаз, апоет Демиан Бедныи иҭаацәараҿы иҟалаз ахҭыс: уи иԥа хьӡыс иҭеит иуахәаматәымыз ахьӡ – Свет; ашәҟәыҩҩы Артиом Весиолыи 1920-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы иԥҳа Волга лыхьӡиҵеит. 1924 шықәса инаркны Урыстәылатәи афедерациа иатәыз Аҳәынҭшәҟәҭыжьымҭаҿы массатә тиражла иҭрыжьуа иалагеит ареволиуциа ҟалаанӡа иҟаз амзарқәа угәалазыршәоз иаадырҳәуа амзар. Уаҟа иркьыԥхьуан итрадициатәыз уаанӡатәи ахьыӡқәа гьы, аха шамахамзар ахархәара змамыз, насгьы зыхьӡала иҟаз аԥшьаҩы дамырбакәа, иара убасгьы иҭрыжьуан - аҿыц хьыӡқәа. Ахьӡ ҿыцқәа рыбжьара иҟан иуахәаматәым аурыстә, аславиантә хьыӡқәа, европатәи, мамзаргьы мрагыларатәи абызшәақәа рҟнытә иԥсахны иаагоу ахьыӡқәа, иара убасгьы уаанӡа зынӡаск иҟамыз, иҿыцны еиҿкаау = ахьыӡқәа -анеологизмқәа[с 4]. 1920-тәи ашықәсқәеи – 1930-тәи ашықәсқәа ралагамҭази арҭ амзарқәа ҿыц ииз ахәыҷы ахьӡ изалхраҿы ицхыраагӡа дуны иҟан. Аха аԥышәаҿы ахәыҷы ахьӡ иҭара амзарқәа рыла иԥкымызт. Хыхь ишазгәаҭоу еиԥш, аҭаацәа рхәыҷы ирҭахыз иарбанзаалак ахьӡ ихьӡырҵар ҟалон. Уи ахақәиҭра иарҿиеит активла ажәлар иаадырԥшуаз ахьӡырҿиара. Уи аҭҵааҩцәа анаҩс: «антропонимтә тҟәацра» мамзаргьы «антропонимтә ӡхыҵра» ҳәа ахьӡырҵеит». Е.Душечкина иазгәалҭон: Октиабртәи ареволиуциа ашьҭахь амзарқәа рдиктат ырҭагәҭасын, ихазымҵоз – ишынеибакәу ирыдрымкылеит. Ауахәама иацәыӡит антропонимтә ҭагылазаашьа ахылаԥшраҿы иамаз анырра, уи аурыс еилазаараҿы ицәырнагеит уаанӡа уаҩ иимбацыз ахьӡрҿиаратә хацыркра ду. 1924 шықәсазы ицәырҵит «Ахьӡ ҿыцқәа рзы зыхьӡыз ауаажәларратә ҵысра». Аха атәыла иқәынхоз ауаа рҟнытә уи ацәқәырԥа иацны ибжьааԥнытәым ахьыӡқәа рхәыҷқәа рыхьӡҵара ихнахыз рхыԥхьаӡара уамак ирацәамызт, насгьы дук хара имгакәа – 1930-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы зынӡаскгьы имҩасит. Аха иара усгьы уи аамҭа иалагӡаны хыԥхьаӡара рацәала аурыс традициатә хьыӡқәа, «ажәытә аамҭа иатәу» ибааԥсны ирыхцәажәон, раҳаҭыр акыр иларҟәын: урҭ ажәытәра иагаз, «амешьчанра иатәу», «игьамдоу», «ипатудоу» ҳәа ирыԥхьаӡон. 1920-1930-тәи ашықәсқәа рҿы аларҵәара аиуит ахьӡ ԥсахратә ԥышәа (иара убас ажәлақәагьы рыԥсахра); ахьыӡқәа рыԥсахра агазеҭқәа рҿы ирыларҳәон. Аҳәса еиҳарак мап рцәыркуан абас еиԥш иҟаз ахьыӡқәа: Матриона, Фиокла, Акулина, Агафиа, Евдокиа; ахацәа – Иван, Кузьма, Степан, Никита, Фома, Афанаси. Урҭ рцынхәрас иалырхуан ахьыӡқәа: Галина, Валентина, Нина, Тамара и Владимир, Николай, Александр, Леонид, Анатолий. Инарҭбааны ахархәара роуан аиашахаҵаратә мзар ианыз, аха ареволиуциа ҟалаанӡа рхы иадмырхәоз, мамзаргьы зхархәара даара иԥкыз, ирылаҵәаны иҟамыз ахьыӡқәа. Иаҳҳәап, Маргарита - ареволиуциа ҟалаанӡа абер хьӡы хаҭаҵәҟьан. Аха ус еиԥш иҟаз ахьыӡқәа аларҵәара ахьрымамыз азы массала ауаа рыхдырраҿы урҭ хьӡы ҿыцқәаны ирыдыркылон. В.А.Никонов ареволиуциа ашьҭахь аурыс хьӡҵараҿы иҟалаз аиҭакрақәа х-аспекткны иаликаауеит: Ахьӡ ҿыцқәа ахьыбжьааԥнытәқәам иабзоураны ауаҩы илаԥш иаразнак иҵашәон. Иара убри акәын ирыхьӡҵараҿы иҟаз аиҭакрақәа рҿы ихадоу ҳәа ирыԥхьаӡоз. Аха аиашазы урҭ амзызқәа хыхь-хыхьтәқәан, насгьы усҟак уаҩы илаԥш иҵамшәоз, изгәамҭоз ракәын. Урҭ усҟан ԥыхьатәи ахьыӡқәа рсиа ԥымҵәакәа, ахьӡҵара ахаҭа аҿыгҳара еиҭазырҿыцуаз иҵаулоу апроцесс хадақәа рзы уамак рыҵаркуамызт. ==Иҿыцны иаԥҵоу ахьыӡқәа == Октиабртәи ареволиуциа ашьҭахь аурыс жәахьӡынҵараҿы ицәырҵыз зхыԥхьаӡара рацәоу ахьыӡқәа ргәыԥ шьақәгылоуп ахьыӡқәа -анеологизмқәа рыла. Уи иаҵанакуеит хаҭала инеологизмқәоу реиԥш, хатәы хьыӡқәа к раҳасабала ахархәара зауз, азеиԥш хьыӡқәа гьы. Ахьыӡқәа -анеологизмқәа иҿыцны рыҟаҵашьа ала гәыԥк аҵаҟа абасала рҽыршоит: * ишиашоу, аурыстәқәа реиԥш имԥсахтәқәоугьы, азеиԥштә хьыӡҟақәа рҟынтәи иҟаҵоу ахьыӡқәа: Авангард, Атеист, Дар, Коммунар, Танкист, Таина, Ера, Идеиа, Идиллииа, Плаката уҳәа реиԥш иҟоу ахьыӡқәа; * атехникатә, афизикатә, аматематикатә терминқәа рҟнытә иҟаҵоу: Комбаин, Дрезина, Радиана, Ампер, Микрон, Магнита; * ахимиатә елементқәеи, аидыларақәеи, аминералқәеи рыхьыӡқәа рҟнытә: Радии, Иридии, Рении, Ванадии, Тории, Алмаз, Гранит, Рубин, Лазурита, Сталь, Ефира; * аҵиаақәа рыхьыӡқәа рҟнытә: Бериоза, Георгина, Клевер, Сирень, Лилиа, Камелиа; * амузыкатә терминқәа рҟнытә: Лира, Минора, Горн; * азеиԥш хьыӡқәа рҟынтәи ирҿиоу, абжьааԥны аурыс хьыӡқәа рзы иҟазшьарбагоу асуффиксқәа рхархәарала еиҿкаау ахьыӡқәа: Индустриан, Лиуксен, Сталии, Енергии, Авиа, Героида, Правдина, Револиута, Ритмина, Северина, Таигина, Иуманита, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп: * ашықәс амзақәа рыхьыӡқәа: Февралин, Апрелина, Иулии, Ноиабрина, Декабрии; * азеиԥш хьыӡқәа ркьаҿны ирылху ахьӡ-ҿахҵәақәа: Рево , Лиуциа  «ареволиуциа» аҟнытә, Воль от «волиа» аҟнытә, Агит  «агитациа» аҟнытә, Интерна  «интернационал» аҟнытә; * ҩ-шьаҭак рыла ишьақәгылоу ажәытәтәи аурыс хьыӡқәа рмодель ала, ҳаамҭазтәи аҵакала ихарҭәааны иҟаҵоу ахьыӡқәа: Иуновлада, Ерислав, Красномира, Новомир, Краснослав, Маислав; * атопонимқәа рҟынтә ирҿиоу ахьыӡқәа:  Ангара, Гималаи, Онега, Саиана, Аиан, Босфор, Дели, Колхида; * ажәлақәа рҟнытә ирҿиоу ахьыӡқәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп: Едисон, Маркса, Жорес, Равель, Марат; * ажәлақәа ирылхны иҟаҵоу ахьыӡқәа: Марксина, Нинель (ажәлақәа аарҳәны ахьыӡқәа анрылху) – Ленин -  Лермонт, Радишьча, Тельмина; * ахьыӡқәа -аббревиатурақәеи еилоу-иркьаҿу ажәақәеи: Мелор, Енгелен, Владлен, Рем, Лиубистина, Диамара, Родварк, Дамир, Ремизан, Меженда. Ахьыӡқәа -анеологизмқәа реиҳарак анс ма арс акоммунисттә идеологиеи, Октиабртәи ареволиуциа ашьҭахь атәылаҿы имҩаԥысуаз ареволиуциатә еиҭарҿиарақәеи рыдҳәалан. Уи иабзоураны аҭҵааҩцәа урҭ иҷыдоу семантикатә гәыԥк – ареволиуциатә хьыӡқәа, «аидеологиатә бжьы зхоу ахьыӡқәа » раҳасабала иахәаԥшуан. Арҭ ахьыӡқәа рыбжьара ҷыдала иалыркаауеит акоммунисттә ԥызацәа рантропонимқәа рҟнытә ирҿиоу ахьыӡқәа. Еиҳараӡак урҭ хыԥхьаӡара рацәала В.И.Ленин ихьӡ иадҳәалоуп (Г.Слышкин иаирбоит 104 хьӡы), иара убасгьы И.В.Сталин ихьӡ иадҳәалоуп (20 хьӡы): Вилен, Вилич, Нинель; Исталина, Сталии уҳәа егьырҭгьы. Иҟан аԥызацәа рыхьыӡқәа реиқәыԥхьаӡарала ишьақәыргылаз ахьыӡқәа -аббревиатурақәа: Мелс (Маркс, Енгельс, Ленин, Сталин), Тролезин (Троцки, Ленин, Зиновиев); иҟан ареволиуциатә лозунг аҿы еицҵаны аԥызацәа рыхьыӡқәа ирылхны иҟаҵаз ахьыӡқәа: Мелор (Маркс, Энгельс, Ленин, Октиабртәи ареволюциа), Лестак (Ленин, Сталин, акоммунизм); аидеологиатә ҳәаақәҵарала ишьақәыргыло: Вилор, Вилора (В.И.Ленин – ареволиуциа еиҿызкааз), Ленгемир (Ленин – адунеи агени), аԥызацәа русура алҵшәа аазырԥшуа ахьыӡқәа: Ерлен (Ленин иера), Идлен (Ленин иидеиақәа) уҳәа убас егьырҭгьы. Ленини Сталини раамҷыдарахазгьы, ареволиуциатә хьӡырҿиара рхьысит урҭ раасҭа еиҳа имаҷны, аха усгьы еицырдыруаз ареволиуциатәи, асоветтәи аусзуҩцәа: Ф.Е.Ӡержински, С.М.Будионныи, А.И.Рыков, А.В.Луначарски (ахьыӡқәа – Фед, Ӡеф, Будиона, Аир, Луначара). Аԥызацәа: Маркс, Енгельс, Ленин, Сталин рсахьа зныз апочҭатә марка. 1954 ш. СССР апочҭатә марка. Аԥызацәа рыжәлақәа аинициалқәа рҟнытә ирҿиан ахаҵа хьӡы Мэлс. 1954 ш. Ахьӡ ҿыцқәа рырҿиаразы ахархәара рыман иара убасгьы адунеитә ҭоурых аҿы ареволиуциатә еиҭакрақәа, мамзаргьы адунеитә коммунисттә, ма асоциалисттә ҵысрақәа ирылахәыз еицырдыруа ауаа рантропонимқәагьы, иаҳҳәозар: Марат, Гарибальди, Енгельсина, Жорес, Рид, Марксен (Маркс, Энгельс). Имаҷӡам иҟалаз Октиабртәи ареволиуциа, мамзаргьы иҟалараны иҟоу адунеитә револиуциа иадҳәаланы, ажәақәа «ареволиуциа», «ареволиуциатә» ирылхны иҟаҵоу ахатәы хьыӡқәа. Ус иҟоу иреиуоуп: Ор (Октиабртәи ареволиуциа), Мирра (адунеитә револиуциа), Ревмир (ареволиуциа дунеитә), Ремизан (ареволиуциа адунеитә иалагеит), Дамир (Нагӡара ақәзааит адунеитә револиуциа), Ремо (Ареволиуциа, аелеқтрофикациа, адунеитә Октиабр), Реввола (ареволиуциатә цәқәырԥа), Ревдар (ареволиуциатә ҳамҭа) уҳәа убас иҵегьы. Иалкаауп иара убасгьы ареволиуциатә-мзар хьыӡқәа. Урҭ зегь раԥхьаӡагьы изыдҳәалоу ихадоу асоветтә ныҳәақәа ҩба роуп: Октиабртәи асоциалисттә револиуциа Ду амши (абҵара 7) Аџьажәлар жәларбжьаратәи ракзаара амши (лаҵара 1). Урҭ рыбжьара – ахьыӡқәа Ноиабрина, Октиабрина, Первомаи, Маиеслав, Маи, Маина – зегь реиҳа «ацәанырра узҭо» хьыӡқәа ны иҟоуп – Даздраперма (Нагӡара ақзәаат маи 1), Даздрасен (Нагӡара ақәзааит ноиабр Бжьба!). Аха ареволиуциатә хьыӡқәа зегьы ирымамызт ишашаӡа лабҿаба иаарԥшу аидеологиатә ԥшшәы. Урҭ рыбжьара имаҷмызт акоммунисттә уаажәларра аргылара аидеиа, асоветтә тәыла аԥсҭазаара зеиԥштә формала иахьаарԥшыз ахьыӡқәа. Араҟа иуԥылоит аҭҵаарадырратә-атехникатә прогресси, атәыла аиндустриалтәреи аелектрофикациа азуреи, атехникатә еихьӡарқәеи ирыҵаркуа ахьыӡқәа: Индустрина, Електрина, Радиола ( арадио аҟнытә), Персострат (раԥхьатәи асоветтә стратостат), Авиетта (авиетка аҟнытә); Арктика анапаҿы аагаразы иҟаҵаз афырхаҵаратә ҽазышәарақәа ргәалашәара аҳаҭыр иазкны: Севериан, Родварк (Арктика ииз), Лашмивара (Лагшмивара) (Арктика иҟоу Шмидт илагер); иара убас аидеологиатә коннотациақәа зыԥшьу еиҳа изеиԥштәу аилкаарақәа ҳәаақәызҵо ажәақәа ирылхны иҟаҵоу ахьыӡқәа: Идеиа, Ера, Авангард, Волиа, Герои, Бунтар, Зариа, Атеист, Свобода, Декабрист, Борец. Аҵыхәҭәаны, ҿыц ирҿиаз ахьыӡқәа рыбжьара имаҷмызт аидеологиа зынӡаск иаламгалакәа неитралла иҟоу. Хадаратәла урҭ еиуеиԥшым азеиԥштә хьыӡҟақәа ирылхны иҟаҵоуп (Лилиа, Дуб, Радиана, Енергии, Микрон, Иридии) мамзаргьы атопонимқәа (Иртыш, Саиана, Ангара, Каир, Ливадии) ирылхуп. (Ихҩылааны ауаа ашәҟәы рҭагалара иазкны 1926 шықәсазы иҟаҵаз аплакат). Астатистикатә дыррақәа ишырҳәо ала, ахьыӡқәа -анеологизмқәа ааамҭа иадырга ҷыданы ишыҟазгьы, инарҭбааны аларҵәара рмоуӡеит. Ареволиуциатә хьыӡқәа -анеологизмқәа рыҟаҵарала ахьӡрҿиаратә пик ыҟан 1920-тәи ашықәсқәа рызбжа инаркны – 1930-тәи ашықәсқәа рызбжа аҟынӡа. Анаҩс уи апроцесс еиҳа иԥсыҽхо иалагеит… Ари арҿиаратә процесс хадаратәла иалахәыз ақалақь дуқәа рҿы инхоз апролетартә уааԥсыра ракәын; ахьӡ ҿыцқәа  ҷыдала ирхырҵон аусуцәа ркоммуна иаҵанаказ аҭаацәарақәа рхәыҷқәа; афабрикақәеи азауадқәеи рџьатә коллективқәа рҿы аамҭакала иҟан иҿыцны ишьақәыргылаз ҿыц ииз ахәыҷы ахьӡ ихҵара иазкыз – октиабрина ҳәа изышьҭаз акоммунисттә ҵас. Уи ахәыҷы иӡаахра иаҿаргылаз акы аҳасабала ихәыцын. Еиҳа иконсервативтәыз, атәылаҿы хыԥхьаӡарала зегь иреиҳаз анхаҩыжәлар аурыс традициатә хьӡҵара еиҳа иадгылон. Убри азы инеизакны иуҳәозар, ахьӡ ҿыцқәа ахәыҷқәа рыхьӡҵара шамахамзар иуԥыломызт, ахьыӡқәа -анеологизмқәа ракәзар, урҭ рыхьӡҵара зЫнӡаскгьы иуникалтә хҭысны иҟан. Ҿыц ирҿиаз ахьыӡқәа шамахамзар иамаабӡеит. Еиҳаракгьы урҭ иҭоурыхтә-лингвисттә ччархәраны ауп ишаанхаз аҭоурых аҿы. Арҭ аеқзотикатә хьыӡқәа зыхьӡырҵаз реиҳараҩык рықәра анынаӡалакь ашьҭахь, рыхьыӡқәа рыԥсахыц азы ашәҟәқәа аларҵон. Аха урҭ ахьыӡқәа рҟнытә имаҷымкәангьы иҟан иманшәаланы еиқәыршәаз, урҭ аанхеит, инарҭбаангьы аларҵәара роуит. Л.М.Шьчетинина иазгәалҭон 1920-1930-тәи ашықәсқәа раан В.И.Ленин ихьӡ иахаршаланы ирҿиаз ахьыӡқәа инарҭбааны аларҵәара шроуз: Владлен, Владилен, Нинель, Виль и Вилен – 6 –нызықьҩык инаркны 8- нызықьҩык рҟынӡа изыхьӡыз ыҟан. Иҿыцны иҟаҵаз ахьыӡқәа ажәлар рыбзазаратә ԥсҭазаараҿы инарҭбааны рыларҵәара ахьзалмыршахаз амзыз хадақәа рыбжьара иазгәарҭон: * азеиԥштә леқсика лабҿаба амадара. Аурыс хьӡыхҵараҿы ишьақәгыланы иҟаз шәышықәсалатәи атрадициа ӷәӷәа иауамызт ахатәы хьӡи азеиԥштә хьӡи реихаршалара, ма ассоциациа рыбжьаҵара; * ахьӡ ҿыцқәеи ахьӡ-ҷыдақәеи реимадара. Дрезина, Турбина, Трактор ҳәа иҟаз иреиԥшыз ахьыӡқәа - ахатәы хьӡы аасҭа, хҭыск инадҳәаланы ауаҩы ихылаз ахьӡ ҷыда еиҳа иеиԥшын. Антропонимқәа рҭоурых аҿы Урыстәыла ареволиуциа ашьҭахь аҭыԥ змаз хақәиҭтәрала ахьӡрҿиара иуникалтәу цәырҵраны иҟамызт. Ус еиԥш иҟаз апроцессқәа цон XVI—XVII –тәи ашәышықәсқәа рзы Европатәи атәылақәа рҿы Ареформациа ду аамҭазы. Акотоликцәа ртрадициа инашьаршәаланы, аԥшьаҩцәа рыхьыӡқәа ахәыҷқәа рыхьӡҵара атрадициа аныԥҵәа ашьҭахь ауаа ирҭаххо, иргәаԥхо иалагеит акатолицизм иадҳәаламыз ахьӡ ҿыцқәа рыԥшаара. Аамҭа ҿыц ишашьашәалаз ала, хьыӡқәа ны иҟалон «идеологиала еиҵаҵаз», аха ашьҭахьы уи «излеиҵаҵаз» зцәыӡуаз ажәақәа. Ус иҟоу иреиуоуп немец бызшәала ицәажәо ауаа рыбжьара иалаҵәаз ахьыӡқәа Рената («еиҭарҿиаз»), Беата (насыԥ змоу, жәҩангәашәԥхьара збаз), Англыз пуританцәа реилазаараҿы абстракттә еилкаара иахылҿиааз абзиаратә ҵакы змаз ахьыӡқәа: Prudence («аҟәыӷара»), Faith («агәрахаҵара»), Hope («агәыӷра»),  Felicity  («жәҩангәашәԥхьара азаатра»), Fidelity («гәыкала азыҟазаара»). Хьыӡқәа ны иҟалон иара убасгьы Аԥшьашәҟәы аҟынтәи иаагаз, алозунгқәа угәалазыршәоз, икьаҿыз аҳәамҭақәа. XVIII  -тәи ашәышықәсазы англыз бызшәала ицәажәоз атәылақәа рҿы ихәыцыз алитературатә хьыӡқәа рнырра аҽарыӷәӷәо иалагеит. Ибжьыеинаалаз ахьӡ ԥшӡа Melinda  ацәырҵра иабзоураны, ицәырҵит уи иеиԥшыз гәыԥк ахьыӡқәа: Belinda, Clarinda, Lucinda  уҳәа егьырҭгьы. Аҵыхәтәаны, ари ахьӡҵара амодель анаҩстәи аҿиара икылнагеит абзиара зныԥшуаз абжьааԥнытәи ажәақәа ирхылырҿиааны иҟаҵаз ахьыӡқәа рцәырҵра ашҟа. Америкеи Великобританиеи лассы-лассы иуԥылон Crystal («акристалл»), Apple («аҵәа»), Holly («адыӷаҷа)» реиԥш иҟаз ахьыӡқәа ). Италиа Аиҭарҿиара (Рисорџьименто) ашьҭахь аԥсҭазаараҿы ахархәара роуит италиатәи амилаҭтә фырхацәа рыхьӡқәеи рыжәлақәеи: Garibaldi - Garibaldina, Menotti, Ricciotti (в честь Џь. Гарибальди,  Ч. Менотти,  Н. Риччотти раҳаҭыр азы  [итал.]). Ицәырҵит асимволтә ҵакы змаз ахьыӡқәа: Libertà («ахақәиҭра»), Avanti («ԥхьаҟа») уҳәа егьырҭгьы. Испаниа - акатоликатә традициақәа ахьыӷәӷәаз атәылаҿы - Ареспублика аамҭақәа инадыркны ахьыӡқәа рыҭараҿы иара убасгьы ахархәара рыман абстрактә ҟазшьа змаз аилкаарақәа, зны-зынлагьы аидеологиатә коннотациақәа рыҭаны: Libertad, Democracia, Emancipación, Harmonia. Хатәы хьыӡқәа ны иҟалон аҵиаақәа рыхьыӡқәа (Violeta, «адәыкрын»), жәҩантәи алашарбагақәа (Sol, Luna, «амра», «амза») уҳәа реиԥш иҟаз ахьыӡқәа. Имԥсаху ахьӡ ҿыцқәа [править | править код] Амԥсахра – абызшәа ажәартә ҭаҵәах зырбеио аԥсабаратә процесс - Октиабртәи ареволиуциа ҟалаанӡа аурыс хатәы хьыӡқәа рганахьала маҷк иаанкылан, избанзар ҿыц ииз аԥшқа ихьӡ алырхуан аиашахаҵаратә агионимқәа рхыԥхьаӡара аҟнытә; аиашахаҵаратә уахәама хаха иаҿагылан атәым хьыӡқәа аурыс хьӡынҵа ралалара]. Пиотр 1-тәи аҳас даныҟаз аамҭазы Европантәи Урыстәылаҟа иаауаз ауаа рхыԥхьаӡара акыр иацлеит, уи иабзоураны аурысцәеи (зегь раԥхьаӡагьы – ақалақь уааи) еиуеиԥшым европатәи антропонимтә системақәа ирыҵаркуаз ахьыӡқәа ныҟәызгоз анемеццәеи, аголландцәеи, афранцызцәеи уҳәа егьырҭ амилаҭқәа рхаҭарнакцәеи ркультурабжьаратә еибабарақәа ирызҳауа иалагеит. Пиотр 1-тәи иаамҭазтәи аиҭакрақәа раан инаркны аурыс культураҿы ишьақәгыло иалагеит аҳәаанырцәтәи (еиҳаракгьы Мраҭашәаратәи Европа иатәыз) ахьыӡқәа рышҟа иҷыдоу азҿлымҳара. Уи хәҭакахьала аристократцәеи ҭауади-аамсҭеи ирыҵаркуаз агәыԥқәа рҿы ҩ-хьӡыктәрала ишьақәгылаз хатәҷыдарала иаарԥшын. Уи логикала акыр иашьашәалан XVIII –тәи ашәышықәса анҵәамҭа нахыс аурыс ҭауади-аамсҭеи рхы иадырхәоз абилингвизм. Аҭауадцәа анаҭраан ирыҭаз ахьыӡқәа – Сергеи, Пиотр, Михаил, Наталиа, Мариа, Софиа аристократцәа рдунеи аҿы францыз манерала – Серж, Пиер, Мишель, Натали, Мари, Софи ҳәа иҟан. Афранцыз бызшәа иашьашәало ахьыӡқәа лассы-лассы иуԥылоит Л.Н.Толстои иклассикатә романқәа «Аибашьреи аҭынчреи», «Анна Каренинеи» рҿы. Афранцыз, ма англыз манерала ҩ-хьӡыкратәқәа аамҭақәак рышьҭахь аларҵәара роуит ҭауади-аамсҭеи рҿы мацара акәымкәа, егьырҭ ашьҭрақәа рҿгьы. Амодисткацәа, аӡахҩцәа, апарикмахерцәа уҳәа егьырҭгьы рыбжьара иҟан зыхьыӡқәа мраҭашәаратәи ҵасла иԥсахны изҳәоз: Егор, Алеқсеи, Анна рҭыԥан - Жорж, Алексис, Аннет. XVIII –тәи ашәышықәса инаркны аҭыԥантәи ақалақьуаа есымша ирбон, ирацәажәон ақалақь дуқәа рҿы нхара инеиз аҳәаанырцәтәи ахәҳахәҭцәеи, аспециалистцәеи; урҭ ирхылҵыз шаурысхозгьы, зегь дара роуп рхатәы динхаҵареи уи иадҳәалаз ахьӡҵаратә традициеи шәышықәсала еиқәдырхон. Убри азы ақалақь дуқәа рҿы (еиҳаракгьы Санкт-Петербурги Москвеи) аҳәаанырцәтә хьыӡқәа зхыз ауаа лассы=лассы уаҩы иԥылон. Иаҳҳәап, 1911 шықәсатәи аилыркаага «Петербург зегьы» аҿы Пиотр, Иван реиԥш иҟаз аларҵәара змаз аурыс хьыӡқәа инарываргыланы, лассы-лассы иуԥылоит Карл, Альберт ҳәа ахьыӡқәа. Абасала, ауахәаматә ԥкрақәа анаԥырх ашьҭахь имԥсаху ахьӡ ҿыцқәа ралагалара уи азы иманшәаланы иҟаз, иазыҟаҵаз ашьаҭала имҩаԥысуан. Имԥсаху ахьыӡқәа аурыс хьӡтәы мзар алагалара апроцесс аҿы акрызҵазкуаз ҭагылазаашьаны иҟан иара убасгьы, урҭ реиҳараҩык аиҭагатә литературеи адраматургиеи рырҿиамҭақәа рыбзоурала амҩаԥысра. Ус иҟоуп, иаҳҳәозар, ХХ-тәи ашәышықәса алагамҭазы ареволиуциатә гәалаҟазаашьа змаз аурыс интеллигенциа рлагылазаараҿы аларҵәара змаз акульттә романқәа рҟынтәи афырхацәа хадақәа рыхьыӡқәа раларҵәара – Артури Џьеммеи (Е.Л.Воинич «Овод»), Спартак (Р.Џьованиолли «Спартак»). Мраҭашәаратәи Европа алитературатә рҿиамҭақәа рҟнытә иаагаз егьырҭ ахьыӡқәа иреиуоуп – Альфред, Едуард, Алиса, Џьулетта, Жанна, Емма. Европатәи ахьыӡқәа рхы иадырхәон иҭырҭәаау рформа ала адагьы, иааркьаҿны: Гарри, Курт, Ада, Линда, Нелли, Нора. Хәҭакахьала хьыӡқәа к европатәи аусуҩцәа рҵысрақәеи акоммунисттә партиақәеи рхадацәа рыхьӡқәеи ирыдҳәалан: Ернест (Ернест Тельман), Клара (Клара Цеткин), Роза (Роза Лиуксембург), Луиза (Луиза Мишель) уҳәа убас егьырҭгьы. Иааидкыланы амԥсахра апроцесс аҿы еилаӡҩон ибызшәатәызи ибызшәатәымзи ареалрақәа. Ахьӡ ҿыцқәа рҿы аҭаацәа иргәаԥхон аурыс бызшәаҿы иҟазшьарбагамыз абжьыҟақәеи ацыбжьыҟақәеи реилаӡҩашьа — Роальд, Витольд, Герард; Анжелика, Виолетта, Генриетта. Итрадициатәу амзартә хьыӡқәа рҿы шамахамзар ус еиԥш иҟоу аицааирақәа уԥыломызт. Имԥсаху ахьӡ ҿыцқәа хыԥхьаӡарала акырӡа ишырацәоугьы, урҭ рахьтә инарҭбааны аларҵәара зауз уамак ыҟаӡам. Урҭ иреиуоуп ахьыӡқәа - Альберт, Артур, Роберт, Едуард, Алиса, Альбина, Белла, Жанна, Нелли,  Елла. Аха дара урҭгьы даараӡа ахархәара рымоуп ҳәа узҳәом. Аҭоурых аҿы имԥсаху ахьӡ ҿыцқәа рхархәара инареиҳаны азҿлымҳара рыман 1920-1930-тәи ашықәсқәа раан, урҭ рышҟа дырҩегьых азҿлымҳара хынҳәит 1950-1960-тәи ашықәсқәа рзы. [[Акатегориа:Аурыс бызшәа]] k79d4dl6hb7ooi9jbqo6l19k3tg9q4c 0 43967 173941 147644 2026-09-11T09:55:10Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ҧ→ԥ ×2 173941 wikitext text/x-wiki Ачгара Ду ахәбатәи амчыбжь ахашазы. Ацқьа Андре́ас Кри́ттәи иаԥиҵаз Акано́н ду. 1-тәи ашәа, 2-тәи абжьы Аирмо́с: Сыцхырааҩ, схызҩо / еиқәырхаҩыс исзыҟалаз: / Иара с-Нцәа иоуп, / ихьӡ-иԥшагьы сҳәоит; / саб и-Нцәа иоуп, / [Ихьыӡгьы] ҳараскуеит; / избанзар хьыӡра Игеит! (2-нтә) А́цырӷызра: Анцәа срыцҳашьа, Анцәа срыцҳашьа. А́цырӷызра: Анцәа иитәу Аԥшьа [Мариа], бҳазиҳәа Анцәа. А́цырӷызра: Анцәа иитәу Ацқьа [Андре́ас], уҳазиҳәа Анцәа. Ахьӡ-аԥша имаз Аб, Аԥагьы, Аԥсы Цқьагьы. Хы́на Изку: Уажәгьы, есқьынгьы, наӡаӡагьы. Амин. Нцәадзыхшаз Илызку: Аирмо́с: Са сахь ухьаԥш, ажәҩан, / Аҭыԥҳа́ лыла ажьра зыдкыланы Иааз, / Қьырса, / ибзарӡгьы сҳәоит сагьизышәаҳәоит. А́цырӷызра: Анцәа срыцҳашьа, Анцәа срыцҳашьа. А́цырӷызра: Хы́на Цқьа, Анцәа, ҳрыцҳашьа. А́цырӷызра: Ицқьаӡоу Нцәадзыхшаз, ҳаиқәырха. Даҽа ирмо́ск: Ижәбома, ижәбома, / Сара Анцәа шсакәу, / ажәытәан ацәҳәыраҿы / сыжәлар рзы / Сарӷьа напы мацаралеи, / Сымчалеи / ама́нна қәаны илазышьҭыз, / аӡгьы ахаҳә иалызхыз. (2-нтә) А́цырӷызра: Анцәа срыцҳашьа, Анцәа срыцҳашьа. А́цырӷызра: Анцәа иитәу Аԥшьа [Мариа], бҳазиҳәа Анцәа. А́цырӷызра: Анцәа иитәу Ацқьа [Андре́ас], уҳазиҳәа Анцәа. Ахьӡ-аԥша имаз Аб, Аԥагьы, Аԥсы Цқьагьы. Хы́на Изку: Уажәгьы, есқьынгьы, наӡаӡагьы. Амин. Нцәадзыхшаз Илызку: 3-тәи ашәа Аирмо́с: Уԥҟарақәа [зну], Қьырса, / и́мқәацо ахаҳә аҟны, / ишьақәырӷәӷәа Уныха. А́цырӷызра: Анцәа срыцҳашьа, Анцәа срыцҳашьа. А́цырӷызра: Хы́на Цқьа, Анцәа, ҳрыцҳашьа. А́цырӷызра: Ицқьаӡоу Нцәадзыхшаз, ҳаиқәырха. Даҽа ирмо́ск: Ишьақәырӷәӷәа, / ҳ-Аҳ Ду, / Уԥҟарақәа [зну] ахаҳә аҟны / илакҩакуа сгәы, / избанзар Уара аӡәзаҵәык Уоуп Ицқьоу Иагьҳақәиҭу. (2-нтә) А́цырӷызра: Анцәа срыцҳашьа, Анцәа срыцҳашьа. А́цырӷызра: Анцәа иитәу Аԥшьа [Мариа], бҳазиҳәа Анцәа. А́цырӷызра: Анцәа иитәу Ацқьа [Андре́ас], уҳазиҳәа Анцәа. Ахьӡ-аԥша имаз Аб, Аԥагьы, Аԥсы Цқьагьы. Хы́на Изку: Уажәгьы, есқьынгьы, наӡаӡагьы. Амин. Нцәадзыхшаз Илызку: 4-тәи ашәа Аирмо́с: Иаҳаит аԥааимбар (аԥеиԥшҳәаҩ) / Уаара шыҟалаз, ҳ-Аҳ Ду, / дагьацәшәеит, / Аҭыԥҳа́ улыхшарц / ауаа рыҿгьы уцәырҵырц ахьуҭаххаз, / иагьиҳәеит: / «Жәабжьны исаҳаит Уӡбахә, / сагьацәшәеит». / Ахьӡ-аԥша амаз [ҳ-Аҳ Ду] Умч! (2-нтә) А́цырӷызра: Анцәа срыцҳашьа, Анцәа срыцҳашьа. А́цырӷызра: Анцәа иитәу Аԥшьа [Мариа], бҳазиҳәа Анцәа. А́цырӷызра: Анцәа иитәу Ацқьа [Андре́ас], уҳазиҳәа Анцәа. Ахьӡ-аԥша имаз Аб, Аԥагьы, Аԥсы Цқьагьы. Хы́на Изку: Уажәгьы, есқьынгьы, наӡаӡагьы. Амин. Нцәадзыхшаз Илызку: 5-тәи ашәа Аирмо́с: Аҵх инаркны иаашанӡа иузгәаҟуаз, / Ауаҩы́ҭахҩы, / исзымдыруа сырдыр, суҳәоит, / сагьымҩақәҵа Удҵақәа рынагӡараҟны; / исырҵа, Сеиқәырхаҩ, / Угәаԥхара аҟаҵашьа. (2-нтә) А́цырӷызра: Анцәа срыцҳашьа, Анцәа срыцҳашьа. А́цырӷызра: Анцәа иитәу Аԥшьа [Мариа], бҳазиҳәа Анцәа. А́цырӷызра: Анцәа иитәу Ацқьа [Андре́ас], уҳазиҳәа Анцәа. Ахьӡ-аԥша имаз Аб, Аԥагьы, Аԥсы Цқьагьы. Хы́на Изку: Уажәгьы, есқьынгьы, наӡаӡагьы. Амин. Нцәадзыхшаз Илызку: 6-тәи Ашәа Аирмо́с: Сгәаҵаҟынтә сҵәааит / исызхьаауа Анцәа иахь, / быжьра-быжьҵәа аҵаҟынтә, сыбжьы иаҳаит, / аҭахарагьы сацәигеит. (2-нтә) А́цырӷызра: Анцәа срыцҳашьа, Анцәа срыцҳашьа. А́цырӷызра: Анцәа иитәу Аԥшьа [Мариа], бҳазиҳәа Анцәа. А́цырӷызра: Анцәа иитәу Ацқьа [Андре́ас], уҳазиҳәа Анцәа. Ахьӡ-аԥша имаз Аб, Аԥагьы, Аԥсы Цқьагьы. Хы́на Изку: Уажәгьы, есқьынгьы, наӡаӡагьы. Амин. Нцәадзыхшаз Илызку: Ақада́қь, 2-тәи абжьы Сыԥсы, сыԥсы, / уҿыха, узыцәоузеи? / Уҵыхәтәа ааигәахеит, / аԥсыҭҟьа́рагьы узыԥшуп. / Уааԥшыроуп, / зехьынџьара иҟоу, / зыла зегь ҭәуа, / Қьырса Анцәа урыцҳаишьарц азы. exel64ca0pl978xq9zj6o5z35xlzye8 0 43970 173940 158939 2026-09-11T09:55:07Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: «ҩfжәижәаба»→«ҩажәижәаба» 173940 wikitext text/x-wiki =Алагалажәа= Аиндеиццәа – ари Америка инхо ажәларқәа рзеиԥш хьӡоуп. Аескимосцәеи алеутцәеи алаҳамҵозар, Аиндеиццәа рыхьӡ Европантә ирылаҵәеит. XV ашәышықәса анҵәамҭазы Христофор Колумб Индиа дшашьҭаз Америка дыӡхаҵит. Убри инаркны, Америка инхоз аиндеиццәа ҳәа рыхьӡхеит. Иахьазы, адунеиаҿы ҩажәижәаба миллион инареиҳаны индиатәи араса иаҵанакуа ауааԥсыра нхоит. XIX ашәышықәсазы урҭ рхыԥхьаӡара ханҩажәа миллион иреиҳан. Индиатәи араса инықәырԥшны, шә-милаҭк рыла ишьақәгылоуп. XV ашәышықәсазы европаа Америка ианыӡхыҵыз, урҭ рхыԥхьаӡара ҩышә жәлары рҟынӡа инаӡон. ==Аиндеицәа рҭоурых== Аҵарауаа ргәаанагарала, индиатәи ажәларқәа Америкаҟа иааит Аҩада-Мрагылара Азиантәи. Урҭ Америкаҟа ииасит Беринг аӡыбжьахала ала. Миллион шықәса раԥхьа, Беринг иӡыбжьахала зынӡагьы иҟаӡамызт. Беринг иӡыбжьахала аҭыԥан, хбарсҭа дгьылын, ахбарсҭа мҩала, Азиантәи Америкаҟа иааит ауаа. Ари ҟалеижьҭеи акрааҵуеит. Америка аҵакырадгьылқәа зегьы аиндеиццәа раланархара шәышықәсақәа рыла ицон. Алтаитәи арегион Аиндеиццәа рыԥсадгьыл ауп ҳәа ирыԥхьаӡоит. ==Аиндеицәа рбызшәа== Аҩадатәи Америка инықәырԥшны, ԥшьышә инарзынаԥшуа еиуеиԥшым ахылҵшьҭрақәа рхаҭарнакцәа нхоит. Урҭ еиуеиԥшым абызшәақәа рыла ицәажәон. Аиндеиццәа аҩыра рымаӡамызт. Азеижәтәи ашәышықәсазы, аиндеиццәа рхылҵышьҭрақәак иреиуаз аԥыза Секвоиа иаԥиҵеит аҩыра – чероки. Ҩышықәса рнаҩс, иара ибызшәала иҭижьуеит агазеҭ – Чероки Финикс. Хылҵышьҭрақәак еицәажәон адыргақәа рыла. Ихадаз адыргақәа аиндеиццәа шьапыла ианныҟәоз еимырдон, мамзаргьы еибадырны реиҭаҵраан дыргала еицәажәон. Лассы ласс аиндеиццәа реицәажәараан, еиуеиԥшымыз амаҭәарқәа рхы иадырхәон, иаҳҳәап асаркьа. ==Аиндеицәа рынхарҭеи рынхамҩеи== Аиндеиццәа рынхарҭа ҭыԥқәа ҷыдоуп. Урҭ ақьалақәеи, ақәацәқәеи, аҳаԥқәеи рҿы инхон. Хылҵшьҭрақәак азеиԥш ҩнқәа рҿы инхон. Ус еиԥш иҟаз аҩнқәа – ахаҳә, анышәаԥшь, амҿы махәқәа, абыӷьқәа еиуеиԥшым амаҭәарқәа ирылырхуан, зны-зынла аӷәқәагьы рхы иадырхәон. Иара убас, аиндеиццәа рынхамҩаҿгьы аиԥшымзаарақәа рыман. Урҭ рынхамҩаҿы анырра дуӡӡа анаҭеит дара ахьынхоз рҭыԥ. Уи адагьы, урҭ рынхамҩа анырра дуӡӡа анаҭеит рытрадициақәа. Аиндеиццәа рзы зегь раасҭа ихадараз усын ашәарыцара. Иара убас, аиндеиццәа абна ирнаҭоз абеиара аизгара бзиа ирбон. Хылҵышьҭрақәак адгьыл иқәаарыхуан. Аиндеиццәа рыфатә хадақәа иреиуан аԥсыӡ. Аԥсыӡкра дара рзы ихадараз усын. Европаа иреиуаз ауаа рааирала урҭ аҽқәа рхархәашьа рҵеит. Уи инаҷыдан, абџьар ахархәашьагьы рҵеит. Аиндеиццәа абизонқәеи, абнацәқәеи рышьҭашәарыцара еиҳа ирзымариахеит. Аиндеиццәа рҿы ақыҭанхамҩа ибзианы аҿиара аман. Ақыҭанхамҩа еиҳа аҿиара аман Мексикеи Аладатәи Америкеи. Уаҟа аиндеиццәа еиуеиԥшым ақыҭанхамҩатә культурақәа аадрыхуан. Дара аҩнытә ԥсаатәқәеи аԥстәқәеи рацәаны ирыман. Афатә аҳәса иҟарҵон. Еиҳа ахархәара змаз фатә хкын пемикан. Пемикан – ари афатә ихәыҷу, аха угәы зырҭәуа фатәхкуп. Уи абизон акәац рҩеи ауҭраҭых рҩеи ирылырхуеит. Пемикан аныҟәаҩцәа лассы-ласс рхы иадырхәон. Аныҟәаҩцәа рзы уи аинтерес аҵан избанзар, рацәак аҭыԥ агаӡомызт, ихәыҷын насгьы, угәы арҭәуан, акыраамҭагьы иузхон. ==Акерамика. (Анышәаԥшьӡы)== Аиндеицәа акерамика иалху амаҭәарқәа рыҟаҵара иалагеит европаа раԥхьагьы. Аҭыԥантәи акерамика еиуеиԥшымзаарала ирацәан. Еиуеиԥшымызт акерамика аҟаҵашьа аметодқәагьы. Аиндеицәа ирыздырӡомызт акыцлых аҟаҵаразы аусуга ахархәашьа. Убри аҟнытә акерамика напыла аус адырулон. Акерамика адагьы аиндеиццәа рхы иадырхәон анышәаԥшь. Аритуалқәа (ақьабзқәа) рымҩаԥгараан Анышәаԥшь иалхны асабрадақәеи рхы иадырхәоз еиуеиԥшым амаҭәарқәеи ҟарҵон. ==Аҟазара== Ацентртә Америка Анд аҵакырадгьыл аҿы европаа ықәнагалаанӡа, аҟазареи акультуреи даара ибзиан аҿиара рыман. Мексика, Гватемала, Гондурас, Панама, Колумбиа, Перу, Боливиа, иара убас, егьырҭ атәылақәа рҿы ирыԥшааит ирацәаны ижәытәӡатәиқәаз амаҭәарқәа. Аиндеицәа ркультура даараӡа интересуп, ирацәаҩуп иаднаԥхьалогьы. Урҭ ркультура ианыԥшит ашәарыцацәа, аԥсыӡкцәа, адгьылақәарыхыҩцәа адунеи ишазхәыцуаз, ишырбоз. Урҭ рнапкымҭақәа ԥшӡаны иҟаҵоуп, ркультура амифтә хаҿсахьақәа анырра дуӡӡа арҭеит. Даараӡа иԥшӡоуп аиндеиццәа амҿлых аус радулашьа. Амҿлых аус здырулоз рхы иадырхәон аритуалтә ҵасқәа рымҩаԥгараан. Аиндеицәа зегьы ирылукаауан рԥашьеи рықәҵашьеи рыла. Дара иреиӷьыз асҩцәа иреиуан. Рнапкымҭақәа дырԥшӡон аҵысхә, ахаҳә, акерамикеи рыла. Аиндеицәа рҩымҭақәа рҿы лассы-ласс иаадырԥшуеит аибашьцәеи ашәарыцацәеи ирызкыу асценақәа. Аха, рыцҳарас иҟалаз ЕАА, Канада, Аргентина уҳәа атәылақәа рҿы, аиндеиццәа ркультура гәыгәҭарыжьуа иалагеит. Аха, даҽаганкахьала Мексика, Гватемала, Перу, Боливиа атәылақәа рҿы жәлар рҟазара аиндеиццәа ркультура шьаҭас иаиуит. ==Амифологиа== Аиндеи жәлар рзы анырра дуӡӡа ҟанаҵеит амифологиа. Амифологиа ианыԥшит амца аҟалашьеи, ауаҩи, аԥстәқәеи адунеи ишықәнагалаз. Ԥыҭк ихьшәаны ицәырҵит Каиман изкыз амиф. Каиман афатә данцәахәын, иара убас, аҵиаақәа дрыԥсыцқьан. Даара ибеиоуп аиндеиццәа рмифологиа адунеи шашьас иаиуз атәы зҳәо. Аиндеиццәа дрыман даараӡа иԥшӡаз анцәахәы Маиса. Маис – аиндеиццәа рҿы даара ибзианы ирдыруа ҵиаауп. Амиф ишаҳәо ала, анцәахәы Маиса аҵиаақәа дырхылаԥшуеит. Лара даараӡа дыԥшӡан, лыхцәқәа дуун. Индиатәи ахылҵышьҭрақәа зегьы рзы, ари анцәахәы амч ду лыман. Ахцәду змаз анцәахәы адгьыли, ажәҩани, Аԥсҭазаареи аԥсреи дырсимволын. Ашаманцәа адырра дуқәа рыман. Аиндеиццәа ргәаанагарала, ачымазцәа рыхәшәтәреи, аԥсабара амчқәа рхархәареи, аԥстәқәеи аԥсымчқәеи рацәажәара урҭ рнапаҵаҟа иҟоуп ҳәа иршьон. Ашаманцәа ирыдҳәалоу алегьендақәа рацәоуп, иахьа урҭ даара ирылаҵәаны иҟоуп. ==Аиндеицәеи ацивилизациақәа рыҿиареи== Аиндеицәа иаадрыхуаз афатәқәа адунеизегь аҿы анырра дуӡӡа ҟарҵеит. Афатәқәа – аԥш, акартош апомидор, азараҟьа, аҭаҭын, акакао, апырпыл, аҟәыд, адгьылраса, уҳәа убас иҵегь, аиндеиццәа ирыдҳәалоуп. Европа акартош рыларҵәара амлакра армаҷит. Аԥш рхы иадырхәоит ауаа рыфатә еиԥш, арахә акрырҿаҵараҿгьы. Аиндеицәа рҟынтәи ирҵеит аҩнытә ԥстәқәеи аԥсаатәқәеи рхархәашьа. Ҿырԥшыс иаагозар, аиндеиццәа рыҟны ашәишәи даара ахархәара аман. Аиндеицәа ауаса хкқәак иҩнытәны иҟарҵеит. Урҭ ирықәырхуаз аласа ахархәара бзианы иаман. Ирацәоуп иахьа алақәа рыжәла, Индиатәи абналақәа иҩнытәхаз иреиуоу зышьҭамҭа Америка иҟоу. ==Ашьҭахьажәа== Иҟалап, шәара ижәбахьазар аиндеиццәа рфырхацәақәа ирызку акинофильмқәа. Иҟалап шәаԥхьахьазар Маин Риди, Џьеимс Фенимор Купери аиндеиццәа ирызкыу рроманқәа. Арҭ акинофильмқәеи, ашәҟәқәеи рыла аиндеиццәа рҭоурых рмифологиа, ркультура зегьы ирдыруа иҟалеит. Уи џьашьатәӡам. Избанзар, индиатәи ажәларқәа иҷыдоу жәларуп. {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Аиндеицәа| ]] [[Акатегориа:Амилаҭқәа арегионқәа рыла]] [[Акатегориа:Америкатәи ауаа]] s1ydmght4ahvkawjem73dfrh7f5bl8k 0 43971 173939 147675 2026-09-11T09:55:03Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ҧ→ԥ ×26 173939 wikitext text/x-wiki ==Алагалажәа== Адунеиаҿы ирацәоуп аҭыԥ ԥшӡақәа, урҭ рыхәаԥшразы ирҭаауеит ауаа рацәа. Арҭ реиԥш иҟоу аҭаԥ ԥшӡақәа ауаа аднаԥхьалоит, рыԥшӡара иаргачамкуеит. Убас еиԥш иҟоу аҭыԥқәа ируакуп Мачу-Пикчу. Мачу-Пикчу ажәытә қалақь ахыжәжәарақәа роуп, Аладатәи Америка Перу иҟоуп. Мачу-Пикчу лассы-ласс иӡыз аинкцәа рықалақь ҳәа иашьҭоуп, избанзар уи аинкцәа идыргылеит. Интересуп изусҭцәаз урҭ аинкцәа рхаҭақәа. Урҭ, аладатәи америкаа иреиуан, ажәытә уа инхон, даара абаҩхатәра злаз, аҿиара бзиа змаз жәларын. Уи шьақәнырӷәӷәоит Мачу-Пикчу аргыларақәа. Мачу-Пикчу дыргылеит зқьи ԥшьышәи ҩажәижәаба, зқьи ԥшьышәи ханҩажәи ҩба шықәсқәа рзы. Иара ҩажәи жәаҩа шықәса аргылара мҩаԥысуан. Ақалақь ашьха ду анаараҿы ишьҭоуп, инықәырԥшны, ҩ-нызқьи хышәи ҩынеижәижәаба метра амшын ааҩаӡараҟнытә. Иџьаушьартә иҟоуп абри аҳаракыраҿы ақалақь аргылара ахьрылшаз. Уи адунеизегьы аҟны уамашәа ирбоит. ==Мачу-Пикчу аргылара аҭоурых== Мачу-Пикчу перуантә ашьхаҳаракыра ахыцәқәаҿы ишьҭоуп, иахьӡуп Мачу-Пикчу. Ақалақь – ари ахьӡ ахылеит абри ашьха иабзоураны. Зегьы ирзымбатәбароуп аинкцәа рықалақь, избанзар ари ақалақь аҭыԥ ҳаракӡаҿы идыргылеит, ахьанҭамҩангага атранспорти ахаҳә злеиқәырҵаз амаҭәахәқәеи рхархәарада. Аинкқәа уи аргыларазы рхала ахаҳә дуӡӡақәа харгалон. Уи адагьы, урҭ аҩнқәа злеиқәырҵоз ахаҳәқәа шьыхгада идыргылон. Мачу-Пикчу ахьдыргылаз аҭыԥ адгьылҵысраан ишәарҭаз ҭыԥзаарын, аинкцәа уи зладыргылаз аметод зегь раасҭа иӷәӷәаз акакәхеит. Аинкцәа аргылара ианалга шәышықәса рнаҩс ақалақь испаниатәи ампыҵахалаҩцәа алалеит. Аинкцәа рықалақь аанрыжьит. Урҭ рықәҵра зыхҟьаз еилкаам иахьанӡагьы. Мачу-Пикчу шыҟоу адунеи иадырит зқьи жәшәи жәеиза шықәсазы, уи Иельтәи ауниверситет апрофессор Хирам Бингем иԥшааит. Аха Бингем идагьы уи ақалақь аӡбахә ралыҵәахьан. Уи аԥхьагьы иҟан ахсаалақәа, ақалақь зныз, урҭ англиатәи, германиатәи анемец нџьнырцәа иаԥырҵахьан. Бингем адунеи зегьы адырра аиҭеит ари ақалақь шыҟоу ала, ауаагьы Мачу-Пикчу абара иашьҭалеит. ==Мачу-Пикчу рольс инанагӡоз== Мачу-Пикчу ауаа нхартә иахьыҟаз қалақьмызт. Уи, абас аҭыԥ ҷыдаҿ идыргылеит избанзар, аинкцәа раԥхьаӡатәи римператор Пачакути уа дынхон. Уи адагьы, ақалақь аҿы ирыԥшааит аскульптурақәа, аныҳәарҭақәа, урҭ идырҵабыргуеит ақалақь адинтә ҵакы шамаз. Аинкцәа ара аритуалқәа мҩаԥыргон, рынцәақәа ирымҵахырхәон, аҵарауаа ргәаанагарала, урҭ ари ақалақь анцәақәа рыхьӡала идыргылеит. ==Аҵыхәтәажәа== Мачу-Пикчу зегь раасҭа еицырдыруа аинкцәа римпериа аргыларақәа ируакуп. Уи Аладатәи Америка зегь раасҭа еицырдыруа ҭыԥуп, иагьаҭаауеит атуристцәа рацәаҩӡаны, урҭ ари алақь аԥшӡара агәахәара ду рнаҭоит. k7ixqgrpr1psptz4tl8nhp5os483yto 0 43973 173938 147677 2026-09-11T09:55:00Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ҧ→ԥ ×28 173938 wikitext text/x-wiki Анаҟәоуқәеи Аисбергқәеи - ари аҵааршә ҽыҭ дуӡӡақәоуп, аха урҭ ҭыԥс иахьыҟоу ала дара-дара еиԥшӡам. Анаҟәоуқәа уԥылоит ахбаарсҭақәа рҿы, аисбергқәа – аӡи аокеанқәеи рыҵаҟа. Урҭ рыҟалашьа апроцесс даара злымҳара зуҭаша акоуп, уи акыр аамҭагьы аҭахуп. Анаҟәоуқәа - аӡымшьа еиҳараӡак иахьеизаку ҭыԥны иԥхьаӡоуп. Анаҟәоуқәа ахьыҟоу аҭыԥқәа беиоуп ихәшәашәоу аӡыҵхәраақәа рыла, уи аџьыка зынӡа имаҷны иалоуп. Ус еиԥш иҟоу аӡқәа ӡыржәтәыс ишьоуп. Анаҟәоуқәагьы аӡымшьа рацәаӡаны ирылоуп. Урҭ иӡсо аӡы иху аҵааршә ԥҽыха дуқәоуп. ==Анаҟәоуқәа рыҟалашьа== Анаҟәоу ҟаларц азы акыраамҭа аҭахуп, иара убас аҳауа ԥхара лаҟәузароуп. Анаҟоу - ари џьарак ирацәаӡаны еизгоу асы ауп. Асы кыраамҭа иуазароуп, аҳауа ԥхара лаҟәызароуп анаҟәоу ҟаларцаз. Ашьшьыҳәа, аамҭа цацыԥхьаӡа анаҟәоу аԥсасира иалагоит. Урҭ ирылшоит аԥхара аҵәахра. Амра аӷьны ианкаԥхо, анаҟәоу аӡыҭра иалагоит, убри аамҭазы уи, ԥшьынеижәи жәаба процент амрашәахәақәа аныҷҷалоит, нас шьҭахьҟагьы иархынҳәуеит. Иаанхаз жәа-процентк аԥхара, анаҟәоу арӡыҭуеит, уи ӡымшьаны иҟанаҵоит. Анаҟәоу ианыҷҷало амра ашәахәқәа анаҟәоу азы ихыхьчагоуп, уи зынӡа имӡыҭырц иацхраауеит. ==Аисбергқәа шыҟало== Аисберг - ари анаҟәоу ахәҭак ауп. Аисберг анаҟәоу иаҟәԥаны, анаҩс аӡы иӡсо ихылоит. Лассы-ласс аисбергқәа уԥылоит Антрактидеи Гренландиеи. Зегьы иреиҳау аисбергқәа Антарктида аҿықә иӡсо ихуп. Аисбергқәа реиҳарак шкәакәоуп, еиҳа имаҷны иуԥылоит ииаҵәои ишьацԥштәылоуи аисбергқәа. Избан, аисбергқәа ԥштәырацәала изеилоу, анаука макьана ишьақәнамыргылаӡац, аҵарауаа ари азҵаара макьана аҭҵаара иаламгаӡац. Ишазгәаҳҭаз еиԥш, аисбергқәа аокеанқәа иӡсо ирхуп, уи ус еиԥш иҟоуп избанзар, урҭ ԥшьаала иӡыҭуеит. Аха иҟоуп ҭыԥкаҿы акыраамҭа еиҭамҵуа иаангылоугьы. Ус еиԥш иҟоу аисбергқәа иҵаан иҟоу адгьылбжьахақәа ҳәа ирышьҭоуп. Дара Антарктида иҟоуп, уи Аиааира ҳәа иашьҭоуп. Аԥхарра аныҳаракхалакь аӡыҭра иалагоит, иагьеиҭаҵуеит. Анаҟәоуқәеи аисбергқәеи шьақәгылашьала еиԥшуп, урҭ аҩбагьы ауаҩы изы ихәарҭоуп. Аха, аисберг даара ашәарҭара ацуп. Уи иӡсо аӷбе иареи еиҿасыр, аӷба ҭанархоит. Аӡы ихыубаало аисберг рацәак идуум ахәҭак ауп, уи еиҳау аӡаҵан иҵәахуп. Аӷбаҿы уи рызгәамҭар алшоит, аисберги аӷбеи еинҟьар рылшоит. Убри аҟынтә аисбергқәа ахьху аӷбақәа рныҟәара шәарҭоуп. ==Аҵыхәтәажәа== Иашоуп, ауаа зегьы ирылшаӡом анаҟәоуқәеи аисбергқәеи лабҿаба рбара. Ирацәоуп адокументалтәи асахьаркыратә фильмқәа анаҟәоуқәеи аисбергқәеи ирызку. Урҭ рыҟны еиҭарҳәоит иҟалаз афактқәа, анаукатә аартрақәа уҳәа уб. иҵегьы. 8vpttp6qrfia8ww8qi0yxmk8o1mkf70 0 43974 173937 165922 2026-09-11T09:54:55Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: номера сносок [n] ×76; « .»→«.» ×4; пробел перед , ; ×1; нет пробела после . ×1; „..“ ×2; рҟынҭәи→рҟынтәи; шықәсакзы→шықәсазы; аҵыхтәтәантәи→аҵыхәтәантәи 173937 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ауаҩы}} '''Александр Николаи-иԥа Островски''' ({{lang-ru|Александр Николаевич Островски}}; {{date|12|4|1823|31|3|1823}} [[Москва]] ақ. – {{date|14|4|1886|2|4|1886}} Шчелыково) — аурыс реалисттә аамҭа ахаҭарнак ду ҳәа ирыԥхьаӡоз аурыс драматургын. Аоригиналтә пиесақәа 47 дравторуп. Уи «шамахамзар ихала мацара иаԥиҵеит аурыс милаҭтә репертуар». Уи идрамақәа Урыстәыла зегь реиҳа изыԥхьо, иара убасгьы зегь реиҳа лассы-лассы атеатрқәа рҿы иқәдыргыло, ирыхәмаруа асценатә рҿиамҭақәа ирхыԥхьаӡалоуп. ==Абиографиа== Алеқсандр Николаи-иԥа Островски диит 1823 шықәса мшаԥымза 12 [[Москва]] аӡнырцә, Москва араион иахьаҵанакуаз, адинхаҵаратә ҵара зауз азинҭҵааҩы [[Островски, Николаи Фиодор-иԥа|Николаи Фиодор-иԥа Островски]] иҭаацәараҿы. Николаи иабацәа хылҵшьҭрала Костроматәи агуберниа иатәыз Нерехттәи араион аҿы иҟаз ақыҭа Остров аҟынтәиқәан. Уи аҟнытә ауп иахьынтәаауа рыжәла Островскигьы. Анаҩс, Николаи Островски аҭыԥ ҳаракы аанызкылоз ҳәынҭқарратә чынуаҩны дҟалеит, 1839 шықәсазы аҭауадтә титул ианашьан, уи иашьашәалаз апривилегиақәагьы ацҵаны. Уи раԥхьатәи иԥҳәыс, Алеқсандр иан, Лиубов Иван-иԥҳа Саввина адинмаҵзуҩы иҭаацәара датәын. Аамҭақәак урҭ рҭаацәа Замоскворечие ауада аанкыланы инхон. Нас Николаи Фиодор-иԥа Монетчиков ҳәа иахьашьҭаз адгьыл аахәаны аҩны иргылеит. 1826 шықәса алагамҭазы аҭаацәа ухь нхара ииасит. Островски аҵара ахьиҵоз Актәи москватәи агимназиа. Алеқсандр иман хҩык аишьцәеи аиаҳәшьеи – иаҳәшьа Наталиа, иашьцәа Михаили Сергеии. Иаҳәшьа уи ихәыҷра шықәсқәа зегьы дызцыз лакәын, хаҭала уи лҩызцәеи лареи роуп Алеқсандр изҿиҵааз аҷкәын зынӡаск иаҭәам аусқәа – аӡахреи аԥареи. Ианаӡӡеи Авдотиа Кутузовагьы акрызҵазкуаз ароль налыгӡеит уи иааӡараҿы. Островски зегьы агәра диргон хаҭала уи изеиҭалҳәоз алакәқәа шракәу анаҩсан уи зегь реиҳа ирылаҵәан иҟаз ипиеса «Аҵаа ҭыԥҳа» аԥҵаразы агәаҳәара изҭаз. 1831 шықәсазы Островски иан лыԥсҭазаара далҵит. 1834 шықәсазы Николаи Фиодор-иԥа Монетчиковы рҿы иҟаз иҩны ҭины, ҿыц ҩ-ҩнык ааихәеит Житнаиа амҩаду аҿы. Ҩышықәса рышьҭахь уи даҽа знык ԥҳәыс дигеит, уи диԥҳәысхеит аурыс-швед хылҵшьҭра иеиуаз, абаронесса Емилиа Андреи-иԥҳа фон Тессин.[примечание 1] . Лара Замоскворечие рыҩны иҟаз апатриархалтә еиҿкаашьа лыԥсахит, уи еиҳа европатәи ахазҩны дуқәа иреиԥшны иҟалҵеит. Уи илылшоз зегьы ҟалҵеит лԥаԥсацәа зхаҭабзиара ҳараку аҵара рыманы иҟаларц азы. Емилиа Андреи-иԥҳа илыман ԥшьҩык лхатәы хәыҷқәагьы, урҭ руаӡәк Пиотр Островски анаҩс Алеқсандр диҩыза гәакьаны дҟалеит. Уи акымкәа-ҩбамкәа европатәи абызшәақәа лдыруан, афортепиано аҿы дыхәмаруан, Алеқсандргьы анотақәа рыԥхьашьа илырҵеит. 1840 шықәсазы Островски Москватәи Актәи агимназиа далганы, Москватәи ауниверситет дҭалеит азинҭҵаара аҵара далагеит. Уи уаҟа рҵаҩцәас иман усҟантәи аамҭазы еицырдыруаз, апрофессорцәа: Пиотр Редкин, Тимофеи Грановски, Михаил Погодин иеиԥш иҟаз аҵарауаа. Иаарласны аҭаацәа нхара ҳәа ииасит Иауза аӡхықәаҿ игылаз, ианԥса лашьа Иван Тессин иитәыз аҩнахьы. Хаҭала убасҟаноуп Островски ажәеинраалақәеи, аскьетчқәеи, зны-зынлагьы апиесақәеи (урҭ апиесақәа рахьтә акгьы еиқәымхаӡеит) рыҩра даналагаз. Аҩбатәи акурс анхиркәшоз аамҭазы Алеқсандр театртә бзиабаҩхахьан, уи ихәылԥазқәа зегьы ихигон Москватәи Пиотр итеатр аҿы. 1843 шықәса лаҵарамзазы Островски Римтәи азинҭҵаара ала аԥышәара изымҭиӡеит, иара убасҟангьы ауниверситет ааныжьны клеркс аусура далагеит Москватәи аӡбарҭаҿы. 1845 шықәсазы уи диаргоит Акоммерциатә усӡбарҭа ашҟа. Ари аусӡбарҭаҿы хаз ҷыдала аҵарҭышагареи акоррупциеи ирыдҳәалаз аусқәа ракәын еилдыргоз. «Ус еиԥш иҽеимыз ахҭыс ыҟамызҭгьы, «Ахашәалахәы зцу аҭыԥ» еиԥш иҟоу апиесагьы ҟалаӡомызт», - иазгәеиҭон анаҩс Островски. 1851 шықәсазы Островски иӡбеит ишынеибакәу алитературеи атеатри ихы рзикырц. ==Алитературатә кариера== 1840-тәи ашықәсқәа раан Островски, Замоскворечиатәи ауаҷарцәа реилазаара инаҭаз агәышьҭыхра иабзоураны, хыԥхьаӡара рацәала асценақәеи аинырслақәеи иҩит. Убасҟан ипиеса «Банкрот» аинырслагьы ҟаиҵеит. Уи адраматургиаҿы зхы ԥызшәоз актиор Дмитри Гореви иареи русеицурала ииҩыз акомедиа ацыԥҵәаха (акомедиа «Банкрот» аҟнытә асценақәа) кьыԥхьын 1847 шықәсазы «Москватәи ақалақьтә бӷьыц» (Москватәи ақалақьтә газеҭ) №7 аҿы )[примечание 2] Иара убас уи «Абӷьыц» аҿы ицәырҵит (автор ихьӡ аҵаҩӡамкәа) «Москватәи аԥсҭазаара аҟнытә сахьақәак», «Аҭаацәаратә насыԥ аҟнытә сахьақәак», анаҩс «Современник» (1856, №4) аҿы икьыԥхьыз «Аҭаацәаратә сценақәа» зыхьӡыз асценақәа реизга. Островски ихаҭа ишиԥхьаӡоз ала, уи иара амҩа дықәызҵаз, инапы иҵыҵыз раԥхьатәи иоригиналтә пиесан. 1847 шықәса жәабран 14 рзы Островски раԥхьаӡа акәны ауаа рҿаԥхьа дықәгылеит ауниверситет апрофессор, алитературатә критик Степан Шевыриов иҩны. Араҟа уи «Асахьақәа» рҟнытә ацыԥҵәахақәа дрыԥхьон. Уи иқәгылара иазыӡырҩуаз Алексеи Хомиаков дназлаз гәыԥҩык «Абӷьыцқәа» русзуҩцәа иргәаԥханы ирыдыркылеит. Шевыриови Хомиакови аурыс литератураҿы абаҩхатәра ҿыц ду шцәырҵыз атәы иалацәажәон. В 1851 шықәса нанҳәа 27 рзы икьыԥхьын «Аҭаацәаратә насыԥ асахьақәа» (адырраҭарақәа ишырҳәо ала, уи ибзианы дахцәажәеит Николаи Гоголь.) Аимператортәи атетр аҿы ақәыргылара мап ацәкын. «Арҭ асценақәа рҿы ишарбо ала, москватәи ауаҷарцәа, рыҳәсақәа атәым хацәа ианрыцныҟәо аамҭазы, дара ааҟәымҵӡакәа аахәаҩцәа ржьареи аҩыжәреи роуп изҿу», - ҳәа иҩуан ацензор М.Гедеонов. 1849 шықәса ԥхынҷкәын азы Островски «Абанкрот» ҩны далгеит. Раԥхьаӡа уи иазыӡырҩыз иуниверситет аҟнытәи иҩыза Алексеи Писемски иоуп. Уи даара игәаԥхеит аспектакль. Акомедиа «аартыроуп» ҳәа азызҳәаз актиор Пров Садовски уи ацыԥҵәахақәа ауаа рҿаԥхьа рынагӡара далагеит, еиҳаракгьы уи дахьаԥхьоз аҳкәажә Растопчина лсалон аҿы ауп. Уи лсалон лассы-лассы иаҭаауаз иреиуан Борис Алмазов, Николаи Берг, Лев Меи, Евгени Едельсон уҳәа реиԥш иҟаз авторцәа ҿарацәа, иара убас ауниверситеттә шықәсқәа рҟынтәи Островски иҩызцәа. Иаарласны урҭ рызегьы Михаил Погодин иааԥхьара рыдкыланы, Москвитианин иацлеит, уаҟа «аҿарацәа рфрақциа» аиҿкаара хықәкыс ирыманы. Ари акоманда иформалтәым хадас иамаз Аполлон Григориев, ихадоу мчуп ҳәа иара ииԥхьаӡоз, «иҿыцу ииашоу аурыс литература» ԥхьаҟа агара зылшо аӡәы иаҳасабала, Островски иҳаракра далагеит. «Островски икружок» ҳәа изышьҭаз аҿарацәа реиҿкаара еиднакылеит ирацәаҩны алитература хаҭала иаҿымыз аиҩызцәа, урҭ рыбжьара иҟан актиор Пров Садовски, амузыкарҳәаҩы, афольклорҭҵааҩы Терти Филиппов, ауаҷар Иван Шанин, ашьаҵаӡахҩы Сергеи Волков, арҵаҩы Диакови Уралтәи аказақ Иосиф Железнови. Урҭ зегьы еидызкылоз аурыс милаҭтә еиҭарҿиара (ажәлартәра) аидеиа акәын. Иара убасҟан ауп хаҭала Островскигьы, аханатә «имраҭашәаратәыз» - аславианофилра ашҟа еиҳа дхьаԥшуа даналага. Растопчина лсалон аҿы уи раԥхьаӡа акәны диқәшәеит усҟан иқәыԥшыз Иван Тургенев, иара убас аурыс масонра аветеран Иури Бартенев. Уи аамҭазы Островски раԥхьатәи играждантә ԥҳәыс Агафиа Иванова длыцынхон. Раԥхьаӡа акәны урҭ еибабеит, иагьеизааигәахеит 1840-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы. 1850–1853 Константин Рыбаков (Большова ироль аҿы), Владимир Макшеев (Рисположенски ироль аҿы) Островски "Аҭаацәаратә ус". Малыи театр, 1892 ш. Аҵыхәтәаны ацензура ақәшаҳаҭны, «Абанкрот» цәырҵит «Москвитианин» хәажәкыратәи аномер аҿы «Ари ҭаацәара усуп – ҳара ҳхала аҭыԥ иқәаҳҵоит» («Еибатәу ауаа – ҳаибабап») ҳәа ахьӡҵаны. Зеилкаара маҷу, имҽыӷу, зхашәа хы зымбо москватәи ауаҷарцәа аазырԥшуаз апиеса шәымҭакала Островски ақалақь аҿы зегьы деицырдыруа дҟанаҵеит. Уи Аимператортә театрқәа рҿы ақәыргылара иаразнак ала мап ацәкын (уи ақәиҭымтәра аԥыхын жәашықәса рышьҭахь) уимоу Островски маӡалатәи аполициа ихылаԥшразы ишьҭаҵан. Уи аамҭазы Островски иҽазикит Шеқспир иеиҭагара, аха иҟаиҵаз «Ахамаԥагьа ԥҳәыс лыбжьара» (урысшәала – «Аԥҳәыс цәгьа лыбжьара») иара убасгьы мап ацәкын. Ацензор Нордстром уи аҿы иԥшааит шәкы инареиҳаны ажәа «хжәақәеи ацәаҳәақәеи», убри аҟнытә «аиҭага аоригинал еиԥшҵәҟьа иҟоуп, зынӡаск ирԥхашьагоуп, аурыс театр азы зынӡаск ихәарҭам» , - ҳәа алкаа ҟаиҵеит. Островски ихы-игәы иханаршҭуан «Московитианин» аҿы аусура, уи уаҟа критикк иаҳасабала далагеит ихԥышәара Алеқсеи Писемски ирҿиамҭа «Муфта» ибзианы ақәҿытрала. Островски аҩбатәи ипиеса «Ауаҩ ҿа ишьыжь» (1850) - актк иҟан. Уи, хәҭакахьала, заа ииҩхьаз ипиеса «Аӡбаратә ус» ашьаҭала иҟаҵан. Уи иацыз, Альфред де Миуссе истиль ала иҟаҵаз, «Асиурприз зцу ахҭыс» (Иаалырҟьаны иҟалаз ахҭыс) зыхьӡу апсихологиатә рҿиамҭа. Уи цәырҵит альманах «Комета» аҿы. Михаил Погодин игәамыԥхаӡеит, «Современник» аҿы иҟаз Иван Панаев аҭак ҟаиҵеит ҵәылаҵарала иҭәыз рецензиала, иара итәала, игәырҿыӷьгаз, уамак зҵазымкуаз адиалогқәа апародиа рзыҟаҵо. Аҩбатәи зметраж наӡоу Островски ипиеса «Иҳәаны итәоу аҭыԥҳа рыцҳа» цәырҵит «Московитианин» аҿы 1852 шықәса, №4 аҿы. Ацензорцәа шақәшаҳаҭу ала азин ҟарҵеит фымз рышьҭахь, аха атекст убас еиԥш еицаркит, Островски уи ахь зынӡаск азҿлымҳара ицәыӡыртә еиԥш. Иара иазкны Малыи театр аинспектор ишҟа ииҩыз ашәҟәы аҿы иҳәоит уи апиеса наҟ ирхадыршҭырц, иазыԥшырц усҟан зыҩра даҿыз апиеса ҿыц аҭыҵра. Амелодраматә ҟазшьа змоу ирҿиамҭа «Уџьанах аҿы уҟаз» ( «Иутәым уџьанах уҭамтәан», 1852) (аԥс. «Уџьам злам умҳаҵә алоумҵан») – гәаӷьрала «Аҭаацәатә ус» аҟара иҟамыз, амбициалагьы «Иҳәаны итәоу аҭыԥҳа рыцҳа» аҟынӡа имнаӡоз – акьыԥхь абеит «Москвитианин» аҿы. Уи апиеса ауп Островски ирҿиамҭақәа зегьы рҟнытә раԥхьаӡа Малыи театр асцена ашҟа инанагаз. Апремиера мҩаԥысит 1853 шықәсазы, ақәҿиара дугьы аиуит. Васили Боткин иеиԥш Островски дызҭахымызгьы гәахәара дула ирыдыркылеит Лиубов Никулина-Косицкаиа ароль хада ахьыналыгӡоз ари аспектакль - раԥхьатәи шьаҿаны иҟалеит, анаҩс «адрамеи актиорцәеи реидгылара иаша аазырԥшуа Островски итеатр» ҳәа ззырҳәаз атеатр аираҿы. Раԥхьатәи асезон азы ари аспектакль жәаҩантә иқәыргылан Малыи театр аҿы, иара убриаҟарагьы идырбан Большои театр асценаҿы. 1853 шықәса жәабран алагамҭазы Островски раԥхьаӡа акәны Петербургҟа дцеит, уаҟа уи даара иԥханы дидикылеит Аимператортә театрқәа рдиреқтор Алеқсандр Гедеонов. 1853 шықәса жәабран 12 рзы Санкт-Петербургтәи атеатр-ацирк аҿы имҩаԥысит «Ауаҩ ҿа ишьыжь» апремиера, жәабран 19 рзы «Уџьанах аҿы уаанкыл» раԥхьаӡа акәны иқәыргылан Алеқсандриатәи атеатр аҿы. Аҳ Николаи 1 днеит аспектакль ахәаԥшразы, даарагьы анырра бзиа инаҭеит, еиҳаракгьы уи алабжьаратә финал. Уи апиеса шеиликааз ала, ахәыҷқәа рҭаацәа ирзыӡырҩлароуп, ахшара изхылҵыз ирабжьырго иқәныҟәароуп, мамзар зегьы «нарҳәы-аарҳәны» иҟалоит. Аспектакль анынҵәа, Гедеонови егьырҭи рахь ихы нарханы: «Абриаҟара агәахәара сызҭаз апиесақәа усҟакгьы ирацәам», - иҳәеит. Нас францыз бызшәалагьы инациҵеит: "Се n'est pas une piece, c'est une lecon" (Ари пиесаӡам, ари – ҵатәхәуп). Адырҩаҽны аҳ иҭаацәа иманы дааит аспекаткль ахәаԥшразы. Аха Островски апремиера ҟалаанӡа ирласны Москваҟа ахынҳәра иқәшәеит, иаб ӷәӷәала дшычмазаҩхаз ала адырра иоуны. Аха дихьымӡаӡеит, иара Москва днеиаанӡа иаб, Николаи Фиодор-иԥа иԥсҭазаара далҵит. 1863 шықәса нанҳәа мзазы Малыи театр аҿы қәҿиарала иқәыргылан «Иҳәаны итәоу аҭыԥҳа рыцҳа». Мариа Андреи-иԥҳа лроль налыгӡон Екатерина Василиева. Иара убри амзазы Островски даҽа пиесак аус адулара далагеит – «Аӷарра – граӡам». Уи ҩымз рылагьы иҩны далгеит, Малыи театр аҿы Пров Садовски ибенефис иақәыршәаны ақәыргыларазы. Уи уаҟа «зыԥсы цқьоу аҩыжәҩы» Лиубим Торцов ироль дыхәмарит. Ижәытәӡатәу аурыс жәлартә хәмарра «Свиатки» атмосфера аазырԥшуа «Аӷарра – граӡам» «Абанкрот» аҿы иҟоу асоциалтә хдырра шамамгьы, уи ицәырнагоит аславианофилцәеи амраҭашәартәқәеи ирыбжьоу аконфликт. Мраҭәашәаратәиқәа автор дырхыччаны иааирԥшуеит. Ари апиеса Москва даара аларҵәара аиуит, Аполлон Григориев деигәырӷьаны иақәҿиҭит, «Унаскьа, абар даауеит Лиубим Торцов» зыхьӡыз астатиа ала. Аха Санкт-Петербург «Отечественные записки» (уаҟоуп Лиубим «аҩыжәҩы шьапҟьаҟьа» ҳәа ахьизырҳәаз) аҿы Краевскии, иара убас «Современник» аҿы анонимтә хҳәааҟаҵаҩи (анаҩс еилкаахеит уи Николаи Чернышевски ҿа шиакәыз) уи аспектакль акритика ӷәӷәала иазыруит. Урыстәыла арҭ ақалақь дуқәа аҩбагьы рҿы (Петербурги Москвеи) Островски ихьӡ-иԥша ирласны иҳаракхеит, аха уи дызҭахымызгьы рхыԥхьаӡара рацәан, иҿагылоз иреиуан ҷыдала Михаил Шьчепкин, Дмитри Ленски, Сергеи Шумски, Иван Самарин уҳәа москватәи актиорцәа дуқәа назлаз ауаа хатәрақәа. Даҽаӡәы, Островски дыздызымкылоз рахьтә анырра ду змаз дыруаӡәкын апоет Николаи Шьчербин. «Изакәытә персонажцәоузеи, изакәытә бызшәоузеи… Акабаққәеи ипатудоу аҩынқәеи рҿы ауп ауаа ус иахьцәажәо, рхы ахьымҩаԥырго. Џьоукы, ас еиԥш иҟоу ареалтә ԥсҭазаараҿгьы имҩаԥысуеит ҳәа, агәра ҳдыргарц иалагоит. Аха ҳара ҳакәша-мыкәша еиуеиԥшым ахҭысқәа аабоит, урҭ зегьы асцена ашҟа рықәгалара ҟалом. Егьаумҳәан, ари театруп, ус баша аџьармыкьаҿы имҩаԥырго қәгыларам, мамзаргьы агәам-сам ахькарыжьуа ҭыԥны иҟам», - ҳәа дашшуан Ленски иҩыза иахь ииҩыз асалам шәҟәаҿы. Аха ус егьы иҟазаргьы, Островски изы Малыи театр аҩбатәи ҩынны иҟалеит, уажәшьҭа уи иаамҭа аиҳарак уа акәын иахьихигоз, зны-зынлагьы уа ԥхьара ҳәа даангылон. === 1854–1856 === 1854 шықәсазы Урыстәыла Ҟрымтәи аибашьра иагәылахаланы иаҿын. Аиҳабыра рганахьала адгылара зманы иҟаз, усҟан зхы цәырызгаз «абыкьтә патриотра» ҳәа ззырҳәоз ацәқәырԥа хәынгазшьоз Островски аҩны иҽыҩнакны ихы аус адиулон, иҽазишәон ихатәы «милаҭтә шьаҭақәа» рыҭҵаара. Ибиограф Лакшин ишиҩуаз ала, «амариара акульт иара изы маниак иаҩызаны иҟалеит». Уи аславианфилтә доктрина еиҳагьы дазааигәахеит Москва 18-тәи ашәышықәсазы инарҭбааны иазгәарҭоз, амырҭаҭратә жәлартә ныҳәа Масленица аазырԥшуа, анаҩстәи ипиеса «Угәы ишахәо еиԥш, унымхан» («Унымхан ишыуҭаху», 1854) зыхьӡу ипиесаҿы. Пиотр ироль Корнели Полтавцев иахьынаигӡоз ари аспектакль апремиера мҩаԥысит Малыи театр аҿы 1854 шықәса ԥхынҷкәын мзазы. Ахәаԥшцәа уи даара иԥханы ирыдыркылеит. Џьоукгьы уи - иахьынӡахәҭоу агәаӷьра аҵам ҳәа ирыԥхьаӡон, даҽа џьоукы – инамыцхәны иаартцәоуп ҳәа. «Даара сазыԥшын Островски ипиеса ҿыц ахәаԥшцәа рыгәқәа ӷәӷәала иархыҭ-хыҭып ҳәа, аха уи иалшаз акритикцәа рыбжьара анегатив ацәыргара мацароуп. Рыцҳарас иҟалаз, урҭ уажәазы ииашоуп. Улахь еиқәнаҵоит, Островски иеиԥш абаҩхатәра ду злоу ауаҩы ихатә гәаҳәарақәа мацара дрықәныҟәаны, икәша-мыкәша аҳәынҵәа ахьалаирҵәо. Уи soap зегь иреиҳау ӷас ианышьҭих нахыс иарбан бжьгаразаалак аӡәы иҟнытә идикылаӡом, избанзар иарбан критиказаалак иҟарҵ, уи «имариара» иазырхоу ааханы иԥхьаӡоит. Автор изы еицәоу акгьы ыҟам, уи дынцәаны дзыԥхьаӡо ауаа мацара рыгәҭа данаанха», - ҳәа лыҩуан ашәҟәыҩҩы Софиа Енгельгардт Алеқсандр Дружинин ишҟа. Лев Толстои уи апиеса згәаԥхаз маҷҩык рхыԥхьаӡараҿы дыҟан. Апиеса зынӡаск ԥшьынтә роуп Москва ианыддырбаз, Петербург Александринка аҿы хынтә имҩаԥысит, анаҩс аҩ-театрк рҿы арепертуар иалхын. Уи аамҭазы Островски иҽыззишәоз «амариара» иҿкны иҟалеит. Урыстәылатәи авторцәа «Уџьанах аҿы уаанкыл» иаиуз ақәҿиара ду рхы иархәаны, зегьы «ԥсабаратәны» аҟаҵара аамҭа ааит ҳәа ирыԥхьаӡеит. Аха рыцҳарас иҟалаз урҭ рыԥсабаратәра зегьы иахьазы ҳтеатрқәа рсценақәа ҭзырҭәааз - «апальто зшәу ачоуҳа џьаџьа» иазку ацәажәарақәа изырхысуам», - ҳәа дашшуан Верстовски 1854 шықәса ԥхынҷкәын азы Гедеонов иахь ииҩыз исалам шәҟәы аҿы. Иҟалап, уи раԥхьаӡа акәзар Островски иҩымҭақәа рзы ажәа «сермиага (аҩны ису ачоуҳа џьаџьа)» ахархәара анаиуз, анаҩс уи клише ҳасабла иԥсҭазаара зегьы иацын. 1855 шықәса жәабран азы аҳ Николаи 1 иԥсҭазаара далҵит. Убасҟан Фиодор Тиутчев раԥхьаӡа акәны аполитикатә ҵакы аҭаны ихы иаирхәаз ажәа «аԥсасиира» аурыс культуратә елита алеқсикон иалалеит. Аларҵәара бзианы ироуа иалагеит Николаи Некрасов и-«Современник», насгьы А.И.Герцен и- «Колокол». Островски, уи ианакәзаалак арадикалра дшацәшәозгьы, ари ахҭыс аизҳашьа ибжьы ақәмыргара илымшеит. 1855 шықәса ԥхынҷкәын азы уи ихиркәшеит ипиеса ҿыц «Атәым чараҿы аҽаршьра». Уаҟа фырхаҵа хадак иаҳасабала дцәыригеит иаамысҭашәоу арҵаҩы Иванов, иара убас аҭаацәаратә диктатор, ауаҩы хжәа Тит Тит-иԥа. Уи изы Островски иԥшааит иаразнак алаҵәара зауз атермин «ахаԥыза». «Островски изы «ахаԥыза», Тургенев изы ажәа «нигилист», мамзаргьы Гончаров изы «обломовра» еиԥш иҟалеит», - ҳәа азгәеиҭоит абиограф Лакшин. Апиеса апремиера мҩаԥысит Москва 1856 шықәса жьырныҳәа 9 рзы. Тит Тит-иԥа ироль дыхәмаруан Пров Садовски, аспектакль ақәҿиара ду аиуит. 1855-и 1856-и шықәсқәа рзы еицырдыруаз Островски икружок еилыбгеит: Терти Филиппов апрославианофилцәа иҭрыжьуаз «Русскаиа беседа» ашҟа диасит, Аполлон Григориев Франциаҟа дцеит. ===Современник ашықәсқәа=== 1856 шықәса жәабран 15 рзы «Современник» авторцәа фҩык (Некрасов даламҵакәа, уи аҽны уи игәы бзиамызт) афотоҭыхҩы Сергеи Левицки истудиа иаҭааит афотосессиа амҩаԥгаразы. Островски - арӷьарахь ала актәи. Николаи Некрасов икоманда акырҵуан иалацәажәоижьҭеи Островски «Москвитианин» аҟынтәи «Современник» ахь ииагаразы лшарақәас иҟоу. Аҵыхәтәаны, 1855 шықәса анҵәамҭазы Лев Толстоии иареи аиҩызара анрыбжьарҵа, Островски Санкт-Петербургҟа дцеит иаамҭа аиҳарак уи ажурнал авторцәа ирыцеихыигарц азы. Некрасов Островски дазааигеит ԥшьышықәсатәи аконтракт инапаҵаҩра. Иара убасгьы икьыԥхьит уи раԥхьатәи ипиеса «Аҭаацәаратә насыԥ асахьақәа» - «Аҭаацәаратә сахьа» ҳәа ахьӡ ҿыц аҭаны. Уи нахысгьы ари апиеса уи ахьӡ алоуп ишеицырдыруа. 1856 шықәсазы аҭауад ду Константин гәыԥҩык аурыс шәҟәыҩҩцәа ирыдигалеит Урыстәыла еиуеиԥшым арегионқәа рахь ицаны, уаҟа ааглыхра иаҷыдангьы, аҭыԥуаа есымшатәи рыԥсҭазаара иазку, игәрагоу аҳасабырба ҟарҵарц. Уи раԥхьа хықәкыс иамаз Урыстәылатәи аибашьра-мшынтә флот аиқәыршәара асистема ареформа азуразы иаҭахыз базатә дыррақәак реизгара акәын. Островски (уи ааҩык аволонтиорцәа рсиа данырҵарц ҷыдала азин алхразы аҳәара ҟаиҵар акәхеит) дахысит Волга ахыҵхырҭа инаркны Нижни Новгород аҟынӡа. Иаҭахыз аинформациа иаҷыдангьы, уи еиқәиршәеит анавигациеи, аӷбаргылареи, аԥсыӡкреи ирызкыз аҭыԥантәи атерминқәа ржәар. Иԥсҭазаараҿы раԥхьаӡа акәны уи драцәажәон аурыс провинциатә интеллигенциа рхаҭарнакцәа, ареалтә ԥсҭазаара бзианы издыруаз, уи азы зхатәы гәаанагара змаз ауаа. Уаанӡа аҭуџьарцәеи аҳәынҭқарратә чынуааи, аамсҭцәеи рыԥсҭазаара мацара ибзианы издыруаз автор иӷарыз, лассы-лассгьы иҭарцәыз араионқәа рҿы инеира анырра ӷәӷәа инаҭеит. Усҟантәи иныҟәара аан ҩ-хҭыск илахь еиқәырҵеит. Ԥыхьа авторс ицҟаз Горев иҟаиҵаз ақәыӡбарала, уи ақалақь дуқәа аҩбагьы рҿы аплагиат аҵыхәала аус даман. Убри азы 1856 шықәса лаҵарамзазы Островски «Аҭаацәаратә ус» аҭоурых иазкны ихатә ҳасабырба аҟаҵара иқәшәеит аҭыжьымҭақәа «Москватәи вестник»-и «Современник»-и рзы. Некрасов уи дицхраауан, аха уи адагьы, аурыс пресса Горев иахь ирымаз азҿлымҳара нҿыцәаа ицеит, уи «Отечественные записки» аҿы ихатә пиеса «Араҟеи уаҟеи» аникьыԥхь ашьҭахь. Уи иаиуз ахҟьа-ԥҟьақәа бааԥсхеит. Анаҩс, Калиазин ақалақь аҿы дшыҟаз, Островски икарета ааҳәит. Уи ҩымз ишьапы ԥҵәаны аиарҭа дылан, уи ашьҭахьгьы аҽыхәшәтәразы аҩныҟа дгьежьыр акәхеит. Иван Панаев аҩра далагарц азы дышиҳәозгьы, Островски 1857 шықәса ааԥынразы Хыхьтәи Волгаҟа дхынҳәны иныҟәара иациҵеит. Аԥхын дырҭааит Рыбинск, Углич, Нижни Новгород. Аҵыхәтәаны, «Морскои сборник» аҿы иркьыԥхьыз Островски иаҳасабырбақәа рҟнытә акызаҵәык ауп. Ари ажурнал афактқәеи арыцхәқәеи ирхаргаланы иахьыҟаз иахҟьаны, акрызҵазкуаз ахәҭақәа гәарҭомызт, урҭ мыцхәы исахьаркны иҟаҵоуп ҳәа иԥхьаӡаны. Убри азы автор иӡбеит ари апроект зынӡаск мап ацәикырц. Хаҭала иара убри аныҟәара аан ауп Островски ихаҿы ианааиз «Волгаҿтәи аҵхқәа» зыхьӡыз ипиесақәа рсериа аҩра. Уи апроект усгьы инагӡамкәа иаанхеит, аха Островски усҟантәи иныҟәарақәа раан еизигаз ареалтә ԥсҭазаара аҟынтәи хыԥхьаӡара рацәала аҭоурыхқәа ихы иаирхәеит анаҩс иаԥиҵаз ипиесақәа рҿы, хәҭакахьала иаҳҳәозар, «Афырҭын» аҿы. Иара убас уи аматериал шьаҭас ирыман уи 1860 шықәсқәа рзы ииҩыз иҭоурыхтә драмақәа «Козьма Захар-иԥа Минин-Сухорук», «Амцдмитрии Васили Шуискии», «Василиса Мелентиева», иара убас икомедиа «Воевода». Волгатәи иныҟәарақәа рышьҭахь Островски зынӡаск аинтерес ицәыӡит «Аславианофилцәеи» ма «Мраҭашәаратәқәеи» ҳәа иҟаз адилемма. Уи инарҵауланы еиликаауа далагеит аурыс жәлари, иааизакны Урыстәылеи. 1857 шықәсазы иҭыҵит Лев Толстои зыхә ҳаракӡаны ишьаз, Островски ишәҟәы «Ахашәалахәы змоу аусурҭа» (Ахашәалахә ҭыԥ) «Аҵаулареи, амчи, актуалтәреи рганахьала, ари идуӡӡоу рҿиамҭоуп, ари ҽԥныҳәак зузыҟамҵо иаарԥшу Иусов - иреалтәу персонажуп., - ҳәа иҩуан Л.Толстои исалам шәҟәқәак рҿы. . Ари апиеса «Современник» иаланарҵәоз арадикалтә идеиақәа џьара акала ирзыҟамызт, аха уи аамҭазы, Лакшин ишиҳәаз еиԥш, Островски иҟазара даҽакала азнеишьа ихәыцит: «Иаԥсоума аҵарҭышагаҩцәа ирҿагыланы аибашьра, акоррупциа ахаҭа имаӡоу механизымны иахьыҟоу аԥсҭазаара иахәҭакзар? Еиӷьми, еиҳагьы азҿлымҳара аҵами урҭ ауаа рцәа-ржьы уалаланы, урҭ рмораль аус шауа, рхы ариашаразы ирыцхраауа иҷыдоу рхәыцшьа, ихазу рлогика аилкаара, адырра уҽазукыр?» Островски адидактизм зынӡаск мап ацәикуан. "Аиаша ашьақәырӷәӷәара ииашаны аеффект амазарц, ауаа арҟәышырц азы, уи зхаҭабзиара ҳаракӡоу аԥсы, арҿиаҩы игәы-ихы икылхны, ираӡаны иҟаҵатәуп», - ҳәа агәра ганы ишьақәирӷәӷәон ашәҟәыҩҩы. 1857 шықәса ԥхынҷкәын 20 рзы иазԥхьагәаҭаз «Ахашәалахә ҭыԥ» апремиера аԥыхын жәеиза сааҭ шагыз, избанзар ацензорцәа уи «аҳәынҭқарратә чынуаа ирхыччо опуск иаҩызаны ирыԥхьаӡеит». Даҽа ганкахьала, Островски аполициа ишьҭыҵит. Уи атәы ашәҟәыҩҩы хаҭала иҩны днеины иеиҳәеит аҭыԥантәи аполициа аиҳабы. Абҵарамзазы ( аспектакль ақәыргылара ҩынтәны мап анацәкыз бжьымз рышьҭахь) аҵыхәтәан «Аҭаацәаратә сахьақәа» Императортәи атеатрқәа рҿы ақәыргылара иаԥсоуп ҳәа иԥхьаӡан. Иара убас 1857 шықәсазы иҭыҵит Бальзаминов изку атрилогиа актәи ахәҭа – «Уаххьа аԥхьа аныҳәатә ԥхыӡ» (Аныҳәатә ԥхыӡ – шәыбжьхьанӡа). Аҩбатәии ахԥатәии ахәҭақәа – «Ҩ-лак еибафоит – ахԥатәи унаскьа», иара убас «Шәзышьҭазаалак – шәыԥшаауеит» ҭыжьын уи ашьҭахь, 1861 шықәсазы. ===1858–1867=== 1858 шықәсазы иаԥҵан Островски ипиеса «Еиқәымшәеит ҟазшьала». «Москватәи аԥсҭазаара асахьақәа» зыхьӡыз уи ахеиҵахы аҿы иаарԥшуп иӷархаз, аҭуџьар ҭыԥҳа беиа ԥҳәысс дызго, аха уи лкаҷбеира зызхымго аамсҭа иҭоурых. Аиашазы уи Островски иҩымҭақәа ирылукааша акакәны иҟамызт. Аха уи ашьҭахь иаԥиҵаз ироман «Протеже» («Ааӡамҭа») – даараӡа акрызҵазкуа рҿиамҭаны иҟалеит. 1858 шықәсазы уи хымчыбжьа Санкт-Петербург иҟазаара иалагӡаны ииҩыз ари арҿиамҭаҿгьы Островски иациҵоит «ҭауади-аамсҭеи рыччиахара» атема. Алеқсандр Тимашиов уи ақәыргылара мап ацәикит ацензор иаҳасабырбаҿы: «Ииашаҵәҟьаны, ҳара аҭыԥ аҳҭароума аурыс помешьчикцәа иахьеи-уахеи рыԥсҭазаараҿы абас еиԥш иҟоу ацәыхацәыфара, аламысдара аазырԥшуа апиеса?», ҳәа азҵаара анықәиргыла ашьҭахь. 1859 шықәсазы аграф Григори Кушелиов-Безбородко икьыԥхьит ҩ-томкны иҟаз А.Н.Островски «Ирҿиамҭақәа» раԥхьатәи рҭыжьымҭа. Уи аҭыжьымҭа Николаи Добролиубов инаҭеит агәаҳәара еицырдыруа истатиақәа ҩба рыҩразы. Уаҟа иара Островски дихцәажәо, «Илашьцоу аҳҭынраҿы ишәахәа лашоу» ҳәа изиҳәоит. 1859 шықәса абҵаразы Н.А.Островски Добролиубов диҭааит, уи хаҭала ҭабуп ҳәа иеиҳәарц, иара ишиҳәаз ала, аҭоурых аҿы раԥхьаӡа акәны ирҿиара ишахәҭаз анализ ахьазиуз азыҳәан. «Ҳашьҭахьҟа ҳанхьаԥшуа, игәаҳамҭар залшом арҭ аҩ-статиак (Добролиубов итәқәа) ирымоу аполемикатә ҟазшьа. Островски дсатирикымызт, уи моу дагьиумористымызт. Уи ииҭахыз, дзышьҭаз аԥсҭазаара аобиективтәла аарԥшра акәын… уи зегь реиҳа иҿаасҭаз акаҿгьы ԥшӡарак аԥшаара илшон», - ҳәа иҩуан акритик П.Морозов шәышықәсабжа анҵы ашьҭахь. Островски ихаҭа иакәзар, иуалԥшьаны иԥхьаӡон аурыс уаҩы дшибоз еиԥшҵәҟьа мацара иаарԥшра. «Ауаа рыгхақәа рыриашара азин аиуразы, хымԥада иаҭахуп урҭ ауаа ирымоу рыбзиарақәагьы еилыкка рбара», - ҳәа агәра ганы ишьақәирӷәӷәон А.Островски. 1860 шықәсазы иҭыҵит Островски Волга иныҟәарақәа раан агәаҳәара иоуз иалҵшәаны ииҩыз даҽа пиесак – «Афырҭын» («Адыд-мацәыс»). Насыԥдарыла хаҵа ицаз Катерина лтрагедиатә ҭоурых аҿы аԥыжәара амоуп еиҳа-еиҳа иааигәахо, аха инагӡаны изымааиуа афырҭын амотив. Уи Добролиубов иазиуз аинтрепретациа ала, аурыс уаажәларра ззыгәаҳәуа асоциалтә еиҭакрақәа ирметафораны иҟоуп. Ацензура даиааины, апиеса амҩа арҭарц азы Островски аҳҭны қалақь ахь дцеит, иҽазишәон ацензор Нордстрем изеиҭеиҳәарц апиесаҿы зхаҿсахьа аарԥшу Кабаниха (Катерина ланхәа ҿаасҭа) изаҟаразаалак акала зыԥсҭазаара иалҵхьоу аҳ Николаи 1-тәи изку карикатураны ишыҟам ала. Ауаажәларратә зхаҵара ду зауз «Афырҭын» апремиера мҩаԥысит 1859 шықәса абҵара 16 рзы актиор Сергеи Василиев ибенефис аҿы. Островски даара игәы канажьуан актиорцәа рҿы иреицәаз аҟазшьақәа раарԥшра иацхраауаз, аимператортә театрқәа аҩбагьы рҿы иҟаз ацәаҩашәатә ҳауа (хәҭакахьала, аҳҭынра азааигәара ибжьнахны иҟаз Александринкаҿы). Аха ирацәамзаргьы, иҟан актиорцәа, Островски даара ҳаҭыр зқәиҵоз, зыхә ҳаракны ишьоз. Урҭ дыруаӡәкын збаҩхатәра Островски дамҵахырхәоз еицырдыруаз актиор ду Александр Мартынов. 1860 шықәсазы Мартынов хәшәы змамыз арыԥҳа чымазара ихьны, дычмазаҩханы Одессаҟа ацара игәаӷьит. Островски дақәшаҳаҭхеит уи дицны амҩа ақәлара. Амҩан, Харков инеихьаны, актиор иԥсҭазаара далҵит. «Мартынов даныԥсы нахыс сара исцәыӡит петербургтәи атеатр аҿы зны исымаз иарбанзаалак зегьы », - хәа иҩуан Островски Панаев иахь ииҩыз исалам шәҟәаҿы. 1861 шықәсазы Островски иҩны далгеит «Шәзышьҭазаалакгьы – ишәыԥшаауеит» (Шәзышьҭалаз, шәыԥшаауеит) – Бальзаминов изку атрилогиа хзыркәшоз ахәҭа (Достоевски игәаԥхаӡаны дзыхцәажәоз ахәҭа). Иара убас уи ашықәсан адраматург ихиркәшеит фышықәса аус здиулоз жәеинраалала иҩу аҭоурыхтә драма «Козма Захарич Минин-Сухорук». 1862 шықәсазы аурыс аҳ ашәҟәыҩҩы ишҟа имаз аҳаҭырқәҵара аарԥшуа, ҳамҭас ахьтәы мацәаз ииҭеит. Уи маҷк аҟара ибжьнахит Островски игәалаҟара, избанзар уи аҳамҭа иазыԥсахуамызт адраматург шықәсы рацәала ацензура иахҟьаны ихигаз амыҟәмабарақәа. Шықәсык ашьҭахь Минин мап ацәкын, мзызс иамаз ҳәа акгьы мҳәакәа. Иҟаз ауҳәан-сҳәанқәа рыла, мзызс иҟалаз Польшатәи жьырныҳәатәи аҿагылара акәын. Амчқәа уи апиеса «ажәлар арбыжкыр» ауеит ҳәа иацәшәон, ма аполиакцәа ирҿанаргылар, мамзаргьы ирыднаргылар ҳәа ишәон. 1862 шықәса ааԥынразы Островски дыҟан Германиеи, Австриеи, Франциеи, иара убас Англиеи. Уи аҳәаанырцәынтәи дхынҳәит Россиеи Европеи рконтраст инаҭаз, урҭ зынӡаск акала иеиԥшым ақәыԥшыларақәа рҿы ишынхоз азы ацәанырра ҵары дамҽханакны[примечание 3]. Островски Лондон даныҟаз, уа усҟан инхоз Алеқсандр Герцен диҭааит, аха уи афакт акыр шықәса рышьҭахь ауп ирдыруа ианыҟалаз, Островски икомпанион, ихатәы маӡаныҟәгаҩ Иван Горбунов иҟнытә. 1862 шықәса нанҳәа мзазы Островски Урыстәылаҟа дхынҳәит аидеиа ҿыцқәа рыла дыҭәны, ашықәс анҵәамҭазгьы иҩны далгеит «Агәнаҳеи агәырҩеи зегьы ирзеиԥшуп» зыхьӡыз ирҿиамҭа. Аишьцәа Достоевскиаа ржурнал «Время» аҿы икьыԥхьыз ари адрама автор иҩыза ауаҷар изеиҭеиҳәаз иреалтәыз аҭоурых шьаҭас иаман, уи аҿы иаарԥшын зхаҭара ӷәӷәаз афырхацәа рхаҿсахьақәа. 1863 шықәса ҭагалан азы Островски иҩны далгеит амдырра аҳра ахьауа, еиҵахаӡаны иҟоу аурыс провинциақәа рҭоурых еиҭазҳәо «Арыжәтә иашьу» иацу – «Амш уадаҩқәа» (Ихьанҭоу амшқәа). Уи иашьҭарххны ицәырҵит «Алафҳәаҩцәа» (Алафҳәаҩцәа, 1864), иара убасгьы «Атымитыша» (Аҵадара, 1865), аҵыхәтәантәи ихнаркәшеит «Замосковоречие» ацикл. Еиҭаганы аурыс ԥхьаҩы идгалаз Виктор Диуканж иҩымҭа «Ҩажәижәаба шықәса» амотивқәа рыла иаԥҵаз, аеқсперимент ҟазшьа змаз Островски ирҿиамҭақәа руак (апиеса аасҭа ароман ҳәа еиҳа иазуҳәар ҟалоит) ацензура ааха ду анаҭеит, асценаҿгьы қәҿиара дук амамызт. 1865 шықәсазы Островски Иван Горбунов дицны даҽазныкгьы Волга аԥшаҳәала аныҟәаракәа мҩаԥигеит. Островски ацензура иадҳәаланы имаз апроблемақәа[редактировать] 1860-тәи ашықәсқәа рыгәҭазы Островски Урыстәыла иԥхьагылоу драматургк иаҳасабала ихьӡ ҩашьарак амамкәа иҟалеит. Ипиесақәа ҩба – «Афырҭыни» «Агәнаҳеи агәырҩеи» рзы уи ианашьахеит даара ахьӡ ҳаракы змаз Уваров ипремиа. Аха ус егьы иҟазаргьы, уи итеатртәыз аӡә иаҳасабала, игәы даара иканажьуан ипиесақәа акымкәа-ҩбамкәа атеатр аҿы ақәыргыларазы мап ахьырцәыркуаз. Уи иҩуан: Урыстәыла ашәҟәыҩҩы даараӡа иҷыдоу аҭагылазаашьа имоуп. Апиеса ҩны дшаалгалакь, уи днатәаны, абыржәыҵәҟьа арзаҳал аҩра дналагоит: «Сара сзы ихьӡны исыԥхьаӡоит абригь-абригь апиеса арежиссиорцәа рыдгалара, схырхәангьы аҳәара ҟасҵоит уи рыдыркыларц ҳәа» убас иҵегьы. Анаҩс, ацензура иахысыз апиеса, Алитературатә- театртә комитет ашҟа инанагоит. Ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьа ухаҿы иузаагару аҳәаанырцә џьара? Зегьынџьара, иарбан театрзаалак аҿы гәахәарыла ирыдыркылон зыҩаӡара бзиоу апиеса. Адраматургьы апетициақәа рыҩра ацынхәрас, ихаҭа аҳәарақәа иоулон иусумҭа ақәыргылара зҭаху, уи амҩа азаартра иашьҭоу арежиссиорцәа рҟынтәи. Араҟа, Урыстәыла, апиеса аҩра – уи ус бжоуп, ихадоу – уи апиеса иазыԥшу амыҟәмабарақәа зегьы рылгара ауп. . Шьчелыково иҟаз Островски иҩны, ҳаамҭазы – имузеиуп. Аҳ Алеқсандр II атеатр мыцхәы бзиа избоз иакәын, аха уи еиӷьишьон абалети афранцызтә водевили. «Островски – абаҩхатәра злоу уаҩуп, аха уи ипиесақәа сара исзычҳауам. Сара атеатр ашҟа снеиуеит сусура хьанҭа ашьҭахь сыԥсы сшьарц, уаҟа сгәы дырлах-ҿыхып ҳәа, аха Островски ипиесақәа адепрессиа сзыруеит, агәҭынчымра сызцәырыргоит», - ҳәа дашшуана аҳ, Фиодор Бурдин иажәақәа рыла. Ацензура акыр еицанакыз «Минин» Аимператортәи атеатр асцена ашҟа ианыхынҳә ашьҭахь, Островски иқәиргылеит аҭоурыхтә драмақәа даҽа ԥыҭк: «Воевода» (1866), «Амцдмитрии Васили Шуискии» (1866), иара убас «Тушино» (1867). 1867 шықәсазы Степан Гедеонов Аимператортәи атеатрқәа директорс дроуит. Ари ачынуаҩы зны Островски и- «Џьанах» ақәыргылараҿы дицхраауан. Гедеонов директорс даныҟарҵа ашьҭахь, Островски уи исценари ала, фымчыбжьа ирылагӡаны иҩит ипиеса «Василиса Мелентиева». Аха а-3-тәи аҟәша ари апиеса ҵшәааратә уск иазкуп ҳәа гәҩарас иркит, Гедеонов иакәзар, афинанстә цхыраара изамҭеит, апиесагьы қәҿиарак амоуит, ихыбгалеит. Зны, 1846-1847 шықәсқәа рзы Островски иаб иааихәеит анхарҭа ҭыԥқәа ԥшьба. Урҭ рахьтә зегь иреиҳаз акакәын Костроматәи агуберниаҿы иҟаз, акапитан Михаил Кутузов 18-тәи ашәышықәсазы иргылаз ахазы Ҩны ду Шьчелыково. Николаи Островски иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, Александр иашьеи иареи уи анхарта ҭыԥ ранԥса лҟны иаархәеит 1867 шықәсазы. «Аҵыхәтәаны, сара сыԥсҭазаараҿы иреиӷьу ашықәсқәа зыхәлабгаз, ухы-уԥсы зегьы ҭызхуа атеатртә тәра уажәшьҭа сҽампыҵысжәар сылшоит», - ҳәа иҩуан А.Н.Островски исалам шәҟәқәа руак аҿы. Уи уаҟа иргылеит ахәшатә зауад, абаҳча ҟаиҵеит. Лассы-лассы араҟа идикылон асасцәа, ари аҭыԥ инаҭон ипиеса ҿыцқәа рыҩразы уамашәа агәаҳәара, ара зҩыдарала иаамҭа ихигон. Ас еиԥш аԥсҭазаашьа уи дшамырбеиоз иаарласны ишеилкаахазгьы, Островски араҟа ихигеит иреиӷьыз, насыԥла иҭәыз имшқәа. Уи Шьчелыково - «Костроматәи Швеицариа» ҳәа азиҳәон, зегь агәра диргон ас еиԥш иҟоу аԥшӡара Италиагьы ишимбацыз ала. ===1867–1874=== Константин Станиславскии Васили Качалови "Дарбан ҟәышзаалак изхаша агаӡара имоуп» ақәыргылара аан, МХАТ 1910ш. 1867 шықәсазы Островски адепрессиа иман, уи акгьы даԥсамшәа, дзаҵәны ихы ибон. Ажурнал жәпақәа зегьы зкьыԥхьра мап ацәыркыз иҩымҭа «Тушино» акьыԥхьра алыршахеит иӡыргамыз ажурнал хәыҷы «Всемирным трудом» аҿы. Аурыс револиуционер Дмитри Каракозов ишьразы иҟаҵаз аҽазышәара ашьҭахь Островски иҩызцәа аӡәырҩы рмаҵуратә ҭыԥ ҳаракқәа рҟнытә рхы иақәиҭыртәит. Ихы аныҟәгаразы уи аиҭагара уси алибретто аҩреи инапы рылаикит. Аха аҭагылазаашьа иаразнак аҽаԥсахит Некрасов «Отечественные записки» данахагыла. Островски даара иԥханы дрыдыркылеит, 1868 шықәса абҵара мзазы уи араҟа раԥхьаӡа акәны қәҿиарала ирҿиамҭа икьыԥхьит. («Дарбан ҟәышзаалак изхаша агаӡара имоуп»). Петербург снапаҿы иааганы, Островски ипиесақәа атеатрқәа ррепертуарқәа рҿы наҟ сырнахоит ҳәа Франциатәи иааз «аӷа цәгьа» изку авторс дызмаз аоперетта ҿырԥшыс иҟаҵаны, уи иҩит аирониатә лакә «Аҳ иԥа – Иван». Уи аҿы аурыс фольклортә сиужет иалаӡҩаны иҟаиҵеит иаамҭазтәи апародиеи афарси. Аԥара ахьизымхоз иахҟьаны, уи апроект аԥыхра иқәшәеит, аха уи апроект иаарласны аиҭарҿиара аиуит «Дарбан ҟәышзаалак изхаша агаӡара имоуп» аҿы. Ҳаамҭазтәи абызшәала иҩу ари арҿиамҭа аҟны ахҭысқәа ажәытәтәи Москва имҩаԥысуеит. Уи ашьҭахь иаԥҵан «Амцабз иаҩызоу агәы» (Агәы цаҳә-цаҳә, 1869) – хәҭакахьала идетективу, ганкахьалагьы игәызиану алакә, даҽа хәҭакахьалагьы, хыԥхьаӡара рацәала ҭауади-аамсҭеи рыдгьылқәа еизакны иаазхәо москватәи ахәҳахәҭцәа ирзырхоу ҳаамҭазтәи памфлетк аҳасабала иҟаҵоу аҩымҭа. Апиеса афырхаҵа хада Хлынов даараӡа диеиԥшын иџьашьахәу ипроектқәеи ирхәмаррақәеи рыла зегьы еицырдыруаз москватәи ахәҳахәҭҩы- амиллионер М.А.Хлудов. «Ицаҳә-цаҳәу агәы» апремиера ыҟан Малыи театр асценаҿы Курослепов ироль назыгӡаз Пров Садовски ибенефис азы – 1869 шықәса жьырныҳәа 15 рзы. Уи уаҩы иимбац ақәҿиара ду аманы имҩаԥысит. Иара убас 1869 шықәсазы иҭыҵит «Ихагахаз аԥарақәа» (Иаапку аԥарақәа). Уи аҿы иумбар залшом автор усҟан ҿыц ашьақәгылара иаҿыз акапиталисттә наплакыҩцәа (Урыстәыла урҭ усҟан «Иманшәалоу, аԥышәа змоу ауаа» ҳәа ирышьҭан) рышҟа имоу азҿлымҳареи агәҽанызаареи. Иара Островски ихаҭа иакәзар, урҭ дырхыуԥхьаӡалартә дыҟамызт, ихаҭа ус дыҟоушәа аҽыҟаҵара шигәаԥхозгьы. «Ашәҟәҭыжьыҩцәа – мыцҳәаҩцәоуп, урҭ сара сшьа зегьы ржәит», - ҳәа аҳәара бзиа ибон уи. «Некрасов сара иаартны дысхыччон, уальтруиступ ҳәа сеиҳәон. «Дарбанзаалак даҽа литераторк уара уеиԥш иусумҭа хәмариала иҭиӡом» ҳәа сеиҳәеит, - ҳәа дашшуан уи исалам шәҟәқәа руак аҿы. Островски иқәгыларак азы 200 мааҭ изызшәоз Некрасов (усҟан уи ԥара бзиан), изныкымкәа иҽазишәахьан уи иҭыжьырҭатә бизнес аҿы ацхыраара иитарц. «Аха убас еиԥш иалҵуан, уи (Островски) еснагь аԥара ицәыӡуан… еснагь абанкротра аҳәааҿы дгылан», - ҳәа иҩуан Лакшин. Ипиеса ҿыцқәа зегьы рыцԥхьаӡа аамҭакала ирышьҭуан Малыи театр ахь еиԥш, «Отечественные записки» ашҟагьы. Зны-зынла апубликациа апремиера аԥхьагьы ицәырҵуан: ус иҟан «Абна» аангьы («Абна, 1871). «Абна» - ари апиесаҿы иаарԥшуп Вологда аҟнытә Керчҟа ныҟәара амҩа иқәу актиорцәа рҭоурых. Уи усҟантәи аамҭазы аурыс провинциаҿы иҟаз аиҵахарақәа раҿарԥҽра хықәкыс иаман. Островски уажәшьҭа Петербург лассы-лассы даҭаауан, уи бзиа ибаны иҽрылаирхәуан Некрасов и-«Современник» аҿы аус зуаз рзы еиҿикаауаз ахәылԥазқәа. Аха уи уаҟа Глеб Успенски, Николаи Михаиловски уҳәа реиԥш иҟоу ауаа дахьырԥылоз иабзоураны, ацәанырра бзиақәа шиоуазгьы, зегь дара роуп аҳҭны қалақь уиаҟара даманшәаламкәа ихы ибон. Москва ақәҿиара ду зманы иқәыргылаз ипиесақәа руак, хаҭала «Ицаҳә-цаҳәу агәы» Петербург ихыбгалеит, ақәыргыларатә ҩаӡара ахьылаҟәыз иахҟьаны. 1872 шықәса жьырныҳәазы Алеқсандр 2-тәи иаалырҟьаны Алеқсандринка даҭааит, Островски ипиеса иалхыз аспектакль «Ари амасленница мацара акәӡам ацгәы иатәу» («Масленница мацараӡам ацгәы азы иҟоу»). Аха иибаз уиаҟара агәышьҭыхра инамҭеит. Островски илитературатә рҿиара 25 шықәсхыҵратә иубилеи инадҳәаланы уи аперсоналтә премиа ирҭарц азы Гедеонов иҟаиҵаз аҽазышәарақәа лҵшәа ҳәа акгьы рмоуит. Апиеса «Амцдмитрии Васили Шуискии» (уи раԥхьаӡа акәны икьыԥхьын 1866 шықәсазы) Мариинтәи атеатр аҿы 1872 шықәса жәабран 17 рзы ишазыԥшыз еиԥш ақәҿиара амоуит. «Ицәаблагәны иҟаҵаз акостиумқәа ахәаԥшцәа иргәамԥхеит, адекорациақәа ишиашаз Берг икьанџьатә театр аҟынтәи иааргазшәа акәын ишыҟаз, асценаҿы иҟаз зегьы ирныԥшуан аурыс театри аурыс баҩхатәрақәеи рышҟа агәхьаа мкыкәа, ишабалак ҳәа азнеишьа, - ҳәа иҩуан «Гражданин» арецензент. Асцена ашьҭахь имҩаԥысуаз ацеремониа акала иузалкаауамызт, имаҷҩын уи иалахәыз – атеатртә актиорцәеи арежиссиор Алеқсандр Иаблочкини рымацара ракәын. Островски даараӡа игәы каҳаны Москваҟа дхынҳәит – зегь бзиа дахьырбоз, драматургк- ветеранк, аурыс драматургцәа реилазаара хантәаҩык иаҳасабала ҳаҭыр ахьиқәырҵоз ақалақь ашҟа. Араҟа аиубилеитә ныҳәа акырымш, инарҭбааны, ишахәҭаз еиԥш имҩаԥыргеит. «Москва азыҳәан Островски Папа Рим азы дшыҟоу еиԥш дҟалеит», - ҳәа иҩуан Иван Гончаров. 1872 шықәсазы иҭыҵит аурыс театр 200 шықәса ахыҵра иазкыз - «Жәибыжьтәи ашәышықәсазтәи акомик». Апиеса иаарласны ирхашҭит, аха ажәашықәсақәа рышьҭахь Марина Цветаева уи рҽхәаны дахцәажәон «иҿырԥшыгоу абызшәазы». 1873 шықәсазы икьыԥхьын Берендеево аҳреи, уи аҳ аамысҭашәеи, апоети, асахьаҭыхҩи ирызку амиф шьаҭас измоу, Островски ипиесақәа рҟнытә зегь реиҳа ибжьааԥнытәым – «Ас ҭыԥҳа». Ари аеқсперимент рбаны иқәгыломызт Некрасови Лев Толстоии рҩыџьегьы (убри азы уи кьыԥхьын «Вестник Европы» аҿы), москватәи апремиерагьы хьшәашәаны ирыдыркылеит. Аха амузыкатә еилазаара агәацԥыҳәара ду аадырԥшит. Пиотр Чаиковски хымчыбжьа рыла асценатә қәыргыларазы амузыка иҩит. Ашьҭахь Римски-Корсаков иаԥиҵеит уи ахьӡ зыхьӡу аопера, аоригиналтә текст аиҳаракгьы алибретто аҿы еиқәырханы. ===1874–1880=== 1870-тәи ашықәсқәа рзы Островски ипиесақәа еиҳа аеқсперимент ҟазшьа аархәо иалагеит. Урҭ асценаҿы қәҿиара дук рыманы иҟамызт, акритикцәа рахьынтәи изгәаԥхоз шыҟазгьы, изгәамыԥхозгьы маҷҩымызт. Уи азеиԥштә гәалаҟазаара уамашәа иаанарԥшуан «Арҿиаратә хәыцра амчдара» зыхьӡыз, ажурнал «Дело» аҿы икьыԥхьыз Николаи Шелгунов истатиа. Ԥыхьатәи аамҭақәа рзы Островски ипиесақәа инамыцхәу аепикатәреи, убасгьы аформа имаҷны дахьазхьаԥшуаз ази, «Ихьшәоу абзиабара» (1873), «Абгақәеи ауасақәеи» (1875) - реиҿартәышьала инамыцхәны ифранцызтәқәоуп ҳәа ирыԥхьаӡон, урҭ уамашәа инагӡаны иҟаҵоу рыҩныҵҟатәи рыҿиашьеи ртехникатә ссири рзы. «Исҳәара-изура сақәшәом, сара анахьгьы-арахьгьы лахь сырҭоит гәык-ԥсыкала ицқьаны иҟасҵаз сусуразы», - ҳәа дашшуан Островски 1874 шықәса хәажәкыра 8 рзы Некрасов иахь ииҩыз асалам шәҟәы аҿы. Островски ипиеса хьшәақәа зегьы шьаҭас ирымоуп иреалтәу аԥсҭазааратә ҭоурыхқәа «Сара ссиужетқәа зегьы аԥсҭазаара ахаҭоуп изхәыцыз. Адраматург аҭоурыхқәа ихы иҭиҳәааӡом, уи аԥсҭазаараҿы иҟалаз, мамзаргьы иҟалараны иҟоу ахҭысқәа ирызкны ауп ишиҩуа», - ҳәа иеиҳәон Островски адраматург Аверкиев. «Абгақәеи ауасақәеи» аҿы еиҭаҳәоуп 1874 шықәса жьҭаарамзазы анапхыцәгьаразы иззашны аус иарҭаз аигуменԥҳәыс Митрофаниа (ареалтә ԥсҭазаараҿы абаронесса Прасковиа Розен) лықәӡбара аус иадҳәалоу иреалтәу аусӡбара. Островски ари аԥҳәыс, хаҭала иара «аиԥка зшәу Тартиуф» ҳәа дзышьҭаз (апиеса аҿы уи Мурзавецкаиа ҳәа даарԥшуп), лҭоурых дахәаԥшуеит иеқстраординартәу ахатәы амбициақәеи, адинхаҵаратә гьангьашреи ибжьааԥнытәым реилаӡҩара иаҩызаны. «Аҵыхәтәантәи ахақәҵара» (1877) аҿы еиҭаҳәоуп актриса Иулиа Линскаиа агәрагара зҵоу лҭоурых. Уи актриса асцена нлыжьит ахаҵа беиа диццарц азы, данеибаха, лыбзиабаҩ қәыԥш ихарала, капеикгьы лымамкәа даанхеит, дӷарны дшыҟаз лыԥсҭазаара далҵит. «Анабзыҭ зцым» («Инабзыҭдоу», 1878) шьаҭас иаман Кинешемтәи аӡбарҭаҿы имҩаԥысуаз, ахыбаара иахҟьаз ашьаус ӡбара. Ари аӡбарҭаҿы Островски ихаҭа зны аус иуан, уи аахысгьы лассы-лассы даҭаалон. Алеқсандринкатәи атеатр актриса қәыԥш Мариа Савина лзы ҷыдала иҩыз ари апиеса ақәҿиара ду Москва аасҭа еиҳа Петербург иаиуит. Автор иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь Вера Комиссаржевскаиа лыбзоурала еиҭарҿиаз ари апиеса, Лакшин иажәақәа рыла, «ақәҿиара аҩ-ганк – асахьаркыратәи ауаажәларратәи ирыбжьоу атыша заҟа иҵаулоу азы наунагӡатәи гәаларшәагас иҟазаауеит». 1877 шықәса ҭагалан азы Островски Николо-Воробино игылаз ижәытә ҩны ааныжьны, Пречистинка амҩаду ала игылаз, зегь рыла иманшәаланы, ибеианы иҟаҵаз аҩны ду ашҟа диасит. Островски аҵыхәтәантәи аамҭақәа рзы акритикцәа уамак бзиа дшырымбозгьы, уи авторитет ду змаз, атеатртә патриархк иаҳасабла ҳаҭыр иқәырҵон, лассы-лассы иҭаауан арҿиаҩцәа ҿарацәа, зҿлымҳарыла ирыдыркылон иабжьгарақәеи иҟаиҵоз ахәшьарақәеи.Уи ихазы иааиртит ԥыҭҩык адраматурцәа ҿыцқәа. Урҭ рыбжьара дыҟан абаҩхатәра злаз адраматург, абер Николаи Соловиов. Уи Островски дизырдырыз ицавторхаз Константин Леонтиев иоуп. Урҭ еицырҩит «Белугин иԥҳәысҳәара» («Иазыԥшыдаз уи?» зыхьӡыз Соловиов ишәҟәы иалхны иҟаҵан. Иара убас еицырҩит даҽа ҩ-пиесакгьы. Уажәшьҭа Островски иаамҭа еиҳарак иуадаҿы, ашәҟәыҩҩрала ихигон.Уи есааира иқәыӷәӷәон есааира изцылоз иҭаацәа рфинанстә ҭахрақәа.»Аусуреи ахәыцрақәеи рҟнытә схы сақәиҭны ҩымз-хымз сымазар, даара исыхәон. Аха уи ҟалашьа змам усуп, сара Ԥсра зқәым Ауриа иеиԥш ԥхьаҟа сцалароуп, сцалароуп, сцалароуп…» ҳәа иҩуан уи 1879 шықәсазы. Аҵыхәтәантәи ишықәсқәа рзы Москва иҭааны дызбоз иҩызцәа зегьы гәалсрала иазгәарҭон, заҟа дааԥса-караха дыҟаз Островски. ===Островскии аурыс театр ареформеи=== 1874 шықәсазы Островски аурыс драматә ҟазареи аоператә композиторцәеи Реилазаара аицаԥҵаҩыс дҟалеит. Ари аилазаара хадаратәла азинтә зҵаарақәа ракәын изҿыз, иара убасгьы атеатр азы иҩуаз авторцәа афинанстә цхыраара рзыҟарҵон. Аилазаара иркьыԥхьуан апиесақәа, еиҿыркаауан аспектакльқәа, иара убасгьы аурыс театр аизҳараҿы анырра ӷәӷәа ҟарҵон. Уаанӡа, 1865 шықәсазы Островски ихациркит асахьаҭыхҩцәа ркружок, аклуб, иара убас иформалтәым атеатртә школа. 1870-тәи ашықәсқәа рзы аурыс театр зҭагылаз акризис ҵаула игәы ӷәӷәала инархьны, Островски уи радикалтә ҳасабла ареформа азура азԥхьагәаҭаны, аплан аус адиулеит. 1881 шықәсазы уи Петербург днеит ажәахәқәа ҩба иманы: «Урыстәыла ҳаамҭазтәи адраматә ҟазара иазкны», убасгьы «Аимператортәи атеатр аҭахрақәа». Анаҩс аминистр И.И.Воронцов-Дашков Островски дааиԥхьеит асоциалтә напхгаратә комитет алахәыларазы. Уи ари акомитет аҿы иҟаиҵаз ажәалагалақәа реиҳарак иазхьамыԥшит, аха ианеиҵаха, идеиак – Москва раԥхьатәи ихьыԥшым атеатр аԥҵара – аҳ игәаԥхеит. Уи Москватәи апроект акгьы шалымҵызгьы, иаарласны Урыстәыла зегьы иаадыртуа иалагеит ахатәы театрқәа. 1885 шықәса ԥхынҷкәын азы Островски Аимператортә театр аҿы арепертуар аганахьала директорс дҟарҵеит. Мызқәак уи ақәыргыламҭақәа ргәаҭареи, аиҿцәажәарақәеи дырҿын, шықәсыла дзызхәыцуаз ареформақәа раларҵәаразы «Атеатр ихәыцуа ауаҩы иҩны акәны» аҟаҵара аидеиа дханагаланы, Островски арепертуар аус адыруларц азы ааԥхьара риҭеит ауниверситет аҟнытәи апрофессорцәа Николаи Стороженкеи Николаи Тихонравови, иара убас адраматург Николаи Чаеви. Уи авторцәа ҿыцқәа дрыцхраауан, абаҩданцәа русура иамихуан, ишилшоз ала даҿагылон зехьынџьара еиҳа-еиҳа иалаҵәоз акоррупциа. Ибиограф Анна Журавлиова лажәақәа рыла, Островски иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы ииҩуаз аҳәара азин иман. Уи иҩуан: «Егьырҭ аҟазарақәа рҿы иҟоуп ашколқәа, академиақәа, аҭыԥ ҳаракқәа змоу абжьгаҩцәа… Аурыс драма иамоу сара мацара соуп. Иара азы сара соуп зегьы: сышколуп, сакадемиоуп, сыспонсоруп, сыхьчаҩуп. ===Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа=== 1885 шықәса ҭагалан Островски Кавказ даҭааит. Қырҭтәыла уи здаҟам ҳаҭырқәҵарала иԥылеит. Адраматург уи игәы арԥшааит, иԥсгьы акыр иҭанаҵеит. Уи гәыӷра шәкыла игәы шьҭнахны аҩныҟа даныхынҳә ашьҭахь иаарласны иҩны далгеит еицырдыруа иҟалаз ипиеса «Харада ахара зду». Аха аҩныҟа даныгьежь уи дырҩегьых иҿыцны иаԥхьа иаагылеит афинанстә уадаҩрақәа. «Сара аҳәааҿы снеины сыҟоуп, алҵшьа ҳәагьы мҩа сбом: Мариа Васили-иԥҳа дычмазаҩуп, арҭ агәынгарақәа зегьы зынӡа сымчқәа зегь сылырхит, сгәы уажәы-уажәы иҭыԥсаауеит, лассы-лассгьы сыԥсы сылышәшәоит. Иарбан Атеатрқәа иарбанзаалак ак аҿы акгьы сзыршәаӡом, ауал рацәаны исықәуп», - ҳәа иҩуан уи Фиодор Бурдин ишҟа Аҵыхәтәаны, 1884 шықәса алагамҭазы Аусӡбарҭала, Островски жәохә шықәса раԥхьа дзыҳәахьаз, аха мап ззицәыркхьаз аперсоналтә пенсиа ирҭеит. Урыстәылатәи аимпериа Аҳәынҭқарратә совет иалахәыз, Алеқсандр иминистрцәа ируаӡәкны иҟаз Михаил Островски аҳ илымҳа аҟынӡа инеигеит иашьа дызҭагылоу афинанстә уадаҩрақәа ртәы, иара убриалагьы апроблема минуҭқәак рыла иӡбан. Аха Островски ицәаныррақәа еиуеиԥшымызт: шықәсык 3 нызықь мааҭ - ԥара думызт, иара уигьы иҭара шыҟалаз, хымԥада маҷк иаҳаҭыр ланарҟәуан. Иара убри ашықәсан, 1884 шықәса хәажәкыра 5 рзы Островски аҳҭынраҿы днеит Алеқсандр 3-тәи ибаразы, уи дидикылеит, 15 минуҭ еицәажәон. Аҳ дҵааит, избан асутениор изкны уи ииҩыз апиеса «Иԥшӡоу ахаҵа» (Ахаҵа - ԥшӡа) азы ас еиԥш иҟоу афырхаҵа дзалихыз. «Ус еиԥш ауп ишыҟоу ҳаамҭа адоуҳа», - иаармарианы аҭак ҟаиҵеит Островски. 1886 шықәса лаҵара 28 рзы Островски игәы даара иҽеимкәа ишибозгьы, дцоит Шьчелыковоҟа. Асасааирҭаҿы дшыҟаз астма ахьаа ӷәӷәала изцәырҵуеит. Уи иҭагылазаашьа ирласны еицәахо иалагоит; аҵыхәтәантәи амшқәа ахьаа цәгьа шимаз ихигеит, уи дзымҵысуа аҟынӡа имч-илша зегьы илӡааны дыҟан. Рашәара 2 рзы Островски иԥсҭазаара далҵит астенокардиа иахҟьаны, иусуратә стол дахатәаны, Шеқспир итрагедиа «Антонии Клеопатреи» аиҭагара данаҿыз аамҭазы. Алеқсандр Островски анышә дамадоуп Николо-Бережок аҭыԥантәи аԥсыжырҭаҿы. Уи даныржуаз аҽны иҟан иҭынхацәа гәакьацәеи, аӡәык-ҩыџьак ажәытәтәи иҩызцәеи, адраматург Николаи Кропачиови, Аполлон Маиков иашьа иԥа, атеатртә цех аҟынтәи Островски иҩыза А.А.Маикови. Ацеремониа аҩцамызт. Инагӡамкәа иаанхеит Михаил Островски иашьа иԥсыбаҩ Москваҟа, Новодевичиетәи аԥсыжырҭаҟа аиагаразы имаз апланқәагьы. «Островски иԥсҭазаара уадаҩын, уи қәԥаралеи, ҩныҵҟалатәи гәырҩалеи иҭәны, усура хьанҭала ауп ишымҩасыз. Аха уи дынхон ихаҭа ишиҩуаз еиԥш, зеилкаара мариоу аидеалқәа аҵыхәтәанынӡа рыгәрагара иманы: адгьыл гәакьеи, ацәанырра цқьақәеи, ауаа рыҳалалреи иара изы анасыԥ иахыҵхырҭоу цәаныррақәаны иҟан, уи ишахыҵхырҭаз еиԥш - иԥсҭазаараҿы зегь реиҳа игәырҩаны имаз – атеатргьы, - ҳәа иҩуан Лакшин. ==Ихатәы ԥсҭазаара== 1847 шықәсазы еибадырит Островскии 24 шықәса зхыҵуаз, Иауза араион аҿы инхоз, шьҭрала абжьаратәи акласс иеиуаз аԥҳәызба Агафиа Иван-иԥҳаи. Урҭ иаарласны еизааигәахеит. Уи илызку адыррақәа иахьа уажәраанӡагьы даара имаҷуп, акызаҵәык, лаҳәшьа гәакьа Наталиа Иван-иԥҳа Беленкова лыхьӡын (аха уи аҩбатәи лыжәла лхаҵа итәызар ҟалоит). Лакшин иажәақәа рыла, иҟалоит уи лҭаацәа анкьа ахәура иҭаз уаазар, усҟан уи лыжәла Иванова ҳәа иҟазаауан. Иаб ахәы-аҿы дшықәимыргылозгьы, 1849 шықәса азыбжазы, иҭаацәа сасра џьара ицаны ианыҟаз, Островски Агафиа иҩныҟа дааигеит играждантә ҩызак (партниорк) лаҳасабала. Реибагара алацәажәарагьы ҟаломызт азы Гаша (ус акәын Агафиа аҩны ишларҳәоз) ахаангьы уи азҵаара дҵаны иҿаԥхьа иқәлыргыломызт Иубаратәы иҟоуп, Островски аханатә урҭ реицыҟазаара акыраамҭа ицоит ҳәа игәы ишаанамгоз, аха убас еиԥш иҟалеит, Гаша лыԥсҭазаара аҵыхәтәанынӡа, 1867 шықәса аҟынӡа уи дицҟан. Аҵара маҷны измаз, аха абаҩхатәра злаз аԥҳәыс ҟәыш инарҵауланы илдыруан ҵаҟатәи акласс иаҵанакуа ауаа хархьқәа рыԥсҭазаара, ҳәарада, адраматург ирҿиара аҿгьы ныррақәак ҟалҵеит. 1859 шықәса ҭагалан азы, «Афырҭын» аус анадиулоз, Островски аамҭақәак ихигеит Москва амҵан актиорцәа еизарҭас иахьрымоу ҩ-ҭыԥк рҿы – Давыдковои Иваньковои. Хаҭала убраҟоуп уи актриса Лиубов Никулинеи иареи рромантикатә еизыҟазаашьақәа рхы ахьыркыз. Иубартә иҟоуп уи Катерина лхаҿсахьаҿы иибоз лара шлакәыз. Косицки ишҟа ииҩуаз асалам шәҟәқәа рыла, иумбарц залшом уи ихы ихашҭыртә еиԥшҵәҟьа бзиа дшибаз, исалам шәҟәқәа рҿы ажәҩан аҟынӡа дышхаигало ала агәрагара лиҭон, аха лара аҽыҵгақәа лыԥшаауан, лыбзиабаҩ играждантә ԥҳәыс лҿаԥхьа аҭакԥхықәра шимо атәы игәаларшәо. Ас еиԥш еилкаамкәа иҟаз аизыҟазаашьақәа ҩышықәса анырхыҵ ашьҭахь Островски уи ажәа лниҵеит ԥҳәысс диццарц азы, аха лара мап ицәылкит. Уи аамҭазы лара бзиа дылбон аҭуџьар иԥа ԥшӡа, лҵаҩы-лышьҭрақәла Соколов. Уи раԥхьа иара иԥарақәа зегьы нихит, нас лара лԥарақәа рныхра далагеит. Арҭ ахҭысқәа зегьы Островски изы ахьаа рацәа зцыз, аха ихшыҩырҵагаз ԥышәаны иҟалеит. 1860 шықәса алагамҭазы еибадырит Островскии Малыи театр актриса Мариа Васили-иԥҳа Василиевеи, урҭ 1864 шықәсазы еизааигәахеит. Ашықәс Ҿыц аламҭалазы Мариа Васили-иԥҳа длыхшеит рыԥҳа Мариа. 1869 шықәса жәабран 12 рзы Островскии Василиевеи официалла иеибагеит. == Амузыкатә адаптациа == Островски ипиесақәа ԥыҭк аоперақәа рылхын. Апиеса «Афырҭын» («Адыд-мацәыс») «Када Кабанова» зыхьӡыз Леош Ианачек иопера аԥҵаразы агәаҳәара изҭоз хыҵхырҭахеит. Островски ипиеса иалхны иҟаҵаз зегь реиҳа еицырдыруа оператә рҿиамҭаны иҟалеит Николаи Римски-Корсаков иопера «Ас-ҭыԥҳа». Чаиковскигьы ари апиеса азы иҩхьан иепизодтәу амузыка. Урысшәала иахьцәажәо атәылақәа рҳәаа нахыс Островски зегь реиҳа дызлеицырдыруа хадаратәла абарҭ арҿиамҭақәа аҩбагьы рылоуп. 1854 шықәсазы иҩыз уи икомедиа «Угәы ишаҭаху унымхан» иалхны иаԥҵан Алеқсандр Серов итрагедиатә опера «Ақаҷаа имч» (уи апремиера мҩаԥысит 1871 шықәсазы). Аҭоурыхтә драма «Воевода» (Волгаҿтәи аԥхыӡ») иалхны иаԥҵан аоперақәа ҩба: акы – Пиотр Чаиковски итәы, анаҩс, аҩбатәи - Антон Аренски иаԥиҵаз аопера «Волгаҿтәи аԥхыӡ». Ашьҭахь Чаиковски иҩит апиеса асценақәа руак азы аепизодтә музыка. == Аҭынха == Николаи Андреев авторс дызмоу, Малыи театр аԥхьа игылоу Островски иҳаҭәара. Островски 2023 шықәсатәи Урыстәыла апочтатә марка аҟны. Островски 19-тәи ашәышықәса иаҵанакуа аурыс драматургцәа рҟнытә еиҳа акрызҵазкуа дыруаӡәкуп. Уи адраматә реализм аурыс сцена иазназгаз рҿиаҩуп ҳәа дыԥхьаӡоуп. Иаамҭа иаҵанакуаз, ҿыц ашьақәгылара иалагаз ауаҷарра аморали аҟазшьеи азҿлымҳара ҷыда аҭо, аурыс уаажәларра рыбзазаашьа инарҭбааны иаазырԥшуаз еицырдыруа уи ипиесақәа уамашәа аларҵәара рыман адраматург ихаан, урҭ иахьагьы аурыс репертуар иузаҟәымҭхо иахәҭакны иаанхоит. Урҭ рыхә ҳаракны иршьоит ҟазарыла иҟаҵоу аҟазшьарбагақәеи адиалект ахархәареи рзы. Островски авторс дрымоуп 47 аоригиналтә пиеса. Островски идунеи здаҟамала еиуеиԥшым: уи иҩуан адрамақәа, аҭоурыхтә хроникақәа, москватәи аԥсҭазаара аҟынтәи асценақәа, ааԥынтәи алакәи, адраматә етиуди... Уи иҭынха зегьы удукылар ҟалоит Урыстәыла хышә шықәса рыҩныҵҟала имҩаԥысуаз, сцена заҵәык аҟны ицо, ҵыхәаԥҵәара змам пиесак иеиԥшны», - ҳәа иҩуан акритик Иу. Холодов. Уи иусумҭақәа еиҟәыршеит акритикцәа. Аполлон Григориев урҭ роригиналтәра данаргәырӷьоз, Николаи Добролиубов иакәзар, ирыҵоу асоциалтә иашара анирҽхәоз аамҭазы, егьырҭ (иаҳҳәозар, Николаи Чернышевски) акритика азиуан, иара игәаанагарала, Островски дзызхьаауаз апатриархалтә шьцыларақәеи анхашьеи. Аха аполитика аганахьала инеитралтәыз акритикцәа, еиҳаракгьы атеатртә еилазаара бзиа ирбон Островски иусумҭақәа, Пров Садовски, С.Василиев, Степанов, Косицкаиа, Бороздина уҳәа реиԥш, аурыс сценаҿы иреиӷьыз аиеҵәахәқәа ҳәа ирыԥхьаӡоз ишынеибакәу иара идгылон. Аҵарауаа ԥыҭҩык агәыҩбара рыман, ииашаҵәҟьаны иҟоуп ҳәа уи ақьаад бӷьыц ԥжәаха хәыҷы, Гоголь адраматург ҿа изкны арҽхәаратә ажәақәа ахьаниҵаз, аха акыршықәса анҵы, урҭ реиҳараҩык, ииасыз ашықәсқәа рышьҭа ихыԥшыло, ус еиԥш иҟа-иҟам, иақәшаҳаҭхеит Гоголь иреалисттәи, игәыҳалалратәи традициақәеи, уи ажәлар ркультуреи рбызшәеи рзааигәареи ишиашоу ҭынхас ироуз Островски шиакәыз ала. Островски изы итәымын апастельтә ԥшшәқәа, атонбжақәа, ахыркрақәа иара иҟазшьамызт. Акритикцәа уи исценақәа Павел Федотов иҭыхымҭақәа ирыҿдырԥшуан. Островски ирҿиамҭақәа рҿы иалыркаауан аԥсабаратәра, адраматәра, аемоциа ӷәӷәақәа, аиумор шаша, иара убас хашҭра зқәымыз, меигӡарахда ԥштәы еилаԥсала ишәу аперсонажцәа, . Островски абызшәа аҟаза ду ҳәа дыԥхьаӡан. 1859 шықәсазы Николаи Добролиубов ииҩыз аессе «Алашьцара аҳра» аҿы ишазгәеиҭоз ала, Островски ирҿиамҭақәа рҿы иихәыцыз афразақәа акыр ауаа гәаҳәарыла ирыдыркылон, урҭ ажәлар рҿы ижәаԥҟақәаны (ижәаԥҵақәаны), ауаа хархьқәа рцәажәара иахәҭакны иҟалон. «Островски иҟны унеиаанӡа дарбанзаалак даҽаӡәы иҿы иуԥылом ас еиԥш иҟаимаҭу, иссиру, гьамала иалԥшаау, еилыкка иҟоу аурыс бызшәа», - ҳәа иҩуан И.С.Тургенев. Ареалисттә драма аҟазацәа Островски ддырҽхәон аурыс жәлар рыԥсихологиа бзианы иахьеиликаауаз азы. Уи зхаҿсахьа уамашәа ибзианы иҭихуаз иперсонажцәа ирыбзоураны, ахәаԥшцәеи аӡәырҩы аурыс актиорцәеи иналкааны бзиа ирбон. Иӷәӷәоу аидиоматикатә диалогқәа реиҭагара иацу ауадаҩрақәа ирыхҟьаны, Островски ибаҩхатәра адунеижәларбжьаратә зхаҵара акыр ишыԥкызгьы, ҳаамҭазтәи аурыс драматургиа аҿиара аус аҿы уи илагала хадаратәны иаанхоит. Островски ахаангьы амшынҵақәа ныҟәигомызт, исалам шәҟәқәа рҿы дызлацәажәоз ипрактикатә усқәа ракәын, урҭ еиқәырхатәуп ҳәа ахаангьы дазымхәыцызт. 1879 шықәсазы «Русская старина» иаиҭоз аинтервиу аҿы уи иазгәеиҭеит: «Сара акыраамҭа сахӡыӡаауа исыман мышкымзар зны сгәалашәарақәа ирызкны ашәҟәы аҩра алагаразы сгәыӷра. Сгәыӷуан уи иснаҭо агәаҳәара маҷк иадамзаргьы, сыԥсы еиҩнагап ҳәа. Аха уажәшьҭа сымҩашьо издыруеит уи гәыӷра мацараны ишаанхо ала. Сгәалашәарақәа аҭыԥ рықәҵаразы, сара исҭахуп зда ԥсыхәа ыҟам, исымам, ахаангьы исмоуа – аҭынчра». Островски исалам шәҟәқәа реиҳарак ыӡит. Шьчелыково иҟаз хыԥхьаӡара рацәала уи идокументқәа аӡәгьы хьаас иахьимамыз иахҟьаны, рхы-рҵыхәа ахьыҟоу уаҩы изымдыруа иқәхын. Островски изкны раԥхьатәи академиатә усумҭақәа цәырҵуа ианалагаз асоветтә аамҭазы ауп, аҵарауаа Н.Кашин, Н.Долгов, А.Ревиакин, А.Лотман, Е.Холодов, В.Лакшин рыбзоурала. Аҵыхәтәантәи иажәақәа рыла, аурыс драматург ду ибиографиаҿы ирацәоуп иҭҵаам, ишьақәырӷәӷәам арыцхәқәеи афактқәеи. Островски аамҭак ицаныз Толстоии, Достоевскии, Тургеневи рырҿиамҭақәа ирҷыданы, уи иҩымҭақәа имаҷны ирдыруеит аурыс бызшәа ахьаларҵәам аҳәаанхыҵтәи атәылақәа рҿы. Мраҭашәара ибзианы ирдыруа ирҿиамҭақәа аҩбагьы –злардыруа, хадаратәла урҭ ирылхны иҟарҵаз аоперақәа рыла ауп: «Катиа Кабановеи» («Адыд-мацәыс» амотивқәа рыла), Римски-Корсаков иопера «Ас-ҭыԥҳаи». Островски ирҿиамҭақәа хадаратәла изызкыз иконсервативтәыз, ажәытәтәи Урыстәылеи, итрадициатәыз аурыс уаажәларреи ракәын. Уи иааирԥшуан ахәҳахәҭцәеи ақалақьуаа ӷарцәеи абжьааԥнытәи рыԥсҭазаара – Мраҭашәаратәи ауаа зҿлымҳара ҷыдак рызцәырзымго ҳәа угәы иаанагоз атемақәа ирызкыз арҿиамҭақәа. Островски ихьӡ зху аинститут еиҿкаан 1945 шықәсазы Узбекистан аҳҭны қалақь Ташкент, уи ҳаамҭазы аҟазареи акультуреи рзы Узбекистантәи аҳәынҭқарратә институт ахьӡуп. Островски ихьӡ зху Ленинградтәи атеатртә институт аԥҵан Ленинград, 1961 шықәсазы уи иадҵан Ленинградтәи аҭоурыхи аҟазареи ринститут. Иахьазы уи – еицырдыруа Санкт-Петербургтәи атеатри, амузыкеи, акинематографиеи ринститут ауп Александр Островски ҽнак зны иҳәахьан: «Сара соуп аурыс театр» ҳәа. Уи ихырҟьацәангьы иҳәамызт: Островски атеатр азы 47 пиеса – репертуар нагӡак – иҩит! Аха уи мацарагьы акәӡам – уи атеатр ахы инаркны аҵыхәанӡа идыруан: атеатр анапхгара шаҭатәу, арепертуар шеиқәыршәатәу, актиорцәа шазыҟаҵатәу, илшон апиеса асценаҿы аус адулара, арепетициақәа рымҩаԥгара, актиорцәа рџьабаа ахә ишахәҭоу иршәарц дазықәԥон, идыруан иара убасгьы зықәрахь инеиз, мамзаргьы рыцҳарак иақәшәаз атеатр аусзуҩцәа ишрыцхраатәу. '''Алеқсандр Островски ипиесақәа хронологиала:''' *1847 - «Аҭаацәаратә сахьақәа» *1849- «Еибатәу ҳауп - ҳаибабап» *1850- «Узқәымгәыӷуа ахҭыс» *1850 - « Ауаҩ қәыԥш ишьыжь» *1851- « Иҳәаны итәоу аӷар » *1852- «Уџьам злам умҳаҵә алоумҵан» *1853- «Аӷарра граӡам» *1854 - «Ишуҭахыу унымхан» *1856 - «Атәым чараҿы аҽаршьра» *1856 - «Ахашәалахә ҭыԥ» *1857 - «Шьыбжьхьанӡатәи аныҳәатә ԥхыӡ» *1858 - «Ҟазшьала еиқәымшәеит» *1858 - «Ааӡамҭа ҭыԥҳа» *1859- «Адыд мацәыс» *1860 - «Ажәытә ҩыза аҿыцқәа ҩыџьа дреиӷьуп» *1861 - « Еибатәу алақәа еибафоит, атәым урыламлан!» *1861 - «Бальзаминов иԥҳәысҳәара» *1861 - «Козьма Захарич Минин-Сухоруков» *1863 - «Иуадаҩу амшқәа» *1863 - « Агәнаҳеи арыцҳареи зҿы инымхо дарбану» *1864 - «Воевода» *1864 - «Алафҳәаҩцәа» *1865 - «Аҭыԥ ҿыха аҟны» *1866 - «Аҵаулара» *1866 - « Ахьӡмцыркы Дмитрии Васили Шуискии» *1866- «Тушино» *1867-«Василиса Мелентиева» *1868- «Дарбан ҟәышзаалак иазхаша агаӡара илоуп» *1869- «Агәы цаҳә-цаҳә» *1870- «Иаапкыз аԥарақәа» *1870- «Абна» *1871- «Ацгәы азы еснагь масленица ыҟам» *1872- «Ҟәрышькгьы змамыз, иаалырҟьаны -х-капеик иоуит» *1873- «Ажәибжьтәи ашәышықәса акомик» *1873- «Ас-ҭыԥҳа» *1874- «Ихьшәоу абзиабара» *1874- «Аџьатә ча» *1875- «Абгақәеи ауасақәеи» *1876- «Иҳәаны итәоу аҭыԥҳацәа беиақәа» *1877- «Аиаша бзиоуп, аха анасыԥ еиӷьуп» *1877- « Белугин иԥҳәысҳәара» *1878- «Аҵыхәтәаны ирҿаҵахәхаз» *1878- «Анабзыҭ змам» *1880- «Агәы хаҳәӡам» *1881- «Атәы ҳәсақәа» *1882- «Абаҩхатәрақәеи урҭ иреихырхәои» *1883- «Харада ахара зду» *1883- «Ахаҵа ԥшӡа» *1885- «Ари адунеи иатәым» '''Еицаԥҵоу апиесақәа?''' *Ақаҷкра (Апиеса ициҩит П. М. Невежин) *Василиса Мелентиева (Апиеса ициҩит С. А. Гедеонов) *Абнауаҩ ԥҳәыс (Апиеса ициҩит Н. И. Соловиов ) *Белугин иԥҳәысаагара ( Апиеса ициҩит Н. И. Соловиов) *Иԥхоит, аха иарԥхаӡом (Апиеса ициҩит Н. И. Соловиов ) *Ажәытә ҿыцла (Апиеса ициҩит П. М. Невежин) *Насыԥла иҭәу амш (Апиеса ициҩит П.М.Невежин) Зегь реиҳа еицырдыруа Островски ипиесақәа жәаба. Алеқсандр Островски – 19-тәи ашәышықәсазы иреиӷьу аурыс драматургуп. Зегь реиҳа еицырдыруа Островски ирҿиамҭақәа иахьагьы аларҵәара ду рымоуп ахәаԥшцәа рҿы - атеатри, акинои, ателехәаԥшреи рҟны. Урҭ иреиӷьу арежиссиорцәа иқәдыргылоит, қәҿиаралагьы инарыгӡоит ҳаамҭазы иналукааша актиорцәа. 1. «Анабзыҭ змам» .Ари арҿиамҭа Островски ԥшьышықәса аус адиулон. Раԥхьатәи аспектакль мҩаԥысит XIX-тәи ашәышықәса 70-тәи ашықәсқәа рзы, аха усҟан уи ахәаԥшцәагьы ирыдрымкылеит, акритикцәагьы ӷәӷәала иаҿагылеит. «Анабзыҭ змам» ақәҿиара иаша аиуит автор иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь. Усҟан Островски Костроматәи ауезд аҿы ӡбаҩыс аус иуан, уаҟа ипиесақәа рзы асиужетқәа иԥшаауан аҭыԥантәи акриминалтә хроника аҟынтәи. Ари апиеса асиужетгьы иреалтәу ахҭысқәа шьаҭас иамоуп. Раԥхьаӡа акәны Лариса Огудалова лроль налыгӡеит Вера Комиссаржевскаиа. Еицырдыруеит ари апиеса иалхны иҟаҵоу аурыс фильмқәа. Акино аҿы Лариса лроль нарыгӡеит: Пашеннаиа, Алисова, Гузеева. 2. «Адыд мацәыс» «Адыд мацәыс» - зегь реиҳа еицырдыруа Островски ипиесақәа ируакуп. Уи акьыԥхь ашҟа ицәырҵит Урыстәыла ахәура анаԥыхыз аламҭалазы, XIX-тәи ашәышықәса 50-тәи ашықәсқәа рзы. «Адыд-мацәыс» аҿы Катерина лыпрототипс дыҟан Островски данқәыԥшыз бзиа иибоз актриса Лиубов Косицкаиа. Иаарласны имҩаԥысит апиеса апремиерагьы. Иахьазы шәышықәса ирықәуп «Адыд-мацәыс» иазкны атеатртә критикцәа рыбжьара иџьбароу аимак-аиҿакқәа мҩаԥысуеижьҭеи. «Адыд-мацәыси» Катеринеи ирыхцәажәоз, еимазкуаз иреиуоуп: Писарев, Добролиубов, Григориев, Лобанов, Лакшин. Островски ари ипиеса изныкымкәа аекран ашҟа ииаргахьеит, уи иалхны аопера ықәдыргылахьеит (италиатәи акомпозитор Рокк итәгьы уахь иналаҵаны). «Адыд-мацәыс» иахьа уажәраанӡагьы азҿлымҳара ду амоуп арҿиара знапы алаку, атеатр бзиа избо ауаа зегьы рҿы. 3. «Еибатәу ҳауп – ҳаибабап». Островски икомедиа «Еибатәу ҳауп – ҳаибабап» акьыԥхь ашҟа ицәырҵит XIX-тәи ашәышықәса 40-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы. Раԥхьа уи хьӡыс иаман «Иалаҟам ауалҳәаҩы». Уи атекст автор зназы апублика рҿаԥхьа даԥхьеит. Иаартыз уи аԥхьара далахәын Николаи Гоголь. Арҿиамҭа ақәҿиара ду аман атеатртә уаа рыҩныҵҟа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩы Гончаров даараӡа иԥханы дрыхцәажәеит апиесаҿы иисирны игәылҩаау аурысцәа рҟазшьа, иара убас апиеса злаҩу аурыс бызшәа ҟаимаҭ. Уи ҷыдала иазгәеиҭеит рҿиамҭак аҿы уамашәа аинтерес аҵаҵаны ишеиларсу акомедиеи атрагедиеи. Толстои Островски дгениуп ҳәа изиҳәеит, аха Николаи 1-тәи «Еибатәу ҳауп- ҳаибабап» асценаҿы ахәмарра азин римҭаӡеит. Уи иҿыцны азин аиуит 10 шықәса рышьҭахь, аха иркьаҿны. Уаҩ дзызҿлымҳахаша фактуп, ари апиеса аҳ изин шамамызгьы, ҩынтә ишықәдыргылахьаз – ақалақьқәа Воронежи Иркутски рҿы, ашьҭахь ирацәаны атеатрқәа изаҟаразаалак купиурак азымукәа иқәдыргылон. XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазы апиеса аекран ашҟа ииаган «Абанкрот» ҳәа ахьӡҵаны. 4. «Ас-ҭыԥҳа» Ари арҿиамҭа Александ Островски иҩит XIX-тәи ашәышықәса 70-тәи ашықәсқәа рзы, иара убасҟанҵәҟьа икьыԥхьын «Вестник Европы» аҿы. Раԥхьаӡа акәны иқәыргылан Большои театр асценаҿы. Ари апиесала амузыка иҩит Пиотр Чаиковски. «Ас-ҭыԥҳа» ҩын жәеинраарала, избан акәзар аимператортә Комиссиа ирҭахын амузыкеи, абалети зцыз, ижәеинрааланы иҟаҵаз аспектакль-феериа. Островски ари апиеса аԥиҵеит Ас-ҭыԥҳа илызку ажәлар рлакә амотивқәа рыла. Иҟалап, «Ааԥынтәи алакә» инамыцхәу ҿыцԥшьгараны иҟазар, убри азы ирацәаҩуп усҟан иззеилымкааз акритикцәеи ахәаԥшҩцәеи. Островски – еицырдыруа реалистын, скептикын, араҟа акәзар – уаҩ дызқәымгәыӷуа афантастикатә қәгылара! 5. «Аӷарра – граӡам». Ари акомедиа А.Островски иҩит иагьикьыԥхьит XIX-тәи ашәышықәса 50-тәи ашықәсқәа рыгәҭаны. Уи апремиера мҩаԥысит иаарласны Москва, Малыи театр асценаҿеиԥш, Петербург, Алеқсандринка асценаҿгьы. Арҿиамҭа изкын Малыи театр актиор Пров Садовски. Ари апиеса аԥҵан адраматург ҿа зегьы аниқәҿиоз, апубликеи акритикцәеи рҿы ақәҿиара ду анимаз аамҭазы. Акомедиа «Аӷарра – граӡам» иахьагьы атеатри акинои рҿы аларҵәара амоуп аџьынџьтә театртә классикак аҳасабала. 6. «Харада ахара зду» «Харада ахара зду» - зегь реиҳа аларҵәара змоу Островски ипиесақәа ируакуп. Уи аклассикатә мелодрама адунеи аҿы иҿырԥшы иашаны иԥхьаӡоуп. Уи аҿы иара убасгьы иумбар залшом ареализми апсихологиатә драмеи реилаӡҩара. Ара иҟоуп ахәыҷы иԥсра, ан лгәаҟра, абзиабаҩ ичарҳәара уҳә. уб.иҵ.ирызку асиужетқәа. Арҿиамҭа аԥҵан XIX-тәи ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа рзы. Автор ихаҭагьы уи иусумҭа алҵшәа агәахәара инаҭеит, уи апиеса ала иҭахын аурыс провинциаҿы инхоз ахәаԥшҩцәеи аԥхьаҩцәеи идирбарц, иара макьаназы арҿиара шилшо, имоу ахьӡ–аԥша ашәшьыраҿы дтәаны игәы шимырҭынчыз. Раԥхьаӡа акәны «Харада ахара зду» ықәыргылан Москва, акьыԥхь анаба ашьҭахь иаарласӡаны. Иахьазы уи апиеса аурыс театртә классика аҟнытә зегьы реиҳа ирепертуартәу ҳәа иԥхьаӡоуп, уи лассы-лассы иқәдыргылоит акинои ателехәаԥшреи рҿы. 7.«Абна». XIX-тәи ашәышықәса 70-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы иаԥҵаз, уи аамҭак ицаныз аурыс помешьчикцәа рыԥсҭазаара, урҭ рдунеихәаԥшышьа, рсоциалтә бзазара атәы зҳәоз Островски ари икомедиа ссир акрызҵазкуа цәырҵраны иԥхьаӡоуп. Автор араҟа дрылацәажәоит ареформақәа анымҩаԥгаха ашьҭахь Урыстәыла иҟалаз аԥсахрақәа ртәы, ицәырҵыз, насгьы аԥхьагылара нызкыло иалагаз абуржуазиаа раԥхьатәи рхаҭарнакцәа. Аамҭакалагьы ихаиршҭуам ауаатәыҩса рхатә ԥсҭазаараҿи рҭаацәаратә еизыҟазаашьақәеи рҿы имҩаԥысуа атәы. «Абна» аларҵәара бзиа аман аурыси асоветтәи театр аҿы. Ҳазнысыз ашәышықәсазы ари арҿиамҭа акырынтә акино ашҟа ииаргахьан. 2014 шықәсазы уи ашҟа азҿлымҳара ааирԥшит еицырдыруа афранцыз кинорежиссиор Деплешен. 8. «Дарбан ҟәышзаалак изхаша агаӡара имоуп» Уи аҿы Островски комедиатә формала дрылацәажәоит усҟантәи аамҭазы Урыстәыла иҟаз ауаажәларратә еизыҟазаашьақәа, иааирԥшуеит Алеқсандр «1-тәи ихаан аҭыԥ змаз акрызҵазкуаз аетикатәии аполитикатәии апроблемақәа. Араҟа иубоит аретроградцәа, ареакционерцәа, алибералцәа, ажәарҟазацәа, акариеристцәа, аԥара азы мацара иҩуа – уи зегьы даара ҳаамҭазтәи аҭагылазаашьа акыр иеиԥшуп. Убри азы ари апиеса иахьагьы актуалтәра мыӡӡацт. Апиеса аханатә ибзианы ирыдыркылеит. Уи шәышықәсала ақәҿиара ду аманы ицон аурыс театрқәеи асоветтә театрқәеи рсценақәа рҿы. Акомедиа иалхны баҩхатәрала иҟаҵан имаҷымкәа ателеспекаткльқәа. 9. «Абгақәеи ауасақәеи». Ари акомедиатә рҿиамҭа Островски иаԥиҵеит XIX-тәи ашәышықәса 70-тәи ашықәсқәа рызбжазы. Раԥхьаӡа акәны уи кьыԥхьын «Отечественные записки» аҿы, иқәыргылан Петербургтәи Александринка аҿы, анаҩс – москватәи Малыи театр асценаҿы. Островски ари ипиеса инарҭбааны аларҵәара аман Урыстәыла аимпериатә аамҭақәа раан, иара убас Асовет тәылаҿгьы. Аха уи еиҳагьы аҭахра аиуит ҳаамҭазтәи аурыс театр аҿы. «Абгақәеи ауасақәеи» баҩхатәрала иқәзыргылаз арежиссиорцәа иреиуоуп Пиотр Фоменко, Аркади Кац, Леонид Хеифец уҳәа егьырҭгьы. 10. «Иаапку аԥарақәа» «Иаапку аԥарақәа» - XIX-тәи ашәышықәса 60-70-тәи ашықәсқәа рҳәаазы иҩу еицырдыруа Островски ипиесақәа ируакуп. Шықәсык ааҵаанӡа ари арҿиамҭа иалхыз аспектакль ықәыргылан Малыи театр асценаҿы. * Автор араҟа даҽа зныкгьы ахәаԥшцәа ирыдигалоит акризистә ҭагылазаашьа змоу аурыс ҭауади-аамсҭеи, иара убас абуржуазиа аԥхьатәи аплан ахь риасреи атема. Аамҭа цацԥхьаӡа Урыстәыла ҭауади-аамсҭеи рхы ҳаҭыр ақәҵара рцәыӡны, иӷьычцәа ссақәахоит, урҭ ԥхашьарак ҟамҵакәа, абжьаратә буржуа рнапы ианыԥшыло иалагоит. * Ари атема Островски ихаан - зегь зызҿлымҳау теманы аҟалара иалагахьан, аха анаҩс Чехов уи инарҭбааны иааирԥшит. ХХ-тәи ашәышықәсқәа рзы «Иаапку аԥарақәа» ирылхны иаԥҵан зеиӷьыҟам асахьаркыратә фильмқәа ҩба. Апиеса иахьагьы ахәаԥшцәа гәахәарыла ирыдыркылоит. {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1823 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 12 рзы ииз]] [[Акатегориа:1886 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 14 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи адраматургцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи атеатртә режиссиорцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи ашәҟәыҩҩцәа]] 88vvjlhkpqgthuwxylsp8qcj7wb5202 0 43975 173936 169346 2026-09-11T09:54:49Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ə→ә ×2; номера сносок [n] ×38; « .»→«.» ×2; пробел перед , ; ×1; аҳасбала→аҳасабала; рзаасҭа→раасҭа; ҩызшәа→бызшәа; хаԥхьаӡара→хыԥхьаӡара 173936 wikitext text/x-wiki {{Акарточка абызшәа | ахьӡ = Авалли бызшәа | ахатәы хьӡы = {{lang|cy|Cymraeg}}, {{lang|cy|y Gymraeg}} | ацәажәашьа = {{IPA|cy|kəmˈraːiɡ||Cymraeg (cropped).wav}} | атәылақәа = Британиаду ([[Уелс]], [[Англызтәыла]]), Аргентина ([[Чубут Апровинциа]]) | ацәажәаҩцәа = 700,000 инареиҳаны (2012) хыԥхьаӡара Уельс: 562,016 (2011 шықәсазы имҩаԥгаз аҭаҩра инақәыршәаны Уельс ауааԥсыра рҟынтә 19,0%) | familycolor = Indo-European | аҭа2 = [[Кельттәи абызшәақәа]] | аҭа3 = [[Адгьылбжьахатә кельт бызшәақәа]] | аҭа4 = [[Абритантә бызшәақәа]] | аҭа5 = [[Мраҭашәаратәи абритантә бызшәақәа]] | адиа1 = [[Кофитәи адиалект]] | адиа2 = [[Гвиндодег]] | адиа3 = [[Повисег]] | адиа4 = [[Дыфедег]] | адиа5 = [[Гвенхвисег]] | адиа6 = [[Патагониатәи Уэлстәи]] | аҩыратә система = [[Алаҭын алфавит]] (Уэлстәи алфавит)<br />[[Уэлстәи Браилтә шрифт]] | аҳәынҭқарратә бызшәа = [[Уелс]] (Британиаду) | аиҵара = [[Аргентина]] (Чубуттәи апровинциа) | iso1 = cy | iso2 = cym | iso3 = cym | glotto = wels1247 | glottoname = Welsh | lingua = 50-ABA | ахсаала = Welsh speakers in the 2021 census.svg | mapcaption = [[Уелс бызшәала ицәажәо ауааԥсыра]] [[Уелс]] 2021 ашықәс азы аҭаҩҩыра инақәыршәаны | notice = IPA }} Аамҭа: 4 минуҭи 29 секунди.4:29 Ауельс бызшәа аҳәашьа аҿырԥштәы Авалли бызшәа, иара убас Уельстәи мамзаргьы Кимртәи абызшәа; ахатә хьӡы - Cymraeg (аҳәашьа: [kəmˈrɑːɨɡ]), мамзаргьы y Gymraeg (аҳәашьа: [ə ɡəmˈrɑːɨɡ]) – Уельс ишьақәгылаз англыз бызшәа авариант уельстәи англыз бызшәа иаҿырԥшны, уи Бритониктәи Clangnguel агәыԥ акельттә абызшәақәа бриттатәи ргәыԥ ахь иаҵанакуеит. Еиҳа ирылаҵәаны иҟоуп Британиа мраҭашәаратәи ахәҭаҿы - Уельс (авалл. Cymru), иара убас Чубут - Аргентина Патагониа арегион аҿы аваллицә-аиммигрантцәа рколониаҿы. Иахьа еиҳа ирылаҵәоуп акельттә бызшәа. ==Астатус== 2011 шықәсазы имҩаԥгаз аҭаҩра инақәыршәаны, 583 000-ҩык, мамзаргьы ауааԥсыра рҟынтә 20%, авали бызшәала ицәажәоит (2001 шықәсазы 20,8% ракәын); убри аан ашәҟәынҵара иаанарԥшуеит Уельс инхо ауааԥсыра рҟынтә 25% Уельс анҭыҵ ишиз. [[Британиа Ду|Британиа ду]] егьырҭ ахәҭақәа рҿы авали бызшәала ицәажәо рхыԥхьаӡара ииашаны ишьақыргылаӡам, аха урҭ рхыԥхьаӡара ихадоу ақалақьқәа рҿи Англиа Уельси рҳәааҿи еиҳа ирацәоуп. Авали бызшәала аус зуа ателеканал S4C излаҳәо ала, 1993 шықәсазы Англиа уи заҳауаз ауаа 133 000 раҟара ыҟан; урҭ хыџьара ишаны рыхәҭак Лондон Ду инхон. Уи адагьы, авали бызшәала ицәажәо нхоит Канадеи (3,160 Ethnologue инақәыршәаны) [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду Америка Аштатқәа]] рыҟны. Авали бызшәала ицәажәо рыбжьара англыз бызшәа ззымдыруа маҷҩуп (Чубут акаршәраҿы инхо авалиицәа алаҳамҵозар, урҭ аҩбатәи бызшәас аиспан бызшәоуп ирымоу). АУбас ишыҟоугьы, аӡәырҩы есыҽнытәи аԥсҭазаараҿы англыз бызшәа аасҭа авали бызшәа рхы иадырхәалар еиӷьаршьоит. Ацәажәаҩ иалихуа абызшәа аҽаԥсахыр алшоит излацәажәо атема инамаданы (абызшәадырраҿы уи «акод-аиҭакра» ҳәа иашьҭоуп). Лассы-лассы акодқәа реилаԥсарагьы ҟалалоит (иаҳҳәап, зны-зынла ицәажәо ражәаҳәа англыз ажәақәа аларҵалоит). Авали бызшәа бызшәа маҷны, англыз бызшәа ақәыӷәӷәо ишыҟоугьы, 20-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы уи иаиуа адгылара иазҳауа иалагеит Plaid Cymru, Cymdeithas yr Iaith (Welsh Language Society) («Авали бызшәа ауаажәларра») реиԥш иҟоу амилаҭтә политикатә еиҿкаарақәа шьҭыҵуа ианалага. Актәи абызшәа аҳасабала, авали бызшәа еиҳа ирылҵәаны иҟоуп Уельс аҩадатәи амраҭашәаратәи ақыҭақәа рҿы – раԥхьа иргыланы, Гуинет, Денбишир, Аил-оф-Англси, Кармартеншир, Аҩадатәи Пембрукшир, Кередиџион, мраҭашәаратәи Гламорган ахәҭақәа рҿы - аха вали бызшәала ибзианы ицәажәо ауаа Уельс зегьы аҟны иуԥылар ауеит. Убри аан ақалақь дуқәа рҿы аладаҟа шамахамзар ахархәара амаӡам (Кардифф, Ниупорт, Бриџьенд; убасшәа иҟоуп Суонсигьы). Авали бызшәа аԥсы ҭоуп; уи зықьҩыла ауаа рыԥсҭазаараҿы рхы иадырхәоит, насгьы Уельс зехьынџьара иҟоуп. (1993), Уельстәи абызшәатә акти Уельстәи аиҳабыратә акти (1998) ишьақәнаргылеит авали бызшәеи англыз бызшәеи реиҟарара. Ауаажәларратә усбарҭақәа Авали бызшәазы апрограмма аздырхиароуп, анагӡарагьы алдыршароуп. Убри аҟнытә аҭыԥантәи ахеилакқәеи Уельстәи Амилаҭтә Еизареи авали бызшәа официалтә бызшәак аҳасабала рхы иадырхәоит, Уельстәи аофициалтә кьыԥхьтә материалқәеи акоммуникациақәеи вали бызшәала иҭрыжьуеит, (иаҳҳәап, ашкол аҟынтә аҭаацәа рахь ирышьҭуа ашәҟәқәа, абиблиотекатә информациа, аҭыԥантәи ахеилак адырраҭарақәа) Уельс амҩатә дыргақәа зегьы англыз бызшәеи авали бызшәеи рыла иарбазароуп, аҭыԥхьыӡқәагьы уахь иналаҵаны. Британиа ду Аиҳабыра авали бызшәа инамаданы Арегионалтә бызшәақәеи амилаҭ маҷ рбызшәақәеи рзы Европатәи ахартиа шьақәдырӷәӷәеит. Авали бызшәа ахәаԥшцәа рацәаҩны иаиуит 1982 шықәса абҵарамзазы апраим-таим авали бызшәала мацара адырраҭарақәа ҟазҵоз ателеканал S4C («Sianel Pedwar Cymru», «4-тәи аканал, Уельс»), анаԥҵаха ашьҭахь. 1981 шықәсазы Британиа ду Атәылауаҩразы Азакәан инақәыршәаны, англыз бызшәа мамзаргьы ашотланд бызшәа инаваргыланы авали бызшәала ацәажәара, атәылауаҩра аиуразы абызшәа адырра ашәага-зага ақәныҟәаразы ԥҟараны иҟалеит. ==Адиалектқәа== Ҩ-бызшәак зҳәо амҩатә дырга Кардифф Иарбанзаалак аԥсабараҿы иҟоу абызшәақәа реиԥш авалли бызшәа адиалектқәа амоуп. Урҭ аҩыратә бызшәаҿы аасҭа ацәажәаратә бызшәаҿы еиҳа иубарҭоуп. Иманшәалоуп, еиҳа классла аихшаразы Уельс Аҩадатәии (Gogledd Cymru) Аладатәии (De Cymru) адиалектқәа рыла. Адиалекттә еиԥшымрақәа ыҟоуп ажәар аҟны, аҳәашьеи, аграмматикеи рыҟны, аха ара аиԥшымрақәа маҷуп. Адиалектқәа реиԥшымра ааҳарԥшыр ҳалшоит абас еиԥш иҟоу аафразала: «Ачаи уҭахызар?» Аҩадаҟа ари аҳәоу Dach chi isio panad? ҳәа иҟалоит, Аладаҟа ари азҵаара иҟоуп абас ишьақәгылоит: Dych chi’n moyn dishgled?. Ацәажәашьаҿы адиалекттә еиԥшымрақәа рҿырԥштәыс иааугар ҟалоит анбан S ирхәанчаны иахьырҳәо, иаагозар, mis "амза» Аҩадаҟа '[mɪs] еиԥш иоҳәоит, Аладаҟа - [mɪʃ] ҳәа. Ииашаҵәҟьаны, иахьатәи авалли бызшәа адиалектқәа рыбжьара иҟоу аиԥшымрақәа маҷуп, ацәажәаратә бызшәеи алитературатә бызшәеи рыбжьара иҟоу аиԥшымрақәа ирыҿырԥшны иугозар. Аҵыхәтәантәи еиҳа иформалтәуп, насгьы, Абиблиа злеиҭагоу авалли бызшәоуп (аха Beibl Cymraeg Newydd - "Иҿыцу аваллиә Библиа" - 1588 шықәсазы иҟаз атрадициатә Библиа аасҭа бызшәала еиҳа аформалла еиҵоуп). Азҵаара «Ачаи ужәырц уҭахызар?» алитературатә бызшәала ҟалашьа амам - аҳәараҿы, уи азҵаара абас ирҳәон, A oes arnoch eisiau cwpanaid o de? Алитературатә бызшәа иамоу аҷыдарақәа ацәажәаратә бызшәа иаҿырԥшны иугозар, уа еиҳа лассы-лассы иуԥылоит еиҭаҵуа аҟаҵарбатә формақәа, аамҭақәак рхархәараҿы рҽыԥсахрақәа (иаҳҳәап, ҳаамҭазтәи абызшәаҿы алитературатә имперфект акондиционалис аҵакы амоуп), ахьӡцынхәрақәа рхархәара еиҵахоит (урҭ ирҳәо аинформациа еиҳарак аҟаҵарбақәеи аԥынгылақәеи рыла иаадырԥшуеит) насгьы англыз бызшәала иаагоу ажәақәа валли бызшәала рыԥсахра атенденциа еиҳа ирацәаны иуԥылоит. ==Аҭоурых== Астатиа хада: Авалли бызшәа аҭоурых Абжьаратәи Уельстәи анапылаҩыра аҟынтәи адаҟьа "Гододин" апоема зну. Уельстәи абызшәа аҭоурых 14 шәышықәса инареиҳаны иахыҵуеит, алингвистцәа иалыркаауеит абарҭ апериодқәа,), архаикатә ҳәа (VI-тәи ашәышықәса агәҭа инаркны VIII-тәи ашәышықәса агәҭаҟынӡа), ажәытәӡатәи валлитәи ҳәа (VIII-тәи ашәышықәса агәҭа инаркны XII-тәи алагамҭанӡа), абжьараваллитәи (XII-тәи ашәышықәса алагамҭа XIV анҵәамҭанӡа), иахьатәи авалли бызшәа аҩныҵҟа иҟоуп: заатәи аваллиитә (XV-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны XVI-тәи ашәышықәсанӡа) иахьатәи авалли бызшәа (XVI-тәи ашәышықәса анҵәамҭа инаркны). Британиа иԥшааз абритттә бызшәақәа раԥхьатәи абаҟақәа III-тәи ашәышықәса иаҵанакуеит - урҭ, ҷыдала, Батнтәи аурым аҩырақәа роуп, ара абриттә бызшәақәа рҟынтәи иаланагалаз ыҟоуп, еиҳарак ахьыӡқәа. Ҳара ҳҟынӡа иааиз ахыҵхырҭақәа авалли бызшәала иҩуп ҳәа ҳәа иԥхьаӡоу VI-тәи ашәышықәса иаҵанакуазар ауеит, насгьы уи аамҭазы иҟаз аҵарауаа шьоукы (иаҳҳәап, Џон Т. Кук) ихьшәоу азеиԥшбриттәи абызшәаоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Ари абызшәа иазкны, шамахамзар, акгьы ҳаздырӡом. Анаҩстәи акрызҵазкәа аамҭа ҳәа ишьоуп, ажәытәӡатәи аваллитә ахьӡын (IX-тәи ашәышықәса инаркны XI-тәи ашәышықәсанӡа); уи акрал Хиуел Бзиа изакәанқәа рбызшәа акәын (аха ҳара ҳҟынӡа иааӡаз абжьаратәи уаваллитәии алаҭынтәии напылаҩырақәа мацара роуп), иара убас Уельси аладатәи Шотландиеи рпоезиаҟны (усҟан уи ауааԥсыра британцәан). Англосаксонтә колонизациа аҽарҭбаара абзоурала, Уельстәи акельтцәа Англиа аҩадатәи ахәҭаҿы иҟаз Кумбриан бызшәала ицәажәоз мраҭашәаратәи ахәҭаҿы иҟаз Корн бызшәала ицәажәоз акельтцәеи рбызшәақәа еиҟәыҭхахо иалагеит. Абжьараваллиитә (мамзаргьы Cymraeg Canol) XII-тәи ашәышықәса инаркны XIV-тәи ашәышықәсанӡа иҟаз авалли бызшәа ахьӡуп, уи аҟынтәи ҳара ҳҟынӡа иааӡаз аршаҳаҭгақәа еиҳа ирацәоуп, абызшәа заатәи аамҭақәа раасҭа. Ҳара ҳҟынӡа иааз. Ари Мабиноги заатәи анапылаҩырақәа зегьы ирбазшәоуп, аҭоурыхқәа еиҳа шырхыҵуагьы. Абжьараваллиитә бызшәа еилыркаауеит иахьа уи абызшәала ицәажәо, уадаҩрақәак рԥылозаргьы. Иахьатәи авалли бызшәа аҭоурых ҩ-периодкны иаҳшар ҳалшоит. Аԥхьатәи - ҳаамҭазтәи авалли бызшәа, (XIV-тәи ашәышықәса инаркны XVI-тәи ашәышықәса анҵәамҭанӡа иҟан). Ари аҳҭынра апоетцәа (Y Cywyddwyr) рбызшәакәын - ҷыдала, Давид ап Гвилим. Ихьшәоу аваллиҿыцтә 1588 азы Уильям Морган иеиҭеигаз Абиблиа акьыԥхьрала иалагоит. Акрал Џеимс I иверсиаҿы англыз бызшәала еиҭагоу еиԥш, Морган еиҭеигаз абиблиа абызшәа акыр иҭышәнартәалеит, насгьы иахьатәи абызшәа (еиҳарак аҩыратә, аофициалтә версиа) макьанагьы Морган ибызшәа еиԥш, аваллиҿыц аҟазшьақәа еиқәнархеит, аха, ҳәарада, уи аахыс ԥсахрақәак ҟалеит. Авалли бызшәа XIX-тәи ашәышықәсазы раԥхьаӡатәи ихаҭәаау аваллитә жәарқәа анҭыҵ ашьҭахь еиҳа аҿиара аиуит. Даниел Силван Еванс иеиԥш иҟоу раԥхьатәи аваллиитә лексикографцәа русумҭақәа рыбзоурала абызшәа еиҳа ииашаны анҵара алнаршеит, ҳаамҭазтәи ажәарқәа, иаҳҳәап, Geiriadur Prifysgol Cymru («Уельстәи Ауниверситет ажәар») арҭ ажәарқәа ирықәныҟәеит. ==Аорфографиа== Иахьатәи аваллиитә орфографиа анҭышәынтәалаз ааигәоуп; ии аҿы XVII-тәи ашәышықәсазы Уильям Морган иеиҭиегаз Абиблиа ароль ду нанагӡеит. Авалли бызшәа заатәи аамҭақәа рзы аҩыра аҭышәынтәалара еиҳа еиҵан - ҷыдала, анбан к еиҳаны ахархәара аман, иахьатәи f аҭыԥан v ахархәара (насгьы, уи инақәыршәаны, ff аҭыԥан f). Анбанқәа (ы) ЖӘАА Ахьӡ а [a] a b b]bi c[k]ecch[x]èchd[d]didd[ð]èdde[ɛ]ef[v]èfff[f]èffg[g]ègng[ŋ]èngh[h]aetsi[ɪ]il[l]èlll[ɬ]èllm[m]emn[n]èno[ɔ]op[p]piph[f]ffir[r]èrrh[r̥]rhis[s]èst[t]tith[θ]èthu[ɨ], [i]u bedolw[ʊ]ŵy[ɨ], [i], [ə]y [əː] Анбан j ахархәара амоуп ииашаҵәҟьаны англыз бызшәа аҟынтәи иаагоу ажәақәа рҿы (jîns "jeans"), иара убасгьы библиатә хьыӡқәак рҿы: Уильям Морган иеиҭагара аамҭазы иҟан ахатәы уельстә традициа алаҭын бызшәала зегьы аиагара, аха Ареформациа ашьҭахь англыз бызшәеи ауельс бызшәеи аиҭагақәа англыз бызшәахьы рхы дырхо иалагеит. Убас, ҿырԥштәыс иаагозар, ахьӡ Иов еиҭагатәуп Иоб ҳәа, мамзаргьы - Иов ҳәа. Анбанқәа k (ce), v (fi), x (ecs), z (zèd) егьырҭ абызшәақәа рҟынтә иалалаз ажәақәа рҿы мацара ауп иахьыҟоу, еиҳарак атерминқәа рҿы, аха урҭ есымша рхы иадырхәом. Убас, ҿырԥштәыс иаагозар, Геириадур Термау («Атерминқәа ржәар») официалтә ҭыжьымҭаҿы аԥхьарба кило- аҩышьа кило-, уи иашьҭанеиуеит Ауниверситеттә жәар, аха цило- зегьы еицырдыруа вариантуп. Иҟоуп еиуеиԥшым ажәарқәа рҿгьы аиқәымшәарақәа: ҿырԥштәыс иаагозар, ГТ аҿы зеро "зеро", аха агеографиатә, афизикатә-математикатә, акомпиутертә терминқәа ржәарқәа рҿы уҳәа, серо. Абжьыҟа ахыхь иҟоу атрематә дырга ( ̈) иаанарԥшуеит уи хазы ишҳәоу, дифтонг ахәҭак аҳасабала акәымкәа, иаҳҳәап, copïo («ақәҭыхра») [ɔˈpiːɔ] ҳәа иҳәоуп, [ɔpjó] ҳәа акәымкәа. Абызшәатә ҷыдарақәа Афонологиеи аорфографиеи [z] еицырзеиԥшым ажәақәа рҿы мацара ауп иахьыҟоу, ҩадатәи адиалектқәа рҿы [s] ҳәа ирҳәоит. Аҩадатәи адиалектқәа рҿы [h] ыҟаӡам; уи адагьы, ҩадатәи алитературатә лагамҭа chw- [xw] [w] иақәшәоит. Ажәа аҵыхәан лассы-лассы абжьыҟақәа f, dd рылшәоит ( tref, tre "ақыҭа"; mynydd "шьха" насгьы i fyny "хыхь", ишыҟаҵәҟьо еиҭоугар - "шьхаҟа"иҟалоит). Жәа-жәала еиҭоугозар Аҩадатәи адиалектқәак рҿы [s] иццакны ацәажәараан абжьыҟақәа раԥхьа [ʃ] ҳәа ирҳәоит (иаҳҳәап, Nes i fynd adre ['néʃi 'vɨnd 'adre] "Сара аҩныҟа сцеит"). Абжьыҟақәа [аредакциа | акод аредакциа азутәуп] Уельстәи абызшәаҿы абжьыҟа кьаҿқәеи абжьыҟа ауқәеи еиқәшәаӡом, урҭ рыҟазаара мацара акәымкәа, рхаҭашьагьы еиԥшым, иаагоу аҿырԥштәы аҟынтәи ишаҳбо еиԥш. Ари аиқәымшәара семантикатәуп: (еиҿырԥш). [муːг] "алҩа" - [м'г] "аҵәца". Уельстәи абжьыҟақәа рҿы еилкааны иубарҭоуп еиҵыхуи абжьыҟеи икьаҿуи реиԥшымзаара. Абжьыҟақәа рсиа инақәыршәаны, уельстәи абызшәа адиалектқәа ҩ-гәыԥ дук рыла еихшоуп: ҩадатәии ладатәии (уахәаԥш адиалектқәа). Ихадоу аиԥшымрақәа руак: абжьқәа [ɨ(ː)] (аҩышьа u, y) еиԥш [iː], [ɪ] (аҩышьа i) рыбжьара аиқәшәара ма реиԥшымзаара. Аҩадаҟа, абарҭ абжьқәа зегьы [и] иақәшәоит. [ɪ]; убри аҟнытә, еиԥшымзаара ыҟам, иаҳҳәап, фу “иҟан” фи “сара”. Уельстәи абызшәагьы адифтонгқәа рыла ибеиоуп. Еиҳа инарҭбаау асистемақәа уԥылоит [[Аҩада]]; ҩадаҟа, еиԥшу адифтонгқәа рацәоуп. Адифтонгқәа зегьы ргәыԥ абас иҟоуп (ахыцқәа ирҭакуп - Аҩадатәи Уельс аҳәашьа): [аɨ] ([аɪ]), [аɪ], [аʊ], [əɪ], [əɨ] ([əɪ]), [аа], [аɨ] ([аɪ]), [ааӷ], [аа], [аа], [аа], [аа], [аа] ([аа]), [ ʊɪ], [ ɨʊ] ([ɪʊ]). Авалли бызшәаҿы ақәыӷәӷәара ажәа аҵыхәтәантәи абжьыҟаҿы иҟоуп; еиҳарак ақәыӷәӷәара абри адырга ( ́) ала иарбоуп, иаҳҳәап, ffarwél (англыз бызшәала «бзиала шәаабеит» аҟынтә). Уельстәи абызшәаҿы ақәыӷәӷәара мчуп, аха ақәыӷәӷәара змоу абжьыҟаҿы ақәыӷәӷәарамч иунарбоит абжьыҟа маҷк амчлаҟәра. Аҭоурыхтә ҟазшьала, уи зыхҟьо ақәыӷәӷәара аҵыхәтәантәи абжьыҟаҿы иахьыҟоу ауп, насгьы абжьаратәи Уельстәи аамҭазы ауп уи аҽанаԥсахыз; уаанӡа ақәыӷәӷәара змаз абжьыҟа акәын (ҷыдала, ақәыӷәӷәара змоу абжьыҟақәа ажәеинраалаҿы рифмас рхы иадырхәоит; уахәаԥш kinhaned). Уельстәи абызшәаҿы англыз бызшәаҿы еиԥш даараӡа имаҷны иҟоуп ақәыӷәӷәара ӷәӷәа. [ə] ацәырҵрагьы абри апроцесс иадҳәалоуп. Аҵыхәтәантәи абжьыҟаҿы ақәыӷәӷәара еиҭакрада иахьыҟоу иахҟьаны, шьаҭак змоу ажәақәа рҿи, еиуеиԥшым аформақәа рҿи, рхы иадырхәо ажәак ақәыӷәӷәара еиҭасуеит, ажәақәа ухы ишаурхәо еиԥш ақәыӷәӷәара ииасыр алшоит ажәа аҵыхәтәахьы, иаҳҳәап: • Ысгриф - /ˈəsgriv/ “статиа” ма “есеи”; • Ысгрифен – /əsˈгривен/ “документ”; • Ысгрифениадау – /əсгривеˈнџьада/ “документқәа”; • Ысгрифенедиг – /əсгривеˈнедиг/ “иҩуп”; • Ысгрифенну – /əсгриˈвенɨ/ “аҩра”; • Ысгрифенидд – /əсгриˈвенɨð/ “амаӡаныҟәгаҩ”; • Ысгрифениддес – /əсгривеˈнәдес/ “амаӡаныҟәгаҩ”; • Ысгрифениддион – /əсгривеˈнәдџьон/ “амаӡаныҟәгаҩцәа”. Аҳәса рыкласс ажәа ацуҵар ysgrifennyddes ysgrifennydd аҩбатәи ажәа аҳәашьа (у) аԥсахуеит абжьыҟа (y) аҳәашьа аҵыхәтәантәи ажәа иадҳәалоуп азы. ==Аморфологиа== Алагамҭатә цыбжьыҟақәа рмутациақәа Аԥхьатәи ацыбжьыҟақәа рмутациа акельт бызшәақәа зегьы ирҟазшьарбагоу феноменуп. Ажәаҿы актәи ашьҭыбжь аграмматикатә контекст иахәаԥшны аҽаԥсахыр алшоит (иаҳҳәап, ахьӡ аамҭа аарԥшразы ахархәара амазар: dydd Llun "аҩаша", аха ddydd Llun "аҩаша") мамзаргьы иаԥхьанеиуа ажәа иахәаԥшны, иаҳҳәап, i "to", yn "in" и а "и". Уельстәи абызшәаҿы х-мутациак ыҟоуп: аԥшқа (ленициа), аназалтәи, аспиранттәи. Арадикал Ленизиа Аназалтә мутациеи Аспирант амутациеи р б мх рф б ф м т д нх т д дд н ц нгх ж ∅* нг м е ll l rh r *g азы амутациа ԥшқа иаанарԥшуеит раԥхьатәи ашьҭыбжь абыжьшәара. Иаҳҳәап, gardd "абаҳча" ҟалоит yr ardd "(абри) абаҳча". Иҭацәу аҭыԥ ҵакыс иамоуп ацыбжьыҟа амутациа амам ҳәа. Иаҳҳәап, "ахаҳә" авалли бызшәала carreg ауп, насгьы "(абри) ахаҳә" (еилкаау артикл ацны) y garreg (амутациа ԥшқа); «схаҳә» ҳәа изышьҭоу fy ngharreg (аԥынҵатә амутациа) ауп, «лхаҳә» ҳәа изышьҭоу ei charreg (аспиранттә мутациа) ауп. Абарҭ аҿырԥштәқәа алитературатә бызшәа иаҷыдаҟазшьоуп; диалектқәак рҿы, амутациа ԥсыҽ хәыҷы-хәыҷла аназализациеи аспирантизациеи рҭыԥ ааннакылоит, урҭ рышьҭахь иҟоу апроцесс еиҳа имаҷны иахьеилкаахо азы. Ацәажәаратә бызшәаҿы аспиранттә мутациа С мацара ауп изызку, насгьы џьара-џьара зынӡа еилкаам ус изыҟоу (иҟоуп алафқәа, ҿыц иааз, иҟалаз ариашара иахҟьаны, абар аҿы акы анаҿарҵо “jin a thonic” шырҳәо). Иахьа диалектқәак рҿы анозалтә мутациа ҩ-позициак рҿы мацара ауп иахьыҟоу. Иҟоуп еилаԥсоу амутациагьы - абжьы змам аплозивқәа аспиранттә мутациа рыхьуеит, иаанхаз ацыбжьыҟақәа амутациа ԥшқа рықәшәоит. Амутациа ԥшқа ихадоу контекстқәа: • аҳәса рыкласс ахьыӡҟақәа азаҵә хыԥхьаӡараҿы артикль анаҩсан (ари амутациа ll, rh иаҵанакӡом); • аҟазшьарбақәа (ҭагылазаашьақәак рҿы ахьыӡҟақәа) аҳәса рыкласс азаҵә хыԥхьаӡара анаҩс; • аҟаҵарба афиниттә формақәа змоу (хаҭарада); • аԥынгылақәеи аидҳәалагақәеи рышьҭахь иарбанзаалак ажәа, иара убасгьы ашьақәырӷәӷәаратә хәҭаҷқәа mi, fe (аҵыхәтәантәи ааныжьны амутациа еиқәырханы); • аҟазшьарбақәа рышьҭахь инеиуа ахьыӡҟақәа зегьы (аишьҭагылатә хыԥхьаӡарақәагьы уахь иналаҵаны), иара убасгьы аԥхьаӡарахьӡқәак рышьҭахь иҟоугьы • адхаларатә хьыӡцынхәрақәа рышьҭахь ды “уара”, еи “иара”; • ахәҭаҷ yn ашьҭахь иҟоу ахьыӡҟақәа (азҳәа ахьыӡҳәа аԥхьа иргылатәуп); ын ашьҭахьтәи аҟазшьарбақәагьы (ари аконструкциа аҟазшьарба аҵакы амоуп). Анозалтә мутациазы ихадоу аконтекстқәа: • аԥынгыла yn “in” ашьҭахь; • адхаларатә хьыӡцынхәра fy «сара» ашьҭахь; • ԥхьаӡарахьыӡқәак рышьҭахь. Аспиранттә мутациазы ашьаҭатә контекстқәа: • аидҳәалага «и» ашьҭахь; • адхаларатә хьыӡцынхәра ашьҭахь ei “her”; • аԥхьаӡарахьӡы ашьҭахь литатив три "хԥа". Еилаԥсоу амутациа аконтекст хада амапкратә ни ашьҭахь (амутациа еиқәырханы иҭыҵтәуп). ==Ахәҭаҷ== Авалли бызшәа иамоуп иалкаау артикл. Уи иалнакаауа ажәа иашьҭанеиуеит, иамоуп у, ыр, р аформақәа. Уи ҟауҵар улшоит абри аԥҟара инақәыршәаны: • аԥхьатәи ажәа абжьыҟала инҵәозар, анаҩстәи ажәа алагамҭа иамыхәаԥшӡакәа, ахархәара аиуеит артикл 'r, иаҳҳәап, Mae’r gath tu allan “Ацгәы адәахьы иҟоуп”; • даҽа ҭагылазаашьақәак рҿы ажәа бжьыҟала иалагозар, артикл yr ахархәара аиуеит, иаҳҳәап, yr ardd; • анаҩстәи ажәа цыбжьыҟала иалагазар, артикл y ахархәара аиуеит, иаҳҳәап, y bachgen. Артикль амутациа ахьуеит аҳәса рыкласс азаҵә хыԥхьаӡараҿы иаҳҳәап, tywysoges “(иҟоуп) аҳкәажә”, аха y dywysoges “(абри) аҳкәажә”. ==Ахьыӡҟақәа== Егьырҭ индоевропатәи абызшәақәа реиҳарак рҿеиԥш, авалли бызшәаҿы ахьыӡҟақәа зегьы грамматикатә ҟазшьак рымоуп; уи ахацәа ма аҳәса рыкласс иаҵанакуеит. Аҭагылазаашьақәа зегьы рҿы ахьыӡҟа акласс аҵакы ианадҳәалоу ада (иаҳҳәап, мам “ан” аҳәса рыкласс), акласс ашьақәыргыларазы аԥҟарақәа ыҟаӡам, ахьыӡҟа акласс иацны игәынкылатәуп. Авалли бызшәаҿы аграмматикатә рацәара ашьақәгыларазы ҩ-мҩак ыҟоуп. Хаҭала ахьыӡҟа арацәа хыԥхьаӡара шьақәгылоит азаҵә хыԥхьаӡара аҟнытә. Ахьыӡҟақәа арацәатә хыԥхьаӡараҿы ишьақәгыларазы имариоу аԥҟарақәа ыҟам; уи еиуеиԥшым амҩақәа рыла ишьақәгылоуп. Иҟоуп ахьыӡҟақәа арацәатә хыԥхьаӡараҿы ианышьақәгылоу анҵәамҭа ацҵарала (еиҳарак -ау), иаҳҳәап, тад "аб" - тадау. Егьырҭ абжьыҟа рыԥсахуеит, иаҳҳәап, бачген "аҷкәын" - бечгын. Даҽа шьоукы урҭ аҩ-методк еицҵаны рхы иадырхәоит, ҿырԥштәыс иаагозар, chwaer "sister" - chwiorydd. Егьырҭ ахьыӡҟақәа рзы, аԥхьатәи аформа арацәа хыԥхьаӡара аформоуп (уахәаԥш аԥхьатәи аформа). Ари асистема ала еиҭасуа ахьыӡҟақәа арацәа хыԥхьаӡара аҟынтәи азаҵә хыԥхьаӡара шьақәдыргылоит асуффикс -ын (ацҵарала) ма -ен (аҳәса рыкласс азы) ацҵарала, иаҳҳәап, plant "хәыҷқәа" насгьы plentyn "хәыҷы", мамзаргьы coed "абна" насгьы coeden "ҵла". Ажәарқәа рҿы зны-зынла арацәа хыԥхьаӡара абри аҭагылазаашьа заҵәык аҿоуп ахьуԥыло. Аҟазшьарбақәа Ишаԥу еиԥш, Уельстәи аҟазшьарбақәа ахьыӡҟа амодификатор иашьҭанеиуеит, аха џьоукы (hen "old", pob "every", holl "all, all" реиԥш иҟоу) урҭ аԥхьа идыргылоит (еиҳа аформалтә бызшәаҿы ма апоезиаҿы, иарбанзаалак аҟазшьарба аԥхьа иргылатәуп; еиуеиԥшым аҟазшьарбақәа рыхкқәа ирызхьамԥшӡакәа, анаҩстәи ахьыӡҟақәа рҿы амутациа маҷк рнаҭоит). Еиҳараӡак аҟазшьарбақәа рҽырыԥсахуам, аха ахацәеи аҳәсеи рыкласс, азаҵә хыԥхьаӡараҿы урҭ еилазмырҩашьо аформақәа акык-ҩбак еиқәхазаргьы. h/м ҳ, бырр (ахаҵа), берр (аԥҳәыс) “кьаҿ” еиԥш. Ахьыӡҟақәа азаҵә хыԥхьаӡараҿы аҳәса рыкласс аҟазшьарбақәа уахь иналаҵаны, амутациа ԥсыҽ рымоуп. Аиҿырԥшра аҩаӡарақәа рышьақәгылара аметод уиаҟара еиҿкаам. Еиҳарак имариоу еилоу аҟазшьарбақәа анҵәамҭақәа -ач роуеит, насгьы -а (-аф) аиҿырԥшразы иаагазар, ажәа ашьаҭа аҵыхәтәантәи ацыбжьыҟа ацны, абжьыҟа ӷәӷәазар, иардагәоит: иаҳҳәап, банног "еиҳа иҳаракӡоу ", баннокач "иҳараку" ", баннока(е) "иреиҳау" (иара убасгьы диведд "иҵыхәтәантәи" - диветхаф "иҵыхәтәантәиӡо"). Аҟазшьарба анҵәамҭаҿы “ашьҭабжь + асонант” акомбинациала, ашьҭабжь ардагәоит: gwydn “ӷәӷәоуп” - gwytnach “еиҳа иӷәӷәаӡоу”. Ари аметод рхы иадырхәоит еилоу аҟазшьарбақәа рҿгьы, иаҳҳәап, арддерчог “ԥшӡа” - арддерчокаф. Ҩ-бжьыҟак ма еиҳаны измоу аҟазшьарбақәа рҿы еиҳарак рхы иадырхәоит ажәақәа mwy “еиҳа” насгьы mwya(f) “еиҳа”, иаҳҳәап, teimladwy “чувствительный”, mwy teimladwy “более чувствительный”, mwya(f) teimladwy “самый чувствительный” (аналитикатә метод ҳәа иашьҭоуп). Анаҩстәи атаблицаҿы иаагоуп адхаларатә хьыӡцынхәрақәа рыхҳәаа (Уельстәи аграмматикатә традициаҿы аҟазшьарбақәа ҳәа иахәаԥшуеит): Аиҟәшара ҳ. ар. ҳ. Актәи ахаҿы fy (+аԥынҵатә мутациа) еин 2-тәи ахаҿы ды (+амутациа ԥшқа) еих Ахԥатәи ахаҿы Ахацәа р. еи (+амутациа ԥшқа) еу Аҳәса р. аи (+аспиранттә мутациа) Ахацәеи аҳәсеи рыкласс ахьыӡцынхәрақәа ei ирыԥхьоит [iː]. Аҳәса рыкласс ахьыӡцынхәра еи (зны-зынла ахьыӡцынхәрақәа еу, еин) абри ажәа абжьыҟала иалагазар h- ацҵара аанарԥшуеит: ei harglwydd “her master”. «лара лаҳ» Адхаларатә хьыӡцынхәрақәа рхы иадырхәоит ахықәкытә хьыӡцынхәрақәа раҳасабалагьы. Уельстәи ажәаҳәаҿы "Сара Родри дызбоит" иақәшәоит Dw i'n gweld Rhodri ("Сара Родри иблақәа рҿы сыҟоуп"), аха "Сара дызбоит" Dw i'n ei weld fe - литералтәи: "Сара иара иблақәа рҿы сыҟоуп"; “Сара субоит” Дв и’н ды велд ди (“Сара уԥхыӡ аҿы сыҟоуп”) уҳәа убас иҵегьы. Аҩыратә бызшәаҿы адхаларатә ҟазшьарбақәа, зҭаху рхархәара даара имаҷуп, ахьыӡцынхәра иашьҭанеиуазар иаҳҳәап, y car mau “сымашьына”, y llyfr eiddoch “ушәҟәы”. Адхаларатә хьыӡцынхәрақәа иалыркаауа ахьӡ аԥхьа игылоуп, урҭ ирышьҭанеиуеит ахатәы хьыӡцынхәра иашьашәалоу аформа, ҿырԥштәыс иаагозар, fy mara i “сыча”, dy fara di “уча”, ei fara fe “ича”. Ахьыӡцынхәрақәа раҳасабала (y)ma “абра” насгьы (y)na “абра” (даара лассы-лассы cw “хара уаҟа”) иахьатәи уельс бызшәаҿы ацынгылақәа рхы иадырхәоит. Урҭ иалыркаауа ажәа ашьҭахь идыргылоит, уигьы артикль алҵуеит, ҿырԥштәыс иаагозар, y llyfr "ашәҟәы (иалкаау)", y llyfr 'ma "абри ашәҟәы", y llyfr 'na "уи ашәҟәы". Алитературатә бызшәаҿы иҟоуп ииашоу арбагатә хьыӡцынхәрақәа hwn/hon/hyn “абри/уи/арҭ”, hwnnw/honno/hynny “уи/уи/урҭ”. Урҭгьы артикуль рҭахуп. ==Ахьыӡцынхәрақәа== Уельстәи абызшәаҿы иҟоуп абарҭ ахатәы хьыӡцынхәрақәа: Азаҵә хыԥхьаӡара. Арацәа хыԥхьаӡара. Актәи ахаҿы (ф)и ни Аҩбатәи ахаҿы ти, ди чи Ахԥатәи ахаҿы Ахацәа рыкласс е(ф) (ҩадаҟа), (ф)о (ладаҟа) nhw [nu] Аҳәса рыкласс hi Аҟаҵарбақәа [аредакциа | акод аредакциа азутәуп] Аҟаҵарбатә система аграмматикатә ган ауп, аформалтә литературатә бызшәеи ацәажәаратә бызшәеи еиԥшӡам, аҩыратә бызшәа еиҳа имаҷны астандарттә регистрқәа ирҿурԥшуазар. Авалли бызшәаҿы, аграмматикатә аамҭақәа реиҳарак ацхыраагӡатә ҟаҵарба рхы иадырхәоит, еиҳарак bod "to be". Уи акониугациа ҵаҟа ҳалацәажәоит. аҟаҵарбатә формақәа шьақәгылоуп ацхыраагӡатә ҟаҵарба bod ахархәарала: уажәтәи аамҭа, ииасыз аамҭа, futurum, аҭагылазаашьатә гәалаҟазаара. Урҭ зегьы еиԥшны ишьақәгылоуп: аҟаҵарба бод (субъект) иақәшәо ​​аформа, ацҵаратә элемент ын (абжьыҟақәа рышьҭахь н формала) аҟаҵарба ахьӡгьы. Убас ала, «Игәы иаанагоит» ҳәа еиҭагоуп Mae e’n meddwl; “Иара дхәыцуеит” - Быдд е’н меддвл. Убри аан, еилоу аамҭатә формақәа зегьы рҿы иҟоуп иҷыдоу инаӡоу аформақәа, урҭ шьақәгылоит ын ԥсахны уеди ала. Аперфект аарԥшуп аҟаҵарба бод уажәтәи аамҭатә формақәа рыла, ииасыз аамҭа хара - инаӡам аформақәа рыла, иҟалараны иҟоу аамҭатә формақәа рыла, насгьы асубъективтә перфект - асубъективтә гәалаҟазаара аформақәа рхархәарала. Иаҳҳәап, «игәы иаанагеит» - мае е уеди меддвл. Убри аамҭазы, даҽа спецификатә формақәа рхы иадырхәар рылшоит yn, wedi рҭыԥан, иаҳҳәап, аҟазшьарба newydd (ишьҭанеиуа аҟаҵарбатә хьыӡцынхәра ацҵаны) аҵакы “ҿыц” (Maen nhw newydd gyrraedd - “Урҭ уажәоуп ианааи”) ​​мамзаргьы аԥынгыла ам агәазыҳәара аарԥшразы. Анегативтә ҟазшьа аарԥшразы, анормалтә негативтә конструкциа + wedi ахархәара алшоит (Dydyn nhw ddim wedi cyrraedd “Урҭ макьана имааиц”), мамзаргьы иҟалап аԥынгыла heb “without” (аҟаҵарба ахьыӡцынхәра амутациа ԥшқа аманы) (Дв и хеб фвита “Сара макьана акрысымфаӡацт”). Уельс ацәажәаратә бызшәаҿы еиқәхоит ииасхьоу, иҟалараны иҟоу аамҭақәа (аҩыратә бызшәа уажәтәи аамҭа иақәшәо) архьыԥшратә аркьынаа аформала, уи абраҟа иаагоуп аҟаҵарба talu "ашәара" аҿырԥштәаҿы. Азаҵә. хаԥхь. Арацәа хаԥхь. Азаҵә. хыԥхь. Арацәа. хыԥхь. Ииасхьоу аамҭа 1-тәи ахаҿы Tales Talon 2-тәи ахаҿы Talest Taloch 3- тәи ахаҿы Talodd Talon Иҟалаша аамҭа 1- тәи ахаҿы tala(f) Talwn 2- тәи ахаҿы Tali Talwch 3- тәи ахаҿы Talith Talan Архьырԥшратә ркьынаа 1- тәи ахаҿы Talwn Talen 2- тәи ахаҿы Talet Talech 3- тәи ахаҿы Talai Talen • Ииасыз аамҭа аформақәа ирызку азгәаҭақәа. • Аформақәа 1-тәи, 2-тәи ахаҿы. ҳ. ҳәа иҩтәуп талаис, талаист ҳәа (ҵаҟа иаагоу алитературатә формақәа ирҿырԥшны), аха рыԥхьашьа еиԥшуп. • Авалли бызшәа ахәҭақәак рҿы арацәаратә формақәеи рыбжьара. h. -s- ҭагалатәуп. • Аҩадатәи Уельс талодд аҭыԥан талвс уаҳауеит. • Иҟалараны иҟоу аамҭа аформақәа ирызку азгәаҭақәа. • di ахархәара аиуеит ти аҭыԥан, даҽакала иуҳәозар, тали ди, тали ти акәымкәа. • Аҩадатәи Уельс ахәҭақәак рҿы аталиф ахархәара ҟалоит, аталиф еиԥш иҟоу аформақәа рҭыԥан. • Асубъективтә формақәа рзы азгәаҭа: o -s- ҭагалатәуп ашьаҭеи аҵыхәтәеи рыбжьара. Ииасхьоу аамҭаҿы азҵааратә форма шьақәгылоит аҟаҵарба амутациа маҷ ахархәарала, аха еиҳа-еиҳа уи ашьақәырӷәӷәаратә ҳәоуқәа рҿгьы ахархәара аиуеит. Амапкратә формақәа шьақәгылоит ахьыӡцынхәра ашьҭахь ажәа ддим ахархәарала, насгьы иахьынӡалшо аҟаҵарбаҿы аспиранттә мутациа, даҽакала иуҳәозар имаҷу амутациа ала. Аха араҟагьы амутациа ԥшқа аҭыԥ ааннакылоит (иаҳҳәап, thales i ddim аҭыԥан dales i ddim). Аобиект еилкаазар (артикл ма адхаларатә хьыӡцынхәра амазар, ахьыӡцынхәра ма хатәыхьӡла иаарԥшызар), уи аԥхьа аԥхьагыла о «аҟынтә» ахархәара амазароуп. Ацәажәаратә бызшәаҿы ddim o еиҵахоит mo ҳәа, уи аԥынгыла o акониугациа ааннакылоит: Weles i mohono (fo) - “Сара уи дызбаӡомызт,” еиҿырԥшын. охоно (фо) «иара иҟынтә». Иҟоуп иара убас ииасхьоуи иҟалараны иҟоуи аамҭақәа рзы еилоу аконструкциақәа архьыԥшратә аркьынааҿы. Урҭ шьақәгылоуп аҟаҵарба gwneud “do” (ҵаҟа акониугациа аҿырԥштәы азы иаҳәа) аамҭатә форма ахархәарала, аҟаҵарбатә хьӡы иацҵаны: Mi wnes i ei weld “I saw him”. Ииасхьоу аамҭа шьақәгылар алшоит аҟаҵарба ддару “ҟалара, ацәырҵра” алагьы, уи аформа аԥсахӡом: Ддару фо ддод “Иара дааит”; Ддару fi weld y ffilm 'ma "Сара абри афильм збеит" (аҵыхәтәантәи аконструкциа зегь раԥхьаӡа иргыланы Аҩадатәи Уельс иаҷыдаҟазшьоуп). ==Ииашам аҟаҵарбақәа== Аҟаҵарба bod “to be” егьырҭ ирылукаауеит лассы-ласс хаҿыла аиҭамҵрала. Ишьақәырӷәӷәам. (Сара...) Азҵааратә. (Сара?..) Амапкратә. (Сара мап…) Азаҵә хыԥхьаӡара. Арацәа хыԥхьаӡара. Уажәтәи аамҭа Актәи ахаҿы dw dyn ydw? ыдын? dw dyn Ашьақәырӷәӷә. (Сара…) Азҵааратә. (Сара?..) Амапкратә. (Сара сакәӡам…) Азаҵә. хыԥ. Арацәа. хыԥ. Азаҵә. хыԥ. Арацәа. хыԥ. Азаҵә. хыԥ. Арацәа. хыԥ. Ҳазҭагылоу аамҭа 1- тәи ахаҿы dw dyn ydw? ydyn? dw dyn 2- тәи ахаҿы (r)wyt dych wyt? ydych? dwyt dych 3- тәи ахаҿы mae maen ydy? ydyn? dydy dydyn Ииасхьоу аамҭа 1- тәи ахаҿы bues buon fues? fuon? fues fuon 2- тәи ахаҿ buest buoch fuest? fuoch? fuest fuoch 3- тәи ахаҿ buodd buon fuodd? fuon? fuodd fuon Аимперфект 1- тәи ахаҿ roeddwn roedden oeddwn? oedden? doeddwn doedden 2- тәи ахаҿ roeddet roeddech oeddet? oeddech? doeddet doeddech 3- тәи ахаҿ roedd roeddyn oedd? oeddyn? doedd doeddyn Иҟалаша аамҭа 1- тәи ахаҿ bydda byddwn fydda? fyddwn? fydda fyddwn 2- тәи ахаҿ byddi byddwch fyddi? fyddwch? fyddi fyddwch 3- тәи ахаҿ bydd byddan fydd? fyddan? fydd fyddan Аҟаҵарба бод ҩ-шьаҭак рҟынтәи аҭагылазаашьа шьақәнаргылоит: Ашьақәрыӷә. Амапкратә. Азҵааратә. Азаҵә. хыԥ. Арацәа. хыԥ. Азаҵә. хыԥ. Арацәа. хыԥ. Азаҵә. хыԥ. Арацәа. хыԥ. bydd— 1- тәи ахаҿы byddwn bydden Fyddwn fydden fyddwn? fydden? 2- тәи ахаҿы byddet byddech Fyddet fyddech fyddet? fyddech? 3- тәи ахаҿы byddai bydden Fyddai Fydden fyddai? fydden? bas— 1- тәи ахаҿы baswn basen Faswn fasen faswn? fasen? 2- тәи ахаҿы baset basech Faset fasech faset? fasech? 3- тәи ахаҿы basai basen fasai fasen fasai? fasen? • ддим («мап») аҟаҵарба бод «аҟазаара» амапкратә формақәа рҿы ацынхәра ашьҭахь иацҵоуп. • Ари аҟаҵарба аформақәа адиалектқәа рыбжьара акыр еиԥшыӡам. • Инаӡам ацәажәаратә формақәа: о’н и, о’т ти, оедд е/хи, о’н ни, о’ч чи, о’н нҳв. Урҭ рхы иадырхәоит ашьақәырӷәӷәаратә, азҵааратә, мапкратә конструкциақәа рҿы. • Ҿырҳәалатәи ацәажәараҿы иҟалараны иҟоу аамҭеи асубъективтә гәалаҟазаареи рформақәа лассы-лассы маҷк рҽырыԥсахуеит. • Уельстәи абызшәаҿы иџьашьахәуп «ааи» ҳәа ажәа «мап» ҳәа ажәақәеи хазы иахьыҟам. Уи аҭыԥан ахархәара роуеит аҟаҵарба bod аформақәа, аҿырԥштәы: Ydych chi’n hoffi coffi? (“Акаҳуа бзиа ижәбома?” = “Акаҳуа бзиа избоит?”), аҭак ҟалҵоит Ydw (“Сара соуп” = “Иаҳҳәап”) мамзаргьы Nac ydw (“Сара сыҟам” = “Мап”). Ииашам аҟаҵарбақәа mynd "ацара", gwneud "аҟаҵара", cael "агара", dod "аара" еиԥшуп. Алитературатә бызшәаҿы аидҳәалага Алитературтә бызшәаҿы аҟаҵарба аналитикатә формақәа акырӡа имаҷны иуԥылоит. Аҭыӡҩыраҿи аформалтә бызшәаҿи иуԥылоит еиқәшәоу аҟаҵарбақәа рҵыхәтәақәа. Урҭ зегьы аҟаҵарба афиниттә шьаҭа иадҳәалоуп, уи еснагь ажәартә формаҿы иаагоу аҟаҵарбатә хьыӡҟа иақәшәом. Аҩаша. sefyll "аанхаразы", аха ашьаҭа saf-. Арлахәыратә ркьынаа Акониуктив Адҵаратә аркьынаа Ҳазҭгылоу аамҭа Ииасхьоу аамҭа Аимперфект Пллиусквамперфект Ииашоу Ииашам Азаҵә. хыԥхь. 1 ах. -af -ais* -um -wn -as-wn -wyf -wyf 2 ах. -i* -aist* -ost -et (-it) -as-it -ych* -∅, -a 3 ах. -∅, -a перегласовка -iff -odd -∅ -ai -as-ai -o -ed Арацә. хыԥхь. 1 ах. -wn -as-om -om -em -as-em -om -wn 2 ах. -wch* -as-och -och -ech -as-ech -och -wch 3 ах. -ant -as-ant -ant -ent -as-ent -ont -ent Аимперсонал -ir* -wyd -id* -as-id -es-id* -er -er Атаблицазы азгәаҭақәа. • -it -et аҭыԥан 2 л. Акқәа инаӡам ахәҭак еиҳа иархаикатәу формауп. • Иаҳхысыз аамҭазы ииашам акониугациа иахҟьаны, еиҳарак аҟаҵарба бод «аҟазаара» ҳәа изышьҭоуи аҩбатәи ахәҭак аҳасабала иаҵанакуа аҟаҵарбақәа аԥсахуеит: gwybod «адырра», аднабод «адырра», уҳәа убас иҵегьы. • Аформа 3 л. Акқәа уажәтәи аамҭа аревокал змоу еиуеиԥшым абжьыҟақәа рыԥсахрақәа ахьыҟоу ашьаҭа цқьа аҟынтәи ишьақәгылоуп, еиҳарак аҵыхәтәантәи абжьыҟаҿы: o a → ai: sefyll “аанхара”, ашьаҭа – саф-, уажәтәи. vr. 3 л. Акқәа h. - саиф; o а → еи: галв “ааԥхьара”, ашьаҭа – галв-, уажәтәи. vr. 3 л. Акқәа h. - геилв; o a → y: бвита “ис”, база - бвита-, уажәтәи. vr. 3 л. Акқәа ҳ. - бвити; o e → y: атеб “аҭак аҟаҵара”, ашьаҭа – атеб-, уажәтәи. vr. 3 л. Акқәа h. - етыб; o o → y: агор “аартра”, ашьаҭа - агор-, уажәтәи. vr. 3 л. Акқәа ҳ. - егир; o ae → y: чварае “ахәмарра”, ашьаҭа – чварае-, уажәтәи. vr. 3л. Акқәа ҳ. - ачвери; o aw → y: gwrando “азыӡырҩра”, ашьаҭа – gwrandaw-, уажәтәи. vr. 3л. Аединицақәа h. - гвренди. • Аҵыхәтәа -а 3 л. Акқәа Уажәтәи аамҭа ахәҭак еиҳарак иаднакылоит аденоминациақәа рҿы t аҟны una parháu - “ацҵара” (урҭ еилкаахоит аҟаҵарбатә хьӡы аҵыхәтәантәи абжьыҟаҿы иҟоу акцент ала). • * ҳәа иарбоу анҵәамҭақәа раԥхьа аҵыхәтәантәи абжьыҟа а → е ииаргоит. Ацынгылақәа Уельс бызшәаҿы аԥынгылақәа жәпакы лассы-лассы рформа рыԥсахуеит, ахьыӡцынхәра ианышьақәнаргылоу. Урҭ ирышьҭоуп афлексивтә хьыӡцынхәрақәа, мамзаргьы еидҳәалоу азҳәақәа ҳәа. Урҭ реиҳарак, дан "ҵаҟа" еиԥш, шьаҭанкылатәи ԥҟарак иқәныҟәоит: Азаҵә хаԥхь. Арацә. хыԥхь. Актәи ахаҿы дана и данон ни 2-тәи ахаҿы данат ти даноч чы Ахԥатәи ахаҿы Ахацәа рыкласс дано фе/фо данин нҳу Аҳәса рыкласс Дани салам Иҟоуп адиалекттә еиҭакрагьы, еиҳарак актәии аҩбатәии ахаҿы азаҵә хыԥхьаӡарала. Иҟоу ахаԥхьаӡарақәа рҿы. Ҭыԥқәак рҿы дано и, данот ти ма данач чи уаҳауеит. Аԥынгылақәа реиҳарак иԥсыҽу амутациа рнаҭоит, еиҿҳарԥшыр. аха, gyda "с" (аспиранттә мутациа), yn "in" (назалтә мутациа), rhag "ԥхьа" (мутациа ада). Ажәар Уельстәи ажәарқәа реиҳарак оригиналтәуп, насгьы еицырзеиԥшу Келтиктәи абызшәахь ишьҭрақәлоит. Аха аурым ампыҵахалаҩцәеи Британиатәи ароманизациеи рныррала иахылҿиааз алаҭын-британиатәи ҩ-бызшәак рыларҵәара иахҟьаны, алаҭын ажәақәа рацәаны авалли бызшәахь иалаеит. Уахь иаҵанакуеит абжьааԥнытәи ажәарқәа рҟынтә ажәақәагьы, иаҳҳәап, циллел «аџьма» (латын бызшәала cultellus); порт "ашә" (порта); pysg "аԥсыӡ" (аԥсыӡ); llong "ӷба" ((навис) лонга). Уи адагьы, абжьаратәи аамҭақәа рзы алаҭын бызшәа аҭыԥ ду ааннакылон аихырхәаратә бызшәа аҳасабала, уи даҽа ԥсахрақәак ирыдҳәалоуп (еиқәырԥшны pechod “sin” (peccatum)). Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан афранцыз бызшәеи аскандинав бызшәеи ажәақәагьы авалли бызшәа иалалеит. Ихадараз ароль нанагӡеит англыз бызшәа авалли абызшәазы, уи анырра ду анаҭеит. Нормантәи ампыҵахалара ҟалаанӡагь, ажәытә англыз бызшәа аҟынтә авалли бызшәа иаланагалоит ажәақәа, иаҳҳәап, bews "chapel" (OE bedhus "house of prayer"). XIX-тәи ашәышықәса аламҭалазы ҩ-бызшәак рылацәажәара рацәак иҟамызт, насгьы абызшәа иалалаз ажәақәа маҷны еиҳа хархәара рыман, ацәажәаратә регистрқәа еиҳа ирзааигәаз, алитературатә нормақәа рҟынтәи аасҭа, еиҿҳарԥшып: tatws “акартош” (литературатә акартошь, адиалекттә татерқәа). 20-тәи ашәышықәсазы англыз бызшәа ахархәара еиҳа аҽарҭбааит, уи аҟынтә ажәақәа еиуеиԥшым асферақәа зегьы рҟынтәи иаагоуп (еиҳарак ацәажәараҿы) (еиҿҳарԥшып garej “garage”, tîm “team”, уҳәа убас иҵегьы). Аха 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа инаркны иахьынӡалшаз ала авалли бызшәаҟынтә ажәақәа рхархәара иалагеит. Авалли бызшәа аҟынтәи даҽа бызшәақәак рахь иаланагалаз ажәақәа маҷуп. Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан абриттә лаҭын бызшәа ажәытә ирландтә бызшәа ашьақәгылараҿы ароль ду нанагӡеит, уи абритонтә жәақәа маҷымкәа иаланагалеит. Уельстәи англыз бызшәа адиалектқәа рҿы иҟоуп Уельстәи ажәақәа. Уи адагьы, англыз бызшәахь иалалеит Уельстәи абызшәа аҟынтә ажәақәак, уи ҳбоит англыз бызшәа адиалектқәа рҿы, иаҳҳәап, crwth “mole”; естедфод “естедфод, акультуратә фестиваль”. ===Асинтаксис=== ====Имариоу аҳәоу==== Авалли бызшәаҿы ацәажәаратә бызшәа иаабац аструктура ауп VSO (“ииашоу аишьҭагылашьа” аваллиитә грамматикатә традициаҿы): Eisteddodd y gweithwyr yno a gorffwysasant yna (“Усҟан аусуҩцәа тәаны уа рыԥсы ршьеит”); Ари аиҿартәышьа жәаҳәахәҭак ала еиҿкаауп, ажәаҳәақәа: Aethom (“Ҳара ҳцеит”) - мамзаргьы апрономиналтә субиект ааныжьны: Gwelaist blismon (“(Уара) аполицаи дубама”). Аҟаҵарба актәи аҭыԥ аҿы иахьыҟам иарбан ҳәоузаалакгьы ииашоу аҳәоу ҳәа иашьҭоуп. Актәи аҭыԥ ааннамкылозар аҟаҵарба, усҟан иаагоу ажәаҳәа ахәҭа акценттә конструкциаҿы иҟоуп: • Y мерчед а гаиф финд гынтаф. («Аҳәса (ахацәа ракәымкәа) раԥхьа игылоит»); • Аи чви а роддодд ир ариан? («Аԥара иуҭама?»); • Ҳаи ни фуонт ино. (“Урҭ уа иҟамызт”). Алитературтә бызшәаҿы абас еиԥш ажәақәа ахәҭак армарахь иангылоу, ажәаԥхьатәи ахәҭаҷқәа рҭахуп: а (амутациа ԥшқа ҟанаҵоит) азыхҳәа ахарҭәааразы (у)р егьырҭ ажәаҳәа хәҭақәа аналухуа, ни (еилаԥсоу амутациа ҟанаҵоит) мап кра злоу аҳәоу аҿы. Еиҵоу аформалтә регистрқәа рҿы, иалшоит абарҭ ахәҭаҷқәа ралхра, ҷыдала а (амутациақәа реиқәырхаразы). Ажәақәа реишьҭагылашьа “аниашоу” азҳәааи азҳәеи еиқәшәаӡом хаԥхьаӡарала, асубиеқт ахьӡтә хаҭала иаарԥшзар: Aeth y gwr - Aeth y gwyr (“Ахаҵа (цәа) дцеит (цеит)” (ари афеноменгьы италиатәи абызшәа аҩадатәи адиалектқәа рҿы иҟоуп ). Ажәаҳәа хәҭақәа реишьҭагылашьа ааурҳәыр, аҟаҵарба еснагь 3-тәи ахаҿы азаҵә хыԥхьаӡара формаҿы иргылахоит. : • Ми а wnaeth hynny («Сара иҟасҵеит»); • Ти а ддает (“Уара уааит”) - Деутхост ти ддое има (“Уара иахьа арахь уааит”). Ажәабжьтә ҳәоу алагамҭаҿы арбагатә ҟазшьа змам ицхыраагӡатәым аҟаҵарба, аркьынаатә формаҿы иургылар ауеит арҵабыргратә хәҭаҷқәа ми, фе. Ари абызшәа ацәажәаратә форма иаҵанакуеит; ари ахархәара лассы-лассы иуԥылаӡом уельс аҩыратә бызшәаҿы, мамзаргьы аофициалтә бызшәа аҿы. Зны-зынла урҭ ахәҭаҷқәа алшәоит, аха урҭ ирхылҿиаауа амутациа ԥшқа маҷны иаанхоит. ==Ахьыӡтә жәеибаркыра== Амҩатә дырга Бетус-и-Коед, Аҩадатәи Уельс Аҳәаақәҵа аарԥшзар ҟалоит ахьыӡҟа, аҟазшьарба, аишьҭагыларатә ԥхьаӡарахьыӡла ма хьыӡцынхәрала. Ахьӡ атрибут еснагь аҟазшьарбага ашьҭахьҵәҟьа иаауеит: lili’r Pasg (“Амшаԥышәҭ”). Аҟазшьарбақәа зегьы рзы иаҳҳәар ҳалшоит амодификатортә хьыӡқәа ирышьҭанеиуеит ҳәа: dyn doeth (“ауаҩы ҟәыш”); цивилидд маур («аԥхашьара ду»). Аҟазшьарбақәа, маҷк аагозар иаҳҳәап, hen "old" мамзаргьы prif "chief", хымԥада ипрепозитивны; аформалатә арегистрқәа рҿы иарбанзаалак аҟазшьарба аԥынгылаҿы иқәыргылатәуп. Аԥынгылатә ҟазшьарбақәа зегьы ахьыӡҟа амутациа ԥшқа арҭоит: hen wr "аҭаҳмада" (gwr "ауаҩы"). Уи адагьы, аҟазшьарба амодификаторқәа амазар, усҟан уи апостпозитив мацара аҿы ауп иахьыҟало: gwr hen iawn “a very old man”; gwr hynaf "даара иажәу ахаҵа". Аҟазшьарбеи ахьыӡҟеи еилаҵоуп: hen-ddrwg (“ижәытәуацәгьара”), приф-фардд (“бард хада”); Прифддинас "ақалақь хада", прифддинас "аҳҭнықалақь". «Аҟазшьарба + ахьыӡҟеи» реиԥш иҟоу акомпозитқәа «еиҿкаау» ҳәа ирышьҭоуп (cyfansoddeiriau rhywiog); еиҭасуа аишьҭагылашьа еиҳа имаҷны иуԥылоит: gwrda “ауаҩ бзиа” (еиҿҳарԥшып gwr da “ауаҩ бзиа”) - уи “еиқәыршәам акомпозитқәа” ҳәа иашьҭоуп (cyfansoddeiriau afrywiog). Аишьҭагылатә хыԥхьаӡара хьӡы амодификатор аԥхьа иҟоуп, cyntaf ("актәи" ада: y bedwaredd flwyddyn ("аԥшьбатәи ашықәс"); y марчог цинтаф ("раԥхьатәи аҽыуаҩ"). Егьырҭ аҟазшьарбақәа реиԥш, урҭгьы акласстә хьыӡқәа ирықәшәоит. Еиуеиԥшым ахьыӡцынхәрақәа ркатегориақәа шьақәзыргыло раԥхьа, иашьҭанеиуеит, иаҳҳәеит: yr holl ddynion (“ауаа зегьы”); y динион хинни («арҭ ауаа»). Адхаларатә еизыҟазаашьа ахархәарала иаарԥшуп, (уельстәи аграмматикаҿы уи "агенитивтә конструкциа" ҳәа иашьҭоуп). Убас, акомбинациа “ацгәы ан” иақәшәоит Уельстәи mam y gath - ажәала: “ан (абри) ацгәы”; “ауаҩы имашьына аԥенџьырқәа” ҳәа акәхоит ffenestri car y dyn - ажәала: “ауаҩы имашьына аԥенџьырқәа.” Абас еиԥш иҟоу ахьӡқәа еишьҭаургылар артикль ахьӡ аԥхьа мацара ауп иахьцәырҵуа: llaeth cath maer y dref “milk of the city mayor’s cat”; аҵыхәтәантәи ахьӡ аԥхьа артикль ургылар ҟамлозар, уи зынӡа ахархәара амаӡам, иаҳҳәап: «автомобиль Тывисог Симру "Уельстәи аҳәынҭқар имашьына". Абас еиԥш иҟоу аконструкциаҿы аҳәса рыкласс азаҵә хыԥхьаӡараҿ акәзар, насгьы аилкаара иаабац аксессуар акәымкәа, иааиԥмырҟьаӡо атрибут аанарԥшуазар, усҟан ахьыӡҟа раԥхьатәи ацыбжьыҟа амутациа ԥсыҽхоит: gafr gwas (“guy’s goat”); ffugenw bardd («апоет иԥсевдоним»); het plismon "аполициа аусзуҩы ихылԥа (аполициа аусзуҩы иитәу)" vs. het blismon "аполициа аусзуҩы ихылԥа (аполициа аусзуҩцәа иршәырҵо)". ==Еилоу аҳәоу== Еилоу аҳәоуқәа ҟалар алшоит ахьыԥшыеилатә ма ихьыԥшым-еилоу. Еиҳа хархәара рымоуп аидҳәалагатә ҳәоу хкқәа; еидҳәалагатәқәам имаҷны иуԥылоит. Ажәақәа реишьҭагылашьа аԥҟарақәа имариоу аҳәоу аԥҟарақәа иреиԥшуп. Еилоу аҳәоуқәа еидҳәалоуп аидҳәалагақәа а(в) (“и”), неу (“мамзаргьы”), намын (“аха”), еит (“аха, ада”): • Орфенодд еф еи уит а ат адреф («Иус далганы аҩныҟа дцеит»); • Быдд еф ина, еитр на быдд ллеферидд ганддо («Уаҟа дыҟазаауеит, аха ацәажәара илшом»). Аҳәоуцылатә ҳәоуқәа алагалоуп аидҳәалагақәа пан (“анба”), тра (“абанӡа”), hyd nes (“макьана”), cyn (“аԥхьа”), lle (“абаҟа”), ган (“абантәи” ), фел («иҟаларц азы»), ос («иҟазар»), ер («аха»), наг («аасҭа»), фел пе («иҟалап»), маи («изакәу»), над (« иҟам”). Еилоу аҳәоуқәа рҿы «аамҭақәа реиқәшәара» аԥҟара хымԥада иқәныҟәоит: аҳәоу хадаҿы аҟаҵарба ииасхьоу аамҭақәа руак аҿы иҟазар, усҟан ахәҭаҷтә ҳәоу аҿы иҟоу аҟаҵарбагьы ииасхьоу аамҭаҿы иҟазароуп. Ахәҭаҷтә ҳәоу аҟны ажәаҳәа ахәҭақәа руаӡәк ԥхьаҟа иаагазар, усҟан аидҳәалага у - “уи” аҭыԥан аидҳәалага маи (Шьхатәыла) ма тау (Аҩада) ахархәара аиуеит: • Диведодд маи/тау Сион оедд и крифаф («Иоанн зегь раасҭа дыӷәӷәоуп иҳәеит») (инаӡам); • Диведодд маи/тау Сион фиддаи и крифаф («Иоанн зегь раасҭа дыӷәӷәахоит иҳәеит»; conditionalis); • Диведодд маи/тау Сион оедд веди гвеитхио («Иоанн аус иуан иҳәеит»; аналитикатә плиускваперфект). Аԥҟарақәа рхы иадырхәоит ииашам азҵаарагьы: • Gofynwn ai Sion oedd y cryfaf («Сара сҵааит Иоанн зегь раасҭа дыӷәӷәоума»; уажәтәи аамҭа аҭыԥан инаӡам); • Gofynais a fyddech yn y cyfarfod («Сазҵааит аизараҿы уҟазарц уҭахума ҳәа»; иҟалаша аамҭа аҭыԥан conditionalis). Иахьатәи ацәажәаратәи, зны-зынла ҩыралатәи ацәажәарақәа рҿы арҭ аԥҟарақәа рхархәара еиҳа имаҷуп, алитературатә стандарт аҿы аасҭа. Ацынгылатә ҳәоу аҟны амапкра ыҟазар, ахархәара аиуеит аидҳәалага na(d) “уи акәӡам”: • Диведодд Сион на внаетх еф хинни («Д Иоанн иҳәеит иҟасымҵеит ҳәа". ==Валлитәи абызшәа аҵараиураҿы== Авалли бызшәа аҵараиураҿы инарҭбааны ахархәара амоуп, Уельстәи ауниверситетқәа жәпакы рыҟны аҵара ҩ-бызшәак рыла имҩаԥысуеит, раԥхьа иргыланы, Бангортәи ауниверситет, Аберистуит ауниверситет аҟны. Амилаҭтә школтә программа инақәыршәаны (National Curriculum), Уельс ашколхәыҷқәа 16 шықәса рхыҵаанӡа аваллитә бызшәа рҵароуп. Уельс Абызшәатә Хеилак арбагақәа рыла, Уельстәи ахәыҷқәа рхыԥхьаӡараҟнытә аԥшьбатәи ахәҭа инеиҳаны авалли бызшәала аҵара ахьымҩаԥысуа Уельстәи ашколқәа ирҭоуп. Егьырҭ англыз бызшәала аҵара ахьымҩаԥысуа ашколқәа рҿы авалли бызшәа аҩбатәи бызшәак аҳасабала ирҵоит. [[Акатегориа:Абызшәақәа]] 5igoe8z3b18w2n69s07f4wqag5c5cfi 0 43994 173934 166999 2026-09-11T09:54:38Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ҧ→ԥ ×36; ҩнажәи→ҩажәи 173934 wikitext text/x-wiki Ашьапылампыл бзиа избо ауаа рацәаҩуп. Ауаа бзиа ирбо акомандақәа ргәы рызхьаауеит, ргәы рзыбылуеит. Ашьапылампыл ахәмаррақәа ахьымҩаԥырго астадионқәа шьақәгылоуп ашьапылампыл адәи ахәаԥшцәа рҭыԥи рыла. Адәы ԥшьынеижәи жәаба, шәи ҩажәа метра рҟынӡа инаӡоит. Астадионқәа шәагаала еиԥшӡам. Еицырдыруа ашьапылампыл астадионқәа шәагаала иалкаауп. Урҭ еиҳарак бзиа ирбоит ашьапылампыласра абзиабаҩцәа. Еицырдыруа ашьапылампыл асразы астадионқәа рҿы иреиӷьӡоу ашьапылампыл асҩцәа хәмаруеит. Ус еиԥш иҟоу еицырдыруа астадионқәа ыҟоуп Бразилиа, Италиа, Германиа, Испаниа, Англиа. ==Маракана== «Маракана» ари даара идуӡӡоу стадионуп. Иара, Рио де Жанеиро Бразилиа Аладатәи Америка иҟоуп. Адунеитә чемпионат ԥшьышықәса рахь знык имҩаԥыргоит. Убри аҟынтә аҵакы ду амоуп. Ачемпионат иалахуп еизго акомандақәа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтә. Зқьи жәшәи ҩынеижәа жәаба шықәса азы адунеитә чемпионат Бразилиа имҩаԥган. Убри ачемпионат азы идыргылеит астадион «Маракана». Уи зеқьҩыла аусуцәа идыргылон. Уи аамҭазы «Маракана» зегьы иреиҳаз стадионын. Уи иакуан шәи ԥшьынеижәи акы нызеқьҩык. Актәи атурнир афинал аҿы еиқәшәеит Бразилиеи Уругваии реизгақәа. Астадион ашҟа иааит шәи ханеижәи жәиԥшь нызеқьҩык ауаа. Ахәмарраҿ аиааира ргеит Уругваи. Урҭ чемпионхеит. Бразилиаа рзы «Маракана» ари иҷыдоу ҭыԥуп. Идыру акоуп, урҭ даара бзиа ирбоит ашьапылампыл. Ари астадион аҿы ихәмархьеит даара еицырдыруа ашьапылампыл асыҩцәа – Пеле, Гарринча, Ромарио, Зико убас егьырҭгьы. Пеле ашьапылампыл акрал ҳәа дыԥхьаӡоуп. Пеле изы ари стадион ҷыдоуп, бзиагьы ибоит. «Маракана» иара азықьтәи ампыл амба иҭаиршәит. «Маракана» имҩаԥыргоит аконцертқәа еицырдыруа ашәаҳәаҩцәа. «Маракана» ашәа рҳәон агәыԥ Роллинг Стоунз, Френк Синатр, Мадонна. Ашьапылампыл астадион аҿы имҩаԥырго аконцертқәа даара агәаԥхара рыҵоуп. Уи иалахуп зеқьҩыла ауаа. Уажәы астадион «Маракана» аркуп. Уа аремонттә усурақәа цоит ҩнызқьи жәиԥшь шықәса ачемпионат азы. Адунеитә чемпионат ашьапылампыл азы Рио де Жанеиро иҟалоит. «Маракана» еиҭах иаднакылоит адунеитә чемпионат хәмаррақәа. ==Сан Сиро== Ашьапылампыл астадион «Сан Сиро» Италиа ақалақь аҿы Милан иҟоуп. Ари Италиа зегь иреиҳау стадионуп. «Сан Сиро» ԥшьынеижәи хәба нызеқьҩык ахәаԥшцәа акуеит. Италиаа уи даара бзиа ирбоит. Ари астадион аҿы ихәмаруеит ашьапылампыл акуб дуқәа ҩба: «Милан», «Интер». «Милани», «Интери» ари еицырдыруа италиатәи командақәоуп. Астадион иара убас «Џьузеппе Мецца» ҳәа ахьӡ рҳәоит. Џьузеппе Мецца еицырдыруа шьапылампыл асҩын. Уи Интер аҿы дыхәмаруан. Астадион ҩ-хьӡык амоуп. – «Сан Сиро» «Џузеппе Сецца». Интересуп «Милан» азгәыбылҩцәа «Сан Сиро» ҳәа азырҳәоит «Интер» азгәыбылҩцәа Джузеппе Мецца ҳәа азырҳәоит. Ишаԥу еиԥш, Сан Сиро еиқәшәоит «Милани», «Интери». «Милани», «Интери» реиндаҭлара «Мадонина» ҳәа иашьҭоуп. «Милани» «Интери» рматчқәа рзы иаартын Сан Сиро астадион зқьи жәшәи ҩеижәи жәба шықәса азы. Ахәмарраҿ иаиааит «Интер» фба-хԥа ачко ҳәа. ==Камп Ноу== «Камп Ноу» Барселона ашьапылампыл астадион ауп. Барселона Испаниа иақалақьуп. «Камп Ноу» испан бызшәала иаанагоит «иҿыцу астадион». Уи Барселона ашьапылампыл аклуб иастадионуп. Уи шәнызеқьҩык ауаа акуеит. Убри аҟынтә Европа зегьы аҿы зегьы иреиҳау стадионуп. Ашьапылампыл аклуб Барселона иӷәӷәоу командоуп. Иахьазы Барселона ихәмаруеит: Лионель Месси, Андрес Иньеста, Жерар Пике убас егьырҭгьы. Барселона азгәыбылҩцәа даара ирацәоуп. Лионель Месси иахьатәи аамҭазы зегь реиҳа иӷәӷәоу шьапылампыл асыҩс дыԥхьаӡоуп. Камп Ноу еицырдыруа ашәаҳәаҩцәа аконцертқәа мҩаԥыргахьеит. Маикл Джексон, Френк Синантра, Хулио Иглесиас, Лучано Поваротти, Хосе Коррерас реиԥш «Камп Ноу» астадионаҿ ашәа рҳәон. «Камп Ноу» даҭаахьеит Папа Римтәи Иоанн Аҩбатәи. Папа Римтәи акотоликцәа реиҳабы иоуп. Иара даара анырра ду имоуп. Иоан Павел Аҩбатәи Барселонатәи афанклуб шәнызқьи аба лахәылас дҟалеит. «Камп Ноу» хә-иаҵәак змоу стадионхеит. ==Сантьиго Бернабеу== «Сантьиаго Бернабеу - Мадрид ашьапылампыл асразы иҟоу стадионуп. Мадрид Испаниа иаҳҭнықалақьуп. Ари астадион аҿы ахәмаррақәа мҩаԥнагоит ашьапылампыл аклуб «Реал». Сантьиаго Бернабеу ашьапылампыл «Реал» президентс дыҟан. Убри аҟынтә астадион ихьӡ ахырҵеит. Испаниа зегь иреиҳауп «Камп Ноу» астадион. «Сантьиаго Бернабеу» аасҭа, аха Испаниа егьырҭ астадионқәа иреиҳауп. Иара ԥшьынеижәа нызқьи ԥшьышәҩык акуеит. «Реал» Европа зегь раасҭа иӷәӷәоу командақәа ируакуп. Уаҟа ихәмаруан: Икер Касильиас, Криштиану Роналду, Кака уҳәа убас иҵегь. Астадион аҿы иҟоуп иҷыдоу ауада. Уи ауадаҿы иҵәахуп «Реал» аҳамҭақәа зегьы. Европатәи Ачемпионат жәкубоки, Испаниатәи алига ҩеижәи жәаҩа кубоки. Ари ауада иахьӡуп «трофи рум». «Трофи Рум» англыз бызшәала иаанагоит «аҳамҭақәа руада». Ҳамҭазтәи «Сантьиаго Бернабеу» атехника ҿыц амоуп. Астадион аҿы аус руеит ҩ-нызқьи хәышәҩык. Убри аҟынтә астадион зеиԥшыҟам акоуп. ==Уембли== Ашьапылампыл Англиа азеижәтәи ашәышықәсазы ицәырҵит. Убри азы англиаа ҷыдала ашьапылампыл бзиа ирбоит. Дара рзы ашьапылампыл ахәмарра аҵкыс еиҳауп. Ашьапылампыл англиаа рзы милаҭтә гәадуроуп. Англиаа ашьапылампыл аҿиара хшыҩзышьҭра ду арҭоит. Ашьапылампыл астадион «Уембли» Лондон иҟоуп. Лондон Англиа иаҳҭнықалақьуп. Астадион «Уембли», «Уембли Ҿыц» ҳәагьы иашьҭоуп. Ари зегь реиҳа зыхә ҳараку стадионуп адунеи аҿы. Астадион «Уембли» аашә миллион фунт ирызтәеит. Уи ишьақәнаргылеит миллиардки ҩажәи жәибжьи (бжаки) миллион доллар. Астадион «Уембли» ԥшьынажәижәаба нызқьҩык акуеит. Астадион «Уембли» еизгоу Англиа хәмаруеит. Ари астадион аҿы имҩаԥган еицырдыруа ашәаҳәаҩцәа рконцертқәа. Зқьи жәшәи ԥшьынажәи фба шықәсазы илегьендахаз арок гәыԥ «Куинн» аконцерт мҩаԥган астадион «Уембли» аҟны. Уа иҟан жәанызықьҩыла ауаа. ==Шәахә. иара убас== ==Алитература== ==Азхьарԥшқәа== ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:Ашьапылампыл]] 2sattp3k125w8bcrm4n4cn1tinpv9oc 0 43995 173932 147750 2026-09-11T09:54:30Z Nart17 17397 Техническая правка по вычитке: ҧ→ԥ ×36 173932 wikitext text/x-wiki Ақалақь ауааԥсыра ахьынхо ҭыԥуп. Адунеи аҿа ианыӡааз ақалақьқәа рацәоуп. Атлантида аеллин бызшәала иаанагоит атлантцәа рыдгьылбжьахала ҳәа. Уи ақалақь шыҟаз атәы аиашазы, аӡәгьы издырӡом. Иҟоуп иара иазкыу алегьенда. Атлантцәа рыдгьыл бжьаха даара идууп. Уи адагьы, Ливиа инаркны Мысранӡа, иара убас Европа инаркны Тиренынӡа дара рнапаҿы иҟан. Анаҩс аԥсабаратә рыцҳара иахҟьаны уи адгьылбжьаха аӡаҵаҟа иҟалеит. Ақалақь аныӡааит. Аҵарауаа иахьагьы уи иӡыз адгьылбжьахала аԥшаара иашьҭоуп. Алегьенда ишаҳәо ала, атлантцәа дара рзакәанқәа рыман. Урҭ анцәа Посеидон ишьақәиргылаз акы акәын. Ажәытә еллинаа рзы Посеидон амшын нцәан. Атлантцәа уи изакәанқәа ирықәныҟәон. Азакәанқәа ахаҳә дуқәа ҭаԥыҟҟаны ирынҵан, урҭ Посеидон иныхабаа аҟны иҵәахын. Посеидон иныхабааҿы аӡбара мҩаԥыргон. Аӡбара иалагаанӡа атлантцәа Посеидон аԥсаҭатә изнаргон. Анаҩс, аиаша ишықәныҟәо азы ақәра рыдыркылон. Аӡбара иаашанӡа ицон. Урҭ ирыдыркылоз аӡбара ахьтәӷәы ианырҵон. Аԥсаҭатәи ахьтәы ӷәи неидкылан аныхабааҿы инрыжьуан. Атлантцәа рзакәан ала аҳцәа аибашьра азин рымаӡамызт. Аҳцәа рхала аӡбара рыдыркылаӡомызт, урҭ аҟәыӷацәеи дареи еицрыдыркылон. ==Троиа== Троиа легенда қалақьуп. Уи шыҟаз шьақәдырӷәӷәоит археологиатә ԥшаарақәа. Археологиатә ԥшаарақәа мҩаԥигеит Генрих Шлиман ҭырқәтәыла аҵакырадгьылаҿы жәаҩатәи ашәышықәсазы. Ақалақь Троиа, троиатәи аибашьрала зегьы ирдыруа иҟалеит. Троиатәи аибашьра ари легендоуп. Абырзенқәа троиаа ирабашьуан. Уи зыхҟьаз зеиԥш дыҟамыз аԥҳәызба ссир Елена лоуп. Уи аамҭазы уи адунеиаҿ зегь раасҭа иԥшӡаз аҳәса дреиуан. Уи спартантәи аҳ Менелаи иԥшәма ԥҳәыс лакәын. Аха, ари бзиа дибеит троиатәи арԥыс Парис. Троиатәи – Парис Елена дымҵаирсуеит. Менелаи Елена лырхынҳәразы аибашьра далагеит. Ари алегьенда иазкны ирацәаны ашәҟәқәа рыҩхьеит. Акинофильмқәа рацәаны иҭырххьеит. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп Вольфгрант Петерсен ифильм «Троиа». Ароль хада ари афильм аҿы инаигӡоит Бред Пит. Троиатәи аибашьраҿы аеллинцәа рхы иадырхәеит амҿы иалхыз аҽы. Аҽы даараӡа идуӡӡан. Аеллинцәа аҽы аҩныҵҟа реибашьцәа ҭадыртәан, рықалақь агәашә иларгыланы рҽырҵәахит. Троиаа, ас еиԥш аҽ дуӡӡа анырба даара иџьаршьеит, ақалақьахьгьы иҭаргалеит. Уахынла, аҽы аҩнуҵҟантә аибашьцәа ҭыҵын абырзенқәа ақалақь иҭырыжьлеит. ==Петра== Петра Иорданиа иҟоуп. Ари ақалақь ацаҟьа иалхуп. «Петра» - хроуп. Уи арабцәа идыргылеит аҩбатәи ашәышықәсазы. Ақалақь аҿы инхон иреиӷьыз ахаҳә азҟазацәа. Ари ижәытәӡаз хәаахәҭратә центрын. Петра иаауан лассы-ласс мысрааи аеллинтә хәаахәҭцәеи. Ҳаамҭазтәи Петра туристтә центруп. Уахь иаауеит еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтә зеқьҩыла атуристцәа. Ара иҟоуп зеиԥш ыҟам Ель-Хазне аныхабаа. Ажәа «Ель-Хазне» афараон иҭаҵәах аанагоит. Уи мавзалеиуп, «Ель-Хазна» акәын аҵыхәтәантәи Аџьартә еибашьра, «Индиана – Джонс» афильм аҭыхрақәа ахьымҩаԥысуаз. Ари афильм инеиҵыхыу асериал Индиана Джонс изкны иҭыхыу ахԥатәи ахәҭоуп. Индиан Џонс ироль дыхәмаруеит Харрисон Форд. Ахҭысқәа мҩаԥысуеит зқьи жәшәи ҩажәи жәаа шықәсазы. Афырхацәа Иԥшьоу Грааль аԥшаара иашьҭоуп. Грааль ари Иисус Христос аҩы злажәуаз ихьыҵәца акәын. Индиан Џонс шәара иаразнак дыжәдыруеит. Ишаԥу еиԥш, уи ашлиапа ихоуп. Ацәа иалху акьаҿ ишәуп. Иара убас уи имоуп жәа-фунтк иҟоу аҟамчы, иара убас акьарахә. ==Мачу-Пикчу== Мачу-Пикчу Аладатәи Америка Перу иҟоуп. Ари ажәа ижәытәу ашьха аанагоит. Лассы-ласс уи «Инкаа ибжьаӡыз рықалақь» ҳәа азырҳәоит. Иара ҩ-нызқьи хышәи ҩынажәижәаба метра ашьха ҳаракыраҿы иҟоуп, уи инкаа жәохәтәи ашәышықәсазы идыргылеит. Инкаа, Аладатәи Америка инхон, дара аиспанеццәа ирымпыҵархалеит, аха ирыздырӡомызт ари ақалақь шыҟаз. Уи аамҭазы аинкцәа Мачу-Пикчу аанрыжьхьан. Жәохәтәи ашәышықәсазы аинкцәа напхгара риҭон аимператор Пачакути. Аҵарауаа ишьақәдырӷәӷәоит Мачу-Пикчу Пачакути аԥхынтәи ирезиденциа акәын ҳәа. Аинкқәа аҩыра рымаӡамызт, убри аҟынтә аӡәгьы издырӡом уи иус данахагылаз аамҭа. Мачу-Пикчу шәышықәса раԥхьа ирыԥшааит. Иахьа Аладатәи Америка атуристцәа бзиа ирбо аҭыԥқәа иреиуоуп. Ҩ-нызқьи быжьба шықәсазы Мачу-Пикчу адунеи аҭыԥ ссирқәа ишреиуаз азхаҵан. ==Паленке== Ақалақь Паленке Мексика иҟоуп, Мексика аҵакырадгьыл аҿы жәытә-натә аахыс ауаа нхон. Урҭ маиа ацивилизациа ҳәа ирышьҭан. Паленке маиа ацивилизациа иатәыз қалақь дуӡӡан. Уи рполитикатә культуратә центрын. Иахьазы ари ақалақь дуӡӡа ахыжәжәарақәа роуп иаанхаз. Урҭ иҷыдоу ахьчара рымоуп. Паленке ақалақь аилабгарақәа Паленке Амилаҭтә парк агәҭа иҟоуп. Еиқәхеит, ахан аилабгарақәа, Амра аныхабаа, Аџьар аныхабаа, аныхабаа Акыдҩыларақәа. Аҵарауаа ари ақалақь ҭырҵаар рҭахуп. Дара ргәаанагарала, Паленка ажәабатәи ашәышықәсазы иқәхын абнауаа рқәылара иахҟьаны. ==Персеполис== Персеполис Иран иҟоуп. Ари ижәытәӡатиу қалақьуп. Аџьамқәа Персеполис ҩ-нызқьи хәышә шықәса рышьҭахь идыргылеит. Ҳаамҭазтәи Иран Персиа ҳәа иашьҭан ԥаса, «Персеполис» аџьамқәа рықалақь аанагоит. Џьамтәыла ирацәаны атәылақәа ампыҵанахалеит, убри аҟынтә Џьамтәылатәи аимпериа ҳәа хьӡыс иаман. Иара даараӡа идуӡӡан, Џьамтәылатәи аимпериа ԥшь-аҳҭнықалақьк аман. Урҭ иреиуан Персеполис. Аџьамқәа римпериа даара ибеиан. Дара ахьи араӡни ирацәаны ирыман. Персеполис аргыларазы ахарџь рацәа ақәырӡын. Хышәи ҩажәижәаба шықәсазы Александр Македониатәи Персеполис импыҵаихалан, ирбгеит. Александр Аџьамцәа римпериа даналала анаҩс ирбган. Персеполис, Паленке, Мачу-Пикчу, Троиа ауаа ықәынхоижьҭеи кырӡа ҵуеит. Урҭ рҳәынҭқарра иацентрны иҟан. Иахьа урҭ ахыжәжәарақәа роуп ирҭынхаз. Убри аҟынтә урҭ ибжьаӡыз ақалақьқәа ҳәа ҳрышьҭоуп. Арҭ ақалақьқәа атуристцәа бзиа еицырбо ҭыԥқәоуп. Есышықәса зықьҩыла атуристцәа аҭаауеит. Ибжьаӡыз ақалақьқәа рхыжәжәарақәа ахьыҟоу атәылақәа ркультуратә ҭынханы иҟоуп. Иунеско Адунеизегьтәи аҭынха асиа иануп. buzx8tus0s51bxp0zbca4glsbwyt0km 14 49152 173793 157516 2026-09-11T09:00:00Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Акатегориақәа арегионқәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых арегионқәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173793 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аибашьрақәа аҭыԥқәа рыла| регионқәа]] [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых арегионқәа рыла]] ppl786i8km3dyqzd12hos080r2aiq47 14 49504 173777 160208 2026-09-11T08:41:22Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аибашьратә ҭоурых]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173777 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Military history of Thailand}} {{cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых атематикала|аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title country}} арбџьармчқәа|аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аибашьратә ҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аибашьратә ҭоурых]] qrvk2vx97m692tvdjrvvsc65bhu6o4k 14 49515 173807 158072 2026-09-11T09:26:54Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173807 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|History of Europe by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Океаниа аҭоурых| 01]] [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа| ҭоурых]] [[Акатегориа:Аҭоурых аконтинентқәеи атәылақәеи рыла]] o83bx9q5eysp1trbxx1ujqrk9jqznkg 14 50416 173756 159957 2026-09-11T08:19:37Z Fraxinus.cs 8381 173756 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан {{Title country}} аибашьратә ҭоурых}} [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан {{Title country}}|аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:Мраҭашәаратәи афронт (Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра)|.{{Title country}}]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра аибашьратә ҭоурых атәылақәа рыла|{{Title country}}]] [[Акатегориа:{{Title country}} аибашьратә ҭоурых аибашьрақәа рыла]] jb9gsvv3vpwnr7ebi46mpeehqxmf51q 14 50421 173984 159837 2026-09-11T10:12:51Z Fraxinus.cs 8381 173984 wikitext text/x-wiki {{Commons category|France in World War II}} {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан {{Title country}}}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҿатә ҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title country}} аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра атәылақәа рыла|{{Title country}}]] [[Акатегориа:1940-тәи ашықәсқәа раан {{Title country}} иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан {{Country2continent|{{Title country}}}}|{{Title country}}]] [[Акатегориа:{{Title country}} 20-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]] j6t5jb9c0npz4sn68taiwfde1n0qng1 0 54276 173987 168569 2026-09-11T10:38:42Z ~2026-49468-12 25955 173987 wikitext text/x-wiki {{Акарточка Аҳәынҭқарра |абираҟ = {{#property:p41}} |абираҟ ирызку адаҟьа = Таиланд абираҟ |агерб = {{#property:p94}} |агерб ирызку адаҟьа = Таиланд агерб |агимн = Thai National Anthem - US Navy Band.ogg |агимн ирызку адаҟьа = Таиланд агимн |амаҵураҭыԥ1=Акрал |амаҵурауаҩ1= |амаҵураҭыԥ2=Аԥыза-министр |амаҵурауаҩ2= |zoom1=4}} '''Таиланд ''' ({{lang-th|ประเทศไทย}} [Пра-ҭеет ҭаи]), аофициалла '''Таиланд акралра'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 290 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-th|ราชอาณาจักรไทย}} [Раaт-ча-аа-наа-ҷак ҭаи]) — [[Алада-мрагыларатәи Азиа]] иҟоу атәыла. 1939 шықәсанӡа уаанӡа '''Сиам''' ҳәа иԥхьаӡан. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Таиланд| ]] [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Акралрақәа]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа атәылақәа]] [[Акатегориа:1932 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:Ицәырҵит 1932 шықәсазы Сиам]] [[Акатегориа:Ицәырҵит 1932 шықәсазы Алада-Мрагыларатәи Азиа]] [[Акатегориа:1238 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:1230-тәи ашықәсқәа раан ицәырҵыз азиатәи атәылақәа рыла аобиектқәа]] jeechkscc2zo0lmni8vrirf815b2ts6 14 55320 173801 171090 2026-09-11T09:18:57Z Fraxinus.cs 8381 173801 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Oceania in the 3rd millennium}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{ombox|image=none| text = <div style="text-align:center;"> [[:Акатегориа:Океаниа Ҳ. ҟ. IV-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых|{{small|ҳ. ҟ.}} IV-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Океаниа Ҳ. ҟ. III-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых|{{small|ҳ. ҟ.}} III-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Океаниа Ҳ. ҟ. II-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых|{{small|ҳ. ҟ.}} II-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Океаниа Ҳ. ҟ. I-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых|{{small|ҳ. ҟ.}} I-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Океаниа I-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых|I-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Океаниа II-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых|II-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Океаниа III-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых|III-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Океаниа IV-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых|IV-тәи азқьышықәса]] }} [[Акатегориа:Океаниа аҭоурых азқьышықәсақәа рыла|03]] [[Акатегориа:III-тәи азқьышықәса аконтинентқәа рыла]] q1gwwk85oobnue1r46qf24hz3dbprb0 14 56276 173779 173705 2026-09-11T08:41:54Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аибашьратә ҭоурых]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173779 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Military history of Cambodia}} {{cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых атематикала|аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title country}} арбџьармчқәа|аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аибашьратә ҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аибашьратә ҭоурых]] 1l3if8dqpvhgygboduq6ie7m82frdqu 14 56282 173780 173711 2026-09-11T08:43:54Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых атематикала]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173780 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых| тематикала]] [[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рылеи атематикалеи]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых атематикала| ]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых атематикала]] s4x7uq2gour14b9rhasp7sn93jthkpk 14 56283 173781 173712 2026-09-11T08:44:05Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых атематикала]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173781 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых| тематикала]] [[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рылеи атематикалеи]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых атематикала| ]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых атематикала]] 30wrwue5s7nff3tzkis0mn2dkqjckgb 14 56284 173783 173714 2026-09-11T08:44:34Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых атематикала]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173783 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых| тематикала]] [[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рылеи атематикалеи]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых атематикала| ]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых атематикала]] 30wrwue5s7nff3tzkis0mn2dkqjckgb 14 56285 173782 173715 2026-09-11T08:44:19Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых атематикала]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173782 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых| тематикала]] [[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рылеи атематикалеи]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых атематикала| ]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых атематикала]] 30wrwue5s7nff3tzkis0mn2dkqjckgb 14 56286 173778 173716 2026-09-11T08:41:44Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аибашьратә ҭоурых]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173778 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Military history of Laos}} {{cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых атематикала|аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title country}} арбџьармчқәа|аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аибашьратә ҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аибашьратә ҭоурых]] blq4bwhpte9fif6253qcdvxnd4l7ecw 14 56287 173776 173717 2026-09-11T08:41:08Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аибашьратә ҭоурых]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173776 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Military history of Vietnam}} {{cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых атематикала|аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title country}} арбџьармчқәа|аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аибашьратә ҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аибашьратә ҭоурых]] nyt0mt3hu8xxb6xw5uh8751jhl6nnlr 14 56301 173735 2026-09-10T21:56:00Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|History of the Pacific Ocean}} {{DEFAULTSORT:океан ҭынч ҭоурых}} [[Акатегориа:Амшынқәи аокеанқәеи рҭоурых]] [[Акатегориа:Аокеан ҭынч|ҭоурых]]» 173735 wikitext text/x-wiki {{Commons category|History of the Pacific Ocean}} {{DEFAULTSORT:океан ҭынч ҭоурых}} [[Акатегориа:Амшынқәи аокеанқәеи рҭоурых]] [[Акатегориа:Аокеан ҭынч|ҭоурых]] 7o135fpyd4sr6qcs7nr651deb5a7oxo 14 56302 173736 2026-09-10T21:57:18Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Pacific Ocean}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:океан ҭынч}} [[Акатегориа:Аокеанқәа]]» 173736 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Pacific Ocean}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:океан ҭынч}} [[Акатегориа:Аокеанқәа]] 808tnpq3khxs904d4o66i1t4ey2ukjo 14 56303 173738 2026-09-10T22:00:44Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Geography of Oceania}} {{cat main}} [[Акатегориа:Океаниа|географиа]] [[Акатегориа:Агеографиа аконтинентқәа рыла]]» 173738 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Oceania}} {{cat main}} [[Акатегориа:Океаниа|географиа]] [[Акатегориа:Агеографиа аконтинентқәа рыла]] 2buj4ysqft45ayv684rn5eq6og6lcj1 14 56304 173739 2026-09-10T22:03:18Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аҭоурых аӡытә обиектқәа рыла|+]] [[Акатегориа:Амшынтә флот аҭоурых| ӡытә обиектқәа]] [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых аҭыԥқәа рыла| ӡытә обиектқәа]]» 173739 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аҭоурых аӡытә обиектқәа рыла|+]] [[Акатегориа:Амшынтә флот аҭоурых| ӡытә обиектқәа]] [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых аҭыԥқәа рыла| ӡытә обиектқәа]] 5b1mg6tt0zphr1pzizgx0jns4ojvfgd 14 56305 173740 2026-09-11T07:44:23Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|History by ocean or sea}} {{Аконтеинер акатегориа}} *Аҭоурых аӡытә обиектқәа рыла. {{DEFAULTSORT:ҭоурых аӡытә обиектқәа рыла}} [[Акатегориа:Аҭоурых аҭыԥқәа рыла| ӡытә обиектқәа]] [[Акатегориа:Амшынтә ҭоурых| ӡытә обиектқәа]] Акатегориа:Акатегориақәа аӡытә обиектқә...» 173740 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|History by ocean or sea}} {{Аконтеинер акатегориа}} *Аҭоурых аӡытә обиектқәа рыла. {{DEFAULTSORT:ҭоурых аӡытә обиектқәа рыла}} [[Акатегориа:Аҭоурых аҭыԥқәа рыла| ӡытә обиектқәа]] [[Акатегориа:Амшынтә ҭоурых| ӡытә обиектқәа]] [[Акатегориа:Акатегориақәа аӡытә обиектқәа рыла]] 117aykfso059yi1blsx6qdvz8crlbyr 14 56306 173741 2026-09-11T07:48:53Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Maritime history}} {{Cat main}} {{Category see also|Амшынхылара аҭоурых|Аӡы транспорт аҭоурых}} {{DEFAULTSORT:мшынтә ҭоурых}} [[Акатегориа:Амшынтә культура|ҭоурых]] [[Акатегориа:Аҭоурых ахәҭақәа]] [[Акатегориа:Аӡы транспорт аҭоурых]]» 173741 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Maritime history}} {{Cat main}} {{Category see also|Амшынхылара аҭоурых|Аӡы транспорт аҭоурых}} {{DEFAULTSORT:мшынтә ҭоурых}} [[Акатегориа:Амшынтә культура|ҭоурых]] [[Акатегориа:Аҭоурых ахәҭақәа]] [[Акатегориа:Аӡы транспорт аҭоурых]] 811wzwvyjjs23cuueu6ijale4g191c5 14 56307 173742 2026-09-11T07:50:20Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|History of water transport}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ӡы транспорт аҭоурых}} [[Акатегориа:Аӡы транспорт|ҭоурых]] [[Акатегориа:Атранспорт аҭоурых]]» 173742 wikitext text/x-wiki {{Commons category|History of water transport}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ӡы транспорт аҭоурых}} [[Акатегориа:Аӡы транспорт|ҭоурых]] [[Акатегориа:Атранспорт аҭоурых]] fjxskmsl87i0ojs4rog4h3zegyd16nd 14 56308 173743 2026-09-11T07:53:03Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|History of transport}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:транспорт аҭоурых}} [[Акатегориа:Аекономика аусхкқәа рҭоурых]] [[Акатегориа:Атранспорт|ҭоурых]] [[Акатегориа:Атехнологиа аҭоурых]] [[Акатегориа:Аинфраструктура аҭоурых]]» 173743 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|History of transport}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:транспорт аҭоурых}} [[Акатегориа:Аекономика аусхкқәа рҭоурых]] [[Акатегориа:Атранспорт|ҭоурых]] [[Акатегориа:Атехнологиа аҭоурых]] [[Акатегориа:Аинфраструктура аҭоурых]] 3nf2zs1hfau9si51l8giot8if1i7mq9 14 56309 173744 2026-09-11T07:54:17Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:инфраструктура аҭоурых}} [[Акатегориа:Аргылара аҭоурых]] [[Акатегориа:Аинфраструктура|ҭоурых]]» 173744 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:инфраструктура аҭоурых}} [[Акатегориа:Аргылара аҭоурых]] [[Акатегориа:Аинфраструктура|ҭоурых]] injivkhhhb4ep6zka5jk88pw1xow1d7 14 56310 173745 2026-09-11T07:58:33Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Naval history}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:мшынтә флот аҭоурых}} [[Акатегориа:Амшынтә еибашьра|флот]] [[Акатегориа:Амшынтә ҭоурых]] [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых ахәҭақәа]] [[Акатегориа:Амшынтә флотқәа]]» 173745 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Naval history}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:мшынтә флот аҭоурых}} [[Акатегориа:Амшынтә еибашьра|флот]] [[Акатегориа:Амшынтә ҭоурых]] [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых ахәҭақәа]] [[Акатегориа:Амшынтә флотқәа]] ow0ha1gr56canbknzki73s959knospy 14 56311 173746 2026-09-11T08:00:06Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Naval warfare}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:мшынтә еибашьра}} [[Акатегориа:Арратә ҿиара ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Амшынтә ҭоурых|аибашьра]]» 173746 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Naval warfare}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:мшынтә еибашьра}} [[Акатегориа:Арратә ҿиара ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Амшынтә ҭоурых|аибашьра]] dhgnf3wpw1r83k2jr7a8kda6kx98e6e 14 56312 173747 2026-09-11T08:01:42Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых| хәҭақәа]] [[Акатегориа:Арбџьармчқәа рыхәҭақәа| ]]» 173747 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых| хәҭақәа]] [[Акатегориа:Арбџьармчқәа рыхәҭақәа| ]] h4breytqt4fmb0zd2c67kyuyv3l7g9y 14 56313 173748 2026-09-11T08:03:59Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Navy}} {{Cat main|Амшынтә флот}} {{DEFAULTSORT:мшынтә флотқәа}} [[Акатегориа:Арбџьармчқәа рыхәҭақәа]] [[Акатегориа:Амшынтә еибашьра]] [[Акатегориа:Архәҭақәа рыхкқәа]] [[Акатегориа:Амшынтә еиҿкаарақәа|флотқәа]]» 173748 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Navy}} {{Cat main|Амшынтә флот}} {{DEFAULTSORT:мшынтә флотқәа}} [[Акатегориа:Арбџьармчқәа рыхәҭақәа]] [[Акатегориа:Амшынтә еибашьра]] [[Акатегориа:Архәҭақәа рыхкқәа]] [[Акатегориа:Амшынтә еиҿкаарақәа|флотқәа]] hcw4l6fljn2kbmg285rkprqqyp7e0al 14 56314 173749 2026-09-11T08:06:33Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Maritime organizations}} {{DEFAULTSORT:мшынтә еиҿкаарақәа}} [[Акатегориа:Амшынтә культура|аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аӡы транспорттә еиҿкаарақәа]]» 173749 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Maritime organizations}} {{DEFAULTSORT:мшынтә еиҿкаарақәа}} [[Акатегориа:Амшынтә культура|аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аӡы транспорттә еиҿкаарақәа]] n2346by42gvl6roc6y0licxx8w34ttu 14 56315 173750 2026-09-11T08:08:05Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:ӡы транспорттә еиҿкаарақәа}} [[Акатегориа:Аӡы транспорт|аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аӡтә еиҿкаарақәа|транспорттә]] [[Акатегориа:Атранспорттә еиҿкаарақәа]]» 173750 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:ӡы транспорттә еиҿкаарақәа}} [[Акатегориа:Аӡы транспорт|аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аӡтә еиҿкаарақәа|транспорттә]] [[Акатегориа:Атранспорттә еиҿкаарақәа]] 36dyjk01r6zf0dk7yoa9w2aa7pr8t2z 173751 173750 2026-09-11T08:09:41Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аӡтә еиҿкаарақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аӡытә еиҿкаарақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173751 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:ӡы транспорттә еиҿкаарақәа}} [[Акатегориа:Аӡы транспорт|аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аӡытә еиҿкаарақәа|транспорттә]] [[Акатегориа:Атранспорттә еиҿкаарақәа]] 5lbsh3piinhoxrixwlmvd0hagsb1ur3 14 56316 173752 2026-09-11T08:10:19Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:ӡытә еиҿкаарақәа}} [[Акатегориа:Аӡы|аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аԥсабаратә ҭаҵәахқәа реиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аԥсабара-лагылазааратә еиҿкаарақәа]]» 173752 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:ӡытә еиҿкаарақәа}} [[Акатегориа:Аӡы|аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аԥсабаратә ҭаҵәахқәа реиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аԥсабара-лагылазааратә еиҿкаарақәа]] ckr13gx04wwve54nv6nxzhktqsrdujv 14 56317 173753 2026-09-11T08:11:50Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commons category|Transport organizations}} {{DEFAULTSORT:транспорттә еиҿкаарақәа}} [[Акатегориа:Абизнес еиҿкаарақәа аусхкқәа рыла]] [[Акатегориа:Аинфраструктуратә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Атранспорт|аиҿкаарақәа]]» 173753 wikitext text/x-wiki {{commons category|Transport organizations}} {{DEFAULTSORT:транспорттә еиҿкаарақәа}} [[Акатегориа:Абизнес еиҿкаарақәа аусхкқәа рыла]] [[Акатегориа:Аинфраструктуратә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Атранспорт|аиҿкаарақәа]] ml6ysfqqzaxjl3faf97746kxfwqcnsn 14 56318 173754 2026-09-11T08:13:01Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:инфраструктуратә еиҿкаарақәа}} [[Акатегориа:Аинфраструктура|аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла]]» 173754 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:инфраструктуратә еиҿкаарақәа}} [[Акатегориа:Аинфраструктура|аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла]] 1u094zo90t423swggufhc587l8pjxlg 14 56319 173755 2026-09-11T08:17:59Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь Виетнам}} [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ахҟьаԥҟьақәа атәылақәа рыла|{{Title country}}]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан {{Title country}} аибашьратә ҭоурых ]]» 173755 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь Виетнам}} [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ахҟьаԥҟьақәа атәылақәа рыла|{{Title country}}]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан {{Title country}} аибашьратә ҭоурых ]] 1p5ygufiwzcx8n95pbxw3wmwca5d9ky 14 56320 173757 2026-09-11T08:25:27Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан {{Title country}} аибашьратә ҭоурых}} [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан {{Title country}}|аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title country}} аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:1940-тәи ашықәсқәа раан {{Title country}} иҟалаз ахҭысқәа]] ...» 173757 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан {{Title country}} аибашьратә ҭоурых}} [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан {{Title country}}|аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title country}} аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:1940-тәи ашықәсқәа раан {{Title country}} иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:1940-тәи ашықәсқәа раан Францызтәи Индокитаи иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан алада-мрагылара-азиатәи ахҭыс]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра аибашьратә ҭоурых атәылақәа рыла|{{Title country}}]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Франциа аибашьратә ҭоурых|{{Title country}}]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра аибашьратә ҭоурых атәылақәа рыла|{{Title country}}]] nrksi4hvmhyuq38el3fzauifrnfa13n 173758 173757 2026-09-11T08:26:04Z Fraxinus.cs 8381 173758 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан {{Title country}} аибашьратә ҭоурых}} [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан {{Title country}}|аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title country}} аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:1940-тәи ашықәсқәа раан {{Title country}} иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:1940-тәи ашықәсқәа раан Францызтәи Индокитаи иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан алада-мрагылара-азиатәи ахҭыс]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Франциа аибашьратә ҭоурых|{{Title country}}]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра аибашьратә ҭоурых атәылақәа рыла|{{Title country}}]] 29r0pqs7micl6fa139winqh51vgk3lw 14 56321 173759 2026-09-11T08:30:34Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан {{Title country}}}} [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Францызтәи Индокитаи|*{{Title country}}]] [[Акатегориа:{{Title country}} 20-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title country}} аибашьрақәа]] Акатегориа:Аҩбатәи адунеизег...» 173759 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан {{Title country}}}} [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Францызтәи Индокитаи|*{{Title country}}]] [[Акатегориа:{{Title country}} 20-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title country}} аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра атәылақәа рыла|{{Title country}}]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Алада-Мрагыларатәи Азиа|{{Title country}}]] rknh4svvwsyhlh9pkwsusimsengp58t 828 56322 173760 2026-09-11T08:32:16Z Nart17 17397 CS1 sandbox: verbatim copy of the live module, so {{Cite web/sandbox}} can be tested against Amodule:Citation/CS1/Configuration/sandbox (global_df = 'dmy-all'); no live page invokes it — see Ашаблон:Cite web/testcases 173760 Scribunto text/plain --[[--------------------------< S U P P O R T E D P A R A M E T E R S >-------------------------------------- Because a steady-state signal conveys no useful information, whitelist.basic_arguments[] list items can have three values: true - these parameters are valid and supported parameters false - these parameters are deprecated but still supported tracked - these parameters are valid and supported parameters tracked in an eponymous properties category nil - these parameters are no longer supported. remove entirely ]] local basic_arguments = { ['accessdate'] = true, ['access-date'] = true, ['agency'] = true, ['archivedate'] = true, ['archive-date'] = true, ['archive-format'] = true, ['archiveurl'] = true, ['archive-url'] = true, ['article'] = true, ['article-format'] = true, ['article-number'] = true, -- {{cite journal}}, {{cite conference}}; {{citation}} when |journal= has a value ['article-url'] = true, ['article-url-access'] = true, ['arxiv'] = true, -- cite arxiv; here because allowed in cite ... as identifier ['asin'] = true, ['ASIN'] = true, ['asin-tld'] = true, ['at'] = true, ['author'] = true, ['author-first'] = true, ['author-given'] = true, ['author-last'] = true, ['author-surname'] = true, ['authorlink'] = true, ['author-link'] = true, ['author-mask'] = true, ['authors'] = true, ['bibcode'] = true, ['bibcode-access'] = true, ['biorxiv'] = true, -- cite biorxiv; here because allowed in cite ... as identifier ['chapter'] = true, ['chapter-format'] = true, ['chapter-url'] = true, ['chapter-url-access'] = true, ['citeseerx'] = true, -- cite citeseerx; here because allowed in cite ... as identifier ['collaboration'] = true, ['contribution'] = true, ['contribution-format'] = true, ['contribution-url'] = true, ['contribution-url-access'] = true, ['contributor'] = true, ['contributor-first'] = true, ['contributor-given'] = true, ['contributor-last'] = true, ['contributor-surname'] = true, ['contributor-link'] = true, ['contributor-mask'] = true, ['date'] = true, ['department'] = true, ['df'] = true, ['dictionary'] = true, ['display-authors'] = true, ['display-contributors'] = true, ['display-editors'] = true, ['display-interviewers'] = true, ['display-subjects'] = true, ['display-translators'] = true, ['doi'] = true, ['DOI'] = true, ['doi-access'] = true, ['doi-broken-date'] = true, ['edition'] = true, ['editor'] = true, ['editor-first'] = true, ['editor-given'] = true, ['editor-last'] = true, ['editor-surname'] = true, ['editor-link'] = true, ['editor-mask'] = true, ['eissn'] = true, ['EISSN'] = true, ['encyclopaedia'] = true, ['encyclopedia'] = true, ['entry'] = true, ['entry-format'] = true, ['entry-url'] = true, ['entry-url-access'] = true, ['eprint'] = true, -- cite arxiv; here because allowed in cite ... as identifier ['first'] = true, ['format'] = true, ['given'] = true, ['hdl'] = true, ['HDL'] = true, ['hdl-access'] = true, ['host'] = true, -- unique to certain templates? ['id'] = true, ['ID'] = true, ['institution'] = true, -- constrain to cite thesis? ['interviewer'] = true, ['interviewer-first'] = true, ['interviewer-given'] = true, ['interviewer-last'] = true, ['interviewer-surname'] = true, ['interviewer-link'] = true, ['interviewer-mask'] = true, ['isbn'] = true, ['ISBN'] = true, ['ismn'] = true, ['ISMN'] = true, ['issn'] = true, ['ISSN'] = true, ['issue'] = true, ['jfm'] = true, ['JFM'] = true, ['journal'] = true, ['jstor'] = true, ['JSTOR'] = true, ['jstor-access'] = true, ['lang'] = true, ['language'] = true, ['last'] = true, ['lay-date'] = false, ['lay-format'] = false, ['lay-source'] = false, ['lay-url'] = false, ['lccn'] = true, ['LCCN'] = true, ['location'] = true, ['magazine'] = true, ['medium'] = true, ['minutes'] = true, -- constrain to cite AV media and podcast? ['mode'] = true, ['mr'] = true, ['MR'] = true, ['name-list-style'] = true, ['newspaper'] = true, ['no-pp'] = true, ['no-tracking'] = true, ['number'] = true, ['oclc'] = true, ['OCLC'] = true, ['ol'] = true, ['OL'] = true, ['ol-access'] = true, ['orig-date'] = true, ['origyear'] = true, ['orig-year'] = true, ['osti'] = true, ['OSTI'] = true, ['osti-access'] = true, ['others'] = true, ['p'] = true, ['page'] = true, ['pages'] = true, ['people'] = true, ['periodical'] = true, ['place'] = true, ['pmc'] = true, ['PMC'] = true, ['pmc-embargo-date'] = true, ['pmid'] = true, ['PMID'] = true, ['postscript'] = true, ['pp'] = true, ['publication-date'] = true, ['publication-place'] = true, ['publisher'] = true, ['quotation'] = true, ['quote'] = true, ['quote-page'] = true, ['quote-pages'] = true, ['ref'] = true, ['rfc'] = true, ['RFC'] = true, ['sbn'] = true, ['SBN'] = true, ['scale'] = true, ['script-article'] = true, ['script-chapter'] = true, ['script-contribution'] = true, ['script-entry'] = true, ['script-journal'] = true, ['script-magazine'] = true, ['script-newspaper'] = true, ['script-periodical'] = true, ['script-quote'] = true, ['script-section'] = true, ['script-title'] = true, ['script-website'] = true, ['script-work'] = true, ['section'] = true, ['section-format'] = true, ['section-url'] = true, ['section-url-access'] = true, ['series'] = true, ['ssrn'] = true, -- cite ssrn; these three here because allowed in cite ... as identifier ['SSRN'] = true, ['ssrn-access'] = true, ['subject'] = true, ['subject-link'] = true, ['subject-mask'] = true, ['surname'] = true, ['s2cid'] = true, ['S2CID'] = true, ['s2cid-access'] = true, ['template-doc-demo'] = true, ['time'] = true, -- constrain to cite av media and podcast? ['time-caption'] = true, -- constrain to cite av media and podcast? ['title'] = true, ['title-link'] = true, ['translator'] = true, ['translator-first'] = true, ['translator-given'] = true, ['translator-last'] = true, ['translator-surname'] = true, ['translator-link'] = true, ['translator-mask'] = true, ['trans-article'] = true, ['trans-chapter'] = true, ['trans-contribution'] = true, ['trans-entry'] = true, ['trans-journal'] = true, ['trans-magazine'] = true, ['trans-newspaper'] = true, ['trans-periodical'] = true, ['trans-quote'] = true, ['trans-section'] = true, ['trans-title'] = true, ['trans-website'] = true, ['trans-work'] = true, ['type'] = true, ['url'] = true, ['URL'] = true, ['url-access'] = true, ['url-status'] = true, ['vauthors'] = true, ['veditors'] = true, ['version'] = true, ['via'] = true, ['volume'] = true, ['website'] = true, ['work'] = true, ['year'] = true, ['zbl'] = true, ['ZBL'] = true, } local numbered_arguments = { ['author#'] = true, ['author-first#'] = true, ['author#-first'] = true, ['author-given#'] = true, ['author#-given'] = true, ['author-last#'] = true, ['author#-last'] = true, ['author-surname#'] = true, ['author#-surname'] = true, ['author-link#'] = true, ['author#-link'] = true, ['authorlink#'] = true, ['author#link'] = true, ['author-mask#'] = true, ['author#-mask'] = true, ['contributor#'] = true, ['contributor-first#'] = true, ['contributor#-first'] = true, ['contributor-given#'] = true, ['contributor#-given'] = true, ['contributor-last#'] = true, ['contributor#-last'] = true, ['contributor-surname#'] = true, ['contributor#-surname'] = true, ['contributor-link#'] = true, ['contributor#-link'] = true, ['contributor-mask#'] = true, ['contributor#-mask'] = true, ['editor#'] = true, ['editor-first#'] = true, ['editor#-first'] = true, ['editor-given#'] = true, ['editor#-given'] = true, ['editor-last#'] = true, ['editor#-last'] = true, ['editor-surname#'] = true, ['editor#-surname'] = true, ['editor-link#'] = true, ['editor#-link'] = true, ['editor-mask#'] = true, ['editor#-mask'] = true, ['first#'] = true, ['given#'] = true, ['host#'] = true, ['interviewer#'] = true, ['interviewer-first#'] = true, ['interviewer#-first'] = true, ['interviewer-given#'] = true, ['interviewer#-given'] = true, ['interviewer-last#'] = true, ['interviewer#-last'] = true, ['interviewer-surname#'] = true, ['interviewer#-surname'] = true, ['interviewer-link#'] = true, ['interviewer#-link'] = true, ['interviewer-mask#'] = true, ['interviewer#-mask'] = true, ['last#'] = true, ['subject#'] = true, ['subject-link#'] = true, ['subject#-link'] = true, ['subject-mask#'] = true, ['subject#-mask'] = true, ['surname#'] = true, ['translator#'] = true, ['translator-first#'] = true, ['translator#-first'] = true, ['translator-given#'] = true, ['translator#-given'] = true, ['translator-last#'] = true, ['translator#-last'] = true, ['translator-surname#'] = true, ['translator#-surname'] = true, ['translator-link#'] = true, ['translator#-link'] = true, ['translator-mask#'] = true, ['translator#-mask'] = true, } --[[--------------------------< P R E P R I N T S U P P O R T E D P A R A M E T E R S >-------------------- Cite arXiv, cite biorxiv, cite citeseerx, and cite ssrn are preprint templates that use the limited set of parameters defined in the limited_basic_arguments and limited_numbered_arguments tables. Those lists are supplemented with a template-specific list of parameters that are required by the particular template and may be exclusive to one of the preprint templates. Some of these parameters may also be available to the general cs1|2 templates. Same conventions for true/false/tracked/nil as above. ]] local preprint_arguments = { arxiv = { ['arxiv'] = true, -- cite arxiv and arxiv identifiers ['class'] = true, ['eprint'] = true, -- cite arxiv and arxiv identifiers }, biorxiv = { ['biorxiv'] = true, }, citeseerx = { ['citeseerx'] = true, }, ssrn = { ['ssrn'] = true, ['SSRN'] = true, ['ssrn-access'] = true, }, } --[[--------------------------< L I M I T E D S U P P O R T E D P A R A M E T E R S >---------------------- cite arxiv, cite biorxiv, cite citeseerx, and cite ssrn templates are preprint templates so are allowed only a limited subset of parameters allowed to all other cs1|2 templates. The limited subset is defined here. Same conventions for true/false/tracked/nil as above. ]] local limited_basic_arguments = { ['at'] = true, ['author'] = true, ['author-first'] = true, ['author-given'] = true, ['author-last'] = true, ['author-surname'] = true, ['author-link'] = true, ['authorlink'] = true, ['author-mask'] = true, ['authors'] = true, ['collaboration'] = true, ['date'] = true, ['df'] = true, ['display-authors'] = true, ['first'] = true, ['given'] = true, ['language'] = true, ['last'] = true, ['mode'] = true, ['name-list-style'] = true, ['no-tracking'] = true, ['p'] = true, ['page'] = true, ['pages'] = true, ['postscript'] = true, ['pp'] = true, ['quotation'] = true, ['quote'] = true, ['ref'] = true, ['surname'] = true, ['template-doc-demo'] = true, ['title'] = true, ['trans-title'] = true, ['vauthors'] = true, ['year'] = true, } local limited_numbered_arguments = { ['author#'] = true, ['author-first#'] = true, ['author#-first'] = true, ['author-given#'] = true, ['author#-given'] = true, ['author-last#'] = true, ['author#-last'] = true, ['author-surname#'] = true, ['author#-surname'] = true, ['author-link#'] = true, ['author#-link'] = true, ['authorlink#'] = true, ['author#link'] = true, ['author-mask#'] = true, ['author#-mask'] = true, ['first#'] = true, ['given#'] = true, ['last#'] = true, ['surname#'] = true, } --[[--------------------------< U N I Q U E _ A R G U M E N T S >---------------------------------------------- Some templates have unique parameters. Those templates and their unique parameters are listed here. Keys in this table are the template's CitationClass parameter value Same conventions for true/false/tracked/nil as above. ]] local unique_arguments = { ['audio-visual'] = { ['transcript'] = true, ['transcript-format'] = true, ['transcript-url'] = true, }, conference = { ['book-title'] = true, ['conference'] = true, ['conference-format'] = true, ['conference-url'] = true, ['event'] = true, }, episode = { ['airdate'] = true, ['air-date'] = true, ['credits'] = true, ['episode-link'] = true, -- alias of |title-link= ['network'] = true, ['season'] = true, ['series-link'] = true, ['series-no'] = true, ['series-number'] = true, ['station'] = true, ['transcript'] = true, ['transcript-format'] = true, ['transcripturl'] = false, ['transcript-url'] = true, }, mailinglist = { ['mailing-list'] = true, }, map = { ['cartography'] = true, ['inset'] = true, ['map'] = true, ['map-format'] = true, ['map-url'] = true, ['map-url-access'] = true, ['script-map'] = true, ['sections'] = true, ['sheet'] = true, ['sheets'] = true, ['trans-map'] = true, }, newsgroup = { ['message-id'] = true, ['newsgroup'] = true, }, report = { ['docket'] = true, }, serial = { ['airdate'] = true, ['air-date'] = true, ['credits'] = true, ['episode'] = true, -- cite serial only TODO: make available to cite episode? ['episode-link'] = true, -- alias of |title-link= ['network'] = true, ['series-link'] = true, ['station'] = true, }, speech = { ['conference'] = true, ['conference-format'] = true, ['conference-url'] = true, ['event'] = true, }, thesis = { ['degree'] = true, ['docket'] = true, }, } --[[--------------------------< T E M P L A T E _ L I S T _ G E T >-------------------------------------------- gets a list of the templates from table t ]] local function template_list_get (t) local out = {}; -- a table for output for k, _ in pairs (t) do -- spin through the table and collect the keys table.insert (out, k) -- add each key to the output table end return out; -- and done end --[[--------------------------< E X P O R T E D T A B L E S >------------------------------------------------ ]] return { basic_arguments = basic_arguments, numbered_arguments = numbered_arguments, limited_basic_arguments = limited_basic_arguments, limited_numbered_arguments = limited_numbered_arguments, preprint_arguments = preprint_arguments, preprint_template_list = template_list_get (preprint_arguments), -- make a template list from preprint_arguments{} table unique_arguments = unique_arguments, unique_param_template_list = template_list_get (unique_arguments), -- make a template list from unique_arguments{} table }; ejafum0fj56ec1jr28vf2x10nm4d2x0 828 56323 173761 2026-09-11T08:32:17Z Nart17 17397 CS1 sandbox: verbatim copy of the live module, so {{Cite web/sandbox}} can be tested against Amodule:Citation/CS1/Configuration/sandbox (global_df = 'dmy-all'); no live page invokes it — see Ашаблон:Cite web/testcases 173761 Scribunto text/plain local z = { error_cats_t = {}; -- for categorizing citations that contain errors error_ids_t = {}; -- list of error identifiers; used to prevent duplication of certain errors; local to this module error_msgs_t = {}; -- sequence table of error messages maint_cats_t = {}; -- for categorizing citations that aren't erroneous per se, but could use a little work prop_cats_t = {}; -- for categorizing citations based on certain properties, language of source for instance prop_keys_t = {}; -- for adding classes to the citation's <cite> tag }; --[[--------------------------< F O R W A R D D E C L A R A T I O N S >-------------------------------------- ]] local cfg; -- table of tables imported from selected Module:Citation/CS1/Configuration --[[--------------------------< I S _ S E T >------------------------------------------------------------------ Returns true if argument is set; false otherwise. Argument is 'set' when it exists (not nil) or when it is not an empty string. ]] local function is_set (var) return not (var == nil or var == ''); end --[[--------------------------< I N _ A R R A Y >-------------------------------------------------------------- Whether needle is in haystack ]] local function in_array (needle, haystack) if needle == nil then return false; end for n, v in ipairs (haystack) do if v == needle then return n; end end return false; end --[[--------------------------< H A S _ A C C E P T _ A S _ W R I T T E N >------------------------------------ When <str> is wholly wrapped in accept-as-written markup, return <str> without markup and true; return <str> and false else with allow_empty = false, <str> must have at least one character inside the markup with allow_empty = true, <str> the markup frame can be empty like (()) to distinguish an empty template parameter from the specific condition "has no applicable value" in citation-context. After further evaluation the two cases might be merged at a later stage, but should be kept separated for now. ]] local function has_accept_as_written (str, allow_empty) if not is_set (str) then return str, false; end local count; if true == allow_empty then str, count = str:gsub ('^%(%((.*)%)%)$', '%1'); -- allows (()) to be an empty set else str, count = str:gsub ('^%(%((.+)%)%)$', '%1'); end return str, 0 ~= count; end --[[--------------------------< S U B S T I T U T E >---------------------------------------------------------- Populates numbered arguments in a message string using an argument table. <args> may be a single string or a sequence table of multiple strings. ]] local function substitute (msg, args) return args and mw.message.newRawMessage (msg, args):plain() or msg; end --[[--------------------------< E R R O R _ C O M M E N T >---------------------------------------------------- Wraps error messages with CSS markup according to the state of hidden. <content> may be a single string or a sequence table of multiple strings. ]] local function error_comment (content, hidden) return substitute (hidden and cfg.presentation['hidden-error'] or cfg.presentation['visible-error'], content); end --[[--------------------------< H Y P H E N _ T O _ D A S H >-------------------------------------------------- Converts a hyphen to a dash under certain conditions. The hyphen must separate like items; unlike items are returned unmodified. These forms are modified: letter - letter (A - B) digit - digit (4-5) digit separator digit - digit separator digit (4.1-4.5 or 4-1-4-5) letterdigit - letterdigit (A1-A5) (an optional separator between letter and digit is supported – a.1-a.5 or a-1-a-5) digitletter - digitletter (5a - 5d) (an optional separator between letter and digit is supported – 5.a-5.d or 5-a-5-d) any other forms are returned unmodified. str may be a comma- or semicolon-separated list ]] local function hyphen_to_dash (str) if not is_set (str) then return str; end local accept; -- boolean str = str:gsub ("(%(%(.-%)%))", function(m) return m:gsub(",", "，"):gsub(";", "；") end) -- replace commas and semicolons in accept-as-written markup with similar unicode characters so they'll be ignored during the split str = str:gsub ('&[nm]dash;', {['&ndash;'] = '–', ['&mdash;'] = '—'}); -- replace &mdash; and &ndash; entities with their characters; semicolon mucks up the text.split str = str:gsub ('&#45;', '-'); -- replace HTML numeric entity with hyphen character str = str:gsub ('&nbsp;', ' '); -- replace &nbsp; entity with generic keyboard space character local out = {}; local list = mw.text.split (str, '%s*[,;]%s*'); -- split str at comma or semicolon separators if there are any for _, item in ipairs (list) do -- for each item in the list item, accept = has_accept_as_written (item); -- remove accept-this-as-written markup when it wraps all of item if not accept and mw.ustring.match (item, '^%w*[%.%-]?%w+%s*[%-–—]%s*%w*[%.%-]?%w+$') then -- if a hyphenated range or has endash or emdash separators if item:match ('^%a+[%.%-]?%d+%s*%-%s*%a+[%.%-]?%d+$') or -- letterdigit hyphen letterdigit (optional separator between letter and digit) item:match ('^%d+[%.%-]?%a+%s*%-%s*%d+[%.%-]?%a+$') or -- digitletter hyphen digitletter (optional separator between digit and letter) item:match ('^%d+[%.%-]%d+%s*%-%s*%d+[%.%-]%d+$') or -- digit separator digit hyphen digit separator digit item:match ('^%d+%s*%-%s*%d+$') or -- digit hyphen digit item:match ('^%a+%s*%-%s*%a+$') then -- letter hyphen letter item = item:gsub ('(%w*[%.%-]?%w+)%s*%-%s*(%w*[%.%-]?%w+)', '%1–%2'); -- replace hyphen, remove extraneous space characters else item = mw.ustring.gsub (item, '%s*[–—]%s*', '–'); -- for endash or emdash separated ranges, replace em with en, remove extraneous whitespace end end table.insert (out, item); -- add the (possibly modified) item to the output table end local temp_str = ''; -- concatenate the output table into a comma separated string temp_str, accept = has_accept_as_written (table.concat (out, ', ')); -- remove accept-this-as-written markup when it wraps all of concatenated out if accept then temp_str = has_accept_as_written (str); -- when global markup removed, return original str; do it this way to suppress boolean second return value return temp_str:gsub("，", ","):gsub("；", ";"); else return temp_str:gsub("，", ","):gsub("；", ";"); -- else, return assembled temp_str end end --[=[-------------------------< M A K E _ W I K I L I N K >---------------------------------------------------- Makes a wikilink; when both link and display text is provided, returns a wikilink in the form [[L|D]]; if only link is provided (or link and display are the same), returns a wikilink in the form [[L]]; if neither are provided or link is omitted, returns an empty string. ]=] local function make_wikilink (link, display) if not is_set (link) then return '' end if is_set (display) and link ~= display then return table.concat ({'[[', link, '|', display, ']]'}); else return table.concat ({'[[', link, ']]'}); end end --[[--------------------------< S E T _ M E S S A G E >---------------------------------------------------------- Sets an error message using the ~/Configuration error_conditions{} table along with arguments supplied in the function call, inserts the resulting message in z.error_msgs_t{} sequence table, and returns the error message. <error_id> – key value for appropriate error handler in ~/Configuration error_conditions{} table <arguments> – may be a single string or a sequence table of multiple strings to be subsititued into error_conditions[error_id].message <raw> – boolean true – causes this function to return the error message not wrapped in visible-error, hidden-error span tag; returns error_conditions[error_id].hidden as a second return value does not add message to z.error_msgs_t sequence table false, nil – adds message wrapped in visible-error, hidden-error span tag to z.error_msgs_t returns the error message wrapped in visible-error, hidden-error span tag; there is no second return value <prefix> – string to be prepended to <message> -- TODO: remove support for these unused(?) arguments? <suffix> – string to be appended to <message> TODO: change z.error_cats_t and z.maint_cats_t to have the form cat_name = true? this to avoid dups without having to have an extra table ]] local added_maint_cats = {} -- list of maintenance categories that have been added to z.maint_cats_t; TODO: figure out how to delete this table local function set_message (error_id, arguments, raw, prefix, suffix) local error_state = cfg.error_conditions[error_id]; prefix = prefix or ''; suffix = suffix or ''; if error_state == nil then error (cfg.messages['undefined_error'] .. ': ' .. error_id); -- because missing error handler in Module:Citation/CS1/Configuration elseif is_set (error_state.category) then if error_state.message then -- when error_state.message defined, this is an error message table.insert (z.error_cats_t, error_state.category); else if not added_maint_cats[error_id] then added_maint_cats[error_id] = true; -- note that we've added this category table.insert (z.maint_cats_t, substitute (error_state.category, arguments)); -- make cat name then add to table end return; -- because no message, nothing more to do end end local message = substitute (error_state.message, arguments); message = table.concat ( { message, ' (', make_wikilink ( table.concat ( { cfg.messages['help page link'], '#', error_state.anchor }), cfg.messages['help page label']), ')' }); z.error_ids_t[error_id] = true; if z.error_ids_t['err_citation_missing_title'] and -- if missing-title error already noted in_array (error_id, {'err_bare_url_missing_title', 'err_trans_missing_title'}) then -- and this error is one of these return '', false; -- don't bother because one flavor of missing title is sufficient end message = table.concat ({prefix, message, suffix}); if true == raw then return message, error_state.hidden; -- return message not wrapped in visible-error, hidden-error span tag end message = error_comment (message, error_state.hidden); -- wrap message in visible-error, hidden-error span tag table.insert (z.error_msgs_t, message); -- add it to the messages sequence table return message; -- and done; return value generally not used but is used as a flag in various functions of ~/Identifiers end --[[-------------------------< I S _ A L I A S _ U S E D >----------------------------------------------------- This function is used by select_one() to determine if one of a list of alias parameters is in the argument list provided by the template. Input: args – pointer to the arguments table from calling template alias – one of the list of possible aliases in the aliases lists from Module:Citation/CS1/Configuration index – for enumerated parameters, identifies which one enumerated – true/false flag used to choose how enumerated aliases are examined value – value associated with an alias that has previously been selected; nil if not yet selected selected – the alias that has previously been selected; nil if not yet selected error_list – list of aliases that are duplicates of the alias already selected Returns: value – value associated with alias we selected or that was previously selected or nil if an alias not yet selected selected – the alias we selected or the alias that was previously selected or nil if an alias not yet selected ]] local function is_alias_used (args, alias, index, enumerated, value, selected, error_list) if enumerated then -- is this a test for an enumerated parameters? alias = alias:gsub ('#', index); -- replace '#' with the value in index else alias = alias:gsub ('#', ''); -- remove '#' if it exists end if is_set (args[alias]) then -- alias is in the template's argument list if value ~= nil and selected ~= alias then -- if we have already selected one of the aliases local skip; for _, v in ipairs (error_list) do -- spin through the error list to see if we've added this alias if v == alias then skip = true; break; -- has been added so stop looking end end if not skip then -- has not been added so table.insert (error_list, alias); -- add error alias to the error list end else value = args[alias]; -- not yet selected an alias, so select this one selected = alias; end end return value, selected; -- return newly selected alias, or previously selected alias end --[[--------------------------< A D D _ M A I N T _ C A T >------------------------------------------------------ Adds a category to z.maint_cats_t using names from the configuration file with additional text if any. To prevent duplication, the added_maint_cats table lists the categories by key that have been added to z.maint_cats_t. ]] local function add_maint_cat (key, arguments) if not added_maint_cats [key] then added_maint_cats [key] = true; -- note that we've added this category table.insert (z.maint_cats_t, substitute (cfg.maint_cats [key], arguments)); -- make name then add to table end end --[[--------------------------< A D D _ P R O P _ C A T >-------------------------------------------------------- Adds a category to z.prop_cats_t using names from the configuration file with additional text if any. foreign_lang_source and foreign_lang_source_2 keys have a language code appended to them so that multiple languages may be categorized but multiples of the same language are not categorized. added_prop_cats is a table declared in page scope variables above ]] local added_prop_cats = {}; -- list of property categories that have been added to z.prop_cats_t local function add_prop_cat (key, arguments, key_modifier) local key_modified = key .. ((key_modifier and key_modifier) or ''); -- modify <key> with <key_modifier> if present and not nil if not added_prop_cats [key_modified] then added_prop_cats [key_modified] = true; -- note that we've added this category table.insert (z.prop_cats_t, substitute (cfg.prop_cats [key], arguments)); -- make name then add to table table.insert (z.prop_keys_t, 'cs1-prop-' .. key); -- convert key to class for use in the citation's <cite> tag end end --[[--------------------------< S A F E _ F O R _ I T A L I C S >---------------------------------------------- Protects a string that will be wrapped in wiki italic markup '' ... '' Note: We cannot use <i> for italics, as the expected behavior for italics specified by ''...'' in the title is that they will be inverted (i.e. unitalicized) in the resulting references. In addition, <i> and '' tend to interact poorly under Mediawiki's HTML tidy. ]] local function safe_for_italics (str) if not is_set (str) then return str end if str:sub (1, 1) == "'" then str = "<span></span>" .. str; end if str:sub (-1, -1) == "'" then str = str .. "<span></span>"; end return str:gsub ('\n', ' '); -- Remove newlines as they break italics. end --[[--------------------------< W R A P _ S T Y L E >---------------------------------------------------------- Applies styling to various parameters. Supplied string is wrapped using a message_list configuration taking one argument; protects italic styled parameters. Additional text taken from citation_config.presentation - the reason this function is similar to but separate from wrap_msg(). ]] local function wrap_style (key, str) if not is_set (str) then return ""; elseif in_array (key, {'italic-title', 'trans-italic-title'}) then str = safe_for_italics (str); end return substitute (cfg.presentation[key], {str}); end --[[--------------------------< M A K E _ S E P _ L I S T >------------------------------------------------------------ make a separated list of items using provided separators. <sep_list> - typically '<comma><space>' <sep_list_pair> - typically '<space>and<space>' <sep_list_end> - typically '<comma><space>and<space>' or '<comma><space>&<space>' defaults to cfg.presentation['sep_list'], cfg.presentation['sep_list_pair'], and cfg.presentation['sep_list_end'] if <sep_list_end> is specified, <sep_list> and <sep_list_pair> must also be supplied ]] local function make_sep_list (count, list_seq, sep_list, sep_list_pair, sep_list_end) local list = ''; if not sep_list then -- set the defaults sep_list = cfg.presentation['sep_list']; sep_list_pair = cfg.presentation['sep_list_pair']; sep_list_end = cfg.presentation['sep_list_end']; end if 2 >= count then list = table.concat (list_seq, sep_list_pair); -- insert separator between two items; returns list_seq[1] then only one item elseif 2 < count then list = table.concat (list_seq, sep_list, 1, count - 1); -- concatenate all but last item with plain list separator list = table.concat ({list, list_seq[count]}, sep_list_end); -- concatenate last item onto end of <list> with final separator end return list; end --[[--------------------------< S E L E C T _ O N E >---------------------------------------------------------- Chooses one matching parameter from a list of parameters to consider. The list of parameters to consider is just names. For parameters that may be enumerated, the position of the numerator in the parameter name is identified by the '#' so |author-last1= and |author1-last= are represented as 'author-last#' and 'author#-last'. Because enumerated parameter |<param>1= is an alias of |<param>= we must test for both possibilities. Generates an error if more than one match is present. ]] local function select_one (args, aliases_list, error_condition, index) local value = nil; -- the value assigned to the selected parameter local selected = ''; -- the name of the parameter we have chosen local error_list = {}; if index ~= nil then index = tostring(index); end for _, alias in ipairs (aliases_list) do -- for each alias in the aliases list if alias:match ('#') then -- if this alias can be enumerated if '1' == index then -- when index is 1 test for enumerated and non-enumerated aliases value, selected = is_alias_used (args, alias, index, false, value, selected, error_list); -- first test for non-enumerated alias end value, selected = is_alias_used (args, alias, index, true, value, selected, error_list); -- test for enumerated alias else value, selected = is_alias_used (args, alias, index, false, value, selected, error_list); -- test for non-enumerated alias end end if #error_list > 0 and 'none' ~= error_condition then -- for cases where this code is used outside of extract_names() for i, v in ipairs (error_list) do error_list[i] = wrap_style ('parameter', v); end table.insert (error_list, wrap_style ('parameter', selected)); set_message (error_condition, {make_sep_list (#error_list, error_list)}); end return value, selected; end --[=[-------------------------< R E M O V E _ W I K I _ L I N K >---------------------------------------------- Gets the display text from a wikilink like [[A|B]] or [[B]] gives B The str:gsub() returns either A|B froma [[A|B]] or B from [[B]] or B from B (no wikilink markup). In l(), l:gsub() removes the link and pipe (if they exist); the second :gsub() trims whitespace from the label if str was wrapped in wikilink markup. Presumably, this is because without wikimarkup in str, there is no match in the initial gsub, the replacement function l() doesn't get called. ]=] local function remove_wiki_link (str) return (str:gsub ("%[%[([^%[%]]*)%]%]", function(l) return l:gsub ("^[^|]*|(.*)$", "%1" ):gsub ("^%s*(.-)%s*$", "%1"); end)); end --[=[-------------------------< I S _ W I K I L I N K >-------------------------------------------------------- Determines if str is a wikilink, extracts, and returns the wikilink type, link text, and display text parts. If str is a complex wikilink ([[L|D]]): returns wl_type 2 and D and L from [[L|D]]; if str is a simple wikilink ([[D]]) returns wl_type 1 and D from [[D]] and L as empty string; if not a wikilink: returns wl_type 0, str as D, and L as empty string. trims leading and trailing whitespace and pipes from L and D ([[L|]] and [[|D]] are accepted by MediaWiki and treated like [[D]]; while [[|D|]] is not accepted by MediaWiki, here, we accept it and return D without the pipes). ]=] local function is_wikilink (str) local D, L local wl_type = 2; -- assume that str is a complex wikilink [[L|D]] if not str:match ('^%[%[[^%]]+%]%]$') then -- is str some sort of a wikilink (must have some sort of content) return 0, str, ''; -- not a wikilink; return wl_type as 0, str as D, and empty string as L end L, D = str:match ('^%[%[([^|]+)|([^%]]+)%]%]$'); -- get L and D from [[L|D]] if not is_set (D) then -- if no separate display D = str:match ('^%[%[([^%]]*)|*%]%]$'); -- get D from [[D]] or [[D|]] wl_type = 1; end D = mw.text.trim (D, '%s|'); -- trim white space and pipe characters return wl_type, D, L or ''; end --[[--------------------------< S T R I P _ A P O S T R O P H E _ M A R K U P >-------------------------------- Strip wiki italic and bold markup from argument so that it doesn't contaminate COinS metadata. This function strips common patterns of apostrophe markup. We presume that editors who have taken the time to markup a title have, as a result, provided valid markup. When they don't, some single apostrophes are left behind. Returns the argument without wiki markup and a number; the number is more-or-less meaningless except as a flag to indicate that markup was replaced; do not rely on it as an indicator of how many of any kind of markup was removed; returns the argument and nil when no markup removed ]] local function strip_apostrophe_markup (argument) if not is_set (argument) then return argument, nil; -- no argument, nothing to do end if nil == argument:find ( "''", 1, true ) then -- Is there at least one double apostrophe? If not, exit. return argument, nil; end local flag; while true do if argument:find ("'''''", 1, true) then -- bold italic (5) argument, flag = argument:gsub ("%'%'%'%'%'", ""); -- remove all instances of it elseif argument:find ("''''", 1, true) then -- italic start and end without content (4) argument, flag=argument:gsub ("%'%'%'%'", ""); elseif argument:find ("'''", 1, true) then -- bold (3) argument, flag=argument:gsub ("%'%'%'", ""); elseif argument:find ("''", 1, true) then -- italic (2) argument, flag = argument:gsub ("%'%'", ""); else break; end end return argument, flag; -- done end --[[--------------------------< S E T _ S E L E C T E D _ M O D U L E S >-------------------------------------- Sets local cfg table to same (live or sandbox) as that used by the other modules. ]] local function set_selected_modules (cfg_table_ptr) cfg = cfg_table_ptr; end --[[--------------------------< E X P O R T S >---------------------------------------------------------------- ]] return { add_maint_cat = add_maint_cat, -- exported functions add_prop_cat = add_prop_cat, error_comment = error_comment, has_accept_as_written = has_accept_as_written, hyphen_to_dash = hyphen_to_dash, in_array = in_array, is_set = is_set, is_wikilink = is_wikilink, make_sep_list = make_sep_list, make_wikilink = make_wikilink, remove_wiki_link = remove_wiki_link, safe_for_italics = safe_for_italics, select_one = select_one, set_message = set_message, set_selected_modules = set_selected_modules, strip_apostrophe_markup = strip_apostrophe_markup, substitute = substitute, wrap_style = wrap_style, z = z, -- exported table } kk801mqzkv4xrvmuck62gy23fyu6dl0 828 56324 173762 2026-09-11T08:32:18Z Nart17 17397 CS1 sandbox: verbatim copy of the live module, so {{Cite web/sandbox}} can be tested against Amodule:Citation/CS1/Configuration/sandbox (global_df = 'dmy-all'); no live page invokes it — see Ашаблон:Cite web/testcases 173762 Scribunto text/plain --[[--------------------------< F O R W A R D D E C L A R A T I O N S >-------------------------------------- ]] local add_prop_cat, is_set, in_array, set_message, substitute, wrap_style; -- imported functions from selected Module:Citation/CS1/Utilities local cfg; -- table of tables imported from selected Module:Citation/CS1/Configuration --[[--------------------------< F I L E - S C O P E D E C L A R A T I O N S >-------------------------------- File-scope variables are declared here ]] local lang_object = mw.getContentLanguage(); -- used by is_valid_accessdate(), is_valid_year(), date_name_xlate(); TODO: move to ~/Configuration? local year_limit; -- used by is_valid_year() --[=[-------------------------< I S _ V A L I D _ A C C E S S D A T E >---------------------------------------- returns true if: Wikipedia start date <= accessdate < today + 2 days Wikipedia start date is 2001-01-15T00:00:00 UTC which is 979516800 seconds after 1970-01-01T00:00:00 UTC (the start of Unix time) accessdate is the date provided in |access-date= at time 00:00:00 UTC today is the current date at time 00:00:00 UTC plus 48 hours if today is 2015-01-01T00:00:00 then adding 24 hours gives 2015-01-02T00:00:00 – one second more than today adding 24 hours gives 2015-01-03T00:00:00 – one second more than tomorrow This function does not work if it is fed month names for languages other than English. Wikimedia #time: parser apparently doesn't understand non-English date month names. This function will always return false when the date contains a non-English month name because good1 is false after the call to lang.formatDate(). To get around that call this function with YYYY-MM-DD format dates. ]=] local function is_valid_accessdate (accessdate) local good1, good2; local access_ts, tomorrow_ts; -- to hold Unix time stamps representing the dates good1, access_ts = pcall (lang_object.formatDate, lang_object, 'U', accessdate ); -- convert accessdate value to Unix timestamp good2, tomorrow_ts = pcall (lang_object.formatDate, lang_object, 'U', 'today + 2 days' ); -- today midnight + 2 days is one second more than all day tomorrow if good1 and good2 then -- lang.formatDate() returns a timestamp in the local script which which tonumber() may not understand access_ts = tonumber (access_ts) or lang_object:parseFormattedNumber (access_ts); -- convert to numbers for the comparison; tomorrow_ts = tonumber (tomorrow_ts) or lang_object:parseFormattedNumber (tomorrow_ts); else return false; -- one or both failed to convert to Unix time stamp end if 979516800 <= access_ts and access_ts < tomorrow_ts then -- Wikipedia start date <= accessdate < tomorrow's date return true; else return false; -- accessdate out of range end end --[[--------------------------< G E T _ M O N T H _ N U M B E R >---------------------------------------------- returns a number according to the month in a date: 1 for January, etc. Capitalization and spelling must be correct. If not a valid month, returns 0 ]] local function get_month_number (month) return cfg.date_names['local'].long[month] or cfg.date_names['local'].short[month] or -- look for local names first cfg.date_names['en'].long[month] or cfg.date_names['en'].short[month] or -- failing that, look for English names 0; -- not a recognized month name end --[[--------------------------< G E T _ S E A S O N _ N U M B E R >-------------------------------------------- returns a number according to the sequence of seasons in a year: 21 for Spring, etc. Capitalization and spelling must be correct. If not a valid season, returns 0. 21-24 = Spring, Summer, Autumn, Winter, independent of “Hemisphere” returns 0 when <param> is not |date= Season numbering is defined by Extended Date/Time Format (EDTF) specification (https://www.loc.gov/standards/datetime/) which became part of ISO 8601 in 2019. See '§Sub-year groupings'. The standard defines various divisions using numbers 21-41. cs1|2 only supports generic seasons. EDTF does support the distinction between north and south hemisphere seasons but cs1|2 has no way to make that distinction. These additional divisions not currently supported: 25-28 = Spring - Northern Hemisphere, Summer- Northern Hemisphere, Autumn - Northern Hemisphere, Winter - Northern Hemisphere 29-32 = Spring – Southern Hemisphere, Summer– Southern Hemisphere, Autumn – Southern Hemisphere, Winter - Southern Hemisphere 33-36 = Quarter 1, Quarter 2, Quarter 3, Quarter 4 (3 months each) 37-39 = Quadrimester 1, Quadrimester 2, Quadrimester 3 (4 months each) 40-41 = Semestral 1, Semestral-2 (6 months each) ]] local function get_season_number (season, param) if 'date' ~= param then return 0; -- season dates only supported by |date= end return cfg.date_names['local'].season[season] or -- look for local names first cfg.date_names['en'].season[season] or -- failing that, look for English names 0; -- not a recognized season name end --[[--------------------------< G E T _ Q U A R T E R _ N U M B E R >------------------------------------------ returns a number according to the sequence of quarters in a year: 33 for first quarter, etc. Capitalization and spelling must be correct. If not a valid quarter, returns 0. 33-36 = Quarter 1, Quarter 2, Quarter 3, Quarter 4 (3 months each) returns 0 when <param> is not |date= Quarter numbering is defined by Extended Date/Time Format (EDTF) specification (https://www.loc.gov/standards/datetime/) which became part of ISO 8601 in 2019. See '§Sub-year groupings'. The standard defines various divisions using numbers 21-41. cs1|2 only supports generic seasons and quarters. These additional divisions not currently supported: 37-39 = Quadrimester 1, Quadrimester 2, Quadrimester 3 (4 months each) 40-41 = Semestral 1, Semestral-2 (6 months each) ]] local function get_quarter_number (quarter, param) if 'date' ~= param then return 0; -- quarter dates only supported by |date= end quarter = mw.ustring.gsub (quarter, ' +', ' '); -- special case replace multiple space chars with a single space char return cfg.date_names['local'].quarter[quarter] or -- look for local names first cfg.date_names['en'].quarter[quarter] or -- failing that, look for English names 0; -- not a recognized quarter name end --[[--------------------------< G E T _ P R O P E R _ N A M E _ N U M B E R >---------------------------------- returns a non-zero number if date contains a recognized proper-name. Capitalization and spelling must be correct. returns 0 when <param> is not |date= ]] local function get_proper_name_number (name, param) if 'date' ~= param then return 0; -- proper-name dates only supported by |date= end return cfg.date_names['local'].named[name] or -- look for local names dates first cfg.date_names['en'].named[name] or -- failing that, look for English names 0; -- not a recognized named date end --[[--------------------------< G E T _ E L E M E N T _ N U M B E R <------------------------------------------ returns true if month or season or quarter or proper name is valid (properly spelled, capitalized, abbreviated) ]] local function get_element_number (element, param) local num; local funcs = {get_month_number, get_season_number, get_quarter_number, get_proper_name_number}; -- list of functions to execute in order for _, func in ipairs (funcs) do -- spin through the function list num = func (element, param); -- call the function and get the returned number if 0 ~= num then -- non-zero when valid month season quarter return num; -- return that number end end return nil; -- not valid end --[[--------------------------< I S _ V A L I D _ Y E A R >---------------------------------------------------- Function gets current year from the server and compares it to year from a citation parameter. Years more than one year in the future are not acceptable. Special case for |pmc-embargo-date=: years more than two years in the future are not acceptable ]] local function is_valid_year (year, param) if not is_set (year_limit) then year_limit = tonumber(os.date("%Y"))+1; -- global variable so we only have to fetch it once end year = tonumber (year) or lang_object:parseFormattedNumber (year); -- convert to number for the comparison; if 'pmc-embargo-date' == param then -- special case for |pmc-embargo-date= return year and (year <= tonumber(os.date("%Y"))+2) or false; -- years more than two years in the future are not accepted end return year and (year <= year_limit) or false; end --[[--------------------------< I S _ V A L I D _ D A T E >---------------------------------------------------- Returns true if day is less than or equal to the number of days in month and year is no farther into the future than next year; else returns false. Assumes Julian calendar prior to year 1582 and Gregorian calendar thereafter. Accounts for Julian calendar leap years before 1582 and Gregorian leap years after 1582. Where the two calendars overlap (1582 to approximately 1923) dates are assumed to be Gregorian. ]] local function is_valid_date (year, month, day, param) local days_in_month = {31, 28, 31, 30, 31, 30, 31, 31, 30, 31, 30, 31}; local month_length; if not is_valid_year (year, param) then -- no farther into the future than next year except |pmc-embargo-date= no more than two years in the future return false; end month = tonumber (month); -- required for YYYY-MM-DD dates if (2 == month) then -- if February month_length = 28; -- then 28 days unless if 1582 > tonumber(year) then -- Julian calendar if 0 == (year%4) then -- is a leap year? month_length = 29; -- if leap year then 29 days in February end else -- Gregorian calendar if (0 == (year%4) and (0 ~= (year%100) or 0 == (year%400))) then -- is a leap year? month_length = 29; -- if leap year then 29 days in February end end else month_length = days_in_month[month]; end if tonumber (day) > month_length then return false; end return true; end --[[--------------------------< I S _ V A L I D _ M O N T H _ R A N G E _ S T Y L E >-------------------------- Months in a range are expected to have the same style: Jan–Mar or October–December but not February–Mar or Jul–August. This function looks in cfg.date_names{} to see if both month names are listed in the long subtable or both are listed in the short subtable. When both have the same style (both are listed in the same table), returns true; false else ]] local function is_valid_month_range_style (month1, month2) if (cfg.date_names.en.long[month1] and cfg.date_names.en.long[month2]) or -- are both English names listed in the long subtable? (cfg.date_names.en.short[month1] and cfg.date_names.en.short[month2]) or -- are both English names listed in the short subtable? (cfg.date_names['local'].long[month1] and cfg.date_names['local'].long[month2]) or -- are both local names listed in the long subtable? (cfg.date_names['local'].short[month1] and cfg.date_names['local'].short[month2]) then -- are both local names listed in the short subtable? return true; end return false; -- names are mixed end --[[--------------------------< I S _ V A L I D _ M O N T H _ S E A S O N _ R A N G E >------------------------ Check a pair of months or seasons to see if both are valid members of a month or season pair. Month pairs are expected to be left to right, earliest to latest in time. All season ranges are accepted as valid because there are publishers out there who have published a Summer–Spring YYYY issue, hence treat as ok ]] local function is_valid_month_season_range(range_start, range_end, param) local range_start_number = get_month_number (range_start); local range_end_number; if 0 == range_start_number then -- is this a month range? range_start_number = get_season_number (range_start, param); -- not a month; is it a season? get start season number range_end_number = get_season_number (range_end, param); -- get end season number if (0 ~= range_start_number) and (0 ~= range_end_number) and (range_start_number ~= range_end_number) then return true; -- any season pairing is accepted except when both are the same end return false; -- range_start and/or range_end is not a season end -- here when range_start is a month range_end_number = get_month_number (range_end); -- get end month number if range_start_number < range_end_number and -- range_start is a month; does range_start precede range_end? is_valid_month_range_style (range_start, range_end) then -- do months have the same style? return true; -- proper order and same style end return false; -- range_start month number is greater than or equal to range end number; or range end isn't a month end --[[--------------------------< M A K E _ C O I N S _ D A T E >------------------------------------------------ This function receives a table of date parts for one or two dates and an empty table reference declared in Module:Citation/CS1. The function is called only for |date= parameters and only if the |date=<value> is determined to be a valid date format. The question of what to do with invalid date formats is not answered here. The date parts in the input table are converted to an ISO 8601 conforming date string: single whole dates: yyyy-mm-dd month and year dates: yyyy-mm year dates: yyyy ranges: yyyy-mm-dd/yyyy-mm-dd yyyy-mm/yyyy-mm yyyy/yyyy Dates in the Julian calendar are reduced to year or year/year so that we don't have to do calendar conversion from Julian to Proleptic Gregorian. The input table has: year, year2 – always present; if before 1582, ignore months and days if present month, month2 – 0 if not provided, 1-12 for months, 21-24 for seasons; 99 Christmas day, day2 – 0 if not provided, 1-31 for days the output table receives: rftdate: an ISO 8601 formatted date rftchron: a free-form version of the date, usually without year which is in rftdate (season ranges and proper-name dates) rftssn: one of four season keywords: winter, spring, summer, fall (lowercase) rftquarter: one of four values: 1, 2, 3, 4 ]] local function make_COinS_date (input, tCOinS_date) local date; -- one date or first date in a range local date2 = ''; -- end of range date -- start temporary Julian / Gregorian calendar uncertainty detection local year = tonumber(input.year); -- this temporary code to determine the extent of sources dated to the Julian/Gregorian local month = tonumber(input.month); -- interstice 1 October 1582 – 1 January 1926 local day = tonumber (input.day); if (0 ~= day) and -- day must have a value for this to be a whole date (((1582 == year) and (10 <= month) and (12 >= month)) or -- any whole 1582 date from 1 October to 31 December or ((1926 == year) and (1 == month) and (1 == input.day)) or -- 1 January 1926 or ((1582 < year) and (1925 >= year))) then -- any date 1 January 1583 – 31 December 1925 tCOinS_date.inter_cal_cat = true; -- set category flag true end -- end temporary Julian / Gregorian calendar uncertainty detection if 1582 > tonumber(input.year) or 20 < tonumber(input.month) then -- Julian calendar or season so &rft.date gets year only date = input.year; if 0 ~= input.year2 and input.year ~= input.year2 then -- if a range, only the second year portion when not the same as range start year date = string.format ('%.4d/%.4d', tonumber(input.year), tonumber(input.year2)) -- assemble the date range end if 20 < tonumber(input.month) then -- if season or proper-name date local season = {[24] = 'winter', [21] = 'spring', [22] = 'summer', [23] = 'fall', [33] = '1', [34] = '2', [35] = '3', [36] = '4', [98] = 'Easter', [99] = 'Christmas'}; -- seasons lowercase, no autumn; proper-names use title case if 0 == input.month2 then -- single season date if 40 < tonumber(input.month) then tCOinS_date.rftchron = season[input.month]; -- proper-name dates elseif 30 < tonumber(input.month) then tCOinS_date.rftquarter = season[input.month]; -- quarters else tCOinS_date.rftssn = season[input.month]; -- seasons end else -- season range with a second season specified if input.year ~= input.year2 then -- season year – season year range or season year–year tCOinS_date.rftssn = season[input.month]; -- start of range season; keep this? if 0~= input.month2 then tCOinS_date.rftchron = string.format ('%s %s – %s %s', season[input.month], input.year, season[input.month2], input.year2); end else -- season–season year range tCOinS_date.rftssn = season[input.month]; -- start of range season; keep this? tCOinS_date.rftchron = season[input.month] .. '–' .. season[input.month2]; -- season–season year range end end end tCOinS_date.rftdate = date; return; -- done end if 0 ~= input.day then date = string.format ('%s-%.2d-%.2d', input.year, tonumber(input.month), tonumber(input.day)); -- whole date elseif 0 ~= input.month then date = string.format ('%s-%.2d', input.year, tonumber(input.month)); -- year and month else date = string.format ('%s', input.year); -- just year end if 0 ~= input.year2 then if 0 ~= input.day2 then date2 = string.format ('/%s-%.2d-%.2d', input.year2, tonumber(input.month2), tonumber(input.day2)); -- whole date elseif 0 ~= input.month2 then date2 = string.format ('/%s-%.2d', input.year2, tonumber(input.month2)); -- year and month else date2 = string.format ('/%s', input.year2); -- just year end end tCOinS_date.rftdate = date .. date2; -- date2 has the '/' separator return; end --[[--------------------------< P A T T E R N S >-------------------------------------------------------------- this is the list of patterns for date formats that this module recognizes. Approximately the first half of these patterns represent formats that might be reformatted into another format. Those that might be reformatted have 'indicator' letters that identify the content of the matching capture: 'd' (day), 'm' (month), 'a' (anchor year), 'y' (year); second day, month, year have a '2' suffix. These patterns are used for both date validation and for reformatting. This table should not be moved to ~/Configuration because changes to this table require changes to check_date() and to reformatter() and reformat_date() ]] local patterns = { -- year-initial numerical year-month-day ['ymd'] = {'^(%d%d%d%d)%-(%d%d)%-(%d%d)$', 'y', 'm', 'd'}, -- month-initial: month day, year ['Mdy'] = {'^(%D-) +([1-9]%d?), +((%d%d%d%d?)%a?)$', 'm', 'd', 'a', 'y'}, -- month-initial day range: month day–day, year; days are separated by endash ['Md-dy'] = {'^(%D-) +([1-9]%d?)[%-–]([1-9]%d?), +((%d%d%d%d)%a?)$', 'm', 'd', 'd2', 'a', 'y'}, -- day-initial: day month year ['dMy'] = {'^([1-9]%d?) +(%D-) +((%d%d%d%d?)%a?)$', 'd', 'm', 'a', 'y'}, -- year-initial: year month day; day: 1 or 2 two digits, leading zero allowed; not supported at en.wiki -- ['yMd'] = {'^((%d%d%d%d?)%a?) +(%D-) +(%d%d?)$', 'a', 'y', 'm', 'd'}, -- day-range-initial: day–day month year; days are separated by endash ['d-dMy'] = {'^([1-9]%d?)[%-–]([1-9]%d?) +(%D-) +((%d%d%d%d)%a?)$', 'd', 'd2', 'm', 'a', 'y'}, -- day initial month-day-range: day month - day month year; uses spaced endash ['dM-dMy'] = {'^([1-9]%d?) +(%D-) +[%-–] +([1-9]%d?) +(%D-) +((%d%d%d%d)%a?)$', 'd', 'm', 'd2', 'm2', 'a', 'y'}, -- month initial month-day-range: month day – month day, year; uses spaced endash ['Md-Mdy'] = {'^(%D-) +([1-9]%d?) +[%-–] +(%D-) +([1-9]%d?), +((%d%d%d%d)%a?)$','m', 'd', 'm2', 'd2', 'a', 'y'}, -- day initial month-day-year-range: day month year - day month year; uses spaced endash ['dMy-dMy'] = {'^([1-9]%d?) +(%D-) +(%d%d%d%d) +[%-–] +([1-9]%d?) +(%D-) +((%d%d%d%d)%a?)$', 'd', 'm', 'y', 'd2', 'm2', 'a', 'y2'}, -- month initial month-day-year-range: month day, year – month day, year; uses spaced endash ['Mdy-Mdy'] = {'^(%D-) +([1-9]%d?), +(%d%d%d%d) +[%-–] +(%D-) +([1-9]%d?), +((%d%d%d%d)%a?)$', 'm', 'd', 'y', 'm2', 'd2', 'a', 'y2'}, -- these date formats cannot be converted, per se, but month name can be rendered short or long -- month/season year - month/season year; separated by spaced endash ['My-My'] = {'^(%D-) +(%d%d%d%d) +[%-–] +(%D-) +((%d%d%d%d)%a?)$', 'm', 'y', 'm2', 'a', 'y2'}, -- month/season range year; months separated by endash ['M-My'] = {'^(%D-)[%-–](%D-) +((%d%d%d%d)%a?)$', 'm', 'm2', 'a', 'y'}, -- month/season year or proper-name year; quarter year when First Quarter YYYY etc. ['My'] = {'^([^%d–]-) +((%d%d%d%d)%a?)$', 'm', 'a', 'y'}, -- this way because endash is a member of %D; %D- will match January–March 2019 when it shouldn't -- these date formats cannot be converted ['Sy4-y2'] = {'^(%D-) +((%d%d)%d%d)[%-–]((%d%d)%a?)$'}, -- special case Winter/Summer year-year (YYYY-YY); year separated with unspaced endash ['Sy-y'] = {'^(%D-) +(%d%d%d%d)[%-–]((%d%d%d%d)%a?)$'}, -- special case Winter/Summer year-year; year separated with unspaced endash ['y-y'] = {'^(%d%d%d%d?)[%-–]((%d%d%d%d?)%a?)$'}, -- year range: YYY-YYY or YYY-YYYY or YYYY–YYYY; separated by unspaced endash; 100-9999 ['y4-y2'] = {'^((%d%d)%d%d)[%-–]((%d%d)%a?)$'}, -- year range: YYYY–YY; separated by unspaced endash ['y'] = {'^((%d%d%d%d?)%a?)$'}, -- year; here accept either YYY or YYYY } --[[--------------------------< I S _ V A L I D _ E M B A R G O _ D A T E >------------------------------------ returns true and date value if that value has proper dmy, mdy, ymd format. returns false and 9999 (embargoed forever) when date value is not proper format; assumes that when |pmc-embargo-date= is set, the editor intended to embargo a PMC but |pmc-embargo-date= does not hold a single date. ]] local function is_valid_embargo_date (v) if v:match (patterns['ymd'][1]) or -- ymd v:match (patterns['Mdy'][1]) or -- dmy v:match (patterns['dMy'][1]) then -- mdy return true, v; end return false, '9999'; -- if here not good date so return false and set embargo date to long time in future end --[[--------------------------< C H E C K _ D A T E >---------------------------------------------------------- Check date format to see that it is one of the formats approved by WP:DATESNO or WP:DATERANGE. Exception: only allowed range separator is endash. Additionally, check the date to see that it is a real date: no 31 in 30-day months; no 29 February when not a leap year. Months, both long-form and three character abbreviations, and seasons must be spelled correctly. Future years beyond next year are not allowed. If the date fails the format tests, this function returns false and does not return values for anchor_year and COinS_date. When this happens, the date parameter is (DEBUG: not?) used in the COinS metadata and the CITEREF identifier gets its year from the year parameter if present otherwise CITEREF does not get a date value. Inputs: date_string - date string from date-holding parameters (date, year, publication-date, access-date, pmc-embargo-date, archive-date, lay-date) Returns: false if date string is not a real date; else true, anchor_year, COinS_date anchor_year can be used in CITEREF anchors COinS_date is ISO 8601 format date; see make_COInS_date() ]] local function check_date (date_string, param, tCOinS_date) local year; -- assume that year2, months, and days are not used; local year2 = 0; -- second year in a year range local month = 0; local month2 = 0; -- second month in a month range local day = 0; local day2 = 0; -- second day in a day range local anchor_year; local coins_date; if date_string:match (patterns['ymd'][1]) then -- year-initial numerical year month day format year, month, day = date_string:match (patterns['ymd'][1]); if 12 < tonumber(month) or 1 > tonumber(month) or 1582 > tonumber(year) or 0 == tonumber(day) then return false; end -- month or day number not valid or not Gregorian calendar anchor_year = year; elseif mw.ustring.match(date_string, patterns['Mdy'][1]) then -- month-initial: month day, year month, day, anchor_year, year = mw.ustring.match(date_string, patterns['Mdy'][1]); month = get_month_number (month); if 0 == month then return false; end -- return false if month text isn't one of the twelve months elseif mw.ustring.match(date_string, patterns['Md-dy'][1]) then -- month-initial day range: month day–day, year; days are separated by endash month, day, day2, anchor_year, year = mw.ustring.match(date_string, patterns['Md-dy'][1]); if tonumber(day) >= tonumber(day2) then return false; end -- date range order is left to right: earlier to later; dates may not be the same; month = get_month_number (month); if 0 == month then return false; end -- return false if month text isn't one of the twelve months month2=month; -- for metadata year2 = year; elseif mw.ustring.match(date_string, patterns['dMy'][1]) then -- day-initial: day month year day, month, anchor_year, year = mw.ustring.match(date_string, patterns['dMy'][1]); month = get_month_number (month); if 0 == month then return false; end -- return false if month text isn't one of the twelve months --[[ NOT supported at en.wiki elseif mw.ustring.match(date_string, patterns['yMd'][1]) then -- year-initial: year month day; day: 1 or 2 two digits, leading zero allowed anchor_year, year, month, day = mw.ustring.match(date_string, patterns['yMd'][1]); month = get_month_number (month); if 0 == month then return false; end -- return false if month text isn't one of the twelve months -- end NOT supported at en.wiki ]] elseif mw.ustring.match(date_string, patterns['d-dMy'][1]) then -- day-range-initial: day–day month year; days are separated by endash day, day2, month, anchor_year, year = mw.ustring.match(date_string, patterns['d-dMy'][1]); if tonumber(day) >= tonumber(day2) then return false; end -- date range order is left to right: earlier to later; dates may not be the same; month = get_month_number (month); if 0 == month then return false; end -- return false if month text isn't one of the twelve months month2 = month; -- for metadata year2 = year; elseif mw.ustring.match(date_string, patterns['dM-dMy'][1]) then -- day initial month-day-range: day month - day month year; uses spaced endash day, month, day2, month2, anchor_year, year = mw.ustring.match(date_string, patterns['dM-dMy'][1]); if (not is_valid_month_season_range(month, month2)) or not is_valid_year(year) then return false; end -- date range order is left to right: earlier to later; month = get_month_number (month); -- for metadata month2 = get_month_number (month2); year2 = year; elseif mw.ustring.match(date_string, patterns['Md-Mdy'][1]) then -- month initial month-day-range: month day – month day, year; uses spaced endash month, day, month2, day2, anchor_year, year = mw.ustring.match(date_string, patterns['Md-Mdy'][1]); if (not is_valid_month_season_range(month, month2, param)) or not is_valid_year(year) then return false; end month = get_month_number (month); -- for metadata month2 = get_month_number (month2); year2 = year; elseif mw.ustring.match(date_string, patterns['dMy-dMy'][1]) then -- day initial month-day-year-range: day month year - day month year; uses spaced endash day, month, year, day2, month2, anchor_year, year2 = mw.ustring.match(date_string, patterns['dMy-dMy'][1]); if tonumber(year2) <= tonumber(year) then return false; end -- must be sequential years, left to right, earlier to later if not is_valid_year(year2) or not is_valid_month_range_style(month, month2) then return false; end -- year2 no more than one year in the future; months same style month = get_month_number (month); -- for metadata month2 = get_month_number (month2); if 0 == month or 0 == month2 then return false; end -- both must be valid elseif mw.ustring.match(date_string, patterns['Mdy-Mdy'][1]) then -- month initial month-day-year-range: month day, year – month day, year; uses spaced endash month, day, year, month2, day2, anchor_year, year2 = mw.ustring.match(date_string, patterns['Mdy-Mdy'][1]); if tonumber(year2) <= tonumber(year) then return false; end -- must be sequential years, left to right, earlier to later if not is_valid_year(year2) or not is_valid_month_range_style(month, month2) then return false; end -- year2 no more than one year in the future; months same style month = get_month_number (month); -- for metadata month2 = get_month_number(month2); if 0 == month or 0 == month2 then return false; end -- both must be valid elseif mw.ustring.match(date_string, patterns['Sy4-y2'][1]) then -- special case Winter/Summer year-year (YYYY-YY); year separated with unspaced endash local century; month, year, century, anchor_year, year2 = mw.ustring.match(date_string, patterns['Sy4-y2'][1]); if 'Winter' ~= month and 'Summer' ~= month then return false end; -- 'month' can only be Winter or Summer anchor_year = year .. '–' .. anchor_year; -- assemble anchor_year from both years year2 = century..year2; -- add the century to year2 for comparisons if 1 ~= tonumber(year2) - tonumber(year) then return false; end -- must be sequential years, left to right, earlier to later if not is_valid_year(year2) then return false; end -- no year farther in the future than next year month = get_season_number(month, param); elseif mw.ustring.match(date_string, patterns['Sy-y'][1]) then -- special case Winter/Summer year-year; year separated with unspaced endash month, year, anchor_year, year2 = mw.ustring.match(date_string, patterns['Sy-y'][1]); month = get_season_number (month, param); -- <month> can only be winter or summer; also for metadata if (month ~= cfg.date_names['en'].season['Winter']) and (month ~= cfg.date_names['en'].season['Summer']) then return false; -- not Summer or Winter; abandon end anchor_year = year .. '–' .. anchor_year; -- assemble anchor_year from both years if 1 ~= tonumber(year2) - tonumber(year) then return false; end -- must be sequential years, left to right, earlier to later if not is_valid_year(year2) then return false; end -- no year farther in the future than next year elseif mw.ustring.match(date_string, patterns['My-My'][1]) then -- month/season year - month/season year; separated by spaced endash month, year, month2, anchor_year, year2 = mw.ustring.match(date_string, patterns['My-My'][1]); anchor_year = year .. '–' .. anchor_year; -- assemble anchor_year from both years if tonumber(year) >= tonumber(year2) then return false; end -- left to right, earlier to later, not the same if not is_valid_year(year2) then return false; end -- no year farther in the future than next year if 0 ~= get_month_number(month) and 0 ~= get_month_number(month2) and is_valid_month_range_style(month, month2) then -- both must be month year, same month style month = get_month_number(month); month2 = get_month_number(month2); elseif 0 ~= get_season_number(month, param) and 0 ~= get_season_number(month2, param) then -- both must be season year, not mixed month = get_season_number(month, param); month2 = get_season_number(month2, param); else return false; end elseif mw.ustring.match(date_string, patterns['M-My'][1]) then -- month/season range year; months separated by endash month, month2, anchor_year, year = mw.ustring.match(date_string, patterns['M-My'][1]); if (not is_valid_month_season_range(month, month2, param)) or (not is_valid_year(year)) then return false; end if 0 ~= get_month_number(month) then -- determined to be a valid range so just check this one to know if month or season month = get_month_number(month); month2 = get_month_number(month2); if 0 == month or 0 == month2 then return false; end else month = get_season_number(month, param); month2 = get_season_number(month2, param); end year2 = year; elseif mw.ustring.match(date_string, patterns['My'][1]) then -- month/season/quarter/proper-name year month, anchor_year, year = mw.ustring.match(date_string, patterns['My'][1]); if not is_valid_year(year) then return false; end month = get_element_number(month, param); -- get month season quarter proper-name number or nil if not month then return false; end -- not valid whatever it is elseif mw.ustring.match(date_string, patterns['y-y'][1]) then -- Year range: YYY-YYY or YYY-YYYY or YYYY–YYYY; separated by unspaced endash; 100-9999 year, anchor_year, year2 = mw.ustring.match(date_string, patterns['y-y'][1]); anchor_year = year .. '–' .. anchor_year; -- assemble anchor year from both years if tonumber(year) >= tonumber(year2) then return false; end -- left to right, earlier to later, not the same if not is_valid_year(year2) then return false; end -- no year farther in the future than next year elseif mw.ustring.match(date_string, patterns['y4-y2'][1]) then -- Year range: YYYY–YY; separated by unspaced endash local century; year, century, anchor_year, year2 = mw.ustring.match(date_string, patterns['y4-y2'][1]); anchor_year = year .. '–' .. anchor_year; -- assemble anchor year from both years if in_array (param, {'date', 'publication-date', 'year'}) then add_prop_cat ('year-range-abbreviated'); end if 13 > tonumber(year2) then return false; end -- don't allow 2003-05 which might be May 2003 year2 = century .. year2; -- add the century to year2 for comparisons if tonumber(year) >= tonumber(year2) then return false; end -- left to right, earlier to later, not the same if not is_valid_year(year2) then return false; end -- no year farther in the future than next year elseif mw.ustring.match(date_string, patterns['y'][1]) then -- year; here accept either YYY or YYYY anchor_year, year = mw.ustring.match(date_string, patterns['y'][1]); if false == is_valid_year(year) then return false; end else return false; -- date format not one of the MOS:DATE approved formats end if param ~= 'date' then -- CITEREF disambiguation only allowed in |date=; |year= & |publication-date= promote to date if anchor_year:match ('%l$') then return false; end end if 'access-date' == param then -- test accessdate here because we have numerical date parts if 0 ~= year and 0 ~= month and 0 ~= day and -- all parts of a single date required 0 == year2 and 0 == month2 and 0 == day2 then -- none of these; accessdate must not be a range if not is_valid_accessdate(year .. '-' .. month .. '-' .. day) then return false; -- return false when accessdate out of bounds end else return false; -- return false when accessdate is a range of two dates end end local result=true; -- check whole dates for validity; assume true because not all dates will go through this test if 0 ~= year and 0 ~= month and 0 ~= day and 0 == year2 and 0 == month2 and 0 == day2 then -- YMD (simple whole date) result = is_valid_date (year, month, day, param); -- <param> for |pmc-embargo-date= elseif 0 ~= year and 0 ~= month and 0 ~= day and 0 == year2 and 0 == month2 and 0 ~= day2 then -- YMD-d (day range) result = is_valid_date (year, month, day); result = result and is_valid_date (year, month, day2); elseif 0 ~= year and 0 ~= month and 0 ~= day and 0 == year2 and 0 ~= month2 and 0 ~= day2 then -- YMD-md (day month range) result = is_valid_date (year, month, day); result = result and is_valid_date (year, month2, day2); elseif 0 ~= year and 0 ~= month and 0 ~= day and 0 ~= year2 and 0 ~= month2 and 0 ~= day2 then -- YMD-ymd (day month year range) result = is_valid_date(year, month, day); result = result and is_valid_date(year2, month2, day2); end if false == result then return false; end if nil ~= tCOinS_date then -- this table only passed into this function when testing |date= parameter values make_COinS_date ({year = year, month = month, day = day, year2 = year2, month2 = month2, day2 = day2}, tCOinS_date); -- make an ISO 8601 date string for COinS end return true, anchor_year; -- format is good and date string represents a real date end --[[--------------------------< D A T E S >-------------------------------------------------------------------- Cycle the date-holding parameters in passed table date_parameters_list through check_date() to check compliance with MOS:DATE. For all valid dates, check_date() returns true. The |date= parameter test is unique, it is the only date holding parameter from which values for anchor_year (used in CITEREF identifiers) and COinS_date (used in the COinS metadata) are derived. The |date= parameter is the only date-holding parameter that is allowed to contain the no-date keywords "n.d." or "nd" (without quotes). Unlike most error messages created in this module, only one error message is created by this function. Because all of the date holding parameters are processed serially, parameters with errors are added to the <error_list> sequence table as the dates are tested. ]] local function dates(date_parameters_list, tCOinS_date, error_list) local anchor_year; -- will return as nil if the date being tested is not |date= local COinS_date; -- will return as nil if the date being tested is not |date= local embargo_date; -- if embargo date is a good dmy, mdy, ymd date then holds original value else reset to 9999 local good_date = false; for k, v in pairs(date_parameters_list) do -- for each date-holding parameter in the list if is_set(v.val) then -- if the parameter has a value v.val = mw.ustring.gsub(v.val, '%d', cfg.date_names.local_digits); -- translate 'local' digits to Western 0-9 if v.val:match("^c%. [1-9]%d%d%d?%a?$") then -- special case for c. year or with or without CITEREF disambiguator - only |date= and |year= local year = v.val:match("c%. ([1-9]%d%d%d?)%a?"); -- get the year portion so it can be tested if 'date' == k then anchor_year, COinS_date = v.val:match("((c%. [1-9]%d%d%d?)%a?)"); -- anchor year and COinS_date only from |date= parameter good_date = is_valid_year(year); elseif 'year' == k then good_date = is_valid_year(year); end elseif 'date' == k then -- if the parameter is |date= if v.val:match("^n%.d%.%a?$") then -- ToDo: I18N -- if |date=n.d. with or without a CITEREF disambiguator good_date, anchor_year, COinS_date = true, v.val:match("((n%.d%.)%a?)"); -- ToDo: I18N -- "n.d."; no error when date parameter is set to no date elseif v.val:match("^nd%a?$") then -- ToDo: I18N -- if |date=nd with or without a CITEREF disambiguator good_date, anchor_year, COinS_date = true, v.val:match("((nd)%a?)"); -- ToDo: I18N -- "nd"; no error when date parameter is set to no date else good_date, anchor_year, COinS_date = check_date (v.val, k, tCOinS_date); -- go test the date end elseif 'year' == k then -- if the parameter is |year= it should hold only a year value if v.val:match("^[1-9]%d%d%d?%a?$") then -- if |year = 3 or 4 digits only with or without a CITEREF disambiguator good_date, anchor_year, COinS_date = true, v.val:match("((%d+)%a?)"); end elseif 'pmc-embargo-date' == k then -- if the parameter is |pmc-embargo-date= good_date = check_date (v.val, k); -- go test the date if true == good_date then -- if the date is a valid date good_date, embargo_date = is_valid_embargo_date (v.val); -- is |pmc-embargo-date= date a single dmy, mdy, or ymd formatted date? yes: returns embargo date; no: returns 9999 end else -- any other date-holding parameter good_date = check_date (v.val, k); -- go test the date end if false == good_date then -- assemble one error message so we don't add the tracking category multiple times table.insert (error_list, wrap_style ('parameter', v.name)); -- make parameter name suitable for error message list end end end return anchor_year, embargo_date; -- and done end --[[--------------------------< Y E A R _ D A T E _ C H E C K >------------------------------------------------ Compare the value provided in |year= with the year value(s) provided in |date=. This function sets a local numeric value: 0 - year value does not match the year value in date 1 - (default) year value matches the year value in date or one of the year values when date contains two years 2 - year value matches the year value in date when date is in the form YYYY-MM-DD and year is disambiguated (|year=YYYYx) the numeric value in <result> determines the 'output' if any from this function: 0 – adds error message to error_list sequence table 1 – adds maint cat 2 – does nothing ]] local function year_date_check (year_string, year_origin, date_string, date_origin, error_list) local year; local date1; local date2; local result = 1; -- result of the test; assume that the test passes year = year_string:match ('(%d%d%d%d?)'); if date_string:match ('%d%d%d%d%-%d%d%-%d%d') and year_string:match ('%d%d%d%d%a') then --special case where both date and year are required YYYY-MM-DD and YYYYx date1 = date_string:match ('(%d%d%d%d)'); year = year_string:match ('(%d%d%d%d)'); if year ~= date1 then result = 0; -- years don't match else result = 2; -- years match; but because disambiguated, don't add to maint cat end elseif date_string:match ("%d%d%d%d?.-%d%d%d%d?") then -- any of the standard range formats of date with two three- or four-digit years date1, date2 = date_string:match ("(%d%d%d%d?).-(%d%d%d%d?)"); if year ~= date1 and year ~= date2 then result = 0; end elseif mw.ustring.match(date_string, "%d%d%d%d[%-–]%d%d") then -- YYYY-YY date ranges local century; date1, century, date2 = mw.ustring.match(date_string, "((%d%d)%d%d)[%-–]+(%d%d)"); date2 = century..date2; -- convert YY to YYYY if year ~= date1 and year ~= date2 then result = 0; end elseif date_string:match ("%d%d%d%d?") then -- any of the standard formats of date with one year date1 = date_string:match ("(%d%d%d%d?)"); if year ~= date1 then result = 0; end else -- should never get here; this function called only when no other date errors result = 0; -- no recognizable year in date end if 0 == result then -- year / date mismatch table.insert (error_list, substitute (cfg.messages['mismatch'], {year_origin, date_origin})); -- add error message to error_list sequence table elseif 1 == result then -- redundant year / date set_message ('maint_date_year'); -- add a maint cat end end --[[--------------------------< R E F O R M A T T E R >-------------------------------------------------------- reformat 'date' into new format specified by format_param if pattern_idx (the current format of 'date') can be reformatted. Does the grunt work for reformat_dates(). The table re_formats maps pattern_idx (current format) and format_param (desired format) to a table that holds: format string used by string.format() identifier letters ('d', 'm', 'y', 'd2', 'm2', 'y2') that serve as indexes into a table t{} that holds captures from mw.ustring.match() for the various date parts specified by patterns[pattern_idx][1] Items in patterns{} have the general form: ['ymd'] = {'^(%d%d%d%d)%-(%d%d)%-(%d%d)$', 'y', 'm', 'd'}, where: ['ymd'] is pattern_idx patterns['ymd'][1] is the match pattern with captures for mw.ustring.match() patterns['ymd'][2] is an indicator letter identifying the content of the first capture patterns['ymd'][3] ... the second capture etc. when a pattern matches a date, the captures are loaded into table t{} in capture order using the idemtifier characters as indexes into t{} For the above, a ymd date is in t{} as: t.y = first capture (year), t.m = second capture (month), t.d = third capture (day) To reformat, this function is called with the pattern_idx that matches the current format of the date and with format_param set to the desired format. This function loads table t{} as described and then calls string.format() with the format string specified by re_format[pattern_idx][format_param][1] using values taken from t{} according to the capture identifier letters specified by patterns[pattern_idx][format_param][n] where n is 2.. ]] local re_formats = { ['ymd'] = { -- date format is ymd; reformat to: ['mdy'] = {'%s %s, %s', 'm', 'd', 'y'}, -- |df=mdy ['dmy'] = {'%s %s %s', 'd', 'm', 'y'}, -- |df=dmy -- ['yMd'] = {'%s %s %s', 'y', 'm', 'd'}, -- |df=yMd; not supported at en.wiki }, ['Mdy'] = { -- date format is Mdy; reformat to: ['mdy'] = {'%s %s, %s', 'm', 'd', 'y'}, -- for long/short reformatting ['dmy'] = {'%s %s %s', 'd', 'm', 'y'}, -- |df=dmy ['ymd'] = {'%s-%s-%s', 'y', 'm', 'd'}, -- |df=ymd -- ['yMd'] = {'%s %s %s', 'y', 'm', 'd'}, -- |df=yMd; not supported at en.wiki }, ['dMy'] = { -- date format is dMy; reformat to: ['dmy'] = {'%s %s %s', 'd', 'm', 'y'}, -- for long/short reformatting ['mdy'] = {'%s %s, %s', 'm', 'd', 'y'}, -- |df=mdy ['ymd'] = {'%s-%s-%s', 'y', 'm', 'd'}, -- |df=ymd -- ['yMd'] = {'%s %s %s', 'y', 'm', 'd'}, -- |df=yMd; not supported at en.wiki }, ['Md-dy'] = { -- date format is Md-dy; reformat to: ['mdy'] = {'%s %s–%s, %s', 'm', 'd', 'd2', 'y'}, -- for long/short reformatting ['dmy'] = {'%s–%s %s %s', 'd', 'd2', 'm', 'y'}, -- |df=dmy -> d-dMy }, ['d-dMy'] = { -- date format is d-d>y; reformat to: ['dmy'] = {'%s–%s %s %s', 'd', 'd2', 'm', 'y'}, -- for long/short reformatting ['mdy'] = {'%s %s–%s, %s', 'm', 'd', 'd2', 'y'}, -- |df=mdy -> Md-dy }, ['dM-dMy'] = { -- date format is dM-dMy; reformat to: ['dmy'] = {'%s %s – %s %s %s', 'd', 'm', 'd2', 'm2', 'y'}, -- for long/short reformatting ['mdy'] = {'%s %s – %s %s, %s', 'm', 'd', 'm2', 'd2', 'y'}, -- |df=mdy -> Md-Mdy }, ['Md-Mdy'] = { -- date format is Md-Mdy; reformat to: ['mdy'] = {'%s %s – %s %s, %s', 'm', 'd', 'm2', 'd2', 'y'}, -- for long/short reformatting ['dmy'] = {'%s %s – %s %s %s', 'd', 'm', 'd2', 'm2', 'y'}, -- |df=dmy -> dM-dMy }, ['dMy-dMy'] = { -- date format is dMy-dMy; reformat to: ['dmy'] = {'%s %s %s – %s %s %s', 'd', 'm', 'y', 'd2', 'm2', 'y2'}, -- for long/short reformatting ['mdy'] = {'%s %s, %s – %s %s, %s', 'm', 'd', 'y', 'm2', 'd2', 'y2'}, -- |df=mdy -> Mdy-Mdy }, ['Mdy-Mdy'] = { -- date format is Mdy-Mdy; reformat to: ['mdy'] = {'%s %s, %s – %s %s, %s', 'm', 'd', 'y', 'm2', 'd2', 'y2'}, -- for long/short reformatting ['dmy'] = {'%s %s %s – %s %s %s', 'd', 'm', 'y', 'd2', 'm2', 'y2'}, -- |df=dmy -> dMy-dMy }, ['My-My'] = { -- these for long/short reformatting ['any'] = {'%s %s – %s %s', 'm', 'y', 'm2', 'y2'}, -- dmy/mdy agnostic }, ['M-My'] = { -- these for long/short reformatting ['any'] = {'%s–%s %s', 'm', 'm2', 'y'}, -- dmy/mdy agnostic }, ['My'] = { -- these for long/short reformatting ['any'] = {'%s %s', 'm', 'y'}, -- dmy/mdy agnostic }, -- ['yMd'] = { -- not supported at en.wiki -- ['mdy'] = {'%s %s, %s', 'm', 'd', 'y'}, -- |df=mdy -- ['dmy'] = {'%s %s %s', 'd', 'm', 'y'}, -- |df=dmy -- ['ymd'] = {'%s-%s-%s', 'y', 'm', 'd'}, -- |df=ymd -- }, } local function reformatter (date, pattern_idx, format_param, mon_len) if not in_array (pattern_idx, {'ymd', 'Mdy', 'Md-dy', 'dMy', 'yMd', 'd-dMy', 'dM-dMy', 'Md-Mdy', 'dMy-dMy', 'Mdy-Mdy', 'My-My', 'M-My', 'My'}) then return; -- not in this set of date format patterns then not a reformattable date end if 'ymd' == format_param and in_array (pattern_idx, {'ymd', 'Md-dy', 'd-dMy', 'dM-dMy', 'Md-Mdy', 'dMy-dMy', 'Mdy-Mdy', 'My-My', 'M-My', 'My'}) then return; -- ymd date ranges not supported at en.wiki; no point in reformatting ymd to ymd end if in_array (pattern_idx, {'My', 'M-My', 'My-My'}) then -- these are not dmy/mdy so can't be 'reformatted' into either format_param = 'any'; -- so format-agnostic end -- yMd is not supported at en.wiki; when yMd is supported at your wiki, uncomment the next line -- if 'yMd' == format_param and in_array (pattern_idx, {'yMd', 'Md-dy', 'd-dMy', 'dM-dMy', 'Md-Mdy', 'dMy-dMy', 'Mdy-Mdy'}) then -- these formats not convertable; yMd not supported at en.wiki if 'yMd' == format_param then -- yMd not supported at en.wiki; when yMd is supported at your wiki, remove or comment-out this line return; -- not a reformattable date end local c1, c2, c3, c4, c5, c6, c7; -- these hold the captures specified in patterns[pattern_idx][1] c1, c2, c3, c4, c5, c6, c7 = mw.ustring.match (date, patterns[pattern_idx][1]); -- get the captures local t = { -- table that holds k/v pairs of date parts from the captures and patterns[pattern_idx][2..] [patterns[pattern_idx][2]] = c1; -- at minimum there is always one capture with a matching indicator letter [patterns[pattern_idx][3] or 'x'] = c2; -- patterns can have a variable number of captures; each capture requires an indicator letter; [patterns[pattern_idx][4] or 'x'] = c3; -- where there is no capture, there is no indicator letter so n in patterns[pattern_idx][n] will be nil; [patterns[pattern_idx][5] or 'x'] = c4; -- the 'x' here spoofs an indicator letter to prevent 'table index is nil' error [patterns[pattern_idx][6] or 'x'] = c5; [patterns[pattern_idx][7] or 'x'] = c6; [patterns[pattern_idx][8] or 'x'] = c7; }; if t.a then -- if this date has an anchor year capture (all convertable date formats except ymd) if t.y2 then -- for year range date formats t.y2 = t.a; -- use the anchor year capture when reassembling the date else -- here for single date formats (except ymd) t.y = t.a; -- use the anchor year capture when reassembling the date end end if tonumber(t.m) then -- if raw month is a number (converting from ymd) if 's' == mon_len then -- if we are to use abbreviated month names t.m = cfg.date_names['inv_local_short'][tonumber(t.m)]; -- convert it to a month name else t.m = cfg.date_names['inv_local_long'][tonumber(t.m)]; -- convert it to a month name end t.d = t.d:gsub ('0(%d)', '%1'); -- strip leading '0' from day if present elseif 'ymd' == format_param then -- when converting to ymd t.y = t.y:gsub ('%a', ''); -- strip CITREF disambiguator if present; anchor year already known so process can proceed; TODO: maint message? if 1582 > tonumber (t.y) then -- ymd format dates not allowed before 1582 return; end t.m = string.format ('%02d', get_month_number (t.m)); -- make sure that month and day are two digits t.d = string.format ('%02d', t.d); elseif mon_len then -- if mon_len is set to either 'short' or 'long' for _, mon in ipairs ({'m', 'm2'}) do -- because there can be two month names, check both if t[mon] then t[mon] = get_month_number (t[mon]); -- get the month number for this month (is length agnostic) if 0 == t[mon] then return; end -- seasons and named dates can't be converted t[mon] = (('s' == mon_len) and cfg.date_names['inv_local_short'][t[mon]]) or cfg.date_names['inv_local_long'][t[mon]]; -- fetch month name according to length end end end local new_date = string.format (re_formats[pattern_idx][format_param][1], -- format string t[re_formats[pattern_idx][format_param][2]], -- named captures from t{} t[re_formats[pattern_idx][format_param][3]], t[re_formats[pattern_idx][format_param][4]], t[re_formats[pattern_idx][format_param][5]], t[re_formats[pattern_idx][format_param][6]], t[re_formats[pattern_idx][format_param][7]], t[re_formats[pattern_idx][format_param][8]] ); return new_date; end --[[-------------------------< R E F O R M A T _ D A T E S >-------------------------------------------------- Reformats existing dates into the format specified by format. format is one of several manual keywords: dmy, dmy-all, mdy, mdy-all, ymd, ymd-all. The -all version includes access- and archive-dates; otherwise these dates are not reformatted. This function allows automatic date formatting. In ~/Configuration, the article source is searched for one of the {{use xxx dates}} templates. If found, xxx becomes the global date format as xxx-all. If |cs1-dates= in {{use xxx dates}} has legitimate value then that value determines how cs1|2 dates will be rendered. Legitimate values for |cs1-dates= are: l - all dates are rendered with long month names ls - publication dates use long month names; access-/archive-dates use abbreviated month names ly - publication dates use long month names; access-/archive-dates rendered in ymd format s - all dates are rendered with abbreviated (short) month names sy - publication dates use abbreviated month names; access-/archive-dates rendered in ymd format y - all dates are rendered in ymd format the format argument for automatic date formatting will be the format specified by {{use xxx dates}} with the value supplied by |cs1-dates so one of: xxx-l, xxx-ls, xxx-ly, xxx-s, xxx-sy, xxx-y, or simply xxx (|cs1-dates= empty, omitted, or invalid) where xxx shall be either of dmy or mdy. dates are extracted from date_parameters_list, reformatted (if appropriate), and then written back into the list in the new format. Dates in date_parameters_list are presumed here to be valid (no errors). This function returns true when a date has been reformatted, false else. Actual reformatting is done by reformatter(). ]] local function reformat_dates (date_parameters_list, format) local all = false; -- set to false to skip access- and archive-dates local len_p = 'l'; -- default publication date length shall be long local len_a = 'l'; -- default access-/archive-date length shall be long local result = false; local new_date; if format:match('%a+%-all') then -- manual df keyword; auto df keyword when length not specified in {{use xxx dates}}; format = format:match('(%a+)%-all'); -- extract the format all = true; -- all dates are long format dates because this keyword doesn't specify length elseif format:match('%a+%-[lsy][sy]?') then -- auto df keywords; internal only all = true; -- auto df applies to all dates; use length specified by capture len_p for all dates format, len_p, len_a = format:match('(%a+)%-([lsy])([sy]?)'); -- extract the format and length keywords if 'y' == len_p then -- because allowed by MOS:DATEUNIFY (sort of) range dates and My dates not reformatted format = 'ymd'; -- override {{use xxx dates}} elseif (not is_set(len_a)) or (len_p == len_a) then -- no access-/archive-date length specified or same length as publication dates then len_a = len_p; -- in case len_a not set end end -- else only publication dates and they are long for param_name, param_val in pairs (date_parameters_list) do -- for each date-holding parameter in the list if is_set (param_val.val) then -- if the parameter has a value if not (not all and in_array (param_name, {'access-date', 'archive-date'})) then -- skip access- or archive-date unless format is xxx-all; yeah, ugly; TODO: find a better way for pattern_idx, pattern in pairs (patterns) do if mw.ustring.match (param_val.val, pattern[1]) then if all and in_array (param_name, {'access-date', 'archive-date'}) then -- if this date is an access- or archive-date new_date = reformatter (param_val.val, pattern_idx, (('y' == len_a) and 'ymd') or format, len_a); -- choose ymd or dmy/mdy according to len_a setting else -- all other dates new_date = reformatter (param_val.val, pattern_idx, format, len_p); end if new_date then -- set when date was reformatted date_parameters_list[param_name].val = new_date; -- update date in date list result = true; -- and announce that changes have been made end end -- if end -- for end -- if end -- if end -- for return result; -- declare boolean result and done end --[[--------------------------< D A T E _ H Y P H E N _ T O _ D A S H >---------------------------------------- Loops through the list of date-holding parameters and converts any hyphen to an ndash. Not called if the cs1|2 template has any date errors. Modifies the date_parameters_list and returns true if hyphens are replaced, else returns false. ]] local function date_hyphen_to_dash (date_parameters_list) local result = false; local n; for param_name, param_val in pairs(date_parameters_list) do -- for each date-holding parameter in the list if is_set (param_val.val) and not mw.ustring.match (param_val.val, patterns.ymd[1]) then -- for those that are not ymd dates (ustring because here digits may not be Western) param_val.val, n = param_val.val:gsub ('%-', '–'); -- replace any hyphen with ndash if 0 ~= n then date_parameters_list[param_name].val = param_val.val; -- update the list result = true; end end end return result; -- so we know if any hyphens were replaced end --[[-------------------------< D A T E _ N A M E _ X L A T E >------------------------------------------------ Attempts to translate English date names to local-language date names using names supplied by MediaWiki's date parser function. This is simple name-for-name replacement and may not work for all languages. if xlat_dig is true, this function will also translate Western (English) digits to the local language's digits. This will also translate ymd dates. ]] local function date_name_xlate (date_parameters_list, xlt_dig) local xlate; local mode; -- long or short month names local modified = false; local date; local sources_t = { {cfg.date_names.en.long, cfg.date_names.inv_local_long}, -- for translating long English month names to long local month names {cfg.date_names.en.short, cfg.date_names.inv_local_short}, -- short month names {cfg.date_names.en.quarter, cfg.date_names.inv_local_quarter}, -- quarter date names {cfg.date_names.en.season, cfg.date_names.inv_local_season}, -- season date nam {cfg.date_names.en.named, cfg.date_names.inv_local_named}, -- named dates } local function is_xlateable (month) -- local function to get local date name that replaces existing English-language date name for _, date_names_t in ipairs (sources_t) do -- for each sequence table in date_names_t if date_names_t[1][month] then -- if date name is English month (long or short), quarter, season or named and if date_names_t[2][date_names_t[1][month]] then -- if there is a matching local date name return date_names_t[2][date_names_t[1][month]]; -- return the local date name end end end end for param_name, param_val in pairs(date_parameters_list) do -- for each date-holding parameter in the list if is_set(param_val.val) then -- if the parameter has a value date = param_val.val; for month in mw.ustring.gmatch (date, '[%a ]+') do -- iterate through all date names in the date (single date or date range) month = mw.text.trim (month); -- this because quarterly dates contain whitespace xlate = is_xlateable (month); -- get translate <month>; returns translation or nil if xlate then date = mw.ustring.gsub (date, month, xlate); -- replace the English with the translation date_parameters_list[param_name].val = date; -- save the translated date modified = true; end end if xlt_dig then -- shall we also translate digits? date = date:gsub ('%d', cfg.date_names.xlate_digits); -- translate digits from Western to 'local digits' date_parameters_list[param_name].val = date; -- save the translated date modified = true; end end end return modified; end --[[--------------------------< S E T _ S E L E C T E D _ M O D U L E S >-------------------------------------- Sets local imported functions table to same (live or sandbox) as that used by the other modules. ]] local function set_selected_modules (cfg_table_ptr, utilities_page_ptr) add_prop_cat = utilities_page_ptr.add_prop_cat ; -- import functions from selected Module:Citation/CS1/Utilities module is_set = utilities_page_ptr.is_set; in_array = utilities_page_ptr.in_array; set_message = utilities_page_ptr.set_message; substitute = utilities_page_ptr.substitute; wrap_style = utilities_page_ptr.wrap_style; cfg = cfg_table_ptr; -- import tables from selected Module:Citation/CS1/Configuration end --[[--------------------------< E X P O R T E D F U N C T I O N S >------------------------------------------ ]] return { -- return exported functions dates = dates, year_date_check = year_date_check, reformat_dates = reformat_dates, date_hyphen_to_dash = date_hyphen_to_dash, date_name_xlate = date_name_xlate, set_selected_modules = set_selected_modules } 8a90tdzc01kru5rn12zzcqdyok84u39 828 56325 173763 2026-09-11T08:32:19Z Nart17 17397 CS1 sandbox: verbatim copy of the live module, so {{Cite web/sandbox}} can be tested against Amodule:Citation/CS1/Configuration/sandbox (global_df = 'dmy-all'); no live page invokes it — see Ашаблон:Cite web/testcases 173763 Scribunto text/plain --[[--------------------------< F O R W A R D D E C L A R A T I O N S >-------------------------------------- ]] local has_accept_as_written, is_set, in_array, set_message, select_one, -- functions in Module:Citation/CS1/Utilities substitute, make_wikilink; local z; -- table of tables defined in Module:Citation/CS1/Utilities local cfg; -- table of configuration tables that are defined in Module:Citation/CS1/Configuration --[[--------------------------< P A G E S C O P E V A R I A B L E S >-------------------------------------- declare variables here that have page-wide scope that are not brought in from other modules; that are created here and used here ]] local auto_link_urls = {}; -- holds identifier URLs for those identifiers that can auto-link |title= --============================<< H E L P E R F U N C T I O N S >>============================================ --[[--------------------------< W I K I D A T A _ A R T I C L E _ N A M E _ G E T >---------------------------- as an aid to internationalizing identifier-label wikilinks, gets identifier article names from Wikidata. returns :<lang code>:<article title> when <q> has an <article title> for <lang code>; nil else for identifiers that do not have q, returns nil for wikis that do not have mw.wikibase installed, returns nil ]] local function wikidata_article_name_get (q) if not is_set (q) or (q and not mw.wikibase) then -- when no q number or when a q number but mw.wikibase not installed on this wiki return nil; -- abandon end local wd_article; local this_wiki_code = cfg.this_wiki_code; -- Wikipedia subdomain; 'en' for en.wikipedia.org wd_article = mw.wikibase.getSitelink (q, this_wiki_code .. 'wiki'); -- fetch article title from WD; nil when no title available at this wiki if wd_article then wd_article = table.concat ({':', this_wiki_code, ':', wd_article}); -- interwiki-style link without brackets if taken from WD; leading colon required end return wd_article; -- article title from WD; nil else end --[[--------------------------< L I N K _ L A B E L _ M A K E >------------------------------------------------ common function to create identifier link label from handler table or from Wikidata returns the first available of 1. redirect from local wiki's handler table (if enabled) 2. Wikidata (if there is a Wikidata entry for this identifier in the local wiki's language) 3. label specified in the local wiki's handler table ]] local function link_label_make (handler) local wd_article; if not (cfg.use_identifier_redirects and is_set (handler.redirect)) then -- redirect has priority so if enabled and available don't fetch from Wikidata because expensive wd_article = wikidata_article_name_get (handler.q); -- if Wikidata has an article title for this wiki, get it; end return (cfg.use_identifier_redirects and is_set (handler.redirect) and handler.redirect) or wd_article or handler.link; end --[[--------------------------< E X T E R N A L _ L I N K _ I D >---------------------------------------------- Formats a wiki-style external link ]] local function external_link_id (options) local url_string = options.id; local ext_link; local this_wiki_code = cfg.this_wiki_code; -- Wikipedia subdomain; 'en' for en.wikipedia.org local wd_article; -- article title from Wikidata if options.encode == true or options.encode == nil then url_string = mw.uri.encode (url_string, 'PATH'); end if options.auto_link and is_set (options.access) then auto_link_urls[options.auto_link] = table.concat ({options.prefix, url_string, options.suffix}); end ext_link = mw.ustring.format ('[%s%s%s %s]', options.prefix, url_string, options.suffix or "", mw.text.nowiki (options.id)); if is_set (options.access) then ext_link = substitute (cfg.presentation['ext-link-access-signal'], {cfg.presentation[options.access].class, cfg.presentation[options.access].title, ext_link}); -- add the free-to-read / paywall lock end return table.concat ({ make_wikilink (link_label_make (options), options.label), -- redirect, Wikidata link, or locally specified link (in that order) options.separator or '&nbsp;', ext_link }); end --[[--------------------------< I N T E R N A L _ L I N K _ I D >---------------------------------------------- Formats a wiki-style internal link TODO: Does not currently need to support options.access, options.encode, auto-linking and COinS (as in external_link_id), but may be needed in the future for :m:Interwiki_map custom-prefixes like :arxiv:, :bibcode:, :DOI:, :hdl:, :ISSN:, :JSTOR:, :Openlibrary:, :PMID:, :RFC:. ]] local function internal_link_id (options) local id = mw.ustring.gsub (options.id, '%d', cfg.date_names.local_digits); -- translate 'local' digits to Western 0-9 return table.concat ( { make_wikilink (link_label_make (options), options.label), -- wiki-link the identifier label options.separator or '&nbsp;', -- add the separator make_wikilink ( table.concat ( { options.prefix, id, -- translated to Western digits options.suffix or '' }), substitute (cfg.presentation['bdi'], {'', mw.text.nowiki (options.id)}) -- bdi tags to prevent Latin script identifiers from being reversed at RTL language wikis ); -- nowiki because MediaWiki still has magic links for ISBN and the like; TODO: is it really required? }); end --[[--------------------------< I S _ E M B A R G O E D >------------------------------------------------------ Determines if a PMC identifier's online version is embargoed. Compares the date in |pmc-embargo-date= against today's date. If embargo date is in the future, returns the content of |pmc-embargo-date=; otherwise, returns an empty string because the embargo has expired or because |pmc-embargo-date= was not set in this cite. ]] local function is_embargoed (embargo) if is_set (embargo) then local lang = mw.getContentLanguage(); local good1, embargo_date, todays_date; good1, embargo_date = pcall (lang.formatDate, lang, 'U', embargo); todays_date = lang:formatDate ('U'); if good1 then -- if embargo date is a good date if tonumber (embargo_date) >= tonumber (todays_date) then -- is embargo date is in the future? return embargo; -- still embargoed else set_message ('maint_pmc_embargo'); -- embargo has expired; add main cat return ''; -- unset because embargo has expired end end end return ''; -- |pmc-embargo-date= not set return empty string end --[=[-------------------------< I S _ V A L I D _ B I O R X I V _ D A T E >------------------------------------ returns true if: 2019-12-11T00:00Z <= biorxiv_date < today + 2 days The dated form of biorxiv identifier has a start date of 2019-12-11. The Unix timestamp for that date is {{#time:U|2019-12-11}} = 1576022400 biorxiv_date is the date provided in those |biorxiv= parameter values that are dated at time 00:00:00 UTC today is the current date at time 00:00:00 UTC plus 48 hours if today is 2015-01-01T00:00:00 then adding 24 hours gives 2015-01-02T00:00:00 – one second more than today adding 24 hours gives 2015-01-03T00:00:00 – one second more than tomorrow This function does not work if it is fed month names for languages other than English. Wikimedia #time: parser apparently doesn't understand non-English date month names. This function will always return false when the date contains a non-English month name because good1 is false after the call to lang_object.formatDate(). To get around that call this function with date parts and create a YYYY-MM-DD format date. ]=] local function is_valid_biorxiv_date (y, m, d) local biorxiv_date = table.concat ({y, m, d}, '-'); -- make ymd date local good1, good2; local biorxiv_ts, tomorrow_ts; -- to hold Unix timestamps representing the dates local lang_object = mw.getContentLanguage(); good1, biorxiv_ts = pcall (lang_object.formatDate, lang_object, 'U', biorxiv_date); -- convert biorxiv_date value to Unix timestamp good2, tomorrow_ts = pcall (lang_object.formatDate, lang_object, 'U', 'today + 2 days' ); -- today midnight + 2 days is one second more than all day tomorrow if good1 and good2 then -- lang.formatDate() returns a timestamp in the local script which tonumber() may not understand biorxiv_ts = tonumber (biorxiv_ts) or lang_object:parseFormattedNumber (biorxiv_ts); -- convert to numbers for the comparison; tomorrow_ts = tonumber (tomorrow_ts) or lang_object:parseFormattedNumber (tomorrow_ts); else return false; -- one or both failed to convert to Unix timestamp end return ((1576022400 <= biorxiv_ts) and (biorxiv_ts < tomorrow_ts)) -- 2012-12-11T00:00Z <= biorxiv_date < tomorrow's date end --[[--------------------------< IS _ V A L I D _ I S X N >----------------------------------------------------- ISBN-10 and ISSN validator code calculates checksum across all ISBN/ISSN digits including the check digit. ISBN-13 is checked in isbn(). If the number is valid the result will be 0. Before calling this function, ISBN/ISSN must be checked for length and stripped of dashes, spaces and other non-ISxN characters. ]] local function is_valid_isxn (isxn_str, len) local temp = 0; isxn_str = { isxn_str:byte(1, len) }; -- make a table of byte values '0' → 0x30 .. '9' → 0x39, 'X' → 0x58 len = len + 1; -- adjust to be a loop counter for i, v in ipairs (isxn_str) do -- loop through all of the bytes and calculate the checksum if v == string.byte ("X" ) then -- if checkdigit is X (compares the byte value of 'X' which is 0x58) temp = temp + 10 * (len - i); -- it represents 10 decimal else temp = temp + tonumber (string.char (v) )*(len-i); end end return temp % 11 == 0; -- returns true if calculation result is zero end --[[--------------------------< IS _ V A L I D _ I S X N _ 1 3 >----------------------------------------------- ISBN-13 and ISMN validator code calculates checksum across all 13 ISBN/ISMN digits including the check digit. If the number is valid, the result will be 0. Before calling this function, ISBN-13/ISMN must be checked for length and stripped of dashes, spaces and other non-ISxN-13 characters. ]] local function is_valid_isxn_13 (isxn_str) local temp=0; isxn_str = { isxn_str:byte(1, 13) }; -- make a table of byte values '0' → 0x30 .. '9' → 0x39 for i, v in ipairs (isxn_str) do temp = temp + (3 - 2*(i % 2)) * tonumber (string.char (v) ); -- multiply odd index digits by 1, even index digits by 3 and sum; includes check digit end return temp % 10 == 0; -- sum modulo 10 is zero when ISBN-13/ISMN is correct end --[[--------------------------< N O R M A L I Z E _ L C C N >-------------------------------------------------- LCCN normalization (https://www.loc.gov/marc/lccn-namespace.html#normalization) 1. Remove all blanks. 2. If there is a forward slash (/) in the string, remove it, and remove all characters to the right of the forward slash. 3. If there is a hyphen in the string: a. Remove it. b. Inspect the substring following (to the right of) the (removed) hyphen. Then (and assuming that steps 1 and 2 have been carried out): 1. All these characters should be digits, and there should be six or less. (not done in this function) 2. If the length of the substring is less than 6, left-fill the substring with zeroes until the length is six. Returns a normalized LCCN for lccn() to validate. There is no error checking (step 3.b.1) performed in this function. ]] local function normalize_lccn (lccn) lccn = lccn:gsub ("%s", ""); -- 1. strip whitespace if nil ~= string.find (lccn, '/') then lccn = lccn:match ("(.-)/"); -- 2. remove forward slash and all character to the right of it end local prefix local suffix prefix, suffix = lccn:match ("(.+)%-(.+)"); -- 3.a remove hyphen by splitting the string into prefix and suffix if nil ~= suffix then -- if there was a hyphen suffix = string.rep("0", 6-string.len (suffix)) .. suffix; -- 3.b.2 left fill the suffix with 0s if suffix length less than 6 lccn = prefix..suffix; -- reassemble the LCCN end return lccn; end --============================<< I D E N T I F I E R F U N C T I O N S >>==================================== --[[--------------------------< A R X I V >-------------------------------------------------------------------- See: https://arxiv.org/help/arxiv_identifier format and error check arXiv identifier. There are three valid forms of the identifier: the first form, valid only between date codes 9107 and 0703, is: arXiv:<archive>.<class>/<date code><number><version> where: <archive> is a string of alpha characters - may be hyphenated; no other punctuation <class> is a string of alpha characters - may be hyphenated; no other punctuation; not the same as |class= parameter which is not supported in this form <date code> is four digits in the form YYMM where YY is the last two digits of the four-digit year and MM is the month number January = 01 first digit of YY for this form can only 9 and 0 <number> is a three-digit number <version> is a 1 or more digit number preceded with a lowercase v; no spaces (undocumented) the second form, valid from April 2007 through December 2014 is: arXiv:<date code>.<number><version> where: <date code> is four digits in the form YYMM where YY is the last two digits of the four-digit year and MM is the month number January = 01 <number> is a four-digit number <version> is a 1 or more digit number preceded with a lowercase v; no spaces the third form, valid from January 2015 is: arXiv:<date code>.<number><version> where: <date code> and <version> are as defined for 0704-1412 <number> is a five-digit number ]] local function arxiv (options) local id = options.id; local class = options.Class; -- TODO: lowercase? local handler = options.handler; local year, month, version; local err_msg = false; -- assume no error message local text; -- output text if id:match("^%a[%a%.%-]+/[90]%d[01]%d%d%d%d$") or id:match("^%a[%a%.%-]+/[90]%d[01]%d%d%d%dv%d+$") then -- test for the 9107-0703 format with or without version year, month = id:match("^%a[%a%.%-]+/([90]%d)([01]%d)%d%d%d[v%d]*$"); year = tonumber (year); month = tonumber (month); if ((not (90 < year or 8 > year)) or (1 > month or 12 < month)) or -- if invalid year or invalid month ((91 == year and 7 > month) or (7 == year and 3 < month)) then -- if years ok, are starting and ending months ok? err_msg = true; -- flag for error message end elseif id:match("^%d%d[01]%d%.%d%d%d%d$") or id:match("^%d%d[01]%d%.%d%d%d%dv%d+$") then -- test for the 0704-1412 with or without version year, month = id:match("^(%d%d)([01]%d)%.%d%d%d%d[v%d]*$"); year = tonumber (year); month = tonumber (month); if ((7 > year) or (14 < year) or (1 > month or 12 < month)) or -- is year invalid or is month invalid? (doesn't test for future years) ((7 == year) and (4 > month)) then -- when year is 07, is month invalid (before April)? err_msg = true; -- flag for error message end elseif id:match("^%d%d[01]%d%.%d%d%d%d%d$") or id:match("^%d%d[01]%d%.%d%d%d%d%dv%d+$") then -- test for the 1501- format with or without version year, month = id:match("^(%d%d)([01]%d)%.%d%d%d%d%d[v%d]*$"); year = tonumber (year); month = tonumber (month); if ((15 > year) or (1 > month or 12 < month)) then -- is year invalid or is month invalid? (doesn't test for future years) err_msg = true; -- flag for error message end else err_msg = true; -- not a recognized format; flag for error message end if err_msg then options.coins_list_t['ARXIV'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS end local err_msg_t = {}; if err_msg then set_message ('err_bad_arxiv'); end text = external_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix, id = id, separator = handler.separator, encode = handler.encode, access = handler.access}); if is_set (class) then if id:match ('^%d+') then text = table.concat ({text, ' [[//arxiv.org/archive/', class, ' ', class, ']]'}); -- external link within square brackets, not wikilink else set_message ('err_class_ignored'); end end return text; end --[[--------------------------< B I B C O D E >-------------------------------------------------------------------- Validates (sort of) and formats a bibcode ID. Format for bibcodes is specified here: https://adsabs.harvard.edu/abs_doc/help_pages/data.html#bibcodes But, this: 2015arXiv151206696F is apparently valid so apparently, the only things that really matter are length, 19 characters and first four digits must be a year. This function makes these tests: length must be 19 characters characters in position 1–4 must be digits and must represent a year in the range of 1000 – next year 5 must be a letter 6–8 must be letter, digit, ampersand, or dot (ampersand cannot directly precede a dot; &. ) 9–18 must be letter, digit, or dot 19 must be a letter or dot ]] local function bibcode (options) local id = options.id; local access = options.access; local handler = options.handler; local err_type; local err_msg = ''; local year; local text = external_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix, id = id, separator = handler.separator, encode = handler.encode, access = access}); if 19 ~= id:len() then err_type = cfg.err_msg_supl.length; else year = id:match ("^(%d%d%d%d)[%a][%w&%.][%w&%.][%w&%.][%w.]+[%a%.]$"); if not year then -- if nil then no pattern match err_type = cfg.err_msg_supl.value; -- so value error else local next_year = tonumber (os.date ('%Y')) + 1; -- get the current year as a number and add one for next year year = tonumber (year); -- convert year portion of bibcode to a number if (1000 > year) or (year > next_year) then err_type = cfg.err_msg_supl.year; -- year out of bounds end if id:find('&%.') then err_type = cfg.err_msg_supl.journal; -- journal abbreviation must not have '&.' (if it does it's missing a letter) end end end if is_set (err_type) then -- if there was an error detected set_message ('err_bad_bibcode', {err_type}); options.coins_list_t['BIBCODE'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS end return text; end --[[--------------------------< B I O R X I V >----------------------------------------------------------------- Format bioRxiv ID and do simple error checking. Before 2019-12-11, biorXiv IDs were 10.1101/ followed by exactly 6 digits. After 2019-12-11, biorXiv IDs retained the six-digit identifier but prefixed that with a yyyy.mm.dd. date and suffixed with an optional version identifier. The bioRxiv ID is the string of characters: https://doi.org/10.1101/078733 -> 10.1101/078733 or a date followed by a six-digit number followed by an optional version indicator 'v' and one or more digits: https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2019.12.11.123456v2 -> 10.1101/2019.12.11.123456v2 see https://www.biorxiv.org/about-biorxiv ]] local function biorxiv (options) local id = options.id; local handler = options.handler; local err_msg = true; -- flag; assume that there will be an error local patterns = { '^10.1101/%d%d%d%d%d%d$', -- simple 6-digit identifier (before 2019-12-11) '^10.1101/(20[1-9]%d)%.([01]%d)%.([0-3]%d)%.%d%d%d%d%d%dv%d+$', -- y.m.d. date + 6-digit identifier + version (after 2019-12-11) '^10.1101/(20[1-9]%d)%.([01]%d)%.([0-3]%d)%.%d%d%d%d%d%d$', -- y.m.d. date + 6-digit identifier (after 2019-12-11) } for _, pattern in ipairs (patterns) do -- spin through the patterns looking for a match if id:match (pattern) then local y, m, d = id:match (pattern); -- found a match, attempt to get year, month and date from the identifier if m then -- m is nil when id is the six-digit form if not is_valid_biorxiv_date (y, m, d) then -- validate the encoded date; TODO: don't ignore leap-year and actual month lengths ({{#time:}} is a poor date validator) break; -- date fail; break out early so we don't unset the error message end end err_msg = nil; -- we found a match so unset the error message break; -- and done end end -- err_cat remains set here when no match if err_msg then options.coins_list_t['BIORXIV'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS set_message ('err_bad_biorxiv'); -- and set the error message end return external_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix, id = id, separator = handler.separator, encode = handler.encode, access = handler.access}); end --[[--------------------------< C I T E S E E R X >------------------------------------------------------------ CiteSeerX use their own notion of "doi" (not to be confused with the identifiers resolved via doi.org). The description of the structure of this identifier can be found at Help_talk:Citation_Style_1/Archive_26#CiteSeerX_id_structure ]] local function citeseerx (options) local id = options.id; local handler = options.handler; local matched; local text = external_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix, id = id, separator = handler.separator, encode = handler.encode, access = handler.access}); matched = id:match ("^10%.1%.1%.[1-9]%d?%d?%d?%.[1-9]%d?%d?%d?$"); if not matched then set_message ('err_bad_citeseerx' ); options.coins_list_t['CITESEERX'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS end return text; end --[[--------------------------< D O I >------------------------------------------------------------------------ Formats a DOI and checks for DOI errors. DOI names contain two parts: prefix and suffix separated by a forward slash. Prefix: directory indicator '10.' followed by a registrant code Suffix: character string of any length chosen by the registrant This function checks a DOI name for: prefix/suffix. If the DOI name contains spaces or endashes, or, if it ends with a period or a comma, this function will emit a bad_doi error message. DOI names are case-insensitive and can incorporate any printable Unicode characters so the test for spaces, endash, and terminal punctuation may not be technically correct but it appears, that in practice these characters are rarely if ever used in DOI names. https://www.doi.org/doi_handbook/2_Numbering.html -- 2.2 Syntax of a DOI name https://www.doi.org/doi_handbook/2_Numbering.html#2.2.2 -- 2.2.2 DOI prefix ]] local function doi (options) local id = options.id; local inactive = options.DoiBroken local access = options.access; local ignore_invalid = options.accept; local handler = options.handler; local err_flag; local text; if is_set (inactive) then local inactive_year = inactive:match("%d%d%d%d") or ''; -- try to get the year portion from the inactive date local inactive_month, good; if is_set (inactive_year) then if 4 < inactive:len() then -- inactive date has more than just a year (could be anything) local lang_obj = mw.getContentLanguage(); -- get a language object for this wiki good, inactive_month = pcall (lang_obj.formatDate, lang_obj, 'F', inactive); -- try to get the month name from the inactive date if not good then inactive_month = nil; -- something went wrong so make sure this is unset end end else inactive_year = nil; -- |doi-broken-date= has something but it isn't a date end if is_set (inactive_year) and is_set (inactive_month) then set_message ('maint_doi_inactive_dated', {inactive_year, inactive_month, ' '}); elseif is_set (inactive_year) then set_message ('maint_doi_inactive_dated', {inactive_year, '', ''}); else set_message ('maint_doi_inactive'); end inactive = " (" .. cfg.messages['inactive'] .. ' ' .. inactive .. ')'; end local registrant = mw.ustring.match (id, '^10%.([^/]+)/[^%s–]-[^%.,]$'); -- registrant set when DOI has the proper basic form local registrant_err_patterns = { -- these patterns are for code ranges that are not supported '^[^1-3]%d%d%d%d%.%d%d*$', -- 5 digits with subcode (0xxxx, 40000+); accepts: 10000–39999 '^[^1-5]%d%d%d%d$', -- 5 digits without subcode (0xxxx, 60000+); accepts: 10000–59999 '^[^1-9]%d%d%d%.%d%d*$', -- 4 digits with subcode (0xxx); accepts: 1000–9999 '^[^1-9]%d%d%d$', -- 4 digits without subcode (0xxx); accepts: 1000–9999 '^%d%d%d%d%d%d+', -- 6 or more digits '^%d%d?%d?$', -- less than 4 digits without subcode (3 digits with subcode is legitimate) '^%d%d?%.[%d%.]+', -- 1 or 2 digits with subcode '^5555$', -- test registrant will never resolve '[^%d%.]', -- any character that isn't a digit or a dot } if not ignore_invalid then if registrant then -- when DOI has proper form for i, pattern in ipairs (registrant_err_patterns) do -- spin through error patterns if registrant:match (pattern) then -- to validate registrant codes err_flag = set_message ('err_bad_doi'); -- when found, mark this DOI as bad break; -- and done end end else err_flag = set_message ('err_bad_doi'); -- invalid directory or malformed end else set_message ('maint_doi_ignore'); end if err_flag then options.coins_list_t['DOI'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS end text = external_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix, id = id, separator = handler.separator, encode = handler.encode, access = access, auto_link = not (err_flag or is_set (inactive) or ignore_invalid) and 'doi' or nil -- do not auto-link when |doi-broken-date= has a value or when there is a DOI error or (to play it safe, after all, auto-linking is not essential) when invalid DOIs are ignored }) .. (inactive or ''); return text; end --[[--------------------------< H D L >------------------------------------------------------------------------ Formats an HDL with minor error checking. HDL names contain two parts: prefix and suffix separated by a forward slash. Prefix: character string using any character in the UCS-2 character set except '/' Suffix: character string of any length using any character in the UCS-2 character set chosen by the registrant This function checks a HDL name for: prefix/suffix. If the HDL name contains spaces, endashes, or, if it ends with a period or a comma, this function will emit a bad_hdl error message. HDL names are case-insensitive and can incorporate any printable Unicode characters so the test for endashes and terminal punctuation may not be technically correct but it appears, that in practice these characters are rarely if ever used in HDLs. Query string parameters are named here: https://www.handle.net/proxy_servlet.html. query strings are not displayed but since '?' is an allowed character in an HDL, '?' followed by one of the query parameters is the only way we have to detect the query string so that it isn't URL-encoded with the rest of the identifier. ]] local function hdl (options) local id = options.id; local access = options.access; local handler = options.handler; local query_params = { -- list of known query parameters from https://www.handle.net/proxy_servlet.html 'noredirect', 'ignore_aliases', 'auth', 'cert', 'index', 'type', 'urlappend', 'locatt', 'action', } local hdl, suffix, param = id:match ('(.-)(%?(%a+).+)$'); -- look for query string local found; if hdl then -- when there are query strings, this is the handle identifier portion for _, q in ipairs (query_params) do -- spin through the list of query parameters if param:match ('^' .. q) then -- if the query string begins with one of the parameters found = true; -- announce a find break; -- and stop looking end end end if found then id = hdl; -- found so replace id with the handle portion; this will be URL-encoded, suffix will not else suffix = ''; -- make sure suffix is empty string for concatenation else end local text = external_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix, id = id, suffix = suffix, separator = handler.separator, encode = handler.encode, access = access}) if nil == id:match("^[^%s–]-/[^%s–]-[^%.,]$") then -- HDL must contain a forward slash, must not contain spaces, endashes, and must not end with period or comma set_message ('err_bad_hdl' ); options.coins_list_t['HDL'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS end return text; end --[[--------------------------< I S B N >---------------------------------------------------------------------- Determines whether an ISBN string is valid ]] local function isbn (options) local isbn_str = options.id; local ignore_invalid = options.accept; local handler = options.handler; local function return_result (check, err_type) -- local function to handle the various returns local ISBN = internal_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix, id = isbn_str, separator = handler.separator}); if ignore_invalid then -- if ignoring ISBN errors set_message ('maint_isbn_ignore'); -- add a maint category even when there is no error else -- here when not ignoring if not check then -- and there is an error options.coins_list_t['ISBN'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS set_message ('err_bad_isbn', err_type); -- set an error message return ISBN; -- return id text end end return ISBN; -- return id text end if nil ~= isbn_str:match ('[^%s-0-9X]') then return return_result (false, cfg.err_msg_supl.char); -- fail if isbn_str contains anything but digits, hyphens, or the uppercase X end local id = isbn_str:gsub ('[%s-]', ''); -- remove hyphens and whitespace local len = id:len(); if len ~= 10 and len ~= 13 then return return_result (false, cfg.err_msg_supl.length); -- fail if incorrect length end if len == 10 then if id:match ('^%d*X?$') == nil then -- fail if isbn_str has 'X' anywhere but last position return return_result (false, cfg.err_msg_supl.form); end if not is_valid_isxn (id, 10) then -- test isbn-10 for numerical validity return return_result (false, cfg.err_msg_supl.check); -- fail if isbn-10 is not numerically valid end if id:find ('^63[01]') then -- 630xxxxxxx and 631xxxxxxx are (apparently) not valid isbn group ids but are used by amazon as numeric identifiers (asin) return return_result (false, cfg.err_msg_supl.group); -- fail if isbn-10 begins with 630/1 end return return_result (true, cfg.err_msg_supl.check); -- pass if isbn-10 is numerically valid else if id:match ('^%d+$') == nil then return return_result (false, cfg.err_msg_supl.char); -- fail if ISBN-13 is not all digits end if id:match ('^97[89]%d*$') == nil then return return_result (false, cfg.err_msg_supl.prefix); -- fail when ISBN-13 does not begin with 978 or 979 end if id:match ('^9790') then return return_result (false, cfg.err_msg_supl.group); -- group identifier '0' is reserved to ISMN end return return_result (is_valid_isxn_13 (id), cfg.err_msg_supl.check); end end --[[--------------------------< A S I N >---------------------------------------------------------------------- Formats a link to Amazon. Do simple error checking: ASIN must be mix of 10 numeric or uppercase alpha characters. If a mix, first character must be uppercase alpha; if all numeric, ASINs must be 10-digit ISBN. If 10-digit ISBN, add a maintenance category so a bot or AWB script can replace |asin= with |isbn=. Error message if not 10 characters, if not ISBN-10, if mixed and first character is a digit. |asin=630....... and |asin=631....... are (apparently) not a legitimate ISBN though it checksums as one; these do not cause this function to emit the maint_asin message This function is positioned here because it calls isbn() ]] local function asin (options) local id = options.id; local domain = options.ASINTLD; local err_flag; if not id:match("^[%d%u][%d%u][%d%u][%d%u][%d%u][%d%u][%d%u][%d%u][%d%u][%d%u]$") then err_flag = set_message ('err_bad_asin'); -- ASIN is not a mix of 10 uppercase alpha and numeric characters else if id:match("^%d%d%d%d%d%d%d%d%d[%dX]$") then -- if 10-digit numeric (or 9 digits with terminal X) if is_valid_isxn (id, 10) then -- see if ASIN value is or validates as ISBN-10 if not id:find ('^63[01]') then -- 630xxxxxxx and 631xxxxxxx are (apparently) not a valid isbn prefixes but are used by amazon as a numeric identifier err_flag = set_message ('err_bad_asin'); -- ASIN has ISBN-10 form but begins with something other than 630/1 so probably an isbn end elseif not is_set (err_flag) then err_flag = set_message ('err_bad_asin'); -- ASIN is not ISBN-10 end elseif not id:match("^%u[%d%u]+$") then err_flag = set_message ('err_bad_asin'); -- asin doesn't begin with uppercase alpha end end if (not is_set (domain)) or in_array (domain, {'us'}) then -- default: United States domain = "com"; elseif in_array (domain, {'jp', 'uk'}) then -- Japan, United Kingdom domain = "co." .. domain; elseif in_array (domain, {'z.cn'}) then -- China domain = "cn"; elseif in_array (domain, {'au', 'br', 'mx', 'sg', 'tr'}) then -- Australia, Brazil, Mexico, Singapore, Turkey domain = "com." .. domain; elseif not in_array (domain, {'ae', 'ca', 'cn', 'de', 'es', 'fr', 'in', 'it', 'nl', 'pl', 'sa', 'se', 'co.jp', 'co.uk', 'com', 'com.au', 'com.br', 'com.mx', 'com.sg', 'com.tr'}) then -- Arabic Emirates, Canada, China, Germany, Spain, France, Indonesia, Italy, Netherlands, Poland, Saudi Arabia, Sweden (as of 2021-03 Austria (.at), Liechtenstein (.li) and Switzerland (.ch) still redirect to the German site (.de) with special settings, so don't maintain local ASINs for them) err_flag = set_message ('err_bad_asin_tld'); -- unsupported asin-tld value end local handler = options.handler; if not is_set (err_flag) then options.coins_list_t['ASIN'] = handler.prefix .. domain .. "/dp/" .. id; -- asin for coins else options.coins_list_t['ASIN'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS end return external_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix .. domain .. "/dp/", id = id, encode = handler.encode, separator = handler.separator}) end --[[--------------------------< I S M N >---------------------------------------------------------------------- Determines whether an ISMN string is valid. Similar to ISBN-13, ISMN is 13 digits beginning 979-0-... and uses the same check digit calculations. See https://www.ismn-international.org/download/Web_ISMN_Users_Manual_2008-6.pdf section 2, pages 9–12. ismn value not made part of COinS metadata because we don't have a url or isn't a COinS-defined identifier (rft.xxx) or an identifier registered at info-uri.info (info:) ]] local function ismn (options) local id = options.id; local handler = options.handler; local text; local valid_ismn = true; local id_copy; id_copy = id; -- save a copy because this testing is destructive id = id:gsub ('[%s-]', ''); -- remove hyphens and white space if 13 ~= id:len() or id:match ("^9790%d*$" ) == nil then -- ISMN must be 13 digits and begin with 9790 valid_ismn = false; else valid_ismn=is_valid_isxn_13 (id); -- validate ISMN end -- text = internal_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, -- use this (or external version) when there is some place to link to -- prefix = handler.prefix, id = id_copy, separator = handler.separator, encode = handler.encode}) text = table.concat ( -- because no place to link to yet { make_wikilink (link_label_make (handler), handler.label), handler.separator, id_copy }); if false == valid_ismn then options.coins_list_t['ISMN'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS; not really necessary here because ismn not made part of COinS set_message ('err_bad_ismn'); -- create an error message if the ISMN is invalid end return text; end --[[--------------------------< I S S N >---------------------------------------------------------------------- Validate and format an ISSN. This code fixes the case where an editor has included an ISSN in the citation but has separated the two groups of four digits with a space. When that condition occurred, the resulting link looked like this: |issn=0819 4327 gives: [https://www.worldcat.org/issn/0819 4327 0819 4327] -- can't have spaces in an external link This code now prevents that by inserting a hyphen at the ISSN midpoint. It also validates the ISSN for length and makes sure that the checkdigit agrees with the calculated value. Incorrect length (8 digits), characters other than 0-9 and X, or checkdigit / calculated value mismatch will all cause a check ISSN error message. The ISSN is always displayed with a hyphen, even if the ISSN was given as a single group of 8 digits. ]] local function issn (options) local id = options.id; local handler = options.handler; local ignore_invalid = options.accept; local issn_copy = id; -- save a copy of unadulterated ISSN; use this version for display if ISSN does not validate local text; local valid_issn = true; id = id:gsub ('[%s-]', ''); -- remove hyphens and whitespace if 8 ~= id:len() or nil == id:match ("^%d*X?$" ) then -- validate the ISSN: 8 digits long, containing only 0-9 or X in the last position valid_issn = false; -- wrong length or improper character else valid_issn = is_valid_isxn (id, 8); -- validate ISSN end if true == valid_issn then id = string.sub (id, 1, 4 ) .. "-" .. string.sub (id, 5 ); -- if valid, display correctly formatted version else id = issn_copy; -- if not valid, show the invalid ISSN with error message end text = external_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix, id = id, separator = handler.separator, encode = handler.encode}) if ignore_invalid then set_message ('maint_issn_ignore'); else if false == valid_issn then options.coins_list_t['ISSN'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS set_message ('err_bad_issn', (options.hkey == 'EISSN') and 'e' or ''); -- create an error message if the ISSN is invalid end end return text; end --[[--------------------------< J F M >----------------------------------------------------------------------- A numerical identifier in the form nn.nnnn.nn ]] local function jfm (options) local id = options.id; local handler = options.handler; local id_num; id_num = id:match ('^[Jj][Ff][Mm](.*)$'); -- identifier with jfm prefix; extract identifier if is_set (id_num) then set_message ('maint_jfm_format'); else -- plain number without JFM prefix id_num = id; -- if here id does not have prefix end if id_num and id_num:match('^%d%d%.%d%d%d%d%.%d%d$') then id = id_num; -- jfm matches pattern else set_message ('err_bad_jfm' ); -- set an error message options.coins_list_t['JFM'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS end return external_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix, id = id, separator = handler.separator, encode = handler.encode}); end --[[--------------------------< J S T O R >-------------------------------------------------------------------- Format a JSTOR with some error checking ]] local function jstor (options) local id = options.id; local access = options.access; local handler = options.handler; if id:find ('[Jj][Ss][Tt][Oo][Rr]') or id:find ('^https?://') or id:find ('%s') then set_message ('err_bad_jstor'); -- set an error message options.coins_list_t['JSTOR'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS end return external_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix, id = id, separator = handler.separator, encode = handler.encode, access = access}); end --[[--------------------------< L C C N >---------------------------------------------------------------------- Format LCCN link and do simple error checking. LCCN is a character string 8-12 characters long. The length of the LCCN dictates the character type of the first 1-3 characters; the rightmost eight are always digits. https://oclc-research.github.io/infoURI-Frozen/info-uri.info/info:lccn/reg.html length = 8 then all digits length = 9 then lccn[1] is lowercase alpha length = 10 then lccn[1] and lccn[2] are both lowercase alpha or both digits length = 11 then lccn[1] is lower case alpha, lccn[2] and lccn[3] are both lowercase alpha or both digits length = 12 then lccn[1] and lccn[2] are both lowercase alpha ]] local function lccn (options) local lccn = options.id; local handler = options.handler; local err_flag; -- presume that LCCN is valid local id = lccn; -- local copy of the LCCN id = normalize_lccn (id); -- get canonical form (no whitespace, hyphens, forward slashes) local len = id:len(); -- get the length of the LCCN if 8 == len then if id:match("[^%d]") then -- if LCCN has anything but digits (nil if only digits) err_flag = set_message ('err_bad_lccn'); -- set an error message end elseif 9 == len then -- LCCN should be adddddddd if nil == id:match("%l%d%d%d%d%d%d%d%d") then -- does it match our pattern? err_flag = set_message ('err_bad_lccn'); -- set an error message end elseif 10 == len then -- LCCN should be aadddddddd or dddddddddd if id:match("[^%d]") then -- if LCCN has anything but digits (nil if only digits) ... if nil == id:match("^%l%l%d%d%d%d%d%d%d%d") then -- ... see if it matches our pattern err_flag = set_message ('err_bad_lccn'); -- no match, set an error message end end elseif 11 == len then -- LCCN should be aaadddddddd or adddddddddd if not (id:match("^%l%l%l%d%d%d%d%d%d%d%d") or id:match("^%l%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d")) then -- see if it matches one of our patterns err_flag = set_message ('err_bad_lccn'); -- no match, set an error message end elseif 12 == len then -- LCCN should be aadddddddddd if not id:match("^%l%l%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d") then -- see if it matches our pattern err_flag = set_message ('err_bad_lccn'); -- no match, set an error message end else err_flag = set_message ('err_bad_lccn'); -- wrong length, set an error message end if not is_set (err_flag) and nil ~= lccn:find ('%s') then err_flag = set_message ('err_bad_lccn'); -- lccn contains a space, set an error message end if is_set (err_flag) then options.coins_list_t['LCCN'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS end return external_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix, id = lccn, separator = handler.separator, encode = handler.encode}); end --[[--------------------------< M R >-------------------------------------------------------------------------- A seven digit number; if not seven digits, zero-fill leading digits to make seven digits. ]] local function mr (options) local id = options.id; local handler = options.handler; local id_num; local id_len; id_num = id:match ('^[Mm][Rr](%d+)$'); -- identifier with mr prefix if is_set (id_num) then set_message ('maint_mr_format'); -- add maint cat else -- plain number without mr prefix id_num = id:match ('^%d+$'); -- if here id is all digits end id_len = id_num and id_num:len() or 0; if (7 >= id_len) and (0 ~= id_len) then id = string.rep ('0', 7-id_len) .. id_num; -- zero-fill leading digits else set_message ('err_bad_mr'); -- set an error message options.coins_list_t['MR'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS end return external_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix, id = id, separator = handler.separator, encode = handler.encode}); end --[[--------------------------< O C L C >---------------------------------------------------------------------- Validate and format an OCLC ID. https://www.oclc.org/batchload/controlnumber.en.html {{dead link}} archived at: https://web.archive.org/web/20161228233804/https://www.oclc.org/batchload/controlnumber.en.html ]] local function oclc (options) local id = options.id; local handler = options.handler; local number; if id:match('^ocm%d%d%d%d%d%d%d%d$') then -- ocm prefix and 8 digits; 001 field (12 characters) number = id:match('ocm(%d+)'); -- get the number elseif id:match('^ocn%d%d%d%d%d%d%d%d%d$') then -- ocn prefix and 9 digits; 001 field (12 characters) number = id:match('ocn(%d+)'); -- get the number elseif id:match('^on%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d+$') then -- on prefix and 10 or more digits; 001 field (12 characters) number = id:match('^on(%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d+)$'); -- get the number elseif id:match('^%(OCoLC%)[1-9]%d*$') then -- (OCoLC) prefix and variable number digits; no leading zeros; 035 field number = id:match('%(OCoLC%)([1-9]%d*)'); -- get the number if 9 < number:len() then number = nil; -- constrain to 1 to 9 digits; change this when OCLC issues 10-digit numbers end elseif id:match('^%d+$') then -- no prefix number = id; -- get the number if 10 < number:len() then number = nil; -- constrain to 1 to 10 digits; change this when OCLC issues 11-digit numbers end end if number then -- proper format id = number; -- exclude prefix, if any, from external link else set_message ('err_bad_oclc') -- add an error message if the id is malformed options.coins_list_t['OCLC'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS end return external_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix, id = id, separator = handler.separator, encode = handler.encode}); end --[[--------------------------< O P E N L I B R A R Y >-------------------------------------------------------- Formats an OpenLibrary link, and checks for associated errors. ]] local function openlibrary (options) local id = options.id; local access = options.access; local handler = options.handler; local ident, code = id:gsub('^OL', ''):match("^(%d+([AMW]))$"); -- strip optional OL prefix followed immediately by digits followed by 'A', 'M', or 'W'; local err_flag; local prefix = { -- these are appended to the handler.prefix according to code ['A']='authors/OL', ['M']='books/OL', ['W']='works/OL', ['X']='OL' -- not a code; spoof when 'code' in id is invalid }; if not ident then code = 'X'; -- no code or id completely invalid ident = id; -- copy id to ident so that we display the flawed identifier err_flag = set_message ('err_bad_ol'); end if not is_set (err_flag) then options.coins_list_t['OL'] = handler.prefix .. prefix[code] .. ident; -- experiment for ol coins else options.coins_list_t['OL'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS end return external_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix .. prefix[code], id = ident, separator = handler.separator, encode = handler.encode, access = access}); end --[[--------------------------< O S T I >---------------------------------------------------------------------- Format OSTI and do simple error checking. OSTIs are sequential numbers beginning at 1 and counting up. This code checks the OSTI to see that it contains only digits and is less than test_limit specified in the configuration; the value in test_limit will need to be updated periodically as more OSTIs are issued. NB. 1018 is the lowest OSTI number found in the wild (so far) and resolving OK on the OSTI site ]] local function osti (options) local id = options.id; local access = options.access; local handler = options.handler; if id:match("[^%d]") then -- if OSTI has anything but digits set_message ('err_bad_osti'); -- set an error message options.coins_list_t['OSTI'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS else -- OSTI is only digits local id_num = tonumber (id); -- convert id to a number for range testing if 1018 > id_num or handler.id_limit < id_num then -- if OSTI is outside test limit boundaries set_message ('err_bad_osti'); -- set an error message options.coins_list_t['OSTI'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS end end return external_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix, id = id, separator = handler.separator, encode = handler.encode, access = access}); end --[[--------------------------< P M C >------------------------------------------------------------------------ Format a PMC, do simple error checking, and check for embargoed articles. The embargo parameter takes a date for a value. If the embargo date is in the future the PMC identifier will not be linked to the article. If the embargo date is today or in the past, or if it is empty or omitted, then the PMC identifier is linked to the article through the link at cfg.id_handlers['PMC'].prefix. PMC embargo date testing is done in function is_embargoed () which is called earlier because when the citation has |pmc=<value> but does not have a |url= then |title= is linked with the PMC link. Function is_embargoed () returns the embargo date if the PMC article is still embargoed, otherwise it returns an empty string. PMCs are sequential numbers beginning at 1 and counting up. This code checks the PMC to see that it contains only digits and is less than test_limit; the value in local variable test_limit will need to be updated periodically as more PMCs are issued. ]] local function pmc (options) local id = options.id; local embargo = options.Embargo; -- TODO: lowercase? local handler = options.handler; local err_flag; local id_num; local text; id_num = id:match ('^[Pp][Mm][Cc](%d+)$'); -- identifier with PMC prefix if is_set (id_num) then set_message ('maint_pmc_format'); else -- plain number without PMC prefix id_num = id:match ('^%d+$'); -- if here id is all digits end if is_set (id_num) then -- id_num has a value so test it id_num = tonumber (id_num); -- convert id_num to a number for range testing if 1 > id_num or handler.id_limit < id_num then -- if PMC is outside test limit boundaries err_flag = set_message ('err_bad_pmc'); -- set an error message else id = tostring (id_num); -- make sure id is a string end else -- when id format incorrect err_flag = set_message ('err_bad_pmc'); -- set an error message end if is_set (embargo) and is_set (is_embargoed (embargo)) then -- is PMC is still embargoed? text = table.concat ( -- still embargoed so no external link { make_wikilink (link_label_make (handler), handler.label), handler.separator, id, }); else text = external_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, -- no embargo date or embargo has expired, ok to link to article prefix = handler.prefix, id = id, separator = handler.separator, encode = handler.encode, access = handler.access, auto_link = not err_flag and 'pmc' or nil -- do not auto-link when PMC has error }); end if err_flag then options.coins_list_t['PMC'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS end return text; end --[[--------------------------< P M I D >---------------------------------------------------------------------- Format PMID and do simple error checking. PMIDs are sequential numbers beginning at 1 and counting up. This code checks the PMID to see that it contains only digits and is less than test_limit; the value in local variable test_limit will need to be updated periodically as more PMIDs are issued. ]] local function pmid (options) local id = options.id; local handler = options.handler; if id:match("[^%d]") then -- if PMID has anything but digits set_message ('err_bad_pmid'); -- set an error message options.coins_list_t['PMID'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS else -- PMID is only digits local id_num = tonumber (id); -- convert id to a number for range testing if 1 > id_num or handler.id_limit < id_num then -- if PMID is outside test limit boundaries set_message ('err_bad_pmid'); -- set an error message options.coins_list_t['PMID'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS end end return external_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix, id = id, separator = handler.separator, encode = handler.encode}); end --[[--------------------------< R F C >------------------------------------------------------------------------ Format RFC and do simple error checking. RFCs are sequential numbers beginning at 1 and counting up. This code checks the RFC to see that it contains only digits and is less than test_limit specified in the configuration; the value in test_limit will need to be updated periodically as more RFCs are issued. An index of all RFCs is here: https://tools.ietf.org/rfc/ ]] local function rfc (options) local id = options.id; local handler = options.handler; if id:match("[^%d]") then -- if RFC has anything but digits set_message ('err_bad_rfc'); -- set an error message options.coins_list_t['RFC'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS else -- RFC is only digits local id_num = tonumber (id); -- convert id to a number for range testing if 1 > id_num or handler.id_limit < id_num then -- if RFC is outside test limit boundaries set_message ('err_bad_rfc'); -- set an error message options.coins_list_t['RFC'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS end end return external_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix, id = id, separator = handler.separator, encode = handler.encode, access = handler.access}); end --[[--------------------------< S 2 C I D >-------------------------------------------------------------------- Format an S2CID, do simple error checking S2CIDs are sequential numbers beginning at 1 and counting up. This code checks the S2CID to see that it is only digits and is less than test_limit; the value in local variable test_limit will need to be updated periodically as more S2CIDs are issued. ]] local function s2cid (options) local id = options.id; local access = options.access; local handler = options.handler; local id_num; local text; id_num = id:match ('^[1-9]%d*$'); -- id must be all digits; must not begin with 0; no open access flag if is_set (id_num) then -- id_num has a value so test it id_num = tonumber (id_num); -- convert id_num to a number for range testing if handler.id_limit < id_num then -- if S2CID is outside test limit boundaries set_message ('err_bad_s2cid'); -- set an error message options.coins_list_t['S2CID'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS end else -- when id format incorrect set_message ('err_bad_s2cid'); -- set an error message options.coins_list_t['S2CID'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS end text = external_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix, id = id, separator = handler.separator, encode = handler.encode, access = access}); return text; end --[[--------------------------< S B N >------------------------------------------------------------------------ 9-digit form of ISBN-10; uses same check-digit validation when SBN is prefixed with an additional '0' to make 10 digits sbn value not made part of COinS metadata because we don't have a url or isn't a COinS-defined identifier (rft.xxx) or an identifier registered at info-uri.info (info:) ]] local function sbn (options) local id = options.id; local ignore_invalid = options.accept; local handler = options.handler; local function return_result (check, err_type) -- local function to handle the various returns local SBN = internal_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix, id = id, separator = handler.separator}); if not ignore_invalid then -- if not ignoring SBN errors if not check then options.coins_list_t['SBN'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS; not really necessary here because sbn not made part of COinS set_message ('err_bad_sbn', {err_type}); -- display an error message return SBN; end else set_message ('maint_isbn_ignore'); -- add a maint category even when there is no error (ToDo: Possibly switch to separate message for SBNs only) end return SBN; end if id:match ('[^%s-0-9X]') then return return_result (false, cfg.err_msg_supl.char); -- fail if SBN contains anything but digits, hyphens, or the uppercase X end local ident = id:gsub ('[%s-]', ''); -- remove hyphens and whitespace; they interfere with the rest of the tests if 9 ~= ident:len() then return return_result (false, cfg.err_msg_supl.length); -- fail if incorrect length end if ident:match ('^%d*X?$') == nil then return return_result (false, cfg.err_msg_supl.form); -- fail if SBN has 'X' anywhere but last position end return return_result (is_valid_isxn ('0' .. ident, 10), cfg.err_msg_supl.check); end --[[--------------------------< S S R N >---------------------------------------------------------------------- Format an SSRN, do simple error checking SSRNs are sequential numbers beginning at 100? and counting up. This code checks the SSRN to see that it is only digits and is greater than 99 and less than test_limit; the value in local variable test_limit will need to be updated periodically as more SSRNs are issued. ]] local function ssrn (options) local id = options.id; local handler = options.handler; local id_num; local text; id_num = id:match ('^%d+$'); -- id must be all digits if is_set (id_num) then -- id_num has a value so test it id_num = tonumber (id_num); -- convert id_num to a number for range testing if 100 > id_num or handler.id_limit < id_num then -- if SSRN is outside test limit boundaries set_message ('err_bad_ssrn'); -- set an error message options.coins_list_t['SSRN'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS end else -- when id format incorrect set_message ('err_bad_ssrn'); -- set an error message options.coins_list_t['SSRN'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS end text = external_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix, id = id, separator = handler.separator, encode = handler.encode, access = options.access}); return text; end --[[--------------------------< U S E N E T _ I D >------------------------------------------------------------ Validate and format a usenet message id. Simple error checking, looks for 'id-left@id-right' not enclosed in '<' and/or '>' angle brackets. ]] local function usenet_id (options) local id = options.id; local handler = options.handler; local text = external_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix, id = id, separator = handler.separator, encode = handler.encode}) if not id:match('^.+@.+$') or not id:match('^[^<].*[^>]$') then -- doesn't have '@' or has one or first or last character is '< or '>' set_message ('err_bad_usenet_id') -- add an error message if the message id is invalid options.coins_list_t['USENETID'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS end return text; end --[[--------------------------< Z B L >----------------------------------------------------------------------- A numerical identifier in the form nnnn.nnnnn - leading zeros in the first quartet optional format described here: http://emis.mi.sanu.ac.rs/ZMATH/zmath/en/help/search/ temporary format is apparently eight digits. Anything else is an error ]] local function zbl (options) local id = options.id; local handler = options.handler; if id:match('^%d%d%d%d%d%d%d%d$') then -- is this identifier using temporary format? set_message ('maint_zbl'); -- yes, add maint cat elseif not id:match('^%d?%d?%d?%d%.%d%d%d%d%d$') then -- not temporary, is it normal format? set_message ('err_bad_zbl'); -- no, set an error message options.coins_list_t['ZBL'] = nil; -- when error, unset so not included in COinS end return external_link_id ({link = handler.link, label = handler.label, q = handler.q, redirect = handler.redirect, prefix = handler.prefix, id = id, separator = handler.separator, encode = handler.encode}); end --============================<< I N T E R F A C E F U N C T I O N S >>========================================== --[[--------------------------< E X T R A C T _ I D S >------------------------------------------------------------ Populates ID table from arguments using configuration settings. Loops through cfg.id_handlers and searches args for any of the parameters listed in each cfg.id_handlers['...'].parameters. If found, adds the parameter and value to the identifier list. Emits redundant error message if more than one alias exists in args ]] local function extract_ids (args) local id_list = {}; -- list of identifiers found in args for k, v in pairs (cfg.id_handlers) do -- k is uppercase identifier name as index to cfg.id_handlers; e.g. cfg.id_handlers['ISBN'], v is a table v = select_one (args, v.parameters, 'err_redundant_parameters' ); -- v.parameters is a table of aliases for k; here we pick one from args if present if is_set (v) then id_list[k] = v; end -- if found in args, add identifier to our list end return id_list; end --[[--------------------------< E X T R A C T _ I D _ A C C E S S _ L E V E L S >-------------------------------------- Fetches custom id access levels from arguments using configuration settings. Parameters which have a predefined access level (e.g. arxiv) do not use this function as they are directly rendered as free without using an additional parameter. returns a table of k/v pairs where k is same as the identifier's key in cfg.id_handlers and v is the assigned (valid) keyword access-level values must match the case used in cfg.keywords_lists['id-access'] (lowercase unless there is some special reason for something else) ]] local function extract_id_access_levels (args, id_list) local id_accesses_list = {}; for k, v in pairs (cfg.id_handlers) do local access_param = v.custom_access; -- name of identifier's access-level parameter if is_set (access_param) then local access_level = args[access_param]; -- get the assigned value if there is one if is_set (access_level) then if not in_array (access_level, cfg.keywords_lists['id-access']) then -- exact match required set_message ('err_invalid_param_val', {access_param, access_level}); access_level = nil; -- invalid so unset end if not is_set (id_list[k]) then -- identifier access-level must have a matching identifier set_message ('err_param_access_requires_param', {k:lower()}); -- parameter name is uppercase in cfg.id_handlers (k); lowercase for error message end id_accesses_list[k] = cfg.keywords_xlate[access_level]; -- get translated keyword end end end return id_accesses_list; end --[[--------------------------< B U I L D _ I D _ L I S T >---------------------------------------------------- render the identifiers into a sorted sequence table <ID_list_coins_t> is a table of k/v pairs where k is same as key in cfg.id_handlers and v is the assigned value <options_t> is a table of various k/v option pairs provided in the call to new_build_id_list(); modified by this function and passed to all identifier rendering functions <access_levels_t> is a table of k/v pairs where k is same as key in cfg.id_handlers and v is the assigned value (if valid) returns a sequence table of sorted (by hkey - 'handler' key) rendered identifier strings ]] local function build_id_list (ID_list_coins_t, options_t, access_levels_t) local ID_list_t = {}; local accept; local func_map = { --function map points to functions associated with hkey identifier ['ARXIV'] = arxiv, ['ASIN'] = asin, ['BIBCODE'] = bibcode, ['BIORXIV'] = biorxiv, ['CITESEERX'] = citeseerx, ['DOI'] = doi, ['EISSN'] = issn, ['HDL'] = hdl, ['ISBN'] = isbn, ['ISMN'] = ismn, ['ISSN'] = issn, ['JFM'] = jfm, ['JSTOR'] = jstor, ['LCCN'] = lccn, ['MR'] = mr, ['OCLC'] = oclc, ['OL'] = openlibrary, ['OSTI'] = osti, ['PMC'] = pmc, ['PMID'] = pmid, ['RFC'] = rfc, ['S2CID'] = s2cid, ['SBN'] = sbn, ['SSRN'] = ssrn, ['USENETID'] = usenet_id, ['ZBL'] = zbl, } for hkey, v in pairs (ID_list_coins_t) do v, accept = has_accept_as_written (v); -- remove accept-as-written markup if present; accept is boolean true when markup removed; false else -- every function gets the options table with value v and accept boolean options_t.hkey = hkey; -- ~/Configuration handler key options_t.id = v; -- add that identifier value to the options table options_t.accept = accept; -- add the accept boolean flag options_t.access = access_levels_t[hkey]; -- add the access level for those that have an |<identifier-access= parameter options_t.handler = cfg.id_handlers[hkey]; options_t.coins_list_t = ID_list_coins_t; -- pointer to ID_list_coins_t; for |asin= and |ol=; also to keep erroneous values out of the citation's metadata options_t.coins_list_t[hkey] = v; -- id value without accept-as-written markup for metadata if options_t.handler.access and not in_array (options_t.handler.access, cfg.keywords_lists['id-access']) then error (cfg.messages['unknown_ID_access'] .. options_t.handler.access); -- here when handler access key set to a value not listed in list of allowed id access keywords end if func_map[hkey] then local id_text = func_map[hkey] (options_t); -- call the function to get identifier text and any error message table.insert (ID_list_t, {hkey, id_text}); -- add identifier text to the output sequence table else error (cfg.messages['unknown_ID_key'] .. hkey); -- here when func_map doesn't have a function for hkey end end local function comp (a, b) -- used by following table.sort() return a[1]:lower() < b[1]:lower(); -- sort by hkey end table.sort (ID_list_t, comp); -- sequence table of tables sort for k, v in ipairs (ID_list_t) do -- convert sequence table of tables to simple sequence table of strings ID_list_t[k] = v[2]; -- v[2] is the identifier rendering from the call to the various functions in func_map{} end return ID_list_t; end --[[--------------------------< O P T I O N S _ C H E C K >---------------------------------------------------- check that certain option parameters have their associated identifier parameters with values <ID_list_coins_t> is a table of k/v pairs where k is same as key in cfg.id_handlers and v is the assigned value <ID_support_t> is a sequence table of tables created in citation0() where each subtable has four elements: [1] is the support parameter's assigned value; empty string if not set [2] is a text string same as key in cfg.id_handlers [3] is cfg.error_conditions key used to create error message [4] is original ID support parameter name used to create error message returns nothing; on error emits an appropriate error message ]] local function options_check (ID_list_coins_t, ID_support_t) for _, v in ipairs (ID_support_t) do if is_set (v[1]) and not ID_list_coins_t[v[2]] then -- when support parameter has a value but matching identifier parameter is missing or empty set_message (v[3], (v[4])); -- emit the appropriate error message end end end --[[--------------------------< I D E N T I F I E R _ L I S T S _ G E T >-------------------------------------- Creates two identifier lists: a k/v table of identifiers and their values to be used locally and for use in the COinS metadata, and a sequence table of the rendered identifier strings that will be included in the rendered citation. ]] local function identifier_lists_get (args_t, options_t, ID_support_t) local ID_list_coins_t = extract_ids (args_t); -- get a table of identifiers and their values for use locally and for use in COinS options_check (ID_list_coins_t, ID_support_t); -- ID support parameters must have matching identifier parameters local ID_access_levels_t = extract_id_access_levels (args_t, ID_list_coins_t); -- get a table of identifier access levels local ID_list_t = build_id_list (ID_list_coins_t, options_t, ID_access_levels_t); -- get a sequence table of rendered identifier strings return ID_list_t, ID_list_coins_t; -- return the tables end --[[--------------------------< S E T _ S E L E C T E D _ M O D U L E S >-------------------------------------- Sets local cfg table and imported functions table to same (live or sandbox) as that used by the other modules. ]] local function set_selected_modules (cfg_table_ptr, utilities_page_ptr) cfg = cfg_table_ptr; has_accept_as_written = utilities_page_ptr.has_accept_as_written; -- import functions from select Module:Citation/CS1/Utilities module is_set = utilities_page_ptr.is_set; in_array = utilities_page_ptr.in_array; set_message = utilities_page_ptr.set_message; select_one = utilities_page_ptr.select_one; substitute = utilities_page_ptr.substitute; make_wikilink = utilities_page_ptr.make_wikilink; z = utilities_page_ptr.z; -- table of tables in Module:Citation/CS1/Utilities end --[[--------------------------< E X P O R T E D F U N C T I O N S >------------------------------------------ ]] return { auto_link_urls = auto_link_urls, -- table of identifier URLs to be used when auto-linking |title= identifier_lists_get = identifier_lists_get, -- experiment to replace individual calls to build_id_list(), extract_ids, extract_id_access_levels is_embargoed = is_embargoed; set_selected_modules = set_selected_modules; } epcxjm1e7vnxg0m69646hxwauvwdfwq 828 56326 173764 2026-09-11T08:32:19Z Nart17 17397 CS1 sandbox: verbatim copy of the live module, so {{Cite web/sandbox}} can be tested against Amodule:Citation/CS1/Configuration/sandbox (global_df = 'dmy-all'); no live page invokes it — see Ашаблон:Cite web/testcases 173764 Scribunto text/plain --[[--------------------------< F O R W A R D D E C L A R A T I O N S >-------------------------------------- ]] local has_accept_as_written, is_set, in_array, remove_wiki_link, strip_apostrophe_markup; -- functions in Module:Citation/CS1/Utilities local cfg; -- table of configuration tables that are defined in Module:Citation/CS1/Configuration --[[--------------------------< M A K E _ C O I N S _ T I T L E >---------------------------------------------- Makes a title for COinS from Title and / or ScriptTitle (or any other name-script pairs) Apostrophe markup (bold, italics) is stripped from each value so that the COinS metadata isn't corrupted with strings of %27%27... ]] local function make_coins_title (title, script) title = has_accept_as_written (title); if is_set (title) then title = strip_apostrophe_markup (title); -- strip any apostrophe markup else title = ''; -- if not set, make sure title is an empty string end if is_set (script) then script = script:gsub ('^%l%l%s*:%s*', ''); -- remove language prefix if present (script value may now be empty string) script = strip_apostrophe_markup (script); -- strip any apostrophe markup else script = ''; -- if not set, make sure script is an empty string end if is_set (title) and is_set (script) then script = ' ' .. script; -- add a space before we concatenate end return title .. script; -- return the concatenation end --[[--------------------------< E S C A P E _ L U A _ M A G I C _ C H A R S >---------------------------------- Returns a string where all of Lua's magic characters have been escaped. This is important because functions like string.gsub() treat their pattern and replace strings as patterns, not literal strings. ]] local function escape_lua_magic_chars (argument) argument = argument:gsub("%%", "%%%%"); -- replace % with %% argument = argument:gsub("([%^%$%(%)%.%[%]%*%+%-%?])", "%%%1"); -- replace all other Lua magic pattern characters return argument; end --[[--------------------------< G E T _ C O I N S _ P A G E S >------------------------------------------------ Extract page numbers from external wikilinks in any of the |page=, |pages=, or |at= parameters for use in COinS. ]] local function get_coins_pages (pages) local pattern; if not is_set (pages) then return pages; end -- if no page numbers then we're done while true do pattern = pages:match("%[(%w*:?//[^ ]+%s+)[%w%d].*%]"); -- pattern is the opening bracket, the URL and following space(s): "[url " if nil == pattern then break; end -- no more URLs pattern = escape_lua_magic_chars (pattern); -- pattern is not a literal string; escape Lua's magic pattern characters pages = pages:gsub(pattern, ""); -- remove as many instances of pattern as possible end pages = pages:gsub("[%[%]]", ""); -- remove the brackets pages = pages:gsub("–", "-" ); -- replace endashes with hyphens pages = pages:gsub("&%w+;", "-" ); -- and replace HTML entities (&ndash; etc.) with hyphens; do we need to replace numerical entities like &#32; and the like? return pages; end --[=[-------------------------< C O I N S _ R E P L A C E _ M A T H _ S T R I P M A R K E R >------------------ There are three options for math markup rendering that depend on the editor's math preference settings. These settings are at [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering]] and are PNG images TeX source MathML with SVG or PNG fallback All three are heavy with HTML and CSS which doesn't belong in the metadata. Without this function, the metadata saved in the raw wikitext contained the rendering determined by the settings of the last editor to save the page. This function gets the rendered form of an equation according to the editor's preference before the page is saved. It then searches the rendering for the text equivalent of the rendered equation and replaces the rendering with that so that the page is saved without extraneous HTML/CSS markup and with a reasonably readable text form of the equation. When a replacement is made, this function returns true and the value with replacement; otherwise false and the initial value. To replace multipe equations it is necessary to call this function from within a loop. ]=] local function coins_replace_math_stripmarker (value) local stripmarker = cfg.stripmarkers['math']; local rendering = value:match (stripmarker); -- is there a math stripmarker if not rendering then -- when value doesn't have a math stripmarker, abandon this test return false, value; end rendering = mw.text.unstripNoWiki (rendering); -- convert stripmarker into rendered value (or nil? ''? when math render error) if rendering:match ('alt="[^"]+"') then -- if PNG math option rendering = rendering:match ('alt="([^"]+)"'); -- extract just the math text elseif rendering:match ('$%s+.+%s+%$') then -- if TeX math option; $ is legit character that is escapes as \$ rendering = rendering:match ('$%s+(.+)%s+%$') -- extract just the math text elseif rendering:match ('<annotation[^>]+>.+</annotation>') then -- if MathML math option rendering = rendering:match ('<annotation[^>]+>(.+)</annotation>') -- extract just the math text else return false, value; -- had math stripmarker but not one of the three defined forms end return true, value:gsub (stripmarker, rendering, 1); end --[[--------------------------< C O I N S _ C L E A N U P >---------------------------------------------------- Cleanup parameter values for the metadata by removing or replacing invisible characters and certain HTML entities. 2015-12-10: there is a bug in mw.text.unstripNoWiki (). It replaces math stripmarkers with the appropriate content when it shouldn't. See https://phabricator.wikimedia.org/T121085 and Wikipedia_talk:Lua#stripmarkers_and_mw.text.unstripNoWiki.28.29 TODO: move the replacement patterns and replacement values into a table in /Configuration similar to the invisible characters table? ]] local function coins_cleanup (value) local replaced = true; -- default state to get the do loop running while replaced do -- loop until all math stripmarkers replaced replaced, value = coins_replace_math_stripmarker (value); -- replace math stripmarker with text representation of the equation end value = value:gsub (cfg.stripmarkers['math'], "MATH RENDER ERROR"); -- one or more couldn't be replaced; insert vague error message value = mw.text.unstripNoWiki (value); -- replace nowiki stripmarkers with their content value = value:gsub ('<span class="nowrap" style="padding%-left:0%.1em;">&#39;(s?)</span>', "'%1"); -- replace {{'}} or {{'s}} with simple apostrophe or apostrophe-s value = value:gsub ('&nbsp;', ' '); -- replace &nbsp; entity with plain space value = value:gsub ('\226\128\138', ' '); -- replace hair space with plain space if not mw.ustring.find (value, cfg.indic_script) then -- don't remove zero-width joiner characters from indic script value = value:gsub ('&zwj;', ''); -- remove &zwj; entities value = mw.ustring.gsub (value, '[\226\128\141\226\128\139\194\173]', ''); -- remove zero-width joiner, zero-width space, soft hyphen end value = value:gsub ('[\009\010\013 ]+', ' '); -- replace horizontal tab, line feed, carriage return with plain space return value; end --[[--------------------------< C O I N S >-------------------------------------------------------------------- COinS metadata (see <http://ocoins.info/>) allows automated tools to parse the citation information. ]] local function COinS(data, class) if 'table' ~= type(data) or nil == next(data) then return ''; end for k, v in pairs (data) do -- spin through all of the metadata parameter values if 'ID_list' ~= k and 'Authors' ~= k then -- except the ID_list and Author tables (author nowiki stripmarker done when Author table processed) data[k] = coins_cleanup (v); end end local ctx_ver = "Z39.88-2004"; -- treat table strictly as an array with only set values. local OCinSoutput = setmetatable( {}, { __newindex = function(self, key, value) if is_set(value) then rawset( self, #self+1, table.concat{ key, '=', mw.uri.encode( remove_wiki_link( value ) ) } ); end end }); if in_array (class, {'arxiv', 'biorxiv', 'citeseerx', 'ssrn', 'journal', 'news', 'magazine'}) or (in_array (class, {'conference', 'interview', 'map', 'press release', 'web'}) and is_set(data.Periodical)) or ('citation' == class and is_set(data.Periodical) and not is_set (data.Encyclopedia)) then OCinSoutput.rft_val_fmt = "info:ofi/fmt:kev:mtx:journal"; -- journal metadata identifier if in_array (class, {'arxiv', 'biorxiv', 'citeseerx', 'ssrn'}) then -- set genre according to the type of citation template we are rendering OCinSoutput["rft.genre"] = "preprint"; -- cite arxiv, cite biorxiv, cite citeseerx, cite ssrn elseif 'conference' == class then OCinSoutput["rft.genre"] = "conference"; -- cite conference (when Periodical set) elseif 'web' == class then OCinSoutput["rft.genre"] = "unknown"; -- cite web (when Periodical set) else OCinSoutput["rft.genre"] = "article"; -- journal and other 'periodical' articles end OCinSoutput["rft.jtitle"] = data.Periodical; -- journal only OCinSoutput["rft.atitle"] = data.Title; -- 'periodical' article titles -- these used only for periodicals OCinSoutput["rft.ssn"] = data.Season; -- keywords: winter, spring, summer, fall OCinSoutput["rft.quarter"] = data.Quarter; -- single digits 1->first quarter, etc. OCinSoutput["rft.chron"] = data.Chron; -- free-form date components OCinSoutput["rft.volume"] = data.Volume; -- does not apply to books OCinSoutput["rft.issue"] = data.Issue; OCinSoutput['rft.artnum'] = data.ArticleNumber; -- {{cite journal}} only OCinSoutput["rft.pages"] = data.Pages; -- also used in book metadata elseif 'thesis' ~= class then -- all others except cite thesis are treated as 'book' metadata; genre distinguishes OCinSoutput.rft_val_fmt = "info:ofi/fmt:kev:mtx:book"; -- book metadata identifier if 'report' == class or 'techreport' == class then -- cite report and cite techreport OCinSoutput["rft.genre"] = "report"; elseif 'conference' == class then -- cite conference when Periodical not set OCinSoutput["rft.genre"] = "conference"; OCinSoutput["rft.atitle"] = data.Chapter; -- conference paper as chapter in proceedings (book) elseif in_array (class, {'book', 'citation', 'encyclopaedia', 'interview', 'map'}) then if is_set (data.Chapter) then OCinSoutput["rft.genre"] = "bookitem"; OCinSoutput["rft.atitle"] = data.Chapter; -- book chapter, encyclopedia article, interview in a book, or map title else if 'map' == class or 'interview' == class then OCinSoutput["rft.genre"] = 'unknown'; -- standalone map or interview else OCinSoutput["rft.genre"] = 'book'; -- book and encyclopedia end end else -- {'audio-visual', 'AV-media-notes', 'DVD-notes', 'episode', 'interview', 'mailinglist', 'map', 'newsgroup', 'podcast', 'press release', 'serial', 'sign', 'speech', 'web'} OCinSoutput["rft.genre"] = "unknown"; end OCinSoutput["rft.btitle"] = data.Title; -- book only OCinSoutput["rft.place"] = data.PublicationPlace; -- book only OCinSoutput["rft.series"] = data.Series; -- book only OCinSoutput["rft.pages"] = data.Pages; -- book, journal OCinSoutput["rft.edition"] = data.Edition; -- book only OCinSoutput["rft.pub"] = data.PublisherName; -- book and dissertation else -- cite thesis OCinSoutput.rft_val_fmt = "info:ofi/fmt:kev:mtx:dissertation"; -- dissertation metadata identifier OCinSoutput["rft.title"] = data.Title; -- dissertation (also patent but that is not yet supported) OCinSoutput["rft.degree"] = data.Degree; -- dissertation only OCinSoutput['rft.inst'] = data.PublisherName; -- book and dissertation end -- NB. Not currently supported are "info:ofi/fmt:kev:mtx:patent", "info:ofi/fmt:kev:mtx:dc", "info:ofi/fmt:kev:mtx:sch_svc", "info:ofi/fmt:kev:mtx:ctx" -- and now common parameters (as much as possible) OCinSoutput["rft.date"] = data.Date; -- book, journal, dissertation for k, v in pairs( data.ID_list ) do -- what to do about these? For now assume that they are common to all? if k == 'ISBN' then v = v:gsub( "[^-0-9X]", "" ); end local id = cfg.id_handlers[k].COinS; if string.sub( id or "", 1, 4 ) == 'info' then -- for ids that are in the info:registry OCinSoutput["rft_id"] = table.concat{ id, "/", v }; elseif string.sub (id or "", 1, 3 ) == 'rft' then -- for isbn, issn, eissn, etc. that have defined COinS keywords OCinSoutput[ id ] = v; elseif 'url' == id then -- for urls that are assembled in ~/Identifiers; |asin= and |ol= OCinSoutput["rft_id"] = table.concat ({data.ID_list[k], "#id-name=", cfg.id_handlers[k].label}); elseif id then -- when cfg.id_handlers[k].COinS is not nil so urls created here OCinSoutput["rft_id"] = table.concat{ cfg.id_handlers[k].prefix, v, cfg.id_handlers[k].suffix or '', "#id-name=", cfg.id_handlers[k].label }; -- others; provide a URL and indicate identifier name as #fragment (human-readable, but transparent to browsers) end end local last, first; for k, v in ipairs( data.Authors ) do last, first = coins_cleanup (v.last), coins_cleanup (v.first or ''); -- replace any nowiki stripmarkers, non-printing or invisible characters if k == 1 then -- for the first author name only if is_set(last) and is_set(first) then -- set these COinS values if |first= and |last= specify the first author name OCinSoutput["rft.aulast"] = last; -- book, journal, dissertation OCinSoutput["rft.aufirst"] = first; -- book, journal, dissertation elseif is_set(last) then OCinSoutput["rft.au"] = last; -- book, journal, dissertation -- otherwise use this form for the first name end else -- for all other authors if is_set(last) and is_set(first) then OCinSoutput["rft.au"] = table.concat{ last, ", ", first }; -- book, journal, dissertation elseif is_set(last) then OCinSoutput["rft.au"] = last; -- book, journal, dissertation end -- TODO: At present we do not report "et al.". Add anything special if this condition applies? end end OCinSoutput.rft_id = data.URL; OCinSoutput.rfr_id = table.concat{ "info:sid/", mw.site.server:match( "[^/]*$" ), ":", data.RawPage }; -- TODO: Add optional extra info: -- rfr_dat=#REVISION<version> (referrer private data) -- ctx_id=<data.RawPage>#<ref> (identifier for the context object) -- ctx_tim=<ts> (timestamp in format yyyy-mm-ddThh:mm:ssTZD or yyyy-mm-dd) -- ctx_enc=info:ofi/enc:UTF-8 (character encoding) OCinSoutput = setmetatable( OCinSoutput, nil ); -- sort with version string always first, and combine. -- table.sort( OCinSoutput ); table.insert( OCinSoutput, 1, "ctx_ver=" .. ctx_ver ); -- such as "Z39.88-2004" return table.concat(OCinSoutput, "&"); end --[[--------------------------< S E T _ S E L E C T E D _ M O D U L E S >-------------------------------------- Sets local cfg table and imported functions table to same (live or sandbox) as that used by the other modules. ]] local function set_selected_modules (cfg_table_ptr, utilities_page_ptr) cfg = cfg_table_ptr; has_accept_as_written = utilities_page_ptr.has_accept_as_written; -- import functions from selected Module:Citation/CS1/Utilities module is_set = utilities_page_ptr.is_set; in_array = utilities_page_ptr.in_array; remove_wiki_link = utilities_page_ptr.remove_wiki_link; strip_apostrophe_markup = utilities_page_ptr.strip_apostrophe_markup; end --[[--------------------------< E X P O R T E D F U N C T I O N S >------------------------------------------ ]] return { make_coins_title = make_coins_title, get_coins_pages = get_coins_pages, COinS = COinS, set_selected_modules = set_selected_modules, } a0gmpnpcb8ubdmyykxu2uq3uavog7ta 828 56327 173765 2026-09-11T08:32:20Z Nart17 17397 CS1 sandbox: verbatim copy of the live module, so {{Cite web/sandbox}} can be tested against Amodule:Citation/CS1/Configuration/sandbox (global_df = 'dmy-all'); no live page invokes it — see Ашаблон:Cite web/testcases 173765 Scribunto text/plain -- Please insert new suggestions in alphabetical order -- The form is ['incorrect'] = 'correct', suggestions = { ['ASIN-TLD'] = 'asin-tld', -- old parameter name ['abruf'] = 'access-date', -- German ['abruf-verborgen'] = 'access-date', -- German ['accessmonth'] = 'access-date', ['accesso'] = 'access-date', -- Italian ['accessyear'] = 'access-date', ['acessodata'] = 'access-date', -- Brazilian Portuguese ['ad'] = 'first', -- Turkish ['address'] = 'location', ['anno'] = 'date', -- Italian ['annoaccesso'] = 'access-date', -- Italian ['annodiaccesso'] = 'access-date', -- Italian ['annooriginale'] = 'orig-date', -- Italian ['année'] = 'date', -- French ['apellido'] = 'last', -- Spanish ['apellidos'] = 'last', -- Spanish ['archiv-datum'] = 'archive-date', -- German ['archiv-url'] = 'archive-url', -- German ['archive date'] = 'archive-date', -- misspelling ['archive url'] = 'archive-url', -- misspelling ['archive-link'] = 'archive-url', -- old parameter name ['archiv-url'] = 'archive-url', -- German ['arkivdatum'] = 'archive-date', -- Swedish, Norwegian ['arkivurl'] = 'archive-url', -- Swedish, Norwegian ['artist'] = 'others', ['arşiv-tarihi'] = 'archive-date', -- Turkish ['arşiv-url'] = 'archive-url', -- Turkish ['arşivtarihi'] = 'archive-date', -- Turkish ['arşivurl'] = 'archive-url', -- Turkish ['auflage'] = 'edition', -- German ['auteur'] = 'author', -- French ['auther'] = 'author', -- misspelling ['author link'] = 'author-link', -- Polish ['authorfirst'] = 'author-first', -- old parameter name ['authorgiven'] = 'author-given', -- old parameter name ['authorlast'] = 'author-last', -- old parameter name ['authormask'] = 'author-mask', -- old parameter name ['authorsurname'] = 'author-surname', -- old parameter name ['autor'] = 'author', -- Spanish, German (singular and plural) ['autore'] = 'author', -- Italian ['autthor'] = 'author', -- misspelling ['ay'] = 'month', -- Turkish ['año'] = 'date', -- Spanish ['año-original'] = 'orig-date', -- Spanish ['añoacceso'] = 'access-date', -- Spanish ['añooriginal'] = 'orig-date', -- Spanish ['band'] = 'volume', -- German ['bandreihe'] = 'volume', -- German ['baskı'] = 'edition', -- Turkish ['başlık'] = 'title', -- Turkish ['began'] = 'date', -- old parameter name (cite serial only); or orig-date= ['booktitle'] = 'book-title', -- old parameter name ['ch'] = 'language', -- German (as 'language=de-CH') ['chapter_title'] = 'chapter', ['chapterurl'] = 'chapter-url', -- old parameter name ['cid'] = 'ref', -- Italian ['cilt'] = 'volume', -- Turkish ['cita'] = 'quote', -- Spanish ['citazione'] = 'quote', -- Italian ['città'] = 'location', -- Italian ['city'] = 'location', -- old parameter name (cite serial only) ['coauthor'] = 'author', ['coauthors'] = 'author', ['coautores'] = 'author', -- Spanish ['coautori'] = 'author', -- Italian ['cognome'] = 'last', -- Italian ['conferenceurl'] = 'conference-url', -- old parameter name ['consulté le'] = 'access-date', -- French ['contributionurl'] = 'contribution-url', -- old parameter name ['curatore'] = 'publisher', -- Italian ['czasopismo'] = 'journal', -- Polish ['data dostępu'] = 'access-date', -- Polish ['data'] = 'date', -- Polish, Italian ['dataaccesso'] = 'access-date', -- Italian ['dataarchivio'] = 'archive-date', -- Italian ['datum'] = 'date', -- German, Swedish ['dead-url'] = 'url-status', -- old parameter name ['deadlink'] = 'url-status', -- old parameter name ['deadurl'] = 'url-status', -- old parameter name ['dergi'] = 'work', -- Turkish ['dil'] = 'language', -- Turkish ['displayauthors'] = 'display-authors', -- old parameter name ['displayeditors'] = 'display-editors', -- old parameter name ['distributor'] = 'publisher', ['dnb'] = 'id', -- German (as 'id={{DNB-IDN|...}}') ['doi-broken'] = 'doi-broken-date', -- old parameter alias ['doi-inactive'] = 'doi-broken-date', -- invalid name found in mainspace ['doi-inactive-date'] = 'doi-broken-date', -- old parameter alias ['doi_brokendate'] = 'doi-broken-date', -- old parameter alias ['doi_inactivedate'] = 'doi-inactive-date', -- old parameter alias ['doibroken'] = 'doi-broken-date', -- invalid name found in mainspace ['doiinactive'] = 'doi-broken-date', -- invalid name found in mainspace ['e-print'] = 'eprint', -- misspelling -- ['ed'] = 'edition', -- avoid suggestion as in English this could be short for editor or edition -- ['editora'] = 'publisher', -- can be either editor or publisher -- ['editore'] = 'agency', -- can be either publisher or agency -- ['editori'] = 'editor', -- can be either editor or publisher -- ['editorial'] = 'publisher', -- can be either publisher or work ['editoin'] = 'edition', -- misspelling ['editon'] = 'edition', -- misspelling ['editorfirst'] = 'editor-first', -- old parameter name ['editorgiven'] = 'editor-given', -- old parameter name ['editorlast'] = 'editor-last', -- old parameter name ['editorlink'] = 'editor-link', -- old parameter name ['editormask'] = 'editor-mask', -- old parameter name ['editors'] = 'editor', -- old parameter name (can be emulated using multiple singular |editor= params) ['editorsurname'] = 'editor-surname', -- old parameter name ['edizione'] = 'edition', -- Italian ['embargo'] = 'pmc-embargo-date', -- old parameter name ['ended'] = 'date', -- old parameter name (cite serial only) ['en ligne le'] = 'archive-date', -- French ['encyclopædia'] = 'encyclopedia', ['enlaceautor'] = 'author-link', -- Spanish ['enlaceroto'] = 'url-status', -- Spanish ['episodelink'] = 'episode-link', -- old parameter name ['erişimtarihi'] = 'access-date', -- Turkish ['eser'] = 'work', -- Turkish ['family'] = 'surname', -- misguess ['fecha'] = 'date', -- Spanish ['fechaacceso'] = 'access-date', -- Spanish ['fechaarchivo'] = 'archive-date', -- Spanish ['filetype'] = 'format', ['foramt'] = 'format', -- misspelling ['fore-name'] = 'given', -- misguess/misspelling ['forename'] = 'given', -- misguess ['författare'] = 'author', -- Swedish, Norwegian ['formato'] = 'format', -- Spanish, Italian, Polish ['frist'] = 'first', -- misspelling ['fundstelle'] = 'at', -- German ['gazete'] = 'work', -- Turkish ['giornale'] = 'journal', -- Italian ['hämtdatum'] = 'access-date', -- Swedish ['herausgeber'] = 'editor', -- German (singular and plural) ['hrsg'] = 'publisher', -- German ['hrsgreihe'] = 'editor', -- German ['idioma'] = 'language', -- Spanish ['ignore-isbn-error'] = 'isbn', -- old parameter (can be fully emulated using ((syntax))) ['ignoreisbnerror'] = 'isbn', -- old parameter alias (suggest |isbn as |ignore-isbn-error is deprecated), not a direct replacement, but can be fully emulated using ((syntax)) ['imię'] = 'first', -- Polish ['in-set'] = 'inset', -- misspelling ['interviewerlink'] = 'interviewer-link', -- old parameter alias ['interviewermask'] = 'interviewer-mask', -- old parameter alias ['isbndefekt'] = 'isbn', -- German (suggest |isbn as |ignore-isbn-error is deprecated), not a direct replacement, but can be fully emulated using ((syntax)) ['isbnformalfalsch'] = 'isbn', -- German (suggest |isbn as |ignore-isbn-error is deprecated), not a direct replacement, but can be fully emulated using ((syntax)) ['isbnistformalfalsch'] = 'isbn', -- German (suggest |isbn as |ignore-isbn-error is deprecated), not a direct replacement, but can be fully emulated using ((syntax)) ['isnb'] = 'isbn', -- misspelling ['issnformalfalsch'] = 'issn', -- German (can be fully emulated using ((syntax))) ['jahr'] = 'date', -- German ['jahrea'] = 'orig-date', -- German (not a direct replacement, but can be emulated) ['kapitel'] = 'chapter', -- German ['langauge'] = 'language', -- misspelling ['langue'] = 'language', -- French ['last-author-amp'] = 'name-list-style', -- old parameter name (as |name-list-style=amp) ['lastauthoramp'] = 'name-list-style', -- old parameter name (as |name-list-style=amp) ['lieu'] = 'location', -- French ['lingua'] = 'language', -- Italian ['lire en ligne'] = 'url', -- French ['lizenznummer'] = 'id', -- German (as 'id=License No. ...') ['loaction'] = 'location', -- misspelling ['local'] = 'location', -- Brazilian Portuguese ['locatoin'] = 'location', -- misspelling ['lugar'] = 'location', -- Spanish ['mailinglist'] = 'mailing-list', -- old parameter name ['mapurl'] = 'map-url', -- old parameter name ['mes'] = 'date', -- Spanish (not a direct replacement) ['mese'] = 'date', -- Italian (not a direct replacement) ['miejsce'] = 'location', -- Polish ['miesiąc'] = 'date', -- Polish ['mois'] = 'date', -- French ['monat'] = 'date', -- German -- ['name'] = 'author', -- 'name' is often erroneously used for 'title' and 'work' as well, so no suggestion is better than a wrong suggestion ['name-list-format'] = 'name-list-style', -- old parameter name (as |name-list-style=amp) ['nazwisko'] = 'last', -- Polish ['nespaper'] = 'newspaper', -- misspelling ['net-work'] = 'network', -- misspelling ['newpaper'] = 'newspaper', -- misspelling ['news'] = 'newspaper', ['news-group'] = 'newsgroup', -- misspelling ['news-paper'] = 'newspaper', -- misspelling ['no-cat'] = 'no-tracking', -- old parameter ['nocat'] = 'no-tracking', -- old parameter ['nom'] = 'last', -- French ['nombre'] = 'first', -- Spanish ['nome'] = 'first', -- Italian ['nopp'] = 'no-pp', -- old parameter name ['notracking'] = 'no-tracking', -- old parameter ['numero'] = 'number', -- Italian, Spanish ['nummer'] = 'number', -- German ['nummerreihe'] = 'number', -- German ['obra'] = 'work', -- Spanish ['odpowiedzialność'] = 'agency', -- Polish ['offline'] = 'url-status', -- German (as 'url-status=dead') ['online'] = 'url', -- German (not a direct replacement, but can be emulated) ['opera'] = 'work', -- Italian ['opublikowany'] = 'agency', -- Polish ['origdate'] = 'orig-date', -- misspelling ['originaljahr'] = 'orig-date', -- German ['originalort'] = 'publication-place', -- German ['originalsprache'] = 'language', -- German ['originaltitel'] = 'title', -- German (if 'originaltitel' is specified, any possible contents of 'title' should be put in 'trans-title') ['ort'] = 'publication-place', -- German ['ortea'] = 'publication-place', -- German (not a direct replacement, but can be emulated) ['other'] = 'others', ['oznaczenie'] = 'agency', -- Polish ['pagees'] = 'pages', -- misspelling ['pagina'] = 'page', -- Italian ['pagina'] = 'pages', -- Italian ['pagine'] = 'pages', -- Italian ['pagine'] = 'pages', -- Italian ['passage'] = 'pages', -- French ['periodico'] = 'magazine', -- Spanish ['plublisher'] = 'publisher', -- misspelling ['pmcid'] = 'pmc', ['post-script'] = 'postscript', -- misspelling ['praca'] = 'work', -- Polish ['primero'] = 'first', -- Spanish ['prénom'] = 'first', -- French ['prénom1'] = 'first1', -- French ['ps'] = 'postscript', ['pub'] = 'publisher', -- ['pubblicazione'] = 'magazine', -- could be any kind of work -- ['publicación'] = 'journal', -- could be any kind of work ['publicationdate'] = 'publication-date', -- old parameter name -- ['published'] = 'publisher', -- could be date, location, or name of publisher ['publicationplace'] = 'publication-place', -- old parameter name ['pulbication-place'] = 'publication-place', -- misspelling ['página'] = 'page', -- Spanish ['páginas'] = 'pages', -- Spanish ['périodique'] = 'publisher', -- French ['registration'] = 'url-access', -- old parameter name ['reihe'] = 'series', -- German ['retrieved'] = 'access-date', -- old parameter name ['richiestasottoscrizione'] = 'url-access', -- Italian (as |url-access=subscription) ['rivista'] = 'magazine', -- Italian ['rok'] = 'date', -- Polish ['rubrik'] = 'title', -- Swedish ['sammelwerk'] = 'work', -- German ['sayfa'] = 'page', -- Turkish ['sayfalar'] = 'pages', -- Turkish ['sayı'] = 'issue', -- Turkish ['script-post'] = 'postscript', -- misspelling ['script-trans'] = 'transcript', -- misspelling ['season'] = 'date', -- old parameter name (cite serial only) ['sectionurl'] = 'section-url', -- old parameter name ['seiten'] = 'pages', -- German ['seria'] = 'series', -- Spanish, Polish ['serie'] = 'series', -- Italian ['série'] = 'series', -- French ['serieslink'] = 'series-link', -- old parameter name ['seriesno'] = 'series-number', -- old parameter name ['service'] = 'agency', ['sitioweb'] = 'website', -- Spanish ['sito'] = 'website', -- Italian ['soyadı'] = 'last', -- Turkish ['spalten'] = 'at', -- German (not a direct replacement, but can be emulated) ['sprache'] = 'language', -- German ['språk'] = 'language', -- Swedish, Norwegian ['stron'] = 'page', -- Polish ['strony'] = 'pages', -- Polish ['subjectlink'] = 'subject-link', -- old parameter name ['subscription'] = 'url-access', -- old parameter name (emulated as |url-access=subscription) ['sur-name'] = 'surname', -- misspelling ['suscripción'] = 'url-access', -- Spanish, Polish (as |url-access=subscription) ['tag'] = 'date', -- German ['tarih'] = 'date', -- Turkish ['template doc demo'] = 'no-tracking', -- old parameter alias ['tidning'] = 'work', -- Swedish ['tile'] = 'title', -- misspelling ['timecaption'] = 'time-caption', -- old parameter name ['titlelink'] = 'title-link', -- old parameter name ['tipo'] = 'type', -- Italian ['tite'] = 'title', -- misspelling ['titel'] = 'title', -- German ['titel-p'] = 'title', -- German ('postscript=none' should be added as well) ['titelerg'] = 'contribution', -- German (not a direct replacement, but can be emulated) ['titled'] = 'title', -- Brazilian Portuguese ['titolo'] = 'title', -- Italian ['titre'] = 'title', -- French ['trans-script'] = 'transcript', -- misspelling ['trans_chapter'] = 'trans-chapter', -- old parameter alias ['trans_title'] = 'trans-title', -- old parameter alias ['transchapter'] = 'trans-chapter', ['transcripturl'] = 'transcript-url', -- old parameter name ['transscript'] = 'transcript', -- misspelling ['transscript-format'] = 'transcript-format', -- misspelling ['transscript-url'] = 'transcript-url', -- misspelling ['transscripturl'] = 'transcript-url', -- misspelling ['transtitle'] = 'trans-title', ['typ'] = 'author-mask', -- German (not a direct replacement, but the only valid argument 'typ=wl' can be emulated using 'author-mask') ['tytuł'] = 'title', -- Polish ['títle'] = 'title', ['título'] = 'title', -- Spanish ['ubicación'] = 'location', -- Spanish ['urlarchivio'] = 'archive-url', -- Italian ['urlarchivo'] = 'archive-url', -- Spanish ['urlmorto'] = 'url-status', -- Italian ['urn'] = 'id', -- German (as 'id={{URN|...}}') ['v-authors'] = 'vauthors', -- misspelling ['v-editors'] = 'veditors', -- misspelling ['verlag'] = 'publisher', -- German ['verlagea'] = 'publisher', -- German (not a direct replacement, but can be emulated) ['vol'] = 'volume', ['volumen'] = 'volume', -- Spanish ['werk'] = 'work', -- German ['werkerg'] = 'contribution', -- German (not a direct replacement, but can be emulated) ['wkautore'] = 'author-link', -- Italian ['wolumin'] = 'volume', -- Polish ['wydanie'] = 'number', -- Polish ['wydawca'] = 'publisher', -- French ['yardımcıyazarlar'] = 'author', -- Turkish ['yayımcı'] = 'publisher', -- Turkish ['yayıncı'] = 'publisher', -- Turkish ['yazar'] = 'author', -- Turkish ['yazarbağı'] = 'author-link', -- Turkish ['yer'] = 'location', -- Turkish ['yıl'] = 'date', -- Turkish ['zaprezentowany'] = 'publisher', -- French ['zdb'] = 'id', -- German (as 'id={{ZDB|...}}') ['zitat'] = 'quote', -- German ['zugriff'] = 'access-date', -- German ['éditeur'] = 'editor', -- French ['ölüurl'] = 'url-status', -- Turkish ['übersetzer'] = 'translator', -- German (singular and plural) } --[[--------------------------< P A T T E R N S >-------------------------------------------------------------- Here we use Lua patterns to make suggestions. The form is ['pattern'] = 'correct', Lua patterns are not REGEX though they are similar. The escape character is '%', not '\'. For more information about Lua patterns, see: Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#Patterns Patterns should probably always include the '^' and '$' anchor assertions to prevent a partial match from incorrectly suggesting the wrong parameter name. For instance, the pattern 'a[utho]+r' matches 'author' in the no-longer-supported parameter |author-separator= so the code suggests '|author='; the same pattern also matches the no-longer-supported parameter |separator= (returning 'ator') so again, the code suggests '|author='. One capture is supported, typically the enumerator from an enumerated parameter (the '6' in |author6=, etc.) The value from the capture replaces $1 in the 'correct' value. ]] local patterns = { ['^ac+es+ ?d?a?t?e?$'] = 'access-date', -- misspelling ['^apellido[s]?(%d+)$'] = 'last$1', -- Spanish, enumerated ['^a[utho]+r$'] = 'author', -- misspelling ['^a[utho]+r(%d+)$'] = 'author$1', -- misspelling, enumerated ['^author link(%d+)$'] = 'author-link$1', -- Polish, enumerated ['^autor[e]?(%d+)$'] = 'author$1', -- Italian/Spanish/German, enumerated ['^authorfirst(%d+)$'] = 'author-first$1', -- old parameter name, enumerated ['^author(%d+)first$'] = 'author-first$1', -- old parameter name, enumerated ['^authorgiven(%d+)$'] = 'author-given$1', -- old parameter name, enumerated ['^author(%d+)given$'] = 'author-given$1', -- old parameter name, enumerated ['^authorlast(%d+)$'] = 'author-last$1', -- old parameter name, enumerated ['^author(%d+)last$'] = 'author-last$1', -- old parameter name, enumerated ['^authormask(%d+)$'] = 'author-mask$1', -- old parameter name, enumerated ['^author(%d+)mask$'] = 'author-mask$1', -- old parameter name, enumerated ['^authorsurname(%d+)$'] = 'author-surname$1', -- old parameter name, enumerated ['^author(%d+)surname$'] = 'author-surname$1', -- old parameter name, enumerated ['^cognome(%d+)$'] = 'last$1', -- Italian, enumerated ['^editorfirst(%d+)$'] = 'editor-first$1', -- old parameter name, enumerated ['^editor(%d+)first$'] = 'editor-first$1', -- old parameter name, enumerated ['^editorgiven(%d+)$'] = 'editor-given$1', -- old parameter name, enumerated ['^editor(%d+)given$'] = 'editor-given$1', -- old parameter name, enumerated ['^editorlast(%d+)$'] = 'editor-last$1', -- old parameter name, enumerated ['^editor(%d+)last$'] = 'editor-last$1', -- old parameter name, enumerated ['^editorlink(%d+)$'] = 'editor-link$1', -- old parameter name, enumerated ['^editor(%d+)link$'] = 'editor-link$1', -- old parameter name, enumerated ['^editormask(%d+)$'] = 'editor-mask$1', -- old parameter name, enumerated ['^editor(%d+)mask$'] = 'editor-mask$1', -- old parameter name, enumerated ['^editorsurname(%d+)$'] = 'editor-surname$1', -- old parameter name, enumerated ['^editor(%d+)surname$'] = 'editor-surname$1', -- old parameter name, enumerated ['^enlaceautore(%d+)$'] = 'author-link$1', -- Spanish, enumerated ['^first (%d+)$'] = 'first$1', -- enumerated ['^last (%d+)$'] = 'last$1', -- enumerated ['^nom[e]?(%d+)$'] = 'last$1', -- Italian/French, enumerated ['^nombre(%d+)$'] = 'first$1', -- Spanish, enumerated ['^primero(%d+)$'] = 'first$1', -- Spanish, enumerated ['^pu[blish]+ers?$'] = 'publisher', -- misspelling ['^subjectlink(%d+)$'] = 'subject-link$1', -- old parameter name, enumerated ['^subject(%d+)link$'] = 'subject-link$1', -- old parameter name, enumerated ['^wkautore(%d+)$'] = 'author-link$1', -- Italian, enumerated } return {suggestions = suggestions, patterns=patterns}; 2ijnwqp0v6qxv0w5m0mwrt72z46ubhu 828 56328 173766 2026-09-11T08:32:21Z Nart17 17397 CS1 sandbox: verbatim copy of the live module, so {{Cite web/sandbox}} can be tested against Amodule:Citation/CS1/Configuration/sandbox (global_df = 'dmy-all'); no live page invokes it — see Ашаблон:Cite web/testcases 173766 sanitized-css text/css /* Protection icon the following line controls the page-protection icon in the upper right corner it must remain within this comment {{sandbox other||{{pp-template}}}} */ /* Overrides Some wikis do not override user agent default styles for HTML <cite> and <q>, unlike en.wp. On en.wp, keep these the same as [[MediaWiki:Common.css]]. The word-wrap and :target styles were moved here from Common.css. On en.wp, keep these the same as [[Template:Citation/styles.css]]. */ cite.citation { font-style: inherit; /* Remove italics for <cite> */ /* Break long urls, etc., rather than overflowing box */ word-wrap: break-word; } .citation q { quotes: '"' '"' "'" "'"; /* Straight quote marks for <q> */ } /* Highlight linked elements (such as clicked references) in blue */ .citation:target { /* ignore the linter - all browsers of interest implement this */ background-color: rgba(0, 127, 255, 0.133); } /* ID and URL access Both core and Common.css have selector .mw-parser-output a[href$=".pdf"].external for PDF pages. All TemplateStyles pages are hoisted to .mw-parser-output. We need to have specificity equal to a[href$=".pdf"].external for locks to override PDF icon. That's essentially 2 classes and 1 element. the .id-lock-... selectors are for use by non-citation templates like {{Catalog lookup link}} which do not have to handle PDF links */ .id-lock-free a, .citation .cs1-lock-free a { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/Lock-green.svg) right 0.1em center/9px no-repeat; } .id-lock-limited a, .id-lock-registration a, .citation .cs1-lock-limited a, .citation .cs1-lock-registration a { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d6/Lock-gray-alt-2.svg) right 0.1em center/9px no-repeat; } .id-lock-subscription a, .citation .cs1-lock-subscription a { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/aa/Lock-red-alt-2.svg) right 0.1em center/9px no-repeat; } /* Wikisource Wikisource icon when |chapter= or |title= is wikilinked to Wikisource as in cite wikisource */ .cs1-ws-icon a { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4c/Wikisource-logo.svg) right 0.1em center/12px no-repeat; } /* Errors and maintenance */ .cs1-code { /* <code>...</code> style override: mediawiki's css definition is specified here: https://git.wikimedia.org/blob/mediawiki%2Fcore.git/ 69cd73811f7aadd093050dbf20ed70ef0b42a713/skins%2Fcommon%2FcommonElements.css#L199 */ color: inherit; background: inherit; border: none; padding: inherit; } .cs1-hidden-error { display: none; color: #d33; } .cs1-visible-error { color: #d33; } .cs1-maint { display: none; color: #3a3; margin-left: 0.3em; } /* Small text size Set small text size in one place. 0.95 (here) * 0.9 (from references list) is ~0.85, which is the lower bound for size for accessibility. Old styling for this was just 0.85. We could write the rule so that when this template is inside references/reflist, only then does it multiply by 0.95; else multiply by 0.85 */ .cs1-format { font-size: 95%; } /* kerning */ .cs1-kern-left { padding-left: 0.2em; } .cs1-kern-right { padding-right: 0.2em; } /* selflinks – avoid bold font style when cs1|2 template links to the current page */ .citation .mw-selflink { font-weight: inherit; } ejxb7w00q7ab6z612s0f3eb5n73ikia 828 56329 173767 2026-09-11T08:32:23Z Nart17 17397 CS1 sandbox Configuration: the ONE change under test — global_df = 'dmy-all', so citation dates render as «3 цәыббрамза 2026» while input stays ISO; every other line is the live module — see Ашаблон:Cite web/testcases 173767 Scribunto text/plain local lang_obj = mw.language.getContentLanguage(); -- make a language object for the local language; used here for languages and dates --[[--------------------------< U N C A T E G O R I Z E D _ N A M E S P A C E S >------------------------------ List of namespaces identifiers for namespaces that will not be included in citation error categories. Same as setting notracking = true by default. For wikis that have a current version of Module:cs1 documentation support, this #invoke will return an unordered list of namespace names and their associated identifiers: {{#invoke:cs1 documentation support|uncategorized_namespace_lister|all=<anything>}} ]] uncategorized_namespaces_t = {[2]=true}; -- init with user namespace id for k, _ in pairs (mw.site.talkNamespaces) do -- add all talk namespace ids uncategorized_namespaces_t[k] = true; end local uncategorized_subpages = {'/[Ss]andbox', '/[Tt]estcases', '/[^/]*[Ll]og', '/[Aa]rchive'}; -- list of Lua patterns found in page names of pages we should not categorize --[[--------------------------< M E S S A G E S >-------------------------------------------------------------- Translation table The following contains fixed text that may be output as part of a citation. This is separated from the main body to aid in future translations of this module. ]] local messages = { ['agency'] = '$1 $2', -- $1 is sepc, $2 is agency ['archived-dead'] = 'Архивтәра $1 шықәсазы $2 ахь', ['archived-live'] = '$1 аоригиналзы $2 ахь', ['archived-missing'] = 'Архивтәра аоригиналзы$1 $2 ахь', ['archived-unfit'] = 'Архивтәра аоригиналзы ', ['archived'] = 'Иархивтәоу', ['by'] = 'By', -- contributions to authored works: introduction, foreword, afterword ['cartography'] = 'Cartography by $1', ['editor'] = 'ed.', ['editors'] = 'eds.', ['edition'] = '($1&nbsp;ed.)', ['episode'] = 'Episode $1', ['et al'] = 'et&nbsp;al.', ['in'] = 'In', -- edited works ['inactive'] = 'inactive', ['inset'] = '$1 inset', ['interview'] = 'Interviewed by $1', ['lay summary'] = 'Lay summary', ['mismatch'] = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> / <code class="cs1-code">&#124;$2=</code> mismatch', -- $1 is year param name; $2 is date param name ['newsgroup'] = '[[Usenet newsgroup|Newsgroup]]:&nbsp;$1', ['notitle'] = 'No title', -- for |title=(()) and (in the future) |title=none ['original'] = 'аоригиналзы', ['origdate'] = ' [$1]', ['published'] = ' (published $1)', ['retrieved'] = 'Ириашоу $1 шықәсазы', ['season'] = 'Season $1', ['section'] = '§&nbsp;$1', ['sections'] = '§§&nbsp;$1', ['series'] = '$1 $2', -- $1 is sepc, $2 is series ['seriesnum'] = 'Series $1', ['translated'] = 'Translated by $1', ['type'] = ' ($1)', -- for titletype ['written'] = 'Written at $1', ['vol'] = '$1 Vol.&nbsp;$2', -- $1 is sepc; bold journal style volume is in presentation{} ['vol-no'] = '$1 Vol.&nbsp;$2, no.&nbsp;$3', -- sepc, volume, issue (alternatively insert $1 after $2, but then we'd also have to change capitalization) ['issue'] = '$1 No.&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['art'] = '$1 Art.&nbsp;$2', -- $1 is sepc; for {{cite conference}} only ['vol-art'] = '$1 Vol.&nbsp;$2, art.&nbsp;$3', -- sepc, volume, article-number; for {{cite conference}} only ['j-vol'] = '$1 $2', -- sepc, volume; bold journal volume is in presentation{} ['j-issue'] = ' ($1)', ['j-article-num'] = ' $1', -- TODO: any punctuation here? static text? ['nopp'] = '$1 $2'; -- page(s) without prefix; $1 is sepc ['p-prefix'] = "$1 p.&nbsp;$2", -- $1 is sepc ['pp-prefix'] = "$1 pp.&nbsp;$2", -- $1 is sepc ['j-page(s)'] = ': $1', -- same for page and pages ['sheet'] = '$1 Sheet&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['sheets'] = '$1 Sheets&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['j-sheet'] = ': Sheet&nbsp;$1', ['j-sheets'] = ': Sheets&nbsp;$1', ['language'] = '($1 бызшәала)', ['via'] = " &ndash; via $1", ['event'] = 'Event occurs at', ['minutes'] = 'minutes in', -- Determines the location of the help page ['help page link'] = 'Ацхыраара:CS1 агхақәа', ['help page label'] = 'ацхыраара', -- categories ['cat wikilink'] = '[[Акатегориа:$1]]', -- $1 is the category name [':cat wikilink'] = '[[:Акатегориа:$1|link]]', -- category name as maintenance message wikilink; $1 is the category name -- Internal errors (should only occur if configuration is bad) ['undefined_error'] = 'Called with an undefined error condition', ['unknown_ID_key'] = 'Unrecognized ID key: ', -- an ID key in id_handlers not found in ~/Identifiers func_map{} ['unknown_ID_access'] = 'Unrecognized ID access keyword: ', -- an ID access keyword in id_handlers not found in keywords_lists['id-access']{} ['unknown_argument_map'] = 'Argument map not defined for this variable', ['bare_url_no_origin'] = 'Bare URL found but origin indicator is nil or empty', ['warning_msg_e'] = '<span style="color:#d33">One or more <code style="color: inherit; background: inherit; border: none; padding: inherit;">&#123;{$1}}</code> templates have errors</span>; messages may be hidden ([[Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display|help]]).'; -- $1 is template link ['warning_msg_m'] = '<span style="color:#3a3">One or more <code style="color: inherit; background: inherit; border: none; padding: inherit;">&#123;{$1}}</code> templates have maintenance messages</span>; messages may be hidden ([[Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display|help]]).'; -- $1 is template link } --[[--------------------------< C I T A T I O N _ C L A S S _ M A P >------------------------------------------ this table maps the value assigned to |CitationClass= in the cs1|2 templates to the canonical template name when the value assigned to |CitationClass= is different from the canonical template name. |CitationClass= values are used as class attributes in the <cite> tag that encloses the citation so these names may not contain spaces while the canonical template name may. These names are used in warning_msg_e and warning_msg_m to create links to the template's documentation when an article is displayed in preview mode. Most cs1|2 template |CitationClass= values at en.wiki match their canonical template names so are not listed here. ]] local citation_class_map_t = { -- TODO: if kept, these and all other config.CitationClass 'names' require some sort of i18n ['audio-visual'] = 'AV media', ['AV-media-notes'] = 'AV media notes', ['encyclopaedia'] = 'encyclopedia', ['mailinglist'] = 'mailing list', ['pressrelease'] = 'press release' } --[=[-------------------------< E T _ A L _ P A T T E R N S >-------------------------------------------------- This table provides Lua patterns for the phrase "et al" and variants in name text (author, editor, etc.). The main module uses these to identify and emit the 'etal' message. ]=] local et_al_patterns = { "[;,]? *[\"']*%f[%a][Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll][%.;,\"']*$", -- variations on the 'et al' theme "[;,]? *[\"']*%f[%a][Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll][Ii][AaIi][Ee]?[%.;,\"']*$", -- variations on the 'et alia', 'et alii' and 'et aliae' themes (false positive 'et aliie' unlikely to match) "[;,]? *%f[%a]and [Oo]thers", -- an alternative to et al. "%[%[ *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *%]%]", -- a wikilinked form "%(%( *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *%)%)", -- a double-bracketed form (to counter partial removal of ((...)) syntax) "[%(%[] *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *[%)%]]", -- a bracketed form } --[[--------------------------< P R E S E N T A T I O N >------------------------ Fixed presentation markup. Originally part of citation_config.messages it has been moved into its own, more semantically correct place. ]] local presentation = { -- .citation-comment class is specified at Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display ['hidden-error'] = '<span class="cs1-hidden-error citation-comment">$1</span>', ['visible-error'] = '<span class="cs1-visible-error citation-comment">$1</span>', ['hidden-maint'] = '<span class="cs1-maint citation-comment">$1</span>', ['accessdate'] = '<span class="reference-accessdate">$1$2</span>', -- to allow editors to hide accessdate using personal CSS ['bdi'] = '<bdi$1>$2</bdi>', -- bidirectional isolation used with |script-title= and the like ['cite'] = '<cite class="$1">$2</cite>'; -- for use when citation does not have a namelist and |ref= not set so no id="..." attribute ['cite-id'] = '<cite id="$1" class="$2">$3</cite>'; -- for use when when |ref= is set or when citation has a namelist ['format'] = ' <span class="cs1-format">($1)</span>', -- for |format=, |chapter-format=, etc. ['interwiki'] = ' <span class="cs1-format">[in $1]</span>', -- for interwiki-language-linked author, editor, etc ['interproj'] = ' <span class="cs1-format">[at $1]</span>', -- for interwiki-project-linked author, editor, etc (:d: and :s: supported; :w: ignored) -- various access levels, for |access=, |doi-access=, |arxiv=, ... -- narrow no-break space &#8239; may work better than nowrap CSS. Or not? Browser support? ['ext-link-access-signal'] = '<span class="$1" title="$2">$3</span>', -- external link with appropriate lock icon ['free'] = {class='cs1-lock-free', title='Freely accessible'}, -- classes defined in Module:Citation/CS1/styles.css ['registration'] = {class='cs1-lock-registration', title='Free registration required'}, ['limited'] = {class='cs1-lock-limited', title='Free access subject to limited trial, subscription normally required'}, ['subscription'] = {class='cs1-lock-subscription', title='Paid subscription required'}, ['interwiki-icon'] = '<span class="$1" title="$2">$3</span>', ['class-wikisource'] = 'cs1-ws-icon', ['italic-title'] = "''$1''", ['kern-left'] = '<span class="cs1-kern-left"></span>$1', -- spacing to use when title contains leading single or double quote mark ['kern-right'] = '$1<span class="cs1-kern-right"></span>', -- spacing to use when title contains trailing single or double quote mark ['nowrap1'] = '<span class="nowrap">$1</span>', -- for nowrapping an item: <span ...>yyyy-mm-dd</span> ['nowrap2'] = '<span class="nowrap">$1</span> $2', -- for nowrapping portions of an item: <span ...>dd mmmm</span> yyyy (note white space) ['ocins'] = '<span title="$1" class="Z3988"></span>', ['parameter'] = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', ['ps_cs1'] = '.'; -- CS1 style postscript (terminal) character ['ps_cs2'] = ''; -- CS2 style postscript (terminal) character (empty string) ['quoted-text'] = '<q>$1</q>', -- for wrapping |quote= content ['quoted-title'] = '"$1"', ['sep_cs1'] = '.', -- CS1 element separator ['sep_cs2'] = ',', -- CS2 separator ['sep_nl'] = ';', -- CS1|2 style name-list separator between names is a semicolon ['sep_nl_and'] = ' and ', -- used as last nl sep when |name-list-style=and and list has 2 items ['sep_nl_end'] = '; and ', -- used as last nl sep when |name-list-style=and and list has 3+ names ['sep_name'] = ', ', -- CS1|2 style last/first separator is <comma><space> ['sep_nl_vanc'] = ',', -- Vancouver style name-list separator between authors is a comma ['sep_name_vanc'] = ' ', -- Vancouver style last/first separator is a space ['sep_list'] = ', ', -- used for |language= when list has 3+ items except for last sep which uses sep_list_end ['sep_list_pair'] = ' and ', -- used for |language= when list has 2 items ['sep_list_end'] = ', and ', -- used as last list sep for |language= when list has 3+ items ['trans-italic-title'] = "&#91;''$1''&#93;", ['trans-quoted-title'] = "&#91;$1&#93;", -- for |trans-title= and |trans-quote= ['vol-bold'] = '$1 <b>$2</b>', -- sepc, volume; for bold journal cites; for other cites ['vol'] in messages{} } --[[--------------------------< A L I A S E S >--------------------------------- Aliases table for commonly passed parameters. Parameter names on the right side in the assignments in this table must have been defined in the Whitelist before they will be recognized as valid parameter names ]] local aliases = { ['AccessDate'] = {'access-date', 'accessdate'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Agency'] = 'agency', ['ArchiveDate'] = {'archive-date', 'archivedate'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ArchiveFormat'] = 'archive-format', ['ArchiveURL'] = {'archive-url', 'archiveurl'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ArticleNumber'] = 'article-number', ['ASINTLD'] = 'asin-tld', ['At'] = 'at', -- Used by InternetArchiveBot ['Authors'] = {'authors', 'people', 'credits'}, ['BookTitle'] = {'book-title', 'booktitle'}, ['Cartography'] = 'cartography', ['Chapter'] = {'chapter', 'contribution', 'entry', 'article', 'section'}, ['ChapterFormat'] = {'chapter-format', 'contribution-format', 'entry-format', 'article-format', 'section-format'}; ['ChapterURL'] = {'chapter-url', 'contribution-url', 'entry-url', 'article-url', 'section-url', 'chapterurl'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ChapterUrlAccess'] = {'chapter-url-access', 'contribution-url-access', 'entry-url-access', 'article-url-access', 'section-url-access'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Class'] = 'class', -- cite arxiv and arxiv identifier ['Collaboration'] = 'collaboration', ['Conference'] = {'conference', 'event'}, ['ConferenceFormat'] = 'conference-format', ['ConferenceURL'] = 'conference-url', -- Used by InternetArchiveBot ['Date'] = {'date', 'air-date', 'airdate'}, -- air-date and airdate for cite episode and cite serial only ['Degree'] = 'degree', ['DF'] = 'df', ['DisplayAuthors'] = {'display-authors', 'display-subjects'}, ['DisplayContributors'] = 'display-contributors', ['DisplayEditors'] = 'display-editors', ['DisplayInterviewers'] = 'display-interviewers', ['DisplayTranslators'] = 'display-translators', ['Docket'] = 'docket', ['DoiBroken'] = 'doi-broken-date', ['Edition'] = 'edition', ['Embargo'] = 'pmc-embargo-date', ['Encyclopedia'] = {'encyclopedia', 'encyclopaedia', 'dictionary'}, -- cite encyclopedia only ['Episode'] = 'episode', -- cite serial only TODO: make available to cite episode? ['Format'] = 'format', ['ID'] = {'id', 'ID'}, ['Inset'] = 'inset', ['Issue'] = {'issue', 'number'}, ['Language'] = {'language', 'lang'}, ['LayDate'] = 'lay-date', ['LayFormat'] = 'lay-format', ['LaySource'] = 'lay-source', ['LayURL'] = 'lay-url', ['MailingList'] = {'mailing-list', 'mailinglist'}, -- cite mailing list only ['Map'] = 'map', -- cite map only ['MapFormat'] = 'map-format', -- cite map only ['MapURL'] = {'map-url', 'mapurl'}, -- cite map only -- Used by InternetArchiveBot ['MapUrlAccess'] = 'map-url-access', -- cite map only -- Used by InternetArchiveBot ['Minutes'] = 'minutes', ['Mode'] = 'mode', ['NameListStyle'] = 'name-list-style', ['Network'] = 'network', ['Newsgroup'] = 'newsgroup', -- cite newsgroup only ['NoPP'] = {'no-pp', 'nopp'}, ['NoTracking'] = {'no-tracking', 'template-doc-demo'}, ['Number'] = 'number', -- this case only for cite techreport ['OrigDate'] = {'orig-date', 'orig-year', 'origyear'}, ['Others'] = 'others', ['Page'] = {'page', 'p'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Pages'] = {'pages', 'pp'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Periodical'] = {'journal', 'magazine', 'newspaper', 'periodical', 'website', 'work'}, ['Place'] = {'place', 'location'}, ['PostScript'] = 'postscript', ['PublicationDate'] = {'publication-date', 'publicationdate'}, ['PublicationPlace'] = {'publication-place', 'publicationplace'}, ['PublisherName'] = {'publisher', 'institution'}, ['Quote'] = {'quote', 'quotation'}, ['QuotePage'] = 'quote-page', ['QuotePages'] = 'quote-pages', ['Ref'] = 'ref', ['Scale'] = 'scale', ['ScriptChapter'] = {'script-chapter', 'script-contribution', 'script-entry', 'script-article', 'script-section'}, ['ScriptMap'] = 'script-map', ['ScriptPeriodical'] = {'script-journal', 'script-magazine', 'script-newspaper', 'script-periodical', 'script-website', 'script-work'}, ['ScriptQuote'] = 'script-quote', ['ScriptTitle'] = 'script-title', -- Used by InternetArchiveBot ['Season'] = 'season', ['Sections'] = 'sections', -- cite map only ['Series'] = {'series', 'version'}, ['SeriesLink'] = {'series-link', 'serieslink'}, ['SeriesNumber'] = {'series-number', 'series-no'}, ['Sheet'] = 'sheet', -- cite map only ['Sheets'] = 'sheets', -- cite map only ['Station'] = 'station', ['Time'] = 'time', ['TimeCaption'] = 'time-caption', ['Title'] = 'title', -- Used by InternetArchiveBot ['TitleLink'] = {'title-link', 'episode-link', 'episodelink'}, -- Used by InternetArchiveBot ['TitleNote'] = 'department', ['TitleType'] = {'type', 'medium'}, ['TransChapter'] = {'trans-article', 'trans-chapter', 'trans-contribution', 'trans-entry', 'trans-section'}, ['Transcript'] = 'transcript', ['TranscriptFormat'] = 'transcript-format', ['TranscriptURL'] = {'transcript-url', 'transcripturl'}, -- Used by InternetArchiveBot ['TransMap'] = 'trans-map', -- cite map only ['TransPeriodical'] = {'trans-journal', 'trans-magazine', 'trans-newspaper', 'trans-periodical', 'trans-website', 'trans-work'}, ['TransQuote'] = 'trans-quote', ['TransTitle'] = 'trans-title', -- Used by InternetArchiveBot ['URL'] = {'url', 'URL'}, -- Used by InternetArchiveBot ['UrlAccess'] = 'url-access', -- Used by InternetArchiveBot ['UrlStatus'] = 'url-status', -- Used by InternetArchiveBot ['Vauthors'] = 'vauthors', ['Veditors'] = 'veditors', ['Via'] = 'via', ['Volume'] = 'volume', ['Year'] = 'year', ['AuthorList-First'] = {"first#", "author-first#", "author#-first", "given#", "author-given#", "author#-given"}, ['AuthorList-Last'] = {"last#", "author-last#", "author#-last", "surname#", "author-surname#", "author#-surname", "author#", "subject#", 'host#'}, ['AuthorList-Link'] = {"author-link#", "author#-link", "subject-link#", "subject#-link", "authorlink#", "author#link"}, ['AuthorList-Mask'] = {"author-mask#", "author#-mask", "subject-mask#", "subject#-mask"}, ['ContributorList-First'] = {'contributor-first#', 'contributor#-first', 'contributor-given#', 'contributor#-given'}, ['ContributorList-Last'] = {'contributor-last#', 'contributor#-last', 'contributor-surname#', 'contributor#-surname', 'contributor#'}, ['ContributorList-Link'] = {'contributor-link#', 'contributor#-link'}, ['ContributorList-Mask'] = {'contributor-mask#', 'contributor#-mask'}, ['EditorList-First'] = {"editor-first#", "editor#-first", "editor-given#", "editor#-given"}, ['EditorList-Last'] = {"editor-last#", "editor#-last", "editor-surname#", "editor#-surname", "editor#"}, ['EditorList-Link'] = {"editor-link#", "editor#-link"}, ['EditorList-Mask'] = {"editor-mask#", "editor#-mask"}, ['InterviewerList-First'] = {'interviewer-first#', 'interviewer#-first', 'interviewer-given#', 'interviewer#-given'}, ['InterviewerList-Last'] = {'interviewer-last#', 'interviewer#-last', 'interviewer-surname#', 'interviewer#-surname', 'interviewer#'}, ['InterviewerList-Link'] = {'interviewer-link#', 'interviewer#-link'}, ['InterviewerList-Mask'] = {'interviewer-mask#', 'interviewer#-mask'}, ['TranslatorList-First'] = {'translator-first#', 'translator#-first', 'translator-given#', 'translator#-given'}, ['TranslatorList-Last'] = {'translator-last#', 'translator#-last', 'translator-surname#', 'translator#-surname', 'translator#'}, ['TranslatorList-Link'] = {'translator-link#', 'translator#-link'}, ['TranslatorList-Mask'] = {'translator-mask#', 'translator#-mask'}, } --[[--------------------------< P U N C T _ S K I P >--------------------------- builds a table of parameter names that the extraneous terminal punctuation check should not check. ]] local punct_meta_params = { -- table of aliases[] keys (meta parameters); each key has a table of parameter names for a value 'BookTitle', 'Chapter', 'ScriptChapter', 'ScriptTitle', 'Title', 'TransChapter', 'Transcript', 'TransMap', 'TransTitle', -- title-holding parameters 'AuthorList-Mask', 'ContributorList-Mask', 'EditorList-Mask', 'InterviewerList-Mask', 'TranslatorList-Mask', -- name-list mask may have name separators 'PostScript', 'Quote', 'ScriptQuote', 'TransQuote', 'Ref', -- miscellaneous 'ArchiveURL', 'ChapterURL', 'ConferenceURL', 'LayURL', 'MapURL', 'TranscriptURL', 'URL', -- URL-holding parameters } local url_meta_params = { -- table of aliases[] keys (meta parameters); each key has a table of parameter names for a value 'ArchiveURL', 'ChapterURL', 'ConferenceURL', 'ID', 'LayURL', 'MapURL', 'TranscriptURL', 'URL', -- parameters allowed to hold urls 'Page', 'Pages', 'At', 'QuotePage', 'QuotePages', -- insource locators allowed to hold urls } local function build_skip_table (skip_t, meta_params) for _, meta_param in ipairs (meta_params) do -- for each meta parameter key local params = aliases[meta_param]; -- get the parameter or the table of parameters associated with the meta parameter name if 'string' == type (params) then skip_t[params] = 1; -- just a single parameter else for _, param in ipairs (params) do -- get the parameter name skip_t[param] = 1; -- add the parameter name to the skip table local count; param, count = param:gsub ('#', ''); -- remove enumerator marker from enumerated parameters if 0 ~= count then -- if removed skip_t[param] = 1; -- add param name without enumerator marker end end end end return skip_t; end local punct_skip = {}; local url_skip = {}; --[[--------------------------< S I N G L E - L E T T E R S E C O N D - L E V E L D O M A I N S >---------- this is a list of tlds that are known to have single-letter second-level domain names. This list does not include ccTLDs which are accepted in is_domain_name(). ]] local single_letter_2nd_lvl_domains_t = {'cash', 'company', 'foundation', 'org', 'today'}; --[[-----------< S P E C I A L C A S E T R A N S L A T I O N S >------------ This table is primarily here to support internationalization. Translations in this table are used, for example, when an error message, category name, etc., is extracted from the English alias key. There may be other cases where this translation table may be useful. ]] local is_Latn = 'A-Za-z\195\128-\195\150\195\152-\195\182\195\184-\198\191\199\132-\201\143'; local special_case_translation = { ['AuthorList'] = 'authors list', -- used to assemble maintenance category names ['ContributorList'] = 'contributors list', -- translation of these names plus translation of the base maintenance category names in maint_cats{} table below ['EditorList'] = 'editors list', -- must match the names of the actual categories ['InterviewerList'] = 'interviewers list', -- this group or translations used by name_has_ed_markup() and name_has_mult_names() ['TranslatorList'] = 'translators list', -- Lua patterns to match pseudo-titles used by InternetArchiveBot and others as placeholder for unknown |title= value ['archived_copy'] = { -- used with CS1 maint: Archive[d] copy as title ['en'] = '^archived?%s+copy$', -- for English; translators: keep this because templates imported from en.wiki ['local'] = nil, -- translators: replace ['local'] = nil with lowercase translation only when bots or tools create generic titles in your language }, -- Lua patterns to match generic titles; usually created by bots or reference filling tools -- translators: replace ['local'] = nil with lowercase translation only when bots or tools create generic titles in your language -- generic titles and patterns in this table should be lowercase only -- leave ['local'] nil except when there is a matching generic title in your language -- boolean 'true' for plain-text searches; 'false' for pattern searches ['generic_titles'] = { ['accept'] = { }, ['reject'] = { {['en'] = {'^wayback%s+machine$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'are you a robot', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'hugedomains.com', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[{<]?no +title[>}%]%)]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'page not found', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'subscribe to read', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[{<]?unknown[>}%]%)]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'website is for sale', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^404', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'internet archive wayback machine', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'log into facebook', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'login • instagram', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'redirecting...', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'usurped title', true}, ['local'] = nil}, -- added by a GreenC bot {['en'] = {'webcite query result', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'wikiwix\'s cache', true}, ['local'] = nil}, } }, -- boolean 'true' for plain-text searches, search string must be lowercase only -- boolean 'false' for pattern searches -- leave ['local'] nil except when there is a matching generic name in your language ['generic_names'] = { ['accept'] = { {['en'] = {'%[%[[^|]*%(author%) *|[^%]]*%]%]', false}, ['local'] = nil}, }, ['reject'] = { {['en'] = {'about us', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Aa]dvisor%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'allmusic', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Aa]uthor%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'business', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'cnn', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'collaborator', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'contributor', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'contact us', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'directory', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%(%[][%(%[]%s*eds?%.?%s*[%)%]]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'[,%.%s]%f[e]eds?%.?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^eds?[%.,;]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[]%s*[Ee][Dd][Ss]?%.?%s*[%)%]]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]dited%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]ditors?%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a]]Ee]mail%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'facebook', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'google', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'home page', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Ii]nc%.?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'instagram', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'interviewer', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'linkedIn', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Nn]ews$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'pinterest', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'policy', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'privacy', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'reuters', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'translator', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'tumblr', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'twitter', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'site name', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'statement', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'submitted', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'super.?user', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f['..is_Latn..'][Uu]ser%f[^'..is_Latn..']', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'verfasser', true}, ['local'] = nil}, } } } --[[--------------------------< D A T E _ N A M E S >---------------------------------------------------------- This table of tables lists local language date names and fallback English date names. The code in Date_validation will look first in the local table for valid date names. If date names are not found in the local table, the code will look in the English table. Because citations can be copied to the local wiki from en.wiki, the English is required when the date-name translation function date_name_xlate() is used. In these tables, season numbering is defined by Extended Date/Time Format (EDTF) Specification (https://www.loc.gov/standards/datetime/) which became part of ISO 8601 in 2019. See '§Sub-year groupings'. The standard defines various divisions using numbers 21-41. CS1|2 only supports generic seasons. EDTF does support the distinction between north and south hemisphere seasons but CS1|2 has no way to make that distinction. 33-36 = Quarter 1, Quarter 2, Quarter 3, Quarter 4 (3 months each) The standard does not address 'named' dates so, for the purposes of CS1|2, Easter and Christmas are defined here as 98 and 99, which should be out of the ISO 8601 (EDTF) range of uses for a while. local_date_names_from_mediawiki is a boolean. When set to: true – module will fetch local month names from MediaWiki for both date_names['local']['long'] and date_names['local']['short'] false – module will *not* fetch local month names from MediaWiki Caveat lector: There is no guarantee that MediaWiki will provide short month names. At your wiki you can test the results of the MediaWiki fetch in the debug console with this command (the result is alpha sorted): =mw.dumpObject (p.date_names['local']) While the module can fetch month names from MediaWiki, it cannot fetch the quarter, season, and named date names from MediaWiki. Those must be translated manually. ]] local local_date_names_from_mediawiki = true; -- when false, manual translation required for date_names['local']['long'] and date_names['local']['short'] -- when true, module fetches long and short month names from MediaWiki local date_names = { ['en'] = { -- English ['long'] = {['January'] = 1, ['February'] = 2, ['March'] = 3, ['April'] = 4, ['May'] = 5, ['June'] = 6, ['July'] = 7, ['August'] = 8, ['September'] = 9, ['October'] = 10, ['November'] = 11, ['December'] = 12}, ['short'] = {['Jan'] = 1, ['Feb'] = 2, ['Mar'] = 3, ['Apr'] = 4, ['May'] = 5, ['Jun'] = 6, ['Jul'] = 7, ['Aug'] = 8, ['Sep'] = 9, ['Oct'] = 10, ['Nov'] = 11, ['Dec'] = 12}, ['quarter'] = {['First Quarter'] = 33, ['Second Quarter'] = 34, ['Third Quarter'] = 35, ['Fourth Quarter'] = 36}, ['season'] = {['Winter'] = 24, ['Spring'] = 21, ['Summer'] = 22, ['Fall'] = 23, ['Autumn'] = 23}, ['named'] = {['Easter'] = 98, ['Christmas'] = 99}, }, -- when local_date_names_from_mediawiki = false ['local'] = { -- replace these English date names with the local language equivalents ['long'] = {['Ажьырныҳәамза'] = 1, ['Жәабранмза'] = 2, ['Хәажәкырамза'] = 3, ['Мшаԥымза'] = 4, ['Лаҵарамза'] = 5, ['Рашәарамза'] = 6, ['Ԥхынгәымза'] = 7, ['Нанҳәамза'] = 8, ['Цәыббрамза'] = 9, ['Жьҭаарамза'] = 10, ['Абҵарамза'] = 11, ['Ԥхынҷкәынмза'] = 12}, ['short'] = {['Ажьырныҳәа'] = 1, ['Жәабран'] = 2, ['Хәажәкыра'] = 3, ['Мшаԥы'] = 4, ['Лаҵара'] = 5, ['Рашәара'] = 6, ['Ԥхынгәы'] = 7, ['Нанҳәа'] = 8, ['Цәыббра'] = 9, ['Жьҭаара'] = 10, ['Абҵара'] = 11, ['Ԥхынҷкәын'] = 12}, ['quarter'] = {['Актәи аквартал'] = 33, ['Аҩбатәи аквартал'] = 34, ['Ахԥатәи аквартал'] = 35, ['Аԥшьбатәи аквартал'] = 36}, ['season'] = {['Аӡын'] = 24, ['Ааԥын'] = 21, ['Аԥхын'] = 22, ['Ҭагалан'] = 23, ['Ҭагалан'] = 23}, ['named'] = {['Амшаԥы'] = 98, ['Қьырса'] = 99}, }, ['inv_local_long'] = {}, -- used in date reformatting & translation; copy of date_names['local'].long where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_short'] = {}, -- used in date reformatting & translation; copy of date_names['local'].short where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_quarter'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].quarter where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_season'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].season where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_named'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].named where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['local_digits'] = {['0'] = '0', ['1'] = '1', ['2'] = '2', ['3'] = '3', ['4'] = '4', ['5'] = '5', ['6'] = '6', ['7'] = '7', ['8'] = '8', ['9'] = '9'}, -- used to convert local language digits to Western 0-9 ['xlate_digits'] = {}, } if local_date_names_from_mediawiki then -- if fetching local month names from MediaWiki is enabled local long_t = {}; local short_t = {}; for i=1, 12 do -- loop 12x and local name = lang_obj:formatDate('F', '2022-' .. i .. '-1'); -- get long month name for each i long_t[name] = i; -- save it name = lang_obj:formatDate('M', '2022-' .. i .. '-1'); -- get short month name for each i short_t[name] = i; -- save it end date_names['local']['long'] = long_t; -- write the long table – overwrites manual translation date_names['local']['short'] = short_t; -- write the short table – overwrites manual translation end -- create inverted date-name tables for reformatting and/or translation for _, invert_t in pairs {{'long', 'inv_local_long'}, {'short', 'inv_local_short'}, {'quarter', 'inv_local_quarter'}, {'season', 'inv_local_season'}, {'named', 'inv_local_named'}} do for name, i in pairs (date_names['local'][invert_t[1]]) do -- this table is ['name'] = i date_names[invert_t[2]][i] = name; -- invert to get [i] = 'name' for conversions from ymd end end for ld, ed in pairs (date_names.local_digits) do -- make a digit translation table for simple date translation from en to local language using local_digits table date_names.xlate_digits [ed] = ld; -- en digit becomes index with local digit as the value end local df_template_patterns = { -- table of redirects to {{Use dmy dates}} and {{Use mdy dates}} '{{ *[Uu]se +(dmy) +dates *[|}]', -- 1159k -- sorted by approximate transclusion count '{{ *[Uu]se +(mdy) +dates *[|}]', -- 212k '{{ *[Uu]se +(MDY) +dates *[|}]', -- 788 '{{ *[Uu]se +(DMY) +dates *[|}]', -- 343 '{{ *([Mm]dy) *[|}]', -- 176 '{{ *[Uu]se *(dmy) *[|}]', -- 156 + 18 '{{ *[Uu]se *(mdy) *[|}]', -- 149 + 11 '{{ *([Dd]my) *[|}]', -- 56 '{{ *[Uu]se +(MDY) *[|}]', -- 5 '{{ *([Dd]MY) *[|}]', -- 3 '{{ *[Uu]se(mdy)dates *[|}]', -- 1 '{{ *[Uu]se +(DMY) *[|}]', -- 0 '{{ *([Mm]DY) *[|}]', -- 0 } local function get_date_format () local title_object = mw.title.getCurrentTitle(); if title_object.namespace == 10 then -- not in template space so that unused templates appear in unused-template-reports; return nil; -- auto-formatting does not work in Template space so don't set global_df end local content = title_object:getContent() or ''; -- get the content of the article or ''; new pages edited w/ve do not have 'content' until saved; ve does not preview; phab:T221625 for _, pattern in ipairs (df_template_patterns) do -- loop through the patterns looking for {{Use dmy dates}} or {{Use mdy dates}} or any of their redirects local start, _, match = content:find(pattern); -- match is the three letters indicating desired date format if match then content = content:match ('%b{}', start); -- get the whole template if content:match ('| *cs1%-dates *= *[lsy][sy]?') then -- look for |cs1-dates=publication date length access-/archive-date length return match:lower() .. '-' .. content:match ('| *cs1%-dates *= *([lsy][sy]?)'); else return match:lower() .. '-all'; -- no |cs1-dates= k/v pair; return value appropriate for use in |df= end end end end local global_df; --[[-----------------< V O L U M E , I S S U E , P A G E S >------------------ These tables hold cite class values (from the template invocation) and identify those templates that support |volume=, |issue=, and |page(s)= parameters. Cite conference and cite map require further qualification which is handled in the main module. ]] local templates_using_volume = {'citation', 'audio-visual', 'book', 'conference', 'encyclopaedia', 'interview', 'journal', 'magazine', 'map', 'news', 'report', 'techreport', 'thesis'} local templates_using_issue = {'citation', 'conference', 'episode', 'interview', 'journal', 'magazine', 'map', 'news', 'podcast'} local templates_not_using_page = {'audio-visual', 'episode', 'mailinglist', 'newsgroup', 'podcast', 'serial', 'sign', 'speech'} --[[ These tables control when it is appropriate for {{citation}} to render |volume= and/or |issue=. The parameter names in the tables constrain {{citation}} so that its renderings match the renderings of the equivalent cs1 templates. For example, {{cite web}} does not support |volume= so the equivalent {{citation |website=...}} must not support |volume=. ]] local citation_no_volume_t = { -- {{citation}} does not render |volume= when these parameters are used 'website', 'mailinglist', 'script-website', } local citation_issue_t = { -- {{citation}} may render |issue= when these parameters are used 'journal', 'magazine', 'newspaper', 'periodical', 'work', 'script-journal', 'script-magazine', 'script-newspaper', 'script-periodical', 'script-work', } --[[ Patterns for finding extra text in |volume=, |issue=, |page=, |pages= ]] local vol_iss_pg_patterns = { good_ppattern = '^P[^%.PpGg]', -- OK to begin with uppercase P: P7 (page 7 of section P), but not p123 (page 123); TODO: this allows 'Pages' which it should not bad_ppatterns = { -- patterns for |page= and |pages= '^[Pp][PpGg]?%.?[ %d]', '^[Pp][Pp]?%.&nbsp;', -- from {{p.}} and {{pp.}} templates '^[Pp]ages?', '^[Pp]gs.?', }, vpatterns = { -- patterns for |volume= '^volumes?', '^vols?[%.:=]?' }, ipatterns = { -- patterns for |issue= '^issues?', '^iss[%.:=]?', '^numbers?', '^nos?%A', -- don't match 'november' or 'nostradamus' '^nr[%.:=]?', '^n[%.:= ]' -- might be a valid issue without separator (space char is sep char here) } } --[[--------------------------< K E Y W O R D S >------------------------------- These tables hold keywords for those parameters that have defined sets of acceptable keywords. ]] --[[-------------------< K E Y W O R D S T A B L E >-------------------------- this is a list of keywords; each key in the list is associated with a table of synonymous keywords possibly from different languages. for I18N: add local-language keywords to value table; do not change the key. For example, adding the German keyword 'ja': ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y', 'ja'}, Because CS1|2 templates from en.wiki articles are often copied to other local wikis, it is recommended that the English keywords remain in these tables. ]] local keywords = { ['amp'] = {'&', 'amp', 'ampersand'}, -- |name-list-style= ['and'] = {'and', 'serial'}, -- |name-list-style= ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y'}, -- |no-tracking=, |no-pp= -- Used by InternetArchiveBot ['afterword'] = {'afterword'}, -- |contribution= ['bot: unknown'] = {'bot: unknown'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['cs1'] = {'cs1'}, -- |mode= ['cs2'] = {'cs2'}, -- |mode= ['dead'] = {'dead', 'deviated'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['dmy'] = {'dmy'}, -- |df= ['dmy-all'] = {'dmy-all'}, -- |df= ['foreword'] = {'foreword'}, -- |contribution= ['free'] = {'free'}, -- |<id>-access= -- Used by InternetArchiveBot ['harv'] = {'harv'}, -- |ref=; this no longer supported; is_valid_parameter_value() called with <invert> = true ['introduction'] = {'introduction'}, -- |contribution= ['limited'] = {'limited'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['live'] = {'live'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['mdy'] = {'mdy'}, -- |df= ['mdy-all'] = {'mdy-all'}, -- |df= ['none'] = {'none'}, -- |postscript=, |ref=, |title=, |type= -- Used by InternetArchiveBot ['off'] = {'off'}, -- |title= (potentially also: |title-link=, |postscript=, |ref=, |type=) ['preface'] = {'preface'}, -- |contribution= ['registration'] = {'registration'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['subscription'] = {'subscription'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['unfit'] = {'unfit'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['usurped'] = {'usurped'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['vanc'] = {'vanc'}, -- |name-list-style= ['ymd'] = {'ymd'}, -- |df= ['ymd-all'] = {'ymd-all'}, -- |df= -- ['yMd'] = {'yMd'}, -- |df=; not supported at en.wiki -- ['yMd-all'] = {'yMd-all'}, -- |df=; not supported at en.wiki } --[[------------------------< X L A T E _ K E Y W O R D S >--------------------- this function builds a list, keywords_xlate{}, of the keywords found in keywords{} where the values from keywords{} become the keys in keywords_xlate{} and the keys from keywords{} become the values in keywords_xlate{}: ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y'}, -- in keywords{} becomes ['yes'] = 'affirmative', -- in keywords_xlate{} ['true'] = 'affirmative', ['y'] = 'affirmative', the purpose of this function is to act as a translator between a non-English keyword and its English equivalent that may be used in other modules of this suite ]] local function xlate_keywords () local out_table = {}; -- output goes here for k, keywords_t in pairs (keywords) do -- spin through the keywords table for _, keyword in ipairs (keywords_t) do -- for each keyword out_table[keyword] = k; -- create an entry in the output table where keyword is the key end end return out_table; end local keywords_xlate = xlate_keywords (); -- the list of translated keywords --[[----------------< M A K E _ K E Y W O R D S _ L I S T >--------------------- this function assembles, for parameter-value validation, the list of keywords appropriate to that parameter. keywords_lists{}, is a table of tables from keywords{} ]] local function make_keywords_list (keywords_lists) local out_table = {}; -- output goes here for _, keyword_list in ipairs (keywords_lists) do -- spin through keywords_lists{} and get a table of keywords for _, keyword in ipairs (keyword_list) do -- spin through keyword_list{} and add each keyword, ... table.insert (out_table, keyword); -- ... as plain text, to the output list end end return out_table; end --[[----------------< K E Y W O R D S _ L I S T S >----------------------------- this is a list of lists of valid keywords for the various parameters in [key]. Generally the keys in this table are the canonical en.wiki parameter names though some are contrived because of use in multiple differently named parameters: ['yes_true_y'], ['id-access']. The function make_keywords_list() extracts the individual keywords from the appropriate list in keywords{}. The lists in this table are used to validate the keyword assignment for the parameters named in this table's keys. ]] local keywords_lists = { ['yes_true_y'] = make_keywords_list ({keywords.affirmative}), ['contribution'] = make_keywords_list ({keywords.afterword, keywords.foreword, keywords.introduction, keywords.preface}), ['df'] = make_keywords_list ({keywords.dmy, keywords['dmy-all'], keywords.mdy, keywords['mdy-all'], keywords.ymd, keywords['ymd-all']}), -- ['df'] = make_keywords_list ({keywords.dmy, keywords['dmy-all'], keywords.mdy, keywords['mdy-all'], keywords.ymd, keywords['ymd-all'], keywords.yMd, keywords['yMd-all']}), -- not supported at en.wiki ['mode'] = make_keywords_list ({keywords.cs1, keywords.cs2}), ['name-list-style'] = make_keywords_list ({keywords.amp, keywords['and'], keywords.vanc}), ['ref'] = make_keywords_list ({keywords.harv}), -- inverted check; |ref=harv no longer supported ['url-access'] = make_keywords_list ({keywords.subscription, keywords.limited, keywords.registration}), ['url-status'] = make_keywords_list ({keywords.dead, keywords.live, keywords.unfit, keywords.usurped, keywords['bot: unknown']}), ['id-access'] = make_keywords_list ({keywords.free}), } --[[---------------------< S T R I P M A R K E R S >---------------------------- Common pattern definition location for stripmarkers so that we don't have to go hunting for them if (when) MediaWiki changes their form. ]] local stripmarkers = { ['any'] = '\127[^\127]*UNIQ%-%-(%a+)%-[%a%d]+%-QINU[^\127]*\127', -- capture returns name of stripmarker ['math'] = '\127[^\127]*UNIQ%-%-math%-[%a%d]+%-QINU[^\127]*\127' -- math stripmarkers used in coins_cleanup() and coins_replace_math_stripmarker() } --[[------------< I N V I S I B L E _ C H A R A C T E R S >--------------------- This table holds non-printing or invisible characters indexed either by name or by Unicode group. Values are decimal representations of UTF-8 codes. The table is organized as a table of tables because the Lua pairs keyword returns table data in an arbitrary order. Here, we want to process the table from top to bottom because the entries at the top of the table are also found in the ranges specified by the entries at the bottom of the table. Also here is a pattern that recognizes stripmarkers that begin and end with the delete characters. The nowiki stripmarker is not an error but some others are because the parameter values that include them become part of the template's metadata before stripmarker replacement. ]] local invisible_defs = { del = '\127', -- used to distinguish between stripmarker and del char zwj = '\226\128\141', -- used with capture because zwj may be allowed } local invisible_chars = { {'replacement', '\239\191\189'}, -- U+FFFD, EF BF BD {'zero width joiner', '('.. invisible_defs.zwj .. ')'}, -- U+200D, E2 80 8D; capture because zwj may be allowed {'zero width space', '\226\128\139'}, -- U+200B, E2 80 8B {'hair space', '\226\128\138'}, -- U+200A, E2 80 8A {'soft hyphen', '\194\173'}, -- U+00AD, C2 AD {'horizontal tab', '\009'}, -- U+0009 (HT), 09 {'line feed', '\010'}, -- U+000A (LF), 0A {'no-break space', '\194\160'}, -- U+00A0 (NBSP), C2 A0 {'carriage return', '\013'}, -- U+000D (CR), 0D {'stripmarker', stripmarkers.any}, -- stripmarker; may or may not be an error; capture returns the stripmaker type {'delete', '('.. invisible_defs.del .. ')'}, -- U+007F (DEL), 7F; must be done after stripmarker test; capture to distinguish isolated del chars not part of stripmarker {'C0 control', '[\000-\008\011\012\014-\031]'}, -- U+0000–U+001F (NULL–US), 00–1F (except HT, LF, CR (09, 0A, 0D)) {'C1 control', '[\194\128-\194\159]'}, -- U+0080–U+009F (XXX–APC), C2 80 – C2 9F -- {'Specials', '[\239\191\185-\239\191\191]'}, -- U+FFF9-U+FFFF, EF BF B9 – EF BF BF -- {'Private use area', '[\238\128\128-\239\163\191]'}, -- U+E000–U+F8FF, EE 80 80 – EF A3 BF -- {'Supplementary Private Use Area-A', '[\243\176\128\128-\243\191\191\189]'}, -- U+F0000–U+FFFFD, F3 B0 80 80 – F3 BF BF BD -- {'Supplementary Private Use Area-B', '[\244\128\128\128-\244\143\191\189]'}, -- U+100000–U+10FFFD, F4 80 80 80 – F4 8F BF BD } --[[ Indic script makes use of zero width joiner as a character modifier so zwj characters must be left in. This pattern covers all of the unicode characters for these languages: Devanagari 0900–097F – https://unicode.org/charts/PDF/U0900.pdf Devanagari extended A8E0–A8FF – https://unicode.org/charts/PDF/UA8E0.pdf Bengali 0980–09FF – https://unicode.org/charts/PDF/U0980.pdf Gurmukhi 0A00–0A7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0A00.pdf Gujarati 0A80–0AFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0A80.pdf Oriya 0B00–0B7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0B00.pdf Tamil 0B80–0BFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0B80.pdf Telugu 0C00–0C7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0C00.pdf Kannada 0C80–0CFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0C80.pdf Malayalam 0D00–0D7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0D00.pdf plus the not-necessarily Indic scripts for Sinhala and Burmese: Sinhala 0D80-0DFF - https://unicode.org/charts/PDF/U0D80.pdf Myanmar 1000-109F - https://unicode.org/charts/PDF/U1000.pdf Myanmar extended A AA60-AA7F - https://unicode.org/charts/PDF/UAA60.pdf Myanmar extended B A9E0-A9FF - https://unicode.org/charts/PDF/UA9E0.pdf the pattern is used by has_invisible_chars() and coins_cleanup() ]] local indic_script = '[\224\164\128-\224\181\191\224\163\160-\224\183\191\225\128\128-\225\130\159\234\167\160-\234\167\191\234\169\160-\234\169\191]'; -- list of emoji that use a zwj character (U+200D) to combine with another emoji -- from: https://unicode.org/Public/emoji/15.0/emoji-zwj-sequences.txt; version: 15.0; 2022-05-06 -- table created by: [[:en:Module:Make emoji zwj table]] local emoji_t = { -- indexes are decimal forms of the hex values in U+xxxx [9760] = true, -- U+2620 ☠ skull and crossbones [9792] = true, -- U+2640 ♀ female sign [9794] = true, -- U+2642 ♂ male sign [9877] = true, -- U+2695 ⚕ staff of aesculapius [9878] = true, -- U+2696 ⚖ scales [9895] = true, -- U+26A7 ⚧ male with stroke and male and female sign [9992] = true, -- U+2708 ✈ airplane [10052] = true, -- U+2744 ❄ snowflake [10084] = true, -- U+2764 ❤ heavy black heart [11035] = true, -- U+2B1B ⬛ black large square [127752] = true, -- U+1F308 🌈 rainbow [127787] = true, -- U+1F32B 🌫 fog [127806] = true, -- U+1F33E 🌾 ear of rice [127859] = true, -- U+1F373 🍳 cooking [127868] = true, -- U+1F37C 🍼 baby bottle [127876] = true, -- U+1F384 🎄 christmas tree [127891] = true, -- U+1F393 🎓 graduation cap [127908] = true, -- U+1F3A4 🎤 microphone [127912] = true, -- U+1F3A8 🎨 artist palette [127979] = true, -- U+1F3EB 🏫 school [127981] = true, -- U+1F3ED 🏭 factory [128102] = true, -- U+1F466 👦 boy [128103] = true, -- U+1F467 👧 girl [128104] = true, -- U+1F468 👨 man [128105] = true, -- U+1F469 👩 woman [128139] = true, -- U+1F48B 💋 kiss mark [128168] = true, -- U+1F4A8 💨 dash symbol [128171] = true, -- U+1F4AB 💫 dizzy symbol [128187] = true, -- U+1F4BB 💻 personal computer [128188] = true, -- U+1F4BC 💼 brief case [128293] = true, -- U+1F525 🔥 fire [128295] = true, -- U+1F527 🔧 wrench [128300] = true, -- U+1F52C 🔬 microscope [128488] = true, -- U+1F5E8 🗨 left speech bubble [128640] = true, -- U+1F680 🚀 rocket [128658] = true, -- U+1F692 🚒 fire engine [129309] = true, -- U+1F91D 🤝 handshake [129455] = true, -- U+1F9AF 🦯 probing cane [129456] = true, -- U+1F9B0 🦰 emoji component red hair [129457] = true, -- U+1F9B1 🦱 emoji component curly hair [129458] = true, -- U+1F9B2 🦲 emoji component bald [129459] = true, -- U+1F9B3 🦳 emoji component white hair [129466] = true, -- U+1F9BA 🦺 safety vest [129468] = true, -- U+1F9BC 🦼 motorized wheelchair [129469] = true, -- U+1F9BD 🦽 manual wheelchair [129489] = true, -- U+1F9D1 🧑 adult [129657] = true, -- U+1FA79 🩹 adhesive bandage [129778] = true, -- U+1FAF2 🫲 leftwards hand } --[[----------------------< L A N G U A G E S U P P O R T >------------------- These tables and constants support various language-specific functionality. ]] --local this_wiki_code = mw.getContentLanguage():getCode(); -- get this wiki's language code local this_wiki_code = lang_obj:getCode(); -- get this wiki's language code if string.match (mw.site.server, 'wikidata') then this_wiki_code = mw.getCurrentFrame():preprocess('{{int:lang}}'); -- on Wikidata so use interface language setting instead end local mw_languages_by_tag_t = mw.language.fetchLanguageNames (this_wiki_code, 'all'); -- get a table of language tag/name pairs known to Wikimedia; used for interwiki tests local mw_languages_by_name_t = {}; for k, v in pairs (mw_languages_by_tag_t) do -- build a 'reversed' table name/tag language pairs know to MediaWiki; used for |language= v = mw.ustring.lower (v); -- lowercase for tag fetch; get name's proper case from mw_languages_by_tag_t[<tag>] if mw_languages_by_name_t[v] then -- when name already in the table if 2 == #k or 3 == #k then -- if tag does not have subtags mw_languages_by_name_t[v] = k; -- prefer the shortest tag for this name end else -- here when name not in the table mw_languages_by_name_t[v] = k; -- so add name and matching tag end end local inter_wiki_map = {}; -- map of interwiki prefixes that are language-code prefixes for k, v in pairs (mw.site.interwikiMap ('local')) do -- spin through the base interwiki map (limited to local) if mw_languages_by_tag_t[v["prefix"]] then -- if the prefix matches a known language tag inter_wiki_map[v["prefix"]] = true; -- add it to our local map end end --[[--------------------< S C R I P T _ L A N G _ C O D E S >------------------- This table is used to hold ISO 639-1 two-character and ISO 639-3 three-character language codes that apply only to |script-title= and |script-chapter= ]] local script_lang_codes = { 'ab', 'am', 'ar', 'be', 'bg', 'bn', 'bo', 'bs', 'cs', 'dv', 'dz', 'el', 'fa', 'gu', 'he', 'hi', 'hy', 'ja', 'ka', 'kk', 'km', 'kn', 'ko', 'ku', 'ky', 'lo', 'mk', 'ml', 'mn', 'mr', 'my', 'ne', 'or', 'ota', 'pa', 'ps', 'ru', 'sd', 'si', 'sr', 'syc', 'ta', 'te', 'tg', 'th', 'ti', 'tt', 'ug', 'uk', 'ur', 'uz', 'yi', 'yue', 'zh' }; --[[---------------< L A N G U A G E R E M A P P I N G >---------------------- These tables hold language information that is different (correct) from MediaWiki's definitions For each ['code'] = 'language name' in lang_code_remap{} there must be a matching ['language name'] = {'language name', 'code'} in lang_name_remap{} lang_code_remap{}: key is always lowercase ISO 639-1, -2, -3 language code or a valid lowercase IETF language tag value is properly spelled and capitalized language name associated with key only one language name per key; key/value pair must have matching entry in lang_name_remap{} lang_name_remap{}: key is always lowercase language name value is a table the holds correctly spelled and capitalized language name [1] and associated code [2] (code must match a code key in lang_code_remap{}) may have multiple keys referring to a common preferred name and code; For example: ['kolsch'] and ['kölsch'] both refer to 'Kölsch' and 'ksh' ]] local lang_code_remap = { -- used for |language= and |script-title= / |script-chapter= ['als'] = 'Tosk Albanian', -- MediaWiki returns Alemannisch ['bh'] = 'Bihari', -- MediaWiki uses 'bh' as a subdomain name for Bhojpuri Wikipedia: bh.wikipedia.org ['bla'] = 'Blackfoot', -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Siksika; use en.wiki preferred name ['bn'] = 'Bengali', -- MediaWiki returns Bangla ['ca-valencia'] = 'Valencian', -- IETF variant of Catalan ['ilo'] = 'Ilocano', -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Iloko; use en.wiki preferred name ['ksh'] = 'Kölsch', -- MediaWiki: Colognian; use IANA/ISO 639 preferred name ['ksh-x-colog'] = 'Colognian', -- override MediaWiki ksh; no IANA/ISO 639 code for Colognian; IETF private code created at Module:Lang/data ['mis-x-ripuar'] = 'Ripuarian', -- override MediaWiki ksh; no IANA/ISO 639 code for Ripuarian; IETF private code created at Module:Lang/data ['nan-tw'] = 'Taiwanese Hokkien', -- make room for MediaWiki/IANA/ISO 639 nan: Min Nan Chinese and support en.wiki preferred name } local lang_name_remap = { -- used for |language=; names require proper capitalization; tags must be lowercase ['alemannisch'] = {'Swiss German', 'gsw'}, -- not an ISO or IANA language name; MediaWiki uses 'als' as a subdomain name for Alemannic Wikipedia: als.wikipedia.org ['bangla'] = {'Bengali', 'bn'}, -- MediaWiki returns Bangla (the endonym) but we want Bengali (the exonym); here we remap ['bengali'] = {'Bengali', 'bn'}, -- MediaWiki doesn't use exonym so here we provide correct language name and 639-1 code ['bhojpuri'] = {'Bhojpuri', 'bho'}, -- MediaWiki uses 'bh' as a subdomain name for Bhojpuri Wikipedia: bh.wikipedia.org ['bihari'] = {'Bihari', 'bh'}, -- MediaWiki replaces 'Bihari' with 'Bhojpuri' so 'Bihari' cannot be found ['blackfoot'] = {'Blackfoot', 'bla'}, -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Siksika; use en.wiki preferred name ['colognian'] = {'Colognian', 'ksh-x-colog'}, -- MediaWiki preferred name for ksh ['ilocano'] = {'Ilocano', 'ilo'}, -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Iloko; use en.wiki preferred name ['kolsch'] = {'Kölsch', 'ksh'}, -- use IANA/ISO 639 preferred name (use non-diacritical o instead of umlaut ö) ['kölsch'] = {'Kölsch', 'ksh'}, -- use IANA/ISO 639 preferred name ['ripuarian'] = {'Ripuarian', 'mis-x-ripuar'}, -- group of dialects; no code in MediaWiki or in IANA/ISO 639 ['taiwanese hokkien'] = {'Taiwanese Hokkien', 'nan-tw'}, -- make room for MediaWiki/IANA/ISO 639 nan: Min Nan Chinese ['tosk albanian'] = {'Tosk Albanian', 'als'}, -- MediaWiki replaces 'Tosk Albanian' with 'Alemannisch' so 'Tosk Albanian' cannot be found ['valencian'] = {'Valencian', 'ca-valencia'}, -- variant of Catalan; categorizes as Valencian } --[[---------------< P R O P E R T I E S _ C A T E G O R I E S >---------------- Properties categories. These are used for investigating qualities of citations. ]] local prop_cats = { ['foreign-lang-source'] = 'CS1 $1 бызшәахь азхьарԥшқәа ($2)', -- |language= categories; $1 is foreign-language name, $2 is ISO639-1 code ['foreign-lang-source-2'] = 'CS1 foreign language sources (ISO 639-2)|$1', -- |language= category; a cat for ISO639-2 languages; $1 is the ISO 639-2 code used as a sort key ['jul-greg-uncertainty'] = 'CS1: Julian–Gregorian uncertainty', -- probably temporary cat to identify scope of template with dates 1 October 1582 – 1 January 1926 ['local-lang-source'] = 'CS1 $1 бызшәахь азхьарԥшқәа ($2)', -- |language= categories; $1 is local-language name, $2 is ISO639-1 code; not emitted when local_lang_cat_enable is false ['location-test'] = 'CS1 location test', ['long-vol'] = 'CS1: long volume value', -- probably temporary cat to identify scope of |volume= values longer than 4 characters ['script'] = 'CS1 uses $1-language script ($2)', -- |script-title=xx: has matching category; $1 is language name, $2 is ISO639-1 code ['tracked-param'] = 'CS1 tracked parameter: $1', -- $1 is base (enumerators removed) parameter name ['year-range-abbreviated'] = 'CS1: abbreviated year range', -- probably temporary cat to identify scope of |date=, |year= values using YYYY–YY form } --[[-------------------< T I T L E _ T Y P E S >-------------------------------- Here we map a template's CitationClass to TitleType (default values for |type= parameter) ]] local title_types = { ['AV-media-notes'] = 'Media notes', ['interview'] = 'Interview', ['mailinglist'] = 'Mailing list', ['map'] = 'Map', ['podcast'] = 'Podcast', ['pressrelease'] = 'Press release', ['report'] = 'Report', ['speech'] = 'Speech', ['techreport'] = 'Technical report', ['thesis'] = 'Thesis', } --[[===================<< E R R O R M E S S A G I N G >>====================== ]] --[[----------< E R R O R M E S S A G E S U P P L I M E N T S >------------- I18N for those messages that are supplemented with additional specific text that describes the reason for the error TODO: merge this with special_case_translations{}? ]] local err_msg_supl = { ['char'] = 'invalid character', -- |isbn=, |sbn= ['check'] = 'checksum', -- |isbn=, |sbn= ['flag'] = 'flag', -- |archive-url= ['form'] = 'invalid form', -- |isbn=, |sbn= ['group'] = 'invalid group id', -- |isbn= ['initials'] = 'initials', -- Vancouver ['invalid language code'] = 'invalid language code', -- |script-<param>= ['journal'] = 'journal', -- |bibcode= ['length'] = 'length', -- |isbn=, |bibcode=, |sbn= ['liveweb'] = 'liveweb', -- |archive-url= ['missing comma'] = 'missing comma', -- Vancouver ['missing prefix'] = 'missing prefix', -- |script-<param>= ['missing title part'] = 'missing title part', -- |script-<param>= ['name'] = 'name', -- Vancouver ['non-Latin char'] = 'non-Latin character', -- Vancouver ['path'] = 'path', -- |archive-url= ['prefix'] = 'invalid prefix', -- |isbn= ['punctuation'] = 'punctuation', -- Vancouver ['save'] = 'save command', -- |archive-url= ['suffix'] = 'suffix', -- Vancouver ['timestamp'] = 'timestamp', -- |archive-url= ['unknown language code'] = 'unknown language code', -- |script-<param>= ['value'] = 'value', -- |bibcode= ['year'] = 'year', -- |bibcode= } --[[--------------< E R R O R _ C O N D I T I O N S >--------------------------- Error condition table. This table has two sections: errors at the top, maintenance at the bottom. Maint 'messaging' does not have a 'message' (message=nil) The following contains a list of IDs for various error conditions defined in the code. For each ID, we specify a text message to display, an error category to include, and whether the error message should be wrapped as a hidden comment. Anchor changes require identical changes to matching anchor in Help:CS1 errors TODO: rename error_conditions{} to something more generic; create separate error and maint tables inside that? ]] local error_conditions = { err_accessdate_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;access-date=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'accessdate_missing_url', category = 'CS1 аҿы агхақәа: accessdate без URL', hidden = false }, err_apostrophe_markup = { message = 'Italic or bold markup not allowed in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'apostrophe_markup', category = 'CS1 аҿы агхақәа: markup', hidden = false }, err_archive_missing_date = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code>', anchor = 'archive_missing_date', category = 'CS1 аҿы агхақәа: archive-url', hidden = false }, err_archive_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'archive_missing_url', category = 'CS1 аҿы агхақәа: archive-url', hidden = false }, err_archive_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> is malformed: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'archive_url', category = 'CS1 аҿы агхақәа: archive-url', hidden = false }, err_arxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;arxiv=</code> required', anchor = 'arxiv_missing', category = 'CS1 аҿы агхақәа: arXiv', -- same as bad arxiv hidden = false }, err_asintld_missing_asin = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;asin=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'asintld_missing_asin', category = 'CS1 аҿы агхақәа: ASIN TLD', hidden = false }, err_bad_arxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;arxiv=</code> value', anchor = 'bad_arxiv', category = 'CS1 аҿы агхақәа: arXiv', hidden = false }, err_bad_asin = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;asin=</code> value', anchor = 'bad_asin', category ='CS1 аҿы агхақәа: ASIN', hidden = false }, err_bad_asin_tld = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;asin-tld=</code> value', anchor = 'bad_asin_tld', category ='CS1 аҿы агхақәа: ASIN TLD', hidden = false }, err_bad_bibcode = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;bibcode=</code> $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_bibcode', category = 'CS1 аҿы агхақәа: bibcode', hidden = false }, err_bad_biorxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;biorxiv=</code> value', anchor = 'bad_biorxiv', category = 'CS1 аҿы агхақәа: bioRxiv', hidden = false }, err_bad_citeseerx = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;citeseerx=</code> value', anchor = 'bad_citeseerx', category = 'CS1 аҿы агхақәа: citeseerx', hidden = false }, err_bad_date = { message = 'Check date values in: $1', -- $1 is a parameter name list anchor = 'bad_date', category = 'CS1 аҿы агхақәа: dates', hidden = false }, err_bad_doi = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;doi=</code> value', anchor = 'bad_doi', category = 'CS1 аҿы агхақәа: DOI', hidden = false }, err_bad_hdl = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;hdl=</code> value', anchor = 'bad_hdl', category = 'CS1 аҿы агхақәа: HDL', hidden = false }, err_bad_isbn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;isbn=</code> value: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_isbn', category = 'CS1 аҿы агхақәа: ISBN', hidden = false }, err_bad_ismn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ismn=</code> value', anchor = 'bad_ismn', category = 'CS1 аҿы агхақәа: ISMN', hidden = false }, err_bad_issn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;$1issn=</code> value', -- $1 is 'e' or '' for eissn or issn anchor = 'bad_issn', category = 'CS1 аҿы агхақәа: ISSN', hidden = false }, err_bad_jfm = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;jfm=</code> value', anchor = 'bad_jfm', category = 'CS1 аҿы агхақәа: JFM', hidden = false }, err_bad_jstor = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;jstor=</code> value', anchor = 'bad_jstor', category = 'CS1 аҿы агхақәа: JSTOR', hidden = false }, err_bad_lccn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;lccn=</code> value', anchor = 'bad_lccn', category = 'CS1 аҿы агхақәа: LCCN', hidden = false }, err_bad_mr = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;mr=</code> value', anchor = 'bad_mr', category = 'CS1 аҿы агхақәа: MR', hidden = false }, err_bad_oclc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;oclc=</code> value', anchor = 'bad_oclc', category = 'CS1 аҿы агхақәа: OCLC', hidden = false }, err_bad_ol = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ol=</code> value', anchor = 'bad_ol', category = 'CS1 аҿы агхақәа: OL', hidden = false }, err_bad_osti = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;osti=</code> value', anchor = 'bad_osti', category = 'CS1 аҿы агхақәа: OSTI', hidden = false }, err_bad_paramlink = { -- for |title-link=, |author/editor/translator-link=, |series-link=, |episode-link= message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> value', -- $1 is parameter name anchor = 'bad_paramlink', category = 'CS1 аҿы агхақәа: parameter link', hidden = false }, err_bad_pmc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;pmc=</code> value', anchor = 'bad_pmc', category = 'CS1 аҿы агхақәа: PMC', hidden = false }, err_bad_pmid = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;pmid=</code> value', anchor = 'bad_pmid', category = 'CS1 аҿы агхақәа: PMID', hidden = false }, err_bad_rfc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;rfc=</code> value', anchor = 'bad_rfc', category = 'CS1 аҿы агхақәа: RFC', hidden = false }, err_bad_s2cid = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;s2cid=</code> value', anchor = 'bad_s2cid', category = 'CS1 аҿы агхақәа: S2CID', hidden = false }, err_bad_sbn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;sbn=</code> value: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_sbn', category = 'CS1 аҿы агхақәа: SBN', hidden = false }, err_bad_ssrn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ssrn=</code> value', anchor = 'bad_ssrn', category = 'CS1 аҿы агхақәа: SSRN', hidden = false }, err_bad_url = { message = 'Check $1 value', -- $1 is parameter name anchor = 'bad_url', category = 'CS1 аҿы агхақәа: URL', hidden = false }, err_bad_usenet_id = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;message-id=</code> value', anchor = 'bad_message_id', category = 'CS1 аҿы агхақәа: message-id', hidden = false }, err_bad_zbl = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;zbl=</code> value', anchor = 'bad_zbl', category = 'CS1 аҿы агхақәа: Zbl', hidden = false }, err_bare_url_missing_title = { message = '$1 missing title', -- $1 is parameter name anchor = 'bare_url_missing_title', category = 'CS1 аҿы агхақәа: bare URL', hidden = false }, err_biorxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;biorxiv=</code> required', anchor = 'biorxiv_missing', category = 'CS1 аҿы агхақәа: bioRxiv', -- same as bad bioRxiv hidden = false }, err_chapter_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored', -- $1 is parameter name anchor = 'chapter_ignored', category = 'CS1 аҿы агхақәа: chapter ignored', hidden = false }, err_citation_missing_title = { message = 'Missing or empty <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'citation_missing_title', category = 'CS1 аҿы агхақәа: missing title', hidden = false }, err_citeseerx_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;citeseerx=</code> required', anchor = 'citeseerx_missing', category = 'CS1 аҿы агхақәа: citeseerx', -- same as bad citeseerx hidden = false }, err_cite_web_url = { -- this error applies to cite web and to cite podcast message = 'Missing or empty <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'cite_web_url', category = 'CS1 аҿы агхақәа: requires URL', hidden = false }, err_class_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;class=</code> ignored', anchor = 'class_ignored', category = 'CS1 аҿы агхақәа: class', hidden = false }, err_contributor_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;contributor=</code> ignored', anchor = 'contributor_ignored', category = 'CS1 аҿы агхақәа: contributor', hidden = false }, err_contributor_missing_required_param = { message = '<code class="cs1-code">&#124;contributor=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'contributor_missing_required_param', category = 'CS1 аҿы агхақәа: contributor', hidden = false }, err_deprecated_params = { message = 'Cite uses deprecated parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'deprecated_params', category = 'CS1 аҿы агхақәа: deprecated parameters', hidden = false }, err_disp_name = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=$2</code>', -- $1 is parameter name; $2 is the assigned value anchor = 'disp_name', category = 'CS1 аҿы агхақәа: display-names', hidden = false, }, err_doibroken_missing_doi = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;doi=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'doibroken_missing_doi', category = 'CS1 аҿы агхақәа: DOI', hidden = false }, err_embargo_missing_pmc = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;pmc=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'embargo_missing_pmc', category = 'CS1 аҿы агхақәа: PMC embargo', hidden = false }, err_empty_citation = { message = 'Empty citation', anchor = 'empty_citation', category = 'CS1 аҿы агхақәа: empty citation', hidden = false }, err_etal = { message = 'Explicit use of et al. in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'explicit_et_al', category = 'CS1 аҿы агхақәа: explicit use of et al.', hidden = false }, err_extra_text_edition = { message = '<code class="cs1-code">&#124;edition=</code> has extra text', anchor = 'extra_text_edition', category = 'CS1 аҿы агхақәа: extra text: edition', hidden = false, }, err_extra_text_issue = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_issue', category = 'CS1 аҿы агхақәа: extra text: issue', hidden = false, }, err_extra_text_pages = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_pages', category = 'CS1 аҿы агхақәа: extra text: pages', hidden = false, }, err_extra_text_volume = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_volume', category = 'CS1 аҿы агхақәа: extra text: volume', hidden = true, }, err_first_missing_last = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> missing <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is first alias, $2 is matching last alias anchor = 'first_missing_last', category = 'CS1 аҿы агхақәа: missing name', -- author, contributor, editor, interviewer, translator hidden = false }, err_format_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is format parameter $2 is url parameter anchor = 'format_missing_url', category = 'CS1 аҿы агхақәа: format without URL', hidden = false }, err_generic_name = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has generic name', -- $1 is parameter name anchor = 'generic_name', category = 'CS1 аҿы агхақәа: generic name', hidden = false, }, err_generic_title = { message = 'Cite uses generic title', anchor = 'generic_title', category = 'CS1 аҿы агхақәа: generic title', hidden = false, }, err_invalid_param_val = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=$2</code>', -- $1 is parameter name $2 is parameter value anchor = 'invalid_param_val', category = 'CS1 аҿы агхақәа: invalid parameter value', hidden = false }, err_invisible_char = { message = '$1 in $2 at position $3', -- $1 is invisible char $2 is parameter name $3 is position number anchor = 'invisible_char', category = 'CS1 аҿы агхақәа: invisible characters', hidden = false }, err_missing_name = { message = 'Missing <code class="cs1-code">&#124;$1$2=</code>', -- $1 is modified NameList; $2 is enumerator anchor = 'missing_name', category = 'CS1 аҿы агхақәа: missing name', -- author, contributor, editor, interviewer, translator hidden = false }, err_missing_periodical = { message = 'Cite $1 requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is cs1 template name; $2 is canonical periodical parameter name for cite $1 anchor = 'missing_periodical', category = 'CS1 аҿы агхақәа: missing periodical', hidden = true }, err_missing_pipe = { message = 'Missing pipe in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'missing_pipe', category = 'CS1 аҿы агхақәа: missing pipe', hidden = false }, err_param_access_requires_param = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1-access=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_access_requires_param', category = 'CS1 аҿы агхақәа: param-access', hidden = false }, err_param_has_ext_link = { message = 'External link in <code class="cs1-code">$1</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_has_ext_link', category = 'CS1 аҿы агхақәа: external links', hidden = false }, err_parameter_ignored = { message = 'Unknown parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored', -- $1 is parameter name anchor = 'parameter_ignored', category = 'CS1 аҿы агхақәа: unsupported parameter', hidden = false }, err_parameter_ignored_suggest = { message = 'Unknown parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored (<code class="cs1-code">&#124;$2=</code> suggested)', -- $1 is unknown parameter $2 is suggested parameter name anchor = 'parameter_ignored_suggest', category = 'CS1 аҿы агхақәа: unsupported parameter', hidden = false }, err_redundant_parameters = { message = 'More than one of $1 specified', -- $1 is error message detail anchor = 'redundant_parameters', category = 'CS1 аҿы агхақәа: redundant parameter', hidden = false }, err_script_parameter = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>: $2', -- $1 is parameter name $2 is script language code or error detail anchor = 'script_parameter', category = 'CS1 аҿы агхақәа: script parameters', hidden = false }, err_ssrn_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;ssrn=</code> required', anchor = 'ssrn_missing', category = 'CS1 аҿы агхақәа: SSRN', -- same as bad arxiv hidden = false }, err_text_ignored = { message = 'Text "$1" ignored', -- $1 is ignored text anchor = 'text_ignored', category = 'CS1 аҿы агхақәа: unrecognized parameter', hidden = false }, err_trans_missing_title = { message = '<code class="cs1-code">&#124;trans-$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> or <code class="cs1-code">&#124;script-$1=</code>', -- $1 is base parameter name anchor = 'trans_missing_title', category = 'CS1 аҿы агхақәа: translated title', hidden = false }, err_param_unknown_empty = { message = 'Cite has empty unknown parameter$1: $2', -- $1 is 's' or empty space; $2 is emty unknown param list anchor = 'param_unknown_empty', category = 'CS1 аҿы агхақәа: empty unknown parameters', hidden = false }, err_vancouver = { message = 'Vancouver style error: $1 in name $2', -- $1 is error detail, $2 is the nth name anchor = 'vancouver', category = 'CS1 аҿы агхақәа: Vancouver style', hidden = false }, err_wikilink_in_url = { message = 'URL–wikilink conflict', -- uses ndash anchor = 'wikilink_in_url', category = 'CS1 аҿы агхақәа: URL–wikilink conflict', -- uses ndash hidden = false }, --[[--------------------------< M A I N T >------------------------------------- maint messages do not have a message (message = nil); otherwise the structure is the same as error messages ]] maint_archived_copy = { message = nil, anchor = 'archived_copy', category = 'CS1 maint: archived copy as title', hidden = true, }, maint_authors = { message = nil, anchor = 'authors', category = 'CS1 maint: uses authors parameter', hidden = true, }, maint_bot_unknown = { message = nil, anchor = 'bot:_unknown', category = 'CS1 maint: bot: original URL status unknown', hidden = true, }, maint_date_auto_xlated = { -- date auto-translation not supported by en.wiki message = nil, anchor = 'date_auto_xlated', category = 'CS1 maint: date auto-translated', hidden = true, }, maint_date_format = { message = nil, anchor = 'date_format', category = 'CS1 maint: date format', hidden = true, }, maint_date_year = { message = nil, anchor = 'date_year', category = 'CS1 maint: date and year', hidden = true, }, maint_doi_ignore = { message = nil, anchor = 'doi_ignore', category = 'CS1 maint: ignored DOI errors', hidden = true, }, maint_doi_inactive = { message = nil, anchor = 'doi_inactive', category = 'CS1 maint: DOI inactive', hidden = true, }, maint_doi_inactive_dated = { message = nil, anchor = 'doi_inactive_dated', category = 'CS1 maint: DOI inactive as of $2$3$1', -- $1 is year, $2 is month-name or empty string, $3 is space or empty string hidden = true, }, maint_extra_punct = { message = nil, anchor = 'extra_punct', category = 'CS1 maint: extra punctuation', hidden = true, }, maint_isbn_ignore = { message = nil, anchor = 'ignore_isbn_err', category = 'CS1 maint: ignored ISBN errors', hidden = true, }, maint_issn_ignore = { message = nil, anchor = 'ignore_issn', category = 'CS1 maint: ignored ISSN errors', hidden = true, }, maint_jfm_format = { message = nil, anchor = 'jfm_format', category = 'CS1 maint: JFM format', hidden = true, }, maint_location = { message = nil, anchor = 'location', category = 'CS1 maint: location', hidden = true, }, maint_mr_format = { message = nil, anchor = 'mr_format', category = 'CS1 maint: MR format', hidden = true, }, maint_mult_names = { message = nil, anchor = 'mult_names', category = 'CS1 maint: multiple names: $1', -- $1 is '<name>s list'; gets value from special_case_translation table hidden = true, }, maint_numeric_names = { message = nil, anchor = 'numeric_names', category = 'CS1 maint: numeric names: $1', -- $1 is '<name>s list'; gets value from special_case_translation table hidden = true, }, maint_others = { message = nil, anchor = 'others', category = 'CS1 maint: others', hidden = true, }, maint_others_avm = { message = nil, anchor = 'others_avm', category = 'CS1 maint: others in cite AV media (notes)', hidden = true, }, maint_pmc_embargo = { message = nil, anchor = 'embargo', category = 'CS1 maint: PMC embargo expired', hidden = true, }, maint_pmc_format = { message = nil, anchor = 'pmc_format', category = 'CS1 maint: PMC format', hidden = true, }, maint_postscript = { message = nil, anchor = 'postscript', category = 'CS1 maint: postscript', hidden = true, }, maint_ref_duplicates_default = { message = nil, anchor = 'ref_default', category = 'CS1 maint: ref duplicates default', hidden = true, }, maint_unfit = { message = nil, anchor = 'unfit', category = 'CS1 maint: unfit URL', hidden = true, }, maint_unknown_lang = { message = nil, anchor = 'unknown_lang', category = 'CS1 maint: unrecognized language', hidden = true, }, maint_untitled = { message = nil, anchor = 'untitled', category = 'CS1 maint: untitled periodical', hidden = true, }, maint_url_status = { message = nil, anchor = 'url_status', category = 'CS1 maint: url-status', hidden = true, }, maint_zbl = { message = nil, anchor = 'zbl', category = 'CS1 maint: Zbl', hidden = true, }, } --[[--------------------------< I D _ H A N D L E R S >-------------------------------------------------------- The following contains a list of values for various defined identifiers. For each identifier we specify a variety of information necessary to properly render the identifier in the citation. parameters: a list of parameter aliases for this identifier; first in the list is the canonical form link: Wikipedia article name redirect: a local redirect to a local Wikipedia article name; at en.wiki, 'ISBN (identifier)' is a redirect to 'International Standard Book Number' q: Wikidata q number for the identifier label: the label preceding the identifier; label is linked to a Wikipedia article (in this order): redirect from id_handlers['<id>'].redirect when use_identifier_redirects is true Wikidata-supplied article name for the local wiki from id_handlers['<id>'].q local article name from id_handlers['<id>'].link prefix: the first part of a URL that will be concatenated with a second part which usually contains the identifier suffix: optional third part to be added after the identifier encode: true if URI should be percent-encoded; otherwise false COinS: identifier link or keyword for use in COinS: for identifiers registered at info-uri.info use: info:.... where '...' is the appropriate identifier label for identifiers that have COinS keywords, use the keyword: rft.isbn, rft.issn, rft.eissn for |asin= and |ol=, which require assembly, use the keyword: url for others make a URL using the value in prefix/suffix and #label, use the keyword: pre (not checked; any text other than 'info', 'rft', or 'url' works here) set to nil to leave the identifier out of the COinS separator: character or text between label and the identifier in the rendered citation id_limit: for those identifiers with established limits, this property holds the upper limit access: use this parameter to set the access level for all instances of this identifier. the value must be a valid access level for an identifier (see ['id-access'] in this file). custom_access: to enable custom access level for an identifier, set this parameter to the parameter that should control it (normally 'id-access') ]] local id_handlers = { ['ARXIV'] = { parameters = {'arxiv', 'eprint'}, link = 'arXiv', redirect = 'arXiv (identifier)', q = 'Q118398', label = 'arXiv', prefix = 'https://arxiv.org/abs/', -- protocol-relative tested 2013-09-04 encode = false, COinS = 'info:arxiv', separator = ':', access = 'free', -- free to read }, ['ASIN'] = { parameters = { 'asin', 'ASIN' }, link = 'Amazon Standard Identification Number', redirect = 'ASIN (identifier)', q = 'Q1753278', label = 'ASIN', prefix = 'https://www.amazon.', COinS = 'url', separator = '&nbsp;', encode = false; }, ['BIBCODE'] = { parameters = {'bibcode'}, link = 'Bibcode', redirect = 'Bibcode (identifier)', q = 'Q25754', label = 'Bibcode', prefix = 'https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/', encode = false, COinS = 'info:bibcode', separator = ':', custom_access = 'bibcode-access', }, ['BIORXIV'] = { parameters = {'biorxiv'}, link = 'bioRxiv', redirect = 'bioRxiv (identifier)', q = 'Q19835482', label = 'bioRxiv', prefix = 'https://doi.org/', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['CITESEERX'] = { parameters = {'citeseerx'}, link = 'CiteSeerX', redirect = 'CiteSeerX (identifier)', q = 'Q2715061', label = 'CiteSeerX', prefix = 'https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['DOI'] = { -- Used by InternetArchiveBot parameters = { 'doi', 'DOI'}, link = 'Digital object identifier', redirect = 'doi (identifier)', q = 'Q25670', label = 'doi', prefix = 'https://doi.org/', COinS = 'info:doi', separator = ':', encode = true, custom_access = 'doi-access', }, ['EISSN'] = { parameters = {'eissn', 'EISSN'}, link = 'International Standard Serial Number#Electronic ISSN', redirect = 'eISSN (identifier)', q = 'Q46339674', label = 'eISSN', prefix = 'https://www.worldcat.org/issn/', COinS = 'rft.eissn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['HDL'] = { parameters = { 'hdl', 'HDL' }, link = 'Handle System', redirect = 'hdl (identifier)', q = 'Q3126718', label = 'hdl', prefix = 'https://hdl.handle.net/', COinS = 'info:hdl', separator = ':', encode = true, custom_access = 'hdl-access', }, ['ISBN'] = { -- Used by InternetArchiveBot parameters = {'isbn', 'ISBN'}, link = 'International Standard Book Number', redirect = 'ISBN (identifier)', q = 'Q33057', label = 'ISBN', prefix = 'Special:BookSources/', COinS = 'rft.isbn', separator = '&nbsp;', }, ['ISMN'] = { parameters = {'ismn', 'ISMN'}, link = 'International Standard Music Number', redirect = 'ISMN (identifier)', q = 'Q1666938', label = 'ISMN', prefix = '', -- not currently used; COinS = nil, -- nil because we can't use pre or rft or info: separator = '&nbsp;', }, ['ISSN'] = { parameters = {'issn', 'ISSN'}, link = 'International Standard Serial Number', redirect = 'ISSN (identifier)', q = 'Q131276', label = 'ISSN', prefix = 'https://www.worldcat.org/issn/', COinS = 'rft.issn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['JFM'] = { parameters = {'jfm', 'JFM'}, link = 'Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik', redirect = 'JFM (identifier)', q = '', label = 'JFM', prefix = 'https://zbmath.org/?format=complete&q=an:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['JSTOR'] = { parameters = {'jstor', 'JSTOR'}, link = 'JSTOR', redirect = 'JSTOR (identifier)', q = 'Q1420342', label = 'JSTOR', prefix = 'https://www.jstor.org/stable/', -- protocol-relative tested 2013-09-04 COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', custom_access = 'jstor-access', }, ['LCCN'] = { parameters = {'lccn', 'LCCN'}, link = 'Library of Congress Control Number', redirect = 'LCCN (identifier)', q = 'Q620946', label = 'LCCN', prefix = 'https://lccn.loc.gov/', -- protocol-relative tested 2015-12-28 COinS = 'info:lccn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['MR'] = { parameters = {'mr', 'MR'}, link = 'Mathematical Reviews', redirect = 'MR (identifier)', q = 'Q211172', label = 'MR', prefix = 'https://mathscinet.ams.org/mathscinet-getitem?mr=', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['OCLC'] = { parameters = {'oclc', 'OCLC'}, link = 'OCLC', redirect = 'OCLC (identifier)', q = 'Q190593', label = 'OCLC', prefix = 'https://www.worldcat.org/oclc/', COinS = 'info:oclcnum', encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = 9999999999, -- 10-digits }, ['OL'] = { parameters = { 'ol', 'OL' }, link = 'Open Library', redirect = 'OL (identifier)', q = 'Q1201876', label = 'OL', prefix = 'https://openlibrary.org/', COinS = 'url', separator = '&nbsp;', encode = true, custom_access = 'ol-access', }, ['OSTI'] = { parameters = {'osti', 'OSTI'}, link = 'Office of Scientific and Technical Information', redirect = 'OSTI (identifier)', q = 'Q2015776', label = 'OSTI', prefix = 'https://www.osti.gov/biblio/', -- protocol-relative tested 2018-09-12 COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = 23010000, custom_access = 'osti-access', }, ['PMC'] = { parameters = {'pmc', 'PMC'}, link = 'PubMed Central', redirect = 'PMC (identifier)', q = 'Q229883', label = 'PMC', prefix = 'https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC', suffix = '', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = 10100000, access = 'free', -- free to read }, ['PMID'] = { parameters = {'pmid', 'PMID'}, link = 'PubMed Identifier', redirect = 'PMID (identifier)', q = 'Q2082879', label = 'PMID', prefix = 'https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/', COinS = 'info:pmid', encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = 36900000, }, ['RFC'] = { parameters = {'rfc', 'RFC'}, link = 'Request for Comments', redirect = 'RFC (identifier)', q = 'Q212971', label = 'RFC', prefix = 'https://tools.ietf.org/html/rfc', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = 9300, access = 'free', -- free to read }, ['SBN'] = { parameters = {'sbn', 'SBN'}, link = 'Standard Book Number', -- redirect to International_Standard_Book_Number#History redirect = 'SBN (identifier)', label = 'SBN', prefix = 'Special:BookSources/0-', -- prefix has leading zero necessary to make 9-digit sbn a 10-digit isbn COinS = nil, -- nil because we can't use pre or rft or info: separator = '&nbsp;', }, ['SSRN'] = { parameters = {'ssrn', 'SSRN'}, link = 'Social Science Research Network', redirect = 'SSRN (identifier)', q = 'Q7550801', label = 'SSRN', prefix = 'https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = 4300000, custom_access = 'ssrn-access', }, ['S2CID'] = { parameters = {'s2cid', 'S2CID'}, link = 'Semantic Scholar', redirect = 'S2CID (identifier)', q = 'Q22908627', label = 'S2CID', prefix = 'https://api.semanticscholar.org/CorpusID:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = 258000000, custom_access = 's2cid-access', }, ['USENETID'] = { parameters = {'message-id'}, link = 'Usenet', redirect = 'Usenet (identifier)', q = 'Q193162', label = 'Usenet:', prefix = 'news:', encode = false, COinS = 'pre', -- use prefix value separator = '&nbsp;', }, ['ZBL'] = { parameters = {'zbl', 'ZBL' }, link = 'Zentralblatt MATH', redirect = 'Zbl (identifier)', q = 'Q190269', label = 'Zbl', prefix = 'https://zbmath.org/?format=complete&q=an:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, } --[[--------------------------< E X P O R T S >--------------------------------- ]] return { use_identifier_redirects = true, -- when true use redirect name for identifier label links; always true at en.wiki local_lang_cat_enable = false; -- when true categorizes pages where |language=<local wiki's language>; always false at en.wiki date_name_auto_xlate_enable = false; -- when true translates English month-names to the local-wiki's language month names; always false at en.wiki date_digit_auto_xlate_enable = false; -- when true translates Western date digit to the local-wiki's language digits (date_names['local_digits']); always false at en.wiki -- tables and variables created when this module is loaded global_df = 'dmy-all', -- ab.wiki: every citation date renders as «3 цәыббрамза 2026» (input stays ISO 2026-09-03); was get_date_format () punct_skip = build_skip_table (punct_skip, punct_meta_params), url_skip = build_skip_table (url_skip, url_meta_params), aliases = aliases, special_case_translation = special_case_translation, date_names = date_names, err_msg_supl = err_msg_supl, error_conditions = error_conditions, editor_markup_patterns = editor_markup_patterns, et_al_patterns = et_al_patterns, id_handlers = id_handlers, keywords_lists = keywords_lists, keywords_xlate = keywords_xlate, stripmarkers = stripmarkers, invisible_chars = invisible_chars, invisible_defs = invisible_defs, indic_script = indic_script, emoji_t = emoji_t, maint_cats = maint_cats, messages = messages, presentation = presentation, prop_cats = prop_cats, script_lang_codes = script_lang_codes, lang_code_remap = lang_code_remap, lang_name_remap = lang_name_remap, this_wiki_code = this_wiki_code, title_types = title_types, uncategorized_namespaces = uncategorized_namespaces_t, uncategorized_subpages = uncategorized_subpages, templates_using_volume = templates_using_volume, templates_using_issue = templates_using_issue, templates_not_using_page = templates_not_using_page, vol_iss_pg_patterns = vol_iss_pg_patterns, single_letter_2nd_lvl_domains_t = single_letter_2nd_lvl_domains_t, inter_wiki_map = inter_wiki_map, mw_languages_by_tag_t = mw_languages_by_tag_t, mw_languages_by_name_t = mw_languages_by_name_t, citation_class_map_t = citation_class_map_t, citation_issue_t = citation_issue_t, citation_no_volume_t = citation_no_volume_t, } ccwnmmnpy37t0rc1o90l2wmbcqcn5kr 828 56330 173768 2026-09-11T08:32:24Z Nart17 17397 CS1 sandbox: verbatim copy of the live module, so {{Cite web/sandbox}} can be tested against Amodule:Citation/CS1/Configuration/sandbox (global_df = 'dmy-all'); no live page invokes it — see Ашаблон:Cite web/testcases 173768 Scribunto text/plain require('strict'); --[[--------------------------< F O R W A R D D E C L A R A T I O N S >-------------------------------------- each of these counts against the Lua upvalue limit ]] local validation; -- functions in Module:Citation/CS1/Date_validation local utilities; -- functions in Module:Citation/CS1/Utilities local z = {}; -- table of tables in Module:Citation/CS1/Utilities local identifiers; -- functions and tables in Module:Citation/CS1/Identifiers local metadata; -- functions in Module:Citation/CS1/COinS local cfg = {}; -- table of configuration tables that are defined in Module:Citation/CS1/Configuration local whitelist = {}; -- table of tables listing valid template parameter names; defined in Module:Citation/CS1/Whitelist --[[------------------< P A G E S C O P E V A R I A B L E S >--------------- declare variables here that have page-wide scope that are not brought in from other modules; that are created here and used here ]] local added_deprecated_cat; -- Boolean flag so that the category is added only once local added_vanc_errs; -- Boolean flag so we only emit one Vancouver error / category local added_generic_name_errs; -- Boolean flag so we only emit one generic name error / category and stop testing names once an error is encountered local Frame; -- holds the module's frame table local is_preview_mode; -- true when article is in preview mode; false when using 'Preview page with this template' (previewing the module) local is_sandbox; -- true when using sandbox modules to render citation --[[--------------------------< F I R S T _ S E T >------------------------------------------------------------ Locates and returns the first set value in a table of values where the order established in the table, left-to-right (or top-to-bottom), is the order in which the values are evaluated. Returns nil if none are set. This version replaces the original 'for _, val in pairs do' and a similar version that used ipairs. With the pairs version the order of evaluation could not be guaranteed. With the ipairs version, a nil value would terminate the for-loop before it reached the actual end of the list. ]] local function first_set (list, count) local i = 1; while i <= count do -- loop through all items in list if utilities.is_set( list[i] ) then return list[i]; -- return the first set list member end i = i + 1; -- point to next end end --[[--------------------------< A D D _ V A N C _ E R R O R >---------------------------------------------------- Adds a single Vancouver system error message to the template's output regardless of how many error actually exist. To prevent duplication, added_vanc_errs is nil until an error message is emitted. added_vanc_errs is a Boolean declared in page scope variables above ]] local function add_vanc_error (source, position) if added_vanc_errs then return end added_vanc_errs = true; -- note that we've added this category utilities.set_message ('err_vancouver', {source, position}); end --[[--------------------------< I S _ S C H E M E >------------------------------------------------------------ does this thing that purports to be a URI scheme seem to be a valid scheme? The scheme is checked to see if it is in agreement with http://tools.ietf.org/html/std66#section-3.1 which says: Scheme names consist of a sequence of characters beginning with a letter and followed by any combination of letters, digits, plus ("+"), period ("."), or hyphen ("-"). returns true if it does, else false ]] local function is_scheme (scheme) return scheme and scheme:match ('^%a[%a%d%+%.%-]*:'); -- true if scheme is set and matches the pattern end --[=[-------------------------< I S _ D O M A I N _ N A M E >-------------------------------------------------- Does this thing that purports to be a domain name seem to be a valid domain name? Syntax defined here: http://tools.ietf.org/html/rfc1034#section-3.5 BNF defined here: https://tools.ietf.org/html/rfc4234 Single character names are generally reserved; see https://tools.ietf.org/html/draft-ietf-dnsind-iana-dns-01#page-15; see also [[Single-letter second-level domain]] list of TLDs: https://www.iana.org/domains/root/db RFC 952 (modified by RFC 1123) requires the first and last character of a hostname to be a letter or a digit. Between the first and last characters the name may use letters, digits, and the hyphen. Also allowed are IPv4 addresses. IPv6 not supported domain is expected to be stripped of any path so that the last character in the last character of the TLD. tld is two or more alpha characters. Any preceding '//' (from splitting a URL with a scheme) will be stripped here. Perhaps not necessary but retained in case it is necessary for IPv4 dot decimal. There are several tests: the first character of the whole domain name including subdomains must be a letter or a digit internationalized domain name (ASCII characters with .xn-- ASCII Compatible Encoding (ACE) prefix xn-- in the TLD) see https://tools.ietf.org/html/rfc3490 single-letter/digit second-level domains in the .org, .cash, and .today TLDs q, x, and z SL domains in the .com TLD i and q SL domains in the .net TLD single-letter SL domains in the ccTLDs (where the ccTLD is two letters) two-character SL domains in gTLDs (where the gTLD is two or more letters) three-plus-character SL domains in gTLDs (where the gTLD is two or more letters) IPv4 dot-decimal address format; TLD not allowed returns true if domain appears to be a proper name and TLD or IPv4 address, else false ]=] local function is_domain_name (domain) if not domain then return false; -- if not set, abandon end domain = domain:gsub ('^//', ''); -- strip '//' from domain name if present; done here so we only have to do it once if not domain:match ('^[%w]') then -- first character must be letter or digit return false; end if domain:match ('^%a+:') then -- hack to detect things that look like s:Page:Title where Page: is namespace at Wikisource return false; end local patterns = { -- patterns that look like URLs '%f[%w][%w][%w%-]+[%w]%.%a%a+$', -- three or more character hostname.hostname or hostname.tld '%f[%w][%w][%w%-]+[%w]%.xn%-%-[%w]+$', -- internationalized domain name with ACE prefix '%f[%a][qxz]%.com$', -- assigned one character .com hostname (x.com times out 2015-12-10) '%f[%a][iq]%.net$', -- assigned one character .net hostname (q.net registered but not active 2015-12-10) '%f[%w][%w]%.%a%a$', -- one character hostname and ccTLD (2 chars) '%f[%w][%w][%w]%.%a%a+$', -- two character hostname and TLD '^%d%d?%d?%.%d%d?%d?%.%d%d?%d?%.%d%d?%d?', -- IPv4 address } for _, pattern in ipairs (patterns) do -- loop through the patterns list if domain:match (pattern) then return true; -- if a match then we think that this thing that purports to be a URL is a URL end end for _, d in ipairs (cfg.single_letter_2nd_lvl_domains_t) do -- look for single letter second level domain names for these top level domains if domain:match ('%f[%w][%w]%.' .. d) then return true end end return false; -- no matches, we don't know what this thing is end --[[--------------------------< I S _ U R L >------------------------------------------------------------------ returns true if the scheme and domain parts of a URL appear to be a valid URL; else false. This function is the last step in the validation process. This function is separate because there are cases that are not covered by split_url(), for example is_parameter_ext_wikilink() which is looking for bracketted external wikilinks. ]] local function is_url (scheme, domain) if utilities.is_set (scheme) then -- if scheme is set check it and domain return is_scheme (scheme) and is_domain_name (domain); else return is_domain_name (domain); -- scheme not set when URL is protocol-relative end end --[[--------------------------< S P L I T _ U R L >------------------------------------------------------------ Split a URL into a scheme, authority indicator, and domain. First remove Fully Qualified Domain Name terminator (a dot following TLD) (if any) and any path(/), query(?) or fragment(#). If protocol-relative URL, return nil scheme and domain else return nil for both scheme and domain. When not protocol-relative, get scheme, authority indicator, and domain. If there is an authority indicator (one or more '/' characters immediately following the scheme's colon), make sure that there are only 2. Any URL that does not have news: scheme must have authority indicator (//). TODO: are there other common schemes like news: that don't use authority indicator? Strip off any port and path; ]] local function split_url (url_str) local scheme, authority, domain; url_str = url_str:gsub ('([%a%d])%.?[/%?#].*$', '%1'); -- strip FQDN terminator and path(/), query(?), fragment (#) (the capture prevents false replacement of '//') if url_str:match ('^//%S*') then -- if there is what appears to be a protocol-relative URL domain = url_str:match ('^//(%S*)') elseif url_str:match ('%S-:/*%S+') then -- if there is what appears to be a scheme, optional authority indicator, and domain name scheme, authority, domain = url_str:match ('(%S-:)(/*)(%S+)'); -- extract the scheme, authority indicator, and domain portions if utilities.is_set (authority) then authority = authority:gsub ('//', '', 1); -- replace place 1 pair of '/' with nothing; if utilities.is_set(authority) then -- if anything left (1 or 3+ '/' where authority should be) then return scheme; -- return scheme only making domain nil which will cause an error message end else if not scheme:match ('^news:') then -- except for news:..., MediaWiki won't link URLs that do not have authority indicator; TODO: a better way to do this test? return scheme; -- return scheme only making domain nil which will cause an error message end end domain = domain:gsub ('(%a):%d+', '%1'); -- strip port number if present end return scheme, domain; end --[[--------------------------< L I N K _ P A R A M _ O K >--------------------------------------------------- checks the content of |title-link=, |series-link=, |author-link=, etc. for properly formatted content: no wikilinks, no URLs Link parameters are to hold the title of a Wikipedia article, so none of the WP:TITLESPECIALCHARACTERS are allowed: # < > [ ] | { } _ except the underscore which is used as a space in wiki URLs and # which is used for section links returns false when the value contains any of these characters. When there are no illegal characters, this function returns TRUE if value DOES NOT appear to be a valid URL (the |<param>-link= parameter is ok); else false when value appears to be a valid URL (the |<param>-link= parameter is NOT ok). ]] local function link_param_ok (value) local scheme, domain; if value:find ('[<>%[%]|{}]') then -- if any prohibited characters return false; end scheme, domain = split_url (value); -- get scheme or nil and domain or nil from URL; return not is_url (scheme, domain); -- return true if value DOES NOT appear to be a valid URL end --[[--------------------------< L I N K _ T I T L E _ O K >--------------------------------------------------- Use link_param_ok() to validate |<param>-link= value and its matching |<title>= value. |<title>= may be wiki-linked but not when |<param>-link= has a value. This function emits an error message when that condition exists check <link> for inter-language interwiki-link prefix. prefix must be a MediaWiki-recognized language code and must begin with a colon. ]] local function link_title_ok (link, lorig, title, torig) local orig; if utilities.is_set (link) then -- don't bother if <param>-link doesn't have a value if not link_param_ok (link) then -- check |<param>-link= markup orig = lorig; -- identify the failing link parameter elseif title:find ('%[%[') then -- check |title= for wikilink markup orig = torig; -- identify the failing |title= parameter elseif link:match ('^%a+:') then -- if the link is what looks like an interwiki local prefix = link:match ('^(%a+):'):lower(); -- get the interwiki prefix if cfg.inter_wiki_map[prefix] then -- if prefix is in the map, must have preceding colon orig = lorig; -- flag as error end end end if utilities.is_set (orig) then link = ''; -- unset utilities.set_message ('err_bad_paramlink', orig); -- URL or wikilink in |title= with |title-link=; end return link; -- link if ok, empty string else end --[[--------------------------< C H E C K _ U R L >------------------------------------------------------------ Determines whether a URL string appears to be valid. First we test for space characters. If any are found, return false. Then split the URL into scheme and domain portions, or for protocol-relative (//example.com) URLs, just the domain. Use is_url() to validate the two portions of the URL. If both are valid, or for protocol-relative if domain is valid, return true, else false. Because it is different from a standard URL, and because this module used external_link() to make external links that work for standard and news: links, we validate newsgroup names here. The specification for a newsgroup name is at https://tools.ietf.org/html/rfc5536#section-3.1.4 ]] local function check_url( url_str ) if nil == url_str:match ("^%S+$") then -- if there are any spaces in |url=value it can't be a proper URL return false; end local scheme, domain; scheme, domain = split_url (url_str); -- get scheme or nil and domain or nil from URL; if 'news:' == scheme then -- special case for newsgroups return domain:match('^[%a%d%+%-_]+%.[%a%d%+%-_%.]*[%a%d%+%-_]$'); end return is_url (scheme, domain); -- return true if value appears to be a valid URL end --[=[-------------------------< I S _ P A R A M E T E R _ E X T _ W I K I L I N K >---------------------------- Return true if a parameter value has a string that begins and ends with square brackets [ and ] and the first non-space characters following the opening bracket appear to be a URL. The test will also find external wikilinks that use protocol-relative URLs. Also finds bare URLs. The frontier pattern prevents a match on interwiki-links which are similar to scheme:path URLs. The tests that find bracketed URLs are required because the parameters that call this test (currently |title=, |chapter=, |work=, and |publisher=) may have wikilinks and there are articles or redirects like '//Hus' so, while uncommon, |title=[[//Hus]] is possible as might be [[en://Hus]]. ]=] local function is_parameter_ext_wikilink (value) local scheme, domain; if value:match ('%f[%[]%[%a%S*:%S+.*%]') then -- if ext. wikilink with scheme and domain: [xxxx://yyyyy.zzz] scheme, domain = split_url (value:match ('%f[%[]%[(%a%S*:%S+).*%]')); elseif value:match ('%f[%[]%[//%S+.*%]') then -- if protocol-relative ext. wikilink: [//yyyyy.zzz] scheme, domain = split_url (value:match ('%f[%[]%[(//%S+).*%]')); elseif value:match ('%a%S*:%S+') then -- if bare URL with scheme; may have leading or trailing plain text scheme, domain = split_url (value:match ('(%a%S*:%S+)')); elseif value:match ('//%S+') then -- if protocol-relative bare URL: //yyyyy.zzz; may have leading or trailing plain text scheme, domain = split_url (value:match ('(//%S+)')); -- what is left should be the domain else return false; -- didn't find anything that is obviously a URL end return is_url (scheme, domain); -- return true if value appears to be a valid URL end --[[-------------------------< C H E C K _ F O R _ U R L >----------------------------------------------------- loop through a list of parameters and their values. Look at the value and if it has an external link, emit an error message. ]] local function check_for_url (parameter_list, error_list) for k, v in pairs (parameter_list) do -- for each parameter in the list if is_parameter_ext_wikilink (v) then -- look at the value; if there is a URL add an error message table.insert (error_list, utilities.wrap_style ('parameter', k)); end end end --[[--------------------------< S A F E _ F O R _ U R L >------------------------------------------------------ Escape sequences for content that will be used for URL descriptions ]] local function safe_for_url( str ) if str:match( "%[%[.-%]%]" ) ~= nil then utilities.set_message ('err_wikilink_in_url', {}); end return str:gsub( '[%[%]\n]', { ['['] = '&#91;', [']'] = '&#93;', ['\n'] = ' ' } ); end --[[--------------------------< E X T E R N A L _ L I N K >---------------------------------------------------- Format an external link with error checking ]] local function external_link (URL, label, source, access) local err_msg = ''; local domain; local path; local base_url; if not utilities.is_set (label) then label = URL; if utilities.is_set (source) then utilities.set_message ('err_bare_url_missing_title', {utilities.wrap_style ('parameter', source)}); else error (cfg.messages["bare_url_no_origin"]); -- programmer error; valid parameter name does not have matching meta-parameter end end if not check_url (URL) then utilities.set_message ('err_bad_url', {utilities.wrap_style ('parameter', source)}); end domain, path = URL:match ('^([/%.%-%+:%a%d]+)([/%?#].*)$'); -- split the URL into scheme plus domain and path if path then -- if there is a path portion path = path:gsub ('[%[%]]', {['['] = '%5b', [']'] = '%5d'}); -- replace '[' and ']' with their percent-encoded values URL = table.concat ({domain, path}); -- and reassemble end base_url = table.concat ({ "[", URL, " ", safe_for_url (label), "]" }); -- assemble a wiki-markup URL if utilities.is_set (access) then -- access level (subscription, registration, limited) base_url = utilities.substitute (cfg.presentation['ext-link-access-signal'], {cfg.presentation[access].class, cfg.presentation[access].title, base_url}); -- add the appropriate icon end return base_url; end --[[--------------------------< D E P R E C A T E D _ P A R A M E T E R >-------------------------------------- Categorize and emit an error message when the citation contains one or more deprecated parameters. The function includes the offending parameter name to the error message. Only one error message is emitted regardless of the number of deprecated parameters in the citation. added_deprecated_cat is a Boolean declared in page scope variables above ]] local function deprecated_parameter(name) if not added_deprecated_cat then added_deprecated_cat = true; -- note that we've added this category utilities.set_message ('err_deprecated_params', {name}); -- add error message end end --[=[-------------------------< K E R N _ Q U O T E S >-------------------------------------------------------- Apply kerning to open the space between the quote mark provided by the module and a leading or trailing quote mark contained in a |title= or |chapter= parameter's value. This function will positive kern either single or double quotes: "'Unkerned title with leading and trailing single quote marks'" " 'Kerned title with leading and trailing single quote marks' " (in real life the kerning isn't as wide as this example) Double single quotes (italic or bold wiki-markup) are not kerned. Replaces Unicode quote marks in plain text or in the label portion of a [[L|D]] style wikilink with typewriter quote marks regardless of the need for kerning. Unicode quote marks are not replaced in simple [[D]] wikilinks. Call this function for chapter titles, for website titles, etc.; not for book titles. ]=] local function kern_quotes (str) local cap = ''; local wl_type, label, link; wl_type, label, link = utilities.is_wikilink (str); -- wl_type is: 0, no wl (text in label variable); 1, [[D]]; 2, [[L|D]] if 1 == wl_type then -- [[D]] simple wikilink with or without quote marks if mw.ustring.match (str, '%[%[[\"“”\'‘’].+[\"“”\'‘’]%]%]') then -- leading and trailing quote marks str = utilities.substitute (cfg.presentation['kern-left'], str); str = utilities.substitute (cfg.presentation['kern-right'], str); elseif mw.ustring.match (str, '%[%[[\"“”\'‘’].+%]%]') then -- leading quote marks str = utilities.substitute (cfg.presentation['kern-left'], str); elseif mw.ustring.match (str, '%[%[.+[\"“”\'‘’]%]%]') then -- trailing quote marks str = utilities.substitute (cfg.presentation['kern-right'], str); end else -- plain text or [[L|D]]; text in label variable label = mw.ustring.gsub (label, '[“”]', '\"'); -- replace “” (U+201C & U+201D) with " (typewriter double quote mark) label = mw.ustring.gsub (label, '[‘’]', '\''); -- replace ‘’ (U+2018 & U+2019) with ' (typewriter single quote mark) cap = mw.ustring.match (label, "^([\"\'][^\'].+)"); -- match leading double or single quote but not doubled single quotes (italic markup) if utilities.is_set (cap) then label = utilities.substitute (cfg.presentation['kern-left'], cap); end cap = mw.ustring.match (label, "^(.+[^\'][\"\'])$") -- match trailing double or single quote but not doubled single quotes (italic markup) if utilities.is_set (cap) then label = utilities.substitute (cfg.presentation['kern-right'], cap); end if 2 == wl_type then str = utilities.make_wikilink (link, label); -- reassemble the wikilink else str = label; end end return str; end --[[--------------------------< F O R M A T _ S C R I P T _ V A L U E >---------------------------------------- |script-title= holds title parameters that are not written in Latin-based scripts: Chinese, Japanese, Arabic, Hebrew, etc. These scripts should not be italicized and may be written right-to-left. The value supplied by |script-title= is concatenated onto Title after Title has been wrapped in italic markup. Regardless of language, all values provided by |script-title= are wrapped in <bdi>...</bdi> tags to isolate RTL languages from the English left to right. |script-title= provides a unique feature. The value in |script-title= may be prefixed with a two-character ISO 639-1 language code and a colon: |script-title=ja:*** *** (where * represents a Japanese character) Spaces between the two-character code and the colon and the colon and the first script character are allowed: |script-title=ja : *** *** |script-title=ja: *** *** |script-title=ja :*** *** Spaces preceding the prefix are allowed: |script-title = ja:*** *** The prefix is checked for validity. If it is a valid ISO 639-1 language code, the lang attribute (lang="ja") is added to the <bdi> tag so that browsers can know the language the tag contains. This may help the browser render the script more correctly. If the prefix is invalid, the lang attribute is not added. At this time there is no error message for this condition. Supports |script-title=, |script-chapter=, |script-<periodical>= ]] local function format_script_value (script_value, script_param) local lang=''; -- initialize to empty string local name; if script_value:match('^%l%l%l?%s*:') then -- if first 3 or 4 non-space characters are script language prefix lang = script_value:match('^(%l%l%l?)%s*:%s*%S.*'); -- get the language prefix or nil if there is no script if not utilities.is_set (lang) then utilities.set_message ('err_script_parameter', {script_param, cfg.err_msg_supl['missing title part']}); -- prefix without 'title'; add error message return ''; -- script_value was just the prefix so return empty string end -- if we get this far we have prefix and script name = cfg.lang_code_remap[lang] or mw.language.fetchLanguageName( lang, cfg.this_wiki_code ); -- get language name so that we can use it to categorize if utilities.is_set (name) then -- is prefix a proper ISO 639-1 language code? script_value = script_value:gsub ('^%l+%s*:%s*', ''); -- strip prefix from script -- is prefix one of these language codes? if utilities.in_array (lang, cfg.script_lang_codes) then utilities.add_prop_cat ('script', {name, lang}) else utilities.set_message ('err_script_parameter', {script_param, cfg.err_msg_supl['unknown language code']}); -- unknown script-language; add error message end lang = ' lang="' .. lang .. '" '; -- convert prefix into a lang attribute else utilities.set_message ('err_script_parameter', {script_param, cfg.err_msg_supl['invalid language code']}); -- invalid language code; add error message lang = ''; -- invalid so set lang to empty string end else utilities.set_message ('err_script_parameter', {script_param, cfg.err_msg_supl['missing prefix']}); -- no language code prefix; add error message end script_value = utilities.substitute (cfg.presentation['bdi'], {lang, script_value}); -- isolate in case script is RTL return script_value; end --[[--------------------------< S C R I P T _ C O N C A T E N A T E >------------------------------------------ Initially for |title= and |script-title=, this function concatenates those two parameter values after the script value has been wrapped in <bdi> tags. ]] local function script_concatenate (title, script, script_param) if utilities.is_set (script) then script = format_script_value (script, script_param); -- <bdi> tags, lang attribute, categorization, etc.; returns empty string on error if utilities.is_set (script) then title = title .. ' ' .. script; -- concatenate title and script title end end return title; end --[[--------------------------< W R A P _ M S G >-------------------------------------------------------------- Applies additional message text to various parameter values. Supplied string is wrapped using a message_list configuration taking one argument. Supports lower case text for {{citation}} templates. Additional text taken from citation_config.messages - the reason this function is similar to but separate from wrap_style(). ]] local function wrap_msg (key, str, lower) if not utilities.is_set ( str ) then return ""; end if true == lower then local msg; msg = cfg.messages[key]:lower(); -- set the message to lower case before return utilities.substitute ( msg, str ); -- including template text else return utilities.substitute ( cfg.messages[key], str ); end end --[[----------------< W I K I S O U R C E _ U R L _ M A K E >------------------- Makes a Wikisource URL from Wikisource interwiki-link. Returns the URL and appropriate label; nil else. str is the value assigned to |chapter= (or aliases) or |title= or |title-link= ]] local function wikisource_url_make (str) local wl_type, D, L; local ws_url, ws_label; local wikisource_prefix = table.concat ({'https://', cfg.this_wiki_code, '.wikisource.org/wiki/'}); wl_type, D, L = utilities.is_wikilink (str); -- wl_type is 0 (not a wikilink), 1 (simple wikilink), 2 (complex wikilink) if 0 == wl_type then -- not a wikilink; might be from |title-link= str = D:match ('^[Ww]ikisource:(.+)') or D:match ('^[Ss]:(.+)'); -- article title from interwiki link with long-form or short-form namespace if utilities.is_set (str) then ws_url = table.concat ({ -- build a Wikisource URL wikisource_prefix, -- prefix str, -- article title }); ws_label = str; -- label for the URL end elseif 1 == wl_type then -- simple wikilink: [[Wikisource:ws article]] str = D:match ('^[Ww]ikisource:(.+)') or D:match ('^[Ss]:(.+)'); -- article title from interwiki link with long-form or short-form namespace if utilities.is_set (str) then ws_url = table.concat ({ -- build a Wikisource URL wikisource_prefix, -- prefix str, -- article title }); ws_label = str; -- label for the URL end elseif 2 == wl_type then -- non-so-simple wikilink: [[Wikisource:ws article|displayed text]] ([[L|D]]) str = L:match ('^[Ww]ikisource:(.+)') or L:match ('^[Ss]:(.+)'); -- article title from interwiki link with long-form or short-form namespace if utilities.is_set (str) then ws_label = D; -- get ws article name from display portion of interwiki link ws_url = table.concat ({ -- build a Wikisource URL wikisource_prefix, -- prefix str, -- article title without namespace from link portion of wikilink }); end end if ws_url then ws_url = mw.uri.encode (ws_url, 'WIKI'); -- make a usable URL ws_url = ws_url:gsub ('%%23', '#'); -- undo percent-encoding of fragment marker end return ws_url, ws_label, L or D; -- return proper URL or nil and a label or nil end --[[----------------< F O R M A T _ P E R I O D I C A L >----------------------- Format the three periodical parameters: |script-<periodical>=, |<periodical>=, and |trans-<periodical>= into a single Periodical meta-parameter. ]] local function format_periodical (script_periodical, script_periodical_source, periodical, trans_periodical) if not utilities.is_set (periodical) then periodical = ''; -- to be safe for concatenation else periodical = utilities.wrap_style ('italic-title', periodical); -- style end periodical = script_concatenate (periodical, script_periodical, script_periodical_source); -- <bdi> tags, lang attribute, categorization, etc.; must be done after title is wrapped if utilities.is_set (trans_periodical) then trans_periodical = utilities.wrap_style ('trans-italic-title', trans_periodical); if utilities.is_set (periodical) then periodical = periodical .. ' ' .. trans_periodical; else -- here when trans-periodical without periodical or script-periodical periodical = trans_periodical; utilities.set_message ('err_trans_missing_title', {'periodical'}); end end return periodical; end --[[------------------< F O R M A T _ C H A P T E R _ T I T L E >--------------- Format the four chapter parameters: |script-chapter=, |chapter=, |trans-chapter=, and |chapter-url= into a single chapter meta- parameter (chapter_url_source used for error messages). ]] local function format_chapter_title (script_chapter, script_chapter_source, chapter, chapter_source, trans_chapter, trans_chapter_source, chapter_url, chapter_url_source, no_quotes, access) local ws_url, ws_label, L = wikisource_url_make (chapter); -- make a wikisource URL and label from a wikisource interwiki link if ws_url then ws_label = ws_label:gsub ('_', ' '); -- replace underscore separators with space characters chapter = ws_label; end if not utilities.is_set (chapter) then chapter = ''; -- to be safe for concatenation else if false == no_quotes then chapter = kern_quotes (chapter); -- if necessary, separate chapter title's leading and trailing quote marks from module provided quote marks chapter = utilities.wrap_style ('quoted-title', chapter); end end chapter = script_concatenate (chapter, script_chapter, script_chapter_source); -- <bdi> tags, lang attribute, categorization, etc.; must be done after title is wrapped if utilities.is_set (chapter_url) then chapter = external_link (chapter_url, chapter, chapter_url_source, access); -- adds bare_url_missing_title error if appropriate elseif ws_url then chapter = external_link (ws_url, chapter .. '&nbsp;', 'ws link in chapter'); -- adds bare_url_missing_title error if appropriate; space char to move icon away from chap text; TODO: better way to do this? chapter = utilities.substitute (cfg.presentation['interwiki-icon'], {cfg.presentation['class-wikisource'], L, chapter}); end if utilities.is_set (trans_chapter) then trans_chapter = utilities.wrap_style ('trans-quoted-title', trans_chapter); if utilities.is_set (chapter) then chapter = chapter .. ' ' .. trans_chapter; else -- here when trans_chapter without chapter or script-chapter chapter = trans_chapter; chapter_source = trans_chapter_source:match ('trans%-?(.+)'); -- when no chapter, get matching name from trans-<param> utilities.set_message ('err_trans_missing_title', {chapter_source}); end end return chapter; end --[[----------------< H A S _ I N V I S I B L E _ C H A R S >------------------- This function searches a parameter's value for non-printable or invisible characters. The search stops at the first match. This function will detect the visible replacement character when it is part of the Wikisource. Detects but ignores nowiki and math stripmarkers. Also detects other named stripmarkers (gallery, math, pre, ref) and identifies them with a slightly different error message. See also coins_cleanup(). Output of this function is an error message that identifies the character or the Unicode group, or the stripmarker that was detected along with its position (or, for multi-byte characters, the position of its first byte) in the parameter value. ]] local function has_invisible_chars (param, v) local position = ''; -- position of invisible char or starting position of stripmarker local capture; -- used by stripmarker detection to hold name of the stripmarker local stripmarker; -- boolean set true when a stripmarker is found capture = string.match (v, '[%w%p ]*'); -- test for values that are simple ASCII text and bypass other tests if true if capture == v then -- if same there are no Unicode characters return; end for _, invisible_char in ipairs (cfg.invisible_chars) do local char_name = invisible_char[1]; -- the character or group name local pattern = invisible_char[2]; -- the pattern used to find it position, _, capture = mw.ustring.find (v, pattern); -- see if the parameter value contains characters that match the pattern if position and (cfg.invisible_defs.zwj == capture) then -- if we found a zero-width joiner character if mw.ustring.find (v, cfg.indic_script) then -- it's ok if one of the Indic scripts position = nil; -- unset position elseif cfg.emoji_t[mw.ustring.codepoint (v, position+1)] then -- is zwj followed by a character listed in emoji{}? position = nil; -- unset position end end if position then if 'nowiki' == capture or 'math' == capture or -- nowiki and math stripmarkers (not an error condition) ('templatestyles' == capture and utilities.in_array (param, {'id', 'quote'})) then -- templatestyles stripmarker allowed in these parameters stripmarker = true; -- set a flag elseif true == stripmarker and cfg.invisible_defs.del == capture then -- because stripmakers begin and end with the delete char, assume that we've found one end of a stripmarker position = nil; -- unset else local err_msg; if capture and not (cfg.invisible_defs.del == capture or cfg.invisible_defs.zwj == capture) then err_msg = capture .. ' ' .. char_name; else err_msg = char_name .. ' ' .. 'character'; end utilities.set_message ('err_invisible_char', {err_msg, utilities.wrap_style ('parameter', param), position}); -- add error message return; -- and done with this parameter end end end end --[[-------------------< A R G U M E N T _ W R A P P E R >---------------------- Argument wrapper. This function provides support for argument mapping defined in the configuration file so that multiple names can be transparently aliased to single internal variable. ]] local function argument_wrapper ( args ) local origin = {}; return setmetatable({ ORIGIN = function ( self, k ) local dummy = self[k]; -- force the variable to be loaded. return origin[k]; end }, { __index = function ( tbl, k ) if origin[k] ~= nil then return nil; end local args, list, v = args, cfg.aliases[k]; if type( list ) == 'table' then v, origin[k] = utilities.select_one ( args, list, 'err_redundant_parameters' ); if origin[k] == nil then origin[k] = ''; -- Empty string, not nil end elseif list ~= nil then v, origin[k] = args[list], list; else -- maybe let through instead of raising an error? -- v, origin[k] = args[k], k; error( cfg.messages['unknown_argument_map'] .. ': ' .. k); end -- Empty strings, not nil; if v == nil then v = ''; origin[k] = ''; end tbl = rawset( tbl, k, v ); return v; end, }); end --[[--------------------------< N O W R A P _ D A T E >------------------------- When date is YYYY-MM-DD format wrap in nowrap span: <span ...>YYYY-MM-DD</span>. When date is DD MMMM YYYY or is MMMM DD, YYYY then wrap in nowrap span: <span ...>DD MMMM</span> YYYY or <span ...>MMMM DD,</span> YYYY DOES NOT yet support MMMM YYYY or any of the date ranges. ]] local function nowrap_date (date) local cap = ''; local cap2 = ''; if date:match("^%d%d%d%d%-%d%d%-%d%d$") then date = utilities.substitute (cfg.presentation['nowrap1'], date); elseif date:match("^%a+%s*%d%d?,%s+%d%d%d%d$") or date:match ("^%d%d?%s*%a+%s+%d%d%d%d$") then cap, cap2 = string.match (date, "^(.*)%s+(%d%d%d%d)$"); date = utilities.substitute (cfg.presentation['nowrap2'], {cap, cap2}); end return date; end --[[--------------------------< S E T _ T I T L E T Y P E >--------------------- This function sets default title types (equivalent to the citation including |type=<default value>) for those templates that have defaults. Also handles the special case where it is desirable to omit the title type from the rendered citation (|type=none). ]] local function set_titletype (cite_class, title_type) if utilities.is_set (title_type) then if 'none' == cfg.keywords_xlate[title_type] then title_type = ''; -- if |type=none then type parameter not displayed end return title_type; -- if |type= has been set to any other value use that value end return cfg.title_types [cite_class] or ''; -- set template's default title type; else empty string for concatenation end --[[--------------------------< S A F E _ J O I N >----------------------------- Joins a sequence of strings together while checking for duplicate separation characters. ]] local function safe_join( tbl, duplicate_char ) local f = {}; -- create a function table appropriate to type of 'duplicate character' if 1 == #duplicate_char then -- for single byte ASCII characters use the string library functions f.gsub = string.gsub f.match = string.match f.sub = string.sub else -- for multi-byte characters use the ustring library functions f.gsub = mw.ustring.gsub f.match = mw.ustring.match f.sub = mw.ustring.sub end local str = ''; -- the output string local comp = ''; -- what does 'comp' mean? local end_chr = ''; local trim; for _, value in ipairs( tbl ) do if value == nil then value = ''; end if str == '' then -- if output string is empty str = value; -- assign value to it (first time through the loop) elseif value ~= '' then if value:sub(1, 1) == '<' then -- special case of values enclosed in spans and other markup. comp = value:gsub( "%b<>", "" ); -- remove HTML markup (<span>string</span> -> string) else comp = value; end -- typically duplicate_char is sepc if f.sub(comp, 1, 1) == duplicate_char then -- is first character same as duplicate_char? why test first character? -- Because individual string segments often (always?) begin with terminal punct for the -- preceding segment: 'First element' .. 'sepc next element' .. etc.? trim = false; end_chr = f.sub(str, -1, -1); -- get the last character of the output string -- str = str .. "<HERE(enchr=" .. end_chr .. ")" -- debug stuff? if end_chr == duplicate_char then -- if same as separator str = f.sub(str, 1, -2); -- remove it elseif end_chr == "'" then -- if it might be wiki-markup if f.sub(str, -3, -1) == duplicate_char .. "''" then -- if last three chars of str are sepc'' str = f.sub(str, 1, -4) .. "''"; -- remove them and add back '' elseif f.sub(str, -5, -1) == duplicate_char .. "]]''" then -- if last five chars of str are sepc]]'' trim = true; -- why? why do this and next differently from previous? elseif f.sub(str, -4, -1) == duplicate_char .. "]''" then -- if last four chars of str are sepc]'' trim = true; -- same question end elseif end_chr == "]" then -- if it might be wiki-markup if f.sub(str, -3, -1) == duplicate_char .. "]]" then -- if last three chars of str are sepc]] wikilink trim = true; elseif f.sub(str, -3, -1) == duplicate_char .. '"]' then -- if last three chars of str are sepc"] quoted external link trim = true; elseif f.sub(str, -2, -1) == duplicate_char .. "]" then -- if last two chars of str are sepc] external link trim = true; elseif f.sub(str, -4, -1) == duplicate_char .. "'']" then -- normal case when |url=something & |title=Title. trim = true; end elseif end_chr == " " then -- if last char of output string is a space if f.sub(str, -2, -1) == duplicate_char .. " " then -- if last two chars of str are <sepc><space> str = f.sub(str, 1, -3); -- remove them both end end if trim then if value ~= comp then -- value does not equal comp when value contains HTML markup local dup2 = duplicate_char; if f.match(dup2, "%A" ) then dup2 = "%" .. dup2; end -- if duplicate_char not a letter then escape it value = f.gsub(value, "(%b<>)" .. dup2, "%1", 1 ) -- remove duplicate_char if it follows HTML markup else value = f.sub(value, 2, -1 ); -- remove duplicate_char when it is first character end end end str = str .. value; -- add it to the output string end end return str; end --[[--------------------------< I S _ S U F F I X >----------------------------- returns true if suffix is properly formed Jr, Sr, or ordinal in the range 1–9. Puncutation not allowed. ]] local function is_suffix (suffix) if utilities.in_array (suffix, {'Jr', 'Sr', 'Jnr', 'Snr', '1st', '2nd', '3rd'}) or suffix:match ('^%dth$') then return true; end return false; end --[[--------------------< I S _ G O O D _ V A N C _ N A M E >------------------- For Vancouver style, author/editor names are supposed to be rendered in Latin (read ASCII) characters. When a name uses characters that contain diacritical marks, those characters are to be converted to the corresponding Latin character. When a name is written using a non-Latin alphabet or logogram, that name is to be transliterated into Latin characters. The module doesn't do this so editors may/must. This test allows |first= and |last= names to contain any of the letters defined in the four Unicode Latin character sets [http://www.unicode.org/charts/PDF/U0000.pdf C0 Controls and Basic Latin] 0041–005A, 0061–007A [http://www.unicode.org/charts/PDF/U0080.pdf C1 Controls and Latin-1 Supplement] 00C0–00D6, 00D8–00F6, 00F8–00FF [http://www.unicode.org/charts/PDF/U0100.pdf Latin Extended-A] 0100–017F [http://www.unicode.org/charts/PDF/U0180.pdf Latin Extended-B] 0180–01BF, 01C4–024F |lastn= also allowed to contain hyphens, spaces, and apostrophes. (http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK7271/box/A35029/) |firstn= also allowed to contain hyphens, spaces, apostrophes, and periods This original test: if nil == mw.ustring.find (last, "^[A-Za-zÀ-ÖØ-öø-ƿDŽ-ɏ%-%s%']*$") or nil == mw.ustring.find (first, "^[A-Za-zÀ-ÖØ-öø-ƿDŽ-ɏ%-%s%'%.]+[2-6%a]*$") then was written outside of the code editor and pasted here because the code editor gets confused between character insertion point and cursor position. The test has been rewritten to use decimal character escape sequence for the individual bytes of the Unicode characters so that it is not necessary to use an external editor to maintain this code. \195\128-\195\150 – À-Ö (U+00C0–U+00D6 – C0 controls) \195\152-\195\182 – Ø-ö (U+00D8-U+00F6 – C0 controls) \195\184-\198\191 – ø-ƿ (U+00F8-U+01BF – C0 controls, Latin extended A & B) \199\132-\201\143 – DŽ-ɏ (U+01C4-U+024F – Latin extended B) ]] local function is_good_vanc_name (last, first, suffix, position) if not suffix then if first:find ('[,%s]') then -- when there is a space or comma, might be first name/initials + generational suffix first = first:match ('(.-)[,%s]+'); -- get name/initials suffix = first:match ('[,%s]+(.+)$'); -- get generational suffix end end if utilities.is_set (suffix) then if not is_suffix (suffix) then add_vanc_error (cfg.err_msg_supl.suffix, position); return false; -- not a name with an appropriate suffix end end if nil == mw.ustring.find (last, "^[A-Za-z\195\128-\195\150\195\152-\195\182\195\184-\198\191\199\132-\201\143%-%s%']*$") or nil == mw.ustring.find (first, "^[A-Za-z\195\128-\195\150\195\152-\195\182\195\184-\198\191\199\132-\201\143%-%s%'%.]*$") then add_vanc_error (cfg.err_msg_supl['non-Latin char'], position); return false; -- not a string of Latin characters; Vancouver requires Romanization end; return true; end --[[--------------------------< R E D U C E _ T O _ I N I T I A L S >------------------------------------------ Attempts to convert names to initials in support of |name-list-style=vanc. Names in |firstn= may be separated by spaces or hyphens, or for initials, a period. See http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK7271/box/A35062/. Vancouver style requires family rank designations (Jr, II, III, etc.) to be rendered as Jr, 2nd, 3rd, etc. See http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK7271/box/A35085/. This code only accepts and understands generational suffix in the Vancouver format because Roman numerals look like, and can be mistaken for, initials. This function uses ustring functions because firstname initials may be any of the Unicode Latin characters accepted by is_good_vanc_name (). ]] local function reduce_to_initials(first, position) local name, suffix = mw.ustring.match(first, "^(%u+) ([%dJS][%drndth]+)$"); if not name then -- if not initials and a suffix name = mw.ustring.match(first, "^(%u+)$"); -- is it just initials? end if name then -- if first is initials with or without suffix if 3 > mw.ustring.len (name) then -- if one or two initials if suffix then -- if there is a suffix if is_suffix (suffix) then -- is it legitimate? return first; -- one or two initials and a valid suffix so nothing to do else add_vanc_error (cfg.err_msg_supl.suffix, position); -- one or two initials with invalid suffix so error message return first; -- and return first unmolested end else return first; -- one or two initials without suffix; nothing to do end end end -- if here then name has 3 or more uppercase letters so treat them as a word local initials, names = {}, {}; -- tables to hold name parts and initials local i = 1; -- counter for number of initials names = mw.text.split (first, '[%s,]+'); -- split into a table of names and possible suffix while names[i] do -- loop through the table if 1 < i and names[i]:match ('[%dJS][%drndth]+%.?$') then -- if not the first name, and looks like a suffix (may have trailing dot) names[i] = names[i]:gsub ('%.', ''); -- remove terminal dot if present if is_suffix (names[i]) then -- if a legitimate suffix table.insert (initials, ' ' .. names[i]); -- add a separator space, insert at end of initials table break; -- and done because suffix must fall at the end of a name end -- no error message if not a suffix; possibly because of Romanization end if 3 > i then table.insert (initials, mw.ustring.sub(names[i], 1, 1)); -- insert the initial at end of initials table end i = i + 1; -- bump the counter end return table.concat(initials) -- Vancouver format does not include spaces. end --[[--------------------------< I N T E R W I K I _ P R E F I X E N _ G E T >---------------------------------- extract interwiki prefixen from <value>. Returns two one or two values: false – no prefixen nil – prefix exists but not recognized project prefix, language prefix – when value has either of: :<project>:<language>:<article> :<language>:<project>:<article> project prefix, nil – when <value> has only a known single-letter prefix nil, language prefix – when <value> has only a known language prefix accepts single-letter project prefixen: 'd' (wikidata), 's' (wikisource), and 'w' (wikipedia) prefixes; at this writing, the other single-letter prefixen (b (wikibook), c (commons), m (meta), n (wikinews), q (wikiquote), and v (wikiversity)) are not supported. ]] local function interwiki_prefixen_get (value, is_link) if not value:find (':%l+:') then -- if no prefix return false; -- abandon; boolean here to distinguish from nil fail returns later end local prefix_patterns_linked_t = { -- sequence of valid interwiki and inter project prefixen '^%[%[:([dsw]):(%l%l+):', -- wikilinked; project and language prefixes '^%[%[:(%l%l+):([dsw]):', -- wikilinked; language and project prefixes '^%[%[:([dsw]):', -- wikilinked; project prefix '^%[%[:(%l%l+):', -- wikilinked; language prefix } local prefix_patterns_unlinked_t = { -- sequence of valid interwiki and inter project prefixen '^:([dsw]):(%l%l+):', -- project and language prefixes '^:(%l%l+):([dsw]):', -- language and project prefixes '^:([dsw]):', -- project prefix '^:(%l%l+):', -- language prefix } local cap1, cap2; for _, pattern in ipairs ((is_link and prefix_patterns_linked_t) or prefix_patterns_unlinked_t) do cap1, cap2 = value:match (pattern); if cap1 then break; -- found a match so stop looking end end if cap1 and cap2 then -- when both then :project:language: or :language:project: (both forms allowed) if 1 == #cap1 then -- length == 1 then :project:language: if cfg.inter_wiki_map[cap2] then -- is language prefix in the interwiki map? return cap1, cap2; -- return interwiki project and interwiki language end else -- here when :language:project: if cfg.inter_wiki_map[cap1] then -- is language prefix in the interwiki map? return cap2, cap1; -- return interwiki project and interwiki language end end return nil; -- unknown interwiki language elseif not (cap1 or cap2) then -- both are nil? return nil; -- we got something that looks like a project prefix but isn't; return fail elseif 1 == #cap1 then -- here when one capture return cap1, nil; -- length is 1 so return project, nil language else -- here when one capture and its length it more than 1 if cfg.inter_wiki_map[cap1] then -- is language prefix in the interwiki map? return nil, cap1; -- return nil project, language end end end --[[--------------------------< L I S T _ P E O P L E >-------------------------- Formats a list of people (authors, contributors, editors, interviewers, translators) names in the list will be linked when |<name>-link= has a value |<name>-mask- does NOT have a value; masked names are presumed to have been rendered previously so should have been linked there when |<name>-mask=0, the associated name is not rendered ]] local function list_people (control, people, etal) local sep; local namesep; local format = control.format; local maximum = control.maximum; local name_list = {}; if 'vanc' == format then -- Vancouver-like name styling? sep = cfg.presentation['sep_nl_vanc']; -- name-list separator between names is a comma namesep = cfg.presentation['sep_name_vanc']; -- last/first separator is a space else sep = cfg.presentation['sep_nl']; -- name-list separator between names is a semicolon namesep = cfg.presentation['sep_name']; -- last/first separator is <comma><space> end if sep:sub (-1, -1) ~= " " then sep = sep .. " " end if utilities.is_set (maximum) and maximum < 1 then return "", 0; end -- returned 0 is for EditorCount; not used for other names for i, person in ipairs (people) do if utilities.is_set (person.last) then local mask = person.mask; local one; local sep_one = sep; if utilities.is_set (maximum) and i > maximum then etal = true; break; end if mask then local n = tonumber (mask); -- convert to a number if it can be converted; nil else if n then one = 0 ~= n and string.rep("&mdash;", n) or nil; -- make a string of (n > 0) mdashes, nil else, to replace name person.link = nil; -- don't create link to name if name is replaces with mdash string or has been set nil else one = mask; -- replace name with mask text (must include name-list separator) sep_one = " "; -- modify name-list separator end else one = person.last; -- get surname local first = person.first -- get given name if utilities.is_set (first) then if ("vanc" == format) then -- if Vancouver format one = one:gsub ('%.', ''); -- remove periods from surnames (http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK7271/box/A35029/) if not person.corporate and is_good_vanc_name (one, first, nil, i) then -- and name is all Latin characters; corporate authors not tested first = reduce_to_initials (first, i); -- attempt to convert first name(s) to initials end end one = one .. namesep .. first; end end if utilities.is_set (person.link) then one = utilities.make_wikilink (person.link, one); -- link author/editor end if one then -- if <one> has a value (name, mdash replacement, or mask text replacement) local proj, tag = interwiki_prefixen_get (one, true); -- get the interwiki prefixen if present if 'w' == proj and ('Wikipedia' == mw.site.namespaces.Project['name']) then proj = nil; -- for stuff like :w:de:<article>, :w is unnecessary TODO: maint cat? end if proj then proj = ({['d'] = 'Wikidata', ['s'] = 'Wikisource', ['w'] = 'Wikipedia'})[proj]; -- :w (wikipedia) for linking from a non-wikipedia project if proj then one = one .. utilities.wrap_style ('interproj', proj); -- add resized leading space, brackets, static text, language name tag = nil; -- unset; don't do both project and language end end if tag == cfg.this_wiki_code then tag = nil; -- stuff like :en:<article> at en.wiki is pointless TODO: maint cat? end if tag then local lang = cfg.lang_code_remap[tag] or cfg.mw_languages_by_tag_t[tag]; if lang then -- error messaging done in extract_names() where we know parameter names one = one .. utilities.wrap_style ('interwiki', lang); -- add resized leading space, brackets, static text, language name end end table.insert (name_list, one); -- add it to the list of names table.insert (name_list, sep_one); -- add the proper name-list separator end end end local count = #name_list / 2; -- (number of names + number of separators) divided by 2 if 0 < count then if 1 < count and not etal then if 'amp' == format then name_list[#name_list-2] = " & "; -- replace last separator with ampersand text elseif 'and' == format then if 2 == count then name_list[#name_list-2] = cfg.presentation.sep_nl_and; -- replace last separator with 'and' text else name_list[#name_list-2] = cfg.presentation.sep_nl_end; -- replace last separator with '(sep) and' text end end end name_list[#name_list] = nil; -- erase the last separator end local result = table.concat (name_list); -- construct list if etal and utilities.is_set (result) then -- etal may be set by |display-authors=etal but we might not have a last-first list result = result .. sep .. ' ' .. cfg.messages['et al']; -- we've got a last-first list and etal so add et al. end return result, count; -- return name-list string and count of number of names (count used for editor names only) end --[[--------------------< M A K E _ C I T E R E F _ I D >----------------------- Generates a CITEREF anchor ID if we have at least one name or a date. Otherwise returns an empty string. namelist is one of the contributor-, author-, or editor-name lists chosen in that order. year is Year or anchor_year. ]] local function make_citeref_id (namelist, year) local names={}; -- a table for the one to four names and year for i,v in ipairs (namelist) do -- loop through the list and take up to the first four last names names[i] = v.last if i == 4 then break end -- if four then done end table.insert (names, year); -- add the year at the end local id = table.concat(names); -- concatenate names and year for CITEREF id if utilities.is_set (id) then -- if concatenation is not an empty string return "CITEREF" .. id; -- add the CITEREF portion else return ''; -- return an empty string; no reason to include CITEREF id in this citation end end --[[--------------------------< C I T E _ C L A S S _A T T R I B U T E _M A K E >------------------------------ construct <cite> tag class attribute for this citation. <cite_class> – config.CitationClass from calling template <mode> – value from |mode= parameter ]] local function cite_class_attribute_make (cite_class, mode) local class_t = {}; table.insert (class_t, 'citation'); -- required for blue highlight if 'citation' ~= cite_class then table.insert (class_t, cite_class); -- identify this template for user css table.insert (class_t, utilities.is_set (mode) and mode or 'cs1'); -- identify the citation style for user css or javascript else table.insert (class_t, utilities.is_set (mode) and mode or 'cs2'); -- identify the citation style for user css or javascript end for _, prop_key in ipairs (z.prop_keys_t) do table.insert (class_t, prop_key); -- identify various properties for user css or javascript end return table.concat (class_t, ' '); -- make a big string and done end --[[---------------------< N A M E _ H A S _ E T A L >-------------------------- Evaluates the content of name parameters (author, editor, etc.) for variations on the theme of et al. If found, the et al. is removed, a flag is set to true and the function returns the modified name and the flag. This function never sets the flag to false but returns its previous state because it may have been set by previous passes through this function or by the associated |display-<names>=etal parameter ]] local function name_has_etal (name, etal, nocat, param) if utilities.is_set (name) then -- name can be nil in which case just return local patterns = cfg.et_al_patterns; -- get patterns from configuration for _, pattern in ipairs (patterns) do -- loop through all of the patterns if name:match (pattern) then -- if this 'et al' pattern is found in name name = name:gsub (pattern, ''); -- remove the offending text etal = true; -- set flag (may have been set previously here or by |display-<names>=etal) if not nocat then -- no categorization for |vauthors= utilities.set_message ('err_etal', {param}); -- and set an error if not added end end end end return name, etal; end --[[---------------------< N A M E _ I S _ N U M E R I C >---------------------- Add maint cat when name parameter value does not contain letters. Does not catch mixed alphanumeric names so |last=A. Green (1922-1987) does not get caught in the current version of this test but |first=(1888) is caught. returns nothing ]] local function name_is_numeric (name, list_name) if utilities.is_set (name) then if mw.ustring.match (name, '^[%A]+$') then -- when name does not contain any letters utilities.set_message ('maint_numeric_names', cfg.special_case_translation [list_name]); -- add a maint cat for this template end end end --[[-----------------< N A M E _ H A S _ M U L T _ N A M E S >------------------ Evaluates the content of last/surname (authors etc.) parameters for multiple names. Multiple names are indicated if there is more than one comma or any "unescaped" semicolons. Escaped semicolons are ones used as part of selected HTML entities. If the condition is met, the function adds the multiple name maintenance category. returns nothing ]] local function name_has_mult_names (name, list_name) local _, commas, semicolons, nbsps; if utilities.is_set (name) then _, commas = name:gsub (',', ''); -- count the number of commas _, semicolons = name:gsub (';', ''); -- count the number of semicolons -- nbsps probably should be its own separate count rather than merged in -- some way with semicolons because Lua patterns do not support the -- grouping operator that regex does, which means there is no way to add -- more entities to escape except by adding more counts with the new -- entities _, nbsps = name:gsub ('&nbsp;',''); -- count nbsps -- There is exactly 1 semicolon per &nbsp; entity, so subtract nbsps -- from semicolons to 'escape' them. If additional entities are added, -- they also can be subtracted. if 1 < commas or 0 < (semicolons - nbsps) then utilities.set_message ('maint_mult_names', cfg.special_case_translation [list_name]); -- add a maint message end end end --[=[-------------------------< I S _ G E N E R I C >---------------------------------------------------------- Compares values assigned to various parameters according to the string provided as <item> in the function call. <item> can have on of two values: 'generic_names' – for name-holding parameters: |last=, |first=, |editor-last=, etc 'generic_titles' – for |title= There are two types of generic tests. The 'accept' tests look for a pattern that should not be rejected by the 'reject' test. For example, |author=[[John Smith (author)|Smith, John]] would be rejected by the 'author' reject test. But piped wikilinks with 'author' disambiguation should not be rejected so the 'accept' test prevents that from happening. Accept tests are always performed before reject tests. Each of the 'accept' and 'reject' sequence tables hold tables for en.wiki (['en']) and local.wiki (['local']) that each can hold a test sequence table The sequence table holds, at index [1], a test pattern, and, at index [2], a boolean control value. The control value tells string.find() or mw.ustring.find() to do plain-text search (true) or a pattern search (false). The intent of all this complexity is to make these searches as fast as possible so that we don't run out of processing time on very large articles. Returns true when a reject test finds the pattern or string false when an accept test finds the pattern or string nil else ]=] local function is_generic (item, value, wiki) local test_val; local str_lower = { -- use string.lower() for en.wiki (['en']) and use mw.ustring.lower() or local.wiki (['local']) ['en'] = string.lower, ['local'] = mw.ustring.lower, } local str_find = { -- use string.find() for en.wiki (['en']) and use mw.ustring.find() or local.wiki (['local']) ['en'] = string.find, ['local'] = mw.ustring.find, } local function test (val, test_t, wiki) -- local function to do the testing; <wiki> selects lower() and find() functions val = test_t[2] and str_lower[wiki](value) or val; -- when <test_t[2]> set to 'true', plaintext search using lowercase value return str_find[wiki] (val, test_t[1], 1, test_t[2]); -- return nil when not found or matched end local test_types_t = {'accept', 'reject'}; -- test accept patterns first, then reject patterns local wikis_t = {'en', 'local'}; -- do tests for each of these keys; en.wiki first, local.wiki second for _, test_type in ipairs (test_types_t) do -- for each test type for _, generic_value in pairs (cfg.special_case_translation[item][test_type]) do -- spin through the list of generic value fragments to accept or reject for _, wiki in ipairs (wikis_t) do if generic_value[wiki] then if test (value, generic_value[wiki], wiki) then -- go do the test return ('reject' == test_type); -- param value rejected, return true; false else end end end end end end --[[--------------------------< N A M E _ I S _ G E N E R I C >------------------------------------------------ calls is_generic() to determine if <name> is a 'generic name' listed in cfg.generic_names; <name_alias> is the parameter name used in error messaging ]] local function name_is_generic (name, name_alias) if not added_generic_name_errs and is_generic ('generic_names', name) then utilities.set_message ('err_generic_name', name_alias); -- set an error message added_generic_name_errs = true; end end --[[--------------------------< N A M E _ C H E C K S >-------------------------------------------------------- This function calls various name checking functions used to validate the content of the various name-holding parameters. ]] local function name_checks (last, first, list_name, last_alias, first_alias) local accept_name; if utilities.is_set (last) then last, accept_name = utilities.has_accept_as_written (last); -- remove accept-this-as-written markup when it wraps all of <last> if not accept_name then -- <last> not wrapped in accept-as-written markup name_has_mult_names (last, list_name); -- check for multiple names in the parameter (last only) name_is_numeric (last, list_name); -- check for names that are composed of digits and punctuation name_is_generic (last, last_alias); -- check for names found in the generic names list end end if utilities.is_set (first) then first, accept_name = utilities.has_accept_as_written (first); -- remove accept-this-as-written markup when it wraps all of <first> if not accept_name then -- <first> not wrapped in accept-as-written markup name_is_numeric (first, list_name); -- check for names that are composed of digits and punctuation name_is_generic (first, first_alias); -- check for names found in the generic names list end local wl_type, D = utilities.is_wikilink (first); if 0 ~= wl_type then first = D; utilities.set_message ('err_bad_paramlink', first_alias); end end return last, first; -- done end --[[----------------------< E X T R A C T _ N A M E S >------------------------- Gets name list from the input arguments Searches through args in sequential order to find |lastn= and |firstn= parameters (or their aliases), and their matching link and mask parameters. Stops searching when both |lastn= and |firstn= are not found in args after two sequential attempts: found |last1=, |last2=, and |last3= but doesn't find |last4= and |last5= then the search is done. This function emits an error message when there is a |firstn= without a matching |lastn=. When there are 'holes' in the list of last names, |last1= and |last3= are present but |last2= is missing, an error message is emitted. |lastn= is not required to have a matching |firstn=. When an author or editor parameter contains some form of 'et al.', the 'et al.' is stripped from the parameter and a flag (etal) returned that will cause list_people() to add the static 'et al.' text from Module:Citation/CS1/Configuration. This keeps 'et al.' out of the template's metadata. When this occurs, an error is emitted. ]] local function extract_names(args, list_name) local names = {}; -- table of names local last; -- individual name components local first; local link; local mask; local i = 1; -- loop counter/indexer local n = 1; -- output table indexer local count = 0; -- used to count the number of times we haven't found a |last= (or alias for authors, |editor-last or alias for editors) local etal = false; -- return value set to true when we find some form of et al. in an author parameter local last_alias, first_alias, link_alias; -- selected parameter aliases used in error messaging while true do last, last_alias = utilities.select_one ( args, cfg.aliases[list_name .. '-Last'], 'err_redundant_parameters', i ); -- search through args for name components beginning at 1 first, first_alias = utilities.select_one ( args, cfg.aliases[list_name .. '-First'], 'err_redundant_parameters', i ); link, link_alias = utilities.select_one ( args, cfg.aliases[list_name .. '-Link'], 'err_redundant_parameters', i ); mask = utilities.select_one ( args, cfg.aliases[list_name .. '-Mask'], 'err_redundant_parameters', i ); if last then -- error check |lastn= alias for unknown interwiki link prefix; done here because this is where we have the parameter name local project, language = interwiki_prefixen_get (last, true); -- true because we expect interwiki links in |lastn= to be wikilinked if nil == project and nil == language then -- when both are nil utilities.set_message ('err_bad_paramlink', last_alias); -- not known, emit an error message -- TODO: err_bad_interwiki? last = utilities.remove_wiki_link (last); -- remove wikilink markup; show display value only end end if link then -- error check |linkn= alias for unknown interwiki link prefix local project, language = interwiki_prefixen_get (link, false); -- false because wiki links in |author-linkn= is an error if nil == project and nil == language then -- when both are nil utilities.set_message ('err_bad_paramlink', link_alias); -- not known, emit an error message -- TODO: err_bad_interwiki? link = nil; -- unset so we don't link link_alias = nil; end end last, etal = name_has_etal (last, etal, false, last_alias); -- find and remove variations on et al. first, etal = name_has_etal (first, etal, false, first_alias); -- find and remove variations on et al. last, first = name_checks (last, first, list_name, last_alias, first_alias); -- multiple names, extraneous annotation, etc. checks if first and not last then -- if there is a firstn without a matching lastn local alias = first_alias:find ('given', 1, true) and 'given' or 'first'; -- get first or given form of the alias utilities.set_message ('err_first_missing_last', { first_alias, -- param name of alias missing its mate first_alias:gsub (alias, {['first'] = 'last', ['given'] = 'surname'}), -- make param name appropriate to the alias form }); -- add this error message elseif not first and not last then -- if both firstn and lastn aren't found, are we done? count = count + 1; -- number of times we haven't found last and first if 2 <= count then -- two missing names and we give up break; -- normal exit or there is a two-name hole in the list; can't tell which end else -- we have last with or without a first local result; link = link_title_ok (link, link_alias, last, last_alias); -- check for improper wiki-markup if first then link = link_title_ok (link, link_alias, first, first_alias); -- check for improper wiki-markup end names[n] = {last = last, first = first, link = link, mask = mask, corporate = false}; -- add this name to our names list (corporate for |vauthors= only) n = n + 1; -- point to next location in the names table if 1 == count then -- if the previous name was missing utilities.set_message ('err_missing_name', {list_name:match ("(%w+)List"):lower(), i - 1}); -- add this error message end count = 0; -- reset the counter, we're looking for two consecutive missing names end i = i + 1; -- point to next args location end return names, etal; -- all done, return our list of names and the etal flag end --[[--------------------------< N A M E _ T A G _ G E T >------------------------------------------------------ attempt to decode |language=<lang_param> and return language name and matching tag; nil else. This function looks for: <lang_param> as a tag in cfg.lang_code_remap{} <lang_param> as a name in cfg.lang_name_remap{} <lang_param> as a name in cfg.mw_languages_by_name_t <lang_param> as a tag in cfg.mw_languages_by_tag_t when those fail, presume that <lang_param> is an IETF-like tag that MediaWiki does not recognize. Strip all script, region, variant, whatever subtags from <lang_param> to leave just a two or three character language tag and look for the new <lang_param> in cfg.mw_languages_by_tag_t{} on success, returns name (in properly capitalized form) and matching tag (in lowercase); on failure returns nil ]] local function name_tag_get (lang_param) local lang_param_lc = mw.ustring.lower (lang_param); -- use lowercase as an index into the various tables local name; local tag; name = cfg.lang_code_remap[lang_param_lc]; -- assume <lang_param_lc> is a tag; attempt to get remapped language name if name then -- when <name>, <lang_param> is a tag for a remapped language name return name, lang_param_lc; -- so return <name> from remap and <lang_param_lc> end tag = lang_param_lc:match ('^(%a%a%a?)%-.*'); -- still assuming that <lang_param_lc> is a tag; strip script, region, variant subtags name = cfg.lang_code_remap[tag]; -- attempt to get remapped language name with language subtag only if name then -- when <name>, <tag> is a tag for a remapped language name return name, tag; -- so return <name> from remap and <tag> end if cfg.lang_name_remap[lang_param_lc] then -- not a tag, assume <lang_param_lc> is a name; attempt to get remapped language tag return cfg.lang_name_remap[lang_param_lc][1], cfg.lang_name_remap[lang_param_lc][2]; -- for this <lang_param_lc>, return a (possibly) new name and appropriate tag end tag = cfg.mw_languages_by_name_t[lang_param_lc]; -- assume that <lang_param_lc> is a language name; attempt to get its matching tag if tag then return cfg.mw_languages_by_tag_t[tag], tag; -- <lang_param_lc> is a name so return the name from the table and <tag> end name = cfg.mw_languages_by_tag_t[lang_param_lc]; -- assume that <lang_param_lc> is a tag; attempt to get its matching language name if name then return name, lang_param_lc; -- <lang_param_lc> is a tag so return it and <name> end tag = lang_param_lc:match ('^(%a%a%a?)%-.*'); -- is <lang_param_lc> an IETF-like tag that MediaWiki doesn't recognize? <tag> gets the language subtag; nil else if tag then name = cfg.mw_languages_by_tag_t[tag]; -- attempt to get a language name using the shortened <tag> if name then return name, tag; -- <lang_param_lc> is an unrecognized IETF-like tag so return <name> and language subtag end end end --[[-------------------< L A N G U A G E _ P A R A M E T E R >------------------ Gets language name from a provided two- or three-character ISO 639 code. If a code is recognized by MediaWiki, use the returned name; if not, then use the value that was provided with the language parameter. When |language= contains a recognized language (either code or name), the page is assigned to the category for that code: Category:Norwegian-language sources (no). For valid three-character code languages, the page is assigned to the single category for '639-2' codes: Category:CS1 ISO 639-2 language sources. Languages that are the same as the local wiki are not categorized. MediaWiki does not recognize three-character equivalents of two-character codes: code 'ar' is recognized but code 'ara' is not. This function supports multiple languages in the form |language=nb, French, th where the language names or codes are separated from each other by commas with optional space characters. ]] local function language_parameter (lang) local tag; -- some form of IETF-like language tag; language subtag with optional region, sript, vatiant, etc subtags local lang_subtag; -- ve populates |language= with mostly unecessary region subtags the MediaWiki does not recognize; this is the base language subtag local name; -- the language name local language_list = {}; -- table of language names to be rendered local names_t = {}; -- table made from the value assigned to |language= local this_wiki_name = mw.language.fetchLanguageName (cfg.this_wiki_code, cfg.this_wiki_code); -- get this wiki's language name names_t = mw.text.split (lang, '%s*,%s*'); -- names should be a comma separated list for _, lang in ipairs (names_t) do -- reuse lang here because we don't yet know if lang is a language name or a language tag name, tag = name_tag_get (lang); -- attempt to get name/tag pair for <lang>; <name> has proper capitalization; <tag> is lowercase if utilities.is_set (tag) then lang_subtag = tag:gsub ('^(%a%a%a?)%-.*', '%1'); -- for categorization, strip any IETF-like tags from language tag if cfg.this_wiki_code ~= lang_subtag then -- when the language is not the same as this wiki's language if 2 == lang_subtag:len() then -- and is a two-character tag utilities.add_prop_cat ('foreign-lang-source', {name, tag}, lang_subtag); -- categorize it; tag appended to allow for multiple language categorization else -- or is a recognized language (but has a three-character tag) utilities.add_prop_cat ('foreign-lang-source-2', {lang_subtag}, lang_subtag); -- categorize it differently TODO: support multiple three-character tag categories per cs1|2 template? end elseif cfg.local_lang_cat_enable then -- when the language and this wiki's language are the same and categorization is enabled utilities.add_prop_cat ('local-lang-source', {name, lang_subtag}); -- categorize it end else name = lang; -- return whatever <lang> has so that we show something utilities.set_message ('maint_unknown_lang'); -- add maint category if not already added end table.insert (language_list, name); name = ''; -- so we can reuse it end name = utilities.make_sep_list (#language_list, language_list); if (1 == #language_list) and (lang_subtag == cfg.this_wiki_code) then -- when only one language, find lang name in this wiki lang name; for |language=en-us, 'English' in 'American English' return ''; -- if one language and that language is this wiki's return an empty string (no annotation) end return (" " .. wrap_msg ('language', name)); -- otherwise wrap with '(in ...)' --[[ TODO: should only return blank or name rather than full list so we can clean up the bunched parenthetical elements Language, Type, Format ]] end --[[-----------------------< S E T _ C S _ S T Y L E >-------------------------- Gets the default CS style configuration for the given mode. Returns default separator and either postscript as passed in or the default. In CS1, the default postscript and separator are '.'. In CS2, the default postscript is the empty string and the default separator is ','. ]] local function set_cs_style (postscript, mode) if utilities.is_set(postscript) then -- emit a maintenance message if user postscript is the default cs1 postscript -- we catch the opposite case for cs2 in set_style if mode == 'cs1' and postscript == cfg.presentation['ps_' .. mode] then utilities.set_message ('maint_postscript'); end else postscript = cfg.presentation['ps_' .. mode]; end return cfg.presentation['sep_' .. mode], postscript; end --[[--------------------------< S E T _ S T Y L E >----------------------------- Sets the separator and postscript styles. Checks the |mode= first and the #invoke CitationClass second. Removes the postscript if postscript == none. ]] local function set_style (mode, postscript, cite_class) local sep; if 'cs2' == mode then sep, postscript = set_cs_style (postscript, 'cs2'); elseif 'cs1' == mode then sep, postscript = set_cs_style (postscript, 'cs1'); elseif 'citation' == cite_class then sep, postscript = set_cs_style (postscript, 'cs2'); else sep, postscript = set_cs_style (postscript, 'cs1'); end if cfg.keywords_xlate[postscript:lower()] == 'none' then -- emit a maintenance message if user postscript is the default cs2 postscript -- we catch the opposite case for cs1 in set_cs_style if 'cs2' == mode or 'citation' == cite_class then utilities.set_message ('maint_postscript'); end postscript = ''; end return sep, postscript end --[=[-------------------------< I S _ P D F >----------------------------------- Determines if a URL has the file extension that is one of the PDF file extensions used by [[MediaWiki:Common.css]] when applying the PDF icon to external links. returns true if file extension is one of the recognized extensions, else false ]=] local function is_pdf (url) return url:match ('%.pdf$') or url:match ('%.PDF$') or url:match ('%.pdf[%?#]') or url:match ('%.PDF[%?#]') or url:match ('%.PDF&#035') or url:match ('%.pdf&#035'); end --[[--------------------------< S T Y L E _ F O R M A T >----------------------- Applies CSS style to |format=, |chapter-format=, etc. Also emits an error message if the format parameter does not have a matching URL parameter. If the format parameter is not set and the URL contains a file extension that is recognized as a PDF document by MediaWiki's commons.css, this code will set the format parameter to (PDF) with the appropriate styling. ]] local function style_format (format, url, fmt_param, url_param) if utilities.is_set (format) then format = utilities.wrap_style ('format', format); -- add leading space, parentheses, resize if not utilities.is_set (url) then utilities.set_message ('err_format_missing_url', {fmt_param, url_param}); -- add an error message end elseif is_pdf (url) then -- format is not set so if URL is a PDF file then format = utilities.wrap_style ('format', 'PDF'); -- set format to PDF else format = ''; -- empty string for concatenation end return format; end --[[---------------------< G E T _ D I S P L A Y _ N A M E S >------------------ Returns a number that defines the number of names displayed for author and editor name lists and a Boolean flag to indicate when et al. should be appended to the name list. When the value assigned to |display-xxxxors= is a number greater than or equal to zero, return the number and the previous state of the 'etal' flag (false by default but may have been set to true if the name list contains some variant of the text 'et al.'). When the value assigned to |display-xxxxors= is the keyword 'etal', return a number that is one greater than the number of authors in the list and set the 'etal' flag true. This will cause the list_people() to display all of the names in the name list followed by 'et al.' In all other cases, returns nil and the previous state of the 'etal' flag. inputs: max: A['DisplayAuthors'] or A['DisplayEditors']; a number or some flavor of etal count: #a or #e list_name: 'authors' or 'editors' etal: author_etal or editor_etal ]] local function get_display_names (max, count, list_name, etal, param) if utilities.is_set (max) then if 'etal' == max:lower():gsub("[ '%.]", '') then -- the :gsub() portion makes 'etal' from a variety of 'et al.' spellings and stylings max = count + 1; -- number of authors + 1 so display all author name plus et al. etal = true; -- overrides value set by extract_names() elseif max:match ('^%d+$') then -- if is a string of numbers max = tonumber (max); -- make it a number if max >= count then -- if |display-xxxxors= value greater than or equal to number of authors/editors utilities.set_message ('err_disp_name', {param, max}); -- add error message max = nil; end else -- not a valid keyword or number utilities.set_message ('err_disp_name', {param, max}); -- add error message max = nil; -- unset; as if |display-xxxxors= had not been set end end return max, etal; end --[[----------< E X T R A _ T E X T _ I N _ P A G E _ C H E C K >--------------- Adds error if |page=, |pages=, |quote-page=, |quote-pages= has what appears to be some form of p. or pp. abbreviation in the first characters of the parameter content. check page for extraneous p, p., pp, pp., pg, pg. at start of parameter value: good pattern: '^P[^%.P%l]' matches when page begins PX or P# but not Px where x and X are letters and # is a digit bad pattern: '^[Pp][PpGg]' matches when page begins pp, pP, Pp, PP, pg, pG, Pg, PG ]] local function extra_text_in_page_check (val, name) if not val:match (cfg.vol_iss_pg_patterns.good_ppattern) then for _, pattern in ipairs (cfg.vol_iss_pg_patterns.bad_ppatterns) do -- spin through the selected sequence table of patterns if val:match (pattern) then -- when a match, error so utilities.set_message ('err_extra_text_pages', name); -- add error message return; -- and done end end end end --[[--------------------------< E X T R A _ T E X T _ I N _ V O L _ I S S _ C H E C K >------------------------ Adds error if |volume= or |issue= has what appears to be some form of redundant 'type' indicator. For |volume=: 'V.', or 'Vol.' (with or without the dot) abbreviations or 'Volume' in the first characters of the parameter content (all case insensitive). 'V' and 'v' (without the dot) are presumed to be roman numerals so are allowed. For |issue=: 'No.', 'I.', 'Iss.' (with or without the dot) abbreviations, or 'Issue' in the first characters of the parameter content (all case insensitive). Single character values ('v', 'i', 'n') allowed when not followed by separator character ('.', ':', '=', or whitespace character) – param values are trimmed of whitespace by MediaWiki before delivered to the module. <val> is |volume= or |issue= parameter value <name> is |volume= or |issue= parameter name for error message <selector> is 'v' for |volume=, 'i' for |issue= sets error message on failure; returns nothing ]] local function extra_text_in_vol_iss_check (val, name, selector) if not utilities.is_set (val) then return; end local patterns = 'v' == selector and cfg.vol_iss_pg_patterns.vpatterns or cfg.vol_iss_pg_patterns.ipatterns; local handler = 'v' == selector and 'err_extra_text_volume' or 'err_extra_text_issue'; val = val:lower(); -- force parameter value to lower case for _, pattern in ipairs (patterns) do -- spin through the selected sequence table of patterns if val:match (pattern) then -- when a match, error so utilities.set_message (handler, name); -- add error message return; -- and done end end end --[=[-------------------------< G E T _ V _ N A M E _ T A B L E >---------------------------------------------- split apart a |vauthors= or |veditors= parameter. This function allows for corporate names, wrapped in doubled parentheses to also have commas; in the old version of the code, the doubled parentheses were included in the rendered citation and in the metadata. Individual author names may be wikilinked |vauthors=Jones AB, [[E. B. White|White EB]], ((Black, Brown, and Co.)) ]=] local function get_v_name_table (vparam, output_table, output_link_table) local name_table = mw.text.split(vparam, "%s*,%s*"); -- names are separated by commas local wl_type, label, link; -- wl_type not used here; just a placeholder local i = 1; while name_table[i] do if name_table[i]:match ('^%(%(.*[^%)][^%)]$') then -- first segment of corporate with one or more commas; this segment has the opening doubled parentheses local name = name_table[i]; i = i + 1; -- bump indexer to next segment while name_table[i] do name = name .. ', ' .. name_table[i]; -- concatenate with previous segments if name_table[i]:match ('^.*%)%)$') then -- if this table member has the closing doubled parentheses break; -- and done reassembling so end i = i + 1; -- bump indexer end table.insert (output_table, name); -- and add corporate name to the output table table.insert (output_link_table, ''); -- no wikilink else wl_type, label, link = utilities.is_wikilink (name_table[i]); -- wl_type is: 0, no wl (text in label variable); 1, [[D]]; 2, [[L|D]] table.insert (output_table, label); -- add this name if 1 == wl_type then table.insert (output_link_table, label); -- simple wikilink [[D]] else table.insert (output_link_table, link); -- no wikilink or [[L|D]]; add this link if there is one, else empty string end end i = i + 1; end return output_table; end --[[--------------------------< P A R S E _ V A U T H O R S _ V E D I T O R S >-------------------------------- This function extracts author / editor names from |vauthors= or |veditors= and finds matching |xxxxor-maskn= and |xxxxor-linkn= in args. It then returns a table of assembled names just as extract_names() does. Author / editor names in |vauthors= or |veditors= must be in Vancouver system style. Corporate or institutional names may sometimes be required and because such names will often fail the is_good_vanc_name() and other format compliance tests, are wrapped in doubled parentheses ((corporate name)) to suppress the format tests. Supports generational suffixes Jr, 2nd, 3rd, 4th–6th. This function sets the Vancouver error when a required comma is missing and when there is a space between an author's initials. ]] local function parse_vauthors_veditors (args, vparam, list_name) local names = {}; -- table of names assembled from |vauthors=, |author-maskn=, |author-linkn= local v_name_table = {}; local v_link_table = {}; -- when name is wikilinked, targets go in this table local etal = false; -- return value set to true when we find some form of et al. vauthors parameter local last, first, link, mask, suffix; local corporate = false; vparam, etal = name_has_etal (vparam, etal, true); -- find and remove variations on et al. do not categorize (do it here because et al. might have a period) v_name_table = get_v_name_table (vparam, v_name_table, v_link_table); -- names are separated by commas for i, v_name in ipairs(v_name_table) do first = ''; -- set to empty string for concatenation and because it may have been set for previous author/editor local accept_name; v_name, accept_name = utilities.has_accept_as_written (v_name); -- remove accept-this-as-written markup when it wraps all of <v_name> if accept_name then last = v_name; corporate = true; -- flag used in list_people() elseif string.find(v_name, "%s") then if v_name:find('[;%.]') then -- look for commonly occurring punctuation characters; add_vanc_error (cfg.err_msg_supl.punctuation, i); end local lastfirstTable = {} lastfirstTable = mw.text.split(v_name, "%s+") first = table.remove(lastfirstTable); -- removes and returns value of last element in table which should be initials or generational suffix if not mw.ustring.match (first, '^%u+$') then -- mw.ustring here so that later we will catch non-Latin characters suffix = first; -- not initials so assume that whatever we got is a generational suffix first = table.remove(lastfirstTable); -- get what should be the initials from the table end last = table.concat(lastfirstTable, ' ') -- returns a string that is the concatenation of all other names that are not initials and generational suffix if not utilities.is_set (last) then first = ''; -- unset last = v_name; -- last empty because something wrong with first add_vanc_error (cfg.err_msg_supl.name, i); end if mw.ustring.match (last, '%a+%s+%u+%s+%a+') then add_vanc_error (cfg.err_msg_supl['missing comma'], i); -- matches last II last; the case when a comma is missing end if mw.ustring.match (v_name, ' %u %u$') then -- this test is in the wrong place TODO: move or replace with a more appropriate test add_vanc_error (cfg.err_msg_supl.initials, i); -- matches a space between two initials end else last = v_name; -- last name or single corporate name? Doesn't support multiword corporate names? do we need this? end if utilities.is_set (first) then if not mw.ustring.match (first, "^%u?%u$") then -- first shall contain one or two upper-case letters, nothing else add_vanc_error (cfg.err_msg_supl.initials, i); -- too many initials; mixed case initials (which may be ok Romanization); hyphenated initials end is_good_vanc_name (last, first, suffix, i); -- check first and last before restoring the suffix which may have a non-Latin digit if utilities.is_set (suffix) then first = first .. ' ' .. suffix; -- if there was a suffix concatenate with the initials suffix = ''; -- unset so we don't add this suffix to all subsequent names end else if not corporate then is_good_vanc_name (last, '', nil, i); end end link = utilities.select_one ( args, cfg.aliases[list_name .. '-Link'], 'err_redundant_parameters', i ) or v_link_table[i]; mask = utilities.select_one ( args, cfg.aliases[list_name .. '-Mask'], 'err_redundant_parameters', i ); names[i] = {last = last, first = first, link = link, mask = mask, corporate = corporate}; -- add this assembled name to our names list end return names, etal; -- all done, return our list of names end --[[--------------------------< S E L E C T _ A U T H O R _ E D I T O R _ S O U R C E >------------------------ Select one of |authors=, |authorn= / |lastn / firstn=, or |vauthors= as the source of the author name list or select one of |editorn= / editor-lastn= / |editor-firstn= or |veditors= as the source of the editor name list. Only one of these appropriate three will be used. The hierarchy is: |authorn= (and aliases) highest and |authors= lowest; |editorn= (and aliases) highest and |veditors= lowest (support for |editors= withdrawn) When looking for |authorn= / |editorn= parameters, test |xxxxor1= and |xxxxor2= (and all of their aliases); stops after the second test which mimicks the test used in extract_names() when looking for a hole in the author name list. There may be a better way to do this, I just haven't discovered what that way is. Emits an error message when more than one xxxxor name source is provided. In this function, vxxxxors = vauthors or veditors; xxxxors = authors as appropriate. ]] local function select_author_editor_source (vxxxxors, xxxxors, args, list_name) local lastfirst = false; if utilities.select_one ( args, cfg.aliases[list_name .. '-Last'], 'none', 1 ) or -- do this twice in case we have a |first1= without a |last1=; this ... utilities.select_one ( args, cfg.aliases[list_name .. '-First'], 'none', 1 ) or -- ... also catches the case where |first= is used with |vauthors= utilities.select_one ( args, cfg.aliases[list_name .. '-Last'], 'none', 2 ) or utilities.select_one ( args, cfg.aliases[list_name .. '-First'], 'none', 2 ) then lastfirst = true; end if (utilities.is_set (vxxxxors) and true == lastfirst) or -- these are the three error conditions (utilities.is_set (vxxxxors) and utilities.is_set (xxxxors)) or (true == lastfirst and utilities.is_set (xxxxors)) then local err_name; if 'AuthorList' == list_name then -- figure out which name should be used in error message err_name = 'author'; else err_name = 'editor'; end utilities.set_message ('err_redundant_parameters', err_name .. '-name-list parameters'); -- add error message end if true == lastfirst then return 1 end; -- return a number indicating which author name source to use if utilities.is_set (vxxxxors) then return 2 end; if utilities.is_set (xxxxors) then return 3 end; return 1; -- no authors so return 1; this allows missing author name test to run in case there is a first without last end --[[--------------------------< I S _ V A L I D _ P A R A M E T E R _ V A L U E >------------------------------ This function is used to validate a parameter's assigned value for those parameters that have only a limited number of allowable values (yes, y, true, live, dead, etc.). When the parameter value has not been assigned a value (missing or empty in the source template) the function returns the value specified by ret_val. If the parameter value is one of the list of allowed values returns the translated value; else, emits an error message and returns the value specified by ret_val. TODO: explain <invert> ]] local function is_valid_parameter_value (value, name, possible, ret_val, invert) if not utilities.is_set (value) then return ret_val; -- an empty parameter is ok end if (not invert and utilities.in_array (value, possible)) then -- normal; <value> is in <possible> table return cfg.keywords_xlate[value]; -- return translation of parameter keyword elseif invert and not utilities.in_array (value, possible) then -- invert; <value> is not in <possible> table return value; -- return <value> as it is else utilities.set_message ('err_invalid_param_val', {name, value}); -- not an allowed value so add error message return ret_val; end end --[[--------------------------< T E R M I N A T E _ N A M E _ L I S T >---------------------------------------- This function terminates a name list (author, contributor, editor) with a separator character (sepc) and a space when the last character is not a sepc character or when the last three characters are not sepc followed by two closing square brackets (close of a wikilink). When either of these is true, the name_list is terminated with a single space character. ]] local function terminate_name_list (name_list, sepc) if (string.sub (name_list, -3, -1) == sepc .. '. ') then -- if already properly terminated return name_list; -- just return the name list elseif (string.sub (name_list, -1, -1) == sepc) or (string.sub (name_list, -3, -1) == sepc .. ']]') then -- if last name in list ends with sepc char return name_list .. " "; -- don't add another else return name_list .. sepc .. ' '; -- otherwise terminate the name list end end --[[-------------------------< F O R M A T _ V O L U M E _ I S S U E >----------------------------------------- returns the concatenation of the formatted volume and issue (or journal article number) parameters as a single string; or formatted volume or formatted issue, or an empty string if neither are set. ]] local function format_volume_issue (volume, issue, article, cite_class, origin, sepc, lower) if not utilities.is_set (volume) and not utilities.is_set (issue) and not utilities.is_set (article) then return ''; end -- same condition as in format_pages_sheets() local is_journal = 'journal' == cite_class or (utilities.in_array (cite_class, {'citation', 'map', 'interview'}) and 'journal' == origin); local is_numeric_vol = volume and (volume:match ('^[MDCLXVI]+$') or volume:match ('^%d+$')); -- is only uppercase roman numerals or only digits? local is_long_vol = volume and (4 < mw.ustring.len(volume)); -- is |volume= value longer than 4 characters? if volume and (not is_numeric_vol and is_long_vol) then -- when not all digits or Roman numerals, is |volume= longer than 4 characters? utilities.add_prop_cat ('long-vol'); -- yes, add properties cat end if is_journal then -- journal-style formatting local vol = ''; if utilities.is_set (volume) then if is_numeric_vol then -- |volume= value all digits or all uppercase Roman numerals? vol = utilities.substitute (cfg.presentation['vol-bold'], {sepc, volume}); -- render in bold face elseif is_long_vol then -- not all digits or Roman numerals; longer than 4 characters? vol = utilities.substitute (cfg.messages['j-vol'], {sepc, utilities.hyphen_to_dash (volume)}); -- not bold else -- four or fewer characters vol = utilities.substitute (cfg.presentation['vol-bold'], {sepc, utilities.hyphen_to_dash (volume)}); -- bold end end vol = vol .. (utilities.is_set (issue) and utilities.substitute (cfg.messages['j-issue'], issue) or '') vol = vol .. (utilities.is_set (article) and utilities.substitute (cfg.messages['j-article-num'], article) or '') return vol; end if 'podcast' == cite_class and utilities.is_set (issue) then return wrap_msg ('issue', {sepc, issue}, lower); end if 'conference' == cite_class and utilities.is_set (article) then -- |article-number= supported only in journal and conference cites if utilities.is_set (volume) and utilities.is_set (article) then -- both volume and article number return wrap_msg ('vol-art', {sepc, utilities.hyphen_to_dash (volume), article}, lower); elseif utilities.is_set (article) then -- article number alone; when volume alone, handled below return wrap_msg ('art', {sepc, article}, lower); end end -- all other types of citation if utilities.is_set (volume) and utilities.is_set (issue) then return wrap_msg ('vol-no', {sepc, utilities.hyphen_to_dash (volume), issue}, lower); elseif utilities.is_set (volume) then return wrap_msg ('vol', {sepc, utilities.hyphen_to_dash (volume)}, lower); else return wrap_msg ('issue', {sepc, issue}, lower); end end --[[-------------------------< F O R M A T _ P A G E S _ S H E E T S >----------------------------------------- adds static text to one of |page(s)= or |sheet(s)= values and returns it with all of the others set to empty strings. The return order is: page, pages, sheet, sheets Singular has priority over plural when both are provided. ]] local function format_pages_sheets (page, pages, sheet, sheets, cite_class, origin, sepc, nopp, lower) if 'map' == cite_class then -- only cite map supports sheet(s) as in-source locators if utilities.is_set (sheet) then if 'journal' == origin then return '', '', wrap_msg ('j-sheet', sheet, lower), ''; else return '', '', wrap_msg ('sheet', {sepc, sheet}, lower), ''; end elseif utilities.is_set (sheets) then if 'journal' == origin then return '', '', '', wrap_msg ('j-sheets', sheets, lower); else return '', '', '', wrap_msg ('sheets', {sepc, sheets}, lower); end end end local is_journal = 'journal' == cite_class or (utilities.in_array (cite_class, {'citation', 'map', 'interview'}) and 'journal' == origin); if utilities.is_set (page) then if is_journal then return utilities.substitute (cfg.messages['j-page(s)'], page), '', '', ''; elseif not nopp then return utilities.substitute (cfg.messages['p-prefix'], {sepc, page}), '', '', ''; else return utilities.substitute (cfg.messages['nopp'], {sepc, page}), '', '', ''; end elseif utilities.is_set (pages) then if is_journal then return utilities.substitute (cfg.messages['j-page(s)'], pages), '', '', ''; elseif tonumber(pages) ~= nil and not nopp then -- if pages is only digits, assume a single page number return '', utilities.substitute (cfg.messages['p-prefix'], {sepc, pages}), '', ''; elseif not nopp then return '', utilities.substitute (cfg.messages['pp-prefix'], {sepc, pages}), '', ''; else return '', utilities.substitute (cfg.messages['nopp'], {sepc, pages}), '', ''; end end return '', '', '', ''; -- return empty strings end --[[--------------------------< I N S O U R C E _ L O C _ G E T >---------------------------------------------- returns one of the in-source locators: page, pages, or at. If any of these are interwiki links to Wikisource, returns the label portion of the interwiki-link as plain text for use in COinS. This COinS thing is done because here we convert an interwiki-link to an external link and add an icon span around that; get_coins_pages() doesn't know about the span. TODO: should it? TODO: add support for sheet and sheets?; streamline; TODO: make it so that this function returns only one of the three as the single in-source (the return value assigned to a new name)? ]] local function insource_loc_get (page, page_orig, pages, pages_orig, at) local ws_url, ws_label, coins_pages, L; -- for Wikisource interwiki-links; TODO: this corrupts page metadata (span remains in place after cleanup; fix there?) if utilities.is_set (page) then if utilities.is_set (pages) or utilities.is_set (at) then pages = ''; -- unset the others at = ''; end extra_text_in_page_check (page, page_orig); -- emit error message when |page= value begins with what looks like p., pp., etc. ws_url, ws_label, L = wikisource_url_make (page); -- make ws URL from |page= interwiki link; link portion L becomes tooltip label if ws_url then page = external_link (ws_url, ws_label .. '&nbsp;', 'ws link in page'); -- space char after label to move icon away from in-source text; TODO: a better way to do this? page = utilities.substitute (cfg.presentation['interwiki-icon'], {cfg.presentation['class-wikisource'], L, page}); coins_pages = ws_label; end elseif utilities.is_set (pages) then if utilities.is_set (at) then at = ''; -- unset end extra_text_in_page_check (pages, pages_orig); -- emit error message when |page= value begins with what looks like p., pp., etc. ws_url, ws_label, L = wikisource_url_make (pages); -- make ws URL from |pages= interwiki link; link portion L becomes tooltip label if ws_url then pages = external_link (ws_url, ws_label .. '&nbsp;', 'ws link in pages'); -- space char after label to move icon away from in-source text; TODO: a better way to do this? pages = utilities.substitute (cfg.presentation['interwiki-icon'], {cfg.presentation['class-wikisource'], L, pages}); coins_pages = ws_label; end elseif utilities.is_set (at) then ws_url, ws_label, L = wikisource_url_make (at); -- make ws URL from |at= interwiki link; link portion L becomes tooltip label if ws_url then at = external_link (ws_url, ws_label .. '&nbsp;', 'ws link in at'); -- space char after label to move icon away from in-source text; TODO: a better way to do this? at = utilities.substitute (cfg.presentation['interwiki-icon'], {cfg.presentation['class-wikisource'], L, at}); coins_pages = ws_label; end end return page, pages, at, coins_pages; end --[[--------------------------< I S _ U N I Q U E _ A R C H I V E _ U R L >------------------------------------ add error message when |archive-url= value is same as |url= or chapter-url= (or alias...) value ]] local function is_unique_archive_url (archive, url, c_url, source, date) if utilities.is_set (archive) then if archive == url or archive == c_url then utilities.set_message ('err_bad_url', {utilities.wrap_style ('parameter', source)}); -- add error message return '', ''; -- unset |archive-url= and |archive-date= because same as |url= or |chapter-url= end end return archive, date; end --[=[-------------------------< A R C H I V E _ U R L _ C H E C K >-------------------------------------------- Check archive.org URLs to make sure they at least look like they are pointing at valid archives and not to the save snapshot URL or to calendar pages. When the archive URL is 'https://web.archive.org/save/' (or http://...) archive.org saves a snapshot of the target page in the URL. That is something that Wikipedia should not allow unwitting readers to do. When the archive.org URL does not have a complete timestamp, archive.org chooses a snapshot according to its own algorithm or provides a calendar 'search' result. [[WP:ELNO]] discourages links to search results. This function looks at the value assigned to |archive-url= and returns empty strings for |archive-url= and |archive-date= and an error message when: |archive-url= holds an archive.org save command URL |archive-url= is an archive.org URL that does not have a complete timestamp (YYYYMMDDhhmmss 14 digits) in the correct place otherwise returns |archive-url= and |archive-date= There are two mostly compatible archive.org URLs: //web.archive.org/<timestamp>... -- the old form //web.archive.org/web/<timestamp>... -- the new form The old form does not support or map to the new form when it contains a display flag. There are four identified flags ('id_', 'js_', 'cs_', 'im_') but since archive.org ignores others following the same form (two letters and an underscore) we don't check for these specific flags but we do check the form. This function supports a preview mode. When the article is rendered in preview mode, this function may return a modified archive URL: for save command errors, return undated wildcard (/*/) for timestamp errors when the timestamp has a wildcard, return the URL unmodified for timestamp errors when the timestamp does not have a wildcard, return with timestamp limited to six digits plus wildcard (/yyyymm*/) ]=] local function archive_url_check (url, date) local err_msg = ''; -- start with the error message empty local path, timestamp, flag; -- portions of the archive.org URL if (not url:match('//web%.archive%.org/')) and (not url:match('//liveweb%.archive%.org/')) then -- also deprecated liveweb Wayback machine URL return url, date; -- not an archive.org archive, return ArchiveURL and ArchiveDate end if url:match('//web%.archive%.org/save/') then -- if a save command URL, we don't want to allow saving of the target page err_msg = cfg.err_msg_supl.save; url = url:gsub ('(//web%.archive%.org)/save/', '%1/*/', 1); -- for preview mode: modify ArchiveURL elseif url:match('//liveweb%.archive%.org/') then err_msg = cfg.err_msg_supl.liveweb; else path, timestamp, flag = url:match('//web%.archive%.org/([^%d]*)(%d+)([^/]*)/'); -- split out some of the URL parts for evaluation if not path then -- malformed in some way; pattern did not match err_msg = cfg.err_msg_supl.timestamp; elseif 14 ~= timestamp:len() then -- path and flag optional, must have 14-digit timestamp here err_msg = cfg.err_msg_supl.timestamp; if '*' ~= flag then local replacement = timestamp:match ('^%d%d%d%d%d%d') or timestamp:match ('^%d%d%d%d'); -- get the first 6 (YYYYMM) or first 4 digits (YYYY) if replacement then -- nil if there aren't at least 4 digits (year) replacement = replacement .. string.rep ('0', 14 - replacement:len()); -- year or yearmo (4 or 6 digits) zero-fill to make 14-digit timestamp url=url:gsub ('(//web%.archive%.org/[^%d]*)%d[^/]*', '%1' .. replacement .. '*', 1) -- for preview, modify ts to 14 digits plus splat for calendar display end end elseif utilities.is_set (path) and 'web/' ~= path then -- older archive URLs do not have the extra 'web/' path element err_msg = cfg.err_msg_supl.path; elseif utilities.is_set (flag) and not utilities.is_set (path) then -- flag not allowed with the old form URL (without the 'web/' path element) err_msg = cfg.err_msg_supl.flag; elseif utilities.is_set (flag) and not flag:match ('%a%a_') then -- flag if present must be two alpha characters and underscore (requires 'web/' path element) err_msg = cfg.err_msg_supl.flag; else return url, date; -- return ArchiveURL and ArchiveDate end end -- if here, something not right so utilities.set_message ('err_archive_url', {err_msg}); -- add error message and if is_preview_mode then return url, date; -- preview mode so return ArchiveURL and ArchiveDate else return '', ''; -- return empty strings for ArchiveURL and ArchiveDate end end --[[--------------------------< P L A C E _ C H E C K >-------------------------------------------------------- check |place=, |publication-place=, |location= to see if these params include digits. This function added because many editors misuse location to specify the in-source location (|page(s)= and |at= are supposed to do that) returns the original parameter value without modification; added maint cat when parameter value contains digits ]] local function place_check (param_val) if not utilities.is_set (param_val) then -- parameter empty or omitted return param_val; -- return that empty state end if mw.ustring.find (param_val, '%d') then -- not empty, are there digits in the parameter value utilities.set_message ('maint_location'); -- yep, add maint cat end return param_val; -- and done end --[[--------------------------< I S _ A R C H I V E D _ C O P Y >---------------------------------------------- compares |title= to 'Archived copy' (placeholder added by bots that can't find proper title); if matches, return true; nil else ]] local function is_archived_copy (title) title = mw.ustring.lower(title); -- switch title to lower case if title:find (cfg.special_case_translation.archived_copy.en) then -- if title is 'Archived copy' return true; elseif cfg.special_case_translation.archived_copy['local'] then if mw.ustring.find (title, cfg.special_case_translation.archived_copy['local']) then -- mw.ustring() because might not be Latin script return true; end end end --[[--------------------------< C I T A T I O N 0 >------------------------------------------------------------ This is the main function doing the majority of the citation formatting. ]] local function citation0( config, args ) --[[ Load Input Parameters The argument_wrapper facilitates the mapping of multiple aliases to single internal variable. ]] local A = argument_wrapper ( args ); local i -- Pick out the relevant fields from the arguments. Different citation templates -- define different field names for the same underlying things. local author_etal; local a = {}; -- authors list from |lastn= / |firstn= pairs or |vauthors= local Authors; local NameListStyle = is_valid_parameter_value (A['NameListStyle'], A:ORIGIN('NameListStyle'), cfg.keywords_lists['name-list-style'], ''); local Collaboration = A['Collaboration']; do -- to limit scope of selected local selected = select_author_editor_source (A['Vauthors'], A['Authors'], args, 'AuthorList'); if 1 == selected then a, author_etal = extract_names (args, 'AuthorList'); -- fetch author list from |authorn= / |lastn= / |firstn=, |author-linkn=, and |author-maskn= elseif 2 == selected then NameListStyle = 'vanc'; -- override whatever |name-list-style= might be a, author_etal = parse_vauthors_veditors (args, args.vauthors, 'AuthorList'); -- fetch author list from |vauthors=, |author-linkn=, and |author-maskn= elseif 3 == selected then Authors = A['Authors']; -- use content of |authors= if 'authors' == A:ORIGIN('Authors') then -- but add a maint cat if the parameter is |authors= utilities.set_message ('maint_authors'); -- because use of this parameter is discouraged; what to do about the aliases is a TODO: end end if utilities.is_set (Collaboration) then author_etal = true; -- so that |display-authors=etal not required end end local editor_etal; local e = {}; -- editors list from |editor-lastn= / |editor-firstn= pairs or |veditors= do -- to limit scope of selected local selected = select_author_editor_source (A['Veditors'], nil, args, 'EditorList'); -- support for |editors= withdrawn if 1 == selected then e, editor_etal = extract_names (args, 'EditorList'); -- fetch editor list from |editorn= / |editor-lastn= / |editor-firstn=, |editor-linkn=, and |editor-maskn= elseif 2 == selected then NameListStyle = 'vanc'; -- override whatever |name-list-style= might be e, editor_etal = parse_vauthors_veditors (args, args.veditors, 'EditorList'); -- fetch editor list from |veditors=, |editor-linkn=, and |editor-maskn= end end local Chapter = A['Chapter']; -- done here so that we have access to |contribution= from |chapter= aliases local Chapter_origin = A:ORIGIN ('Chapter'); local Contribution; -- because contribution is required for contributor(s) if 'contribution' == Chapter_origin then Contribution = Chapter; -- get the name of the contribution end local c = {}; -- contributors list from |contributor-lastn= / contributor-firstn= pairs if utilities.in_array (config.CitationClass, {"book", "citation"}) and not utilities.is_set (A['Periodical']) then -- |contributor= and |contribution= only supported in book cites c = extract_names (args, 'ContributorList'); -- fetch contributor list from |contributorn= / |contributor-lastn=, -firstn=, -linkn=, -maskn= if 0 < #c then if not utilities.is_set (Contribution) then -- |contributor= requires |contribution= utilities.set_message ('err_contributor_missing_required_param', 'contribution'); -- add missing contribution error message c = {}; -- blank the contributors' table; it is used as a flag later end if 0 == #a then -- |contributor= requires |author= utilities.set_message ('err_contributor_missing_required_param', 'author'); -- add missing author error message c = {}; -- blank the contributors' table; it is used as a flag later end end else -- if not a book cite if utilities.select_one (args, cfg.aliases['ContributorList-Last'], 'err_redundant_parameters', 1 ) then -- are there contributor name list parameters? utilities.set_message ('err_contributor_ignored'); -- add contributor ignored error message end Contribution = nil; -- unset end local Title = A['Title']; local TitleLink = A['TitleLink']; local auto_select = ''; -- default is auto local accept_link; TitleLink, accept_link = utilities.has_accept_as_written (TitleLink, true); -- test for accept-this-as-written markup if (not accept_link) and utilities.in_array (TitleLink, {'none', 'pmc', 'doi'}) then -- check for special keywords auto_select = TitleLink; -- remember selection for later TitleLink = ''; -- treat as if |title-link= would have been empty end TitleLink = link_title_ok (TitleLink, A:ORIGIN ('TitleLink'), Title, 'title'); -- check for wiki-markup in |title-link= or wiki-markup in |title= when |title-link= is set local Section = ''; -- {{cite map}} only; preset to empty string for concatenation if not used if 'map' == config.CitationClass and 'section' == Chapter_origin then Section = A['Chapter']; -- get |section= from |chapter= alias list; |chapter= and the other aliases not supported in {{cite map}} Chapter = ''; -- unset for now; will be reset later from |map= if present end local Periodical = A['Periodical']; local Periodical_origin = ''; if utilities.is_set (Periodical) then Periodical_origin = A:ORIGIN('Periodical'); -- get the name of the periodical parameter local i; Periodical, i = utilities.strip_apostrophe_markup (Periodical); -- strip apostrophe markup so that metadata isn't contaminated if i then -- non-zero when markup was stripped so emit an error message utilities.set_message ('err_apostrophe_markup', {Periodical_origin}); end end if 'mailinglist' == config.CitationClass then -- special case for {{cite mailing list}} if utilities.is_set (Periodical) and utilities.is_set (A ['MailingList']) then -- both set emit an error TODO: make a function for this and similar? utilities.set_message ('err_redundant_parameters', {utilities.wrap_style ('parameter', Periodical_origin) .. cfg.presentation['sep_list_pair'] .. utilities.wrap_style ('parameter', 'mailinglist')}); end Periodical = A ['MailingList']; -- error or no, set Periodical to |mailinglist= value because this template is {{cite mailing list}} Periodical_origin = A:ORIGIN('MailingList'); end local ScriptPeriodical = A['ScriptPeriodical']; -- web and news not tested for now because of -- Wikipedia:Administrators%27_noticeboard#Is_there_a_semi-automated_tool_that_could_fix_these_annoying_"Cite_Web"_errors? if not (utilities.is_set (Periodical) or utilities.is_set (ScriptPeriodical)) then -- 'periodical' templates require periodical parameter -- local p = {['journal'] = 'journal', ['magazine'] = 'magazine', ['news'] = 'newspaper', ['web'] = 'website'}; -- for error message local p = {['journal'] = 'journal', ['magazine'] = 'magazine'}; -- for error message if p[config.CitationClass] then utilities.set_message ('err_missing_periodical', {config.CitationClass, p[config.CitationClass]}); end end local Volume; local ScriptPeriodical_origin = A:ORIGIN('ScriptPeriodical'); if 'citation' == config.CitationClass then if utilities.is_set (Periodical) then if not utilities.in_array (Periodical_origin, cfg.citation_no_volume_t) then -- {{citation}} does not render |volume= when these parameters are used Volume = A['Volume']; -- but does for all other 'periodicals' end elseif utilities.is_set (ScriptPeriodical) then if 'script-website' ~= ScriptPeriodical_origin then -- {{citation}} does not render volume for |script-website= Volume = A['Volume']; -- but does for all other 'periodicals' end else Volume = A['Volume']; -- and does for non-'periodical' cites end elseif utilities.in_array (config.CitationClass, cfg.templates_using_volume) then -- render |volume= for cs1 according to the configuration settings Volume = A['Volume']; end extra_text_in_vol_iss_check (Volume, A:ORIGIN ('Volume'), 'v'); local Issue; if 'citation' == config.CitationClass then if utilities.is_set (Periodical) and utilities.in_array (Periodical_origin, cfg.citation_issue_t) then -- {{citation}} may render |issue= when these parameters are used Issue = utilities.hyphen_to_dash (A['Issue']); end elseif utilities.in_array (config.CitationClass, cfg.templates_using_issue) then -- conference & map books do not support issue; {{citation}} listed here because included in settings table if not (utilities.in_array (config.CitationClass, {'conference', 'map', 'citation'}) and not (utilities.is_set (Periodical) or utilities.is_set (ScriptPeriodical))) then Issue = utilities.hyphen_to_dash (A['Issue']); end end local ArticleNumber; if utilities.in_array (config.CitationClass, {'journal', 'conference'}) or ('citation' == config.CitationClass and utilities.is_set (Periodical) and 'journal' == Periodical_origin) then ArticleNumber = A['ArticleNumber']; end extra_text_in_vol_iss_check (Issue, A:ORIGIN ('Issue'), 'i'); local Page; local Pages; local At; local QuotePage; local QuotePages; if not utilities.in_array (config.CitationClass, cfg.templates_not_using_page) then -- TODO: rewrite to emit ignored parameter error message? Page = A['Page']; Pages = utilities.hyphen_to_dash (A['Pages']); At = A['At']; QuotePage = A['QuotePage']; QuotePages = utilities.hyphen_to_dash (A['QuotePages']); end local Edition = A['Edition']; local PublicationPlace = place_check (A['PublicationPlace'], A:ORIGIN('PublicationPlace')); local Place = place_check (A['Place'], A:ORIGIN('Place')); local PublisherName = A['PublisherName']; local PublisherName_origin = A:ORIGIN('PublisherName'); if utilities.is_set (PublisherName) then local i = 0; PublisherName, i = utilities.strip_apostrophe_markup (PublisherName); -- strip apostrophe markup so that metadata isn't contaminated; publisher is never italicized if i then -- non-zero when markup was stripped so emit an error message utilities.set_message ('err_apostrophe_markup', {PublisherName_origin}); end end local Newsgroup = A['Newsgroup']; -- TODO: strip apostrophe markup? local Newsgroup_origin = A:ORIGIN('Newsgroup'); if 'newsgroup' == config.CitationClass then if utilities.is_set (PublisherName) then -- general use parameter |publisher= not allowed in cite newsgroup utilities.set_message ('err_parameter_ignored', {PublisherName_origin}); end PublisherName = nil; -- ensure that this parameter is unset for the time being; will be used again after COinS end local URL = A['URL']; -- TODO: better way to do this for URL, ChapterURL, and MapURL? local UrlAccess = is_valid_parameter_value (A['UrlAccess'], A:ORIGIN('UrlAccess'), cfg.keywords_lists['url-access'], nil); if not utilities.is_set (URL) and utilities.is_set (UrlAccess) then UrlAccess = nil; utilities.set_message ('err_param_access_requires_param', 'url'); end local ChapterURL = A['ChapterURL']; local ChapterUrlAccess = is_valid_parameter_value (A['ChapterUrlAccess'], A:ORIGIN('ChapterUrlAccess'), cfg.keywords_lists['url-access'], nil); if not utilities.is_set (ChapterURL) and utilities.is_set (ChapterUrlAccess) then ChapterUrlAccess = nil; utilities.set_message ('err_param_access_requires_param', {A:ORIGIN('ChapterUrlAccess'):gsub ('%-access', '')}); end local MapUrlAccess = is_valid_parameter_value (A['MapUrlAccess'], A:ORIGIN('MapUrlAccess'), cfg.keywords_lists['url-access'], nil); if not utilities.is_set (A['MapURL']) and utilities.is_set (MapUrlAccess) then MapUrlAccess = nil; utilities.set_message ('err_param_access_requires_param', {'map-url'}); end local this_page = mw.title.getCurrentTitle(); -- also used for COinS and for language local no_tracking_cats = is_valid_parameter_value (A['NoTracking'], A:ORIGIN('NoTracking'), cfg.keywords_lists['yes_true_y'], nil); -- check this page to see if it is in one of the namespaces that cs1 is not supposed to add to the error categories if not utilities.is_set (no_tracking_cats) then -- ignore if we are already not going to categorize this page if cfg.uncategorized_namespaces[this_page.namespace] then -- is this page's namespace id one of the uncategorized namespace ids? no_tracking_cats = "true"; -- set no_tracking_cats end for _, v in ipairs (cfg.uncategorized_subpages) do -- cycle through page name patterns if this_page.text:match (v) then -- test page name against each pattern no_tracking_cats = "true"; -- set no_tracking_cats break; -- bail out if one is found end end end -- check for extra |page=, |pages= or |at= parameters. (also sheet and sheets while we're at it) utilities.select_one (args, {'page', 'p', 'pp', 'pages', 'at', 'sheet', 'sheets'}, 'err_redundant_parameters'); -- this is a dummy call simply to get the error message and category local coins_pages; Page, Pages, At, coins_pages = insource_loc_get (Page, A:ORIGIN('Page'), Pages, A:ORIGIN('Pages'), At); local NoPP = is_valid_parameter_value (A['NoPP'], A:ORIGIN('NoPP'), cfg.keywords_lists['yes_true_y'], nil); if utilities.is_set (PublicationPlace) and utilities.is_set (Place) then -- both |publication-place= and |place= (|location=) allowed if different utilities.add_prop_cat ('location-test'); -- add property cat to evaluate how often PublicationPlace and Place are used together if PublicationPlace == Place then Place = ''; -- unset; don't need both if they are the same end elseif not utilities.is_set (PublicationPlace) and utilities.is_set (Place) then -- when only |place= (|location=) is set ... PublicationPlace = Place; -- promote |place= (|location=) to |publication-place end if PublicationPlace == Place then Place = ''; end -- don't need both if they are the same local URL_origin = A:ORIGIN('URL'); -- get name of parameter that holds URL local ChapterURL_origin = A:ORIGIN('ChapterURL'); -- get name of parameter that holds ChapterURL local ScriptChapter = A['ScriptChapter']; local ScriptChapter_origin = A:ORIGIN ('ScriptChapter'); local Format = A['Format']; local ChapterFormat = A['ChapterFormat']; local TransChapter = A['TransChapter']; local TransChapter_origin = A:ORIGIN ('TransChapter'); local TransTitle = A['TransTitle']; local ScriptTitle = A['ScriptTitle']; --[[ Parameter remapping for cite encyclopedia: When the citation has these parameters: |encyclopedia= and |title= then map |title= to |article= and |encyclopedia= to |title= |encyclopedia= and |article= then map |encyclopedia= to |title= |trans-title= maps to |trans-chapter= when |title= is re-mapped |url= maps to |chapter-url= when |title= is remapped All other combinations of |encyclopedia=, |title=, and |article= are not modified ]] local Encyclopedia = A['Encyclopedia']; -- used as a flag by this module and by ~/COinS if utilities.is_set (Encyclopedia) then -- emit error message when Encyclopedia set but template is other than {{cite encyclopedia}} or {{citation}} if 'encyclopaedia' ~= config.CitationClass and 'citation' ~= config.CitationClass then utilities.set_message ('err_parameter_ignored', {A:ORIGIN ('Encyclopedia')}); Encyclopedia = nil; -- unset because not supported by this template end end if ('encyclopaedia' == config.CitationClass) or ('citation' == config.CitationClass and utilities.is_set (Encyclopedia)) then if utilities.is_set (Periodical) and utilities.is_set (Encyclopedia) then -- when both set emit an error TODO: make a function for this and similar? utilities.set_message ('err_redundant_parameters', {utilities.wrap_style ('parameter', A:ORIGIN ('Encyclopedia')) .. cfg.presentation['sep_list_pair'] .. utilities.wrap_style ('parameter', Periodical_origin)}); end if utilities.is_set (Encyclopedia) then Periodical = Encyclopedia; -- error or no, set Periodical to Encyclopedia; allow periodical without encyclopedia Periodical_origin = A:ORIGIN ('Encyclopedia'); end if utilities.is_set (Periodical) then -- Periodical is set when |encyclopedia= is set if utilities.is_set (Title) or utilities.is_set (ScriptTitle) then if not utilities.is_set (Chapter) then Chapter = Title; -- |encyclopedia= and |title= are set so map |title= to |article= and |encyclopedia= to |title= ScriptChapter = ScriptTitle; ScriptChapter_origin = A:ORIGIN('ScriptTitle') TransChapter = TransTitle; ChapterURL = URL; ChapterURL_origin = URL_origin; ChapterUrlAccess = UrlAccess; if not utilities.is_set (ChapterURL) and utilities.is_set (TitleLink) then Chapter = utilities.make_wikilink (TitleLink, Chapter); end Title = Periodical; ChapterFormat = Format; Periodical = ''; -- redundant so unset TransTitle = ''; URL = ''; Format = ''; TitleLink = ''; ScriptTitle = ''; end elseif utilities.is_set (Chapter) or utilities.is_set (ScriptChapter) then -- |title= not set Title = Periodical; -- |encyclopedia= set and |article= set so map |encyclopedia= to |title= Periodical = ''; -- redundant so unset end end end -- special case for cite techreport. local ID = A['ID']; if (config.CitationClass == "techreport") then -- special case for cite techreport if utilities.is_set (A['Number']) then -- cite techreport uses 'number', which other citations alias to 'issue' if not utilities.is_set (ID) then -- can we use ID for the "number"? ID = A['Number']; -- yes, use it else -- ID has a value so emit error message utilities.set_message ('err_redundant_parameters', {utilities.wrap_style ('parameter', 'id') .. cfg.presentation['sep_list_pair'] .. utilities.wrap_style ('parameter', 'number')}); end end end -- Account for the oddity that is {{cite conference}}, before generation of COinS data. local ChapterLink -- = A['ChapterLink']; -- deprecated as a parameter but still used internally by cite episode local Conference = A['Conference']; local BookTitle = A['BookTitle']; local TransTitle_origin = A:ORIGIN ('TransTitle'); if 'conference' == config.CitationClass then if utilities.is_set (BookTitle) then Chapter = Title; Chapter_origin = 'title'; -- ChapterLink = TitleLink; -- |chapter-link= is deprecated ChapterURL = URL; ChapterUrlAccess = UrlAccess; ChapterURL_origin = URL_origin; URL_origin = ''; ChapterFormat = Format; TransChapter = TransTitle; TransChapter_origin = TransTitle_origin; Title = BookTitle; Format = ''; -- TitleLink = ''; TransTitle = ''; URL = ''; end elseif 'speech' ~= config.CitationClass then Conference = ''; -- not cite conference or cite speech so make sure this is empty string end -- CS1/2 mode local Mode = is_valid_parameter_value (A['Mode'], A:ORIGIN('Mode'), cfg.keywords_lists['mode'], ''); -- separator character and postscript local sepc, PostScript = set_style (Mode:lower(), A['PostScript'], config.CitationClass); -- controls capitalization of certain static text local use_lowercase = ( sepc == ',' ); -- cite map oddities local Cartography = ""; local Scale = ""; local Sheet = A['Sheet'] or ''; local Sheets = A['Sheets'] or ''; if config.CitationClass == "map" then if utilities.is_set (Chapter) then --TODO: make a function for this and similar? utilities.set_message ('err_redundant_parameters', {utilities.wrap_style ('parameter', 'map') .. cfg.presentation['sep_list_pair'] .. utilities.wrap_style ('parameter', Chapter_origin)}); -- add error message end Chapter = A['Map']; Chapter_origin = A:ORIGIN('Map'); ChapterURL = A['MapURL']; ChapterURL_origin = A:ORIGIN('MapURL'); TransChapter = A['TransMap']; ScriptChapter = A['ScriptMap'] ScriptChapter_origin = A:ORIGIN('ScriptMap') ChapterUrlAccess = MapUrlAccess; ChapterFormat = A['MapFormat']; Cartography = A['Cartography']; if utilities.is_set ( Cartography ) then Cartography = sepc .. " " .. wrap_msg ('cartography', Cartography, use_lowercase); end Scale = A['Scale']; if utilities.is_set ( Scale ) then Scale = sepc .. " " .. Scale; end end -- Account for the oddities that are {{cite episode}} and {{cite serial}}, before generation of COinS data. local Series = A['Series']; if 'episode' == config.CitationClass or 'serial' == config.CitationClass then local SeriesLink = A['SeriesLink']; SeriesLink = link_title_ok (SeriesLink, A:ORIGIN ('SeriesLink'), Series, 'series'); -- check for wiki-markup in |series-link= or wiki-markup in |series= when |series-link= is set local Network = A['Network']; local Station = A['Station']; local s, n = {}, {}; -- do common parameters first if utilities.is_set (Network) then table.insert(n, Network); end if utilities.is_set (Station) then table.insert(n, Station); end ID = table.concat(n, sepc .. ' '); if 'episode' == config.CitationClass then -- handle the oddities that are strictly {{cite episode}} local Season = A['Season']; local SeriesNumber = A['SeriesNumber']; if utilities.is_set (Season) and utilities.is_set (SeriesNumber) then -- these are mutually exclusive so if both are set TODO: make a function for this and similar? utilities.set_message ('err_redundant_parameters', {utilities.wrap_style ('parameter', 'season') .. cfg.presentation['sep_list_pair'] .. utilities.wrap_style ('parameter', 'seriesno')}); -- add error message SeriesNumber = ''; -- unset; prefer |season= over |seriesno= end -- assemble a table of parts concatenated later into Series if utilities.is_set (Season) then table.insert(s, wrap_msg ('season', Season, use_lowercase)); end if utilities.is_set (SeriesNumber) then table.insert(s, wrap_msg ('seriesnum', SeriesNumber, use_lowercase)); end if utilities.is_set (Issue) then table.insert(s, wrap_msg ('episode', Issue, use_lowercase)); end Issue = ''; -- unset because this is not a unique parameter Chapter = Title; -- promote title parameters to chapter ScriptChapter = ScriptTitle; ScriptChapter_origin = A:ORIGIN('ScriptTitle'); ChapterLink = TitleLink; -- alias |episode-link= TransChapter = TransTitle; ChapterURL = URL; ChapterUrlAccess = UrlAccess; ChapterURL_origin = URL_origin; ChapterFormat = Format; Title = Series; -- promote series to title TitleLink = SeriesLink; Series = table.concat(s, sepc .. ' '); -- this is concatenation of season, seriesno, episode number if utilities.is_set (ChapterLink) and not utilities.is_set (ChapterURL) then -- link but not URL Chapter = utilities.make_wikilink (ChapterLink, Chapter); elseif utilities.is_set (ChapterLink) and utilities.is_set (ChapterURL) then -- if both are set, URL links episode; Series = utilities.make_wikilink (ChapterLink, Series); end URL = ''; -- unset TransTitle = ''; ScriptTitle = ''; Format = ''; else -- now oddities that are cite serial Issue = ''; -- unset because this parameter no longer supported by the citation/core version of cite serial Chapter = A['Episode']; -- TODO: make |episode= available to cite episode someday? if utilities.is_set (Series) and utilities.is_set (SeriesLink) then Series = utilities.make_wikilink (SeriesLink, Series); end Series = utilities.wrap_style ('italic-title', Series); -- series is italicized end end -- end of {{cite episode}} stuff -- handle type parameter for those CS1 citations that have default values local TitleType = A['TitleType']; local Degree = A['Degree']; if utilities.in_array (config.CitationClass, {'AV-media-notes', 'interview', 'mailinglist', 'map', 'podcast', 'pressrelease', 'report', 'speech', 'techreport', 'thesis'}) then TitleType = set_titletype (config.CitationClass, TitleType); if utilities.is_set (Degree) and "Thesis" == TitleType then -- special case for cite thesis TitleType = Degree .. ' ' .. cfg.title_types ['thesis']:lower(); end end if utilities.is_set (TitleType) then -- if type parameter is specified TitleType = utilities.substitute ( cfg.messages['type'], TitleType); -- display it in parentheses -- TODO: Hack on TitleType to fix bunched parentheses problem end -- legacy: promote PublicationDate to Date if neither Date nor Year are set. local Date = A['Date']; local Date_origin; -- to hold the name of parameter promoted to Date; required for date error messaging local PublicationDate = A['PublicationDate']; local Year = A['Year']; if not utilities.is_set (Date) then Date = Year; -- promote Year to Date Year = nil; -- make nil so Year as empty string isn't used for CITEREF if not utilities.is_set (Date) and utilities.is_set (PublicationDate) then -- use PublicationDate when |date= and |year= are not set Date = PublicationDate; -- promote PublicationDate to Date PublicationDate = ''; -- unset, no longer needed Date_origin = A:ORIGIN('PublicationDate'); -- save the name of the promoted parameter else Date_origin = A:ORIGIN('Year'); -- save the name of the promoted parameter end else Date_origin = A:ORIGIN('Date'); -- not a promotion; name required for error messaging end if PublicationDate == Date then PublicationDate = ''; end -- if PublicationDate is same as Date, don't display in rendered citation --[[ Go test all of the date-holding parameters for valid MOS:DATE format and make sure that dates are real dates. This must be done before we do COinS because here is where we get the date used in the metadata. Date validation supporting code is in Module:Citation/CS1/Date_validation ]] local DF = is_valid_parameter_value (A['DF'], A:ORIGIN('DF'), cfg.keywords_lists['df'], ''); if not utilities.is_set (DF) then DF = cfg.global_df; -- local |df= if present overrides global df set by {{use xxx date}} template end local ArchiveURL; local ArchiveDate; local ArchiveFormat = A['ArchiveFormat']; ArchiveURL, ArchiveDate = archive_url_check (A['ArchiveURL'], A['ArchiveDate']) ArchiveFormat = style_format (ArchiveFormat, ArchiveURL, 'archive-format', 'archive-url'); ArchiveURL, ArchiveDate = is_unique_archive_url (ArchiveURL, URL, ChapterURL, A:ORIGIN('ArchiveURL'), ArchiveDate); -- add error message when URL or ChapterURL == ArchiveURL local AccessDate = A['AccessDate']; local LayDate = A['LayDate']; local COinS_date = {}; -- holds date info extracted from |date= for the COinS metadata by Module:Date verification local DoiBroken = A['DoiBroken']; local Embargo = A['Embargo']; local anchor_year; -- used in the CITEREF identifier do -- create defined block to contain local variables error_message, date_parameters_list, mismatch local error_message = ''; -- AirDate has been promoted to Date so not necessary to check it local date_parameters_list = { ['access-date'] = {val = AccessDate, name = A:ORIGIN ('AccessDate')}, ['archive-date'] = {val = ArchiveDate, name = A:ORIGIN ('ArchiveDate')}, ['date'] = {val = Date, name = Date_origin}, ['doi-broken-date'] = {val = DoiBroken, name = A:ORIGIN ('DoiBroken')}, ['pmc-embargo-date'] = {val = Embargo, name = A:ORIGIN ('Embargo')}, ['lay-date'] = {val = LayDate, name = A:ORIGIN ('LayDate')}, ['publication-date'] = {val = PublicationDate, name = A:ORIGIN ('PublicationDate')}, ['year'] = {val = Year, name = A:ORIGIN ('Year')}, }; local error_list = {}; anchor_year, Embargo = validation.dates(date_parameters_list, COinS_date, error_list); -- start temporary Julian / Gregorian calendar uncertainty categorization if COinS_date.inter_cal_cat then utilities.add_prop_cat ('jul-greg-uncertainty'); end -- end temporary Julian / Gregorian calendar uncertainty categorization if utilities.is_set (Year) and utilities.is_set (Date) then -- both |date= and |year= not normally needed; validation.year_date_check (Year, A:ORIGIN ('Year'), Date, A:ORIGIN ('Date'), error_list); end if 0 == #error_list then -- error free dates only; 0 when error_list is empty local modified = false; -- flag if utilities.is_set (DF) then -- if we need to reformat dates modified = validation.reformat_dates (date_parameters_list, DF); -- reformat to DF format, use long month names if appropriate end if true == validation.date_hyphen_to_dash (date_parameters_list) then -- convert hyphens to dashes where appropriate modified = true; utilities.set_message ('maint_date_format'); -- hyphens were converted so add maint category end -- for those wikis that can and want to have English date names translated to the local language; not supported at en.wiki if cfg.date_name_auto_xlate_enable and validation.date_name_xlate (date_parameters_list, cfg.date_digit_auto_xlate_enable ) then utilities.set_message ('maint_date_auto_xlated'); -- add maint cat modified = true; end if modified then -- if the date_parameters_list values were modified AccessDate = date_parameters_list['access-date'].val; -- overwrite date holding parameters with modified values ArchiveDate = date_parameters_list['archive-date'].val; Date = date_parameters_list['date'].val; DoiBroken = date_parameters_list['doi-broken-date'].val; LayDate = date_parameters_list['lay-date'].val; PublicationDate = date_parameters_list['publication-date'].val; end else utilities.set_message ('err_bad_date', {utilities.make_sep_list (#error_list, error_list)}); -- add this error message end end -- end of do local ID_list = {}; -- sequence table of rendered identifiers local ID_list_coins = {}; -- table of identifiers and their values from args; key is same as cfg.id_handlers's key local Class = A['Class']; -- arxiv class identifier local ID_support = { {A['ASINTLD'], 'ASIN', 'err_asintld_missing_asin', A:ORIGIN ('ASINTLD')}, {DoiBroken, 'DOI', 'err_doibroken_missing_doi', A:ORIGIN ('DoiBroken')}, {Embargo, 'PMC', 'err_embargo_missing_pmc', A:ORIGIN ('Embargo')}, } ID_list, ID_list_coins = identifiers.identifier_lists_get (args, {DoiBroken = DoiBroken, ASINTLD = A['ASINTLD'], Embargo = Embargo, Class = Class}, ID_support); -- Account for the oddities that are {{cite arxiv}}, {{cite biorxiv}}, {{cite citeseerx}}, {{cite ssrn}}, before generation of COinS data. if utilities.in_array (config.CitationClass, whitelist.preprint_template_list) then -- |arxiv= or |eprint= required for cite arxiv; |biorxiv=, |citeseerx=, |ssrn= required for their templates if not (args[cfg.id_handlers[config.CitationClass:upper()].parameters[1]] or -- can't use ID_list_coins k/v table here because invalid parameters omitted args[cfg.id_handlers[config.CitationClass:upper()].parameters[2]]) then -- which causes unexpected parameter missing error message utilities.set_message ('err_' .. config.CitationClass .. '_missing'); -- add error message end Periodical = ({['arxiv'] = 'arXiv', ['biorxiv'] = 'bioRxiv', ['citeseerx'] = 'CiteSeerX', ['ssrn'] = 'Social Science Research Network'})[config.CitationClass]; end -- Link the title of the work if no |url= was provided, but we have a |pmc= or a |doi= with |doi-access=free if config.CitationClass == "journal" and not utilities.is_set (URL) and not utilities.is_set (TitleLink) and not utilities.in_array (cfg.keywords_xlate[Title], {'off', 'none'}) then -- TODO: remove 'none' once existing citations have been switched to 'off', so 'none' can be used as token for "no title" instead if 'none' ~= cfg.keywords_xlate[auto_select] then -- if auto-linking not disabled if identifiers.auto_link_urls[auto_select] then -- manual selection URL = identifiers.auto_link_urls[auto_select]; -- set URL to be the same as identifier's external link URL_origin = cfg.id_handlers[auto_select:upper()].parameters[1]; -- set URL_origin to parameter name for use in error message if citation is missing a |title= elseif identifiers.auto_link_urls['pmc'] then -- auto-select PMC URL = identifiers.auto_link_urls['pmc']; -- set URL to be the same as the PMC external link if not embargoed URL_origin = cfg.id_handlers['PMC'].parameters[1]; -- set URL_origin to parameter name for use in error message if citation is missing a |title= elseif identifiers.auto_link_urls['doi'] then -- auto-select DOI URL = identifiers.auto_link_urls['doi']; URL_origin = cfg.id_handlers['DOI'].parameters[1]; end end if utilities.is_set (URL) then -- set when using an identifier-created URL if utilities.is_set (AccessDate) then -- |access-date= requires |url=; identifier-created URL is not |url= utilities.set_message ('err_accessdate_missing_url'); -- add an error message AccessDate = ''; -- unset end if utilities.is_set (ArchiveURL) then -- |archive-url= requires |url=; identifier-created URL is not |url= utilities.set_message ('err_archive_missing_url'); -- add an error message ArchiveURL = ''; -- unset end end end -- At this point fields may be nil if they weren't specified in the template use. We can use that fact. -- Test if citation has no title if not utilities.is_set (Title) and not utilities.is_set (TransTitle) and not utilities.is_set (ScriptTitle) then -- has special case for cite episode utilities.set_message ('err_citation_missing_title', {'episode' == config.CitationClass and 'series' or 'title'}); end if utilities.in_array (cfg.keywords_xlate[Title], {'off', 'none'}) and utilities.in_array (config.CitationClass, {'journal', 'citation'}) and (utilities.is_set (Periodical) or utilities.is_set (ScriptPeriodical)) and ('journal' == Periodical_origin or 'script-journal' == ScriptPeriodical_origin) then -- special case for journal cites Title = ''; -- set title to empty string utilities.set_message ('maint_untitled'); -- add maint cat end -- COinS metadata (see <http://ocoins.info/>) for automated parsing of citation information. -- handle the oddity that is cite encyclopedia and {{citation |encyclopedia=something}}. Here we presume that -- when Periodical, Title, and Chapter are all set, then Periodical is the book (encyclopedia) title, Title -- is the article title, and Chapter is a section within the article. So, we remap local coins_chapter = Chapter; -- default assuming that remapping not required local coins_title = Title; -- et tu if 'encyclopaedia' == config.CitationClass or ('citation' == config.CitationClass and utilities.is_set (Encyclopedia)) then if utilities.is_set (Chapter) and utilities.is_set (Title) and utilities.is_set (Periodical) then -- if all are used then coins_chapter = Title; -- remap coins_title = Periodical; end end local coins_author = a; -- default for coins rft.au if 0 < #c then -- but if contributor list coins_author = c; -- use that instead end -- this is the function call to COinS() local OCinSoutput = metadata.COinS({ ['Periodical'] = utilities.strip_apostrophe_markup (Periodical), -- no markup in the metadata ['Encyclopedia'] = Encyclopedia, -- just a flag; content ignored by ~/COinS ['Chapter'] = metadata.make_coins_title (coins_chapter, ScriptChapter), -- Chapter and ScriptChapter stripped of bold / italic / accept-as-written markup ['Degree'] = Degree; -- cite thesis only ['Title'] = metadata.make_coins_title (coins_title, ScriptTitle), -- Title and ScriptTitle stripped of bold / italic / accept-as-written markup ['PublicationPlace'] = PublicationPlace, ['Date'] = COinS_date.rftdate, -- COinS_date has correctly formatted date if Date is valid; ['Season'] = COinS_date.rftssn, ['Quarter'] = COinS_date.rftquarter, ['Chron'] = COinS_date.rftchron or (not COinS_date.rftdate and Date) or '', -- chron but if not set and invalid date format use Date; keep this last bit? ['Series'] = Series, ['Volume'] = Volume, ['Issue'] = Issue, ['ArticleNumber'] = ArticleNumber, ['Pages'] = coins_pages or metadata.get_coins_pages (first_set ({Sheet, Sheets, Page, Pages, At, QuotePage, QuotePages}, 7)), -- pages stripped of external links ['Edition'] = Edition, ['PublisherName'] = PublisherName or Newsgroup, -- any apostrophe markup already removed from PublisherName ['URL'] = first_set ({ChapterURL, URL}, 2), ['Authors'] = coins_author, ['ID_list'] = ID_list_coins, ['RawPage'] = this_page.prefixedText, }, config.CitationClass); -- Account for the oddities that are {{cite arxiv}}, {{cite biorxiv}}, {{cite citeseerx}}, and {{cite ssrn}} AFTER generation of COinS data. if utilities.in_array (config.CitationClass, whitelist.preprint_template_list) then -- we have set rft.jtitle in COinS to arXiv, bioRxiv, CiteSeerX, or ssrn now unset so it isn't displayed Periodical = ''; -- periodical not allowed in these templates; if article has been published, use cite journal end -- special case for cite newsgroup. Do this after COinS because we are modifying Publishername to include some static text if 'newsgroup' == config.CitationClass and utilities.is_set (Newsgroup) then PublisherName = utilities.substitute (cfg.messages['newsgroup'], external_link( 'news:' .. Newsgroup, Newsgroup, Newsgroup_origin, nil )); end local Editors; local EditorCount; -- used only for choosing {ed.) or (eds.) annotation at end of editor name-list local Contributors; -- assembled contributors name list local contributor_etal; local Translators; -- assembled translators name list local translator_etal; local t = {}; -- translators list from |translator-lastn= / translator-firstn= pairs t = extract_names (args, 'TranslatorList'); -- fetch translator list from |translatorn= / |translator-lastn=, -firstn=, -linkn=, -maskn= local Interviewers; local interviewers_list = {}; interviewers_list = extract_names (args, 'InterviewerList'); -- process preferred interviewers parameters local interviewer_etal; -- Now perform various field substitutions. -- We also add leading spaces and surrounding markup and punctuation to the -- various parts of the citation, but only when they are non-nil. do local last_first_list; local control = { format = NameListStyle, -- empty string or 'vanc' maximum = nil, -- as if display-authors or display-editors not set mode = Mode }; do -- do editor name list first because the now unsupported coauthors used to modify control table control.maximum , editor_etal = get_display_names (A['DisplayEditors'], #e, 'editors', editor_etal, A:ORIGIN ('DisplayEditors')); Editors, EditorCount = list_people (control, e, editor_etal); if 1 == EditorCount and (true == editor_etal or 1 < #e) then -- only one editor displayed but includes etal then EditorCount = 2; -- spoof to display (eds.) annotation end end do -- now do interviewers control.maximum, interviewer_etal = get_display_names (A['DisplayInterviewers'], #interviewers_list, 'interviewers', interviewer_etal, A:ORIGIN ('DisplayInterviewers')); Interviewers = list_people (control, interviewers_list, interviewer_etal); end do -- now do translators control.maximum, translator_etal = get_display_names (A['DisplayTranslators'], #t, 'translators', translator_etal, A:ORIGIN ('DisplayTranslators')); Translators = list_people (control, t, translator_etal); end do -- now do contributors control.maximum, contributor_etal = get_display_names (A['DisplayContributors'], #c, 'contributors', contributor_etal, A:ORIGIN ('DisplayContributors')); Contributors = list_people (control, c, contributor_etal); end do -- now do authors control.maximum, author_etal = get_display_names (A['DisplayAuthors'], #a, 'authors', author_etal, A:ORIGIN ('DisplayAuthors')); last_first_list = list_people (control, a, author_etal); if utilities.is_set (Authors) then Authors, author_etal = name_has_etal (Authors, author_etal, false, 'authors'); -- find and remove variations on et al. if author_etal then Authors = Authors .. ' ' .. cfg.messages['et al']; -- add et al. to authors parameter end else Authors = last_first_list; -- either an author name list or an empty string end end -- end of do if utilities.is_set (Authors) and utilities.is_set (Collaboration) then Authors = Authors .. ' (' .. Collaboration .. ')'; -- add collaboration after et al. end end local ConferenceFormat = A['ConferenceFormat']; local ConferenceURL = A['ConferenceURL']; ConferenceFormat = style_format (ConferenceFormat, ConferenceURL, 'conference-format', 'conference-url'); Format = style_format (Format, URL, 'format', 'url'); -- special case for chapter format so no error message or cat when chapter not supported if not (utilities.in_array (config.CitationClass, {'web', 'news', 'journal', 'magazine', 'pressrelease', 'podcast', 'newsgroup', 'arxiv', 'biorxiv', 'citeseerx', 'ssrn'}) or ('citation' == config.CitationClass and (utilities.is_set (Periodical) or utilities.is_set (ScriptPeriodical)) and not utilities.is_set (Encyclopedia))) then ChapterFormat = style_format (ChapterFormat, ChapterURL, 'chapter-format', 'chapter-url'); end if not utilities.is_set (URL) then if utilities.in_array (config.CitationClass, {"web", "podcast", "mailinglist"}) or -- |url= required for cite web, cite podcast, and cite mailinglist ('citation' == config.CitationClass and ('website' == Periodical_origin or 'script-website' == ScriptPeriodical_origin)) then -- and required for {{citation}} with |website= or |script-website= utilities.set_message ('err_cite_web_url'); end -- do we have |accessdate= without either |url= or |chapter-url=? if utilities.is_set (AccessDate) and not utilities.is_set (ChapterURL) then -- ChapterURL may be set when URL is not set; utilities.set_message ('err_accessdate_missing_url'); AccessDate = ''; end end local UrlStatus = is_valid_parameter_value (A['UrlStatus'], A:ORIGIN('UrlStatus'), cfg.keywords_lists['url-status'], ''); local OriginalURL local OriginalURL_origin local OriginalFormat local OriginalAccess; UrlStatus = UrlStatus:lower(); -- used later when assembling archived text if utilities.is_set ( ArchiveURL ) then if utilities.is_set (ChapterURL) then -- if chapter-url= is set apply archive url to it OriginalURL = ChapterURL; -- save copy of source chapter's url for archive text OriginalURL_origin = ChapterURL_origin; -- name of |chapter-url= parameter for error messages OriginalFormat = ChapterFormat; -- and original |chapter-format= if 'live' ~= UrlStatus then ChapterURL = ArchiveURL -- swap-in the archive's URL ChapterURL_origin = A:ORIGIN('ArchiveURL') -- name of |archive-url= parameter for error messages ChapterFormat = ArchiveFormat or ''; -- swap in archive's format ChapterUrlAccess = nil; -- restricted access levels do not make sense for archived URLs end elseif utilities.is_set (URL) then OriginalURL = URL; -- save copy of original source URL OriginalURL_origin = URL_origin; -- name of URL parameter for error messages OriginalFormat = Format; -- and original |format= OriginalAccess = UrlAccess; if 'live' ~= UrlStatus then -- if URL set then |archive-url= applies to it URL = ArchiveURL -- swap-in the archive's URL URL_origin = A:ORIGIN('ArchiveURL') -- name of archive URL parameter for error messages Format = ArchiveFormat or ''; -- swap in archive's format UrlAccess = nil; -- restricted access levels do not make sense for archived URLs end end elseif utilities.is_set (UrlStatus) then -- if |url-status= is set when |archive-url= is not set utilities.set_message ('maint_url_status'); -- add maint cat end if utilities.in_array (config.CitationClass, {'web', 'news', 'journal', 'magazine', 'pressrelease', 'podcast', 'newsgroup', 'arxiv', 'biorxiv', 'citeseerx', 'ssrn'}) or -- if any of the 'periodical' cites except encyclopedia ('citation' == config.CitationClass and (utilities.is_set (Periodical) or utilities.is_set (ScriptPeriodical)) and not utilities.is_set (Encyclopedia)) then local chap_param; if utilities.is_set (Chapter) then -- get a parameter name from one of these chapter related meta-parameters chap_param = A:ORIGIN ('Chapter') elseif utilities.is_set (TransChapter) then chap_param = A:ORIGIN ('TransChapter') elseif utilities.is_set (ChapterURL) then chap_param = A:ORIGIN ('ChapterURL') elseif utilities.is_set (ScriptChapter) then chap_param = ScriptChapter_origin; else utilities.is_set (ChapterFormat) chap_param = A:ORIGIN ('ChapterFormat') end if utilities.is_set (chap_param) then -- if we found one utilities.set_message ('err_chapter_ignored', {chap_param}); -- add error message Chapter = ''; -- and set them to empty string to be safe with concatenation TransChapter = ''; ChapterURL = ''; ScriptChapter = ''; ChapterFormat = ''; end else -- otherwise, format chapter / article title local no_quotes = false; -- default assume that we will be quoting the chapter parameter value if utilities.is_set (Contribution) and 0 < #c then -- if this is a contribution with contributor(s) if utilities.in_array (Contribution:lower(), cfg.keywords_lists.contribution) then -- and a generic contribution title no_quotes = true; -- then render it unquoted end end Chapter = format_chapter_title (ScriptChapter, ScriptChapter_origin, Chapter, Chapter_origin, TransChapter, TransChapter_origin, ChapterURL, ChapterURL_origin, no_quotes, ChapterUrlAccess); -- Contribution is also in Chapter if utilities.is_set (Chapter) then Chapter = Chapter .. ChapterFormat ; if 'map' == config.CitationClass and utilities.is_set (TitleType) then Chapter = Chapter .. ' ' .. TitleType; -- map annotation here; not after title end Chapter = Chapter .. sepc .. ' '; elseif utilities.is_set (ChapterFormat) then -- |chapter= not set but |chapter-format= is so ... Chapter = ChapterFormat .. sepc .. ' '; -- ... ChapterFormat has error message, we want to see it end end -- Format main title local plain_title = false; local accept_title; Title, accept_title = utilities.has_accept_as_written (Title, true); -- remove accept-this-as-written markup when it wraps all of <Title> if accept_title and ('' == Title) then -- only support forced empty for now "(())" Title = cfg.messages['notitle']; -- replace by predefined "No title" message -- TODO: utilities.set_message ( 'err_redundant_parameters', ...); -- issue proper error message instead of muting ScriptTitle = ''; -- just mute for now TransTitle = ''; -- just mute for now plain_title = true; -- suppress text decoration for descriptive title utilities.set_message ('maint_untitled'); -- add maint cat end if not accept_title then -- <Title> not wrapped in accept-as-written markup if '...' == Title:sub (-3) then -- if ellipsis is the last three characters of |title= Title = Title:gsub ('(%.%.%.)%.+$', '%1'); -- limit the number of dots to three elseif not mw.ustring.find (Title, '%.%s*%a%.$') and -- end of title is not a 'dot-(optional space-)letter-dot' initialism ... not mw.ustring.find (Title, '%s+%a%.$') then -- ...and not a 'space-letter-dot' initial (''Allium canadense'' L.) Title = mw.ustring.gsub(Title, '%' .. sepc .. '$', ''); -- remove any trailing separator character; sepc and ms.ustring() here for languages that use multibyte separator characters end if utilities.is_set (ArchiveURL) and is_archived_copy (Title) then utilities.set_message ('maint_archived_copy'); -- add maintenance category before we modify the content of Title end if is_generic ('generic_titles', Title) then utilities.set_message ('err_generic_title'); -- set an error message end end if (not plain_title) and (utilities.in_array (config.CitationClass, {'web', 'news', 'journal', 'magazine', 'pressrelease', 'podcast', 'newsgroup', 'mailinglist', 'interview', 'arxiv', 'biorxiv', 'citeseerx', 'ssrn'}) or ('citation' == config.CitationClass and (utilities.is_set (Periodical) or utilities.is_set (ScriptPeriodical)) and not utilities.is_set (Encyclopedia)) or ('map' == config.CitationClass and (utilities.is_set (Periodical) or utilities.is_set (ScriptPeriodical)))) then -- special case for cite map when the map is in a periodical treat as an article Title = kern_quotes (Title); -- if necessary, separate title's leading and trailing quote marks from module provided quote marks Title = utilities.wrap_style ('quoted-title', Title); Title = script_concatenate (Title, ScriptTitle, 'script-title'); -- <bdi> tags, lang attribute, categorization, etc.; must be done after title is wrapped TransTitle = utilities.wrap_style ('trans-quoted-title', TransTitle ); elseif plain_title or ('report' == config.CitationClass) then -- no styling for cite report and descriptive titles (otherwise same as above) Title = script_concatenate (Title, ScriptTitle, 'script-title'); -- <bdi> tags, lang attribute, categorization, etc.; must be done after title is wrapped TransTitle = utilities.wrap_style ('trans-quoted-title', TransTitle ); -- for cite report, use this form for trans-title else Title = utilities.wrap_style ('italic-title', Title); Title = script_concatenate (Title, ScriptTitle, 'script-title'); -- <bdi> tags, lang attribute, categorization, etc.; must be done after title is wrapped TransTitle = utilities.wrap_style ('trans-italic-title', TransTitle); end if utilities.is_set (TransTitle) then if utilities.is_set (Title) then TransTitle = " " .. TransTitle; else utilities.set_message ('err_trans_missing_title', {'title'}); end end if utilities.is_set (Title) then -- TODO: is this the right place to be making Wikisource URLs? if utilities.is_set (TitleLink) and utilities.is_set (URL) then utilities.set_message ('err_wikilink_in_url'); -- set an error message because we can't have both TitleLink = ''; -- unset end if not utilities.is_set (TitleLink) and utilities.is_set (URL) then Title = external_link (URL, Title, URL_origin, UrlAccess) .. TransTitle .. Format; URL = ''; -- unset these because no longer needed Format = ""; elseif utilities.is_set (TitleLink) and not utilities.is_set (URL) then local ws_url; ws_url = wikisource_url_make (TitleLink); -- ignore ws_label return; not used here if ws_url then Title = external_link (ws_url, Title .. '&nbsp;', 'ws link in title-link'); -- space char after Title to move icon away from italic text; TODO: a better way to do this? Title = utilities.substitute (cfg.presentation['interwiki-icon'], {cfg.presentation['class-wikisource'], TitleLink, Title}); Title = Title .. TransTitle; else Title = utilities.make_wikilink (TitleLink, Title) .. TransTitle; end else local ws_url, ws_label, L; -- Title has italic or quote markup by the time we get here which causes is_wikilink() to return 0 (not a wikilink) ws_url, ws_label, L = wikisource_url_make (Title:gsub('^[\'"]*(.-)[\'"]*$', '%1')); -- make ws URL from |title= interwiki link (strip italic or quote markup); link portion L becomes tooltip label if ws_url then Title = Title:gsub ('%b[]', ws_label); -- replace interwiki link with ws_label to retain markup Title = external_link (ws_url, Title .. '&nbsp;', 'ws link in title'); -- space char after Title to move icon away from italic text; TODO: a better way to do this? Title = utilities.substitute (cfg.presentation['interwiki-icon'], {cfg.presentation['class-wikisource'], L, Title}); Title = Title .. TransTitle; else Title = Title .. TransTitle; end end else Title = TransTitle; end if utilities.is_set (Place) then Place = " " .. wrap_msg ('written', Place, use_lowercase) .. sepc .. " "; end local ConferenceURL_origin = A:ORIGIN('ConferenceURL'); -- get name of parameter that holds ConferenceURL if utilities.is_set (Conference) then if utilities.is_set (ConferenceURL) then Conference = external_link( ConferenceURL, Conference, ConferenceURL_origin, nil ); end Conference = sepc .. " " .. Conference .. ConferenceFormat; elseif utilities.is_set (ConferenceURL) then Conference = sepc .. " " .. external_link( ConferenceURL, nil, ConferenceURL_origin, nil ); end local Position = ''; if not utilities.is_set (Position) then local Minutes = A['Minutes']; local Time = A['Time']; if utilities.is_set (Minutes) then if utilities.is_set (Time) then --TODO: make a function for this and similar? utilities.set_message ('err_redundant_parameters', {utilities.wrap_style ('parameter', 'minutes') .. cfg.presentation['sep_list_pair'] .. utilities.wrap_style ('parameter', 'time')}); end Position = " " .. Minutes .. " " .. cfg.messages['minutes']; else if utilities.is_set (Time) then local TimeCaption = A['TimeCaption'] if not utilities.is_set (TimeCaption) then TimeCaption = cfg.messages['event']; if sepc ~= '.' then TimeCaption = TimeCaption:lower(); end end Position = " " .. TimeCaption .. " " .. Time; end end else Position = " " .. Position; At = ''; end Page, Pages, Sheet, Sheets = format_pages_sheets (Page, Pages, Sheet, Sheets, config.CitationClass, Periodical_origin, sepc, NoPP, use_lowercase); At = utilities.is_set (At) and (sepc .. " " .. At) or ""; Position = utilities.is_set (Position) and (sepc .. " " .. Position) or ""; if config.CitationClass == 'map' then local Sections = A['Sections']; -- Section (singular) is an alias of Chapter so set earlier local Inset = A['Inset']; if utilities.is_set ( Inset ) then Inset = sepc .. " " .. wrap_msg ('inset', Inset, use_lowercase); end if utilities.is_set ( Sections ) then Section = sepc .. " " .. wrap_msg ('sections', Sections, use_lowercase); elseif utilities.is_set ( Section ) then Section = sepc .. " " .. wrap_msg ('section', Section, use_lowercase); end At = At .. Inset .. Section; end local Others = A['Others']; if utilities.is_set (Others) and 0 == #a and 0 == #e then -- add maint cat when |others= has value and used without |author=, |editor= if config.CitationClass == "AV-media-notes" or config.CitationClass == "audio-visual" then -- special maint for AV/M which has a lot of 'false' positives right now utilities.set_message ('maint_others_avm') else utilities.set_message ('maint_others'); end end Others = utilities.is_set (Others) and (sepc .. " " .. Others) or ""; if utilities.is_set (Translators) then Others = safe_join ({sepc .. ' ', wrap_msg ('translated', Translators, use_lowercase), Others}, sepc); end if utilities.is_set (Interviewers) then Others = safe_join ({sepc .. ' ', wrap_msg ('interview', Interviewers, use_lowercase), Others}, sepc); end local TitleNote = A['TitleNote']; TitleNote = utilities.is_set (TitleNote) and (sepc .. " " .. TitleNote) or ""; if utilities.is_set (Edition) then if Edition:match ('%f[%a][Ee]d%n?%.?$') or Edition:match ('%f[%a][Ee]dition$') then -- Ed, ed, Ed., ed., Edn, edn, Edn., edn. utilities.set_message ('err_extra_text_edition'); -- add error message end Edition = " " .. wrap_msg ('edition', Edition); else Edition = ''; end Series = utilities.is_set (Series) and wrap_msg ('series', {sepc, Series}) or ""; -- not the same as SeriesNum local Agency = A['Agency']; Agency = utilities.is_set (Agency) and wrap_msg ('agency', {sepc, Agency}) or ""; Volume = format_volume_issue (Volume, Issue, ArticleNumber, config.CitationClass, Periodical_origin, sepc, use_lowercase); if utilities.is_set (AccessDate) then local retrv_text = " " .. cfg.messages['retrieved'] AccessDate = nowrap_date (AccessDate); -- wrap in nowrap span if date in appropriate format if (sepc ~= ".") then retrv_text = retrv_text:lower() end -- if mode is cs2, lower case AccessDate = utilities.substitute (retrv_text, AccessDate); -- add retrieved text AccessDate = utilities.substitute (cfg.presentation['accessdate'], {sepc, AccessDate}); -- allow editors to hide accessdates end if utilities.is_set (ID) then ID = sepc .. " " .. ID; end local Docket = A['Docket']; if "thesis" == config.CitationClass and utilities.is_set (Docket) then ID = sepc .. " Docket " .. Docket .. ID; end if "report" == config.CitationClass and utilities.is_set (Docket) then -- for cite report when |docket= is set ID = sepc .. ' ' .. Docket; -- overwrite ID even if |id= is set end if utilities.is_set (URL) then URL = " " .. external_link( URL, nil, URL_origin, UrlAccess ); end local Quote = A['Quote']; local TransQuote = A['TransQuote']; local ScriptQuote = A['ScriptQuote']; if utilities.is_set (Quote) or utilities.is_set (TransQuote) or utilities.is_set (ScriptQuote) then if utilities.is_set (Quote) then if Quote:sub(1, 1) == '"' and Quote:sub(-1, -1) == '"' then -- if first and last characters of quote are quote marks Quote = Quote:sub(2, -2); -- strip them off end end Quote = kern_quotes (Quote); -- kern if needed Quote = utilities.wrap_style ('quoted-text', Quote ); -- wrap in <q>...</q> tags if utilities.is_set (ScriptQuote) then Quote = script_concatenate (Quote, ScriptQuote, 'script-quote'); -- <bdi> tags, lang attribute, categorization, etc.; must be done after quote is wrapped end if utilities.is_set (TransQuote) then if TransQuote:sub(1, 1) == '"' and TransQuote:sub(-1, -1) == '"' then -- if first and last characters of |trans-quote are quote marks TransQuote = TransQuote:sub(2, -2); -- strip them off end Quote = Quote .. " " .. utilities.wrap_style ('trans-quoted-title', TransQuote ); end if utilities.is_set (QuotePage) or utilities.is_set (QuotePages) then -- add page prefix local quote_prefix = ''; if utilities.is_set (QuotePage) then extra_text_in_page_check (QuotePage, 'quote-page'); -- add to maint cat if |quote-page= value begins with what looks like p., pp., etc. if not NoPP then quote_prefix = utilities.substitute (cfg.messages['p-prefix'], {sepc, QuotePage}), '', '', ''; else quote_prefix = utilities.substitute (cfg.messages['nopp'], {sepc, QuotePage}), '', '', ''; end elseif utilities.is_set (QuotePages) then extra_text_in_page_check (QuotePages, 'quote-pages'); -- add to maint cat if |quote-pages= value begins with what looks like p., pp., etc. if tonumber(QuotePages) ~= nil and not NoPP then -- if only digits, assume single page quote_prefix = utilities.substitute (cfg.messages['p-prefix'], {sepc, QuotePages}), '', ''; elseif not NoPP then quote_prefix = utilities.substitute (cfg.messages['pp-prefix'], {sepc, QuotePages}), '', ''; else quote_prefix = utilities.substitute (cfg.messages['nopp'], {sepc, QuotePages}), '', ''; end end Quote = quote_prefix .. ": " .. Quote; else Quote = sepc .. " " .. Quote; end PostScript = ""; -- cs1|2 does not supply terminal punctuation when |quote= is set end -- We check length of PostScript here because it will have been nuked by -- the quote parameters. We'd otherwise emit a message even if there wasn't -- a displayed postscript. -- TODO: Should the max size (1) be configurable? -- TODO: Should we check a specific pattern? if utilities.is_set(PostScript) and mw.ustring.len(PostScript) > 1 then utilities.set_message ('maint_postscript') end local Archived; if utilities.is_set (ArchiveURL) then local arch_text; if not utilities.is_set (ArchiveDate) then utilities.set_message ('err_archive_missing_date'); ArchiveDate = ''; -- empty string for concatenation end if "live" == UrlStatus then arch_text = cfg.messages['archived']; if sepc ~= "." then arch_text = arch_text:lower() end if utilities.is_set (ArchiveDate) then Archived = sepc .. ' ' .. utilities.substitute ( cfg.messages['archived-live'], {external_link( ArchiveURL, arch_text, A:ORIGIN('ArchiveURL'), nil) .. ArchiveFormat, ArchiveDate } ); else Archived = ''; end if not utilities.is_set (OriginalURL) then utilities.set_message ('err_archive_missing_url'); Archived = ''; -- empty string for concatenation end elseif utilities.is_set (OriginalURL) then -- UrlStatus is empty, 'dead', 'unfit', 'usurped', 'bot: unknown' if utilities.in_array (UrlStatus, {'unfit', 'usurped', 'bot: unknown'}) then arch_text = cfg.messages['archived-unfit']; if sepc ~= "." then arch_text = arch_text:lower() end Archived = sepc .. ' ' .. arch_text .. ArchiveDate; -- format already styled if 'bot: unknown' == UrlStatus then utilities.set_message ('maint_bot_unknown'); -- and add a category if not already added else utilities.set_message ('maint_unfit'); -- and add a category if not already added end else -- UrlStatus is empty, 'dead' arch_text = cfg.messages['archived-dead']; if sepc ~= "." then arch_text = arch_text:lower() end if utilities.is_set (ArchiveDate) then Archived = sepc .. " " .. utilities.substitute ( arch_text, { external_link( OriginalURL, cfg.messages['original'], OriginalURL_origin, OriginalAccess ) .. OriginalFormat, ArchiveDate } ); -- format already styled else Archived = ''; -- unset for concatenation end end else -- OriginalUrl not set arch_text = cfg.messages['archived-missing']; if sepc ~= "." then arch_text = arch_text:lower() end utilities.set_message ('err_archive_missing_url'); Archived = ''; -- empty string for concatenation end elseif utilities.is_set (ArchiveFormat) then Archived = ArchiveFormat; -- if set and ArchiveURL not set ArchiveFormat has error message else Archived = ''; end local Lay = ''; local LaySource = A['LaySource']; local LayURL = A['LayURL']; local LayFormat = A['LayFormat']; LayFormat = style_format (LayFormat, LayURL, 'lay-format', 'lay-url'); if utilities.is_set (LayURL) then if utilities.is_set (LayDate) then LayDate = " (" .. LayDate .. ")" end if utilities.is_set (LaySource) then LaySource = " &ndash; ''" .. utilities.safe_for_italics (LaySource) .. "''"; else LaySource = ""; end if sepc == '.' then Lay = sepc .. " " .. external_link( LayURL, cfg.messages['lay summary'], A:ORIGIN('LayURL'), nil ) .. LayFormat .. LaySource .. LayDate else Lay = sepc .. " " .. external_link( LayURL, cfg.messages['lay summary']:lower(), A:ORIGIN('LayURL'), nil ) .. LayFormat .. LaySource .. LayDate end elseif utilities.is_set (LayFormat) then -- Test if |lay-format= is given without giving a |lay-url= Lay = sepc .. LayFormat; -- if set and LayURL not set, then LayFormat has error message end local TranscriptURL = A['TranscriptURL'] local TranscriptFormat = A['TranscriptFormat']; TranscriptFormat = style_format (TranscriptFormat, TranscriptURL, 'transcript-format', 'transcripturl'); local Transcript = A['Transcript']; local TranscriptURL_origin = A:ORIGIN('TranscriptURL'); -- get name of parameter that holds TranscriptURL if utilities.is_set (Transcript) then if utilities.is_set (TranscriptURL) then Transcript = external_link( TranscriptURL, Transcript, TranscriptURL_origin, nil ); end Transcript = sepc .. ' ' .. Transcript .. TranscriptFormat; elseif utilities.is_set (TranscriptURL) then Transcript = external_link( TranscriptURL, nil, TranscriptURL_origin, nil ); end local Publisher; if utilities.is_set (PublicationDate) then PublicationDate = wrap_msg ('published', PublicationDate); end if utilities.is_set (PublisherName) then if utilities.is_set (PublicationPlace) then Publisher = sepc .. " " .. PublicationPlace .. ": " .. PublisherName .. PublicationDate; else Publisher = sepc .. " " .. PublisherName .. PublicationDate; end elseif utilities.is_set (PublicationPlace) then Publisher= sepc .. " " .. PublicationPlace .. PublicationDate; else Publisher = PublicationDate; end local TransPeriodical = A['TransPeriodical']; local TransPeriodical_origin = A:ORIGIN ('TransPeriodical'); -- Several of the above rely upon detecting this as nil, so do it last. if (utilities.is_set (Periodical) or utilities.is_set (ScriptPeriodical) or utilities.is_set (TransPeriodical)) then if utilities.is_set (Title) or utilities.is_set (TitleNote) then Periodical = sepc .. " " .. format_periodical (ScriptPeriodical, ScriptPeriodical_origin, Periodical, TransPeriodical, TransPeriodical_origin); else Periodical = format_periodical (ScriptPeriodical, ScriptPeriodical_origin, Periodical, TransPeriodical, TransPeriodical_origin); end end local Language = A['Language']; if utilities.is_set (Language) then Language = language_parameter (Language); -- format, categories, name from ISO639-1, etc. else Language=''; -- language not specified so make sure this is an empty string; --[[ TODO: need to extract the wrap_msg from language_parameter so that we can solve parentheses bunching problem with Format/Language/TitleType ]] end --[[ Handle the oddity that is cite speech. This code overrides whatever may be the value assigned to TitleNote (through |department=) and forces it to be " (Speech)" so that the annotation directly follows the |title= parameter value in the citation rather than the |event= parameter value (if provided). ]] if "speech" == config.CitationClass then -- cite speech only TitleNote = TitleType; -- move TitleType to TitleNote so that it renders ahead of |event= TitleType = ''; -- and unset if utilities.is_set (Periodical) then -- if Periodical, perhaps because of an included |website= or |journal= parameter if utilities.is_set (Conference) then -- and if |event= is set Conference = Conference .. sepc .. " "; -- then add appropriate punctuation to the end of the Conference variable before rendering end end end -- Piece all bits together at last. Here, all should be non-nil. -- We build things this way because it is more efficient in LUA -- not to keep reassigning to the same string variable over and over. local tcommon; local tcommon2; -- used for book cite when |contributor= is set if utilities.in_array (config.CitationClass, {"journal", "citation"}) and utilities.is_set (Periodical) then if not (utilities.is_set (Authors) or utilities.is_set (Editors)) then Others = Others:gsub ('^' .. sepc .. ' ', ''); -- when no authors and no editors, strip leading sepc and space end if utilities.is_set (Others) then Others = safe_join ({Others, sepc .. " "}, sepc) end -- add terminal punctuation & space; check for dup sepc; TODO why do we need to do this here? tcommon = safe_join( {Others, Title, TitleNote, Conference, Periodical, Format, TitleType, Series, Language, Edition, Publisher, Agency, Volume}, sepc ); elseif utilities.in_array (config.CitationClass, {"book", "citation"}) and not utilities.is_set (Periodical) then -- special cases for book cites if utilities.is_set (Contributors) then -- when we are citing foreword, preface, introduction, etc. tcommon = safe_join( {Title, TitleNote}, sepc ); -- author and other stuff will come after this and before tcommon2 tcommon2 = safe_join( {Conference, Periodical, Format, TitleType, Series, Language, Volume, Others, Edition, Publisher, Agency}, sepc ); else tcommon = safe_join( {Title, TitleNote, Conference, Periodical, Format, TitleType, Series, Language, Volume, Others, Edition, Publisher, Agency}, sepc ); end elseif 'map' == config.CitationClass then -- special cases for cite map if utilities.is_set (Chapter) then -- map in a book; TitleType is part of Chapter tcommon = safe_join( {Title, Format, Edition, Scale, Series, Language, Cartography, Others, Publisher, Volume}, sepc ); elseif utilities.is_set (Periodical) then -- map in a periodical tcommon = safe_join( {Title, TitleType, Format, Periodical, Scale, Series, Language, Cartography, Others, Publisher, Volume}, sepc ); else -- a sheet or stand-alone map tcommon = safe_join( {Title, TitleType, Format, Edition, Scale, Series, Language, Cartography, Others, Publisher}, sepc ); end elseif 'episode' == config.CitationClass then -- special case for cite episode tcommon = safe_join( {Title, TitleNote, TitleType, Series, Language, Edition, Publisher}, sepc ); else -- all other CS1 templates tcommon = safe_join( {Title, TitleNote, Conference, Periodical, Format, TitleType, Series, Language, Volume, Others, Edition, Publisher, Agency}, sepc ); end if #ID_list > 0 then ID_list = safe_join( { sepc .. " ", table.concat( ID_list, sepc .. " " ), ID }, sepc ); else ID_list = ID; end local Via = A['Via']; Via = utilities.is_set (Via) and wrap_msg ('via', Via) or ''; local idcommon; if 'audio-visual' == config.CitationClass or 'episode' == config.CitationClass then -- special case for cite AV media & cite episode position transcript idcommon = safe_join( { ID_list, URL, Archived, Transcript, AccessDate, Via, Lay, Quote }, sepc ); else idcommon = safe_join( { ID_list, URL, Archived, AccessDate, Via, Lay, Quote }, sepc ); end local text; local pgtext = Position .. Sheet .. Sheets .. Page .. Pages .. At; local OrigDate = A['OrigDate']; OrigDate = utilities.is_set (OrigDate) and wrap_msg ('origdate', OrigDate) or ''; if utilities.is_set (Date) then if utilities.is_set (Authors) or utilities.is_set (Editors) then -- date follows authors or editors when authors not set Date = " (" .. Date .. ")" .. OrigDate .. sepc .. " "; -- in parentheses else -- neither of authors and editors set if (string.sub(tcommon, -1, -1) == sepc) then -- if the last character of tcommon is sepc Date = " " .. Date .. OrigDate; -- Date does not begin with sepc else Date = sepc .. " " .. Date .. OrigDate; -- Date begins with sepc end end end if utilities.is_set (Authors) then if (not utilities.is_set (Date)) then -- when date is set it's in parentheses; no Authors termination Authors = terminate_name_list (Authors, sepc); -- when no date, terminate with 0 or 1 sepc and a space end if utilities.is_set (Editors) then local in_text = " "; local post_text = ""; if utilities.is_set (Chapter) and 0 == #c then in_text = in_text .. cfg.messages['in'] .. " " if (sepc ~= '.') then in_text = in_text:lower() -- lowercase for cs2 end end if EditorCount <= 1 then post_text = " (" .. cfg.messages['editor'] .. ")"; -- be consistent with no-author, no-date case else post_text = " (" .. cfg.messages['editors'] .. ")"; end Editors = terminate_name_list (in_text .. Editors .. post_text, sepc); -- terminate with 0 or 1 sepc and a space end if utilities.is_set (Contributors) then -- book cite and we're citing the intro, preface, etc. local by_text = sepc .. ' ' .. cfg.messages['by'] .. ' '; if (sepc ~= '.') then by_text = by_text:lower() end -- lowercase for cs2 Authors = by_text .. Authors; -- author follows title so tweak it here if utilities.is_set (Editors) and utilities.is_set (Date) then -- when Editors make sure that Authors gets terminated Authors = terminate_name_list (Authors, sepc); -- terminate with 0 or 1 sepc and a space end if (not utilities.is_set (Date)) then -- when date is set it's in parentheses; no Contributors termination Contributors = terminate_name_list (Contributors, sepc); -- terminate with 0 or 1 sepc and a space end text = safe_join( {Contributors, Date, Chapter, tcommon, Authors, Place, Editors, tcommon2, pgtext, idcommon }, sepc ); else text = safe_join( {Authors, Date, Chapter, Place, Editors, tcommon, pgtext, idcommon }, sepc ); end elseif utilities.is_set (Editors) then if utilities.is_set (Date) then if EditorCount <= 1 then Editors = Editors .. cfg.presentation['sep_name'] .. cfg.messages['editor']; else Editors = Editors .. cfg.presentation['sep_name'] .. cfg.messages['editors']; end else if EditorCount <= 1 then Editors = Editors .. " (" .. cfg.messages['editor'] .. ")" .. sepc .. " " else Editors = Editors .. " (" .. cfg.messages['editors'] .. ")" .. sepc .. " " end end text = safe_join( {Editors, Date, Chapter, Place, tcommon, pgtext, idcommon}, sepc ); else if utilities.in_array (config.CitationClass, {"journal", "citation"}) and utilities.is_set (Periodical) then text = safe_join( {Chapter, Place, tcommon, pgtext, Date, idcommon}, sepc ); else text = safe_join( {Chapter, Place, tcommon, Date, pgtext, idcommon}, sepc ); end end if utilities.is_set (PostScript) and PostScript ~= sepc then text = safe_join( {text, sepc}, sepc ); -- Deals with italics, spaces, etc. text = text:sub(1, -sepc:len() - 1); end text = safe_join( {text, PostScript}, sepc ); -- Now enclose the whole thing in a <cite> element local options_t = {}; options_t.class = cite_class_attribute_make (config.CitationClass, Mode); local Ref = is_valid_parameter_value (A['Ref'], A:ORIGIN('Ref'), cfg.keywords_lists['ref'], nil, true); -- nil when |ref=harv; A['Ref'] else if 'none' ~= cfg.keywords_xlate[(Ref and Ref:lower()) or ''] then local namelist_t = {}; -- holds selected contributor, author, editor name list local year = first_set ({Year, anchor_year}, 2); -- Year first for legacy citations and for YMD dates that require disambiguation if #c > 0 then -- if there is a contributor list namelist_t = c; -- select it elseif #a > 0 then -- or an author list namelist_t = a; elseif #e > 0 then -- or an editor list namelist_t = e; end local citeref_id; if #namelist_t > 0 then -- if there are names in namelist_t citeref_id = make_citeref_id (namelist_t, year); -- go make the CITEREF anchor if mw.uri.anchorEncode (citeref_id) == ((Ref and mw.uri.anchorEncode (Ref)) or '') then -- Ref may already be encoded (by {{sfnref}}) so citeref_id must be encoded before comparison utilities.set_message ('maint_ref_duplicates_default'); end else citeref_id = ''; -- unset end options_t.id = Ref or citeref_id; end if string.len (text:gsub('%b<>', '')) <= 2 then -- remove html and html-like tags; then get length of what remains; z.error_cats_t = {}; -- blank the categories list z.error_msgs_t = {}; -- blank the error messages list OCinSoutput = nil; -- blank the metadata string text = ''; -- blank the the citation utilities.set_message ('err_empty_citation'); -- set empty citation message and category end local render_t = {}; -- here we collect the final bits for concatenation into the rendered citation if utilities.is_set (options_t.id) then -- here we wrap the rendered citation in <cite ...>...</cite> tags table.insert (render_t, utilities.substitute (cfg.presentation['cite-id'], {mw.uri.anchorEncode(options_t.id), mw.text.nowiki(options_t.class), text})); -- when |ref= is set or when there is a namelist else table.insert (render_t, utilities.substitute (cfg.presentation['cite'], {mw.text.nowiki(options_t.class), text})); -- when |ref=none or when namelist_t empty and |ref= is missing or is empty end if OCinSoutput then -- blanked when citation is 'empty' so don't bother to add boilerplate metadata span table.insert (render_t, utilities.substitute (cfg.presentation['ocins'], OCinSoutput)); -- format and append metadata to the citation end local template_name = ('citation' == config.CitationClass) and 'citation' or 'cite ' .. (cfg.citation_class_map_t[config.CitationClass] or config.CitationClass); local template_link = '[[Template:' .. template_name .. '|' .. template_name .. ']]'; local msg_prefix = '<code class="cs1-code">{{' .. template_link .. '}}</code>: '; if 0 ~= #z.error_msgs_t then mw.addWarning (utilities.substitute (cfg.messages.warning_msg_e, template_link)); table.insert (render_t, ' '); -- insert a space between citation and its error messages table.sort (z.error_msgs_t); -- sort the error messages list; sorting includes wrapping <span> and <code> tags; hidden-error sorts ahead of visible-error local hidden = true; -- presume that the only error messages emited by this template are hidden for _, v in ipairs (z.error_msgs_t) do -- spin through the list of error messages if v:find ('cs1-visible-error', 1, true) then -- look for the visible error class name hidden = false; -- found one; so don't hide the error message prefix break; -- and done because no need to look further end end z.error_msgs_t[1] = table.concat ({utilities.error_comment (msg_prefix, hidden), z.error_msgs_t[1]}); -- add error message prefix to first error message to prevent extraneous punctuation table.insert (render_t, table.concat (z.error_msgs_t, '; ')); -- make a big string of error messages and add it to the rendering end if 0 ~= #z.maint_cats_t then mw.addWarning (utilities.substitute (cfg.messages.warning_msg_m, template_link)); table.sort (z.maint_cats_t); -- sort the maintenance messages list local maint_msgs_t = {}; -- here we collect all of the maint messages if 0 == #z.error_msgs_t then -- if no error messages table.insert (maint_msgs_t, msg_prefix); -- insert message prefix in maint message livery end for _, v in ipairs( z.maint_cats_t ) do -- append maintenance categories table.insert (maint_msgs_t, -- assemble new maint message and add it to the maint_msgs_t table table.concat ({v, ' (', utilities.substitute (cfg.messages[':cat wikilink'], v), ')'}) ); end table.insert (render_t, utilities.substitute (cfg.presentation['hidden-maint'], table.concat (maint_msgs_t, ' '))); -- wrap the group of maint messages with proper presentation and save end if not no_tracking_cats then for _, v in ipairs (z.error_cats_t) do -- append error categories table.insert (render_t, utilities.substitute (cfg.messages['cat wikilink'], v)); end for _, v in ipairs (z.maint_cats_t) do -- append maintenance categories table.insert (render_t, utilities.substitute (cfg.messages['cat wikilink'], v)); end for _, v in ipairs (z.prop_cats_t) do -- append properties categories table.insert (render_t, utilities.substitute (cfg.messages['cat wikilink'], v)); end end return table.concat (render_t); -- make a big string and done end --[[--------------------------< V A L I D A T E >-------------------------------------------------------------- Looks for a parameter's name in one of several whitelists. Parameters in the whitelist can have three values: true - active, supported parameters false - deprecated, supported parameters nil - unsupported parameters ]] local function validate (name, cite_class, empty) local name = tostring (name); local enum_name; -- for enumerated parameters, is name with enumerator replaced with '#' local state; local function state_test (state, name) -- local function to do testing of state values if true == state then return true; end -- valid actively supported parameter if false == state then if empty then return nil; end -- empty deprecated parameters are treated as unknowns deprecated_parameter (name); -- parameter is deprecated but still supported return true; end if 'tracked' == state then local base_name = name:gsub ('%d', ''); -- strip enumerators from parameter names that have them to get the base name utilities.add_prop_cat ('tracked-param', {base_name}, base_name); -- add a properties category; <base_name> modifies <key> return true; end return nil; end if name:find ('#') then -- # is a cs1|2 reserved character so parameters with # not permitted return nil; end if utilities.in_array (cite_class, whitelist.preprint_template_list ) then -- limited parameter sets allowed for these templates state = whitelist.limited_basic_arguments[name]; if true == state_test (state, name) then return true; end state = whitelist.preprint_arguments[cite_class][name]; -- look in the parameter-list for the template identified by cite_class if true == state_test (state, name) then return true; end -- limited enumerated parameters list enum_name = name:gsub("%d+", "#" ); -- replace digit(s) with # (last25 becomes last#) (mw.ustring because non-Western 'local' digits) state = whitelist.limited_numbered_arguments[enum_name]; if true == state_test (state, name) then return true; end return false; -- not supported because not found or name is set to nil end -- end limited parameter-set templates if utilities.in_array (cite_class, whitelist.unique_param_template_list) then -- experiment for template-specific parameters for templates that accept parameters from the basic argument list state = whitelist.unique_arguments[cite_class][name]; -- look in the template-specific parameter-lists for the template identified by cite_class if true == state_test (state, name) then return true; end end -- if here, fall into general validation state = whitelist.basic_arguments[name]; -- all other templates; all normal parameters allowed if true == state_test (state, name) then return true; end -- all enumerated parameters allowed enum_name = name:gsub("%d+", "#" ); -- replace digit(s) with # (last25 becomes last#) (mw.ustring because non-Western 'local' digits) state = whitelist.numbered_arguments[enum_name]; if true == state_test (state, name) then return true; end return false; -- not supported because not found or name is set to nil end --[=[-------------------------< I N T E R _ W I K I _ C H E C K >---------------------------------------------- check <value> for inter-language interwiki-link markup. <prefix> must be a MediaWiki-recognized language code. when these values have the form (without leading colon): [[<prefix>:link|label]] return label as plain-text [[<prefix>:link]] return <prefix>:link as plain-text return value as is else ]=] local function inter_wiki_check (parameter, value) local prefix = value:match ('%[%[(%a+):'); -- get an interwiki prefix if one exists local _; if prefix and cfg.inter_wiki_map[prefix:lower()] then -- if prefix is in the map, needs preceding colon so utilities.set_message ('err_bad_paramlink', parameter); -- emit an error message _, value, _ = utilities.is_wikilink (value); -- extract label portion from wikilink end return value; end --[[--------------------------< M I S S I N G _ P I P E _ C H E C K >------------------------------------------ Look at the contents of a parameter. If the content has a string of characters and digits followed by an equal sign, compare the alphanumeric string to the list of cs1|2 parameters. If found, then the string is possibly a parameter that is missing its pipe. There are two tests made: {{cite ... |title=Title access-date=2016-03-17}} -- the first parameter has a value and whitespace separates that value from the missing pipe parameter name {{cite ... |title=access-date=2016-03-17}} -- the first parameter has no value (whitespace after the first = is trimmed by MediaWiki) cs1|2 shares some parameter names with XML/HTML attributes: class=, title=, etc. To prevent false positives XML/HTML tags are removed before the search. If a missing pipe is detected, this function adds the missing pipe maintenance category. ]] local function missing_pipe_check (parameter, value) local capture; value = value:gsub ('%b<>', ''); -- remove XML/HTML tags because attributes: class=, title=, etc. capture = value:match ('%s+(%a[%w%-]+)%s*=') or value:match ('^(%a[%w%-]+)%s*='); -- find and categorize parameters with possible missing pipes if capture and validate (capture) then -- if the capture is a valid parameter name utilities.set_message ('err_missing_pipe', parameter); end end --[[--------------------------< H A S _ E X T R A N E O U S _ P U N C T >-------------------------------------- look for extraneous terminal punctuation in most parameter values; parameters listed in skip table are not checked ]] local function has_extraneous_punc (param, value) if 'number' == type (param) then return; end param = param:gsub ('%d+', '#'); -- enumerated name-list mask params allow terminal punct; normalize if cfg.punct_skip[param] then return; -- parameter name found in the skip table so done end if value:match ('[,;:]$') then utilities.set_message ('maint_extra_punct'); -- has extraneous punctuation; add maint cat end if value:match ('^=') then -- sometimes an extraneous '=' character appears ... utilities.set_message ('maint_extra_punct'); -- has extraneous punctuation; add maint cat end end --[[--------------------------< H A S _ E X T R A N E O U S _ U R L >------------------------------------------ look for extraneous url parameter values; parameters listed in skip table are not checked ]] local function has_extraneous_url (url_param_t) local url_error_t = {}; check_for_url (url_param_t, url_error_t); -- extraneous url check if 0 ~= #url_error_t then -- non-zero when there are errors table.sort (url_error_t); utilities.set_message ('err_param_has_ext_link', {utilities.make_sep_list (#url_error_t, url_error_t)}); -- add this error message end end --[[--------------------------< C I T A T I O N >-------------------------------------------------------------- This is used by templates such as {{cite book}} to create the actual citation text. ]] local function citation(frame) Frame = frame; -- save a copy in case we need to display an error message in preview mode local config = {}; -- table to store parameters from the module {{#invoke:}} for k, v in pairs( frame.args ) do -- get parameters from the {{#invoke}} frame config[k] = v; -- args[k] = v; -- crude debug support that allows us to render a citation from module {{#invoke:}}; skips parameter validation; TODO: keep? end -- i18n: set the name that your wiki uses to identify sandbox subpages from sandbox template invoke (or can be set here) local sandbox = ((config.SandboxPath and '' ~= config.SandboxPath) and config.SandboxPath) or '/sandbox'; -- sandbox path from {{#invoke:Citation/CS1/sandbox|citation|SandboxPath=/...}} is_sandbox = nil ~= string.find (frame:getTitle(), sandbox, 1, true); -- is this invoke the sandbox module? sandbox = is_sandbox and sandbox or ''; -- use i18n sandbox to load sandbox modules when this module is the sandox; live modules else local pframe = frame:getParent() local styles; cfg = mw.loadData ('Module:Citation/CS1/Configuration' .. sandbox); -- load sandbox versions of support modules when {{#invoke:Citation/CS1/sandbox|...}}; live modules else whitelist = mw.loadData ('Module:Citation/CS1/Whitelist' .. sandbox); utilities = require ('Module:Citation/CS1/Utilities' .. sandbox); validation = require ('Module:Citation/CS1/Date_validation' .. sandbox); identifiers = require ('Module:Citation/CS1/Identifiers' .. sandbox); metadata = require ('Module:Citation/CS1/COinS' .. sandbox); styles = 'Module:Citation/CS1' .. sandbox .. '/styles.css'; utilities.set_selected_modules (cfg); -- so that functions in Utilities can see the selected cfg tables identifiers.set_selected_modules (cfg, utilities); -- so that functions in Identifiers can see the selected cfg tables and selected Utilities module validation.set_selected_modules (cfg, utilities); -- so that functions in Date validataion can see selected cfg tables and the selected Utilities module metadata.set_selected_modules (cfg, utilities); -- so that functions in COinS can see the selected cfg tables and selected Utilities module z = utilities.z; -- table of error and category tables in Module:Citation/CS1/Utilities is_preview_mode = not utilities.is_set (frame:preprocess ('{{REVISIONID}}')); local args = {}; -- table where we store all of the template's arguments local suggestions = {}; -- table where we store suggestions if we need to loadData them local error_text; -- used as a flag local capture; -- the single supported capture when matching unknown parameters using patterns local empty_unknowns = {}; -- sequence table to hold empty unknown params for error message listing for k, v in pairs( pframe.args ) do -- get parameters from the parent (template) frame v = mw.ustring.gsub (v, '^%s*(.-)%s*$', '%1'); -- trim leading/trailing whitespace; when v is only whitespace, becomes empty string if v ~= '' then if ('string' == type (k)) then k = mw.ustring.gsub (k, '%d', cfg.date_names.local_digits); -- for enumerated parameters, translate 'local' digits to Western 0-9 end if not validate( k, config.CitationClass ) then if type (k) ~= 'string' then -- exclude empty numbered parameters if v:match("%S+") ~= nil then error_text = utilities.set_message ('err_text_ignored', {v}); end elseif validate (k:lower(), config.CitationClass) then error_text = utilities.set_message ('err_parameter_ignored_suggest', {k, k:lower()}); -- suggest the lowercase version of the parameter else if nil == suggestions.suggestions then -- if this table is nil then we need to load it suggestions = mw.loadData ('Module:Citation/CS1/Suggestions' .. sandbox); --load sandbox version of suggestion module when {{#invoke:Citation/CS1/sandbox|...}}; live module else end for pattern, param in pairs (suggestions.patterns) do -- loop through the patterns to see if we can suggest a proper parameter capture = k:match (pattern); -- the whole match if no capture in pattern else the capture if a match if capture then -- if the pattern matches param = utilities.substitute (param, capture); -- add the capture to the suggested parameter (typically the enumerator) if validate (param, config.CitationClass) then -- validate the suggestion to make sure that the suggestion is supported by this template (necessary for limited parameter lists) error_text = utilities.set_message ('err_parameter_ignored_suggest', {k, param}); -- set the suggestion error message else error_text = utilities.set_message ('err_parameter_ignored', {k}); -- suggested param not supported by this template v = ''; -- unset end end end if not utilities.is_set (error_text) then -- couldn't match with a pattern, is there an explicit suggestion? if (suggestions.suggestions[ k:lower() ] ~= nil) and validate (suggestions.suggestions[ k:lower() ], config.CitationClass) then utilities.set_message ('err_parameter_ignored_suggest', {k, suggestions.suggestions[ k:lower() ]}); else utilities.set_message ('err_parameter_ignored', {k}); v = ''; -- unset value assigned to unrecognized parameters (this for the limited parameter lists) end end end end args[k] = v; -- save this parameter and its value elseif not utilities.is_set (v) then -- for empty parameters if not validate (k, config.CitationClass, true) then -- is this empty parameter a valid parameter k = ('' == k) and '(empty string)' or k; -- when k is empty string (or was space(s) trimmed to empty string), replace with descriptive text table.insert (empty_unknowns, utilities.wrap_style ('parameter', k)); -- format for error message and add to the list end -- crude debug support that allows us to render a citation from module {{#invoke:}} TODO: keep? -- elseif args[k] ~= nil or (k == 'postscript') then -- when args[k] has a value from {{#invoke}} frame (we don't normally do that) -- args[k] = v; -- overwrite args[k] with empty string from pframe.args[k] (template frame); v is empty string here end -- not sure about the postscript bit; that gets handled in parameter validation; historical artifact? end if 0 ~= #empty_unknowns then -- create empty unknown error message utilities.set_message ('err_param_unknown_empty', { 1 == #empty_unknowns and '' or 's', utilities.make_sep_list (#empty_unknowns, empty_unknowns) }); end local url_param_t = {}; for k, v in pairs( args ) do if 'string' == type (k) then -- don't evaluate positional parameters has_invisible_chars (k, v); -- look for invisible characters end has_extraneous_punc (k, v); -- look for extraneous terminal punctuation in parameter values missing_pipe_check (k, v); -- do we think that there is a parameter that is missing a pipe? args[k] = inter_wiki_check (k, v); -- when language interwiki-linked parameter missing leading colon replace with wiki-link label if 'string' == type (k) and not cfg.url_skip[k] then -- when parameter k is not positional and not in url skip table url_param_t[k] = v; -- make a parameter/value list for extraneous url check end end has_extraneous_url (url_param_t); -- look for url in parameter values where a url does not belong return table.concat ({ frame:extensionTag ('templatestyles', '', {src=styles}), citation0( config, args) }); end --[[--------------------------< E X P O R T E D F U N C T I O N S >------------------------------------------ ]] return {citation = citation}; p7og7gaen9fsy2kod6sn9a6p5qz6vy2 10 56331 173769 2026-09-11T08:32:24Z Nart17 17397 Sandbox wrapper for testing the CS1 date change — see Ашаблон:Cite web/testcases 173769 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:citation/CS1/sandbox|citation |CitationClass=web }}</includeonly><noinclude> Sandbox of [[Ашаблон:Cite web]] — renders through [[Амодуль:Citation/CS1/sandbox]], whose only difference from the live module is one line in [[Амодуль:Citation/CS1/Configuration/sandbox]] (<code>global_df = 'dmy-all'</code>). Compare on [[Ашаблон:Cite web/testcases]]. </noinclude> tn12c8qbv2r9da5g8spya192j1ywknb 10 56332 173770 2026-09-11T08:32:25Z Nart17 17397 Testcases: {{Cite web}} (live) beside {{Cite web/sandbox}} (global_df = 'dmy-all') for review by Fraxinus.cs 173770 wikitext text/x-wiki Side-by-side test of '''one line''' in the CS1 configuration, proposed after the 3 September 2026 note about dates in <code><nowiki>{{Cite web}}</nowiki></code>. Nothing live has been changed: the live template renders in the middle column, the sandbox in the right one. * '''The change:''' [[Амодуль:Citation/CS1/Configuration/sandbox]] differs from the live [[Амодуль:Citation/CS1/Configuration]] in one line — <code>global_df = 'dmy-all'</code> instead of <code>global_df = get_date_format ()</code> ([{{fullurl:Special:ComparePages|page1=Амодуль:Citation/CS1/Configuration&page2=Амодуль:Citation/CS1/Configuration/sandbox}} diff]). It is the line the module's own comment marks as the place to set a wiki-wide date format; the date-validation module is untouched. Every other sandbox module ([[Амодуль:Citation/CS1/sandbox]] and its sub-modules) is a verbatim copy of the live one. * '''Effect:''' every valid citation date — ISO, English or Abkhaz input — renders as «3 цәыббрамза 2026». The month names come from MediaWiki's own Abkhaz locale, as they already do for validation. * '''What does not change:''' how dates are ''written''. ISO (<code>2026-09-03</code>) stays the recommended input. <code><nowiki>{{date}}</nowiki></code> inside a citation still fails exactly as before (its output carries links, a non-breaking space and « ш.»); invalid dates still show the same error. A per-citation <code>|df=</code> still overrides. * '''Measured before this page existed:''' every mainspace article that uses Cite web / news / book / journal / encyclopedia was rendered twice — live configuration vs. this one — and compared. Only the date strings inside citations differ; the CS1 error categories are identical on every page; no citation is gained or lost. == Rendering changes (valid dates) == {| class="wikitable" ! Wikitext !! <code><nowiki>{{Cite web}}</nowiki></code> (live) !! <code><nowiki>{{Cite web/sandbox}}</nowiki></code> |- | A typical reference as imported from ru.wiki (Арадио)<br><code><nowiki>{{Cite web |url=http://www.nkj.ru/archive/articles/4597/ |title=Изобретение радио. Кто был первым? {{!}} № 3, 2006 год {{!}} Журнал «Наука и жизнь» |access-date=2008-01-08 |archive-date=2008-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115005446/http://www.nkj.ru/archive/articles/4597/ |url-status=live }}</nowiki></code> | {{Cite web |url=http://www.nkj.ru/archive/articles/4597/ |title=Изобретение радио. Кто был первым? {{!}} № 3, 2006 год {{!}} Журнал «Наука и жизнь» |access-date=2008-01-08 |archive-date=2008-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115005446/http://www.nkj.ru/archive/articles/4597/ |url-status=live }} | {{Cite web/sandbox |url=http://www.nkj.ru/archive/articles/4597/ |title=Изобретение радио. Кто был первым? {{!}} № 3, 2006 год {{!}} Журнал «Наука и жизнь» |access-date=2008-01-08 |archive-date=2008-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115005446/http://www.nkj.ru/archive/articles/4597/ |url-status=live }} |- | The rescued dead link (Арадио, rev 173259)<br><code><nowiki>{{Cite web |url=http://rustrana.ru/article.php?nid=31567 |title=Броненосец береговой обороны "Генерал-адмирал Апраксин" |access-date=2007-03-03 |archive-date=2007-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070303173321/http://rustrana.ru/article.php?nid=31567 |url-status=dead }}</nowiki></code> | {{Cite web |url=http://rustrana.ru/article.php?nid=31567 |title=Броненосец береговой обороны "Генерал-адмирал Апраксин" |access-date=2007-03-03 |archive-date=2007-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070303173321/http://rustrana.ru/article.php?nid=31567 |url-status=dead }} | {{Cite web/sandbox |url=http://rustrana.ru/article.php?nid=31567 |title=Броненосец береговой обороны "Генерал-адмирал Апраксин" |access-date=2007-03-03 |archive-date=2007-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070303173321/http://rustrana.ru/article.php?nid=31567 |url-status=dead }} |- | Publication date + access date, ISO input (the recommended form)<br><code><nowiki>{{Cite web |url=https://example.org/ |title=Example |date=2026-09-03 |access-date=2026-09-11}}</nowiki></code> | {{Cite web |url=https://example.org/ |title=Example |date=2026-09-03 |access-date=2026-09-11}} | {{Cite web/sandbox |url=https://example.org/ |title=Example |date=2026-09-03 |access-date=2026-09-11}} |- | English month name, as copied from en.wiki<br><code><nowiki>{{Cite web |url=https://example.org/ |title=Example |date=September 3, 2026 |access-date=11 September 2026}}</nowiki></code> | {{Cite web |url=https://example.org/ |title=Example |date=September 3, 2026 |access-date=11 September 2026}} | {{Cite web/sandbox |url=https://example.org/ |title=Example |date=September 3, 2026 |access-date=11 September 2026}} |- | Abkhaz month name, month-first input<br><code><nowiki>{{Cite web |url=https://example.org/ |title=Example |date=цәыббрамза 3, 2026 |access-date=2026-09-11}}</nowiki></code> | {{Cite web |url=https://example.org/ |title=Example |date=цәыббрамза 3, 2026 |access-date=2026-09-11}} | {{Cite web/sandbox |url=https://example.org/ |title=Example |date=цәыббрамза 3, 2026 |access-date=2026-09-11}} |- | Year only, and month + year (no day to reorder — unchanged)<br><code><nowiki>{{Cite web |url=https://example.org/ |title=Example |date=2026}}</nowiki></code> · <code><nowiki>{{Cite web |url=https://example.org/ |title=Example |date=лаҵарамза 2026}}</nowiki></code> | {{Cite web |url=https://example.org/ |title=Example |date=2026}} {{Cite web |url=https://example.org/ |title=Example |date=лаҵарамза 2026}} | {{Cite web/sandbox |url=https://example.org/ |title=Example |date=2026}} {{Cite web/sandbox |url=https://example.org/ |title=Example |date=лаҵарамза 2026}} |} == Unchanged behaviour (invalid dates) == Both columns must show the same error — the sandbox neither fixes nor breaks these. {| class="wikitable" ! Wikitext !! <code><nowiki>{{Cite web}}</nowiki></code> (live) !! <code><nowiki>{{Cite web/sandbox}}</nowiki></code> |- | <code><nowiki>{{date}}</nowiki></code> inside a citation (the incompatibility from the 3 September note — still an error, so ISO input stays the rule)<br><code><nowiki>{{Cite web |url=https://example.org/ |title=Example |date={{date|3|9|2026}} |access-date=2026-09-11}}</nowiki></code> | {{Cite web |url=https://example.org/ |title=Example |date={{date|3|9|2026}} |access-date=2026-09-11}} | {{Cite web/sandbox |url=https://example.org/ |title=Example |date={{date|3|9|2026}} |access-date=2026-09-11}} |- | Russian month name<br><code><nowiki>{{Cite web |url=https://example.org/ |title=Example |date=3 сентября 2026 |access-date=2026-09-11}}</nowiki></code> | {{Cite web |url=https://example.org/ |title=Example |date=3 сентября 2026 |access-date=2026-09-11}} | {{Cite web/sandbox |url=https://example.org/ |title=Example |date=3 сентября 2026 |access-date=2026-09-11}} |} j09fof0w6iws21kygf1tvrxc9gx5yv3 14 56333 173771 2026-09-11T08:33:28Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Францызтәи Индокитаи}} [[Акатегориа:Францызтәи Индокитаи]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Алада-Мрагыларатәи Азиа|Францызтәи Индокитаи]] Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Фра...» 173771 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Францызтәи Индокитаи}} [[Акатегориа:Францызтәи Индокитаи]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Алада-Мрагыларатәи Азиа|Францызтәи Индокитаи]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Франциатәи аколониалтә империа|Францызтәи Индокитаи]] [[Акатегориа:1940-тәи ашықәсқәа раан Францызтәи Индокитаи иҟалаз ахҭысқәа ]] jc4vq2w98pae0e6bixnuwo0a0r27nfk 14 56334 173772 2026-09-11T08:34:44Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан Франциатәи аколониалтә империа иҟалаз ахҭысқәа|Индокитаи]] [[Акатегориа:Францызтәи Индокитаи аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]] Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|Франц...» 173772 wikitext text/x-wiki {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан Франциатәи аколониалтә империа иҟалаз ахҭысқәа|Индокитаи]] [[Акатегориа:Францызтәи Индокитаи аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|Францизтәи Индокитаи]] [[Акатегориа:Францызтәи Индокитаи {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]] ak1caz2hcguiw4jmts3c0mp1xy4j82v 14 56335 173773 2026-09-11T08:35:31Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Category series navigation}} {{DEFAULTSORT:лада-Мрагыларатәи Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых}} [[Акатегориа:Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|.лада-Мрагыларатәи Азиа]] Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых ажәашықәсақәа рыл...» 173773 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category series navigation}} {{DEFAULTSORT:лада-Мрагыларатәи Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых}} [[Акатегориа:Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|.лада-Мрагыларатәи Азиа]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|{{Title year}}]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|{{Title year}}]] qi3y4vi4abhcwentkln8fc83bu78x7h 14 56336 173774 2026-09-11T08:37:42Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Франциатәи аколониалтә империа}} [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Франциа|Франциатәи аколониалтә империа]] [[Акатегориа:Франциатәи аколониалтә империа аҭоурых]] Акатегориа:1940-тәи ашықәсқә...» 173774 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Франциатәи аколониалтә империа}} [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Франциа|Франциатәи аколониалтә империа]] [[Акатегориа:Франциатәи аколониалтә империа аҭоурых]] [[Акатегориа:1940-тәи ашықәсқәа раан Франциатәи аколониалтә империа иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра атәылақәа рыла|Франциатәи аколониалтә империа]] hjp8zkcwy8u6jeryu246d9zbcttx9ys 14 56337 173775 2026-09-11T08:40:05Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Алада-Мрагыларатәи Азиа}} [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Азиа|+лада-Мрагыларатәи]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа 1930-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых]] Акатегориа:Алада-М...» 173775 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Алада-Мрагыларатәи Азиа}} [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Азиа|+лада-Мрагыларатәи]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа 1930-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа 1940-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аибашьратә ҭоурых]] irkfhzavxygkd6ue0merlnvlrov3dbo 14 56338 173784 2026-09-11T08:47:24Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:лада-Мрагыларатәи Азиа аибашьратә ҭоурых}} [[Акатегориа:Азиа аибашьратә ҭоурых арегионқәа рыла|*лада-Мрагыларатәи]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых атематикала|аибашьратә]] Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа иҟоу арбџьармчқәа| а...» 173784 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:лада-Мрагыларатәи Азиа аибашьратә ҭоурых}} [[Акатегориа:Азиа аибашьратә ҭоурых арегионқәа рыла|*лада-Мрагыларатәи]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых атематикала|аибашьратә]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа иҟоу арбџьармчқәа| аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:Индиатәи аокеан аибашьратә ҭоурых|*лада-Мрагыларатәи Азиа]] [[Акатегориа:Аокеан ҭынч аибашьратә ҭоурых|*лада-Мрагыларатәи Азиа]] ejudoyc1tul992zprzaapmlqwcimyda 14 56339 173785 2026-09-11T08:49:00Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Индиатәи аокеан ҭоурых|аибашьратә]] [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых аӡытә обиектқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа аибашьратә ҭоурых|*]]» 173785 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Индиатәи аокеан ҭоурых|аибашьратә]] [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых аӡытә обиектқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа аибашьратә ҭоурых|*]] 8kkdzntm7q2krh40965iv5kaaq775l2 173786 173785 2026-09-11T08:50:07Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Индиатәи аокеан ҭоурых]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Индиатәи аокеан аҭоурых]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173786 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Индиатәи аокеан аҭоурых|аибашьратә]] [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых аӡытә обиектқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа аибашьратә ҭоурых|*]] qy7qsfn6inno3q4wgfiuo4geq3dys5u 14 56340 173787 2026-09-11T08:50:23Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Индиатәи аокеан|ҭоурых]] [[Акатегориа:Амшынқәи аокеанқәеи рҭоурых]]» 173787 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Индиатәи аокеан|ҭоурых]] [[Акатегориа:Амшынқәи аокеанқәеи рҭоурых]] 8hzyqm5yvkz53yqzx23dva54zzc0p1h 14 56341 173788 2026-09-11T08:52:39Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:лада-Мрагыларатәи Азиа иҟоу арбџьармчқәа}} [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа|арбџьармчқәа]] [[Акатегориа:Азиатәи арегионқәа рҿы иҟоу арбџьармчқәа]]» 173788 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:лада-Мрагыларатәи Азиа иҟоу арбџьармчқәа}} [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа|арбџьармчқәа]] [[Акатегориа:Азиатәи арегионқәа рҿы иҟоу арбџьармчқәа]] tgdwqokntsm45cns000jmrtjxqpbqgq 14 56342 173789 2026-09-11T08:54:28Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу арбџьармчқәа| регионқәа]] [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа реиҳабыра арегионқәа рыла| арбџьармчқәа]]» 173789 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу арбџьармчқәа| регионқәа]] [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа реиҳабыра арегионқәа рыла| арбџьармчқәа]] k5js8mk6dmjt1tkz7nbz74l59qejfya 14 56343 173790 2026-09-11T08:56:04Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:лада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых атематикала}} [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых| тематикала]] [[Акатегориа:Азиа аҭоурых атематикала|+лада-Мрагыларатәи]]» 173790 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:лада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых атематикала}} [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых| тематикала]] [[Акатегориа:Азиа аҭоурых атематикала|+лада-Мрагыларатәи]] 7ldilf23821i6f6nqvu98mlhkzoo55q 14 56344 173791 2026-09-11T08:58:01Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Азиа аибашьратә ҭоурых| регионқәа]] [[Акатегориа:Азиа аҭоурых арегионқәа рыла|*аибашьратә]] [[Акатегориа:Азиатәи арегионқәа рҿы иҟоу арбџьармчқәа| аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых арегионқәа рыла]]» 173791 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Азиа аибашьратә ҭоурых| регионқәа]] [[Акатегориа:Азиа аҭоурых арегионқәа рыла|*аибашьратә]] [[Акатегориа:Азиатәи арегионқәа рҿы иҟоу арбџьармчқәа| аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых арегионқәа рыла]] q0ryorah5mlml5j4mrqd14c19f0rqid 14 56345 173792 2026-09-11T08:59:26Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых аҭыԥқәа рыла| регионқәа]] [[Акатегориа:Аҭоурых арегионқәа рыла]]» 173792 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых аҭыԥқәа рыла| регионқәа]] [[Акатегориа:Аҭоурых арегионқәа рыла]] sw9g3c62f0mnk32ltaa0kwh961gzkn8 14 56346 173794 2026-09-11T09:05:43Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{cat main}} {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан алада-мрагылара-азиатәи ахҭыс}} [[Акатегориа:Аокеан ҭынч аибашьра|*лада-мрагылара]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа 1940-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых]] Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Алада-...» 173794 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан алада-мрагылара-азиатәи ахҭыс}} [[Акатегориа:Аокеан ҭынч аибашьра|*лада-мрагылара]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа 1940-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Алада-Мрагыларатәи Азиа| хҭыс]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан ахҭысқәа|лада-мрагылара-азиатәи]] 2kbgd8xdq275yacb3215t8jqz0c50kh 14 56347 173795 2026-09-11T09:14:08Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Pacific War}} {{DEFAULTSORT:океан ҭынч аибашьра}} [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Иапониа аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:Океаниа аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәеи Иапониеи арратә еизыҟазаашьақәа]] Акатегориа:Тувалу...» 173795 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Pacific War}} {{DEFAULTSORT:океан ҭынч аибашьра}} [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Иапониа аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:Океаниа аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәеи Иапониеи арратә еизыҟазаашьақәа]] [[Акатегориа:Тувалу аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Таиван аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Аокеан ҭынч аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Океаниа| ]] rx7e0lxq8ql6jzfsa3qbiu8wvqp7g46 14 56348 173796 2026-09-11T09:15:17Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Океаниа}} [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра аконтинентқәа рыла|Океаниа]] [[Акатегориа:Океаниа 1930-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых]] [[Акатегориа:Океаниа 1940-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых]] Акатегориа:Океаниа аиб...» 173796 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Океаниа}} [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра аконтинентқәа рыла|Океаниа]] [[Акатегориа:Океаниа 1930-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых]] [[Акатегориа:Океаниа 1940-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых]] [[Акатегориа:Океаниа аибашьратә ҭоурых]] 2q5v1gekzc6cnsnvh7wa36p5twu5dmd 14 56349 173797 2026-09-11T09:16:21Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Oceania in the {{Title year}}s}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category series navigation}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Океаниа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|{{title year}}]] Акатегориа:Океаниа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тә...» 173797 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Oceania in the {{Title year}}s}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category series navigation}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Океаниа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|{{title year}}]] [[Акатегориа:Океаниа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|{{title year}}]] lxfawasprke2b8k5jpg9wx3kpjhsl4e 14 56350 173798 2026-09-11T09:16:50Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Oceania in the {{Title year}}s}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category series navigation}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Океаниа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|{{title year}}]] Акатегориа:Океаниа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тә...» 173798 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Oceania in the {{Title year}}s}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category series navigation}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Океаниа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|{{title year}}]] [[Акатегориа:Океаниа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|{{title year}}]] lxfawasprke2b8k5jpg9wx3kpjhsl4e 14 56351 173799 2026-09-11T09:17:51Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Oceania in the {{Title century}}th century}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:Океаниа аҭоурых ашәышықәсақәа рыла|{{Title century}}]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәса аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Океаниа {{MILLENNIUM|{{Title century}}00}}зтәи аҭоурых|{{Title century}}]]» 173799 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Oceania in the {{Title century}}th century}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:Океаниа аҭоурых ашәышықәсақәа рыла|{{Title century}}]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәса аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Океаниа {{MILLENNIUM|{{Title century}}00}}зтәи аҭоурых|{{Title century}}]] 1jhnxt2cfkdj5ivwkuihf5ammknpurf 14 56352 173800 2026-09-11T09:18:47Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Oceania in the 2nd millennium}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{ombox|image=none| text = <div style="text-align:center;"> [[:Акатегориа:Океаниа Ҳ. ҟ. IV-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых|{{small|ҳ. ҟ.}} IV-тәи азқьышықәса]] {{*}} :Акатегориа:Океаниа Ҳ. ҟ. III-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых|{{small|ҳ. ҟ.}} III-тәи азқьы...» 173800 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Oceania in the 2nd millennium}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{ombox|image=none| text = <div style="text-align:center;"> [[:Акатегориа:Океаниа Ҳ. ҟ. IV-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых|{{small|ҳ. ҟ.}} IV-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Океаниа Ҳ. ҟ. III-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых|{{small|ҳ. ҟ.}} III-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Океаниа Ҳ. ҟ. II-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых|{{small|ҳ. ҟ.}} II-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Океаниа Ҳ. ҟ. I-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых|{{small|ҳ. ҟ.}} I-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Океаниа I-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых|I-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Океаниа II-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых|II-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Океаниа III-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых|III-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Океаниа IV-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых|IV-тәи азқьышықәса]] }} [[Акатегориа:Океаниа аҭоурых азқьышықәсақәа рыла|02]] [[Акатегориа:II-тәи азқьышықәса аконтинентқәа рыла]] lt1p7w5hk37fm873fcbwn3oy87p6ug7 14 56353 173802 2026-09-11T09:21:38Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Wars of Tuvalu}} [[Акатегориа:Аибашьрақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых атематикала|аибашьрақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} адәныҟатәи аполитика|аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа реибашьрақәа]]» 173802 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Wars of Tuvalu}} [[Акатегориа:Аибашьрақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых атематикала|аибашьрақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} адәныҟатәи аполитика|аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа реибашьрақәа]] cgutkgzg8jjh9d3twhzcm67dpgr6moq 14 56354 173803 2026-09-11T09:22:30Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|International relations of Tuvalu}} {{cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}} аполитика|дәныҟатәи аполитика]] [[Акатегориа:{{Title country}} аиҳабыра|дәныҟатәи аполитика]] [[Акатегориа:Адәныҟатәи аполитика атәылақәа рыла]]» 173803 wikitext text/x-wiki {{Commons category|International relations of Tuvalu}} {{cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}} аполитика|дәныҟатәи аполитика]] [[Акатегориа:{{Title country}} аиҳабыра|дәныҟатәи аполитика]] [[Акатегориа:Адәныҟатәи аполитика атәылақәа рыла]] 7ithao6fvs8frb2x9duh7d8nrlfjan7 14 56355 173804 2026-09-11T09:23:06Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Government of Tuvalu}} {{cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}}|аиҳабыра]] [[Акатегориа:Аиҳабырақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аиҳабырақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]]» 173804 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Government of Tuvalu}} {{cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}}|аиҳабыра]] [[Акатегориа:Аиҳабырақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аиҳабырақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] 7bylkyfdjr1fk9d44mu71q6dxqn22s6 14 56356 173805 2026-09-11T09:25:53Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи ртәылақәа| аиҳабырақәа]] [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа реиҳабырақәа| тәылақәа]]» 173805 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи ртәылақәа| аиҳабырақәа]] [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа реиҳабырақәа| тәылақәа]] awkx1eutmra9znky1ilfltg3e52dyv5 173806 173805 2026-09-11T09:26:41Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи ртәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 173806 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа| аиҳабырақәа]] [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа реиҳабырақәа| тәылақәа]] sepwppf1wve2qw7c5iuzycm2en5olp2 14 56357 173837 2026-09-11T09:38:33Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Politics of Tuvalu}} {{Cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}}|политика]] [[Акатегориа:Аполитика атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аполитика {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]]» 173837 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Politics of Tuvalu}} {{Cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}}|политика]] [[Акатегориа:Аполитика атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аполитика {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] jff6q1fqlnczgnadzm3c6v9kjfmlkwd 14 56358 173842 2026-09-11T09:40:57Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:политика океаниатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аполитика аконтинентқәа рыла атәылақәа рыла|Океаниа]] [[Акатегориа:Океаниатәи аполитика| тәылақәа]] [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа| политика]]» 173842 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:политика океаниатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аполитика аконтинентқәа рыла атәылақәа рыла|Океаниа]] [[Акатегориа:Океаниатәи аполитика| тәылақәа]] [[Акатегориа:Океаниатәи атәылақәа| политика]] c2u9277gmcoi6n1nxcvapykk2yyqf7q 14 56359 173843 2026-09-11T09:41:58Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Politics of Oceania}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Аполитика аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Океаниа|политика]]» 173843 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Politics of Oceania}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Аполитика аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Океаниа|политика]] ertic28r74uryqj0fhad3ljli9a7uew 14 56360 173844 2026-09-11T09:43:09Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых| тематикала]] [[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рылеи атематикалеи]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых атематикала| ]]» 173844 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых| тематикала]] [[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рылеи атематикалеи]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых атематикала| ]] a6t9xsj0n4exzw8c5idfpcfnnr2q15q 14 56361 173845 2026-09-11T09:45:25Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|History of Tuvalu}} {{Cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}}|ҭоурых]] [[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҭоурых]] [[Акатегориа:Полинезиа аҭоурых]] [[Акатегориа:Адгьылбжьахақәа рҭоурых]]» 173845 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|History of Tuvalu}} {{Cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}}|ҭоурых]] [[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҭоурых]] [[Акатегориа:Полинезиа аҭоурых]] [[Акатегориа:Адгьылбжьахақәа рҭоурых]] ic8yvmeviqkc2ywn0tojyfix70oo87d 14 56362 173846 2026-09-11T09:46:36Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|History of Polynesia}} [[Акатегориа:Полинезиа|ҭоурых]] [[Акатегориа:Океаниа аҭоурых арегионқәа рыла]]» 173846 wikitext text/x-wiki {{Commons category|History of Polynesia}} [[Акатегориа:Полинезиа|ҭоурых]] [[Акатегориа:Океаниа аҭоурых арегионқәа рыла]] 5opjpqdvtjvgokb9vhngmuhs31tisq6 14 56363 173848 2026-09-11T09:47:55Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аҭоурых аконтинентқәеи арегионқәеи рыла]] [[Акатегориа:Океаниа аҭоурых| регионқәа]] [[Акатегориа:Океаниатәи арегионқәа| ҭоурых]]» 173848 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аҭоурых аконтинентқәеи арегионқәеи рыла]] [[Акатегориа:Океаниа аҭоурых| регионқәа]] [[Акатегориа:Океаниатәи арегионқәа| ҭоурых]] hpwjx53jkn5nreua5wc60xwfmbkb05t 14 56364 173871 2026-09-11T09:49:51Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Regions of Oceania}} *[[Океаниа]]тәи арегионқәа. [[Акатегориа:Арегионқәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Океаниа агеографиа|регионқәа]] [[Акатегориа:Адунеи арегионқәа]]» 173871 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Regions of Oceania}} *[[Океаниа]]тәи арегионқәа. [[Акатегориа:Арегионқәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Океаниа агеографиа|регионқәа]] [[Акатегориа:Адунеи арегионқәа]] o77zapi2c5ic2bghlc92fx49ezm72za 14 56365 173885 2026-09-11T09:50:57Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Polynesia}} {{Cat main}} [[Афаил:Polynesia.png|100px|left]] [[Акатегориа:Океаниатәи арегионқәа]]» 173885 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Polynesia}} {{Cat main}} [[Афаил:Polynesia.png|100px|left]] [[Акатегориа:Океаниатәи арегионқәа]] p0k1z13g3l8to2cv379bepmjvk4fqfx 14 56366 173963 2026-09-11T09:56:58Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Military history of Japan during World War II}} {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан {{Title country}} аибашьратә ҭоурых}} [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра аибашьратә ҭоурых атәылақәа рыла|{{Title country}}]] Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан {{Title country}}|а...» 173963 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Military history of Japan during World War II}} {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан {{Title country}} аибашьратә ҭоурых}} [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра аибашьратә ҭоурых атәылақәа рыла|{{Title country}}]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан {{Title country}}|аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title country}} аибашьратә ҭоурых аамҭақәа рыла]] [[Акатегориа:Иапониатәи аимпериа арбџьармчқәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи {{Title country}} аибашьратә ҭоурых]] qzjuptkg0dlwxx3dommybikcdn3ys1j 14 56367 173971 2026-09-11T09:58:07Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Vietnam in the {{Title year}}s}} {{Decade in country category|{{title country}}|Азиа}} [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|{{Title country}}]] [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан Францызтәи Индокитаи иҟалаз ахҭысқәа]]» 173971 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Vietnam in the {{Title year}}s}} {{Decade in country category|{{title country}}|Азиа}} [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|{{Title country}}]] [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан Францызтәи Индокитаи иҟалаз ахҭысқәа]] 44els5dwn007nbpguyjp1dfunjx5pyb 14 56368 173972 2026-09-11T10:00:05Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|{{Title century}}th-century military history of Japan}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title country}} аибашьратә ҭоурых ашәышықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|аибашьратә]] Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аибашьратә ҭоурых атәылақә...» 173972 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|{{Title century}}th-century military history of Japan}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title country}} аибашьратә ҭоурых ашәышықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|аибашьратә]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аибашьратә ҭоурых атәылақәа рыла|{{Title country}}]] ehilucapzy95e904yobb0yin4xiwt9b 14 56369 173973 2026-09-11T10:01:25Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|Japan in the {{Title century}}th century}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых ашәышықәсақәа рыла|{{Title century}}]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]] Акатегор...» 173973 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Japan in the {{Title century}}th century}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых ашәышықәсақәа рыла|{{Title century}}]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title country}} {{MILLENNIUM|{{Title century}}00}}зтәи аҭоурых|{{Title century}}]] gbzzbic2gtw9sm5f2dqyykjzzu9cnqn 14 56370 173974 2026-09-11T10:02:40Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Japan by century}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла|*]] [[Акатегориа:Атәылақәа рҭоурых ашәышықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]» 173974 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Japan by century}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла|*]] [[Акатегориа:Атәылақәа рҭоурых ашәышықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых ашәышықәсақәа рыла]] lt8f0skeei3m0e2007dc5n9tagavun1 14 56371 173975 2026-09-11T10:03:13Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|History of Japan by period}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых| аамҭақәа]] [[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рылеи аамҭақәа рылеи]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых аамҭақәа рыла]]» 173975 wikitext text/x-wiki {{commonscat|History of Japan by period}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых| аамҭақәа]] [[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рылеи аамҭақәа рылеи]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых аамҭақәа рыла]] emdmv052q2mtxc91qx4ats1241zb34n 14 56372 173978 2026-09-11T10:05:49Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|History of Japan}} {{Cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}}|ҭоурых]] [[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҭоурых]] [[Акатегориа:Мрагыларатәи Азиа аҭоурых]] [[Акатегориа:Аҩада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых]]» 173978 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|History of Japan}} {{Cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}}|ҭоурых]] [[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҭоурых]] [[Акатегориа:Мрагыларатәи Азиа аҭоурых]] [[Акатегориа:Аҩада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых]] rlwft7uprjehpsimrhweujsg3fyr56m 14 56373 173979 2026-09-11T10:07:22Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «*'''[[Аҩада-Мрагыларатәи Азиа]]''' аҭоурых. {{DEFAULTSORT:ҩада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых}} [[Акатегориа:Аҩада-Мрагыларатәи Азиа|ҭоурых]] [[Акатегориа:Азиа аҭоурых арегионқәа рыла| ҩада-Мрагыларатәи Азиа]]» 173979 wikitext text/x-wiki *'''[[Аҩада-Мрагыларатәи Азиа]]''' аҭоурых. {{DEFAULTSORT:ҩада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых}} [[Акатегориа:Аҩада-Мрагыларатәи Азиа|ҭоурых]] [[Акатегориа:Азиа аҭоурых арегионқәа рыла| ҩада-Мрагыларатәи Азиа]] egovz7khx5rwmrvhs0fme74jzpmhsdu 14 56374 173980 2026-09-11T10:09:05Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:II-тәи азқьышықәса атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых азқьышықәсақәа рыла|2]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} II-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых]]» 173980 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:II-тәи азқьышықәса атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых азқьышықәсақәа рыла|2]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} II-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых]] hz93j0q1e3k89vje7no1zb2l5v9u0rt 14 56375 173981 2026-09-11T10:09:42Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Азқьышықәсақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла|зқьышықәсақәа]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых азқьышықәсақәа рыла]]» 173981 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Азқьышықәсақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла|зқьышықәсақәа]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых азқьышықәсақәа рыла]] 234zizcrnt7zhufw709dt32yzxi5ja8 14 56376 173982 2026-09-11T10:10:43Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых ашәышықәсақәа рыла|аибашьратә]] [[Акатегориа:{{Title country}} аибашьратә ҭоурых аамҭақәа рыла| шәышықәсақәа]] [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи]]» 173982 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых ашәышықәсақәа рыла|аибашьратә]] [[Акатегориа:{{Title country}} аибашьратә ҭоурых аамҭақәа рыла| шәышықәсақәа]] [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи]] 4v29f7bs692xnlptbnn2dt7s95fbgsw 14 56377 173983 2026-09-11T10:11:20Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} аибашьратә ҭоурых| аамҭақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла|-аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых атәылақәа рылеи аамҭақәа рылеи]]» 173983 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} аибашьратә ҭоурых| аамҭақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла|-аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых атәылақәа рылеи аамҭақәа рылеи]] t2nnz35cdum3v7agmhcq3viw4ydoyn1 14 56378 173985 2026-09-11T10:15:22Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Japan in World War II}} {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан {{Title country}}}} [[Акатегориа:{{Title country}} аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра атәылақәа рыла|{{Title country}}]] [[Акатегориа:Иапониатәи аимпериа]] Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи...» 173985 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Japan in World War II}} {{DEFAULTSORT:ҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан {{Title country}}}} [[Акатегориа:{{Title country}} аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра атәылақәа рыла|{{Title country}}]] [[Акатегориа:Иапониатәи аимпериа]] [[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан {{Country2continent|{{Title country}}}}|{{Title country}}]] [[Акатегориа:Шооуа аамҭа]] gxlk6n8gc5jhd021squpc3xghddxp4o 14 56379 173986 2026-09-11T10:19:41Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Empire of Japan}} {{cat main}} *'''[[Иапониатәи аимпериа]]''' (1868–1947). [[Акатегориа:Иапониа аҭоурых аамҭақәа рыла]] [[Акатегориа:Иапониа 19-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]] [[Акатегориа:Иапониа 20-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]] Акатегориа:1868 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақә...» 173986 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Empire of Japan}} {{cat main}} *'''[[Иапониатәи аимпериа]]''' (1868–1947). [[Акатегориа:Иапониа аҭоурых аамҭақәа рыла]] [[Акатегориа:Иапониа 19-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]] [[Акатегориа:Иапониа 20-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]] [[Акатегориа:1868 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:1947 шықәсазы иаԥыхыз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:Иапониатәи аимпериализми аколониализми]] [[Акатегориа:Аҭоурыхтә азиатәи амонархиақәа]] [[Акатегориа:Аҭоурыхтә океаниатәи амонархиақәа]] [[Акатегориа:Афашисттә тәылақәа]] 05hawmbvggj3niqgx9l9a7lzschgm3h