Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.47.0-wmf.21
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Адгьыл
0
4209
174548
174542
2026-09-27T23:38:17Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
174548
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка Апланета
| ахьӡ = Адгьыл
| ахкы = апланета
| асимвол = Earth symbol (bold).svg
| асахьа = Meteosat-12-fci-march-equinox-2025-noon.jpg
| асахьа ахҵара = Адгьыл асахьа, 2025 шықәсазы аметеорологиатә мҩаныза Meteosat-12 аҟынтә иҭыху
| аепоха = J2000.0
| аперигели = 147 098 290 км <br> 0,98329134 [[Астрономическая единица|а.е.]]
| афели = 152 098 232 км <br>1,01671388 а.е.
| аҵәҩанбжа ду = 149 598 261 км <br>1,00000261 а.е.<ref name="standish_williams_iau"/>
| аексцентриситет = 0,01671123<ref name="standish_williams_iau"/><ref name="earthfact"/>
| асидертә период = 365,256363004 мшы <br>365 уахи-ҽни, 6 сааҭи 9 минуҭи 10 секунди<ref name="IERS"/>
| аорбитатә ццакыра = 29,783 км/с<br>107 218 км/сааҭ<ref name="earthfact"/>
| абжьаратә аномалиа = 357,51716°<ref name="earthfact"/>
| аорбита анаара = 7,155° (амратә екватор иаҿырԥшны)<ref name="Allen294"/>,<br>1,57869° ([[Инвариантная плоскость|Лаплас иҟьаҟьара]] иаҿырԥшны)<ref name="Allen294"/>
| ихалало аузел адолгота = 348,73936°<ref name="earthfact"/>
| аперицентр аргумент = 114,20783°<ref name="earthfact"/>
| амҩанызақәа = [[Амза]], насгьы 8300 инареиҳаны [[искусственный спутник Земли|иԥсабаратәым амҩанызақәа]]
| аекватортә радиус = 6378,1 км<ref name="earthfact"/>
| аполиартә радиус = 6356,8 км<ref name="earthfact"/>
| абжьаратәи арадиус = 6371,0 км<ref name="earthfact"/>
| агьежь ду аура = 40 075,017 км ([[Экватор|аекватор]] ала)<br>40 007,863 км ([[меридиан|америдиан]] ала)
| ақәӡара = 510 072 000 км²<br>148 940 000 км² — адгьыл (29,2 %)<br>361 132 000 км² — аӡы (70,8 %)
| аобием = 1,08321×10<sup>12</sup> км³<ref name="earthfact"/>
| акапан = 5,9726×10<sup>24</sup> кг (3×10<sup>−6</sup> M<sub>☉</sub>)<ref name="earthfact"/>
| ажәпара = 5,5153 г/см³<ref name="earthfact"/>
| акаҳара аццакра = 9,780327 м/с² (0,99732 g)<ref name="earthfact"/>
| актәи акосмостә ццакыра = 7,91 км/с
| аҩбатәи акосмостә ццакыра = 11,186 км/с<ref name="earthfact"/>
| аҵәира аццакра = 1674,4 км/сааҭ (465,1 м/с)<ref name="Allen244"/>
| аҵәира апериод = 0,99726968 уахи-ҽни <br>(23<sup>h</sup> 56<sup>m</sup> 4,100<sup>s</sup>) — асидертә период<ref name="Allen296"/>;<br>24 сааҭ — абжьаратә [[Солнечные сутки|амратә мши-ҵхи]]
| аҵәҩан анаара = 23°26ʹ21ʺ,4119<ref name="IERS"/>
| аикәаҵәира = 0,0033528<ref name="earthfact"/>
| альбедо = 0,306 (Бонд)<ref name="earthfact"/><br>0,434 (агеометриатә)<ref name="earthfact"/>
| аԥхарра 1 ахьӡ = [[Градус Цельсия|Цельси]]
| аԥхарра 1 амин = −89,2 °C
| аԥхарра 1 абжьаратә = 14 °C
| аԥхарра 1 амакс = 56,7 °C
| аԥхарра 2 ахьӡ = [[Кельвин]]
| аԥхарра 2 амин = 184 K
| аԥхарра 2 абжьаратә = 287,2 K
| аԥхарра 2 амакс = 329,9 K
| ақәыӷәӷәара = 101,325 [[Паскаль (единица измерения)|кПа]] (аӡы аҩаӡараҿы)
| аилазаара = 78,08 % — [[азот]] (N<sub>2</sub>)<br>20,95 % — [[кислород|аҵәыҵәри]] (O<sub>2</sub>)<br>0,93 % — [[аргон]] (Ar)<br>0,04 % — [[Диоксид углерода|арацәаҵәыҵәтә газ]] (CO<sub>2</sub>)<br>1 % раҟара — аӡфақь (аклимат иахьыԥшны)
| атмосфера-ref = <ref name="earthfact"/>
| bg = #00b7b5
}}
'''А́дгьыл'''<ref>{{Аԥсуа-аурыс жәар (2005)}}</ref> — [[Амратә система]]ҿы [[Амра]] зегь раасҭа иацәыхароу апланетақәа рҟынтәи ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит. Амратә системаҿы иҟоу [[планета|апланета]]қәа зегьы реиҳа [[плотность|ижәпоу]], [[диаметр|адиаметр]]и [[масса|акапани]] рыла ахәбатәи аҭыԥ аанызкыло, насгьы [[Меркурий]], [[Венера]], [[Марс]] зҵазкуа [[планеты земной группы|адгьылтә гәыԥ]] апланетақәа рхыԥхьаӡараҿы зегьы иреиҳау. Иахьатәи аамҭазы [[Аԥсҭазаара|зыԥсы ҭоу аорганизмқәа]] ахьықәынхо [[Ауаҩы|ауаҩытәыҩса]] иидыруа ҭыԥзаҵәуп.
Апублицистикеи аҭҵаарадырратә литературеи рҿы абарҭ синонимтә терминқәа ахархәара рымазар ауеит - ''Адунеи'', ''апланета жәҩангәыԥшшәы'', ''Терра'' ({{lang-la|Terra}} аҟынтә)<ref name="blueplanet">{{статья|заглавие=Exploring the Water Cycle of the 'Blue Planet': The Soil Moisture and Ocean Salinity (SMOS) mission|издание=ESA Bulletin|издательство=[[Европейское космическое агентство|European Space Agency]]|номер=137|страницы=6—15|ссылка=http://www.esa.int/esapub/bulletin/bulletin137/bul137b_drinkwater.pdf|язык=en|тип=journal|автор=Drinkwater, Mark; Kerr, Yann; Font, Jordi; Berger, Michael|месяц=2|год=2009|archive-date=2012-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004041731/http://www.esa.int/esapub/bulletin/bulletin137/bul137b_drinkwater.pdf}}. — «A view of Earth, the ‘Blue Planet’ […] When astronauts first went into the space, they looked back at our Earth for the first time, and called our home the ‘Blue Planet’.».</ref><ref>{{книга|автор=Лебедев Л., Лукьянов Б., Романов А.|заглавие=Сыны голубой планеты|издательство=Издательство политической литературы|год=1971|страниц=328}}</ref><ref>{{книга|автор=Герман Титов.|заглавие=Голубая моя планета|издательство=Воениздат|год=1973|страниц=240}}</ref>.
Аҭҵаарадырратә шьақәырӷәӷәарақәа ишаадырԥшуа ала, Адгьыл [[Небулярная гипотеза|амратә наҟәыра]] аҟынтәи ишьақәгылеит 4,54 миллиард шықәса раԥхьа{{Аиасра|История Земли}}, уи ашьҭахьгьы дук хара имгакәа [[Спутники планет|аԥсабаратә мҩаныза]] заҵәы — [[Амза|Амза]] арҳара алшеит. [[Аԥсҭазаара|Аԥсҭазаара]] Адгьыл аҿы иҟалеит ҳәа иԥхьаӡоуп 4.25 миллиард шықәса раԥхьа, уи {{Аиасра|Возникновение жизни}} анцәырҵ ашьҭахь дук хара имгакәа. Убри нахыс, Адгьыл [[Абиосфера|абиосфера]] акырӡа иаԥсахит [[Атмосфера|атмосфереи]] егьырҭ [[Экологические факторы|абиотикатә факторқәеи]], уи иахҟьаны [[Аэробы|аеробиатә организмқәа]] рхыԥхьаӡара еизҳаит, иара убасгьы [[Озоновый слой|аозонтә хҟьа]] шьақәгылеит, уи, Адгьыл [[Магнитное поле Земли|амҳалдызтә ҵакыра]] ацхыраарала аԥсҭазаара иазеицәоу [[Солнечная радиация|амра арадиациа]] дырԥсыҽуеит, Адгьыл ақәынхаразы аҭагылазаашьа уи алагьы еиқәырхо. [[Земная кора|Адгьыл ацәа]] иахылҿиаауа [[Радиация|арадиациа]] ианыҟалаз аахыс акырӡа имаҷхеит, уи иалоу [[Радиоактивные изотопы|арадионуклидқәа]] еиҳа-еиҳа рыԥхасҭахара иахҟьаны. Адгьыл ацәа хәҭа-хәҭала, мамзаргьы [[Тектоника плит|атектоникатә плитақәа]] рыла еиҟәшоуп, шықәсыкахь сантиметрқәак еиҭаҵуа аццакра рыманы хыхьла инаскьоит. Адгьыл злашьақәгылоу, излеиҿкаау, уи аҿиара азакәанеизшәарақәа реилкаара аҭҵаарадырраа анапы алакуп{{Аиасра|Внутреннее строение}}.<ref name="age_earth"/><ref>''Корочкин Л. И.'' [http://iph.ras.ru/elib/1103.html Жизнь] // Новая философская энциклопедия: в 4 т. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Мысль, 2010.</ref><ref name="Harrison 2002" />.
Инықәырԥшшәа, апланета хыхьтәи аҵакыра 70.8% [[Мировой океан|Адунеитә океан]] иааннакылоит, иаанхаз ахәҭа [[континент|аконтинент]]қәеи [[Адгьылбжьаха|адгьылбжьахақәеи]] иааныркылоит. [[материк|Аматерик]]қәа рҿы иҟоуп [[Река|аӡиасқәа]], [[Озеро|аӡиақәа]], [[подземные воды|адгьылҵаҟатәи аӡқәеи]] аҵааи, урҭ Адунеизегьтәи Аокеан иацны [[Гидросфера|агидросфера]] шьақәдыргылоит{{Аиасра|Гидросфера}}. Еилкаау аԥсҭазааратә формақәа зегьы рзы ихымԥадатәу [[Аӡы|аӡы]], Амратә системаҿы, Адгьыл ада, еицырдыруа егьырҭ апланетақәеи [[Малые тела Солнечной системы|апланетоидқәеи]] рҟны иҟам. Адгьыл [[Полюсы|аполиусқәа]] [[Арктика]]тәи [[морской лёд|амшын аҵааи]] [[антарктический ледяной щит|антарктикатәи аҵааи]] злоу ацәаҵаа ала ихҩоуп<ref>{{Из|ФЭ|url=http://www.femto.com.ua/articles/part_1/1232.html}}</ref>.
Адгьыл аҩнуҵҟатәи ахәҭақәа кырӡа рыԥсы ҭоуп, насгьы [[Мантия Земли|амантиа]] захьӡу, даара ижәпоу иагьҷабуа хҟьала ишьақәгылоуп, уи аӡы еиԥшу [[внешнее ядро|адәахьтәи агәыцә]] хнаҟьоит, Адгьыл [[Магнитное поле Земли|амагниттә ҵакыра]] иахыҵхырҭоуп, насгьы [[Ядро Земли|аҩныҵҟатәи агәыцә]] кьакьагьы хнаҟьоит, агәҩара шыҟоу ала [[Железо|аихаӡеи]] [[Никель|аникели]] рыла ишьақәгылоу. Адгьыли уи аорбитатә ныҟәареи рфизикатә ҟазшьарбагақәа ирыбзоураны аԥсҭазаара аиқәырхара алыршахеит иҳаҩсыз 3,5 миллиард шықәса рыҩныҵҟа. Еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла, Адгьыл даҽа 0,5–2,3 миллиард шықәса рыҩныҵҟа ԥсы зхоу аорганизмқәа рыҟазааразы аҭагылазаашьақәа еиқәырханы иамазаауеит{{Аиасра|Будущее}}<ref name="Войткевич">{{книга
|автор = Войткевич В. Г.
|часть = Строение и состав Земли
|заглавие = Происхождение и химическая эволюция Земли
|ответственный = под ред. Л. И. Приходько
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 1973
|страницы = 57—62
|страниц = 168
}}</ref><ref name="britt2000" /><ref name="carrington" /><ref name="pnas1_24_9576" />.
Адгьыл егьырҭ [[Космическое пространство|акосмос]] аҿы иҟоу аобиектқәа аус рыцнауеит ([[Гравитация|агравитациатә мчқәа]] рыла аҽеизнагоит), Амреи Амзеи уахь иналаҵаны. Адгьыл [[Амра|Амра]] иахыкәшоит, уи иаакәыршаны инагӡаны иагьҭаҵәиуеит 365,26 [[Солнечные сутки|амратә мши-ҵхи]] рыла — [[Сидерический период|асидертә шықәсы]]{{Аиасра|Орбита и вращение Земли}}. Адгьыл аҵәира аҵәҩан 23.44° рыла инаауп уи аорбитатә ҟьаҟьара иаҿырԥшны, уи апланета аҿы [[тропический год|атропикатә шықәсы]] — 365,24 мратә мшиҵхи зҵазкуа цыԥҵәахала ашықәс аамҭахәҭақәа рыԥсахрақәа ахылҿиаауеит. Уажәы уахыки-ҽнаки 24 сааҭ раҟара аамҭа амоуп. [[Амза|Амза]] Адгьыл акәша-мыкәша аорбита аҭагьежьра иалагеит 4.53 миллиард шықәса раԥхьашәа. Амза Адгьылахь иамоу агравитациатә нырра иахҟьаны аокеанқәа рҿы [[Прилив и отлив|аӡнеирақәа]] ҟалоит{{Аиасра|Луна}}. Иара убас Амза Адгьыл аҵәҩан анаара ҭышәнартәалоит, Адгьыл аикәаҵәирагьы хәыҷы-хәыҷла иармаҷуеит. Теориақәак изларҳәо ала, [[астероид]]қәа ркаҳарақәа ирыхҟьаны адгьыл ахҟьеи акәша-мыкәшатәи аԥсабареи рҿы акыр зҵазкуа аԥсахрақәа ҟалеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы, еиуеиԥшым ԥсы зхоу аԥсабара ахкқәа рықәӡаарагьы<ref name="earthfact"/><ref name="yoder1995"/><ref name="Lambeck1977" /><ref name="touma1994" /><ref>{{статья|заглавие=A new determination of lunar orbital parameters, precession constant and tidal acceleration from LLR measurements|том=387|номер=2|страницы=700—709|doi=10.1051/0004-6361:20020420|bibcode=2002A&A...387..700C|язык=en|тип=journal|автор=Chapront, J.; Chapront-Touzé, M.; Francou, G.|год=2002|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|издательство=[[EDP Sciences]] | issn = 0004-6361}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1783/|title=Динозавров погубили... космические странники|author=И. Лалаянц|date=August 1993|publisher=[[Вокруг света]]|access-date=2013-07-13|archive-date=2013-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130820095420/http://vokrugsveta.ru/vs/article/1783/|url-status=live}}</ref>.
Апланета ҩнуп ԥсы зхоу 8,7 миллион хкык рзы, [[Человек разумный|ауаагьы]] уахь иналаҵаны{{Аиасра|Биосфера}}. Адгьыл аҵакыра ауаатәыҩса рнапала еиҟәшоуп ООН иалоу 193 [[Государство|ҳәынҭқарреи]], ООН ГА ахылаԥшыҩцәа рҳәынҭқаррақәа ҩбеи, [[Непризнанные и частично признанные государства|хәҭакахьала иазхаҵоуи иазхаҵами аҳәынҭқаррақәа]] аабеи, иҷыдоу аполитикатә статус змоу аҳәынҭқаррақәа ҩбеи рыбжьара. Ауаҩытәыҩсатә культура — [[Плоская Земля|Адгьыл ҟьаҟьа]] аконцепциа, [[геоцентрическая система мира|адунеи агеоцентртә система]], Адгьыл иаку [[суперорганизм]]уп ҳәа зҳо [[гипотеза Геи|Гаиа агипотеза]] уҳәа реиԥш иҟоу [[Вселенная|адунеи аилазаашьа]] иазкны еиуеиԥшым агәаанагарақәа аԥнаҵеит {{Аиасра|Роль в культуре}}<ref name="science_241_4872_1441" /><ref>[[Аҳәынҭқаррақәа рсиа]]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/12352|title=Дождь и снег появляются благодаря бактериям в облаках|publisher=Membrana.ru|access-date=|lang=ru|archive-date=2013-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20130308151432/http://www.membrana.ru/particle/12352|url-status=dead}}</ref>.
== Адгьыл аҭоурых ==
{{main|Адгьыл аҭоурых}}
Адгьыли [[Солнечная система|Амратә система]] егьырҭ апланетақәеи рышьақәгылара иадҳәалоу ҳаамҭазтәи ҭҵаарадырратә гипотезоуп [[Небулярная гипотеза|амратә наҟәхылара агипотеза]], Амратә система аеҵәабжьаратәи асабеи арчи ирылху аԥсҭҳәа ду иахылҿиааит ҳәа зҳәо. Аԥсҭҳәа еиҳарак [[Большой взрыв|атҟәацра Ду]] иахылҿиааз [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]] рыла, насгьы [[сверхновая звезда|аҿыцӡақәа]] рытҟәацрақәа ирцәынхаз еиҳа ихьанҭаз [[химический элемент|ахәҭаҷқәеи]] рыла ишьақәгылан. 4,5 миллиард шықәса раԥхьаҟа, аԥсҭҳәа аҽеилацалара иалагеит, иҟалап уи алашаратә шықәсқәа рынахыс илашаз аҿыцӡа амчхара ацәқәырԥа иахҟьазар{{r|Matson}}. Аԥсҭҳәа аҽеилацалара ианалага, уи [[Момент импульса|акәакьтә импульси]], агравитациеи [[инерция|аинерциеи]] апланеҭаԥхьаӡатәи адиск аҟынӡа еиларцалеит. Уи ашьҭахь, апланетаԥхьаӡатәи адиск аҿы иҟаз аԥҽыхақәа [[Гравитация|агравитациа]] аныррала аиҿаҳара иалагеит, насгьы, хәыҷы-хәыҷла ишеилалоз, раԥхьаӡатәи апланетоидқәа шьақәдыргылеит<ref>{{книга |заглавие=The solar system |ссылка=https://archive.org/details/isbn_9783540002413/page/89 |год=2004 |издательство=Springer |место=Berlin |isbn=978-3-540-00241-3 |страницы=89 |издание=3rd |автор=Encrenaz, T. }}</ref><ref name="Goldreich1973">{{статья|заглавие=The Formation of Planetesimals |ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1973-08-01_183_3/page/1050 |том=183 |страницы=1051—1062 |bibcode=1973ApJ...183.1051G |doi=10.1086/152291 |автор=P. Goldreich, W. R. Ward |год=1973 |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>.
[[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|мини|слева|[[Планеты земной группы|Адгьылтә гәыԥ апланетақәа]] ршәагаақәа реиҿырԥшра (арымарахьтә арыӷьарахь): [[Меркурий|Меркури]], [[Венера]], Адгьыл, [[Марс]] ]]
[[Аккреция|Аккрециа]] апроцесс аамҭазы, амратә система анышьақәгыла ашьҭахь иаанхаз апланетоидқәа, асаба, арчы, аԥҽыхақәа еиҳа-еиҳа идуу аобиектқәа рахь еилаҵәо, апланетақәа шьақәдыргылеит. [[Возраст Земли|Адгьыл шьақәгылеит]] 4.54 ± 0.04 миллиард шықәса раԥхьа. Апланета ашьақәгылара апроцесс зегьы 10–20 миллион шықәса рыҩнуҵҟа имҩаԥысуан{{r|Yin}}<ref name="Goldreich1973"/><ref name="age_earth"/>.
Уи ашьҭахь Амза шьақәгылеит — 4.527 ± 0.01 миллиард шықәса раԥхьа, аха уи ахылҵшьҭра уажәраанӡагьы ҩашьарада ишьақәыргылам. Ихадоу ахшыҩзцара излаҳәо ала, уи, Адгьыли, шәагаала [[Марс]] иаҟараз, адгьыл акапан аҟынтәи 10-12% змаз [[Модель ударного формирования Луны|аобикти реицәхасра]] иацәынхаз амаҭәар аҟынтәи аккрециа амҩала ишьақәгылеит{{r|Halliday}}. Ари аидыслараан ,[[Мел-палеогеновое вымирание|адинозаврқәа рыӡра]] зыхҟьаз ҳәа иԥхьаӡоу аидыслараан зыхиақәиҭтәыз амчхара аасҭа 100 миллионынтә еиҳаны амчхара ахы иақәиҭтәын. Уи азхеит Адгьыл адәахьтәи ахҟьақәа рыӡыҭрази аҩ-цәеижьк рырҭәарази. {{r|StarChild|Stanley2005}} .Амантиа ахәҭак Адгьыл аорбитахь иаршәит, уи иҳаилнаркаауеит Амза аихаӡа изалхәыдаахаз {{r|Liu}}, насгьы иара иабжьааԥнытәим аилазаара {{r|Newsom}}. Ахатә гравитациа аныррала , иршәыз аматериал асфератә форма аиуит, уи алагьы Амза {{r|Taylor}} шьақәгылеит<ref name="science310_5754_1671">{{статья|заглавие=Hf-W Chronometry of Lunar Metals and the Age and Early Differentiation of the Moon |издание=Science |том=310 |номер=5754 |страницы=1671—1674 |doi=10.1126/science.1118842 |pmid=16308422 |bibcode=2005Sci...310.1671K |язык=en |тип=journal |автор=Kleine, Thorsten; Palme, Herbert; Mezger, Klaus; Halliday, Alex N. |число=24 |месяц=11 |год=2005}}</ref><ref>{{статья |заглавие=Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation |издание=Nature |том=412 |страницы=708—712 |ссылка=https://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html |язык=en |тип=journal |автор=R. Canup and E. Asphaug |год=2001 |archive-date=2017-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170217215618/http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref><ref name="nig804">[https://www.nkj.ru/archive/articles/1969/ Луна образовалась от колоссального по масштабу столкновения земли с иной планетой?] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200204200445/https://www.nkj.ru/archive/articles/1969/ |date=2020-02-04 }} Наука и жизнь. № 8, 2004.</ref><ref>Canup, R. M.; Asphaug, E. (Fall Meeting 2001). [http://adsabs.harvard.edu/abs/2001AGUFM.U51A..02C «An impact origin of the Earth-Moon system»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20071011075920/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001AGUFM.U51A..02C |date=2007-10-11 }}. Abstract #U51A-02, American Geophysical Union.</ref><ref>{{cite web|url=https://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question38.html|title=Where did the Moon come from?|quote=When young Earth and this rogue body collided, the energy involved was 100 million times larger than the much later event believed to have wiped out the dinosaurs.|publisher=starchild.gsfc.nasa.gov|lang=en|access-date=2013-06-14|archive-url=https://www.webcitation.org/6HNPWU4rj?url=https://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question38.html|archive-date=2013-06-14}}</ref>.
Апротодгьыл аккрециа абзоурала ашәагаақәа ирызҳаит, насгьы [[металлы|аметаллқәеи]] аминералқәеи арҭәартә еиԥш еилашын. [[Железо|Аиха]], иара убасгьы [[Геохимия|геохимиала]] [[Сродство|иазааигәоу]] [[Геохимические классификации элементов|асидерофилтә элементқәа]], [[силикаты (минералы)|асиликатқәеи]] [[алюмосиликаты|алиумосиликатқәеи]] раасҭа еиҳа ажәпара рыманы, Адгьыл агәҭахьы инаскьон. Ахҟьақәа змоу Адгьыл аструктура аԥцаны, иара убас [[магнитное поле Земли|амҳалдызтә ҵакыра]] алыршаны Адгьыл ашьақәгылара ианалага инаркны 10 миллион шықәса рышьҭахь аҩнуҵҟатәи ахҟьақәа амантиеи [[Внутреннее ядро|аихаӡатә гәыцәи]] рыла еиҩшахеит<ref name="Войткевич2">{{книга|автор= Войткевич В. Г. |часть = Образование основных оболочек Земли |заглавие = Происхождение и химическая эволюция Земли |ответственный = под ред. Л. И. Приходько |место = М. |издательство = Наука |год = 1973 |страницы = 99—108 |страниц = 168}}</ref><ref>Charles Frankel, 1996, ''Volcanoes of the Solar System,'' Cambridge University Press, pp. 7—8, ISBN 0-521-47770-0</ref>.
Ацәа аҟынтәи агазқәа рҭыҵреи [[вулкан|авулкан]]тә усуреи ирыхҟьаны раԥхьатәи атмосфера шьақәгылеит. [[комета|Акомета]]қәеи [[астероид]]қәеи иҭаргалаз аҵаа иарӷәӷәаз [[водяной пар|аӡы афақь]] аизара аокеанқәа ахылҿиааит. Усҟан [[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] иласу [[Геохимические классификации элементов|атмофилтә аелементқәа]] рыла ишьақәгылан: аӡрии агелиуми, аха уажәы аасҭа акарбон диоксид кырӡа еиҳаны иаҵанакуан, уи аокеанқәа аҵаара иацәыннархеит, избан акәзар усҟан [[Парадокс слабого молодого Солнца|Амра алашара]] уажәтәи аҩаӡара 70% иреиҳамызт. 3,5 миллиард шықәса раԥхьа атмосфера [[Солнечный ветер|амра аԥшала]] аҭарцәра иахзырԥаз Адгьыл [[магнитное поле Земли|амҳалдызтә ҵакыра]] ҟалеит<ref name="watersource" /><ref name="Kasting93" /><ref name="asp2002" /><ref name="physorg20100304" />.
Апланета хыхьтәи ахҟьа шә-миллион шықәса рыҩныҵҟа иааҟәымҵӡакәа аҽаԥсахуан: [[Палеоконтинент|аконтинентқәа]] цәырҵуан, еилаҳауан, хыхьтәи ахҟьаҿы еиҭанеиааиуан, зны-зынла [[суперконтинент]]ны еизон, нас еиҟәыҭханы иҟоу континентқәаны иҟалон. Убас, 750 миллион шықәса раԥхьа иакыз [[Родиния|Родиниа]] еиҟәшахеит, нас уи ахәҭақәа [[Паннотия|Паннотиа]] (600-540 миллион шықәса раԥхьа) еиднакылеит, ашьҭахь — аҵыхәтәантәи асуперконтинент, 180 миллион шықәса раԥхьа еилаҳаз — [[Пангея|Пангеа]] аҟны еизгахеит<ref>{{статья|заглавие=How do supercontinents assemble? |том=92 |страницы=324—333 |ссылка=https://www.americanscientist.org/issues/feature/2004/4/how-do-supercontinents-assemble |access-date=2007-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100928185336/http://www.americanscientist.org/issues/feature/2004/4/how-do-supercontinents-assemble |archive-date=2010-09-28 |автор=Murphy, J. B.; Nance, R. D. |год=1965 |язык=en |издание=American Scientist |издательство=Sigma Xi |nodot=1}}</ref>.
== Агеохронологиатә еиҵаҩра ==
[[Геохронологическая шкала]]— Адгьыл аҭоурых агеологиатә аамҭа аиҵаҩра; [[Геология|агеологиеи]] [[Палеонтология|апалеонтологиеи]] рҿы ахархәара амоуп, шә-нызқь шықәсалеи миллионшықәсалеи зҵазкуа аамҭа ацыԥҵәахақәа реихшаразы амзарҵас ахархәара амоуп. Раԥхьаӡакәны [[Фанерозой|афанерозои]] агеохронологиатә еиҵаҩра англыз геолог [[Холмс, Артур|А. Холмс]] 1938 шықәсазы иалеигалеит. [[Докембрий|Акембриԥхьатәи]] агеохронологиатә еиҵаҩра, аԥстәқәа рыԥсыбаҩқәа ахьнымхаз инамаданы, еиҳарак апородақәа рықәрақәа рышьақәыргылара шьаҭас иҟаҵаны ишьақәыргылоуп<ref name="БСЭ3">{{БСЭ3|заглавие=Геохронология}}</ref><ref name="БСЭ3" />.
Адгьыл аҭоурых еиҟәшоуп еиуеиԥшым аамҭа ацыԥҵәахақәа рыла. Урҭ рҳәаақәа усҟан иҟалаз ахҭыс хадақәа ирышьашәалоит.
Афанерозои аамҭақәа рыбжьара аҳәаа абжьдоуп иреиҳаӡоу аеволиуциатә хҭысқәа –мҽхакыҭбаала аныӡаарақәа ирықәыршәаны. [[Палеозой|Апалеозоитәи]] [[Мезозой|амезозоитәи]] аамҭақәа еиҟәыҭхоуп Адгьыл аҭоурых аҿы иреиҳаӡоу [[Массовое пермское вымирание|пермтәи ақәӡаарала]]. Амезозоитәи акаинозоитәи аамҭақәа еиҟәыҭхоуп [[Мел-палеогеновое вымирание|амел-палеогентәи аныӡаарала]]<ref group="комм.">Иаагоуп хронограммақәа ԥшьба, Адгьыл аҭоурых аетапқәа еиуеиԥшым ршәагаала иаадырԥшуа. Хыхьтәи адиаграмма Адгьыл аҭоурых зегьы амҽханакуеит. Аҩбатәи — афанерозои, ԥсы зхоу аформақәа еиуеиԥшым мҽхакыҭбаала ианцәырҵыз аамҭа. Ахԥатәи — акаинозои, адинозаврқәа рықәӡаара ашьҭахьтәи аамҭа. Ҵаҟатәи — антропоген (аԥшьбатәи ацыԥҵәаха), ауаҩы ицәырҵра аамҭа.</ref>.
[[Кайнозой]]Акаинозоитә аамҭа х-периодк рыла еиҟәшоуп: [[Палеогеновый период|апалеоген]], [[Неогеновый период|анеоген]], [[четвертичный период|антропоцен]]. Абарҭ аамҭақәагьы еиҟәшоуп [[Геологическая эпоха|агеологиатә епохақәа]] (аҟәшақәа)рыла: апалеоген - [[палеоцен|апалеоцен]], [[эоцен|аеоцен]], [[олигоцен|аолигоцен]] ҳәа; анеоген - [[миоцен|амиоцен]], [[плиоцен|аплиоцен]] ҳәа. Антропоцен ахь иаҵанакуеит [[плейстоцен|аплеистоцен]], [[голоцен|аголоцен]].
== Аԥсҭазаара ацәырҵреи аеволиуциеи ==
Адгьыл аҿы [[Возникновение жизни|аԥсҭазаара шцәырҵыз]] иазкны еиуеиԥшым атеориақәа ыҟоуп. 3.5–3.9 миллиард шықәса раԥхьаҟа, иҟалеит “[[последний универсальный общий предок|аҵыхәтәантәи адунеизегьтәи азеиԥш хылҵшьҭра]]”, уи иахылҵит егьырҭ ԥсы зхоу аорганизмқәа зегьы<ref>{{книга |год=2005 |заглавие=Evolution |ссылка=https://archive.org/details/evolution0000futu |издательство=Sinuer Associates, Inc |место=Sunderland, Massachusetts |isbn=0-87893-187-2 |автор=[[Douglas J. Futuyma|Futuyma, Douglas J.]]}}</ref><ref>''Doolittle W. F.'' [https://web.archive.org/web/20140408215052/http://www.icb.ufmg.br/labs/lbem/aulas/grad/evol/treeoflife-complexcells.pdf Uprooting the tree of life] // Scientific American. — 2000. — Vol. 282, № 6. — P. 90—95. — doi:10.1038/scientificamerican0200-90. — PMID 10710791.</ref><ref>{{статья|заглавие=The Last Universal Common Ancestor: Emergence, constitution and genetic legacy of an elusive forerunner |издание=Biology Direct |том=3 |страницы=29 |doi=10.1186/1745-6150-3-29 |pmid=18613974 |pmc=2478661 |язык=en |тип=journal |автор=Glansdorff, N.; Xu, Y; Labedan, B. |год=2008}}. — «.».</ref>.
[[фотосинтез|Афотосинтез]] аҿиара ԥсы зхоу аорганизмқәа ирылнаршеит амра амч ишиашоу ахархәара. Уи иахҟьаны 2,5 миллиард шықәса раԥхьа атмосфера [[Кислородная катастрофа|ҵәыҵәрила аҭәра]] иалагеит, насгьы хыхьтәи ахҟьақәа рҿы [[озоновый слой|аозонтә хҟьа]] шьақәгылеит. Аихац хәыҷқәеи еиҳа идуқәеи рсимбиоз иахҟьаны еиҳа [[Симбиогенез|иуадаҩу аихацқәа]] — [[Эукариоты|аеукариотқәа]] рыҿиарахацыркхеит. 2.1 миллиард шықәса раԥхьа аихацрацәа змоу аорганизмқәа цәырҵит, урҭ рыкәша-мыкәша иҟаз аҭагылазаашьа аҽанраалара иаҿын. Аозонтә хҟьа ишәарҭаз [[ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттә былрақәа]] ахьылбаанадоз абзоурала, аԥсҭазаара Адгьыл хыхьтәи ахҟьа анапахьы аагара иалагеит<ref name="Anabar2007">{{статья
|автор = Ariel D. Anbar, Yun Duan1, Timothy W. Lyons, Gail L. Arnold, Brian Kendall, Robert A. Creaser, Alan J. Kaufman, Gwyneth W. Gordon, Clinton Scott, Jessica Garvin и Roger Buick
|заглавие = A Whiff of Oxygen Before the Great Oxidation Event?
|язык = en
|издание = [[Science (журнал)|Science]]
|год = 2007
|том= 317
|номер = 5846
|страницы= 1903—1906
|doi = 10.1126/science.1140325
|nodot= 1
}}</ref><ref>{{статья|заглавие=On the Origin and Rise of Oxygen Concentration in the Earth's Atmosphere |издание=Journal of Atmospheric Sciences |том=22 |номер=3 |страницы=225—261 |bibcode=1965JAtS...22..225B |doi=10.1175/1520-0469(1965)022<0225:OTOARO>2.0.CO;2 |язык=en |тип=journal |автор=Berkner, L. V.; Marshall, L. C. |год=1965}}</ref><ref>{{cite web|url=http://iscience.ru/2010/07/01/obnaruzheny-samye-drevnie-mnogokletochnye/|url-status=dead|title=Обнаружены самые древние многоклеточные|publisher=BBC News|access-date=2013-02-01|archive-url=https://www.webcitation.org/6EKsbRZtV?url=http://iscience.ru/2010/07/01/obnaruzheny-samye-drevnie-mnogokletochnye/|archive-date=2013-02-10}}</ref><ref>{{cite web|last=Burton|first=Kathleen|date=2000-11-29|url=https://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html|title=Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land|publisher=NASA|access-date=2007-03-05|archive-url=https://www.webcitation.org/617EZguMg?url=https://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html|archive-date=2011-08-22}}</ref>.
1960 шықәсазы [[Земля-снежок|Адгьыл-сыԥса]] агипотезаықәыргылан, уи излаҳәоз ала Адгьыл зегьы ҵаала ихҩан 750 миллион шықәсқәа раԥхьа инаркны 580 миллион шықәса раԥхьанӡа. Ари агипотеза [[кембрийский взрыв|кембриитәи аԥжәара]] аҽыҵга аанарԥшуеит — 542 миллион шықәса раԥхьа аихацрацәа змоу аԥсҭазааратә формақәа иаалырҟьаны рырацәахара. Уажәазы, ари агипотеза шьақәырӷәӷәоуп:<ref>{{книга |ответственный=Schopf, J.W.; Klein, C. |год=1992 |заглавие=The Proterozoic Biosphere: A Multidisciplinary Study |страницы=51—52 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |id=ISBN 0-521-36615-1 |язык=en |автор=Kirschvink, J. L.}}</ref><ref name="autogenerated2">[http://www.membrana.ru/particle/3771 Гипотеза Земли-снежка получила прямое подтверждение] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20111124072331/http://www.membrana.ru/particle/3771 |date=2011-11-24 }}.</ref><ref name="autogenerated1">{{cite web |url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2010/03/scientists-find-signs-of-‘snowball-earth’/ |title=Signs of 'snowball Earth': Research suggests global glaciation 716.5 million years ago |author=Steve Bradt |date=2010-03-04 |website=Harvard Gazette |lang=en |access-date=2019-04-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804190925/http://news.harvard.edu/gazette/story/2010/03/scientists-find-signs-of-%E2%80%98snowball-earth%E2%80%99/ |archive-date=2016-08-04 }}</ref> <blockquote>
Ари раԥхьатәи хҭысуп, Стуртиа аҵаа епохазы аҵаа атропикатә ҟьаҟьарақәа рҟынӡа инаӡон, уи ишиашоу ишьақәнарӷәӷәоит зыӡбахә ҳәоу аҵаарақәа рхаан иҟан «Адгьыл-сыԥса», — иҳәоит аусумҭа автор Френсис Макдоналд ({{lang-en2|Francis A. Macdonald}}) Гарварднтәи ({{lang-en2|Harvard University}}). — Ҳара ҳдыррақәагьы ари аҵаара зегьы ианреиҵаха 5 миллион шықәса ишымҩаԥысуаз аадырԥшуеит.
</blockquote>
<blockquote>
Иҭҵаау аҵааркратә шьҭаҵақәа рықәра Канада аҩада-мрагылара 930 миль (1500 км) зҽеиҵызхыз идуу амагматикатә провинциа ақәра иазааигәоуп, уи ишьақкәнарӷәӷәоит апланета аҵаатә мпыҵахалара аҟнытә ахы ақәиҭтәраҿы авулканизм аус ду шынанагӡаз<ref name="autogenerated1" /><ref name="autogenerated2" /><ref>{{Cite journal |url=https://www.sciencemag.org/content/327/5970/1241.abstract |title=Calibrating the Cryogenian |date=2010 |doi=10.1126/science.1183325 |access-date=2019-12-02 |archive-date=2014-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140828165253/http://www.sciencemag.org/content/327/5970/1241.abstract |url-status=live |last1=MacDonald |first1=Francis A. |last2=Schmitz |first2=Mark D. |last3=Crowley |first3=James L. |last4=Roots |first4=Charles F. |last5=Jones |first5=David S. |last6=Maloof |first6=Adam C. |last7=Strauss |first7=Justin V. |last8=Cohen |first8=Phoebe A. |last9=Johnston |first9=David T. |last10=Schrag |first10=Daniel P. |journal=Science |volume=327 |issue=5970 |pages=1241–1243 |pmid=20203045 }}</ref>.
</blockquote>
Раԥхьатәи [[водоросли|аӡҵиаақәа]] 1200 миллион шықәса раԥхьа ицәырҵит , раԥхьатәи [[высшие растения|иҳаракӡоу аҵиаақәа]] цәырҵит 450 миллион шықәса раԥхьа. [[Беспозвоночные|Абӷашшара змам аԥстәқәа]] цәырҵит [[Эдиакарий|едиакартәи аамҭазы]], [[позвоночные|абӷашшара змоу аԥстәқәа]] цәырҵит [[Кембрийский взрыв|кембриитәи атҟәацрааан]], 525 миллионҟа шықәса раԥхьа<ref>«The oldest fossils reveal evolution of non-vascular plants by the middle to late Ordovician Period (~450-440 m.y.a.) on the basis of fossil spores» {{cite web |url = http://www.clas.ufl.edu/users/pciesiel/gly3150/plant.html |title = Transition of plants to land |archive-url = https://web.archive.org/web/20080302040410/http://www.clas.ufl.edu/users/pciesiel/gly3150/plant.html |archive-date = 2008-03-02 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/phyla/metazoafr.html|url-status=dead|title=Metazoa: Fossil Record|archive-url=https://www.webcitation.org/69KoGSlLH?url=http://www.ucmp.berkeley.edu/phyla/metazoafr.html|archive-date=2012-07-22}}</ref><ref name = "Shu et al. 1999">{{статья|заглавие=Lower Cambrian vertebrates from south China |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-11-04_402_6757/page/42 |издание=Nature |том=402 |страницы=42—46 |doi=10.1038/46965 |номер=6757 |bibcode=1999Natur.402...42S |автор=Shu ; Luo, H-L.; Conway Morris, S.; Zhang, X-L.; Hu, S-X.; Chen, L.; Han, J.; Zhu, M.; Li, Y. et al. |число=4 |месяц=11 |год=1999 |язык=en}}</ref>.
Кембриитәи атҟәацра ашьҭахь [[Массовое вымирание|ақәӡаара ӷәӷәақәа]] хәба ҟалеит. [[Пермский период|Пермтәи ацыԥҵәаха]] анҵәамҭазы иҟаз ақәӡаара, Адгьыл аҟны аԥсҭазаараҿы зегь раасҭа зымҽхак ҭбааз ақәӡааара, апланета иқәынхо зыԥсы ҭоу зегьы 90 % ықәнахит.[[Массовое пермское вымирание|Пермтәи ақәӡаара]] ашьҭахь адгьыл иқәыз абӷа змаз рҟынтәи зегь раасҭа иаларҵәахеит [[архозавры|архозаврқәа]], [[Триасовый период|триастәи ацыԥҵәаха]] анҵәамҭазы [[динозавры|агәылшьаԥқәа]] зхылҵыз. Урҭ апланетаҿы аҳра руан [[Юрский период|Иуртәи аамҭеи]] [[Меловой период|амелтә аамҭамеи]] раан. 66 млн шықәса раԥхьа , иҟалап [[метеорит|аметеорит]] акаҳара иахҟьазаргьы, [[мел-палеогеновое вымирание|амел-палеогентә қәӡаара]] ҟалеит; уи иахҟьаны иԥсаатәым агәылшьаԥқәеи егьырҭ арептилиа дуқәеи аныӡааит, аха [[Насекомоядные|ахәаҷамаҷақәа зфоз]] идуцәамыз хшлаичоз аԥстәқәеи агәылшьаԥқәа еволиуциатә махәҭас ирымаз аԥсаатәқәеи реиԥш иҟаз аԥстәы маҷқәа ирхьымсит. Иҳаҩсыз 65 миллион шықәса ирылагӡаны, еиуеиԥшым [[млекопитающие|хшлаичо рыхкқәа]] рацәаны иҟалеит, насгьы миллион шықәсқәак раԥхьа, [[Антропогенез#Эволюция приматов до человека|амаамын еиԥшу аԥстәқәа]] [[Ходьба человека|ииашаны аныҟәара]] рылшо иалагеит. Ари ахҭыс иахылҿиааит амыругақәа ахархәара рыҭареи аицәажәареи, афатә аагара аусаҿ ицхыраагӡахаз насгьы ахшыҩ ду ахымԥадахарагьы зыхҟьаз. Адгьыл ақәаарыхра, анаҩс ацивилизациа аҿиара , аамҭа кьаҿк иалагӡаны [[Ауаҩы|ауаа]] алшара рынаҭеит Адгьыл даҽа ԥсҭазаара формак еиԥшымкәа анырра аҭара, аԥсабареи егьырҭ ахккқәа рхыԥхьаӡареи рҟны алагала аҟаҵара<ref>{{статья |заглавие=Mass Extinctions in the Marine Fossil Record |издание=Science |том=215 |номер=4539 |страницы=1501—1503 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1982Sci...215.1501R |access-date=2007-03-05 |автор=Raup, D. M.; Sepkoski, J. J. |год=1982 |язык=en |archive-date=2007-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711040112/http://adsabs.harvard.edu/abs/1982Sci...215.1501R }}</ref><ref name="Benton">
{{книга |год=2005 |заглавие=When Life Nearly Died: The Greatest Mass Extinction of All Time |издательство=Thames & Hudson |isbn=978-0500285732 |язык=en |автор=Benton M. J.}}</ref><ref>{{cite web
|last = Barry
|first = Patrick L.
|title = The Great Dying
|website = Science@NASA
|publisher = Science and Technology Directorate, Marshall Space Flight Center, NASA
|date = 2002-01-28
|url = https://science.nasa.gov/headlines/y2002/28jan_extinction.htm|url-status=dead
|access-date = 2009-03-26
|archive-url = https://www.webcitation.org/65VDZYtgt?url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2002/28jan_extinction/
|archive-date = 2012-02-16
}}</ref><ref name="TannerLucas">{{статья|заглавие=Assessing the record and causes of Late Triassic extinctions |издание=Earth-Science Reviews |том=65 |номер=1—2 |страницы=103—139 |doi=10.1016/S0012-8252(03)00082-5 |ссылка=http://nmnaturalhistory.org/pdf_files/TJB.pdf |access-date=2007-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025225841/http://nmnaturalhistory.org/pdf_files/TJB.pdf |archive-date=2007-10-25 |bibcode=2004ESRv...65..103T |язык=en |тип=journal |автор=Tanner L.H., Lucas S.G. & Chapman M.G. |год=2004}} {{Cite web |url=http://nmnaturalhistory.org/pdf_files/TJB.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2013-02-01 |archive-date=2007-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025225841/http://nmnaturalhistory.org/pdf_files/TJB.pdf |url-status=unfit }}</ref><ref name="BentonVertebratePaleontology">{{книга |год=2004 |заглавие=Vertebrate Paleontology |издательство=[[Wiley-Blackwell|Blackwell Publishers]] |страницы=xii—452 |isbn=0-632-05614-2 |автор=Benton, M.J.}}</ref><ref>{{статья|ссылка=https://gsajournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1130/1052-5173(2005)015%3C4:TEOTDI%3E2.0.CO;2 |заглавие=The extinction of the dinosaurs in North America |издание=GSA Today |том=15 |номер=3 |страницы=4—10 |access-date=2007-05-18 |doi=10.1130/1052-5173(2005)015<4:TEOTDI>2.0.CO;2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111209150342/http://www.gsajournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1130%2F1052-5173%282005%29015%3C4%3ATEOTDI%3E2.0.CO%3B2 |archive-date=2011-12-09 |автор=Fastovsky D.E., Sheehan P.M. |год=2005}}</ref><ref>{{книга|автор=Gregory S. Paul. |заглавие=Летучие динозавры |ссылка=https://archive.org/details/birdsofworldreco0000gill |оригинал=Dinosaurs of the Air: The Evolution and Loss of Flight in Dinosaurs and Birds |том= |издание= |место=Princeton |издательство=Princeton University Press |год=2006 |страниц=272 |isbn=978-0-691-12827-6}}</ref><ref>{{статья |заглавие=The Evolution of Life on Earth |издание=[[Scientific American]] |ссылка=http://brembs.net/gould.html |access-date=2007-03-05 |язык=en |автор=Gould, Stephan J. |месяц=10 |год=1994 |издательство=[[Springer Nature]] |archive-date=2007-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070225041021/http://brembs.net/gould.html }}</ref><ref>{{статья
|заглавие=The impact of humans on continental erosion and sedimentation
|издание=Bulletin of the Geological Society of America
|том=119
|номер=1—2
|страницы=140—156
|ссылка=https://bulletin.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/119/1-2/140
|access-date=2007-04-22
|язык=en
|тип=journal
|автор=Wilkinson, B. H.; McElroy, B. J.
|год=2007
|archive-date=2011-10-11
|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011212854/http://bulletin.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/119/1-2/140
}}</ref>.
Аҵыхәтәантәи [[ледниковый период|аҵаара аамҭа]] 40 миллион шықәса раԥхьашәа иалагеит, уи аҩаӡара ҳаракӡа хԥаҟа миллион шықәса раԥхьа [[плейстоцен|аплеистоцен]] аамҭа иақәшәеит. Кыраамҭа , насгьы шьаҭанкыла имҩаԥысуаз Адгьыл ахҟьа аҟәандара абжьаратә рбагақәа рҽыԥсахра иацны, Амратә система [[Млечный Путь|Агалактика]] агәыцә акәшара иахҟьазаргьы ауа (200 млн шықәсаҟа), аҭыԥ рыман аамҭалеи хылҟьа-ҿылҟьалеи еиҵоу аҵаарақәеи аԥхаррақәеи рциклқәагьы (шәахә. [[циклы Миланковича|Миланкович ициклқәа]]), ес 40-100 нызқь шықәса имҩаԥысуаз, ахалахәыҵҟьаратә ҟазшьа змаз, [[Абиосфера|абиосфера]] зегьы аҭакҟаҵара аҟынтәи аныҩра иахылҿиааз, Адгьыл аклимат ашьақәыргылара хықәкыс иаманы (шәахә. [[Лавлок, Джеймс|Џьеимс Лавлок]] иаԥиҵаз [[гипотеза Геи|Геи агипотеза]]).
[[Северное полушарие|Аладатәи агьежьбжа]]ҿы аҵаара аҵыхәтәантәи ацикл 10 нызқь шықәса раԥхьашәа ихыркәшахеит<ref>{{cite web|author=Staff|url=http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm|title=Paleoclimatology — The Study of Ancient Climates|publisher=Page Paleontology Science Center|access-date=2007-03-02|archive-url=https://www.webcitation.org/617EaUwHQ?url=http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm|archive-date=2011-08-22}}</ref>.
== Адгьыл аиҿартәышьа ==
[[Файл:Jordens inre.svg|thumb|Адгьыл аиҿартәышьа]]
Адгьыл [[планеты земной группы|адгьылтә планетақәа]] ирыҵанакуеит, насгьы [[Юпитер (планета)|Иупитер]] еиԥш иҟоу [[Газовые планеты|арчытә гигантқәа]] иреиԥшымкәа, ахҟьа кьакьоуп. Амратә системаҿы иҟоу адгьылтә планетақәа ргәыԥ иалоу апланетақәа ԥшьба рҟынтә иреиҳау ауп, шәагаала еиԥш, капанлагьы. Уи адагьы, абарҭ аԥшь-планетак рҟынтә, Адгьыл зегь реиҳа аилацалареи, [[Гравитация|ахҟьатә гравитациеи]], [[Магнитное поле Земли|амҳалдызтә ҵакыреи]] амоуп. Идыру апланетақәа рахьынтәи иара зыԥсы ҭоу [[Тектоника плит|аплитақәа ртектоника]] змоу планета заҵәуп<ref>{{cite web|url=https://www-istp.gsfc.nasa.gov/earthmag/planetmg.htm|title=Planetary Magnetism|author=David P. Stern|website=The Great Magnet, the Earth|date=2007-08-26|publisher=NASA|lang=en|access-date=2019-08-17|archive-date=2019-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190817182134/https://www-istp.gsfc.nasa.gov/earthmag/planetmg.htm|url-status=live}}</ref><ref name="science288_5473_2002"/>.
Адгьыл аҩнуҵҟа аҟәшақәа ахимиатәи афизикатәи ([[Реология|ареологиатә]]) ҷыдарақәа рыла еиҟәшоуп, аха адгьылтә гәыԥ иатәу егьырҭ апланетақәа рылымкаа, Адгьыл иамоуп ибзианы иалкаау [[внешнее ядро|адәахьтәи]] [[внутреннее ядро|аҩнуҵҟатәи агәыцә]]. Адгьыл адәахьтәи ахҟьа хадаратәла асиликатқәа рыла ишьақәгылоу ацәа кьакьа еиԥшуп. [[Мантия Земли|Амантиеи]] иареи еиҟәнашоит [[Сейсмическая волна|асеисмикатә цәқәырԥақәа]] иаразнактәи рыццакра ацлара аҳәаа ала — [[Поверхность Мохоровичича|Мохоровичич ихҟьа]] ҳәа изышьҭоу<ref>{{БСЭ3|заглавие=Мохоровичича поверхность|ссылка=http://bse.sci-lib.com/article078707.html}}</ref>.
Ацәа кьакьеи иҷабуа [[Мантия Земли|амантиа]] хыхьтәи ахәҭеи [[Литосфера|алитосфера]] шьақәдыргылоит. Алитосфера аҵаҟа иҟоуп [[астеносфера]], хыхьтәи амантиаҿы еиҳа [[Вязкость|зҷабреи]], зкьакьареи, зыӷәӷәареи маҷу ахҟьа<ref name="BSE_Lito" /><ref>{{БСЭ3|заглавие=Астеносфера|ссылка=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/077/816.htm}}</ref>.
Амантиа акристаллтә структура кырзҵазкуа аԥсахрақәа мҩаԥысуеит ахҟьа аасҭа 410-660 км илаҟәу аҵаулараҿы, изымҽхазкуа ([[Слой Голицына|аиасратә ҳәаа]]), хыхьтәи ҵаҟатәи амантиақәа ирыбжьоу. Амантиа аҵаҟа [[Никель|аникели]], [[сера|атыҩшеи]], [[Кремний|ашьанҵеи]] злоу ирҭәоу аихаӡала ишьақәгылоу ахҟьа ҟьата — [[ядро Земли|Адгьыл агәыцә]]. Асеисмикатә рбагақәа иаадырԥшуеит, уи ҩ-хәҭак рыла ишышьақәгылоу: аҩныҵҟатәи агәыцә кьакьа (арадиус ~ 1220 км) , адәахьтәи агәыцә ҟьата ( арадиус ~ 2250)<ref>{{БСЭ3|заглавие=Ядро Земли}}</ref><ref name="Tanimoto_1995" /><ref>{{статья|заглавие=Lopsided Growth of Earth's Inner Core |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2010-05-21_328_5981/page/1014 |издание=Science |том=328 |номер=5981 |страницы=1014—1017 |doi=10.1126/science.1186212 |pmid=20395477 |автор=Monnereau, Marc; Calvet, Marie; Margerin, Ludovic; Souriau, Annie |число=21 |месяц=5 |год=2010 |язык=en}}</ref>.
=== Аформа ===
{{main|Адгьыл аформа}}
<div class="floatright" style="clear:none">[[Файл:Volcán Chimborazo, "El Taita Chimborazo".jpg|thumb| Еквадор иҟоу авулкан [[Чимборасо]], адгьыл агәыцә аҟнытә зегь реиҳа ихараны иҟоу ҭыԥуп<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163|title=The 'Highest' Spot on Earth|publisher=Npr.org|date=2007-04-07|access-date=2012-07-31|archive-url=https://www.webcitation.org/6EKscr9Tt?url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163|archive-date=2013-02-10}}</ref>]]</div>
<div class="floatright" style="clear:none">[[Файл:Size planets comparison.jpg|thumb|Адгьыл [[Солнечная система|Амратә система]] иаҵанакуа егьырҭ апланетақәа рҿырԥшра]]</div>
Адгьыл аформа ([[геоид|агеоид]]) [[Эллипсоид вращения|еидырҟьаԥслоу аеллипсоид]] иазааигәоуп. Агеоиди уи еиҳа изырмарио аеллипсоиди реиԥшымзаара шә-[[метр]]ак рҟынӡа инаӡоит. Бжьаратәла апланета адиаметр 12 742 км инаӡоит, аикәшара — {{Num|40000|км}}, избан акәзар аметр анкьа ирыԥхьаӡон {{Num|1/10000000}} ирыбжьанакуа аекватор инаркны [[северный полюс|аладатәи аполиус]] аҟынӡа [[Париж]] ала (Адгьыл аполиустә еидцалара ииашамыз аԥхьаӡара иахҟьаны, 1795 шықәсазы аметр аеталон 0,2 мм рыла еиҵахеит, абраантәи иҟалеит аиқәымшәарақәагьы)<ref>{{cite web|author=Milbert, D. G.; Smith, D. A.|url=https://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html|title=Converting GPS Height into NAVD88 Elevation with the GEOID96 Geoid Height Model|publisher=National Geodetic Survey, NOAA|access-date=2007-03-07|archive-url=https://www.webcitation.org/617Ebe39R?url=https://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html|archive-date=2011-08-22}}</ref><ref>{{cite web
|author = Mohr, P.J.; Taylor, B.N.
|date = October 2000
|url = https://physics.nist.gov/cuu/Units/meter.html
|title = Unit of length (meter)
|website = NIST Reference on Constants, Units, and Uncertainty
|publisher = NIST Physics Laboratory
|access-date = 2007-04-23
|archive-url = https://www.webcitation.org/617EcAGNT?url=https://physics.nist.gov/cuu/Units/meter.html
|archive-date = 2011-08-22
}}</ref>.
Адгьыл агьежьра [[экваториальная выпуклость|аекватортә ылгәыгәра]] ҟанаҵоит, убри аҟнытә аекватортә диаметр аполиартә аасҭа 43 км рыла еиҳауп. Адгьыл аҟны зегь раасҭа иҳараку ҭыԥуп [[Джомолунгма|Еверест]] ашьха ([[уровень моря|амшын иахыкны]] 8848 м), зегь раасҭа иҵаулоу — [[Марианский жёлоб|Мариантәи акылҳара]] ({{Num|10994|м}} амшын аҩаӡара аҵаҟа). Аекватор алгәыгәра иахҟьаны Адгьыл агәы зегь раасҭа иацәыхароу ҭыԥқәоуп [[Еквадор|Еквадортәи]] авулкан [[Чимборасо]] ақәцәеи [[Перу]]тәи ашьха [[Уаскаран (гора)|Уаскаран]]и<ref name="ngdc2006"/><ref name="multiple">{{cite web|url=https://eco.ria.ru/discovery/20120208/560335759.html|title=«Ученые обнаружили горы на дне Марианской впадины»|author=РИА Новости|date=2012-02-08|access-date=2012-02-10|archive-url=https://www.webcitation.org/684CghKIQ?url=https://eco.ria.ru/discovery/20120208/560335759.html|archive-date=2012-05-31}}</ref><ref name="ps20_5_16"/><ref name="lancet365_9462_831"/><ref name="tall_tales"/>.
=== Ахимиатә еилазаашьа ===
{| class=standard style="{{float right}}"
|+Ф. У. Кларк идгьыл ацәа аоксидқәа ртаблица<ref name="brown_mussett1981">{{книга |заглавие=The Inaccessible Earth |издание=2nd |год=1981 |страницы=166 |издательство=[[Taylor & Francis]] |isbn=0-04-550028-2 |автор=Brown, Geoff C.; Mussett, Alan E.}} Note: After Ronov and Yaroshevsky (1969).</ref>
! Аилалара !! Аформула !! Анаӡынра
|-
| [[Оксид кремния(IV)|Ашьанҵа аоксид (IV)]] || align=center | SiO{{sub|2}} || 59,71 %
|-
| [[Оксид алюминия|Алумини аоксид]] || align=center | Al{{sub|2}}O{{sub|3}} || 15,41 %
|-
| [[Оксид кальция|Акальци аоксид]] || align=center | CaO || 4,90 %
|-
| [[Оксид магния|Амагни аоксид]] || align=center | MgO || 4,36 %
|-
| [[Оксид натрия|Анатри аоксид]] || align=center | Na{{sub|2}}O || 3,55 %
|-
| [[Оксид железа(II)|Аиха аоксид(II)]] || align=center | FeO || 3,52 %
|-
| [[Оксид калия|Акали аоксид]] || align=center | K{{sub|2}}O || 2,80 %
|-
| [[Оксид железа(III)|Аиха аксид (III)]] || align=center | Fe{{sub|2}}O{{sub|3}} || 2,63 %
|-
| [[Аӡы|Аӡы]] || align=center | H{{sub|2}}O || 1,52 %
|-
| [[Оксид титана(IV)|Атитан (IV) аоксид]] || align=center | TiO{{sub|2}} || 0,60 %
|-
| [[Оксид фосфора(V)|Афосфор (V) аоксид]] || align=center | P{{sub|2}}O{{sub|5}} || 0,22 %
|-
! colspan=2 | Иааизакны !! 99,22 %
|}
Адгьыл акапан инықәырԥшшәа 5.9736{{e|24}} кг ыҟоуп. Адгьыл еидызкыло атомқәа зегьы рхыԥхьаӡара ≈ 1.3-1.4{{e|50}} ауп, урҭ рхыԥхьаӡараҿы [[кислород|аҵәыҵәри]]≈ 6.8{{e|49}} (51%), [[Железо|аихаӡа]] ≈ 2.3{{e|49}} (17%), [[Магний|амагнии]] [[Кремний|ашьанҵеи]] рыцыԥхьаӡа по ≈ 1,9{{e|49}} (15 %). Капанла Адгьыл еиҳарак [[железо|еихала]] ишьақәгылоуп (32,1%), аҵәыҵәри (30,1%), [[кремний|ашьанҵа]] (15,1%), [[магний|амагни]] (13,9%), [[сера|атыҩша]] (2,9%), [[никель|аникель]] (1,8%), [[кальций|акальци]] (1,5%), [[алюминий|алумини]] (1,4%); иаанхаз аелементқәа 1,2% рықәшәоит. [[Сегрегация (физика)#сегрегация по массе|Капанла сегрегациа]] иахҟьаны агәыцә аҵакыра, агәҩара злаҟоу ала, ишьақәгылоуп еихаӡала (88,8%), маҷк аникель ала (5,8%), тыҩшала (4,5%), насгьы 1% егьырҭ аелементқәа рыла. Аԥсҭазаара шьаҭас иамоу акарбон адгьыл ацәаҿы 0,1% мацара ауп иҟоу<ref>{{cite web|url=https://education.jlab.org/qa/mathatom_05.html|title=How many atoms are there in the world?|author=Drew Weisenberger|publisher=Jefferson Lab|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-date=2013-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130128232929/http://education.jlab.org/qa/mathatom_05.html|url-status=live}}</ref><ref name="Morgan1980">{{статья |заглавие=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury |издание=Proceedings of the National Academy of Science |том=71 |номер=12 |страницы=6973—6977 |ссылка=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 |access-date=2007-02-04 |автор=Morgan, J. W.; Anders, E. |год=1980 |archive-date=2013-07-18 |archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 }}</ref>.
Агеохимик [[Кларк, Франк Уиглсуорт|Франк Кларк]] иԥхьаӡеит Адгьыл адгьыл ацәа 47% инацны аҵәыҵәри ала ишышьақәгылоу. Адгьыл ацәаҿы зегь раасҭа иаларҵәоу [[породообразующие минералы|апородазхылҿиаауа аминералқәа]] ишеибаку шамахак [[оксид|аоксид]]қәа рыла ишьақәгылоуп; ахлори, атыҩшеи афтори еизакны апородаҿы 1% еиҵаны ишьақәдыргылоит. Ихадоу оксидқәа рахь иаҵанакуеит ашьанҵанышә(SiO{{sub|2}}), анышәаԥшьдгьыл (Al{{sub|2}}O{{sub|3}}), аиха аоксид (FeO), акальци аокис (CaO), амагни аокис (MgO), акали окис (K{{sub|2}}Oxide⟧O) иара убас анатри аоксид (Na{{sub|2}}O). Ашьанҵанышә хадаратәла акислотатә ус мҩаԥыргоит, асиликатқәа еиҿыркаауеит; хадаразлоу авулкантә породақәа рыԥсабара уи иадҳәалоуп. Апородақәа 1672 хкы рыҭҵаара абзоурала Кларк иҟаиҵеит алкаа, урҭ рахьтә 99,22% аоксидқәа 11 рымоуп (атаблица арыӷьарахь). Егьырҭ ахәҭаҷқәа зегьы уарла-шәарла ада шамахамзар иуԥылаӡом.
Ҵаҟа иаагоуп [[Кларковое число|Адгьыл ахимиатә еилазаашьа]] иазку еиҳа инарҭбаау адыррақәа (агаз бзиақәа рзы арбагақәа {{e|-8|*}} см3/г рыла иаарԥшуп; егьырҭ аелементқәа рзы - наӡынла)<ref name="Morgan1980" />.
{| class="toccolours sortable" border=1 cellspacing=0 cellpadding=2 style="text-align: center; border-collapse:collapse;" width=60%
|- class="shadow"
|-
![[Химический элемент|Ахимиатә элемент]]||Аларҵәара (% ала ма ала) ||Ахимиатә элемент||Аларҵәара (% ала ма ала)
|-
|[[Водород|Аӡри]] (H)||0,0033||[[Рутений|Рутениум]] (Ру)||0,000118
|-
|[[Гелий|Агелиум]] ({{sup|4}}Ҳе)||<span style="background:#B0F0F0">111</span>||[[Родий|Ародиум]] (Rh)||0,0000252
|-
|[[Литий|Алитиум]] (Ли)||0,000185||[[Палладий|Палладиум]] (Pd)||0,000089
|-
|[[Бериллий|Бериллиум]] (Бе)||0,0000045||[[Серебро|Араӡын]] (Аг)||0,0000044
|-
|[[Бор (элемент)|Абор]] (Б)||0,00000096||[[Кадмий|Акадмиум]] (Cd)||0,00000164
|-
|[[Углерод|Акарбон]] (С)||0,0446||[[Индий|Индиум]] (Ин)||0,000000214
|-
|[[Азот]] (N)||0,00041||[[Олово|Акаҵкәыр]] (Sn)||0,000039
|-
|[[Кислород|Ахәышәтәыга]] (O)||30,12||[[Сурьма|Антимон]] (Sb)||0,0000035
|-
|[[Фтор|Афтор]] (F)||0,00135||[[Теллур|Ателлуриум]] (Те)||0,000149
|-
|[[Неон]] ({{sup|20}}Не)||<span style="background:#B0F0F0">0,50</span>||[[Иод|Аиод]] (I)||0,00000136
|-
|[[Натрий|Асодиум]] (Na)||0,125||[[Ксенон|Аксенон]] ({{sup|132}}Хе)||<span style="background:#B0F0F0">0,0168</span>
|-
|[[Магний|Амагни]] (Мг)||13,90||[[Цезий|Ацезиум]] (Cs)||0,00000153
|-
|[[Алюминий|Алуминиум]] (Ал)||1,41||[[Барий|Абариум]] (Ба)||0,0004
|-
|[[Кремний|Асиликон]] (Si)||15,12||[[Лантан|Алантан]] (Ла)||0,0000379
|-
|[[Фосфор|Афосфор]] (Р)||0,192||[[Церий|Ацериум]] (Се)||0,000101
|-
|[[Сера|Сульфур]] (S)||2,92||[[Празеодим]] (Pr)||0,0000129
|-
|[[Хлор|Ахлор]] (Cl)||0,00199||[[Неодим]] (Nd)||0,000069
|-
|[[Аргон]] ({{sup|36}}Ар)||<span style="background:#B0F0F0">2,20</span>||[[Самарий|Самариум]] (См)||0,0000208
|-
|[[Калий|Акалиум]] (К)||0,0135||[[Европий|Европиум]] (Еу)||0,0000079
|-
|[[Кальций|Акальциум]] (Ca)||1,54||[[Гадолиний|Агадолиний]] (Gd)||0,0000286
|-
|[[Скандий|Аскандиум]] (Sc)||0,00096||[[Тербий|Атербиум]] (Тб)||0,0000054
|-
|[[Титан (элемент)|Атитан]] (Ти)||0,082||[[Диспрозий|Адиспрозиум]] (Ды)||0,0000364
|-
|[[Ванадий|Аванадиум]] (V)||0,0082||[[Гольмий|Ахолмиум]] (Ho)||0,000008
|-
|[[Хром|Ахром]] (Cr)||0,412||[[Эрбий|Ербиум]] (Ер)||0,0000231
|-
|[[Марганец|Аманган]] (Mn)||0,075||[[Тулий|Атулиумтә]] {{s|(Tm)}}||0,0000035
|-
|[[Железо|Аиха]] (Fe)||32,07||[[Иттербий|Иттербиум]] (Yb)||0,0000229
|-
|[[Кобальт|Акобалт]] (Ко)||0,084||[[Лютеций|Алутециум]] (Лу)||0,0000386
|-
|[[Никель|Аникель]] (Ni)||1,82||[[Гафний|Агафниум]] (Hf)||0,000023
|-
|[[Медь|Аџьаз]] (Cu)||0,0031||[[Тантал (элемент)|Атантал]] (Та)||0,00000233
|-
|[[Цинк|Ацинк]] (Zn)||0,0074||[[Вольфрам]] (W)||0,000018
|-
|[[Галлий|Галлиум]] (Га)||0,00031||[[Рений|Арениум]] (Ре)||0,000006
|-
|[[Германий|Агерманиум]] (Ge)||0,00076||[[Осмий|Осмиум]] (Ос)||0,000088
|-
|[[Мышьяк]] (Ас)||0,00032||[[Иридий|Иридиум]] (Ир)||0,000084
|-
|[[Селен|Аселениум]] (Se)||0,00096||[[Платина|Аплатина]] (Pt)||0,000167
|-
|[[Бром|Абром]] (Br)||0,0000106||[[Золото|Ахьы]] (Au)||0,0000257
|-
|[[Криптон|Акриптон]] ({{sup|84}}Кр)||<span style="background:#B0F0F0">0,0236</span>||[[Ртуть|Амеркури]] (Hg)||0,00000079
|-
|[[Рубидий|Рубидиум]] (Rb)||0,0000458||[[Таллий|Аталлиум]] (Тл)||0,000000386
|-
|[[Стронций|Астронциум]] (Sr)||0,00145||[[Свинец|Атса]] ({{sup|204}}Пб)||0,000000158
|-
|[[Иттрий|Аиттриум]] (Y)||0,000262||[[Висмут|Ависмут]] (Би)||0,000000294
|-
|[[Цирконий|Ациркониум]] (Zr)||0,00072||[[Торий|Аториум]] (Th)||0,00000512
|-
|[[Ниобий|Аниобиум]] (Nb)||0,00008||[[Уран (элемент)|Ауран]] (U)||0,00000143
|-
|[[Молибден|Амолибден]] (Мо)||0,000235||[[Плутоний|Аплутониум]] (Пу)||—
|}
=== Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа ===
{{Main|Адгьыл аиҿартәышьа}}
Адгьыл, егьырҭ [[планеты земной группы|адгьылтә гәыԥ]] иаҵанакуа апланетақәа реиԥш, аҩныҵҟатәи аилазаашьа ирацәаны [[геосфера|ахҟьақәа]] амоуп. Иара шьақәгылоуп икьакьоу [[Силикаты (минералы)|асиликаттә цәахҟьақәеи]] (ацәа, даараӡа иҷабуа [[Мантия земли|амантиа]]), [[Ядро Земли|аихатә гәыцәи]] рыла. Агәыцә адәахьтәи ахәҭа ҟьатоуп (амантиа аасҭа акырӡа иҵаӷаны), аҩныҵҟатәи ахәҭа —кьакьоуп.
==== Аҩныҵҟатәи аԥхарра ====
Апланета аҩныҵҟатәи аԥхарра алнаршоит Адгьыл ашьақәгылара раԥхьатәи аетап аан имҩаԥысуаз ахәҭаҷ [[Аккреция|аккрециа]] иннажьыз ацәынхаԥхарреи(20% раҟара) еиҭашәо [[Изотопы|аизотопқәа]] [[Радиоактивный распад|ррадиоеилыххаратә еилабгареи]]: [[Калий-40|акали-40]], [[Уран-238|ауран-238]], [[Уран-235|ауран-235]], [[Торий-232|атеори-232]] реилалара. Абарҭ изотопқәа рҟынтәи хԥа [[период полураспада|рыбжахыбгалара аамҭацыԥҵәаха]] миллиард шықәса инареиҳаны иақәшәоит. Апланета агәҭаны аҳауа аԥхарра 6000 °C рҟынӡа инеир алшоит (Амра ахҟьаҿы иҟоу аҳауа аԥхарра аасҭа еиҳаны), насгьы ақәыӷәӷәара наӡар алшоит 360 Г[[Паскаль (единица измерения)|Па]] (3.6 миллион [[Атмосфера (единица измерения)|атм]]) рҟынӡа. Агәыцә аԥхарратә енергиа ахәҭак адгьыл ацәахьы [[плюм|ацәқәырԥақәа]] рыла ииасуеит. Ацәқәырԥақәа [[Горячая точка (геология)|амца ҭыԥқәеи]] [[трапп|атрапп]]қәеи рхылҿиаауеит. Адгьыл иҭнажьуа аԥхарра аиҳарак радиоактивтә ԥхасҭала иахьыҟало азы, Адгьыл аҭоурых алагамҭазы, аамҭа кьаҿк иалагӡаны иҟаз аизотопқәа рҭаҵәахқәа нҵәаанӡа, ҳапланета иоунажьуаз амчхара иахьа иҟоу аҵкыс акырӡа еиҳан<ref name="turcotte"/><ref name="berkeley_2003">{{cite web |url=https://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml |title=Radioactive potassium may be major heat source in Earth's core |author=Robert Sanders |date=2003-12-10 |publisher=UC Berkeley News |access-date=2013-07-14 |lang=en |archive-url=https://www.webcitation.org/6I7EcoOiJ?url=https://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml |archive-date=2013-07-14}}</ref><ref name="berkeley_2003"/><ref name="Alfe_2002"/><ref name="Richards_1989"/><ref name="Войткевич"/>.
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
|+ Ихадоу абылтәы ҭзыжьуа изотопқәа (уажәтәи амҭазы)<ref name="T&S 137">{{книга |заглавие=Geodynamics |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место=Cambridge, England, UK |год=2002 |издание=2 |страницы=137 |часть=4 |isbn=978-0-521-66624-4 |автор=Turcotte, D. L.; Schubert, G. |язык=en}}</ref>
|-
! Аизотоп
! Аԥхарраҭыҵра, [[Ватт|Вт]]/кг изотоп
! [[Период полураспада|Ацыԥҵәаха]] <br>ашықәсқәа реилаҳарабжа
! Амантиаҿы абжьаратәи аконцентрациа, кг изотоп/кг амантиа
! Аԥхарраҭыҵра, Вт/кг амантиа
|-
| {{sup|238}}U
| {{nowrap|9,46{{e|−5}}}}
| {{nowrap|4,47{{e|9}}}}
| {{nowrap|30,8{{e|−9}}}}
| {{nowrap|2,91{{e|−12}}}}
|-
| {{sup|235}}U
| {{nowrap|5,69{{e|−4}}}}
| {{nowrap|7,04{{e|8}}}}
| {{nowrap|0,22{{e|−9}}}}
| {{nowrap|1,25{{e|−13}}}}
|-
| {{sup|232}}Th
| {{nowrap|2,64{{e|−5}}}}
| {{nowrap|1,40{{e|10}}}}
| {{nowrap|124{{e|−9}}}}
| {{nowrap|3,27{{e|−12}}}}
|-
| {{sup|40}}K
| {{nowrap|2,92{{e|−5}}}}
| {{nowrap|1,25{{e|9}}}}
| {{nowrap|36,9{{e|−9}}}}
| {{nowrap|1,08{{e|−12}}}}
|}
Адгьыл бжьаратәла иамоу аԥхарра амчхара ацәыӡ 87 мВт/м2 ыҟоуп, мамзаргьы 4.42{{e|13}} Вт (адунеизегьтәи аԥхарратә цәыӡ). Агәыцә аԥхарра амчхара ахәҭак [[плюм|аплиумқәа]] рахь — амантиа цақәа рыцәқәырԥақәа рахь ииасуеит. Арҭ аплиумқәа [[трапп|атрапп]]қәеи, [[рифт|арифт]]қәеи, [[Горячая точка (геология)|амцаҭыԥқәеи]] ҟарҵар рылшоит. Адгьыл еиҳарак амчхара ацәыӡуеит [[Тектоника плит|аплитатә тектоника]] абзоурала, амантиа алыҵ [[Срединно-океанический хребет|абжьара-океантә хәқәа]] рахь ахаларала. Ихадоу аԥхарра ацәыӡра ахкқәа рҟынтәи иҵыхәтәантәиуп алитосфера иалҟьо аԥхаррацәыӡра, убри аангьы реиҳа аԥхаррацәыӡра аокеан аҟны ауп аҭыԥ ахьамоу, избанзар уа адгьыл ацәа аконтинентқәа рыҵаҟа аасҭа кырӡа иҵаӷоуп<ref name="jg31_3_267">{{статья |заглавие=Heat flow from the Earth's interior: Analysis of the global data set |издание=Reviews of Geophysics |том=31 |номер=3 |страницы=267—280 |doi=10.1029/93RG01249 |bibcode=1993RvGeo..31..267P |ссылка=https://www.agu.org/journals/ABS/1993/93RG01249.shtml |язык=en |тип=journal |автор=Pollack, Henry N.; Hurter, Suzanne J.; Johnson, Jeffrey R. |месяц=8 |год=1993}}</ref><ref name="Richards_1989">{{статья |заглавие=Flood Basalts and Hot-Spot Tracks: Plume Heads and Tails |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1989-10-06_246_4926/page/102 |издание=Science |том=246 |номер=4926 |страницы=103—107 |bibcode=1989Sci...246..103R |doi=10.1126/science.246.4926.103 |pmid=17837768 |язык=en |тип=journal |автор=Richards, M. A.; Duncan, R. A.; Courtillot, V. E. |год=1989}}</ref><ref name="heat loss">{{статья |doi=10.1029/JB086iB12p11535 |заглавие=Oceans and Continents: Similarities and Differences in the Mechanisms of Heat Loss |том=86 |номер=B12 |страницы=11535 |bibcode=1981JGR....8611535S |язык=en |тип=journal |автор=Sclater, John G; Parsons, Barry; Jaupart, Claude |год=1981 |издание=Journal of Geophysical Research}}</ref>.
==== Алитосфера ====
[[Литосфера]] ({{lang-grc|λίθος}} "ахаҳә" , {{lang-grc2|σφαῖρα}} "ампыл, асфера" рҟынтә) - Адгьыл ацәа кьакьа ауп. Ишьақәгылоуп [[Земная кора|адгьыл ацәеи]] [[Мантия Земли|амантиа]] хыхьтәи ахәҭеи рыла. Алитосфера аилазаараҿы иалыркаауеит еиҭаҵуа аҭыԥқәеи (еиқәҵеиқәҵоу амаҟақәа) еиҳа иҭышәынтәалоу аплатформақәеи. Алитосфера аблокқәа — [[Литосферная плита|алитосфератә плитақәа]] — еиҳа ититииуа [[Астеносфера]] иқәланы ицоит. [[Тектоника плит|Аплитатә тектоника]] иазку агеологиа аҟәша арҭ аныҟәарақәа рыҭҵаареи рыхҳәааҟаҵареи ирызкуп.
Алитосфера аҵаҟа иҟоуп [[астеносфера]], амантиа адәахьтәи ахәҭа шьақәзыргыло. Астеносфера асеисмикатә цәқәырԥақәа рыццакыра амаҷҳара ахьымҩаԥысуа, иршцәоу, мыцхәы иҷабуа аӡы еиԥш ахы мҩаԥнагоит, апородақәа ртиитира аҽшаԥсахыз ырҵабыргуа<ref>{{cite web|author=Staff|date=2004-02-27|url=http://www.geolsoc.org.uk/template.cfm?name=lithosphere|url-status=dead|title=Crust and Lithosphere|website = Plate Tectonics & Structural Geology|publisher=The Geological Survey|access-date=2007-03-11|archive-url=https://www.webcitation.org/617EfCddO?url=http://www.geolsoc.org.uk/index.html|archive-date=2011-08-22}}</ref><ref name="BSE_Lito">{{БСЭ3|заглавие=Литосфера}}</ref>.
Алитосфера адәахьтәи ахҟьа аарԥшразы, уажәшьҭа иажәхьоу атермин ''сиал'' ахархәара аман, уи ашьхатә породақәа релемент хадақәа ''Si'' ({{lang-la|Silicium}} - [[кремний|ашьанҵа]]) насгьы ''Al'' ({{lang-la|Aluminium}} - [[алюминий|алиумини]]) рыхьӡқәа рҟынтәи иаагоуп.
===== Адгьыл ацәа =====
{{main|Адгьыл ацәа}}
Адгьыл ацәа — Адгьыл кьакьа хыхьтәи ахәҭа ауп. Уи [[Мантия Земли|амантиеи]] иареи ирыбжьоуп асеисмикатә цәқәырԥақәа рыццакыра ӷәӷәала иахьеизҳауа аҳәаа — [[Граница Мохоровичича|Мохорович иҳәаа]]. Иҟоуп ацәа ахкқәа ҩба — аконтиненттәи аокеантәи. Ацәажәпара аокеан аҵаҟа 6 км инаркны аконтинентқәа рҿы 30–70 км рҟынӡа инаӡоит. Аконтиненттә цәаҿы хыхҟьак алыркаауеит: [[Горные породы|итәаз аҭра]], [[Верхняя кора|амармалташьтә]], [[Нижняя кора|абазальттә]]. Аокеан ацәа еиҳарак ихадоу аилазаара апородақәа рыла ишьақәгылоуп, уи инацҵаны итәаз аҭра. Адгьыл ацәа еиуеиԥшым ашәагаа змоу алитосфератә плитақәа рыла еиҟәшоуп, урҭ дара дара еихьыԥшны еиҭаҵуеит. Абарҭ аныҟәарақәа р[[Кинематика]] [[тектоника плит|аплитатә тектоника]] иаанарԥшуеит<ref name="Tanimoto_1995"/><ref name="БСЭ1" />.
Аокеанқәеи аконтинентқәеи рыҵаҟа иҟоу адгьыл ацәа акырӡа еиԥшым.
Аконтинентқәа рыҵаҟа иҟоу адгьыл ацәа абжьааԥны 35–45 км ажәпара амоуп; ашьхаратә ҭыԥқәа рҿы ацәажәпара 70 км рҟынӡа инаӡаргьы алшоит. Адгьыл ацәа аҵаулара еизҳацыԥхьаӡа уи аилазаараҿы иацлоит [[Оксид магния|амагни аоксидқәеи]] аихаӡеи, иагхоит ашьанҵанышә ахыԥхьаӡара, убри аангьы ари аҩыза аԥҟара еиҳараӡак аус ауеит хыхьтәи амантиахь (асубстрат) аиасраан<ref name="БСЭ1">{{БСЭ3|заглавие=Земная кора}}</ref><ref name="БСЭ1" />.
Аконтинент адгьылтә цәа хыхьтәи ахәҭа итәази ивулкантәу ашьхатә породақәеи рыла ишьақәгылоу еиԥҟьо хҟьоуп. Ахҟьақәа еиқәызар, мамзаргьы еиҟәышьшьарыла еиҭагазар ауеит. Аԥыракқәа рҿы итәаз ахҟьа ыҟаӡам. Ҵаҟа [[гнейс|агреисқәеи]] [[гранит|агранит]]қәеи злоу аграниттә шьаҭа ыҟоуп (абри ашьаҭаҿы ацәқәырԥақәа рыццакыра 6,4 км/с аҟынӡа инаӡоит). Иҵегьы уи аҵаҟа [[базальт|абазальт]]тә хҟьа ыҟоуп (6,4-7,6 км/с), [[Метаморфические горные породы|иметаморфтәу ашьхатә породақәеи]], абазальтқәеи, агабброқәеи рыла ишьақәгылоу. Абарҭ аҩ-хәҭак рыбжьара ҳәаак аҳасабала ишьҭоуп [[Граница Конрада|Конрад иқәцә]] ҳәа изышьҭоу. Ари ахҟьа алсраан урыла ицо асеисмотә цәқәырԥақәа рыццакра иҵҟьаны 6 инаркны 6,5 км/с рҟынӡа иазҳауеит<ref name="БСЭ1" /><ref name="БСЭ1" /><ref name="autogenerated3">{{БСЭ3|заглавие=Конрада поверхность}}</ref>.
Аокеанқәа рыҵаҟа иҟоу ацәа 5–10 км ажәпара амоуп. Уи хҟьа-хҟьала еиҟәшоуп. Раԥхьа иҟоуп хыхьтәи ахҟьа, итәаз ахәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоу, километрак еиҳамкәа ажәпара аманы. Уи аҵаҟа иҟоуп аҩбатәи ахҟьа, еиҳарак [[серпентин|асерпентин]]ит, [[базальт|абазальт]], насгьы, итәаз ахәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоу. Ари ахҟьаҿы урыла ицо асеисмикатә цәқәырԥақәа рыццакыра 4–6 км/с рҟынӡа инаӡоит, уи ажәпара 1–2,5 км ыҟоуп. Ҵаҟатәи, «океантә» хҟьа [[габбро]]ла ишьақәгылоуп. Ари ахҟьа абжьаратәи ажәпара 5 км ыҟоуп, асеисмикатә цәқәырԥақәа рыццакыра — 6,4–7 км/с<ref name="БСЭ1" /><ref name="БСЭ1" /><ref name="БСЭ1" /><ref name="БСЭ1" />.
{| class="wikitable" style="margin:4px; margin-right:0; width:100%; text-align:center;"
|+ Апланета Адгьыл азеиԥш еилазаашьа<ref name="pnas76_9_4192"/>
|-
! rowspan="8" style="font-size:smaller; text-align:center; padding:0;"|[[Файл:Earth-crust-cutaway-ru.svg|300px|center]]<br>
! Аҵаулара, км
!style="vertical-align: bottom;"|Ахҟьа
! Ажәпара, г/см3<ref name="robertson2001"/>
|-
|style="text-align: center;"|0—60
|[[Литосфера|Алитосфера]] (ҭыԥ-ҭыԥла 5 инаркны 200 км рҟынӡа аҽаԥсахуеит)
|style="text-align: center;"| —
|- style="background: #FEFEFE;"
|style="text-align: center;"|0—35
|[[Земная кора|Ацәа]] (ҭыԥ-ҭыԥла 5 инаркны 70 км рҟынӡа аҽаԥсахуеит)
|style="text-align: center;"| 2,2—2,9
|- style="background: #FEFEFE;"
|style="text-align: center;"|35—60
|Амантиа хыхьӡатәи ахәҭа
|style="text-align: center;"| 3,4—4,4
|-
|style="text-align: center;"|35—2890
|[[Мантия Земли|Амантиа]]
|style="text-align: center;"| 3,4—5,6
|- style="background: #FEFEFE;"
|style="text-align: center;"|100—700
|[[Астеносфера]]
|style="text-align: center;"| —
|-
|style="text-align: center;"|2890—5100
|[[Ядро Земли|Адәахьтәи агәыцә]]
|style="text-align: center;"| 9,9—12,2
|-
|style="text-align: center;"|5100—6378
|[[Ядро Земли|Аҩныҵҟатәи агәыцә]]
|style="text-align: center;"| 12,8—13,1
|}
==== Адгьыл амантиа ====
{{main|Адгьыл амантиа}}
Амантиа – адгьыл ацәеи агәҭеи рыбжьара иҟоу Адгьыл [[Силикаты (минералы)|асиликаттә хҟьа]] ауп<ref name = "БСЭ2">{{БСЭ3|заглавие=Мантия Земли}}</ref>.
Амантиа Адгьыл акапан аҟынтәи 67% амҽханакуеит, насгьы уи ашәагаа аҟынтәи 83% артәоит (атмосфера аламҵакәа). Уи Адгьыл ахҟьа аҳәаа инаркны (5-70 километра аҵаулараҿы) 2900 км аҵаулара Адгьыл агәыцә аҳәаа аҟынӡа инаӡоит. Адгьыл ацәа иаҟәыҭхоуп [[Поверхность Мохоровичича|Мохорович ихҟьала]], уаҟа ацәа аҟынтәи амантиа ахь аиасраан асеисмикатә цәқәырԥақәа рыццакыра ирласны еизҳауеит 6.7-7.6 км/с инаркны 7.9-8.2 км/с рҟынӡа. Амантиа аҵаулара ду ааннакылоит, насгьы амаҭәашьар аҟны ақәыӷәӷәара еизҳацыԥхьаӡа, афазатә еиҭаҵрақәа ҟалоит, уи аамҭазы аминералқәа еиҳа-еиҳа ижәпоу аилазаара шьҭыркаауеит. Адгьыл амантиа хыхьтәи амантиеи ҵаҟатәи амантиеи ҳәа еиҟәшоуп . Хыхьтәи ахҟьа ахаҭагьы асубстрат, Гутенберг ихҟьа, Голицин ихҟьа ҳәа еиҟәшоуп (абжьаратәи амантиа)<ref name = "БСЭ2" /><ref name = "БСЭ2" />.
Иахьатәи аҭҵаарадырратә гәаанагарақәа инарықәыршәаны, адгьыл амантиа аилазаара ахаҳәтә метеоритқәа, лымкаала ахондритқәа реилазаара иеиԥшуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
Амантиа аилазаара еиҳарак иаҵанакуеит Адгьыл ашьақәгылараан икьакьоу аҭагылазаашьа змаз, мамзаргьы икьакьоу ахимиатә еилаларақәа рҿы иҟаз ахимиатә элементқәа: [[кремний|ашьанҵа]], [[железо|аиха]], [[кислород|аҵәыҵәри]], [[магний|амагни]], уҳәа убас иҵегьы. Арҭ ахәҭаҷқәа ашьанҵа адиоксид ианацлалакь асиликатқәа шьақәдыргылоит. Хыхьтәи амантиа (асубстрат) аҿы, агәҩара злаҟоу ала, [[форстерит|афорстерит]] MgSiO{{sub|4}} еиҳауп, еиҳа иҵауланы, [[фаялит|афаиалит]] Fe{{sub|2}}SiO{{sub|4}} ахыԥхьаӡара еизҳауеит. Ҵаҟатәи амантиа аҿы, даараӡа иӷәӷәоу ақәыӷәӷәара анырра анырзыҟанаҵа, урҭ аминералқәа аоксидқәа рҟынӡа [[Реакции разложения|еилабгеит]] (SiO{{sub|2}}, MgO, FeO)<ref name="БСЭ" />.
[[Агрегатное состояние]] амантиа зыхҟьо аҳауа аԥхарреи иҳаракӡоу ақәыӷәӷәареи роуп. Ақәыӷәӷәара иахҟьаны, амантиа зегьы алыҵ икьакьоу [[Кристаллы|акристаллтә ҭагылазаашьа]] амоуп, аҳауа аҟәандара шыҳаракугьы. Аҷыдаҟазшьа амоуп астеносфера мацара, уаҟа ақәыӷәӷәара анырра еиҳа иԥсыҽуп, аҭәара иазааигәоу аҳауаҟәандарақәа раасҭа. Абри аеффект иахҟьаны, араҟа амаҭәашьар [[Аморфные тела|аморфтә ҭагылазаашьаҿы]] мамзаргьы абжаранӡа ирҭәаны иҟоуп<ref name = "БСЭ" />.
==== Адгьыл агәыцә ====
{{main|Адгьыл агәыцә}}
Агәыцә – Адгьыл иагәу, реиҳа иҵаулоу Адгьыл ахәҭоуп, [[Мантия Земли|амантиа]] аҵаҟа иҟоу асфера, [[железо|аихаӡа]]-[[никель]]тә еиларҭәеи егьырҭ [[геохимические классификации элементов#Сидерофильные|асидерофилтә хәҭаҷқәеи]] рыла ишьақәгылоу. Аҭаҵәахра аҵаулара 2900 км иҟоуп. Асфера абжьаратәи арадиус — 3485 км. Иара еиҟәшоуп 1300 км рҟынӡа арадиус змоу [[внутреннее ядро|аҩныҵҟатәи агәыцә]] кьакьеи, насгьы 2200 км ҟынӡа ажәпара змоу [[внешнее ядро|адәахьтәи агәыцә]] ҟьатеи рыла, урҭ рыбжьара зны-зынла аиасратә ҳәаа алыркаауеит. Адгьыл агәыцә аҟны аҳауа ацара 6000 °C инаӡоит, аилаӷәӷәара 12.5 т/м3, ақәыӷәӷәара 360 ГПа (3.55 миллион атмосфера) аҟынӡа инаӡоит. Агәыцә акапан — 1.9354{{e|24}} кг<ref name="esrf">{{cite web|url=http://www.esrf.eu/news/general/Earth-Center-Hotter/Earth-Centre-Hotter|title=The Earth's Centre is 1000 Degrees Hotter than Previously Thought|date=2013-04-26|publisher=European Synchrotron Radiation Facility|access-date=2013-06-12|archive-url=https://www.webcitation.org/6HKckNXMF?url=http://www.esrf.eu/news/general/Earth-Center-Hotter/Earth-Centre-Hotter|archive-date=2013-06-12}}</ref><ref name="Alfe_2002">{{статья |заглавие=The ''ab initio'' simulation of the Earth's core |издание=Philosophical Transaction of the Royal Society of London |том=360 |номер=1795 |страницы=1227—1244 |ссылка=http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf |автор=Alfè, D.; Gillan, M. J.; Vocadlo, L.; Brodholt, J; Price, G. D. |год=2002 |archive-date=2009-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930142841/http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf }}</ref><ref name="esrf"/>.
{| class="wide" align="center"
|+Агәыцә ахимиатә еилазаара<!--и внешн. и внутр.-->
!Ахыҵхырҭа
![[Кремний|Si]], wt.%
![[Железо|Fe]], wt.%
![[Никель|Ni]], wt.%
![[Сера|S]], wt.%
![[Кислород|O]], wt.%
![[Марганец|Mn]], ppm
![[Хром|Cr]], ppm
![[Кобальт|Co]],ppm
![[Фосфор|P]], ppm
|-
!Allegre et al., 1995, [http://guild.planeto.online.fr/docs/publi_ue8/Allegre_1995.pdf Table 2] p 522
|7,35
|79,39±2
|4,87±0,3
|2,30±0,2
|4,10±0,5
|5820
|7790
|2530
|3690
|-
!Mc Donough, 2003, {{cite web |title = Table 4 |url = http://www.geol.umd.edu/~mcdonoug/McDonough_TOG_2003.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20131008211955/http://www.geol.umd.edu/~mcdonoug/McDonough_TOG_2003.pdf |archive-date = 2013-10-08 |url-status = dead }} p 556
|6,0
|85,5
|5,20
|1,90
|~0
|300
|9000
|2500
|2000
|}
=== Атектоникатә платформақәа ===
{{main|Аплитақәа ртектоника}}
{| class="standard" align="right"
|+Иреиҳау атектоникатә плитақәа<span style="font-weight: normal;"><ref>{{cite web|author=Brown, W. K.; Wohletz, K. H.|date=2005|url=https://www.lanl.gov/orgs/ees/geodynamics/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |title=SFT and the Earth's Tectonic Plates|publisher=Los Alamos National Laboratory|access-date=2019-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190710111828/https://www.lanl.gov/orgs/ees/geodynamics/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |archive-date=2019-07-10}}</ref></span>
!Аплита ахьӡ
!Аҵакыра<br><span style="font-size: smaller;">{{e|6|*}} км2</span>
!Иаҵанакуа аҭыԥ
|-
| [[Африканская плита|Африкатәи аплита]] ||style="text-align: center;"| 61,3 ||style="text-align: center;"| [[Африка]]
|-
| [[Антарктическая плита|Антарктикатәи аплита]] ||style="text-align: center;"| 60,9 ||style="text-align: center;"| [[Антарктика|Антарктида]]
|-
| [[Австралийская плита|Австралиатәи аплита]] ||style="text-align: center;"| 47,2 ||style="text-align: center;"| [[Австралиа|Австралиа]]
|-
| [[Евразийская плита|Евразиатәи аплита]] ||style="text-align: center;"| 67,8 ||style="text-align: center;"| [[Азиа|Азиеи]] [[Европа|Европеи]]
|-
| [[Северо-Американская плита|Аҩада-Америкатәи аплита]] ||style="text-align: center;"| 75,9 ||style="text-align: center;"| [[Аҩадатәи Америка|Аҩадатәи Америкеи]] аҩада-мрагыларатәи [[Сибирь|Сибреи]]
|-
| [[Южно-Американская плита|Алада-Америкатәи аплита]] ||style="text-align: center;"| 43,6 ||style="text-align: center;"| [[Аладатәи Америка|Аладатәи Америка]]
|-
| [[Тихоокеанская плита|Иҭынчу аокеан аплита]] ||style="text-align: center;"| 103,3 ||style="text-align: center;"| [[Аокеан ҭынч|Иҭынчу аокеан]]
|}
[[Файл:Tectonic plates(rus).png|мини|350пкс|Ихадоу атектоникатә плитақәа ахьыҟоу]]
Атектоникатә плитақәа ртеориа инақәыршәаны, адгьыл ацәа еибгоу аблокқәа – алитосфератә плитақәа рыла ишьақәгылоуп, урҭ еиԥмырҟьаӡакәа еицныҟәоит. Аплитақәа иӷәӷәоу сегментқәоуп, урҭ дара-дара еихьыԥшны иныҟәоит. Урҭ реицныҟәара хы-хкык рыла ишоуп: [[конвергентная граница|аконвергенциа]] (аилалара), [[дивергентная граница|адивергенциа]] (аилыҵра) , [[Трансформный разлом|атрансформатә хжәарақәа]] рыла аиҭагаратә ныҟәарақәа. Атектоникатә плитақәа рыбжьара иҟоу ахжәарақәа рҿы [[землетрясение|адгьылҵысрақәа]], [[вулкан|авулкан]]қәа рхыҵра, [[горообразование|ашьхақәа рышьақәгылара]], аокеантә кылҳарақәа аҭыԥ рымазар алшоит<ref>{{cite web|author=Kious, W. J.; Tilling, R. I.|date=1999-05-05|url=https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html|title=Understanding plate motions|publisher=USGS|access-date=2007-03-02|archive-url=https://www.webcitation.org/617EfflQK?url=https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html|archive-date=2011-08-22}}</ref>.
Иреиҳау атектоникатә плитақәа рсиа ршәагаақәа рыцны арыӷьарахьтәи аиҵаҩраҿы иаагоуп. Еиҳа ихәыҷу аплитақәа: [[Индостанская плита|аиндостантәи]], [[Аравийская плита|арабтәи]], [[Карибская плита|карибтәи]] аплитақәа, [[плита Наска|Наска аплита]], [[плита Скоша|Скоша аплита]]. Австралиатәи аплитеи Индостантәи аплитеи еилалеит 50-55 миллион шықәса раԥхьа. Аокеантә плитақәа зегь раасҭа ирласны иныҟәоит; убас ала, [[плита Кокос|Кокостәи аплита]] шықәсык ахь 75 мм аццакра аманы еиҭаҵуеит, [[тихоокеанская плита|Аокеанҭынч аплита]] шықәсык ахь 52-69 мм аццакра амоуп. [[Евразийская плита|Евразиатәи аплита]] зегь реиҳа имаҷу аццакра амоуп — шықәсыкахь 21 мм<ref>{{cite web
|author = Meschede, M.; Udo Barckhausen, U.
|date = 2000-11-20
|url = http://www-odp.tamu.edu/publications/170_SR/chap_07/chap_07.htm
|title = Plate Tectonic Evolution of the Cocos-Nazca Spreading Center
|website = Proceedings of the Ocean Drilling Program
|publisher = Texas A&M University
|access-date = 2007-04-02
|archive-url = https://www.webcitation.org/617EgK2LY?url=http://www-odp.tamu.edu/publications/170_SR/chap_07/chap_07.htm
|archive-date = 2011-08-22
}}</ref><ref>{{cite web
|author = Staff
|url = https://sideshow.jpl.nasa.gov/mbh/series.html
|title = GPS Time Series
|publisher = NASA JPL
|access-date = 2007-04-02
|archive-url = https://www.webcitation.org/617Egjmvj?url=https://sideshow.jpl.nasa.gov/mbh/series.html
|archive-date = 2011-08-22
}}</ref>.
=== Агеографиатә ҭра ===
{{main|Агеографиатә цәахҟьа}}
[[Файл:AYool topography 15min.png|мини|250пкс|Адгьыл ахҟьаҿы аҳаракырақәеи аҵауларақәеи рыҽшара. Агеофизикатә информациатә Центр аҟынтәи адыррақәа [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|США]]<ref>{{cite web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/mgg/topo/|title=Topographic Data and Images|publisher=NOAA National Geophysical Data Center|lang=en|access-date=2013-02-07|archive-url=https://www.webcitation.org/6EKsdodfb?url=https://www.ngdc.noaa.gov/mgg/topo/|archive-date=2013-02-10}}</ref>]]
Апланета ахҟьанӡатәи ахәҭақәа (алитосфера хыхьтәи ахәҭа, агидросфера, атмосфера ҵаҟатәи ахәҭақәа) зегьы еицырзеиԥшны «географиатә ҭра» ҳәа иашьҭоуп, [[география|агеографиа]] иагьыҭнаҵаауеит.
Адгьыл аиҟарамрақәа даара еиуеиԥшым. Апланета ахҟьа 70.8% рҟынӡа ӡыла ихҩоуп (аконтиненттә [[шельф]]қәагьы уахь иналаҵаны). Аӡаҵаҟатәи ахҟьа шьхаркуп, [[Срединно-океанический хребет|абжьара-океантә хәқәа]] рсистема аҵанакуеит, иара убасгьы аӡаҵаҟатәи авулканқәа, [[Океанический жёлоб|аокеантә ӡцарҭақәа]], [[подводный каньон|аӡаҵаҟатәи аҩхаақәа]], [[океаническое плато|аокеантә шьхеибаркырақәа]], [[Абиссальная равнина|абиссалтә ҟьаҟьарақәа]]. Иаанхаз 29,2%, ӡыла ихҩам, [[Гора|ашьхақәа]], [[Асакара|ацәҳәырақәа]], [[равнина|адәкаршәрақәа]], [[плоскогорье|ашьхеибаркырақәа]] уҳәа убас егьырҭгьы рыҵанакуеит<ref name="Pidwirny_2006_7"/><ref name="ngdc2006" />.
Агеологиатә аамҭацыԥҵәахақәа рзы, апланета ахҟьа еснагь аҽаԥсахуеит атектоникатә процессқәеи [[Эрозия (геоморфология)|аерозиеи]] ирыхҟьаны. Еиҳа имаҷны, адгьыл ахҟьа аиҟарамрақәа шьақәгылоит аҳауатә ҭагылазаашьақәа рныррала, [[Атмосферные осадки|атмосфератә қәоурақәеи]], аҳауаҟәандара аиҭашәареи, ахимиатә нырреи ирыхҟьаны. Адгьыл ахьҟьа иара убас ирыԥсахуеит [[ледник|аҵааршәқәа]], [[береговая эрозия|аԥшаҳәа аерозиа]], [[Коралловые рифы|акоралтә рифқәа]] рышьақәгылара, аметеорит дуқәа реидыслара<ref>{{cite web|last=Kring|first=David A.|url=http://www.lpi.usra.edu/science/kring/epo_web/impact_cratering/intro/index.html|title=Terrestrial Impact Cratering and Its Environmental Effects|publisher=Lunar and Planetary Laboratory|access-date=2007-03-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnLVocq1?url=http://www.lpi.usra.edu/science/kring/epo_web/impact_cratering/intro/index.html|archive-date=2013-01-19}}</ref>.
Аконтиненттә плитақәа апланетаҿы ианеиҭаҵуа аокеан аҵа иааскьо урҭ рыҵкарқәа рыҵаҟа [[Зона субдукции|иӡааҟәрылоит]]. Убри аамҭазы, аҵаулара аҟынтәи ихало амантиа алыҵ [[Срединно-океанический хребет|абжьара-океантә шьхеибаркырақәа]] рҟны [[дивергентная граница|еиуеиԥшым аҳәаа]] шьақәнаргылоит. Абарҭ аҩ-процесск еицны аокеантә плитақәа раалыҵ еиԥмырҟьаӡакәа иарҿыцуеит. Аокеан аҵа аиҳарак 100 миллион шықәса раҵкыс еиҵоуп. Еиҳа ижәытәӡоу аокеантә цәа Аокеан ҭынч мраҭашәаратәи аган аҿы иҟоуп, уи ақәра 200 миллион шықәса рҟынӡа инаӡоит. Аиҿырԥшразы, адгьыл аҿы иԥшааз зегь реиҳа ижәытәӡоу адгьыл иҵырхуа рықәра 3 миллиард шықәса рҟынӡашәа инаӡоит<ref>{{cite web|last=Duennebier|first=Fred|date=1999-08-12|url=http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html|title=Pacific Plate Motion|publisher=University of Hawaii|access-date=2007-03-14|archive-url=https://www.webcitation.org/617EhrMeG?url=http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html|archive-date=2011-08-22}}</ref><ref>{{cite web|author=Mueller, R.D.; Roest, W.R.; Royer, J.-Y.; Gahagan, L.M.; Sclater, J.G.|date=2007-03-07|url=https://www.ngdc.noaa.gov/mgg/fliers/96mgg04.html|title=Age of the Ocean Floor Poster|publisher=NOAA|access-date=2007-03-14|archive-url=https://www.webcitation.org/617EiKJ5C?url=https://www.ngdc.noaa.gov/mgg/fliers/96mgg04.html|archive-date=2011-08-22}}</ref>.
Аконтиненттә плитақәа шьақәгылоуп зыжәпара маҷу аматериалқәа рыла, иаҳҳәап, [[Вулканическая порода|авулкантә гранит]], [[андезит]] реиԥш иҟоу. Еиҳа имаҷны аларҵәара амоуп [[базальт|абазальт]] — еилацалоу авулкантә порода, аокеан аҵа ихадоу хәҭаны иҟоу. Аматерикқәа рҵакырадгьыл аҟнытә 75% [[Осадочные горные породы|итәаз апородақәа]] рыла ихҩоуп, урҭ апородақәа адгьыл ацәа 5% аҟынӡа шьақәдыргылоит. Адгьыл аҿы еиҳа ирацәаны иуԥыло апородақәа рахьынтәи ахԥатәи аҭыԥ ааныркылоит ашьхатә породақәа, урҭ шьақәгылоит итәаз апородақәа мамзаргьы амагматә ашьхатә породақәа ақәыӷәӷәара ҳаракы, ма ашоура ҳаракы, мамзаргьы рыҩбагьы рныррала (метаморфизм). Адгьыл аҿы еиҳа ирылаҵәоу [[Силикаты (минералы)|асиликатқәа]] рахь иаҵанакуеит [[кварц|акварц]], [[полевой шпат|адәы шпат]], [[амфибол]], [[слюда|слиуда]], [[пироксен|апироксен]]и [[оливин|аоливин]]и; [[карбонаты|акарбонатқәа]] - [[кальцит|акальцит]] ([[известняк|акьырхаҳә]] аҿы), [[арагонит]], [[доломит|адоломит]]<ref>{{cite web|author=Staff|url=http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html|title=Layers of the Earth|publisher=Volcano World|access-date=2007-03-11|url-status=dead|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnLWg22n?url=http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html|archive-date=2013-01-19}}</ref><ref>{{cite web|last=Jessey|first=David|url=http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html|url-status=dead|title=Weathering and Sedimentary Rocks|publisher=Cal Poly Pomona|access-date=2007-03-20|archive-url=https://www.webcitation.org/617EirdT2?url=http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html|archive-date=2011-08-22}}</ref><ref>{{cite web|url=http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm|title=Minerals|publisher=Museum of Natural History, Oregon|access-date=2007-03-20|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm|archive-date=2007-07-03}}</ref><ref>{{cite web
|last = Cox
|first = Ronadh
|date = 2003
|url = http://madmonster.williams.edu/geos.302/L.08.html|url-status=dead
|title = Carbonate sediments
|publisher = Williams College
|access-date = 2007-04-21
|archive-url = https://web.archive.org/web/20090405173359/http://madmonster.williams.edu/geos.302/L.08.html
|archive-date = 2009-04-05
}}</ref>.
[[Педосфера]]— Алитосфера хыхьӡатәи ашьаҭа — [[Почва|анышә]] аҵанакуеит. Уи [[Литосфера|алитосфереи]], [[Атмосфера Земли|атмосфереи]], [[Гидросфера|агидросфереи]] рыбжьара иҟоу аҳәааҿы иҟоуп. Иааидкыланы ауҩы дызқәаарыхуа адгьылқәа рыҭбаара (ауаа аус здыруло) адгьыл аҵакыраҿы 13,31% шьақәнаргылоит, урҭ рҟынтә 4,71% мацара ауп иааиԥмырҟьаӡакәа аҽаҩрақәа рыла иҭәу. Иахьа адгьыл аҵакыра 40% аҟынӡа аарыхреи арҳәырҭақәеи рзы рхы иадырхәоит, уи 1.3{{e|7}} км2 рҟынӡа ақәаарыхратә дгьылқәеи 3.4{{e|7}} км2 ҟынӡа арҳәырҭатә дгьылқәеи роуп<ref name="CIA"/><ref>{{книга
|год=1995
|заглавие=FAO Production Yearbook 1994
|издание=Volume 48
|издательство=Food and Agriculture Organization of the United Nations
|место=Rome, Italy
|isbn=92-5-003844-5
|автор=FAO Staff
}}</ref>.
=== Агидросфера ===
{{main|Агидросфера}}
[[Файл:Sunrise Over the South Pacific Ocean.jpg|thumb|right|270px|Иҭынчу аокеан аҿы амра агылара (лаҵара 5, 2013 ш.)]]
Агидросфера ({{lang-grc|ὕδωρ}} “аӡы” ,{{lang-el2|σφαῖρα}} “ампыл”) – Адгьыл аҿы иҟоу [[Аӡы|аӡқәа]] зегьы еицҵаны.
Адгьыл аҿы аӡы ахьыҟоу ҳапланета [[Солнечная система|амратә система]]ҿы иҟоу егьырҭ аобиектқәа ирылызкаауа ҷыдароуп. Аӡы аиҳарак еизгоуп [[Аокеан|аокеан]]қәеи [[Амшын|амшынқәеи]] рҿы, еиҳа имаҷны — [[река|аӡиасқәа]], аӡиақәа, аӡытҟәақәа, [[подземные воды|анышәҵаҟатәи аӡқәа]] рҿы. Иара убас аӡы рацәаны иҵәахуп [[Атмосфера Земли|атмосфера]] аҿы [[облако|аԥсҭҳәақәеи]] [[Водяной пар|аӡфақьи]] раҳасабала.
Аӡы ахәҭак [[ледник|аҵааршәқәа]], [[Снег|асыԥсақәа]], [[Вечная мерзлота|наунагӡатәи аҵаарақәа]] раҳасабала [[Криосфера|акриосфера]] шьақәдыргылоит.
[[Мировой океан|Адунеизегьтәи аокеан]] аҿы иҟоу аӡы зегьы 1.35{{e|18}} тонна ыҟоуп, мамзаргьы Адгьыл зегьы акапан аҟнытә 1/4400 ахәҭа. Аокеанқәа 3.618{{e|8}} км2 аҭыԥ ааныркылоит, абжьаратәи аҵаулара 3682 м, уи абзоурала урҭ рҿы иҟоу аӡы зегьы ԥхьаӡазар ауеит абас: 1.332{{e|9}} км3. Аӡы зегьы еиҟараны ахҟьа зегьы иахьыгӡазар, 2,7 км инареиҳаны ашәпара змоу ахҟьа ҟалар алшон. Адгьыл аҿы иҟоу аӡқәа зегьы рҟынтә 2,5% мацара ауп иҵаам, иаанхаз аӡы зегьы — ҵаауп. [[Пресная вода|Аӡыцқьа]] аиҳарак, 68,7% рҟынӡа, уажәтәи аамҭазы [[ледник|аҵааршәқәа]] рҿы иҟоуп. Иҟьатоу аӡы Адгьыл аҿы иҟалеит ԥшь-миллиард шықәса раԥхьашәа<ref name="ocean23_2_112"/><ref name="shiklomanov_et_al_1999"/><ref name="Mullen_2002"/><ref name="surface" group="комм.">Адгьыл ахҟьа зегьы аҵакыра 5,1{{e|8}} км² шыҟоу инамаданы.</ref>.
Адгьыл аокеанқәа рҿы ибжьаратәу аҵаара — амшынӡы килограммк аҟны 35 грамм аџьыкахыш ҟалоит (35‰). Уи аџьыкахыш аиҳарак авулканқәа рхыҵра иахҟьаны иаанхеит, мамзаргьы аокеан аҵа шьақәзыргылаз ирхьшәашәаз ашьхатә породақәа инрыжьит<ref name="kennish2001"/><ref name="Mullen_2002"/>.
Аокеанқәа рҿы иҟоуп еиуеиԥшым аӡтәы ԥсҭазаара аформақәа жәпакы реиқәхаразы ихымԥадатәиу ирӡыҭу атмосфератә рчрақәа. [[Морская вода|Амшынӡы]] адунеи [[климат|аҳауатә ҭагылазаашьа]] анырра ду анаҭоит, [[Аԥхын|аԥхын]] еиҳа иархьшәашәоит, [[Аӡын|аӡын]] еиҳа иарԥхоит. Аокеанқәа рӡы аԥхарра аҽеиҭакрақәа ирыхҟьаны [[Эль-Ниньо|Ель-Ниньо]] еиԥш иҟоу аҳауа ԥсахрақәа ҟалоит<ref name="natsci_oxy4"/><ref name="michon2006"/><ref name="sample2005"/>.
=== Атмосфера ===
{{main|Адгьыл атмосфера}}
[[Файл:ISS-34 Stratocumulus clouds.jpg|thumb|right|270px|Акосмос аҟынтәи [[Аокеан ҭынч|Иҭынчу аокеан]] асахьа]]
[[Файл:MODIS Map.jpg|thumb|right|270px|Акосмос аҟынтәи адгьыл аԥсҭҳәақәа рсахьа]]
Атмосфера ({{lang-grc|ἀτμός}} "афақь " {{lang-grc2|σφαῖρα}} "ампыл") — апланета Адгьыл иакәыршоу газтә хҟьоуп; азоти аҵәыҵәри рыла ишьақәгылоуп, аӡфақьи, акарбон адиоксиди, егьырҭ агазқәеи рышьҭатә хыԥхьаӡарақәа нарыцҵаны. Ианшьақәгыла инаркны, уи [[Абиосфера|абиосфера]] аныррала акырӡа аҽаԥсахит. 2.4–2.5 миллиард шықәса раԥхьа ицәырҵыз [[Фотосинтез#Оксигенный|аоксигентә фотосинтез]] [[Аэробы|аероботә организмқәа]] рыҿиареи, иара убасгьы атмосфера ҵәыҵәрила аҭәреи ԥсы зхоу зегьы аультрафиолеттә шәахәақәа ирцәызыхьчо [[озон|аозон]]тә хҟьа аҟалареи иацхрааит. Атмосфера Адгьыл аҿы [[Погода|аҳауа аҭагылазаашьа]] шьақәнаргылоит, апланета акосмостә шәахәақәа рҟынтәи иахьчоит, насгьы хәҭак ала — [[метеор|аметеор]]итқәа ркаҳара аҟынтәи. Уи, иара убас, аҳауа шьақәзыргыло ихадоу апроцессқәа еиҿнакаауеит: [[Природа|аԥсабараҿы]] [[Круговорот воды в природе|аӡы аикәшара]], аҳауатә массақәа реикәшара, [[Конвекция|аԥхарра аиҭагара]]. Атмосфератә газқәа рмолекулақәа аԥхарратә мчхара рымҽхакра рылшоит, уи [[открытый космос|адәахьтәи акосмос]] ахь ацара иаԥырхагахоит, убриалагьы апланета аԥхарра еизырҳауа. Ари ацәырҵра [[парниковый эффект|аԥхарратә еффект]] ҳәа иашьҭоуп. Ихадоу [[Парниковые газы|аԥхарратә газқәа]] рахь иаҵанакуеит [[водяной пар|аӡы афақь]], ауглерод адвуокис, аметан, аозон. Ари аԥхара ацәыхьчаратә еффект ыҟамызҭгьы, Адгьыл аҿы абжьаратәи аԥхарра -18 инаркны -23°C рҟынӡа иҟалон (уажәы уи 14.8°C ауп), насгьы аԥсҭазаара ахаҭагьы ҟамлар ҟаларын<ref name="Anabar2007"/><ref name="atmosphere"/><ref name="БСЭ"/><ref name="Pidwirny_2006_7"/>.
Атмосфера иалсны Амра аҟынтәи афымцамҳалдызтә шәахәаркра адгьыл ахҟьа аҟынӡа инаӡоит – Адгьыл агеографиатә нархаҿы ахимиатә, афизикатә, абиологиатә процессқәа рзы амчхара ахыҵхырҭа хада<ref name="БСЭ"/>.
Адгьы[[литр|л]] [[Атмосфера (единица измерения)|атм]]осфера еиҟәшоуп [[Температура|ԥхаррала]], [[плотность|еилацалара]]ла, химиатә еилазаарала уҳәа еиуеиԥшым ахҟьақәа рыла. Адгьыл атмосфера шьақәзыргыло [[газ|арчқәа]] рыкапан — инықәырԥшшәа 5,15{{e|18}} кг ыҟоуп. [[Уровень моря|Амшынӡы аҩаӡараҟны]], атмосфера Адгьыл 1 атм (101.325 кПа) [[давление|ақәыӷәӷәара]] азыҟанаҵоит. [[воздух|Аҳауа]] хыхь абжьаратә еилацалара1,22 г/л ыҟоуп, насгьы уи аҳаракыра еизҳацыԥхьаӡа лассы иагхоит: ҿырԥштәыс иаагозар, амшын аҟынтәи 10 км аҩадараҿы уи ишьақәнаргылоит 0,41 г/л, 100 км аҩадараҿы — {{e|−7|*}} г/л<ref name="earthfact"/><ref name="БСЭ">{{БСЭ3|статья=Земля}}</ref>.
Атмосфера ҵаҟатәи ахәҭаҿы иҟоуп уи акапан зегьы аҟынтәи 80%, насгьы [[Водяной пар|аӡы афақь]] 99% (1.3-1.5{{e|13}} t), уи ашьаҭа [[Тропосфера|атропосфера]] ҳәа иашьҭоуп. Иара ажәпара еиуеиԥшым, насгьы аҳауа аҭагылазаашьеи ашықәс аамҭа арбагақәеи ирхьыԥшуп: иаҳҳәап, [[Полярные регионы|аполиартә дгьылҵакырақәа]] рҿы 8-10 км рҟынӡа ишәпоуп, [[Умеренный климат|аҳауа аҟәандара ахьҭышәынтәалоу аҭыԥқәа]] рҿы 10-12 км рҟынӡа, [[Тропики|атропикатә]] ма [[Экваториальный пояс|аекватортә ҭыԥқәа]] рҿы 16-18 км рҟынӡа. Атмосфера ари ахҟьа аҩаӡараҿы аҳауаҟәандара бжьаратәла 6 °C иагхоит километрацыԥхьаӡа, аҩада ацараан. Хыхь аиасратә шьаҭа – [[тропопауза|атропопауза]] ыҟоуп, атропосфереи астратосфереи еиҟәызыҭхо. Абраҟа аҳауаҟәандара 190–220 К (−73–83°C) рыбжьара иҟоуп<ref>McGraw-Hill Concise Encyclopedia of Science & Technology. (1984). Troposhere. «It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.»</ref><ref name="АЕС">Земля // [http://astro.lnu.edu.ua/astro/bukvy/z1.pdf Астрономічний енциклопедичний словник] / За заг. ред. І. А. Климишина, А. О. Корсунь. — Львів, 2003. — С. 168. — ISBN 966-613-263-X.</ref><ref name="БСЭ"/>.
[[Стратосфера]]- 10-12 км инаркны 55 км (аҳауатә ҭагылазаашьеи ашықәс аамҭеи инарықәыршәаны) рҟынӡа аҳаракыраҿ иҟоу атмосфера аҟәша. Уи атмосфера амасса зегьы аҟынтәи 20% еиҳамкәа иақәшәоит. Ари аҟәша ~25 км аҳаракыра аҟынӡа аҳауаҟәандара аиҵахара аҟазшьоуп, уи ашьҭахь амезосфера аҳәааҿы 0 °C ҟынӡа аизҳара аиууеит. Абри аҳәаа [[Стратопауза|астратопауза]] ахьӡуп, 47-52 км аҳаракыраҿгьы иҟоуп. Астратосфера атмосфераҿы зегь реиҳа [[озон|аозон]] ахьырацәоу ҭыԥуп, уи Адгьыл аҿы иҟоу ԥсы зхоу зегьы [[Амра|Амра]] иахылҵуа [[Ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттә шәахәаркрақәа]] рҟынтәи иахьчоит. [[Озоновый слой|Аозонтә хҟьа]] амра ашәахәақәа ӷәӷәала иахьылбаанадо иахҟьаны атмосфера ари ахәҭаҿы аҳауаҟәандара ирласны еизҳауеит<ref>Seinfeld, J. H., and S. N. Pandis, (2006), Atmospheric Chemistry and Physics: From Air Pollution to Climate Change 2nd ed, Wiley, New Jersey</ref><ref>{{cite book|chapter-url=http://goldbook.iupac.org/M03855.html|chapter=Mesosphere|publisher=IUPAC|doi=10.1351/goldbook.M03855 |lang=en|accessdate=2013-02-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EhgPdupa?url=http://goldbook.iupac.org/M03855.html|archivedate=2013-02-25 |title=The IUPAC Compendium of Chemical Terminology |date=2014 }}</ref><ref name="БСЭ"/>.
[[Мезосфера]] 50-80 км аҳараакыраҿы, Адгьыл астратосфереи атермосфереи рыбжьара иҟоуп. Абарҭ аҟәшақәа рҟынтәи [[Мезопауза|амезопауза]] (80-90 км) ала еиҟәыҭхоуп. Ари Адгьыл аҿы зегь реиҳа иҵаау ҭыԥуп, уаҟа аҳауаҟәандара -100°C аҟынӡа илаҟәуеит. Абас еиԥш иҟоу аҳауа хьшәашәаҿы аҳауа иалоу [[Аӡы|аӡы]] ирласны иҵаауеит, зны-зынла [[серебристые облака|араӡнытә ԥсҭҳәақәа]] ҟанаҵоит. Урҭ амра анҭашәалак ашьҭахьҵәҟьа иубарҭоуп, аха еиӷьны иубарҭоуп 4 инаркны 16 ° рҟынӡа [[горизонт|ақәыԥшылара]] аҵаҟа ианыҟоу. Адгьыл атмосфера иҭало [[метеор|аметеор]]қәа реиҳарак амезосфера иабылуеит. Адгьыл аҟынтәи урҭ [[Метеорный поток|икаҳауа аеҵәақәа]] реиԥш иубоит<ref>{{cite web| url = http://www.atoptics.co.uk/highsky/hmeso.htm| title = Mesosphere & Mesopause| author = Les Cowley| publisher = Atmospheric Optics| access-date = 2012-12-31| lang = en| archive-url = https://www.webcitation.org/6DRbDOkR3?url=http://www.atoptics.co.uk/highsky/hmeso.htm| archive-date = 2013-01-05}}</ref><ref name="archiv">{{cite web |url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html|url-status=dead|title=Mesosphere |publisher=Atmosphere, Climate & Environment Information ProgGFKDamme |access-date=2011-11-14 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html |archive-date=2010-07-01 }}</ref><ref name="archiv"/><ref name="archiv"/><ref name="archiv"/>.
Амшын аҩаӡара аҟнытә хыхь 100 км аҳаракыраҿы адгьыл атмосфереи акосмоси рыбжьара инықәырԥшу аҳәаа ыҟоуп – [[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]]<ref name="МАФ">{{cite web| url = http://www.fai.org/icare-records/100km-altitude-boundary-for-astronautics|url-status=dead| title = Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics| author = Sanz Fernández de Córdoba| publisher = Официальный сайт [[Международная авиационная федерация|Международной авиационной федерации]]| access-date = 2012-06-26| lang = en| archive-url = https://www.webcitation.org/618QHms8h?url=http://www.fai.org/astronautics/100km.asp| archive-date = 2011-08-22}}</ref>.
[[Термосфера|Атермосфераҟны]] аҳауа аԥхарра ирласны 1000 К (727°C) рҟынӡа ихалоит, уи зыхҟьо ацәқәырԥа кьаҿқәа змоу [[Солнечная радиация|амра ашәахәаркрақәа]] ахьылбаанадо ауп. Ари атмосфера аҟны зегь реиҳа иау хҟьоуп (80-1000 км). 800 км раҟара аҳаракыраҿы аҳауаҟәандара аизҳара иаҟәыҵуеит, избан акәзар уатәи аҳауа даара иҵаӷоуп, насгьы амра ашәахәаркрақәа ԥсыҽны иаднакылоит<ref name="БСЭ"/>.
[[Ионосфера]] аҵыхәтәантәи аҩ-хҟьак аҵанакуеит. Абраҟа [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аныррала амолекулақәа [[ион|аион]]изациа иахысуеит, насгьы [[Полярное сияние|аполиартә хәыҵлашаара]] ҟалоит<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/1369043/ionosphere-and-magnetosphere|title=Ionosphere and magnetosphere — Encyclopedia Britannica|access-date=2013-03-27|archive-url=https://www.webcitation.org/6FQrxcCbA?url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/1369043/ionosphere-and-magnetosphere|archive-date=2013-03-27}}</ref>.
[[Экзосфера]]— адгьыл атмосфера адәахьтәи ирчым ахәҭа. Ари ахҟьаҿы ахәҭаҷқәа Адгьыл [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] иахысны акосмос аҽалаӡҩара рылшоит. Уи [[Диссипация атмосфер планет|атмосфератә диссипациа]](аԥсаҟьара) захьӡу иццакым, аха иҭышәынтәалоу апроцесс ахылҿиаауеит. Еиҳарак акосмос ахь ицоит арчы ласқәа рыхәҭаҷқәа: [[водород|аӡри]]и агелии. Зегь раасҭа имаҷу [[Молекулярная масса|амолекулатә хьанҭара]] змоу аӡри молекулақәа, еиҳа ирласны аҩбатәи акосмостә ццакыра шьҭыхны егьырҭ арчқәа раасҭа еиҳа иццакны акосмосахь ицар рылшоит. Иҟоуп агәаанагара, аӡри еиԥш иҟоу [[Окислительно-восстановительные реакции|ашьақәыргылагақәа]] рыӡра ихымԥадатәиу ҭагылазаашьан ҳәа, атмосфера аҿы аҵәыҵәри еиԥмырҟьаӡакәа аизгаразы. Убри аҟнытә, аӡри Адгьыл атмосфера ааныжьразы иамоу алшара апланетаҿы аԥсҭазаара аҿиара анырра анаҭазар ҟалап. Ҳазҭагылоу аамҭазы атмосфера иҭало аӡри аиҳарак Адгьыл аанмыжькәа аӡахьы ииасуеит, насгьы аӡри ацәыӡра еиҳарак изыхҟьо атмосфера хыхьтәи ахҟьаҿы [[метан|аметан]] аԥхасҭахара ауп<ref name="aes">Екзосфера // [http://astro.lnu.edu.ua/astro/bukvy/e1.pdf Астрономічний енциклопедичний словник] / За заг. ред. І. А. Климишина, А. О. Корсунь. — Львів, 2003. — С. 148. — ISBN 966-613-263-X.</ref><ref name="jas31_4_1118"/><ref name="sci293_5531_839"/><ref name="abedon1997"/><ref name="arwps4_265"/>.
==== Атмосфера ахимиатә еилазаашьа ====
{{main|Атмосфера ахимиа}}
Адгьыл ахҟьаҿы аҳауа ҩа иаҵанакуеит 78.08% [[азот]] (мҽхакыла), 20.95% [[кислород|аҵәыҵәри]], 0.93% [[аргон]], 0.03% раҟара [[Диоксид углерода|арацәаҵәыҵәтә рчы]]. Излашьақәгылоу ахәҭақәа рымҽхакқәа аҳауа [[Влажность|ацәаакыра]] иахьыԥшуп – [[Водяной пар|аӡы афақь]] шаҟа ыҟоу, уи 0,1 инаркны 1,5% рҟынӡа иҟазар ауеит, аҳауа, ашықәс аамҭа, аҭыԥ зеиԥшроу еиԥш. Иаҳҳәап, 20°C-и 60% ацәаакыреи аныҟоу (аԥхынразы ауадаҿ аҳауа абжьаратәи ацәаакыра), аҳауаҿы аҵәыҵәри ахәҭа 20.64% ыҟоуп. Иаанхаз ахәҭақәа 0,1% еиҳамкәа ирықәшәоит: аӡри, [[метан|аметан]], [[Оксид углерода(II)|арацәари аоксид]], [[Оксид серы|оксиды серы]] насгьы [[оксиды азота|азоттә оксидқәеи]] егьырҭ [[Благородные газы|аинерттә рчқәеи]], аргон ада. Иара убас, аҳауаҿы еснагь иҟоуп ахәҭаҷ кьакьақәа (асаба —[[Органическая химия|аорганикатә маҭәашьарқәа]] рыхәҭаҷқәа, [[сажа|ахәа]], арацәа, [[пыльца|аҵиаақәа рсаба]], уҳәа убас иҵегьы, ахьҭаҿы - аҵаа акристаллқәа), насгьы аӡы ацәыкәбарқәа (аԥсҭҳәақәа, анаҟә) — [[Аэрозоль|аерозольқәа]]. Аҳаракыра иацлацыԥхьаӡа ахәҭаҷ кьакьақәа рхыԥхьаӡара еиҳа-еиҳа иагхоит. Ашықәс аамҭеи, аҳауатә ҭагылазаашьеи, аҭыԥи инарықәыршәаны, атмосфера аҿы аерозольтә хәҭаҷқәа рконцентрациа аҽаԥсахуеит. 200 км нахыс хыхь, атмосфера ахәҭа хада азот ауп. 600 км инареиҳаны аҳаракыраҿы [[гелий|агели]] еиҳарак ыҟоуп, 2000 км инаркны хыхь — аӡри (“аӡритә гәыргьын”)<ref name="Gribbin">''Gribbin, John.'' Science. A History (1543—2001). — L.: Penguin Books, 2003. — 648 p. — ISBN 978-0-140-29741-6.</ref><ref name="БСЭ"/>.
==== Амши аклимати ====
{{main|Аметеорологиа|Аклиматологиа}}
Адгьыл атмосфера иалкаау аҳәаақәа амаӡам, иара хәыҷы-хәыҷла еиҳа-еиҳа иҵаӷахоит, иагьыласхоит, [[космическое пространство|акосмосахь]] ианиасуа. Атмосфера акапан аԥшьбатәи ахәҭақәа хԥа апланета ахҟьа инаркны раԥхьатәи 11 километра рҟны иҟоуп ([[тропосфера|атропосфера]]). [[Солнечная радиация|Амра амчхара]] ари аҟәша ахҟьа азааигәара иарԥхоит, аҳауа ырҭбаауа, насгьы уи аилацалара рмаҷуа. Анаҩс иԥхоу аҳауа шьҭыҵуеит, насгьы уи аҭыԥ ааннакылоит еиҳа ихьшәашәоу, еилацалоу аҳауа. Абасала [[циркуляция атмосферы|атмосфера ациркулиациа]] шьақәгылоит – аԥхарратә мчхара аиҭеихшара абзоурала аҳауатә ԥыҭҳақәа рылхәашьра асистема<ref name="moran2005"/>.
Атмосфератә циркуляциа шьаҭас иамоуп [[Экваториальный пояс|аекватортә маҟаҿы]] иҟоу [[пассат|апассат]]қәеи (30° аҭбаара аҵаҟа) [[западные ветры умеренного пояса|иҭышәынтәалоу амаҟа мраҭашәаратәи аԥшақәеи]] (30° инаркны 60° рҟынӡа аҭбаарақәа рыбжьара). [[термохалинная циркуляция|Атермохалинтә циркулиациа]] еиԥшҵәҟьа аекватортә ҿацәқәа рыҟнытә аполиартәқәа рахь аԥхарра амчхара ахьызыгӡо [[Морские течения|амшынтә ылхәашьра ахырхарҭақәа]] аклимат ашьақәыргыларазы ихымԥадатәу хәҭоуп<ref name="berger2002"/><ref name="rahmstorf2003"/>.
Хыхьынтәи ихало аӡы афақь атмосфераҿы аԥсҭҳәақәа ҟанаҵоит. Аҳауатә ҭагылазаашьақәа иԥхоу, ицәаакуа аҳауа халартә аҭагылазаашьа ананаҭо, уи аӡы аконденсациа ҟаҵаны ақәа, асы, ма акырцх еиԥш ҵаҟа илеиуеит. Адгьыл аҿы инаӡо [[Атмосферные осадки|атмосфератә леирақәа]] реиҳарак аӡиасқәа ирылалоит, анаҩс [[Аокеан|аокеан]]қәа рахь ихынҳәуеит, мамзаргьы [[Озеро|аӡиақәа]] рҿы иаанхоит, нас ифақьханы дырҩеигь уи амҩа еиҭанысуеит. Аԥсабараҿы иҟоу ари [[круговорот воды в природе|аӡеикәшара]] адгьыл аҿы аԥсҭазаара аҟазааразы даара акраҵанакуеит. Шықәсык аҩныҵҟа илеиуа ахыԥхьаӡара еиуеиԥшым, метрқәак инадыркны миллиметрқәак рҟынӡа, географиала аҭыԥ зеиԥшроу еиԥш, аивгарақәа ҟалалоит. [[Общая циркуляция атмосферы|Аҳауа аикәшара]], аҭыԥ [[Топология|атопологиатә ҷыдарақәа]], аҳауаҟәандара аԥсахрақәа ирхьыԥшуп шықәсык аҩныҵҟа бжьаратәла еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҟны илеиуа рхыԥхьаӡарагьы<ref name="moran2005" /><ref name="hydrologic_cycle"/>.
Адгьыл аҿықәанӡа инеиуа [[Солнечная радиация|амратә мчхара]] ахыԥхьаӡара иагхоит, еизҳацыԥхьаӡа [[Широта|аҟьаҟьара]]. Еиҳа иҳараку аҭбаарақәа рҟны амра алашара еиҳа иҵарны аҟьаҟьараҿы инаӡоит, еиҳа илаҟәу рҟны аасҭа; уи адгьылтә сфераҿы еиҳа еиҵыху амҩа ианысыр ауп. Убри иалҵшәаны бжьарала ашықәстәи аҳауаҟәандара (амшын аҩаӡараҿы) 0.4 °C рыла еиҵахоит, аекватор аҟынтәи аҩганк рыла ахырхарҭа аманы 1 градуск ала аныҟәараан. Адгьыл [[климат|аклимат]]тә маҟақәа рыла еиҟәшоуп — еизадашәа иҟоу аклимат змоу [[Природная зона|аԥсабаратә зонақәа]]. Аклимат ахкқәа еихшазар ауеит аҳауаҟәандара арежим ала, аӡынтәи аԥхынтәи аӡлеирақәа рымҽхак ала. Еиҳа иаларҵәоу аклимат классификациатә система — [[Классификация климатов Кёппена|Киоппен иклассификациа]] ауп, уи инақәыршәаны аклимат ахкы аилкааразы иреиӷьу ҵаҵӷәыс иԥхьаӡоуп, ҭыԥк аҿы ԥсабарала изызҳауа иарбан ҵиаақәоу алкаара. Асистема иаҵанакуеит ихадоу аклиматтә зонақәа хәба ([[влажные тропические леса|ицәааку атропикатә бнақәа]], [[Асакара|ацәҳәырақәа]], [[Умеренный климат|иҭышәынтәалоу амаҟа]], [[континентальный климат|аконтиненттә климати]] [[полярный климат|аполиартә хки]]), урҭгьы еиҳа иҷыдоу ахәҭаҷқәа рыла еиҟәшоуп<ref name="sadava_heller2006"/><ref>{{книга |год=2000 |часть=Climate Zones and Types: The Köppen System |заглавие=Physical Geography: A Landscape Appreciation |страницы=200—201 |место=Upper Saddle River, NJ |издательство=[[Prentice Hall]] |isbn=0-13-020263-0 |язык=en |автор=McKnight, Tom L; Hess, Darrel}}</ref><ref name="berger2002" />.
=== Абиосфера ===
{{main|Абиосфера}}
Абиосфера ({{lang-grc|βιος}} “аԥсҭазаара” {{lang-grc2|σφαῖρα}} “асфера, ампыл”) – адгьыл ахҟьақәа рыхәҭақәа иреизгоуп ([[Литосфера|лито-]], [[Гидросфера|гидро-]], атмосфера), ԥсы зхоу аорганизмқәа рыла иҭәу, урҭ рнырра аҵаҟа иҟоу, рыԥсҭазааратә усура аалыҵқәа рыла иаанкылоу. Атермин "биосфера" раԥхьаӡа акәны иаԥиҵеит [[Австриа|австриатәи]] агеолог, апалеонтолог [[Зюсс, Эдуард|Едуард Зиуесс]] 1875 ашықәсазы<ref name="o noosphere">''Вернадский В. И.'' [http://vernadsky.lib.ru/e-texts/archive/noos.html Несколько слов о ноосфере] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100904034605/http://vernadsky.lib.ru/e-texts/archive/noos.html |date=2010-09-04 }} // Успехи современной биологии. — 1944 г., № 18, с. 113—120.</ref>.
Абиосфера – ԥсы зхоу аорганизмқәа рыла иҭәу, урҭ рылагьы еиҭаку Адгьыл ахҟьоуп. Уи ашьақәгылара иалагеит 3,8 миллиард шықәса раԥхьа аасҭа изаамкәа, ҳпланетаҿы раԥхьатәи аорганизмқәа ацәырҵра ианалага. Уи иаҵанакуеит [[Гидросфера|агидросфера]] зегьы, [[Литосфера|алитосфера]] хыхьтәи ахәҭеи [[Атмосфера]] ҵаҟатәи ахәҭеи, даҽакала иуҳәозар, [[Экосфера|аекосфера]] аҿы инхоит. Абиосфера ԥсы зхоу аорганизмқәа зегьы еиднакылоит. Уа рыԥсы ҭоуп миллионла [[Аҵиаақәа|аҵиаақәеи]], [[Аԥстәы|аԥстәқәеи]], [[гриб|акәыкәбаақәеи]], [[Микробиология|аорганизмссақәеи]] рыхкқәа.
Абиосфера шьақәгылоуп [[Экосистема|аекосистемақәа]] рыла, урҭ рахь иаҵанакуеит ԥсы зхоу аорганизмқәа реилазаара ([[биоценоз]]), урҭ рыԥсҭазааратә ҭыԥқәа ([[биотоп]]), иара убас урҭ рыбжьара алыҵи амчхареи реимдара алзыршо асистемақәа. Абахҵәараҿы урҭ еиҟәшоуп еиҳарак георгафиатә ҭбаарала, амшын ахыхь аҳаракыра ала, ақәоурақәа реиԥшымрақәа рыла. [[Арктика]] мамзаргьы [[Антарктика]] иҟоу адгьыл ахыхьтәи аекосистемақәа аҳаракыра дуқәа рҿы ма даараӡа иаарҩароу аҭыԥқәа рҿы аҵиаақәеи аԥстәқәеи рыла, еиҿҳарԥшуазар, еиҳа иӷаруп; [[Экваториальный пояс|аекватортә маҟа]] [[Влажные тропические леса|ицәааку атропикатә бнақәа]] рҿы ахкқәа рырацәара арбагақәа зегьы иреиҳахоит<ref name="amnat163_2_192">{{статья|заглавие=On the Generality of the Latitudinal Gradient |ссылка=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_2004-02_163_2/page/192 |издание=American Naturalist |том=163 |номер=2 |страницы=192—211 |doi=10.1086/381004 |pmid=14970922 |автор=Hillebrand, Helmut |год=2004}}</ref>.
=== Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы ===
{{main|Адгьыл амҳалдызтә ҳәаа }}
[[Файл:Structure of the magnetosphere-ru-2.svg|мини|справа|Адгьыл амҳалдызтә ҳәаа аилазаашьа]]
Актәи азааигәахараҿы Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы [[магнитный диполь|диполь]]уп, уи аполиусқәа апланета агеографиатә полиусқәа рзааигәара ишьҭоуп. Амҽхак [[магнитосфера|амагнитосфера]] шьақәнаргылоит, уи [[солнечный ветер|амратә ԥша]] ахәҭақәа ааннакылоит. Урҭ еизоит [[радиационный пояс|арадиациатә маҟақәа]] рҿы — Адгьыл иакәыршоу аконцентрикатә ҟәшақәа ҩба рҟны аторус аҭеиҭыԥш аманы. Амҳалдызтә полюсқәа рзааигәара урҭ ахәҭаҷқәа атмосферахь «иқәыԥсаны» [[полярное сияние|аполиартә цәывҵыҷчаарақәа]] ҟарҵар рылшоит. Аекватор аҟны Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы [[Магнитная индукция|аиндукциеи]] 3.05{{e|-5}} T [[магнитный момент|амҳалдызтә шәымҭеи]] 7.91{{e|15}} T m3 амоуп<ref name="lang2003">{{книга |год=2003 |заглавие=The Cambridge guide to the solar system |ссылка=https://archive.org/details/cambridgeguideto0000lang |страницы=[https://archive.org/details/cambridgeguideto0000lang/page/92 92] |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=0-521-81306-9 |автор=Lang, Kenneth R.}}</ref>.
"[[Магнитное динамо|Амҳалдызтә динамо]]" атеориа инақәыршәаны, амҽхак ҟалоит Адгьыл агәҭаны, аԥхарра афымцатә ток иҟьатоу аихаӡатә гәыцә аҟны амҩасра ахьалнаршо. Уи, анаҩс, Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы анаҭоит. Агәыцә аҟны аконвекциатә ныҟәарақәа ишабалак имҩаԥысуеит; [[Магнитный полюс|амҳалдызтә полиусқәа]] еиҭаԥоит, лассы-лассы рполиаррагьы рыԥсахуеит. Уи иахҟьаны амиллион шықәсқәа рыҩныҵҟа знык-ҩынтә аҭыԥ зоууа Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы аҿы [[инверсии магнитного поля Земли|аиҭасрақәа]] ҟалоит. Аҵыхәтәантәи аинверсиа ҟалеит инықәырԥшшәа иаҳҳәозар {{Num|700000|лет}} раԥхьа<ref name="fitzpatrick2006">{{cite web|last1=Fitzpatrick|first1=Richard|date=2006-02-16|url=http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/node70.html|title=MHD dynamo theory|publisher=NASA WMAP|access-date=2007-02-27|archive-url=https://www.webcitation.org/6GCk7irNg?url=http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/node70.html|archive-date=2013-04-28}}</ref><ref name="campbelwh">{{книга |заглавие=Introduction to Geomagnetic Fields |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |год=2003 |место=New York |страницы=57 |isbn=0-521-82206-8 |автор=Campbell, Wallace Hall}}</ref>.
Амагнитосфера – Адгьыл иакәыршо ҵакыроуп, уи ҟалоит амратә ԥша [[Заряженная частица|амчхара змоу ахәҭаҷқәа]] рыцәқәырԥа амҳалдызтә мҽхакы аныррала раԥхьаӡатәи рхырхарҭа ианацәхьаҵуа. Амра иаҿаԥшуа аганахьала, уи [[Головная ударная волна|агәыҵасратә цәқәырԥа хада]] ашәпара 17 км раҟара иҟоуп, насгьы Адгьыл ахьтә {{Num|90000|км}}иара аҟынӡа абжьоуп. Апланета уахынлатәи аган аҟны амагнитосфера еиҵыҵны ацилиндр аформа аанахәоит<ref>{{cite web|url=https://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=49637|title=Cluster reveals Earth's bow shock is remarkably thin|author=Steven J. Schwartz, Matt Taylor|date=2017-03-27|publisher=[[European Space Agency]]|lang=en|url-status=live|access-date=2019-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181015192538/http://sci.esa.int/cluster/49637-cluster-reveals-earth-s-bow-shock-is-remarkably-thin/ |archive-date=2018-10-15}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=40994|title=Cluster reveals the reformation of the Earth's bow shock|author=Vasili Lobzin, Vladimir Krasnoselskikh, Arnaud Masson, Philippe Escoubet, Matt Taylor|date=2017-03-29|publisher=[[European Space Agency]]|lang=en|url-status=live|access-date=2019-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626202807/http://sci.esa.int/cluster/40994-cluster-reveals-the-reformation-of-the-earth-s-bow-shock/|archive-date=2019-06-26}}</ref>.
Иҳараку амчхара еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа Адгьыл амагнитосфера ианагәыдлалак [[Радиационный пояс|арадиациатә маҟақәа]] цәырҵуеит (Ван Аллен имаҟақәа). [[Полярное сияние|Аполиартә цәывҵыҷҷаарақәа]] ҟалоит, [[Магнитный полюс|амҳалдызтә полиусқәа]] рзааигәара [[Плазма|амратә плазма]] Адгьыл атмосфераҿы ианынаӡалакь<ref name="stern2005">{{cite web|last1=Stern|first1=David P.|date=2005-07-08|url=https://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmap.html|title=Exploration of the Earth's Magnetosphere|publisher=NASA|access-date=2007-03-21|archive-url=https://www.webcitation.org/6GCk917YE?url=https://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmap.html|archive-date=2013-04-28}}</ref>.
== Адгьыл аорбитеи уи аикәагьежьреи ==
{{Main|Адгьыл аорбита|Адгьыл уахыки ҽнаки аикәагьежьра}}
[[Файл:Земля22.jpg|мини|200px|Адгьыл аҵәира. Инарҭбаау асхема]]
[[Файл:Globespin.gif|мини|200px|Адгьыл аҵәира (анимациа)]]
Адгьыл иаҭахуп бжьаратәла 23 сааҭи 56 минуҭи 4.091 секунди ([[звёздные сутки|аеҵәатә мши-ҵхи]]) иара аҵәҩан иаакәыршаны зныктәи аикәшара анагӡаразы. Апланета мраҭашәарантә мрагыларахь [[Вращательное движение|аҵәира]] аццакра сааҭк ахь 15° инаӡоит (1° ес- 4 минуҭк, 15' минуҭк ахь). Уи арбага Амра, мамзаргьы Амза [[Угловой размер|акәакьтә диаметр]] иаҟароуп, 0.5° раҟара, ес-2 минуҭ (Амреи Амзеи ршәагаақәа инықәырԥшәа еиԥшуп)<ref name="aj136_5_1906"/><ref>{{cite web|last=Fisher|first=Rick|date=1996-01-30|url=http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html|title=Astronomical Times|publisher=[[Национальная радиоастрономическая обсерватория|NRAO]]|access-date=2007-03-21|archive-url=https://www.webcitation.org/617EjSVHT?url=http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html|archive-date=2011-08-22}}</ref><ref name="zeilik1998"/><ref name="angular"/>.
Адгьыл аҵәира ҭышәынтәалам: ажәҩантә сфера иаҿырԥшны уи аҵәира аццакра аҽаԥсахуеит (мшаԥымзази абҵарамзази уахыки-ҽнаки роура астандарт 0.001 с еиԥшым), аҵәира аҵәҩан [[Предварение равноденствий|ԥхьаҟа ицоит]] (шықәсык ахь 20.1" рыла) насгьы [[Нутация|еиҭасуеит]] (шәымҭактәи аполиус абжьаратәи адҵра 15' еиҳахом). Аамҭа мҽхакы ҭбаала ҳахәаԥшуазар — аласра ацәыӡуеит. Адгьыл зныктәи аикәагьежьра аура иҳаҩсыз 2000 шықәса ирылагӡаны бжьаратәла шәышықәса рахь 0,0023 [[Секунда]] рыла еизҳаит (излазгәаҭоу ала иҳаҩсыз 250 шықәса ирылагӡаны, ари аизҳара арбагақәа еиҵахеит — 100 шықәса ирылагӡаны 0,0014 секунд инарзынаԥшуа). [[Приливное ускорение|Аццакра аизҳара]] иабзоураны есыҽны иҳаҩсыз амшқәа раасҭа 29 наносекунда рыла иаухоит<ref>[http://elkin52.narod.ru/astro/sem/sem.htm Нестабильности вращения Земли] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090522004243/http://elkin52.narod.ru/astro/sem/sem.htm |date=2009-05-22 }} — Д. ф.-м. н. Н. С. Сидоренков, Гидрометцентр России, г. [[Москва]]</ref><ref>{{Cite web |url=http://crydee.sai.msu.ru/ak4/Chapt_4_75.htm |title=Неравномерность вращения Земли. Эфемеридное время. Атомное время |access-date=2009-04-26 |archive-date=2009-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090517065916/http://crydee.sai.msu.ru/ak4/Chapt_4_75.htm |url-status=live }}</ref><ref name="USNO_TSD"/>.
Адгьыл аҵәира аамҭа еиҭамҵуа аеҵәақәа ирҿырԥшны, [[Международная служба вращения Земли|Жәларбжьаратәи Адгьыл аҵәира Амаҵзура]] (IERS) излаҳәо ала, 86164.098903691 секунд ыҟоуп [[Всемирное время#Версии всемирного времени|UT1]] инақәыршәаны, мамзаргьы 23 сааҭ 56 минуҭи 4.098903691 с<ref name="IERS"/><ref name="Aoki"/>.
Адгьыл [[Амра|Амра]] иакәшоит [[Эллипс|аеллиптикатә]] орбитала 150 миллион км аҟынӡа абжьаны, бжьаратәла 29.765 км/с. аццакра аманы. Аццакра 30,27 км/с инаркны ([[Апоцентр и перицентр|аперигелиаҿы]]) 29,27 км/с ([[Апоцентр и перицентр|афелиаҿы]]) рҟынӡа еиҭаҵуеит. [[Орбита|Аорбита]] иқәланы ишцо, Адгьыл 365.2564 амратә мшқәа рыла ([[Сидерический период|аеҵәатә шықәсы]]) инагӡаны еикәшарак ҟанаҵоит. Адгьыл аҟынтәи иаҳбо аеҵәақәа ирҿыԥшуа Амра шықәсыктәи аныҟәара мрагыларахьтәи ахырхарҭала ҽнак 1°ыҟоуп. Амреи [[Солнечная система|Амратә системеи]] зегьы [[Млечный Путь|Ахш Мҩа]] [[Галактика|агалактика]] агәы иахыкәшоит шамахамзар игьежьу орбитала 220 км/с раҟара аццакра аманы. Еиҳа иааигәоу Ашьха Мҩа аеҵәақәа ирҿырԥшны, Амратә система 20 км/с раҟара аццакра аманы акәаԥахь ([[Апекс (астрономия)|апекс]]) ахы рханы инеиуеит, [[Лира (созвездие)|Лиреи]] [[Геркулес (созвездие)|Геркулеси]] рыеҵәарыԥхрақәа рҳәааҿы иҟоу<ref name="БСЭ"/><ref>{{cite web|url=http://www.astronom2000.info/different/z/|title=Земля | Константиновская Л. В.|publisher=www.astronom2000.info|lang=ru|access-date=2017-12-22|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222162808/http://www.astronom2000.info/different/z/|url-status=live}}</ref>.
[[Файл:PaleBlueDot.jpg|мини|200px|Акосмостә ӷба [[Вояджер-1|Воиаџьер 1]] Адгьыл аҟынтәи 6 миллиард км (40 а.е.) абжьаӡараҿы иҭнахыз [[Pale Blue Dot|Адгьыл асахьа]]]]
[[Файл:Планета Земли фотография КА Юноны.jpg|мини|200px|Акосмостә ныҟәага [[Юнона (космический аппарат)|Иунона]] Адгьыл аҟынтәи 9.66 миллион км (0.06457 а.е.) абжьаӡара аҟынтәи иҭнахыз Адгьыл асахьа]]
[[Файл:PIA05547-Spirit Rover-Earth seen from Mars.png|мини|200px|Адгьыл Марс аҟнытә]]
[[Амза]] Адгьыл иацны еицырзеиԥшу акапанқәа ргәы иакәшоит ес-27,32 уахи-ҽни, аеҵәақәа ирҿырԥшны. Еиԥшу [[Фазы Луны|амза афазақәа]] ҩба рыбжьара иҟоу аамҭа ([[Месяц|асинодтә мза]]) 29.53059 мшы амоуп. Адунеи аҩадатәи аполиус аҟынтәи уанахәаԥшуа, Амза Адгьыл иакәшоит [[По часовой стрелке и против часовой стрелки|асааҭ ахыцқәа рныҟәара иаҿаланы]]. Убри ахырхарҭала ауп апланетақәа зегьы Амра ишакәшо, иара убас Амреи, Адгьыли, Амзеи рхатә ҵәҩанқәагьы ишрыкәшо. Адгьыл аҵәира аҵәҩан 23,4° ала аперпендикулиар аҟынтәи аорбита аҟьаҟьарахь иацәхьаҵуеит (иаабо Амра ахашылара аҩаӡара [[времена года|ашықәс аамҭа]] иадҳәалоуп); Амза аорбита Адгьыл аорбитахь 5° инаауп (абри ацәхьаҵра ҟамлазҭгьы, есымза знык-знык амреи амзеи атыҩ иаклон)<ref name="moon_fact_sheet">{{cite web|last=Williams|first=David R.|date=2004-09-01|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html|title=Moon Fact Sheet|publisher=NASA|access-date=2007-03-21|archive-url=https://www.webcitation.org/617EjstNn?url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html|archive-date=2011-08-22}}</ref>.
Адгьыл аҵәҩан анаара иахҟьаны Амра [[горизонт|ақәыԥшылара]] аханы аҳаракыра ашықәс иалагӡаны аҽаԥсахуеит. Аԥхынразы аҩадатәи аҭбаарақәа рҿы иҟоу анаԥшҩы изы, Аҩадатәи аполиус Амрахь ианннаау, ҽынла еиҳа аамҭа кыраамҭа ицоит, Амрагьы ажәҩан аҿы еиҳа иҳаракуп. Уи ибжьаратәу аҳауаҟәандара еиҳа иацнаҵоит. Аӡын, Аҩадатәи аполиус Амра иацәыхараны ианыҟоу, аҭагылазаашьа еиҭасуеит, абжьаратәи аҳауаҟәандарагьы еиҵахоит. Аладатәи [[Полярный круг|аполиартә гежь]] анаҩс ари аамҭазы [[полярная ночь|аполиартә ҵхы]] ҟалалоит, Аладатәи аполиартә гежь аҟьаҟьараҿы уи ҩахазы егьакымкәа еиҵыҵуеит (амра аӡынтәи амрагылара аҽны игылаӡом), Аладатәи аполиус аҟны шықәсыбжак аҟынӡа инеины.
Адгьыл аҵәҩан анаара иахҟьо аҳауатә ҭагылазаашьақәа рҽыԥсахра, [[Времена года|ашықәс аамҭақәа]] реиҭныԥсахларахь инанагоит. [[солнцестояние|Амрагыларақәа]] ҩба рыла ашықәс аамҭақәа ԥшьба шьақәгылоит— Адгьыл аҵәҩан еиҳарак Амрахь ма уи аҟнытә анаара анамоу— насгьы [[равноденствие|аиҟарамшқәа]] ҩба рыла. Аӡынтәи амрагылара ҟалоит ԥхынҷкәын 21 рзы, аԥхынтәи— рашәарамза 21 азы, ааԥынтәи аиҟарамшра — хәажәкырамза 20 шыҟоу, ҭагалантәи — цәыббрамза 23-азы. Аҩадатәи аполиус Амрахь анаара анамоу, Аҩадатәи аполиус егьи аганахь инаауп. Абасала, Аҩадатәи ахәҭак аҿы аԥхынра аныҟоу, Аладатәи ахәҭак аҿы ӡынроуп, иара убас иаарҳәынгьы(амзақәа рыхьӡқәа еиԥшызаргьы, иаҳҳәап, жәабранмза Аҩадатәи ахәҭак аҿы иӡыны мзоуп, аха Аҩадатәи ахәҭак аҿы иԥхыны мзоуп).
[[Файл:First image of Earth.jpg|thumb|190px|left|Раԥхьаӡатәи Адгьыл зегьы асахьа (аиҭашьақәыргылара). Аорбитатә станциа [[Лунар орбитер-5|Lunar Orbiter V]], 1967 шықәса , нанҳәамза 8 рзы иҭнахыз.]]
Адгьыл аҵәҩан анаара акәакь аамҭа рацәала еиҭакрада инхоит. Аха 18,6 шықәса рахь знык имаҷу аиҭаҵрақәа ([[нутация|анутациа]] ҳәа иԥхьаӡоуп) аиууеит. Иҟоуп иара убасгьы кыраамҭатәи аиҭаԥарақәа ({{Num|41000|лет}} раҟара). Адгьыл аҵәҩан аориентациагьы аамҭа цацыԥхьаӡа аҽаԥсахуеит, [[прецессия|апрецессиа]] ацыԥҵәаха амҩаԥысра {{Num|25000|лет}} шьақәнаргылоит. Апрецессиа ауп ҿыҵгас иҟоу аеҵәатә шықәси [[тропический год|атропикатә шықәси]] реиҩдырааразы. Абарҭ аҩ-ныҟәаракгьы зхылҿиаауа Адгьыл [[Земной эллипсоид|аекватортә кылырчаахь]] Амреи амзеи рганахьала аус зуа зҽызыԥсахуа адхалара ауп. Адгьыл аполиусқәа уи ахҟьа иаҿырԥшны метрақәак рыла еиҭаҵуеит. Ас еиԥш иҟоу [[движение полюсов|аполиусқәа рныҟәара]] еиуеиԥшым ациклтә хәҭаҷқәа амоуп, еизакны [[квазипериодическое движение|аквазипериодикатә ныҟәара]] ҳәа изышьҭоу. Ари аныҟәара ашықәстәи ахәҭақәа рыдагьы, иҟоуп 14 мзы ирылагӡоу ацикл, Адгьыл аполиусқәа [[чандлеровское движение полюсов|Чандлер иныҟәара]] ҳәа изышьҭоу. Адгьыл аикәагьежьра аццакра аԥхьанеиԥш иҭышәынтәалам, уи уахыки ҽнаки рымҩаԥысра аура ианыԥшуеит<ref>{{cite web|last=Fisher|first=Rick|date=1996-02-05|url=http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/earth_rot.html|title=Earth Rotation and Equatorial Coordinates|publisher=[[Национальная радиоастрономическая обсерватория|NRAO]]|access-date=2007-03-21|archive-url=https://www.webcitation.org/617EkMYXJ?url=http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/earth_rot.html|archive-date=2011-08-22}}</ref>.
Уажәтәи аамҭазы Адгьыл аперигели иаҩсуеит ажьырныҳәамза 3 шыҟоу, афели — ԥхынгәымза 4 шыҟоу. Адгьыл аҟынӡа инаӡо амра амчхара аперигели аан 6,9% рыла еиҳауп, афели аан аасҭа, избанзар Адгьыл инаркны Амра аҟынӡа афели аҟны 3,4% рыла еиҳаны ибжьоуп. Ари [[Закон обратных квадратов|иаарҳәу акәакьҭақәа рзакәан]] ала еилкаазар ауеит. Адгьыл еиҳарак Амра ианазааигәоу аамҭазы Аладатәи агьежьбжа Амра аганахь инаауп аҟнытә, шықәсык аҩныҵҟа кырӡа Аҩадатәи агьежьбжа аасҭа еиҳаны амра амчхара аиууеит. Аха, ари аеффект аҵакы кырӡа еиҳа еиҵоуп, Адгьыл аҵәҩан анаара иахҟьаны иааидкыланы амчхара зегьы аԥсахра аасҭа, уи адагьы, имыцхәу амчхара аиҳарак Аладатәи агьежьбжа аӡырацәа илбаанадоит<ref>{{cite web|last=Williams|first=Jack|date=2005-12-20|url=https://www.usatoday.com/weather/tg/wseason/wseason.htm|title=Earth's tilt creates seasons|publisher=USAToday|access-date=2007-03-17|archive-url=https://www.webcitation.org/617Ekmg04?url=http://www.usatoday.com/weather/tg/wseason/wseason.htm|archive-date=2011-08-22}}</ref>.
Адгьыл азы [[сфера Хилла|Хилл исфера]] арадиус (Адгьыл [[гравитация|агравитациа]] анырра асфера) иааизакны 1.5 миллион км ыҟоуп. Ари Адгьыл агравитациа анырра егьырҭ апланетақәеи Амреи рнырра аасҭа иахьеиҳау абжьаӡара ауп<ref>{{cite web|author=Vazquez, M.; Montanes Rodriguez, P.; Palle, E.|date=2006|url=https://www.iac.es/folleto/research/preprints/files/PP06024.pdf|title=The Earth as an Object of Astrophysical Interest in the Search for Extrasolar Planets|publisher=Instituto de Astrofisica de Canarias|access-date=2007-03-21|archive-url=https://www.webcitation.org/617ElSxyd?url=https://www.iac.es/folleto/research/preprints/files/PP06024.pdf|archive-date=2011-08-22}}</ref><ref group="комм.">Адгьыл азы Хилл арадиус
: <math>R_\text{H} = a \left(\frac{m}{3M}\right)^{\frac{1}{3}},</math>
уа ''m'' — Адгьыл акапан, ''a'' — астрономиатә еизак, ''M'' — Амра акапан. Убас, арадиус астрономиатә еизакла иҟоуп
<math>\left(\frac{1}{3 \cdot 332946}\right)^{\frac{1}{3}} = 0{,}01</math>.</ref>.
== Акосмос аҟынтәи азгәаҭа ==
[[Файл:ISS042-E-101884 - View of Earth.jpg|thumb|right|МКС-42 аҟынтәи Адгьыл асахьа]]
Адгьыл раԥхьаӡакәны акосмос аҟынтәи асахьа ҭыхын ҟанаҵеит 1959 ашықәсазы аппарат [[Эксплорер-6|Explorer 6]] ала. Раԥхьаӡакәны 1961 ашықәсазы акосмос аҟынтәи Адгьыл збаз уаҩуп [[Гагарин, Иури Алеқсеи-иԥа|Иури Гагарин]]. 1968 шықәсазы [[Аполлон-8]] иақәтәаз раԥхьаӡакәны амза аорбитаҟнытә Адгьыл ацәывҵыҵра рбеит. 1972 шықәсазы [[Аполлон-17|Аполлон 17]] аекипаж еицырдыруа Адгьыл асахьа — «[[Blue Marble|The Blue Marble]]» ҭырхит<ref>{{cite web|author=Staff|date=October 1998|url=https://www.nasa.gov/centers/goddard/pdf/106420main_explorers.pdf|title=Explorers: Searching the Universe Forty Years Later|publisher=NASA/Goddard|access-date=2007-03-05|archive-url=https://www.webcitation.org/617Em55Gc?url=https://www.nasa.gov/centers/goddard/pdf/106420main_explorers.pdf|archive-date=2011-08-22 |lang = en }}</ref>.
Иаарту акосмоси "адәахьтәи" апланетақәеи рҟынтәи (Адгьыл аорбита анҭыҵ иҟоу), Адгьыл [[Фазы Луны|амзатәқәа иреиԥшу афазақәа]] ишрылсуа убарҭоуп, адгьыл аҟынтәи анаԥшҩы [[фазы Венеры|Венера афазақәа]] шибарҭоу еиԥш ([[Галилей, Галилео|Галилео Галиллеи]] иааиртыз).
== Амза ==
{{main|Амза}}
[[Амза]]- апланета еиԥшу идуу амҩаныза, адгьыл аԥшьбатәи ахәҭа иаҟароу. Ари Амратә системаҿы иреиҳау мҩанызоуп, иара апланета ашәагаа иаҿырԥшны. Идгьылтәу Амза иахаршаланы, егьырҭ апланетақәа ры[[Спутники планет|ԥсабаратә мҩанызақәагьы]] «амзақәа» ҳәа ирышьҭоуп.
[[Файл:The Earth and the Moon photographed from Mars orbit.jpg|мини|Иԥсабаратәым Марс амҩаныза аҟнытә акамера [[HiRISE]] ала иҭыху Адгьыли Амзеи [[Mars Reconnaissance Orbiter]]|альт=]]
Адгьыли Амзеи ирыбжьоу агравитациатә еидҳәалара ауп [[прилив|адгьылтә ӡхыҵрақәеи]] ӡхьаҵрақәеи зыхҟьо. Амза аҿгьы абри аҩыза анырра ааԥшуеит еснагь ганкахьала Адгьыл иахьаҿаԥшуа (Амза ахатә ҵәҩан акәшара аамҭа Адгьыл акәшара аамҭа иаҟароуп; шәахә. иара убас [[приливное ускорение Луны|Амза аӡхыҵратә ццакыра]]). Ари [[Синхронное вращение|аӡхыҵратә синхронизациа]] ҳәа иашьҭоуп. Амза Адгьыл ианакәшо аамҭазы Амра амҩаныза ахҟьа еиуеиԥшым ахәҭақәа арлашоит, уи [[Фазы Луны|амзатә фазақәа]] рцәырҵраҿы ахы аанарԥшуеит: илашьцоу ахҟьа ахәҭа [[Терминатор (астрономия)|терминаторла]] илашоу ахҭа иаҟәыҭхоуп.
Аӡхыҵратә синхронизациа абзоурала, Амза есышықәса Адгьыл, инықәырԥшшәа, иацәыхарахоит 38 мм рҟынӡа. Амиллион шықәсқәа рышьҭахь, ари аԥсахра хәыҷӡа, насгьы адгьылмшы шықәсык ахь 23 [[микросекунда|микросекундла]] аизҳара крыҵазкуа аԥсахрақәа ҳзаанагоит. Убас, иаҳҳәап [[Девонский период|девон аамҭазы]] (410 миллион шықәса раԥхьа) ашықәс аҩныҵҟа 400 мшы ыҟан, уахыки-ҽнаки 21,8 сааҭ ицон<ref>{{cite web |author=Espenak, F.; Meeus, J. |date=2007-02-07 |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html |url-status=dead |title=Secular acceleration of the Moon |lang=en |publisher=[[NASA]] |access-date=2007-04-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/617EmWduC?url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/secular.html |archive-date=2011-08-22 }}</ref><ref>{{cite web |first=Hannu K. J. |last=Poropudas |date=1991-12-16 |url=https://skepticfiles.org/origins/coralclo.htm |title=Using Coral as a Clock |publisher=Skeptic Tank |access-date=2007-04-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/6BOqnqCQZ?url=http://www.skeptictank.org/files//origins/coralclo.htm |archive-date=2012-10-14 |lang=en |url-status=dead }}</ref>.
[[Файл:Full moon partially obscured by atmosphere.jpg|мини|[[Полнолуние|Амза аҭәымҭа]]]]
Амза аԥсҭазаара аҿиара анырра ду анаҭар алшоит апланетаҿы аҳауа аԥсахрала. [[Палеонтология|Апалеонтологиатә]] ԥшаарақәеи акомпиутертә модельқәеи иаадырԥшуеит Адгьыл аҵәҩан анаара Адгьыли Амзеи рыӡхыҵрақәа рсинхронизациа абзоурала ишҭышәынтәалахо. Адгьыл аҵәира аҵәҩан [[Эклиптика|аеклиптикатә ҟьаҟьара]] иазааигәахазҭгьы, уи иахҟьаны апланетаҿы аклимат кырӡа иџьбарахон. Аполиусқәа руак ишиашоу Амрахь ирхазаауан, егьи — иаҿагылоу аганахь , насгьы Адгьыл Амра иахьынӡакәшалоз рҭыԥқәа рыԥсахлон. Аполиуссқәа ӡынгьы ԥхынгьы ишиашоу Амрахь ирхазаауан. Ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьа ҭызҵаауаз [[Планетология|апланетологцәа]] ирҳәоит, усҟан аԥстә дуқәеи иреиҳау аҵиаақәеи зегьы Адгьыл аҿы иԥсуан ҳәа<ref>{{статья |заглавие=A long-term numerical solution for the insolation quantities of the Earth |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004A%26A...428..261L |том=428 |страницы=261—285 |access-date=2007-03-31 |язык=en |тип=journal |автор=Laskar, J.; Robutel, P.; Joutel, F.; Gastineau, M.; Correia, A.C.M.; Levrard, B. |год=2004 |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |издательство=[[EDP Sciences]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011094522/http://adsabs.harvard.edu/abs/2004A%26A...428..261L }}</ref><ref>{{статья
|заглавие=Habitable planets with high obliquities
|издание=Lunar and Planetary Science
|том=27
|страницы=1437—1438
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1996LPI....27.1437W
|access-date=2007-03-31
|автор=Williams, D.M.; J.F. Kasting
|год=1996
|archive-date=2007-10-11
|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011094436/http://adsabs.harvard.edu/abs/1996LPI....27.1437W
}}</ref>.
Адгьыл аҟынтәи иубо Амза акәакьтә шәагаа Амра акәакьтә шәагаа даара иазааигәоуп. Абарҭ аҩ-жәҩантә цәеижьк ркәакьтә шәагаақәа (насгьы [[телесный угол|рцәеижьтә кәакь]]) еиԥшуп, избан акәзар Амра адиаметр Амза адиаметр аасҭа 400-нтә ишеиҳаугьы, Адгьыл 400-нтә иацәыхараны иҟоуп. Абри аҭагылазаашьеи Амза аорбита [[эксцентриситет|аексцентриситет]] дуи ирыхҟьаны, Адгьыл аҿы шьаҭанкыла еиԥш, амацәазԥшра аҭангьы [[затмение|армашьцарақәа]] аҭыԥ роууеит.
[[Происхождение Луны|Амза ахылҵшьҭра]] иазку зегь реиҳа аларҵәара змоу агәааанагара, [[гипотеза гигантского столкновения|аидыслара ду агипотеза]], Амза [[протопланета|апротопланета]] [[Тейя (гипотетическая планета)|Теи]]еи ([[Марс (планета)|Марс]] ашәагаа иаҟароу) апрото-Адгьыли реиҿасрала ишьақәгылеит ҳәа аҳәоит. Уи, егьырҭ арбагақәа реиԥш, адгьыли амзеи рнышәшьаҭақәа реилазаара аиԥшреи аиԥшымзаареи зыхҟьо ҳаилнаркаауеит<ref>{{статья
|заглавие=Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation
|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-08-16_412_6848/page/708
|издание=Nature
|том=412
|страницы=708—712
|язык=en
|тип=journal
|автор=R. Canup and E. Asphaug
|год=2001
}}</ref>.
Иахьазы Адгьыл [[Гипотетические естественные спутники Земли|Амза ада даҽа ԥсабаратә мҩанызак]] амаӡам, аха [[соорбитальный спутник|орбитак иатәу ҩ-ԥсабаратә мҩанызак]] амоуп - [[(3753) Круитни|Круитни астероидқәа 3753]], 2002 AA{{sub|29}}, иара убас [[искусственный спутник Земли|иԥсабаратәқәам]] рацәаны<ref>{{cite web
| first=David
| last=Whitehouse
| title=Earth's little brother found
| publisher=BBC News
| date=2002-10-21
| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2347663.stm
| access-date=2007-03-31
| archive-date=2012-03-03
| archive-url=https://web.archive.org/web/20120303175409/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2347663.stm
| url-status=live
}}</ref><ref>{{cite web
| first=Максим
| last=Борисов
| title=Вторая луна нас покидает
| publisher=Грани.Ру
| date=2006-06-14
| url=http://www.grani.ru/Society/Science/m.107205.html
| url-status=dead
| access-date=2007-10-31
| archive-url=https://web.archive.org/web/20071116051844/http://grani.ru/Society/Science/m.107205.html
| archive-date=2007-11-16
}}</ref>.
1969 ашықәс азы ауаатәыҩса раԥхьаӡакәны [[Аполлон-11|Амзаҿы итәеит]].
[[Файл:Earth-Moon2.jpg|thumb|center|790px|Адгьыл, Амзеи рыбжьара иҟоу абжьаӡарақәеи реизыҟазаашьатә шәагаақәа ррепродукциа]]
== Ишәарҭахар зылшо аобиектқәа ==
{{main|Адгьыл иазааигәахоу астероидқәа}}
[[астероид]] дуқәа (зықькилометрла аҵакыра змоу) Адгьыл ахь ркаҳара уи арбгаразы ашәарҭара цәырнагоит, аха ҳаамҭазы иаҳбо абас еиԥш иҟоу ацәеижьқәа зегьы абри азы имаҷцәоуп, урҭ ркаҳарагьы абиосфера мацаразы ишәарҭоуп. Еицырдыруа агәаанагарақәа изларҳәо ала, абас еиԥш иҟоу акаҳарақәа зымҽхак дуӡӡоу [[массовое вымирание|ақәӡаарақәа]] маҷымкәа ирҿыҵгахар ауеит, аха макьана иаахҵәаҵәҟьаны аҭак ҳамаӡам<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/russian/science/2010/03/100304_dinosaur_extinction_crater.shtml|title=Динозавры вымерли из-за падения астероида|date=2010-03-05 |publisher=BBC — Русская служба|access-date=2013-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/6HLsIoMcr?url=https://www.bbc.co.uk/russian/science/2010/03/100304_dinosaur_extinction_crater.shtml|archive-date=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=https://compulenta.computerra.ru/archive/earth/271815/|url-status=dead|title=Гигантский метеорит вызвал распад сверхконтинента Гондвана|author=Михаил Карпов|date=2006-06-05|publisher=«Компьюлента»|access-date=2013-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/6HLsKfxCC?url=https://compulenta.computerra.ru/archive/earth/271815/|archive-date=2013-06-13}}</ref>.
З[[перигелий|перигелионтә]] бжьаӡара 1,3 [[Астрономическая единица|астрономтә еизак]] аасҭа еиҵоу ма иаҟароу астероидқәа Адгьыл азааигәахара иаҿу ҳәа иԥхьаӡоуп. Наҟ-наҟ Адгьыл 0.05 а.е. еиҵоу ма иаҟароу абжьаӡарала азааигәахара зылшо, насгьы [[абсолютная звёздная величина|зҳәарадатәи аеҵәатә ҩаӡара]] 22{{sup|m}} еиҳам астероидқәа, ишәарҭахар зылшо обиектқәаны иԥхьаӡоуп. Астероидқәа рыбжьаратәи альбедо 0,13 иаҟароуп ҳәа ҳазхәыцуазар, уи арбага 150 м здиаметр еиҳау ацәеижьқәа ирықәшәоит. Абри аасҭа еиҳа имаҷу ацәеижьқәа, атмосфера ианалсуа, аиҳарак ԥхасҭахоит, иагьбылуеит, Адгьыл азы ашәарҭара дугьы рыҵаӡам. Ас еиԥш иҟоу аобиектқәа ҭыԥ-ҭыԥла мацароуп аахаҟаҵара ахьрылшо. Адгьыл азааигәахара иаҿу астероидқәа рҟынтәи 20% мацара роуп ашәарҭара зҵазар ауа<ref name="astronet">{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202522/node3.html |title=Астероиды, сближающиеся с Землёй |publisher=[[Астронет]] |access-date=2013-06-13 |archive-date=2013-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006012122/http://www.astronet.ru/db/msg/1202522/node3.html |url-status=live }}</ref><ref name="astronet"/><ref name="astronet"/><ref name="astronet"/>.
== Агеографиатә дыррақәа ==
{{main|Агеографиа}}
[[Файл:World map 2004 CIA large 2m.jpg|350px|thumb|right|Адгьыл афизикатә хсаала]]
«Аҵакыра»
* ''[[Поверхность]]:'' {{nobr|510.072 миллион [[Квадратный километр|км2]]}}
* ''[[Суша]]:'' 148,94 млн км2 (29,1%)<ref name="CIA"/>
* ''[[Аӡы]]:'' 361.132 млн км2 (70.9%)<ref name="CIA"/>
'''Аԥшаҳәа ацәаҳәа аура:''' {{Num|356000|Км}}<ref name="CIA"/>
=== Абахҵәара ахархәара ===
2011 шықәсанӡатәи адыррақәа<ref name="CIA"/>
* ''[[пашня]]'' — 10,43 %
* ''[[многолетние насаждения]]'' — 1,15 %
* ''егьи'' - 88.42%
'''Идырбааӡо адгьылқәа:'''
{{Num|3096621,45|км2}} (2011 шықәсанӡа)<ref name="CIA"/>
=== Асоциал-економикатә географиа ===
{{main|Ауаҩы ахдырра змоу|Асоциал-економикатә географиа|Адгьыл ауааԥсыра}}
2022 шықәса лаҵарамза 15 рзы Адгьыл ауааԥсыра рхыԥхьаӡара 8 миллиардҩык рҟынӡа инаӡеит. [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара|ООН]] ахәшьарақәа рыла, 2050 шықәсазы Адгьыл ауааԥсыра рхыԥхьаӡара 9,2 млрд рҟынӡа инаӡоит. 2018 шықәса ажьырныҳәа 1 азы Адгьыл ауааԥсыра рхыԥхьаӡара 7,5915 млрд-ҩык ыҟан. Агәыӷа ыҟоуп [[Развивающаяся страна|еизҳазыӷьо атәылақәа]] рҟны ауааԥсыра рхыԥхьаӡара иҵегьы иазҳап ҳәа. Адгьыл аҿы [[плотность населения|ауааԥсыра рыжәпара]] бжьаратәла 47 уаҩ/км2 раҟара иҟоуп, насгьы Адгьыл еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы арбагақәа даара еиуеиԥшым, зегь реиҳа ирацәоуп [[Азиа|Азиа]]. Агәаанагара шыҟоу ала, [[Урбанизация|ақалақь ауааԥсыра рхыԥхьаӡара]] аизҳара арбагақәа 2030 шықәсазы 60% инаӡоит, уажәтәи аамҭазы адунеи зегь аҟны бжьаратәла 49% ыҟоуп<ref>{{Cite web|url=https://www.fontanka.ru/2022/11/15/71816681|title=ООН: На Земле теперь — 8 миллиардов человек|date=2022-11-15 |access-date=2022-12-31|archive-date=2022-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120112601/https://www.fontanka.ru/2022/11/15/71816681/|url-status=live}}</ref><ref name="un2006"/><ref>
{{cite web|url = https://www.segodnya.ua/lifestyle/science/stalo-izvestno-naskolko-za-god-uvelichilos-kolichestvo-zemlyan-1100906.html|url-status = dead|title = Стало известно, насколько за год увеличилось количество землян|author = |date = 2017-12-23|website = www.segodnya.ua|publisher = Сегодня|access-date = 2018-11-05|lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20181106004719/https://www.segodnya.ua/lifestyle/science/stalo-izvestno-naskolko-za-god-uvelichilos-kolichestvo-zemlyan-1100906.html|archive-date = 2018-11-06}}
</ref><ref name="prb2007"/><ref name="prb2007"/>.
2017 шықәса ԥхынҷкәын 17-нӡа Адгьыл анҭыҵ ицахьаз ауаа рхыԥхьаӡара 553-ҩык ыҟан, урҭ рҟынтәи [[Список людей, побывавших на Луне|12]]-ҩык — [[Амза|Амзахь]]<ref>{{cite web |url=http://www.april12.de/123ru/551_600.html |title=Астронавты и космонавты по порядку. |access-date=2018-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180107061241/http://www.april12.de/123ru/551_600.html |archive-date=2018-01-07 |url-status=dead }}</ref>.
[[Файл:Continents vide couleurs-automatedvector.svg|мини|250px|Адгьыл ахәҭақәа 7:<ref name="NatlGeo">{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=world&Mode=d&SubMode=w|url-status=dead|title=World|website=[[National Geographic Society]] |access-date=2013-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110217223326/http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=world&Mode=d&SubMode=w|archive-date=2011-02-17}}, ''[[National Geographic Society|National Geographic]] – [https://www.nationalgeographic.com/xpeditions/ Xpeditions Atlas].'' 2006. Washington, DC: National Geographic Society.</ref> {{nowrap|{{colorbox|#0c0}} [[Аҩадатәи Америка]],}} {{nowrap|{{colorbox|green}} [[Аладатәи Америка]],}} {{nowrap|{{colorbox|#0040ff}} [[Антарктида]],}} {{nowrap|{{colorbox|#fed52e}} [[Африка]],}} {{nowrap|{{colorbox|#c10000}} [[Европа]],}} {{nowrap|{{colorbox|#f33e01}} [[Азиа]],}} {{nowrap|{{colorbox|#c04080}} [[Австралиа (аконтинент)|Австралиа]]}}<ref>{{cite web|url=https://education.nationalgeographic.com/education/mapping/outline-map/?map=The_World&ar_a=1|title=The World|publisher=National Geographic Society|lang=en|access-date=2013-06-14|archive-url=https://www.webcitation.org/6HNPXIYbN?url=https://education.nationalgeographic.com/education/mapping/outline-map/?map=The_World|archive-date=2013-06-14}}</ref>]]
[[Файл:Earthlights dmsp.jpg|мини|250px|Адгьыл уахынлатәи ахҟьа акомпозициатә сахьааарԥш (2000 ш.). Ари асахьа афотосахьа акәӡам, насгьы ахәҭаҷқәа ишыҟаҵәҟьоу аасҭа еиҳа илашаны иубоит.]]
[[Файл:Northwest coast of United States to Central South America at Night.ogv|мини|250px|Акосмос аҟынтәи Адгьыл аԥшра ([[Международная космическая станция|МКС]]). - авидео]]
Ихадоу агеографиатә обиектқәа рыхсаала:
== Ароль акультураҿы ==
[[Файл:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|right|250px|Акосмостә ӷба аҟынтәи [[The Blue Marble|Адгьыл афотосахьа]] [[Аполлон-17]]]]
[[Файл:Unisphere in summer.jpg|thumb|right|200px|[[Ниу-Иорк|Нью-Иорк]] ақалақь аҿы игылоу 43 метра аҳаракыра змоу аџыр иалху аглобус "[[Унисфера]]"]]
[[Файл:Globus Penza.jpg|thumb|right|200px|[[Пенза]] ақалақь аҿы 13 метра аҳаракыра змоу [[Монумент «Глобус» (Пенза)|аглобус абаҟа]]]]
Аурыс ажәа "адгьыл" ''*zemja'' ахь ихьаԥшуеит, убри аҵакы аманы иагьацнаҵоит ажәа ''*dʰeĝʰōm'' "адгьыл"<ref>{{книга |автор=Фасмер М. |заглавие=Этимологический словарь русского языка |том=2 |ссылка=http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=93&vol=2 |место=М. |издание=Прогресс |год=1964–1973 |страницы=93 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205139/http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=93&vol=2 }}</ref><ref>{{книга|автор=Boryś W. |заглавие=Słownik etymologiczny języka polskiego |место=Kraków |издание=Wydawnictwo Literackie |год=2005 |страницы=739—740 |isbn=978-83-08-04191-8}}</ref><ref>{{книга|автор=J. P. Mallory,Douglas Q. Adams. |заглавие=Encyclopedia of Indo-European culture |ссылка=https://archive.org/details/encyclopediaindo00mall|место=London |издательство=Fitzroy Dearborn Publishers |год=1997 |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaindo00mall/page/174 174] |isbn=9781884964985}}</ref>.
[[Англыз бызшәа|Англыз бызшәаҿы]] Адгьыл — ''Earth'' ауп. Ари ажәа [[Ажәытә англыз бызшәа|ажәытә англыз ажәа]] ''eorthe'', иара убас [[среднеанглийский язык|абжьаранглыз ажәа]] ''erthe'' иацҵоуп. Апланета ахьӡ аҳасабала ''Earth'' раԥхьаӡакәны ахархәара аиуит 1400 шықәсазы. Ари абырзен-романтә мифологиа аҟынтәи иаагамыз апланета ахьӡ заҵәык ауп<ref>{{книга
|заглавие=Random House Unabridged Dictionary
|издательство=[[Random House]]
|id=ISBN 0-375-42599-3
|месяц=7
|год=2005
}}</ref><ref>{{cite web
|last = Harper
|first = Douglas
|date = November 2001
|url = https://www.etymonline.com/index.php?term=earth
|title = Earth
|publisher = Online Etymology Dictionary
|access-date = 2007-08-07
|archive-url = https://www.webcitation.org/617En1oOe?url=https://www.etymonline.com/index.php?term=earth
|archive-date = 2011-08-22
}}</ref>.
Адгьыл [[Астрономические символы|астрономиатә дырга]] — агежь иҭаку аџьар ауп: [[Файл:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]. Ари адырга еиуеиԥшым акультурақәа рҿы еиуеиԥшым ахықәкқәа рзы ахархәара аман. Асимвол даҽа версиак — аџьар агьежь ахықәцәаҿы ([[Файл:globus cruciger (fixed width).svg|16px|♁]]), астилизациа зызу [[Держава (символ)|адержава]]; Адгьыл зааӡатәи астрономиатә дырга аҳасабала ахархәара аман<ref>{{книга
|год=2004
|часть=Group 29: Multi-axes symmetric, both soft and straight-lined, closed signs with crossing lines
|заглавие=Symbols — Encyclopedia of Western Signs and Ideograms
|страницы=281—282
|издательство=Ionfox AB
|место=New York
|id=ISBN 91-972705-0-4
|язык=en
|автор=Liungman, Carl G.
}}</ref>.
Акультурақәа жәпакы рҿы Адгьыл нцәахәыркуп. Иара анцәахәы, [[Богиня-мать|ан-анцәахәы]] ҵакыла иазааигәоуп, Ан Адгьыл ҳәа иашьҭоуп, лассы-лассы аҽаҩрабзиеи аизҳазыӷьареи рынцәахәҵас иаарԥшуп.
[[Ацтеки|Ацтекцәа]] Адгьыл [[Тонанцин]] — «ҳан» ҳәа иашьҭан. [[Китаи|Акитаиуаа]] рзы уи анцәахәы [[Хоу-Ту]] (后土) лоуп, [[Бырзентәыла|абырзенцәа]] рҿы Адгьыл анцәахәы - [[Гея|Геиа]] длеиԥшуп. [[Германо-скандинавская мифология|Скандинавиатәи амифологиаҿы]] Адгьыл анцәахәы [[Ёрд|Иорд]], [[Тор (мифология)|Тор]] иан, [[Аннар]] иԥҳа лакәын. [[Древнеегипетская мифология|Ажәытәтәи Мысратәи амифологиаҿы]], егьырҭ акультурақәа рҟны еиԥш акәымкәа, Адгьыл ахаҵаԥшра амоуп - анцәахәы [[Геб]] иоуп, ажәҩан акәзар, аԥҳәыс лыԥшра аанахәоит — анцәахәы [[Нут (мифология)|Нут]] лоуп<ref>{{книга |год=1922 |заглавие=Myths & Legends of China |издательство=George G. Harrap & Co. Ltd. |место=New York |ссылка=http://www.gutenberg.org/etext/15250 |автор=Werner, E. T. C. |archive-date=2007-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070311012856/http://www.gutenberg.org/etext/15250 }}</ref>.
[[Адин|Адинқәа]] жәпакы рҿы иҟоуп [[Сотворение мира|адунеи ашара иазку амифқәа]], урҭ Адгьыл [[божество|нцәахәык]] мамзаргьы нцәахәқәак ишыршаз рҳәоит.
Ажәытәӡатәи акультурақәа жәпакы рҿы [[Плоская Земля|Адгьыл ҟьаҟьоуп ҳәа иԥхьаӡан]]; ҿырԥштәыс иаагозар, [[Шумеро-аккадская мифология|Месопотамиа акультураҿы]] адунеи аокеан аҿы иӡсо диск ҟьаҟьак еиԥш иаарԥшын. Адгьыл асфератә форма иазкны агәаанагарақәа шьақәдыргылеит [[Древнегреческая философия|ажәытә бырзен философцәа]]; [[Пифагор]] уи агәаанагара дадгылаҩын. [[Средневековье|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] раан, европауаа реиҳараҩык Адгьыл кәымпылуп ҳәа ирыԥхьаӡон, уи шаҳаҭра азыруит [[Фома Аквинский|Фома Аквински]] иеиԥш иҟаз ауаа ҟәыӷақәа. Акосмос ахь аԥырра ҟалаанӡа, Адгьыл акәымпылра иазкны ахшыҩзцарақәа шьаҭас ирымаз аҩбатәи аҷыдарақәа рызхьаԥшреи егьырҭ апланетақәа рформа аҿырԥшреи акәын<ref>{{cite web|last=Russell|first=Jeffrey B.|url=https://www.asa3.org/ASA/topics/history/1997Russell.html|title=The Myth of the Flat Earth|publisher=American Scientific Affiliation|access-date=2007-03-14|archive-url=https://www.webcitation.org/617EnVfVa?url=https://www.asa3.org/ASA/topics/history/1997Russell.html|archive-date=2011-08-22}}</ref><ref>{{cite web
|last = Jacobs
|first = James Q.
|date = 1998-02-01
|url = http://www.jqjacobs.net/astro/aegeo.html|url-status=dead
|title = Archaeogeodesy, a Key to Prehistory
|access-date = 2007-04-21
|archive-url = https://www.webcitation.org/617Eny1Xn?url=http://www.jqjacobs.net/astro/aegeo.html
|archive-date = 2011-08-22
}}</ref>.
XX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжаҿы иҟалаз атехникатә ԥхьацара Адгьыл аганахьала ауаа рзеиԥш гәаанагарақәа аԥсахит. Акосмос ахь аԥыррақәа ирылагаанӡа, Адгьыл лассы-лассы дунеи иаҵәаны иаадырԥшуан. Иҟалап, ашәҟәыҩҩы [[Пауль, Фрэнк Рудольф|Френк Паул]] 1940 шықәса рашәарамзазы иҭыҵыз ажурнал ашьҭахьтәи адаҟьаҿы раԥхьаӡакәны ԥсҭҳәа зхым жәҩангәыԥшшәы змоу апланета (абахҵәара ибзианы иубарҭаны) асахьа аазырԥшыз иакәызҭгьы<ref name="fja">
{{книга
|год=1997
|заглавие=Forrest J Ackerman's World of Science Fiction
|издательство=RR Donnelley & Sons Company
|место=Los Angeles
|id=ISBN 1-57544-069-5
|страницы=116—117
|язык=en
|автор=Ackerman, Forrest J
}}</ref>.
1972 ашықәсазы [[Аполлон-17]] агәыԥ( «Амрамор иаҵәа») ҳәа ахьӡ заус еицырдыруа Адгьыл афотосахьа ҭырхит. 1990 азы иҭыху Адгьыл асахьа [[Вояджер-1|{{nowrap| Воиаџьер 1}}]] адгьыл кырӡа иацәыхараз, [[Саган, Карл|Карл Саган]] игәазҭанаҵеит апланета ицәышу жәҩангәыԥшәы змоу акәаԥ () аҿырԥшра. Иара убас, Адгьыл, аԥсҭазаара ацхрааратә система змоу зхылаԥшра хымԥадатәу [[Корабль поколений|акосмостә ӷба ду]]гьы иаҿдырԥшуан. Адгьыл [[Абиосфера|абиосфера]] зны-зынла организм дуӡӡак аҳасабала иахәаԥшуан<ref name="seti-pbd">
{{cite web
|author = Staff
|url = http://gtrc911.quaker.org/pale_blue_dot.html
|title = Pale Blue Dot
|publisher = SETI@home
|access-date = 2006-04-02
|archive-url = https://www.webcitation.org/617EoXZin?url=http://gtrc911.quaker.org/pale_blue_dot.html
|archive-date = 2011-08-22
}}
</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.futurehi.net/docs/OperatingManual.html |title=Архивированная копия |access-date=2007-11-02 |archive-date=2012-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120423182500/http://www.futurehi.net/docs/OperatingManual.html |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.futurehi.net/docs/OperatingManual.html |title=Архивированная копия |access-date=2007-11-02 |archive-date=2007-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070418205123/http://www.futurehi.net/docs/OperatingManual.html |url-status=unfit }}</ref><ref>{{книга
|год=1979
|заглавие=Gaia: A New Look at Life on Earth
|ссылка=https://archive.org/details/gaianewlookatlif00loverich
|издание=First edition
|издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]
|место=Oxford
|id=ISBN 0-19-286030-5
|язык=en
|автор=[[James Lovelock|Lovelock, James E.]]
}}</ref>.
== Аекологиа ==
Иҳаҩсыз ҩышә шықәса ирылагӡаны зхыԥхьаӡара еизҳауа иааҳакәыршаны иҟоу [[Энвайронментализм|аԥсабара ахьчаҩцәа]] ауаҩытәыҩса ихымҩаԥгашьа Адгьыл аԥсабара анырра ӷәӷәа ахьанаҭо ргәы иҵхоит.
Ари асоциал-политикатә еиҿкаара ахықәкы хадақәа иреиуоуп [[Природные ресурсы|аԥсабаратә хыҵхырҭақәа]] рыхьчареи аҳауа [[Загрязнение|аҟьашьра]] аҟәыхреи. Аԥсабара ахьчаҩцәа апланета аресурсқәа хшыҩла рхархәареи иааҳакәыршан иҟоу аԥсабара амҩақәҵареи иадгылаҩцәоуп. Урҭ ргәаанагарала, уи нагӡахарц алшоит аҳәынҭқарратә политикеи, досу хаҭалатәи разнеишьеи аԥсахрақәа рылагалара абзоурала. Еиҳаракгьы уахь иаҵанакуеит [[невозобновляемые ресурсы|аҽырҿыцра злымшо ахыҵхырҭақәа]] мҽхакыҭбаала рхархәара. Аарыхреи анхамҩеи аԥсабаратә ҭагылазаашьа иахьынӡаныруа ахылаԥшра ахарџь рацәа ацуп, уи акоммерциатә интересқәеи аԥсабарахьчаратә еилазаарақәа ргәаанагарақәеи еиҿанаргылоит<ref>{{cite web
|last = Meyer
|first = Stephen M.
|date = 2002-08-18
|url = http://web.mit.edu/polisci/mpepp/
|title = MIT Project on Environmental Politics & Policy
|publisher = Massachusetts Institute of Technology
|access-date = 2006-08-10
|archive-url = https://www.webcitation.org/617Eoz4yw?url=http://web.mit.edu/polisci/mpepp/
|archive-date = 2011-08-22
}}</ref>.
== Иҟалаша ==
{{main|Адгьыл аԥеиԥш}}
[[Файл:Red Giant Earth warm.jpg|thumb|Амра [[Красный гигант|агигант ҟаԥшь]] афаза ианалала ашьҭахь икылблааз Адгьыл асахьаҭыхҩы ихаҿы ишааиуа]]
Апланета аԥхьаҟатәи аԥеиԥш [[Звёздная эволюция|Амра аԥеиԥш]] ӷәӷәала иадҳәалоуп. Амра агәыцә аҟны «[[Термоядерная реакция|иныхыз]]» [[гелий|агели]] аизара иахҟьаны [[Солнечная светимость|аеҵәа алашара]] маҷ-маҷ еизҳауа иалагоит. Иааиуа 1.1 млрд шықәса ирылагӡаны уи 10% иацлоит, уи иахҟьаны [[Солнечная система|Амратә система]] [[обитаемая зона|анхарҭа ҭыԥ]] ҳаамҭазтәи Адгьыл аорбита анҭыҵ инаскьоит. Аклиматтә модельқәак изларҳәо ала, Адгьыл аҟынӡа иааӡо амратә шәахәаркрырақәа рхыԥхьаӡара ацлара аокеанқәа зегьы ҭанарбартә аҟынӡа ақәӡаара ахылҿиаараны иҟоуп<ref name="sun_future">{{статья |заглавие=Our Sun. III. Present and Future |том=418 |страницы=457—468 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S |access-date=2007-03-31 |автор=Sackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E. |год=1993 |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2015-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104075722/http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S }}</ref><ref>{{статья |заглавие=Runaway and Moist Greenhouse Atmospheres and the Evolution of Earth and Venus |том=74 |страницы=472—494 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1988Icar...74..472K |access-date=2007-03-31 |язык=en |тип=journal |автор=Kasting, J.F. |год=1988 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711040311/http://adsabs.harvard.edu/abs/1988Icar...74..472K }}</ref>.
Адгьыл ахҟьа аҟәандара аизырҳара [[Неорганическая химия|иорганикатәым]] аикәшара арццакуеит [[Геохимический цикл углерода|CO]]{{sub|2}}, уи аконцентрациа аҵиаақәа зшьуа аҩаӡара аҟынӡа ирмаҷны (10 [[Миллионная доля|ppm]] [[C4-фотосинтез|С4 афотосинтез]] азы) 500–900 млн шықәса рыҩныҵҟа. Аҵиаақәа рықәӡаара иахҟьаны атмосфера аҟны [[кислород|аҵәыҵәри]] маҷхоит, насгьы миллион шықәсқәак рыла Адгьыл аҿы аԥсҭазаара ҟалашьа амамкәа иҟалоит. Даҽа миллиард шықәса рышьҭахь, аӡы апланетаҿы зынӡагьы иӡуеит, насгьы ибжьаратәу аҳауаҟәандара 70 °C-нӡа инаӡоит. Адгьыл абахҵәара аиҳарак аԥсҭазаара азы иумыхәо иҟалоит, усҟан иара, раԥхьаӡа инаргыланы аокеан аҿы еиқәхараны иҟоуп<ref>''Ward, Peter Douglas; Brownlee, Donald.'' The life and death of planet Earth: how the new science of astrobiology charts the ultimate fate of our world. — Macmillan, 2003. — Pp. 117—128. — ISBN 0-8050-7512-7.</ref>. Аха Амра наӡаӡа аҽамԥсахуа иҟаӡазаргьы, еиԥҟьарада имҩаԥысуа Адгьыл аҩныҵҟатәи ахьшәашәахара иахҟьаны атмосфера абжеиҳараки аокеанқәеи бжьаӡыр рылшон ([[Вулкан (геология)|авулкантә усура]] аиҵахара иахҟьаны). Уи аамҭазы Адгьыл аҿы ԥсы зхоу зегьы рахьтә [[экстремофилы|аекстремофилқәа]] ракәхоит иаанхо, ашоура ҳараки ҳараки аӡы амаҷреи зычҳауа аорганизмқәа<ref name="britt2000" /><ref name="ward_brownlee2002"/><ref name="nat geo"/><ref name="carrington"/><ref name="ward_brownlee2002"/><ref>{{статья|заглавие=Ce que sera la fin du monde |издание=Science et Vie |том=N° 1014 |язык=fr |автор=Guillemot, H.; Greffoz, V. |месяц=3 |год=2002}}</ref><ref name="nat geo"/>.
Ҳазҭагылоу аамҭа инаркны 3,5 млрд шықәса рышьҭахь Амра алашара уажәтәы аасҭа 40% рыла еизҳауеит. Уи аамҭазы Адгьыл аҿы иҟалоу аҭагылазаашьа иахьатәи Венера ахҟьаҿы иҟоу аҭагылазаашьа иеиԥшхоит: аокеанқәа зегьы ҭабаны акосмос иазцоит, ахҟьа амца зхылҵуа цәҳәыразаауеит. Ари арыцҳара ӷәӷәа аҵыхәала Адгьыл аҟны изеиԥшразаалак ԥсҭазаарак аҟалара ауаны иҟалом<ref name="Richard Pogge"/><ref name="Richard Pogge"/><ref name="Richard Pogge"/><ref name="Richard Pogge">{{cite web |author=Pogge, Richard W. |date=1997 |url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html |title=The Once and Future Sun |format=lecture notes |access-date=2009-12-27 |lang=en |archive-url=https://www.webcitation.org/617GfSSv2?url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html |archive-date=2011-08-22 }}</ref><ref name="Richard Pogge"/>.
7.05 млрд шықәса рышьҭахь, амра агәыцә аҟны аӡри нҵәоит. Уи ахҭыс Амра [[Главная последовательность|аишьҭагылара хада]] ааныжьны агигант ҟаԥшь астадиахь иианагоит. Амодель излаанарԥшуа ала уи арадиус уажәтәи Адгьыл аорбита арадиус (1,2 [[астрономическая единица|а.е.]]) аҟынтәи 120% рыла еизҳауеит, насгьы уи алашара еизҳауеит 2350 -2730-нтә. Аха, уи аамҭазы Адгьыл аорбита 1.4 а.е. аҟынӡа еизҳар алшоит, избанзар Амра адхалара хьысҳахоит амратә ԥша аӷәӷәахара аҵыхәала акапан аҟнытә 28-33% ахьацәыӡуа иахҟьаны<ref>''Zeilik M., Gregory S. A.'' Introductory Astronomy & Astrophysics. — 4th ed. — Saunders College Publishing, 1998. — P. 322. — ISBN 0-03-006228-4.</ref>. Убри аамҭазы 2008 шықәсазы имҩаԥгаз аҭцаарақәа иаҳдырбоит, иага ус иҟазаргьы, Адгьыл уеизгьы-уеизгьы Амра илбаанадар шауа, уи анҭыҵтәи ахҟьа иамоу аныррақәа ирҿыҵганы<ref name="Richard Pogge" /><ref name="astrogalaxy" /><ref name="Schroder2008" /><ref name="Richard Pogge" /><ref name="Schroder2008">{{статья|заглавие=Distant future of the Sun and Earth revisited |том=386 |номер=1 |страницы=155—163 |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |bibcode=2008MNRAS.386..155S |arxiv=0801.4031 |автор=K. P. Schroder, Robert Connon Smith |год=2008 |язык=en |издательство=[[Oxford University Press]] |издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]}}</ref><ref name="Schroder2008" />.
Уи аамҭазы, Адгьыл ахҟьа рҭәахоит<ref>''Brownlee, Donald E.'' Planetary habitability on astronomical time scales // Heliophysics: Evolving Solar Activity and the Climates of Space and Earth. — Cambridge University Press, 2010. — P. 95. — ISBN 978-0-521-11294-9.</ref>, избан акәзар уаҟа аҳауа ацара 1370 °C рҟынӡа инаӡоит. Агигант ҟаԥшь иҭнажьуа амратә ԥша ӷәӷәа [[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] акосмосахь иагар алшоит. Адгьыл ахҟьаҟынтәи Амра ≈160° акәакьтә шәагаа змоу агьежь ҟаԥшь ду еиԥш иааԥшлоит, убри ала ажәҩан а акыра аиҳарак аанкыланы. Амра агигант ҟаԥшь афаза ианалало инаркны 10 млн шықәса рышьҭахь, амра агәыцә аҟны аҳауацарақәа 100 млн К рҟынӡа ишьҭыҵуеит, [[гелиевая вспышка|агелитә мцахәыҵҟьара]] ҟаланы [[Гелий|агели]] аҟынтәи [[углерод|арацәарии]] [[кислород|аҵәыҵәрии]] рсинтез [[термоядерная реакция|атермоиадертә реакциа]] иалагоит, Амра уажәы аасҭа радиусла 9,5 рыла еиҵахоит. «Агели ақәҷыҷаара» астадиа (Helium Burning Phase) 100-110 миллион шықәса ицалоит, уи ашьҭахь аеҵәа адәахьтәи ахҟьақәа ирласны рыҽдырҭбаауеит, анаҩс уи еиҭа игигант ҟаԥшьхоит. [[Асимптотическая ветвь гигантов|Агигантқәа рсимптотикатә ҟәшахьы]] ианцәырҵлак, Амра адиаметр уажәтәи ашәагаа аасҭа 213-нтә еизҳауеит. 20 миллион шықәса рышьҭахь, аеҵәа ахҟьа иҭышәынтәалам аибафарақәа раамҭатә цыԥҵәаха ахы акуеит. Амра аҟазаара ари афаза амчхара дуӡӡа змоу амцабзхәыҵҟьарақәа ацзаауеит, аамҭа-аамҭала уи алашара уажәтәи аҩаӡара ааҭа 5000-нтә еиҳахалоит. Уи зыхҟьало, атермоиадертә реакциа уаанӡа кьыс змамыз агели ацәынхақәагьы рҽахьаларгалало ауп<ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/775|title=Далёкая звезда осветила планы спасения Земли от смерти Солнца|publisher=membrana.ru|access-date=2013-03-23|archive-date=2013-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060615/http://www.membrana.ru/particle/775|url-status=dead}}</ref><ref>[[С точки зрения науки]]. Гибель Земли</ref><ref name="minard09">{{cite web | first=Anne | last=Minard | date=2009-05-29 | title=Sun Stealing Earth's Atmosphere | website=National Geographic News | url=https://news.nationalgeographic.com/news/2009/05/090529-sun-stealing-atmosphere.html | url-status=dead | access-date=2009-08-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090814075823/http://news.nationalgeographic.com/news/2009/05/090529-sun-stealing-atmosphere.html | archive-date=2009-08-14 }}</ref><ref name="Richard Pogge" /><ref name="astrogalaxy">{{cite web|url=https://astrogalaxy.ru/277.html|title=Солнце. О будущем нашего Солнца|author=Г. Александровский|date=2001|publisher=Астрогалактика|lang=ru|access-date=2013-02-07|archive-date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116060720/http://astrogalaxy.ru/277.html|url-status=live}}</ref><ref name="Richard Pogge" /><ref name="Richard Pogge" /><ref name="Richard Pogge" /><ref name="astrogalaxy" /><ref name="astrogalaxy" /><ref group="комм."><math>\alpha = 2 \arctan \left( \tfrac{d}{2D}\, \right),</math>
уа α — иубо аобиект акәакьтә шәагаа, D — уи аҟынӡа абжьаӡара, d — уи адиаметр. Амра агигант ҟаԥшь ианхалак, уи адиаметр (d) 1,2·2·150 млн км = 360 млн км рҟынӡа инаӡоит. Адгьыли Амреи ргәҭақәа рыбжьара (D) 1,4 а. е. аҟынӡа еизҳар алшоит, ахҟьақәа рыбжьара — 0,2 а.е. аҟынӡа, даҽакала 0,2·150 млн км = 30 млн км.</ref>.
Инықәырԥшшәа, даҽа{{Num|75000|лет}} рышьҭахь (егьырҭ ахыҵхырҭақәа рыла - {{Num|400000}}), Амра ацәахҟьақәа канажьуеит, уи иахҟьаны, агигант ҟаԥшь аҟынтәи иаанхо агәҭантәи агәыцә хәыҷы заҵәык ауп — [[белый карлик|аҵан шкәакәа]], имаҷу, ицоу, аха даара еилацалоу аобиект, раԥхьаӡатәи амратә масса аҟнытә 54.1% раҟара змоу. Адгьыл агигант ҟаԥшь афаза аан Амра адәахьтәи ацәахҟьақәа рыла албаадахара изацәцар, усҟан уи ыҟазаауеит иҵегьы миллиард шықәсала (триллионла иҟаларгьы ауеит), [[Вселенная|Адунеи аибаркыра]] ыҟанаҵы, аха Адгьыл аҟны аԥсҭазаара дырҩеигь ацәырҵразы аҭагылазаашьақәа уаҳа иҟалаӡом (уажәы ишаҳбац-ишҳаҳац) . Амра аҵан шкәакәа афаза ианалалалак Адгьыл ахҟьа маҷ-маҷ ихьшәашәаны алашьцара ахатәоит. Иҟалараны иҟоу Адгьыл ахҟьаҟынтәи Амра ашәагаа ухаҿы иааугозар, уи аҟьаԥс ԥшра акәымкәа, 0°0'9 раҟара акәакьтә шәагаақәа змоу илашо кәаԥк еиԥшхоит<ref name="astrogalaxy" /><ref name="Richard Pogge" /><ref name="autogenerated4">{{статья|заглавие=Our Sun. III. Present and Future |ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1993-11-20_418_1/page/456 |страницы=457 |том=418 |bibcode=1993ApJ...418..457S |doi=10.1086/173407 |автор=I. J. Sackmann, A. I. Boothroyd, K. E. Kraemer |год=1993 |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref><ref name="nat geo">[[С точки зрения науки]]. Смерть Солнца</ref><ref group="комм."><math>\alpha = 2 \arctan \left( \tfrac{d}{2D}\, \right);</math> Амра ацәахҟьақәа анканажьуа, уи адиаметр (d) Адгьыл иаҟарахоит, даҽакала {{s|13 000 км}} аҟара. Адгьыли Амра агәҭеи рыбжьара 1,85 [[Астрономическая единица|а. е.]] ҟалоит, даҽакала D = 1,85·150 млн км = 280 млн км.</ref>.
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{Reflist|2|group=комм.}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|refs=
<ref name="standish_williams_iau">{{cite web|last1=Standish|first1=E. Myles|last2=Williams|first2=James C.|title=Orbital Ephemerides of the Sun, Moon, and Planets|publisher=International Astronomical Union Commission 4: (Ephemerides)|url=http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/XSChap8.pdf|url-status=dead|access-date=2010-04-03|archive-url=https://www.webcitation.org/6BOqmsTQG?url=http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/XSChap8.pdf|archive-date=2012-10-14}} См. табл. 8.10.2. Рассчитано исходя из значения 1 а.е. = 149 597 870 700(3) м.</ref>
<ref name="earthfact">{{cite web|author=David R. Williams.|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html|date=2013-07-01|title=Earth Fact Sheet|lang=en|publisher=[[NASA]]|access-date=2014-04-08|archive-url=https://www.webcitation.org/6GVr9SIKY?url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html|archive-date=2013-05-10}}</ref>
<ref name="IERS">{{cite web|date=2007-08-07|url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html|title=Useful Constants|publisher=[[International Earth Rotation and Reference Systems Service]]|access-date=2008-09-23|archive-url=https://www.webcitation.org/6Bto7IZMb?url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html|archive-date=2012-11-03}}</ref>
<ref name="Allen294">{{книга |заглавие=Allen's Astrophysical Quantities |издательство=Springer |год=2000 |isbn=0-387-98746-0 |ссылка=https://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 |страницы=294 |автор=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N.}}</ref>
<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html|title=World|website=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=2014-04-08|archive-date=2010-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html|url-status=dead}}</ref>
<ref name="Allen244">{{книга |заглавие=Allen's Astrophysical Quantities |ссылка=https://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA244 |издание=4th |год=2000 |издательство=AIP Press |место=New York |isbn=0-387-98746-0 |страницы=244 |ответственный=Arthur N. Cox}}</ref>
<ref name="Allen296">{{книга |заглавие=''Allen's Astrophysical Quantities'' |ссылка=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 |издательство=Springer |год=2000 |isbn=0-387-98746-0 |страницы=296 |автор=Clabon Walter Allen and Arthur N. Cox |archive-date=2023-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195213/https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 }}</ref>
<ref name="age_earth">
* {{книга |год=1994 |заглавие=The Age of the Earth |издательство=[[Stanford University Press]] |место=California |ссылка=https://books.google.com/books?id=a7S3zaLBrkgC |isbn=0-8047-1569-6 |автор=Dalrymple, G. Brent.}}
* {{cite web|last=Newman|first=William L.|date=2007-07-09|url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html|title=Age of the Earth|publisher=Publications Services, USGS|access-date=2007-09-20|archive-url=https://www.webcitation.org/6LzCHbfFM?url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html|archive-date=2013-12-19}}
* {{статья|заглавие=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved |издание=Geological Society, London, Special Publications |том=190 |номер=1 |страницы=205—221 |doi=10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14 |bibcode=2001GSLSP.190..205D |язык=en |тип=journal |автор=Dalrymple, G. Brent |год=2001}}
* {{cite web |author=Stassen, Chris |date=2005-09-10 |url=http://www.talkorigins.org/faqs/faq-age-of-earth.html |title=The Age of the Earth |lang=en |publisher=[[TalkOrigins Archive]] |access-date=2008-12-30 |archive-url=https://www.webcitation.org/69kxbrM8f?url=http://www.talkorigins.org/faqs/faq-age-of-earth.html |archive-date=2012-08-08 }}
</ref>
<ref name="Harrison 2002">{{книга |год=2002 |заглавие=Causes and Environmental Implications of Increased UV-B Radiation |издательство=[[Королевское химическое общество|Royal Society of Chemistry]] |isbn=0-85404-265-2 |язык=en |автор=Harrison, Roy M.; Hester, Ronald E.}}</ref>
<ref name="britt2000">{{cite web|first1=Robert|last1=Britt|url=https://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html|title=Freeze, Fry or Dry: How Long Has the Earth Got?|website=[[Space.com]] |date=2000-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605231345/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html|archive-date=2009-06-05}}</ref>
<ref name="carrington">{{cite web|first1=Damian|last1=Carrington|title=Date set for desert Earth|publisher=BBC News|date=2000-02-21|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/specials/washington_2000/649913.stm|access-date=2007-03-31|archive-date=2012-07-10|archive-url=https://archive.today/20120710142744/http://news.bbc.co.uk/2/hi/sci/tech/specials/washington_2000/649913.stm|url-status=live}}</ref>
<ref name="pnas1_24_9576">{{статья |заглавие=Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere |издание=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |том=106 |номер=24 |страницы=9576—9579 |ссылка=http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf |access-date=2009-07-19 |doi=10.1073/pnas.0809436106 |pmid=19487662 |pmc=2701016 |bibcode=2009PNAS..106.9576L |язык=en |тип=journal |автор=Li, King-Fai; Pahlevan, Kaveh; Kirschvink, Joseph L.; Yung, Yuk L. |год=2009 |издательство=[[Национальная академия наук США|National Academy of Sciences]] |archive-date=2009-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090704102832/http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf }}</ref>
<ref name="yoder1995">{{книга |год=1995 |заглавие=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants |издательство=American Geophysical Union |место=Washington |ссылка=http://www.agu.org/reference/gephys.html |isbn=0-87590-851-9 |страницы=8 |дата ссылки=2009-04-21 |язык=en |автор=Yoder, Charles F. |ответственный=T. J. Ahrens |archive-date=2009-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090421092502/http://www.agu.org/reference/gephys.html }}</ref>
<ref name="Lambeck1977">{{статья
|заглавие=Tidal Dissipation in the Oceans: Astronomical, Geophysical and Oceanographic Consequences
|издание=Philosophical Transactions for the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences
|том=287
|номер=1347
|страницы=545—594
|doi=10.1098/rsta.1977.0159
|bibcode=1977RSPTA.287..545L
|язык=en
|тип=journal
|автор=Lambeck, K.
|год=1977
}}</ref>
<ref name="touma1994">{{статья
|заглавие=Evolution of the Earth-Moon system
|том=108
|номер=5
|страницы=1943—1961
|doi=10.1086/117209
|bibcode=1994AJ....108.1943T
|автор=Touma, Jihad; Wisdom, Jack
|год=1994
|язык=en
|издание=[[The Astronomical Journal]]
|издательство=[[IOP Publishing]]
}}</ref>
<ref name="science_241_4872_1441">{{статья|заглавие=How many species are there on earth? |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1988-09-16_241_4872/page/1440 |издание=Science |том=241 |номер=4872 |страницы=1441—1449 |bibcode=1988Sci...241.1441M |doi=10.1126/science.241.4872.1441 |pmid=17790039 |автор=May, Robert M. |год=1988 |язык=en |nodot=1}}</ref>
<ref name="watersource">{{статья|заглавие=Source regions and time scales for the delivery of water to Earth |том=35 |номер=6 |страницы=1309—1320 |bibcode=2000M&PS...35.1309M |doi=10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x |язык=en |тип=journal |автор=Morbidelli, A.; Chambers, J.; Lunine, J. I.; Petit, J. M.; Robert, F.; Valsecchi, G. B.; Cyr, K. E. |год=2000 |издание=Meteoritics & Planetary Science}}</ref>
<ref name="Kasting93">{{статья|заглавие=Earth's early atmosphere |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1993-02-12_259_5097/page/920 |издание=Science |том=259 |страницы=920—926 |doi=10.1126/science.11536547 |номер=5097 |ref=Kasting |pmid=11536547 |автор=Kasting, James F. |год=1993 |язык=en}}</ref>
<ref name="asp2002">''Guinan E. F., Ribas I.'' Our Changing Sun: The Role of Solar Nuclear Evolution and Magnetic Activity on Earth's Atmosphere and Climate // ASP Conference Proceedings: The Evolving Sun and its Influence on Planetary Environments / Eds. Benjamin Montesinos, Alvaro Gimenez, Edward F. Guinan. — San Francisco: Astronomical Society of the Pacific, 2002. — ISBN 1-58381-109-5. — Bibcode: 2002ASPC..269...85G.</ref>
<ref name="physorg20100304">{{cite web|author=Staff|title=Oldest measurement of Earth's magnetic field reveals battle between Sun and Earth for our atmosphere|date=2010-03-04|website=Physorg.news|url=http://www.physorg.com/news186922627.html|url-status=dead|access-date=2010-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427064855/http://www.physorg.com/news186922627.html|archive-date=2011-04-27}}</ref>
<ref name="science288_5473_2002">{{статья|заглавие=Mantle Convection and Plate Tectonics: Toward an Integrated Physical and Chemical Theory |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2000-06-16_288_5473/page/2002 |издание=Science |том=288 |номер=5473 |страницы=2002—2007 |doi=10.1126/science.288.5473.2002 |pmid=10856206 |bibcode=2000Sci...288.2002T |язык=en |тип=journal |автор=Tackley, Paul J. |число=16 |месяц=6 |год=2000}}</ref>
<ref name="Tanimoto_1995">{{Акьыԥхьра|книга
|автор=Tanimoto, Toshiro
|ответственный=Thomas J. Ahrens
|год=1995
|часть=Crustal Structure of the Earth
|pages=214–224
|заглавие=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants
|издательство=[[American Geophysical Union]]
|место=Washington, DC
|isbn=0-87590-851-9
|ссылка=https://books.google.com/books?id=aqjU_NHyre4C
|ссылка часть=https://www.agu.org/books/rf/v001/RF001p0214/RF001p0214.pdf
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf
|archivedate=2006-10-16
}}</ref>
<ref name="ngdc2006">{{cite web
|author = Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F.
|date = 2006-07-07
|url = https://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML|url-status=dead
|title = Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data
|publisher = NOAA/NGDC
|access-date = 2007-04-21
|archive-url = https://www.webcitation.org/617EcbhDm?url=https://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML
|archive-date = 2011-08-22
}}</ref>
<ref name="ps20_5_16">{{статья|заглавие=Did Edmund Hillary Climb the Wrong Mountain |издание=Professional Surveyor |том=20 |номер=5 |страницы=16—21 |автор=Senne, Joseph H. |год=2000}}</ref>
<ref name="lancet365_9462_831">{{статья|заглавие=Chimborazo and the old kilogram |издание=[[The Lancet]] |том=365 |номер=9462 |страницы=831—832 |doi=10.1016/S0140-6736(05)71021-7 |pmid=15752514 |язык=en |автор=Sharp, David |число=5 |месяц=3 |год=2005 |издательство=[[Elsevier]]}}</ref>
<ref name="tall_tales">{{cite web|url=https://www.abc.net.au/science/k2/moments/s1086384.htm|title=Tall Tales about Highest Peaks|date=2004-04-16 |publisher=Australian Broadcasting Corporation|access-date=2008-12-29|archive-url=https://www.webcitation.org/6EKxJij5u?url=https://www.abc.net.au/science/articles/2004/04/16/1086384.htm?site=science%2Fgreatmomentsinscience|archive-date=2013-02-10|url-status=live}}</ref>
<ref name="turcotte">{{книга |заглавие=Geodynamics |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место=Cambridge, England, UK |год=2002 |издание=2 |страницы=136—137 |часть=4 |isbn=978-0-521-66624-4 |автор=Turcotte, D. L.; Schubert, G.}}</ref>
<ref name="pnas76_9_4192">{{статья|заглавие=Structural geology of the Earth's interior |издание=Proceedings National Academy of Science |том=76 |номер=9 |страницы=4192—4200 |doi=10.1073/pnas.76.9.4192 |pmid=16592703 |pmc=411539 |bibcode=1979PNAS...76.4192J |автор=Jordan, T. H. |год=1979}}</ref>
<ref name="robertson2001">{{cite web|last1=Robertson|first1=Eugene C.|date=2001-07-26|url=https://pubs.usgs.gov/gip/interior/|title=The Interior of the Earth|publisher=USGS|access-date=2007-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/617Edzj7x?url=https://pubs.usgs.gov/gip/interior/|archive-date=2011-08-22}}</ref>
<ref name="Pidwirny_2006_7">{{cite web
|author = Pidwirny, Michael
|date = 2006
|url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html
|title = Fundamentals of Physical Geography (2nd edition)
|publisher = PhysicalGeography.net
|access-date = 2007-03-19
|archive-url = https://www.webcitation.org/617EhGJ8l?url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html
|archive-date = 2011-08-22
}}</ref>
<ref name="ocean23_2_112">{{статья|заглавие=The Volume of Earth's Ocean |издание=Oceanography |том=23 |номер=2 |страницы=112—114 |ссылка=http://www.tos.org/oceanography/issues/issue_archive/issue_pdfs/23_2/23-2_charette.pdf |access-date=2010-06-04 |doi=10.5670/oceanog.2010.51 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613063559/http://www.tos.org/oceanography/issues/issue_archive/issue_pdfs/23_2/23-2_charette.pdf |archive-date=2010-06-13 |автор=Charette, Matthew A.; Smith, Walter H. F. |месяц=6 |год=2010}} {{Cite web |url=http://www.tos.org/oceanography/issues/issue_archive/issue_pdfs/23_2/23-2_charette.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2013-04-01 |archive-date=2011-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930134516/http://www.tos.org/oceanography/issues/issue_archive/issue_pdfs/23_2/23-2_charette.pdf |url-status=dead }}</ref>
<ref name="shiklomanov_et_al_1999">{{cite web|last1=Shiklomanov|first1=Igor A.|date=1999|url=http://webworld.unesco.org/water/ihp/db/shiklomanov/|url-status=dead|title=World Water Resources and their use Beginning of the 21st century Prepared in the Framework of IHP UNESCO|publisher=State Hydrological Institute, St. Petersburg|access-date=2006-08-10|archive-url=https://www.webcitation.org/6FbsxLE2m?url=http://webworld.unesco.org/water/ihp/db/shiklomanov/|archive-date=2013-04-03}}</ref>
<ref name="Mullen_2002">{{cite web |author=Leslie Mullen |url=http://www.astrobio.net/exclusive/223/salt-of-the-early-earth |title=Salt of the Early Earth |quote=Liquid water began accumulating on the surface of the Earth about 4 billion years ago, forming the early ocean. Most of the ocean's salts came from volcanic activity or from the cooled igneous rocks that formed the ocean floor. |publisher=Astrobiology Magazine |date=2002-06-11 |access-date=2014-04-08 |archive-url=https://www.webcitation.org/6FbswddCT?url=http://www.astrobio.net/exclusive/223/sitemap.php |archive-date=2013-04-03 }}</ref>
<ref name="kennish2001">{{книга |год=2001 |заглавие=Practical handbook of marine science |ссылка=https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3 |страницы=[https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3/page/35 35] |издание=3rd |издательство=[[CRC Press]] |серия=Marine science series |isbn=0-8493-2391-6 |автор=Kennish, Michael J.}}</ref>
<ref name="natsci_oxy4">{{cite web|last1=Morris|first1=Ron M|url=http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html|url-status=dead|title=Oceanic Processes|publisher=NASA Astrobiology Magazine|access-date=2007-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090415082741/http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html|archive-date=2009-04-15}}</ref>
<ref name="michon2006">{{cite web|last1=Scott|first1=Michon|date=2006-04-24|url=https://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/|title=Earth's Big heat Bucket|publisher=NASA Earth Observatory|access-date=2007-03-14|archive-date=2007-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070713203812/http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/|url-status=live}}</ref>
<ref name="sample2005">{{cite web|first1=Sharron|last1=Sample|date=2005-06-21|url=http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html|url-status=dead|title=Sea Surface Temperature|publisher=NASA|access-date=2007-04-21|archive-url=https://www.webcitation.org/6Fbsy25N9?url=https://science.nasa.gov/earth-science/oceanography/|archive-date=2013-04-03}}</ref>
<ref name="atmosphere">{{cite web|author=Staff|date=2003-10-08|url=https://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html|title=Earth's Atmosphere|publisher=NASA|access-date=2007-03-21|archive-url=https://www.webcitation.org/6EhgRBXL0?url=https://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html|archive-date=2013-02-25}}</ref>
<ref name="sadava_heller2006">{{книга |заглавие=Life, the Science of Biology |издательство=MacMillan |год=2006 |издание=8th |страницы=1114 |isbn=0-7167-7671-5 |автор=Sadava, David E.; Heller, H. Craig; Orians, Gordon H.}}</ref>
<ref name="un2006">{{cite web|author=Staff|url=https://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905200753/http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm|archive-date=2009-09-05|title=World Population Prospects: The 2006 Revision|publisher=United Nations|access-date=2007-03-07}}</ref>
<ref name="prb2007">{{cite web|author=Staff|date=2007|url=https://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth/QuestionAnswer.aspx|url-status=dead|title=Human Population: Fundamentals of Growth: Growth|publisher=Population Reference Bureau|access-date=2007-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703064634/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth/QuestionAnswer.aspx|archive-date=2007-07-03}}</ref>
<ref name="ward_brownlee2002">{{книга |год=2002 |заглавие=The Life and Death of Planet Earth: How the New Science of Astrobiology Charts the Ultimate Fate of Our World |ссылка=https://archive.org/details/isbn_9780805067811 |издательство=Times Books, Henry Holt and Company |место=New York |isbn=0-8050-6781-7 |язык=en |автор=Ward, Peter D.; Brownlee, Donald}}</ref>
<ref name="Matson">{{cite web|last=Matson|first=John|title=Luminary Lineage: Did an Ancient Supernova Trigger the Solar System's Birth?|website = Scientific American|date=2010-07-07|url=https://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=solar-system-trigger-sn|access-date=2012-04-13|archive-url=https://www.webcitation.org/69kxmi4xs?url=https://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=solar-system-trigger-sn|archive-date=2012-08-08}}</ref>
<ref name="Yin">{{статья
|заглавие=A short timescale for terrestrial planet formation from Hf-W chronometry of meteorites
|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-08-29_418_6901/page/948
|издание=Nature
|том=418
|номер=6901
|страницы=949—952
|doi=10.1038/nature00995
|pmid=12198540
|bibcode=2002Natur.418..949Y
|ref=Yin
|язык=en
|тип=journal
|автор=Yin, Qingzhu; Jacobsen, S. B.; Yamashita, K.; Blichert-Toft, J.; Télouk, P.; Albarède, F.
|год=2002
}}</ref>
<ref name="Newsom">{{статья|заглавие=Geochemical implications of the formation of the Moon by a single giant impact |издание=Nature |том=338 |номер=6210 |страницы=29—34 |doi=10.1038/338029a0 |bibcode=1989Natur.338...29N |язык=en |тип=journal |автор=Newsom, Horton E.; Taylor, Stuart Ross |год=1989}}</ref>
<ref name="Liu">{{статья|заглавие=Chemical composition of the Earth after the giant impact |издание=Earth, Moon and Planets |том=57 |номер=2 |страницы=85—97 |doi=10.1007/BF00119610 |bibcode=1992EM&P...57...85L |язык=en |тип=journal |автор=Liu, Lin-Gun |год=1992}}</ref>
<ref name="StarChild">{{cite web|url=https://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question38.html|title=StarChild Question of the Month for October 2001|publisher=NASA Goddard Space Flight Center|author=High Energy Astrophysics Science Archive Research Center (HEASARC)|access-date=2012-04-20|archive-url=https://www.webcitation.org/69kxbATF7?url=https://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question38.html|archive-date=2012-08-08}}</ref>
<ref name="Stanley2005">''Stanley S. M.'' Earth system history. — 2nd ed. — New York: Freeman, 2005. — ISBN 978-0-7167-3907-4.</ref>
<ref name="Halliday">Halliday, A.N.; '''2006''': ''The Origin of the Earth; What’s New?'', Elements '''2(4)''', p. 205-210.</ref>
<ref name="Taylor">{{cite web
|last = Taylor
|first = G. Jeffrey
|date = 2004-04-26
|url = https://solarsystem.nasa.gov/scitech/display.cfm?ST_ID=446|url-status=dead
|title = Origin of the Earth and Moon
|publisher = NASA
|access-date = 2006-03-27
|archive-url = https://www.webcitation.org/69kxiqRQz?url=https://solarsystem.nasa.gov/scitech/display.cfm?ST_ID=446
|archive-date = 2012-08-08
}}</ref>
<ref name="jas31_4_1118">{{статья|заглавие=The Aeronomy of Hydrogen in the Atmosphere of the Earth |издание=Journal of Atmospheric Sciences |том=31 |номер=4 |страницы=1118—1136 |bibcode=1974JAtS...31.1118L |doi=10.1175/1520-0469(1974)031<1118:TAOHIT>2.0.CO;2 |язык=en |тип=journal |автор=Liu, S. C.; Donahue, T. M. |год=1974}}</ref>
<ref name="sci293_5531_839">{{статья |заглавие=Biogenic Methane, Hydrogen Escape, and the Irreversible Oxidation of Early Earth |издание=Science |том=293 |номер=5531 |страницы=839—843 |ссылка=https://www.sciencemag.org/cgi/content/full/293/5531/839 |doi=10.1126/science.1061976 |pmid=11486082 |bibcode=2001Sci...293..839C |язык=en |тип=journal |автор=Catling, David C.; Zahnle, Kevin J.; McKay, Christopher P. |год=2001 |archive-date=2009-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090726222819/http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/293/5531/839 }}</ref>
<ref name="abedon1997">{{cite web|author=Abedon Stephen T.|date=1997-03-31|url=http://www.mansfield.ohio-state.edu/~sabedon/biol1010.htm|url-status=dead|title=History of Earth|publisher=Ohio State University|access-date=2007-03-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6F17z629O?url=http://www.mansfield.ohio-state.edu/~sabedon/biol1010.htm|archive-date=2013-03-10}}</ref>
<ref name="arwps4_265">{{статья|заглавие=Hydrogen loss from the terrestrial planets |издание=Annual review of earth and planetary sciences |том=4 |номер=1 |страницы=265—292 |bibcode=1976AREPS...4..265H |doi=10.1146/annurev.ea.04.050176.001405 |автор=Hunten, D. M.; Donahue, T. M. |год=1976}}</ref>
<ref name="moran2005">{{cite web|last1=Moran|first1=Joseph M.|date=2005|url=https://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html|url-status=dead|title=Weather|website = World Book Online Reference Center|publisher=NASA/World Book, Inc|access-date=2007-03-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6F17zYBBn?url=https://www.nasa.gov/topics/nasalife/features/worldbook.html|archive-date=2013-03-10}}</ref>
<ref name="berger2002">{{cite web|last1=Berger|first1=Wolfgang H.|date=2002|url=http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml|title=The Earth's Climate System|publisher=University of California, San Diego|access-date=2007-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6F180Errm?url=http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml|archive-date=2013-03-10}}</ref>
<ref name="hydrologic_cycle">{{cite web|author=Various|date=1997-07-21|url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml|title=The Hydrologic Cycle|publisher=University of Illinois|access-date=2007-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6FHAZ1iIh?url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml|archive-date=2013-03-21}}</ref>
<ref name="rahmstorf2003">{{cite web|first1=Stefan|last1=Rahmstorf|date=2003|url=http://www.pik-potsdam.de/~stefan/thc_fact_sheet.html|title=The Thermohaline Ocean Circulation|publisher=Potsdam Institute for Climate Impact Research|access-date=2007-04-21|archive-url=https://www.webcitation.org/6F180jPsW?url=http://www.pik-potsdam.de/~stefan/thc_fact_sheet.html|archive-date=2013-03-10}}</ref>
<ref name="Aoki">Первоисточник использует «секунды UT1» вместо «секунды среднего солнечного времени». — {{статья|заглавие=The new definition of universal time |ссылка=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1982-01_105_2/page/359 |том=105 |номер=2 |страницы=359—361 |bibcode=1982A&A...105..359A |автор=Aoki, S.; Kinoshita, H.; Guinot, B.; Kaplan, G. H.; McCarthy, D. D.; Seidelmann, P. K. |год=1982 |язык=en |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |издательство=[[EDP Sciences]]}}</ref>
<ref name="zeilik1998">{{книга |заглавие=Introductory Astronomy & Astrophysics |ссылка=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil |издание=4th |страницы=[https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil/page/56 56] |издательство=Saunders College Publishing |isbn=0-03-006228-4 |год=1998 |автор=Zeilik, M.; Gregory, S. A.}}</ref>
<ref name="angular">{{cite web|author=Williams D. R.|date=2006-02-10|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html|title=Planetary Fact Sheets|lang=en|publisher=NASA|access-date=2008-09-28|archive-date=2019-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403192322/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html|url-status=live}} — угловой диаметр Солнца и Луны указан на соответствующих страницах.</ref>
<ref name="aj136_5_1906">{{статья|заглавие=The Physical Basis of the Leap Second |ссылка=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-11_136_5/page/1906 |том=136 |номер=5 |страницы=1906—1908 |doi=10.1088/0004-6256/136/5/1906 |bibcode=2008AJ....136.1906M |автор=McCarthy, Dennis D.; Hackman, Christine; Nelson, Robert A. |месяц=11 |год=2008 |язык=en |издание=[[The Astronomical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>
<ref name="USNO_TSD">{{cite web|title=Leap seconds|publisher=Time Service Department, USNO|url=http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html|url-status=dead|access-date=2008-09-23|archive-url=https://www.webcitation.org/6GqfadvHY?url=http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html|archive-date=2013-05-24}}</ref>
}}
== Алитература ==
* {{книга
|год=2001
|заглавие=Discovering the Essential Universe
|издание=2nd
|издательство=W. H. Freeman
|bibcode=2003deu..book.....C
|isbn=0-7167-5804-0
|автор=Comins, Neil F.
}}.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Земля|[[Величко, Константин Иванович|Величко К. И.]], [[Витковский, Василий Васильевич|Витковский В. В.]], [[Поленов, Борис Константинович|Поленов Б. К.]], [[Собичевский, Василий Тарасович|Собичевский В. Т.]]}}
* {{БСЭ3|статья=Земля}}.
* {{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth|title=Solar System Exploration: Earth|publisher=NASA|access-date=2013-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/6GVr8TSgV?url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth|archive-date=2013-05-10}}
* ''Brownlee, Donald E.'' Planetary habitability on astronomical time scales // Heliophysics: Evolving Solar Activity and the Climates of Space and Earth / Eds. Carolus J. Schrijver, George L. Siscoe. — Cambridge University Press, 2010. — [https://books.google.com/books?id=M8NwTYEl0ngC&pg=PA79 P. 79]. — ISBN 978-0-521-11294-9.
* {{cite web
|author = David R. Williams.
|date = 2013-07-01
|url = https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html
|title = Earth Fact Sheet
|lang = en
|publisher = [[NASA]]
|access-date = 2014-04-08
|archive-url = https://www.webcitation.org/6GVr9SIKY?url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html
|archive-date = 2013-05-10
}}
* {{книга
|год=1995
|заглавие=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants
|издательство=American Geophysical Union
|место=Washington
|ссылка=https://books.google.com/books?id=aqjU_NHyre4C
|isbn=0875908519
|язык=en
|автор=Yoder, Charles F.
|ответственный=T. J. Ahrens
}}
* {{книга |заглавие=Earth system history |ссылка=https://archive.org/details/earthsystemhisto0000stan_j8i8 |год=2005 |издательство=Freeman |место=New York |isbn=978-0-7167-3907-4 |издание=2nd |ref=Stanley |автор=Stanley, Steven M.}}
* ''Ward, Peter Douglas; Brownlee, Donald.'' The life and death of planet Earth: how the new science of astrobiology charts the ultimate fate of our world. — Macmillan, 2003. — ISBN 0-8050-7512-7.
* {{книга |заглавие=Introductory Astronomy & Astrophysics |ссылка=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil |издание=4th |страницы=[https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil/page/56 56] |издательство=Saunders College Publishing |isbn=0-03-006228-4 |год=1998 |автор=Zeilik, M.; Gregory, S. A.}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{cite web |title = На древней метановой Земле было то ясно, то туманно |url = http://science.compulenta.ru/667612/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20120320003735/http://science.compulenta.ru/667612/ |archive-date = 2012-03-20 |url-status = dead |lang = ru }}
* [http://www.worldometers.info/ru/ Всемирная статистика в реальном времени]{{In lang|ru}}
* [https://web.archive.org/web/20130511235712/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Профиль Земли] — [https://solarsystem.nasa.gov/ Исследование Солнечной системы] — [[НАСА|NASA]].{{In lang|en}}
* [https://web.archive.org/web/20140220162927/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/globalextremes.html Измерения температуры и осадков] — National Climatic Data Center{{In lang|en}}
* [https://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Изменения климата] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20221115223602/https://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html |date=2022-11-15 }} — [[НАСА|NASA]]{{In lang|en}}
* [http://geomag.usgs.gov/ Геомагнетизм Земли] — [[Геологическая служба США]]{{In lang|en}}
* {{cite web |title = Фотографии Земли на сайте NASA |url = http://eol.jsc.nasa.gov/Coll/weekly.htm |archive-url = https://web.archive.org/web/20090430041323/http://eol.jsc.nasa.gov/Coll/weekly.htm |archive-date = 2009-04-30 |url-status = dead |lang = en }}
* [https://earthobservatory.nasa.gov/ Земная обсерватория] — [[НАСА|NASA]]{{In lang|en}}
[[Акатегориа:Апланетақәа]]
[[Акатегориа:Амратә система]]
[[Акатегориа:Адгьыл]]
[[Акатегориа:Адгьылтә гәыԥтә планетақәа]]
[[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]]
q6icg9j7k4znxbjt236mp9f2gc4mkxj
Шипраге
0
7635
174558
134250
2026-09-28T07:28:58Z
Fraxinus.cs
8381
/* Азхьарԥшқәа */
174558
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|zoom1=13}}
'''Шипраге''' ({{lang-bs|Šiprage}}) – [[Босниеи Герцеговинеи]] ақыҭа.
== Ауааԥсыра ==
Аҵанакы 788 ҩык. ([[2013]] ш.)<ref name="перепись2013">{{Cite web |url=http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/PreliminarniRezultati_Popis2013.pdf |title=Попис становништва, домаћинстава и станова у Босни и Херцеговини 2013 на територији Републике Српске — Прелиминарни резултати, Републички завод за статистику, Бања Лука, 2013. |access-date=2017-05-02 |archive-date=2014-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140124074931/http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/PreliminarniRezultati_Popis2013.pdf |url-status=dead }}</ref>.
{| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;"
|- style="background: lightblue
|colspan ="7" | '''Ауааԥсыра'''<ref>Knjiga: Nacionalni sastav stanovništva — Rezultati za Republiku po opštinama i naseljenim mjestima 1991., Statistički bilten br. 234, Izdanje Državnog zavoda za statistiku Republike Bosne i Hercegovine, Sarajevo.</ref><ref>Internet — izvor, Popis po mjesnim zajednicama — http://www.fzs.ba/Podaci/nacion%20po%20mjesnim.pdf {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20131005002409/http://www.fzs.ba/Podaci/nacion%20po%20mjesnim.pdf |date=2013-10-05 }}</ref>
|- style="background:style=;"
|'''background-color:#F5DEB3;«| '''Ашықәс'''
|'''background-color:#C2B280;»| '''[[1991]].'''
|'''background-color:#C2B280;«| '''[[1981]].'''
|'''background-color:#C2B280;»| '''[[1971]].'''
|-
|'''[[Абосницәа]]'''
|745 (78,25 %)
|711 (60,10 %)
|422 (51,33 %)
|-
|'''[[Асербцәа]]'''
|168 (17,64 %)
|320 (27,04 %)
|370 (45,01 %)
|-
|'''[[Ахорватцәа]]'''
|1 (0,10 %)
|6 (0,50 %)
|0
|-
|'''Егьырҭ Иугославианцәа'''
|32 (3,36 %)
|136 (11,49 %)
|21 (2,55 %)
|-
|'''Егьырҭ'''
|6 (0,63 %)
|10 (0,84 %)
|9 (1,09 %)
|-
|''' style="background: style=;"background-color: lightblue|'''Зегьы'''
|''' style="background: style=;"background-color: lightblue|'''952'''
|''' style="background: style=;"background-color: lightblue|'''1183'''
|''' style="background: style=;"background-color: lightblue|'''822'''
|}
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
==Азхьарԥшқәа==
{{Commonscat|Šiprage}}
* http://opstinakotorvaros.com/
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
[[Акатегориа:Босниеи Херцеговинеи рқыҭақәа]]
bbt1ysy295e16kzkdqtuiw2s4r37bhz
174559
174558
2026-09-28T07:30:41Z
Fraxinus.cs
8381
/* Ауааԥсыра */
174559
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|zoom1=13}}
'''Шипраге''' ({{lang-bs|Šiprage}}) – [[Босниеи Герцеговинеи]] ақыҭа.
== Ауааԥсыра ==
Аҵанакы 788 ҩык. ([[2013]] ш.)<ref name="перепись2013">{{Cite web |url=http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/PreliminarniRezultati_Popis2013.pdf |title=Попис становништва, домаћинстава и станова у Босни и Херцеговини 2013 на територији Републике Српске; Прелиминарни резултати, Републички завод за статистику, Бања Лука, 2013. |access-date=2017-05-02 |archive-date=2014-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140124074931/http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/PreliminarniRezultati_Popis2013.pdf |url-status=dead }}</ref>.
{| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;"
|- style="background: lightblue
|colspan ="7" | '''Ауааԥсыра'''<ref>Knjiga: Nacionalni sastav stanovništva — Rezultati za Republiku po opštinama i naseljenim mjestima 1991., Statistički bilten br. 234, Izdanje Državnog zavoda za statistiku Republike Bosne i Hercegovine, Sarajevo.</ref><ref>Internet — izvor, Popis po mjesnim zajednicama — http://www.fzs.ba/Podaci/nacion%20po%20mjesnim.pdf {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20131005002409/http://www.fzs.ba/Podaci/nacion%20po%20mjesnim.pdf |date=2013-10-05 }}</ref>
|- style="background:style=;"
|'''background-color:#F5DEB3;«| '''Ашықәс'''
|'''background-color:#C2B280;»| '''[[1991]].'''
|'''background-color:#C2B280;«| '''[[1981]].'''
|'''background-color:#C2B280;»| '''[[1971]].'''
|-
|'''[[Абосницәа]]'''
|745 (78,25 %)
|711 (60,10 %)
|422 (51,33 %)
|-
|'''[[Асербцәа]]'''
|168 (17,64 %)
|320 (27,04 %)
|370 (45,01 %)
|-
|'''[[Ахорватцәа]]'''
|1 (0,10 %)
|6 (0,50 %)
|0
|-
|'''Егьырҭ Иугославианцәа'''
|32 (3,36 %)
|136 (11,49 %)
|21 (2,55 %)
|-
|'''Егьырҭ'''
|6 (0,63 %)
|10 (0,84 %)
|9 (1,09 %)
|-
|''' style="background: style=;"background-color: lightblue|'''Зегьы'''
|''' style="background: style=;"background-color: lightblue|'''952'''
|''' style="background: style=;"background-color: lightblue|'''1183'''
|''' style="background: style=;"background-color: lightblue|'''822'''
|}
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
==Азхьарԥшқәа==
{{Commonscat|Šiprage}}
* http://opstinakotorvaros.com/
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
[[Акатегориа:Босниеи Херцеговинеи рқыҭақәа]]
l7htwqdo7s1kd7npk36yojcm5gjdfxi
Ашаблон:Lang-bs
10
10354
174560
58962
2026-09-28T07:31:30Z
Fraxinus.cs
8381
174560
wikitext
text/x-wiki
[[Абосниа бызшәа|абосн.]] {{lang|bs|{{{1}}}}}
<noinclude>
[[Акатегориа:Lang-x ашаблонқәа|bs]]
</noinclude>
hsdwljfx15s7e2l1i7j9fovf3wjpu1h
Аҵара
0
56722
174552
2026-09-28T06:24:28Z
Nart17
17397
Аиҭагара [[:ru:Образование]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Ева Тания. Nart17 translation team.
174552
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:"Education" by George Danhires - panoramio.jpg|thumb|<center>Ашьаҟа «''Аҵара''» <br> аскульптор Џьорџь Денхаирс,<br> ақалақь [[Сидни (Огайо)|Сидни]], аштат [[Огайо|Огаио]], [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]]</center>]]
'''Аҵара''' — [[Личность|ахаҭара]] [[Воспитание|ааӡареи]] [[Обучение|арҵареи]] рсистема, иара убас ирҳау адыррақәа, аҟазарақәа, [[навык|аԥышәарақәа]], [[Аксиология|ахәшьаратә шьақәгылашьақәа]], афункциақәа, аусуреи акомпетенциақәеи рԥышәа аизак<ref>{{Статья|заглавие=Федеральный закон "Об образовании в Российской Федерации"|ссылка=http://минобрнауки.рф/документы/2974|язык=|издание=|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013220234/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B/2974|archive-date=2013-10-13}}</ref>.
Ажәа инарҭбаау аҵакала, аҵара — ахаҭара ахшыҩи, аҟазшьеи, ацәеижьтә лшарақәеи рышьақәгылара апроцесс ма аалыҵ. Аҽаӡәы иԥышәа иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иӡӡом ауаҩы иҿы, иара ауаажәларраҿы еицылоит ауаа рыхшыҩ аҿиареи аилибакааразы ирымоу алшареи ирыбзоураны, уи аԥышәа аизгара [[Акультура|акультура]] еиԥш иҟоу аҟалара ашьақәгылара алнаршеит. Акультура — аӡәы иԥышәа мацара акәымкәа, ауаажәларра рԥышәа зегьы аидкыла ауп. Абиԥара ҿыцқәа акультура аҩнуҵҟа еизыргаз, арҭ адыррақәа реимадара апроцесс ауп аҵара закәугьы. Ауаажәларра аҵара хықәкыла анагӡаралшара арҭоит аҵараиурҭақәа рыла: [[детский сад|ахәыҷбаҳчақәа]], ашколқәа, [[колледж|аколлеџьқәа]], [[университет|ауниверситетқәа]] уҳәа аусҳәарҭақәа рыла, аха адырреизырҳара алшарагьы мап ацәкӡам, аиҳаракгьы аинтернет инарҭбааны иахьыманшәалоу инамаданы<ref>George F. Kneller. Introduction to the Philosophy of Education. New York: John Wiley and Sons, 1971. P. 20—21</ref>.
Абжьааԥнытәи аилкаараҿы аҵара, егьырҭ зегь рыдагьы, иаҵанакуеит, аиҳаракгьы, арҵаҩы аҵаҩцәа разыҟаҵареи рааӡареи рыла иԥкуп. Уи аԥхьареи, [[Аҩыра|аҩреи]], аматематикеи, аҭоурыхи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәеи дырҵара акәзар алшоит. Азанааҭ ҭшәақәа рыла арҵаҩцәа, иаҳҳәап [[астрофизика]], [[право|азин]], [[география|агеографиа]], ма [[зоология|азоологиа]] реиԥш иҟоу, иарбоу амаҭәарқәа роуп иддырҵар рылшо. Аҵарадырра азанааҭ иацлоит аҵара зҵо ирызҳацыԥхьаӡа. Иҟоуп иара убас [[Профессиональное образование|азанааҭтә ҟазара]] арҵара, иаҳҳәап, аԥсҟы акра. Аҵара адагьы иҷыдоу аусҳәарҭақәа рҿы иҟоуп иара убас адырреизырҳара, иаҳҳәап, [[Интернет|Аинтернет]] ахархәарала, аԥхьара, [[музей|амузеиқәа]] рҭаара, мамзаргьы хаҭалатәи аԥышәа. Азеиԥши иҷыдоу аҵарадырреи рыҩаӡара зыхҟьо аарыхра аҭахрақәа, аҭҵаарадырреи, атехникеи, акультуреи рҭагылазаашьа, иара убас ауаажәларратә еизыҟазаашьақәа роуп.
[[Пифагор]] иазгәеиҭахьан, «аҵара даҽаӡәы ицеиҩушаргьы ҟалоит, даҽаӡәы иҭаны ухаҭа иумырӡыр ҟалоит» ҳәа. «Инеидкыланы ҵарала ауп ауаа аԥстәқәа излареиԥшым, аеллинцәа — аварварцәа, зхы иақәиҭу — атәцәа, афилософцәа — анхацәа», — ҳәа иԥхьаӡон иара<ref>iph.ras.ru/uplfile/root/biblio/ps/ps13/7.pdf с. 70</ref>.
Аурыс ажәа «аҵара» еидос агәаларшәара иаднакылоит ({{lang-el|εἶδος}} — аԥшра, ахаҿсахьа), уантәи иаауеит алатынгьы. «Аформа» иаҷыданы, цәеижьтә дыррак аҳасабала ({{lang-el|μόρφωσις}} — аԥшра, ахаҿсахьа, алат. аналог — {{lang-la|forma}}, аформа), ари «ахаҿсахьа» интеллигибельтәуп (ихшыҩеилкааратәу, идырратәу, ахәыцра иалоуп), аха аидеиа (ма [[пайдейя|паидеиа]]) иаҷыданы, ихыркәшоуп, агхақәа амаӡам. Уи иахылҵуа алат. educatio, иаанагоит, акы иалкаау аформахь, инаӡоу асистемахь, мамзаргьы «еидос» ахь анагара<ref>{{Cite web |url=http://esxatos.com/eger-rannee-hristianstvo-grecheskaya-paydeyya |title=Вернер Йегер — Раннее христианство и греческая пайдейя<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2015-01-15 |archive-date=2015-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321143038/http://esxatos.com/eger-rannee-hristianstvo-grecheskaya-paydeyya |url-status=live }}</ref>.
[[Афаил:Schoolgirls in Bamozai.JPG|мини|[[Афӷанисҭан|Афгантәи]] апровинциа [[Пактия|Пактиа]] ақыҭа Бамозаи ашколхәыҷқәа (2007 шықәса).
Ари ақыҭаҿы ашколтә хыбра ыҟаӡам, аҽазыҟаҵарақәа адәаҿы имҩаԥысуеит]]
[[Право на образование|Аҵара азин]] иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәоуп амилаҭтәи, жәларбжьаратәи, азинтәи актқәа рыла, иаҳҳәап, [[Европейская конвенция о защите прав человека и основных свобод|ауаҩы изинқәеи ахақәиҭра хадақәеи рыхьчаразы Европатәи аконвенциеи]], [[ООН|ЕАР]] 1966 шықәсазы иаднакылаз [[Международный пакт об экономических, социальных и культурных правах|аекономикатәи, асоциалтәи, акультуратәи зинқәа рзы Жәларбжьаратәи апакти]] рыла.
Ихымԥадатәиу аҵарадырра ауаҩы ихаҿыдатәразы хархәагак аҳасабала алшарақәа реилкаара адемократиатә уаажәларраҿы ицәырнагеит иҳәынҭқарратәым, уимоу [[семейное образование|аҭаацәаратә ҵара]]зы аҵысра аҿиара, абжьаратә азеиԥшҵаратә школқәа рпрограммаҿы (мамзаргьы [[Начальная школа|алагарҭатә школ]] ахыркәшара ашьҭахь) аҵаҩы ҭакԥхықәрала иалхра иазку акурсқәа реиҳатәразы (аҭаацәеи арҵаҩцәеи алархәны), ауаҩы активла иԥсҭазаара зегьы иалагӡаны адырреизырҳара адгылара аҭара, иааиԥмырҟьаӡакәа аҵарадырра (аҵаратә ҭахра цәырҵцыԥхьаӡа), ашколнҭыҵтәи, [[Дистанционное образование|адистанциатәи]], иназыцҵоу аҵареи уҳәа уб. иҵ.
== Аҵарадырра азнеишьақәа ==
Антикатәи аамҭазы ишьақәгылахьан аҵаразы ихадоу ҩ-знеишьак: акультураԥшреи аԥсабараԥшреи.
Арҭ азнеишьақәа аклассикатә еиҭаҳәарақәа ируакуп еицырдыруа анемец [[педагог|рҵаҩы]] [[Дистервег, Адольф|А. Дистервег]] (1790—1866) истатиа «Аҵараҿы аԥсабараԥшреи акультураԥшреи ирызкны»<ref>{{Cite web |url=http://makarenko-museum.ru/Classics/Diesterweg/Diesterweg_Adolf_Nature_and_Culture.htm |title=Дистервег А. О природосообразности и культуросообразности в обучении<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2013-03-17 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714141935/http://makarenko-museum.ru/Classics/Diesterweg/Diesterweg_Adolf_Nature_and_Culture.htm |url-status=live }}</ref>.
=== Акультураԥшра змоу азнеишьа ===
Акультураԥшра адгылаҩцәа агәаанагара рымоуп аҵара аихшьаалақәа аҵара зҵо иҽазышәареи (игәақәкреи) «дызланагалаз» акультуратә ҭагылазаашьеи (иазхаша ашколтә хыбрақәа, арҵаҩцәа, акрыфарҭақәа, ашәҟәқәа змоу абиблиотекақәа, уажәы — аклассқәеи аҩни рҿы акомпиутерқәа уҳәа рыҟазаара) роуп изхьыԥшу ҳәа. Аҵара зҵо [[Биоразнообразие|рыԥсабаратә лшарақәа реиуеиԥшымра]], аиашазы, иазхьаԥшцәом. Иарбоу азнеишьа ахаҭарнакцәа аӡәырҩы (иаагозар, [[Лысенко, Трофим Денисович|Т. Д. Лысенко]]и асовет педагогикаҿы урҭ рышьҭанеицәеи) аҵаразы аԥсабаратә лшарақәа рыҟазаара афакт ахаҭа мап ацәыркуан. Ари азнеишьа иаҟазшьарбагоу ҷыдароуп иаку апрограммала, темпк ала уҳәа зегьы разыҟаҵара.
Ас еиԥш азнеишьа қәҿиарала аусуразы, амала, аҵаҩцәа рықәҿиарақәа иааиԥмырҟьаӡакәа рхылаԥшреи иззымҵо ралыршәшәареи хымԥада иаҭахуп, уи хар амамкәа ианаалар алшоит, иаагозар, аамҭа кьаҿк иалагӡаны азанааҭтә лыԥшаара, мамзаргьы азанааҭә дырра аизырҳара акурсқәа рҿы. Аха ари адҵа аилагараан (уи, ҳәарада, «агәҭакы бзиа хаҭақәа» рыла ихырҩоит) изҭахым ма аҵара злымшо аргама, иҵәахны рҿагыларала (иаилҳаркаап, иарбоу апрограммеи иадгалоу азнеишьеи рыла шакәу) ас еиԥш иҟоу агәыԥ аҵара ақәҿиарақәа лаҟәуа ишалаго, иалкаау аҭагылазаашьақәа раан ас еиԥш аҵара иҵоурам алҵшәақәа уи иҵоуроу ахәҭақәа раасҭа хара ишеиҳау. Ас еиԥш иҟоу аиԥҟьарақәа рхрестоматиатә ҿырԥштәқәа ааигахьан [[Коменский, Ян Амос|И. А. Коменски]] «Адидактика ду» аҟны (уантәи Аԥсабара аргама иланамҵаз аус знапы алакызарц иаҿу ауаҩы изкны ицеит ибзиаӡаны еицырдыруа аҳәамҭа «Алира зауз аҽада»). Зыӡбахә ҳәоу ацәырҵрақәа асовет школ аԥсҭазаара аҟынтәи аҿырԥштәқәа рыла инарҭбааны ирыхәаԥшуп, иаагозар, апроф., апед.ҭҵ.рдок. [[Кумарин, Валентин Васильевич|В. В. Кумарин]] иҩымҭақәа рҿы<ref name=autogenerated2>''[[Кумарин, Валентин Васильевич|В. В. Кумарин]]''. [http://makarenko-museum.ru/lib/Science/Kumarin/KUMARIN.htm Педагогика стандартности или почему детям плохо в школе] {{Wayback|url=http://makarenko-museum.ru/lib/Science/Kumarin/KUMARIN.htm |date=20190414030232 }} М., 1996</ref>. Убас, хәҭакахьала, иубоит аиԥшьра, аҵаратә қәымҿиарақәа ирыхҟьаны инеиԥынкыланы ашколхәыҷқәа аӡәырҩы зны агәырҩақәа, нас агәкаҳарақәеи апсихосоматиатә чымазарақәеи рахь ианкылнаго. Ахәшьарақәа мчыла, ма аарла илганы рықәыргылараан — аҿар рааӡараҿы аморалтә еицакра дуқәа уҳәа уб. иҵ.
Хыхь зыӡбахә ҳәоу ашәҟәы аҟынтәи афакт: [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи Аимпериаҿы]] ([[XIX век|XIX ашәышықәса]] аҩбатәи азбжа) агимназиа акурс наӡа иалго аҵаҩцәа рыхәҭа аарла еиҳан 1-тәи акласс иҭалаз рхыԥхьаӡара аҟынтәи 10 % — уи ашкол зегьы рзы ихымԥадатәины ишыҟамызгьы. Урҭ ашықәсқәа рзы [[Норвегиа|норвегиатәии]] [[США|америкатәии]] арҵаҩцәа рыҭҵаарақәа иаадырԥшит (иззымҵо аарла рыхәшьаралгареи рыҭцареи аныҟамла) ари арбага [[Аҩадатәи Америка|нхыҵ америкатәи]] ашкол азгьы [[Европа|европатәи]] ашкол азгьы абжьааԥнытәик еиԥш ишыҟаз, даҽакала иуҳәозар, урыстәылатәи ахәыҷқәа уи аганахьала аҳәаанырцәтәи рықәлацәа иагьшреиӷьымыз, иагьшреицәамыз. Даҽакала иуҳәозар, азеиԥшҵаратә школ аҿы жәашықәсатәи аҵара аиура аан (зегьы ирзеиԥшу) апрограмма џьбарала ас еиԥш ашкол ианымаало инықәырԥшшәа згәы бзиоу ахәыҷқәа рыхәҭа 90 % раҟара иҟалоит. Еиуеиԥшым ачымазарақәа алаҵәаны ианыҟоу, аекологиатә ҭагылазаашьа анеицәахо, ари апроцент иацлоит.
Убри аҟнытә ихымԥадатәиу азеиԥшҵаратә школ аҿы, аҵаҩцәа рхықәкқәеи рыԥсабаратә лшарақәеи хкы рацәала измоу азанааҭуаа гәыԥҩык ргәаанагарала<ref name=autogenerated2 />, иара убри аамҭазы, планла аилыршәшәара аныҟам, аԥсабараԥшра апринцип еиҳа ианаалоит.
==== Еицырдыруа ахаҭарнакцәа ====
* [[Гербарт, Иоганн Фридрих]] (1776—1841).
* [[Выготский, Лев Семёнович|Выготски, Лев Семион-иԥа]] (1896—1934) асовет педагогикаҿы хыԥхьаӡара рацәала ишьҭанеицәеи.
==== Асахьаркыратә литератураҿы аарԥшра ====
* ''[[Булгаков, Михаил Афанасьевич|Булгаков М. А.]]'' [[Собачье сердце|Ала агәы]]. М., 1987 ш. — асовет школ аҿы акультураԥшра змоу азнеишьа ахархәара аҽазышәарақәа рсахьаркыратә ҭыхымҭа (гротесктә стильқәак рыла). Ианаԥҵаха инаркны АСРР (1925) 1987 ш. рҟынӡа [[Самиздат]] мацараҿы акәын иахьрылаҵәоз.
=== Аԥсабараԥшра змоу азнеишьа ===
[[Античность|Антикатәи аамҭазы]] аӡәырҩы игәарҭеит ауаҩы илшарақәа (иаагозар, арратә ҟазарақәагьы убрахь иналаҵаны) акыр иара игәаԥхара, ичҳара, иҽадцалара, иманшәалоу адәахьтәи аҭагылазаашьақәа (арҵаҩцәа, акрыфара уҳәа уб.иҵ.) рымацара шракәым изхьыԥшу, ишакәхалак аханатә ишышьақәыргылоу. Усҟантәи адунеиеилкаара аҩаӡара инақәыршәаны, ари адәныҟатәи амч [[абырзенцәа]] «[[фатум]]», индиаа «[[карма]]», аурысқәа «[[судьба|алахьынҵа]]» (азԥхьаҳәаақәҵара) уҳәа ҳәа ахьӡ аҭан. Адинхаҵарақәа русзуҩцәа иарбоу ацәырҵра уажәынынӡагьы дарбанзаалак ауаҩы иҷыдоу нцәахаҵаратә хықәкны аилыркаара ирҭоит (иаҳҳәап, амиссиа, ақьырсианраҿы «[[Крестный путь Иисуса Христа|аџьартә мҩа]]»).
Иарбоу ацәырҵра аҭҵаарадырратә еилыркаара ааигәа [[Генетика|агенетика]] ақәҿиарақәа инарымаданы ирыҭан, аиҳаракгьы ауаҩы [[геном|игеном]] раԥхьатәи ашифр аартреи еиуеиԥшым ауаа ргеном акыр аиуеиԥшымзаара, еиуеиԥшым агенқәеи ауаҩы еиуеиԥшым ицәырҵрақәа рыҟазаареи рхышәаҵышәеи реимадара хыԥхьаӡарала иаазырԥшыз анаҩстәи аҭҵаарақәеи рышьҭахь.
Аха ас еиԥш иҟоу агәаҭарақәа инарықәыршәаны [[Квинтилиан|Марк Квинтилиан]] агәыԥқәа ркомандирцәа ралԥшаараан ирабжьигон еиҳа агәырҵҟәыл бзиа змоу арԥарцәа алырхларц, [[Коменский, Ян Амос|И. А. Коменски]] 500 шықәса раҟара раԥхьа — ашколхәыҷқәа рыԥсабаратә лшарақәа инарықәыршәаны аҵара ддырҵаларц, арҵаҩцәа, ма аҭаацәа ргәазыҳәара мацара акәымкәа.
Абасала, аԥсабараԥшра змоу азнеишьаан ашкол аҿы иқәыргылатәуп, иӡбатәуп абарҭ адҵақәа:
Дарбанзаалак аҵаҩы иԥсабаратә лшарақәа реилазаашьеи рхышәаҵышәеи ралкаара (дыррақәак ԥышәарыла рымҽхак маҷ ашьҭкаарагьы убрахь иналаҵаны).
Иаарԥшыз алшарақәа ауаажәларратә лшарақәеи аҭахрақәеи, иара убас иарбоу аҵаҩы ихатә гәазыҳәарақәеи иҟазшьақәеи ирықәшәо реизырҳара, рышьақәгылара (рааӡара), рҵара.
Иахьатәи аамҭазы ЕАА Мраҭашәаратәи Европа атәылақәеи инадыркны Иапонианӡа иҿиоу атәылақәа реиҳарак рҿы азеиԥшҵаратә (жәлартә) школқәа аԥсабараԥшра змоу азнеишьа ашьаҭала ишьақәыргылоуп.
==== Еицырдыруа ахаҭарнакцәа ====
* [[Квинтилиан|Квинтилиан Марк]]
* [[Коменский, Ян Амос|Коменски, Иан Амос]]
* [[Локк, Джон|Локк, Џьон]]
* [[Песталоцци, Иоганн Генрих]]
* [[Дистервег, Адольф]]
* [[Ушинский, Константин Дмитриевич|Ушински, Константин Дмитри-иԥа]]
=== Аилкааратә аппарат аҿы еиуеиԥшым азнеишьақәа раан аиԥшымзаарақәа ===
Ааӡареи аҵареи рызҵаарақәа жәпакы акыр еиуеиԥшымкәа иӡбахоит (ишиашоу иаҿагылаҵәҟьогьы убрахь иналаҵаны), аҭакҳәаҩ аҵара азнеишьа дшадгыло зеиԥшроу еиԥш.
Ас еиԥш адгылара ааԥшуеит ахархәара змоу аилкаарақәа рсистемаҿгьы. Убас, акультураԥшра адгылаҩцәа аҵара «аҵарадырра» ҳәа иашьҭоуп, аԥсабараԥшра — «аҵаралашара» ҳәа иашьҭоуп (иҟоу аҵара ддырҵоит, аҿыцрҵара алшоит аҭыԥ ҭацә аҿгьы), уи азы жәлар рҵара аусзуҩцәа — «аҵарарлашаҩцәа» ҳәа ирышьҭоуп. Акультураԥшра змоу азнеишьа иазҷыдароуп аилкаарақәа «алшарақәа рҿыцҟалара» (акьыбачымазарақәа иахьреиԥшу иахҟьаны «алшарақәа рышьақәыргылара» ҳәа ианеиҭаркуа маҷӡам), аҟазшьарба «аԥсабаратә» «алшарақәа» рганахьала атәамбара, иара ажәа «[[способности|алшарақәа]]» «[[задатки|ацааира]]» ала аԥсахра. Убри аҟнытәи иаауеит ачынуаа аӡәырҩы аҵара аҟынтәи ажәа аелита (иалԥшаау ахәҭа) ахшыҩтә џьа аусзуҩцәа рымацара аҵанакуеит ҳәа агәрагара алаҵәара («аҟазацәа — ахьтәы напқәа» ареволиуциа ҟалаанӡатәи алакәқәа рҿы ауп иахьаанхаз), убри инамаданы, иаагозар, урыстәылатәи азеиԥшҵаратә школ зегьы акыр шықәса ҵуеит (ауаажәларра рылшарақәеи рҭахрақәеи ҳасаб рзымукәа ишаԥу еиԥш) иреиҳаӡоу ашкол аҽазыҟаҵаразы «аҽақәнаршәоижьҭеи».
=== Арҵара аиерархиара аԥсабараԥшра змоу знеишьа хкык аҳасабала ===
Иахьатәи адыррақәа рсистемаҿы аҽышьақәнарӷәӷәеит аилкаара «аҵара хада», уи иаанагоит аҵара анаҩстәи аҩаӡара аиураан (аиуразы агәҭакра) аԥхьатәи аҵара аҩаӡара амазаара.
Аиерархиа (аҭҵаарадырратә, анџьныртә уҳәа акариера аганахьала) иаармарианы абас иарбоуп:
# [[Начальная школа|алагарҭатә ҵара]];
# [[среднее образование|абжьаратә (азеиԥш) ҵара]];
# [[среднее (полное) образование|абжьаратә (ихарҭәаау) ҵара]];
# [[Среднее профессиональное образование в России|абжьаратә (азанааҭтә) ҵара]];
# [[Высшее образование|иреиҳау аҵара]] [[бакалавр|абакалавриат]];
# [[магистр|амагистратура]];
# [[аспирантура]] (аинтернатура, аординатура, адиунктура) ([[Кандидат наук|аҭҵаарадыррақәа ркандидат]] ҳәа [[Учёная степень|аҭҵаарадырратә ҩаӡара]] аиураан),
# [[докторантура|адокторантура]] ([[доктор наук|аҭҵаарадыррақәа рдоктор]] ҳәа аҭҵаарадырратә ҩаӡара аиураан).
# [[Дополнительное профессиональное образование|анаҩстәи азанааҭтә еиӷьтәра]]
Убри аан еиуеиԥшым атәылақәа рҿы иарбоу аиерархиа аҩаӡарақәа рхыԥхьаӡараҿы иалкаау (акрызҵазкуа) аиԥшымзаарақәа ыҟоуп. Убас, [[Франциа]] 9 шықәса аҵара (ихарҭәаам абжьаратә) ашьҭахь, аԥышәарақәа рылҵшәақәа рыла, абжьаратә школ 10—12-тәи аклассқәа рҿы аҵаразы (фактла, иреиҳау аҵараиурҭахь аҽазыҟаҵара) азин роуеит 9-тәи акласс иалгаз рхыԥхьаӡара аҟынтәи 30 % раҟара мацара. [[Иапониа]] ахатәы знеишьа амоуп: абиуџьет абзоурала аҵара зҵо аԥхьатәи ажәкласск (9) рҵаҩцәа роуп, аиҳабыратә классқәа рҿы аҵаразы ахәԥса ршәахьеит, уи иара убас иалкаау алыршәшәара иацхраауеит. Асовет мчра ашьҭахьтәи атәылақәа рҿы ихарҭәаами ихарҭәаауи абжьаратә школ ас еиԥш иҟоу аиԥшымзаара хжәа рымаӡам.
Европа атәылақәа рҿы абакалавриат асистема рыдыркылеижьҭеи акыр ҵуеит, уи адагьы аизактә реитинг аихшьаалақәа рыла иреиҳау аҵараиурҭаҿы раԥхьатәи аҩышықәса аҵара ашьҭахь иаҳа ихьысҳаны изҵо аҵаҩцәа (иҽеим ахәшьарақәа змамгьы убрахь иналаҵаны) аҭцара анрықәшәо маҷым. Асовет мчра ашьҭахьтәи атәылақәа рҿы ас еиԥш азнеишьақәа џьабаа дула ишьақәгылоит. Иреиҳау ашкол аԥаразоужьратә усҳәарҭақәа иреиҳау аҵараиурҭа иҭалаз дарбанзаалак азанааҭуаҩы наӡа «илхтәуп» ҳәа ахықәкқәагьы уахь иналаҵаны (даҽакала иуҳәозар, иреиҳаӡоу ашкол аконцептуалтә знеишьақәа аҳасабеилыргаҩцәа ишьақәдыргылоит), аманшәаламрақәа рпроцент иахьынӡазалшо илаҟәызароуп (уи аҽазыҟаҵара ахаҭабзиара ианымԥшыр ауам).
Акраҵанакуеит аҵара усхк аҟны ашьҭрамадареи асистемареи: [[Среднее профессиональное образование|абжьаратә ҵара ҷыда]] [[высшее образование|иреиҳау аҵара]] апрофиль иақәшәозароуп, иреиҳау аҵара [[аспирантура|аспирантураҿы]] [[Послевузовское профессиональное образование|ауниверситетшьҭахьтәи аҵара]] апрофиль иақәшәозароуп ([[кандидат наук|аҭҵаарадыррақәа ркандидат]], мамзаргьы [[доктор философии|афилософиа адоктор]]), актәи аҭҵаарадырратә ҩаӡара (аҭҵаарадыррақәа ркандидат, мамзаргьы афилософиа адоктор) анаҩстәи аҭҵаарадырратә ҩаӡара иақәшәозароуп (аҭҵаарадыррақәа рдоктор). Ус анакәымха, ихадоу иаршәаны апрофильтә ҵара цҵа аҭахуп — аҵаратә процесс ацҵаразы.
== Аҵаратә усҳәарҭақәа рсистема ==
=== Алагарҭатә ҵара ===
[[Афаил:Teaching Bucharest 1842.jpg|thumb|255px|Алагарҭатә школ акласс адәаҿы. Арҵаҩы (апап) икласс иманы [[Бухарест]] акалҭқәа рҿы, 1842 шықәса инарзынаԥшуа]]
Алагарҭатә ҵара шамахамзар иудукыларатәы иҟоуп раԥхьатәи шықәсқәак арҵара нахыс ҳәа иԥхьаӡоуп. Еиуеиԥшым атәылақәа рҿы уи алагоит хәышықәса зхыҵуа инадыркны быжьшықәсанӡа, иагьадхалоит быжьшықәса рҟынӡа. Иахьатәи аамҭазы адунеи аҿы 70 % иреиҵамкәа ахәыҷқәа алагарҭатә ҵара роуеит<ref>UNESCO, Education For All Monitoring Report 2008, Net Enrollment Rate in primary education</ref>. Еиуеиԥшым атәылақәа рҿы алагарҭатә ҵара ахыркәшара ақәра еиуеиԥшым, аха бжьаратәла уи 11—12 шықәса роуп. Атәылақәа реиҳарак рҿы алагарҭатәи абжьаратәи ҵара аусбарҭақәа еихшоуп.
=== Абжьаратә ҵара ===
Иҿиоу атәылақәа рҿы абжьаратә ҵара, [[XX век|XX ашәышықәса]] инаркны, ихымԥадатәиуп, зегьы еицырзеиԥшуп. Абжьаратә ҵара ахыркәшара ақәра анаӡара иазааигәоуп, уи ашьҭахь аҵара ма ихыркәшахоит, ма иацҵахоит иреиҳау ашколи, [[профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] аусбарҭақәеи, егьырҭ аҵаратә усбарҭақәеи рҿы, уаҟа аҵара зегьы рзы ихымԥадатәиӡам. Абжьааԥны абжьаратә ҵара роуеит ианхбыџу, уи хықәкы хадас иамоуп аҵара ацҵара аҽазыҟаҵара.
=== Иреиҳау аҵара ===
[[Афаил:Education index UN HDR 2007 2008.PNG|thumb|Адунеи еиуеиԥшым атәылақәа рҿы ауааԥсыра рҵара аҩаӡара<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/humandev/reports/|title=History of the Human Development Report|publisher=United Nations Development Programme|access-date=2008-05-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6190qINaR?url=http://hdr.undp.org/en/humandev/reports/|archive-date=2011-08-23|url-status=dead}}</ref>|альт=]]
Иҿиоу атәылақәа рҿгьы, алагарҭатәи абжьаратәи реиԥш акәымкәа, иреиҳау аҵара зегьы еицырзеиԥшӡам. Еиҳа иҿиоу атәылақәа рҿы иреиҳау аҵара асистема иагәылсуеит ауааԥсыра рыбжеиҳараҩык. Егьырҭ аусхкқәа рзы аҭҵаарадырратә дыррақәеи аҵара змоу аусзуҩцәеи ирхыҵхырҭаны, иара ахаҭа аекономика аҵакы змоу усхкуп.
Традициала иреиҳау аҵара (имедицинатәым иреиҳау аҵара германиатәи амодель аламҵакәа, иара убас аҳратә Урыстәылагьы иаланагалаз, анаҩс АСРР иаҭынхаз) ҩ-етапкны аҽашоит: [[бакалавр|абакалавриати]] [[магистр|амагистратуреи]]/[[ординатура|аординатура]]/[[интернатура|аинтернатура]] ҳәа, аха Урыстәыла [[Болонский процесс|Болонтәи апроцесс]] аҽаланархәаанӡа ас еиԥш аихшара амедицинатә ҵара акәын изыднакылоз, абакалаврцәеи амагистрцәеи рцынхәрас асовет ҵараиурҭақәа [[специалист (квалификация)|адиплом змаз азанааҭуаа]] аздырхион. Иахьатәи аамҭазы Урыстәыла иорыжьуеит [[ФРГ|ГАР]] еиԥш азанааҭуаагьы: абакалаврцәагьы амагистрцәагьы. Азанааҭуаа, адиплом змоу азанааҭуаа реиԥш акәымкәа, амагистрцәагьы иреиҳау аҵара аҩбатәи аҩаӡара аушьҭымҭацәа ҳәа иԥхьаӡоуп, дара иреиҳау азанааҭтә ҵара роуеит (амагистрцәа — инарҵауланы иреиҳау азанааҭтә ҵара), абакалаврцәа иреиҳау азанааҭтә ҵара роуеит (еиҳа иҷыдоу), дара, [[2011]] шықәсанӡа иреиҳау аҵараиурҭақәа ирҭалоз адиплом змоу азанааҭуаа реиԥш (уажәы адиплом змоу азанааҭуаа разыҟаҵара апрограммақәа рахь адкылара ыҟаӡам, азанааҭуаа разыҟаҵара апрограммақәа роуп иаанхаз), иреиҳау аҵара актәи аҩаӡара аушьҭымҭацәа ҳәа иԥхьаӡоуп. Иреиҳау аҵара аусбарҭа хадақәа иреиуоуп [[университет|ауниверситетқәа]], [[академия|академиақәа]], [[военные училища|арратә ҵараиурҭақәа]], аҳәаанырцә — [[колледж|аколлеџьқәагьы]]. Иреиҳау аҵараиурҭақәа роушьҭымҭацәа абжьааԥны адиплом роуеит, аспирантцәеи адиунктцәеи акандидаттә диссертациа ахьчара аихшьаалақәа рыла [[учёная степень|аҭҵаарадырратә ҩаӡара]] ранашьахар алшоит. Аҵара аҵыхәтәантәи аетап аан аспециалистцәа, амагистрантцәа, азанааҭуаа, адиунктцәа ари ажәа абжьааԥнытәи аҵакала аҵара аиура адагьы аҭҵаарадырратә ҭҵаарақәа хаҭала рылахәхара руалуп, адиплом, ма аҭҵаарадырратә ҩаӡара аиура аҭҵаарадырратә усура алҵшәақәа ирхьыԥшуп. Иреиҳау аҵараиурҭаҿы арҵара бзиазы имаҷым факторны иҟоуп [[мотивация|аҵаҵӷәра]].
== Азеиԥш (иуниверсалтәу, аполитехникатә) ҵара аҩаӡарақәа ==
Мамзаргьы интегралла амаҭәарбжьартә ҩаӡара хада зегьы адырра:
* [[Дошкольное образование|Ашколқәранӡатәи аҵара]]
* [[Общее образование|Азеиԥш ҵара]]
** [[Начальное общее образование|Алагарҭатә зеиԥш ҵара]]
** [[Основное общее образование|Ихадоу азеиԥш ҵара]]
** [[Среднее (полное) общее образование|Абжьаратә (ихарҭәаау) азеиԥш ҵара]]
=== Ашколқәранӡатәи аҵара ===
Ашколқәранӡатәи аҵара — 2 шықәса инаркны 8 шықәса рҟынӡа зхыҵуа ахәыҷы иинтеллектуалтә, ихаҭаратә, имахашьахатә ҿиара алыршара ауп. Азакәанԥҵареи, атрадициақәеи, акультурақәеи инарықәыршәаны ашколқәранӡатәи аҵара азнеишьа еиԥшым — уи аҿаԥхьа иқәдыргылар ҟалоит еиуеиԥшым ихадоуи ахатәи уснагӡатәқәа, иара хымԥадатәизаргьы ихымԥадатәимзаргьы ҟалоит, еиуеиԥшым атрадициатә институтқәа рыла инагӡахоит.
==== Урыстәыла ашколқәранӡатәи аҵара ====
Урыстәыла ашколқәранӡатәи аҵара — ааӡареи, аҵареи, аҿиареи, иара убас ашколқәранӡатәи [[ребёнок|ахәыҷқәа]] рхылаԥшра, напрыдкылара, ргәабзиара ашьақәыргылара 2 мзы инаркны 7 шықәса рҟынӡа<ref>{{Cite web |url=http://www.rg.ru/2008/09/24/doshkola-polozhenie-dok.html |title=Типовое положение о дошкольном образовательном учреждении |access-date=2012-03-22 |archive-date=2012-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322000508/http://www.rg.ru/2008/09/24/doshkola-polozhenie-dok.html |url-status=live }}</ref>. Ашколқәранӡатәи аҵара мҩаԥысуеит, ишаԥу еиԥш, [[детское дошкольное учреждение|ашколқәранӡатәи аҵара аусҳәарҭақәа]], азеиԥш ҵара аусҳәарҭақәа (ашколԥхьатәи), ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара аусҳәарҭақәа (ахәыҷы заатәи иҿиара ацентрқәеи аидгылақәеи) рҿы, аха аҩнгьы аҭаацәараҿы иҟалар алшоит. Урыстәыла уажәы ахәыҷы дызмоу аҭаацәара қәыԥшқәа ахԥатәи рыхәҭа инареиҳаны ахәыҷтәы школқәранӡатәи аусҳәарҭақәа рыла иахьеиқәыршәам ҳасаб азуны, ани аби аҭаацәаратә школқәранӡатәи ааӡара ралагалара аҿар рҭаацәаратә политика ахықәкы хадақәа ируакхоит.
=== Азеиԥш ҵара ===
Азеиԥш ҵара — аҵара актәи аҩаӡара — азанааҭдырратәии иҷыдоу аҵареи ракәӡам<ref name="Ушаков">Толковый словарь русского языка Ушакова 4 т., Москва, Гос. ин-т Сов. энцикл.; ОГИЗ; Гос. изд-во иностр. и нац. слов, 1935-40</ref>. Иахьатәи аамҭазы, азеиԥш ҵара инарҭбаау аҵакала иахыԥхьаӡалоуп абарҭ ахәҭақәа: [[дошкольное образование|ашколқәранӡатәи]], [[начальное общее образование|азеиԥш лагарҭатә]], [[основное общее образование|азеиԥш ихадоу]], [[среднее (полное) общее образование|азеиԥш бжьаратәи (ихарҭәаау)]] [[дополнительное образование детей|иназыцҵоуи ахәыҷқәа рҵара]]. Зны-зынла, ашколқәранӡатәи/ма алагарҭатә зеиԥш ҵара, азеиԥш ҵара аилкаара иалагалаӡам, хазы иахәаԥшуеит. [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] егьырҭ атәылақәаки рҿы, х-ҩаӡарак — азеиԥш лагарҭатә, азеиԥш ихадоу, азеиԥш бжьаратә (ихарҭәаау), зны-зынла абжьаратә ҵара ҳәа иашьҭоуп, избанзар урҭ [[школьное образование|ашколтә ҵара]] иалагалоуп, абжьаратә [[школа|школқәа]] рҿы иддырҵоит.
==== Алагарҭатә зеиԥш ҵара ====
Алагарҭатә зеиԥш ҵара — ари Урыстәыла, егьырҭ атәылақәа жәпакы рҿы [[Ребёнок|ахәыҷқәа]] рзеиԥш ҵара актәи аҩаӡара ауп. Алагарҭатә ҵара анроуа ахәыҷқәа ироуеит [[Природа|рыкәша-мыкәша иҟоу адунеи]] азы раԥхьатәи [[Знание|адыррақәа]], [[Общение|аицәажәареи]] ахархәаратә [[Задача|уснагӡатәқәа]] рыӡбареи рзы [[навык|ашьцыларақәа]]. Ари аетап аан ишьақәгылоит, аҿиара иалагоит ахәыҷы [[личность|ихаҭара]]<ref name="edu43">{{Cite web |url=http://www.consultant.ru/popular/edu/43_1.html |title=Закон РФ «Об образовании» от 10.07.1992 № 3266-1 |access-date=2010-03-12 |archive-date=2010-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209035828/http://www.consultant.ru/popular/edu/43_1.html |url-status=live }}</ref>.
==== Ихадоу азеиԥш ҵара ====
Азеиԥш ҵара хада — Урыстәылеи егьырҭ атәылақәа реиҳарак рҿы азеиԥш ҵара аҩбатәи аҩаӡара ауп, уи хықәкыс иамоуп аҵара зҵо ихаҭара ашьақәгылареи ашьақәыргылареи рзы аҭагылазаашьақәа раԥҵара, игәазыҳәарақәеи иинтересқәеи рыҿиара. Азеиԥш ҵара хада абжьаратә (ихарҭәаау) зеиԥш ҵареи алагарҭатә занааҭтә ҵареи роуразы ихымԥадатәиу етапуп<ref name="edu43"/><ref name="sng">Словарь согласованных терминов и определений в области образования государств-участников Содружества Независимых Государств. — М., 2004. С. 64</ref>. Иҿиоу атәылақәа рҿы азеиԥш ҵара хада зегьы рзы ихымԥадатәиуп, иҿиоу атәылақәа реиҳарак рҿы уи зегьы ироуратәы, мамзаргьы хәыда-ԥсада аҟазаара хымԥадатәуп. Уигьы, егьигьы ишиашоу [[конституция|аконституциақәа]] рҿы адекларациа рзыруеит. Иҿиоу атәылақәа реиҳарак рҿы ихадоу азеиԥш ҵара иаҵанакуеит абжьаратә школ аҿы 9-шықәсатәи аҵара. Аҵыхәтәантәи 9-тәи ашықәс анҵәамҭазы ашколхәыҷқәа атестқәа арҭоит (Урыстәыла — АԤХ), урҭ рылҵшәақәа ишьақәдыргылоит дарбанзаалак аҵаҩы ма [[полное среднее образование|абжьаратә ҵара наӡа]], ма [[среднее профессиональное образование|абжьаратә занааҭтә ҵара]] иоурц азы алшара.
==== Абжьаратә (ихарҭәаау) азеиԥш ҵара ====
Абжьаратә (ихарҭәаау) зеиԥш ҵара — Урыстәылеи егьырҭ атәылақәаки рҿы азеиԥш ҵара ахԥатәи, ахыркәшаратә ҩаӡара ауп, уи хықәкыс иамоуп аҵара зҵо ирҿиаратә лшарақәа реизырҳареи ахала аҵара ашьцылара ашьақәыргылареи. Урыстәылатәи Афедерациа Азакәан «Аҵара азы» инақәыршәаны абжьаратә (ихарҭәаау) зеиԥш ҵара хымԥадатәиуп, зегьы еицырзеиԥшуп. Абжьаратә ихарҭәаау азеиԥш ҵара иреиҳау аҵара аиуразы ихымԥадатәиу етапуп<ref name="edu43"/>. Аиҳабыратә классқәа рхықәк хада — [[Высшее учебное заведение|иреиҳау аҵараиурҭа]] аҭалара аҽазыҟаҵара ауп. Аиҳабыратә классқәа рахь аҵаҩцәа ииасуеит азеиԥш ҵара хада злахыркәшахо алыршәшәаратә ԥышәарақәа рышьҭахь. Урыстәыла абжьаратә ихарҭәаау азеиԥш ҵара иаҵанакуеит алагарҭатә, ихадоу азеиԥш ҵареи аиҳабыратә классқәа (10-тәи 11-тәи) рҿы 2 шықәса аҵареи. Иҿиоу атәылақәа реиҳарак рҿы уи 2 шықәса акәым, 3 шықәса ауп (тәылақәак рҿы, иаҳҳәап, Германиа, 4). Убри иахҟьаны урыстәылатәи аттестатқәа Мраҭашәараҿы хәҭакахьала ауп ишрыдыркыло, урыстәылатәи абитуриентцәа аҳәаанырцәтәи аҵараиурҭақәа реиҳарак ишиашоу ахыԥхьӡалара алшара рцәыӡуеит. Абжьаратә ихарҭәаау азеиԥш ҵара нҵәоит аҳәынҭқарратә ԥышәарақәа ([[Единый государственный экзамен|ИАԤ]]) раҭарала, урҭ рылҵшәақәа ишьақәдыргылоит иреиҳау аҵараиурҭа аҭалара алыршара.
== Иҷыдоу аҵара аҩаӡарақәа ==
* [[Дополнительное образование детей|Ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара]]
* [[Профессиональное образование|Азанааҭтә ҵара]]
** [[Начальное профессиональное образование|Алагарҭатә занааҭтә ҵара]]
** [[Среднее профессиональное образование|Абжьаратә занааҭтә ҵара]]
** [[Высшее профессиональное образование|Иреиҳау азанааҭтә ҵара]]
*** [[Бакалавр|Абакалавриат]]
*** [[Подготовка специалистов|Азанааҭуаа разыҟаҵара]]
*** [[Магистр|Амагистратура]]
* [[Сверхвысшее профессиональное образование|Иреиҳаӡоу азанааҭтә ҵара]]
** [[Аспирантура]]
** [[Докторантура|Адокторантура]]
** [[Повышение квалификации|Азанааҭтә дырра аизырҳара]]
** [[Второе высшее образование|Иреиҳау аҩбатәи аҵара]]
** [[Переподготовка|Аиҭазыҟаҵара]]
* [[Профессиональная подготовка|Азанааҭтә зыҟаҵара]]
=== Ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара ===
Ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара — [[общее образование|азеиԥш ҵара]] еилоу (авариативтә) хәҭоуп, ҵакыла аҵаҵӷәыркра змоу ҵароуп, аҵара зҵо адырреи арҿиареи иҭышәынтәалоу аҭаххара аиура, иахьынӡалшо ахаарԥшра, занааҭзҟазарала, хаҭарала ахатәҳәаақәҵара алыршара. Аҭҵааҩцәа аӡәырҩы ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара, аҵаратә программа цҵақәа рынагӡарала, ааӡареи аҵареи хықәкылатәи процессны еилыркаауеит<ref name=autogenerated1 />. Атермин «ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара» ахаҭа цәырҵит 1992 шықәса рзы Урыстәылатәи Афедерациа Азакәан «Аҵара азы» адкылара инадҳәаланы.
=== Азанааҭтә ҵара ===
Азанааҭтә ҵара (иара убас азанааҭ-техникатә ҵара) — [[Профессионально-техническое училище|азанааҭ-техникатә ҵараиурҭақәа]] рҿы ззанааҭдырра ҳараку аусуратә кадрқәа разыҟаҵара асистема, иара убас [[Аагалыҵ|аарыхраҿы]] арҵаралагьы.
==== Алагарҭатә занааҭтә ҵара ====
Алагарҭатә занааҭтә ҵара (АлЗҴ) — [[Профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] алагарҭатә ҩаӡара. Аиҳарак иӡыргоуп АҴУ АлЗҴ (Аҳәынҭқарратә ҵарадырратә усбарҭа алагарҭатә занааҭтә ҵара), ИАУ АлЗҴ (Иҳәынҭқарратәым аҵаратә усбарҭа алагарҭатә занааҭтә ҵара). Асовет аамҭазы ишьақәгылан АТҴ ала (ахьӡ наӡа — абжьаратә қалақьтә занааҭ-техникатә ҵараиурҭа, АҚЗТҴ). Иахьатәи аамҭазы Урыстәылатәи АТҴ аӷьырак АТЛ (азанааҭ-техникатә лицеиқәа) ҳәа рыхьӡ ԥсахуп. АТҴ-қәак аколлеџьқәа ҳәа рыхьӡ ԥсахуп. Адкылара мҩаԥысуеит 9-и 11-и аклассқәа рышьаҭала.
==== Абжьаратә занааҭтә ҵара ====
Абжьаратә занааҭтә ҵара (АбЗҴ) — [[Профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] абжьаратә ҩаӡара. [[Начальное профессиональное образование|АлЗҴ]] (Алагарҭатә занааҭтә ҵара), АбЗҴ русбарҭақәа еидыркылоит, инаргӡоит алагарҭатә, абжьаратә занааҭтә ҵара апрограммақәа рыла ҩ-ҩаӡарак змоу аҽазыҟаҵара<ref>{{Cite web |url=http://www.library.altspu.ru/ecat/?key=RU%5CBSPU%5Cbooks%5C145928 |title=Научно-педагогическая библиотека АлтГПУ<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-07-20 |archive-date=2020-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021021852/http://www.library.altspu.ru/ecat/?key=RU%5CBSPU%5Cbooks%5C145928 |url-status=live }}</ref>.
Абжьаратә занааҭтә ҵара Аҵаратә усҳәарҭазы атиптә ҭагылазаашьа инақәыршәаны аҵаратә усҳәарҭагьы атермин АҴҶ (абжьаратә ҵараиурҭа ҷыда) ала иарбоуп.
==== Иреиҳау азанааҭтә ҵара ====
Иреиҳаӡоу азанааҭтә ҵара, мамзаргьы иреиҳау аҵара — х-ҩаӡарактәи асистемаҿы [[среднее образование|абжьаратә]] [[Общее образование|зеиԥш]] ма [[среднее профессиональное образование|азанааҭтә]] ҵара ашьҭахь иааиуа [[профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] хыхьтәи аҩаӡара ауп, уахь иаҵанакуеит азанааҭтә профиль ала атеориатәи апрактикатәи уснагӡатәқәа рыӡбара алзыршо асистематизациа зызуу адыррақәеи апрактикатә ҟазарақәеи реизак<ref name="bse">Большая советская энциклопедия. Третье издание. «Советская энциклопедия». 1969—1978 гг. В 30-ти т.</ref>. Азеиԥш ҵара еиԥш акәымкәа, иҿиоу атәылақәа рҿы иреиҳау аҵара зегьы еицырзеиԥшӡам, еиҳаракгьы хәыда-ԥсадаӡам<ref name="unesco05120">[http://www.unesco.org/bpi/rus/pdf/05-120-Russe.pdf УСПЕХИ ВЫСШЕГО ОБРАЗОВАНИЯ В ДИНАМИЧНО РАЗВИВАЮЩИХСЯ СТРАНАХ] {{Wayback|url=http://www.unesco.org/bpi/rus/pdf/05-120-Russe.pdf |date=20091112153727 }} (доклад по исследованиям [[ИУНЕСКО]] и [[ОЭСР]])</ref>.
=== Иреиҳаӡоу азанааҭтә ҵара ===
Иреиҳаӡоу азанааҭтә ҵара — [[высшее образование|иреиҳау аҵара]] змоу рзанааҭтә дырра аизырҳара асистема ауп. Хьыӡҳәала ари асистема аҵара ишахәҭакугьы, ҵакыла уи акырџьара, мамзаргьы ҷыдала [[Научно-исследовательская работа|аҭҵаарадырра-ҭҵааратә усумҭоуп]], уи алҵшәақәа рыла аҵарадырратә ҩаӡара анашьахоит. [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европеи]] [[Аҩадатәи Америка|Аҩадатәи Америкеи]], иара убас [[СНГ|ИАР]] тәылақәак рҿы<ref>{{Cite web |url=http://www.zakon.kz/141156-zakon-respubliki-kazakhstan-ot-27.html |title=Закон Казахстана о высшем образовании |access-date=2012-03-22 |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140927/http://www.zakon.kz/141156-zakon-respubliki-kazakhstan-ot-27.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.armenic.am/?laid=2&com=module&module=menu&id=97 |title=Закон Армении о высшем образовании |access-date=2012-03-22 |archive-date=2012-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226210549/http://www.armenic.am/?laid=2&com=module&module=menu&id=97 |url-status=live }}</ref> атерминқәа аҵараиурҭашьҭахьтәи аҵара ма адипломшьҭахьтәи аҵара ({{lang-en|graduate education, postgraduate education}}) [[магистр|амагистри]] [[доктор философии|афилософиа адокторцәеи]] [[Академическая степень|ракадемиатә ҩаӡарақәа]] рахь иаҵанакуеит<ref>{{Cite web |url=http://www.direct.gov.uk/en/EducationAndLearning/QualificationsExplained/DG_10039030 |title=Postgraduate qualifications |access-date=2012-03-22 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/EducationAndLearning/QualificationsExplained/DG_10039030 |archive-date=2012-10-15 |url-status=dead }}</ref>. Иахьатәи аамҭазы [[Болонский процесс|Болонтәи апроцесс]] аҳәаақәа ирҭагӡаны аҵараиурҭашьҭахьтәи аҵара асистема [[Унификация|азеиԥштәра]] аҽазышәарақәа ҟарҵоит.
==== Аспирантура ====
Аспирантура — [[кандидат наук|аҭҵаарадыррақәа ркандидат]] ҳәа [[Учёная степень|аҭҵаарадырратә ҩаӡара]] аиуразы азыҟаҵара хықәкыс иҟаҵаны, ауаа рзанааҭтә дырра аизырҳара аформа; азанааҭтә зыҟаҵара ҳаракы змоу арҵаҩратәи аҭҵаарадырратәи кадрқәа — аҭҵаарадыррақәа ркандидатцәа разыҟаҵаразы [[Высшее учебное заведение|иреиҳау аҵараиурҭа]], мамзаргьы аҭҵаарадырратә усбарҭа аҟәша ҷыда.
==== Адокторантура ====
Адокторантура — [[доктор наук|аҭҵаарадыррақәа рдоктор]] ҳәа [[Учёная степень|аҭҵаарадырратә ҩаӡара]] аиуразы азыҟаҵара хықәкыс иҟаҵаны, ауаа рзанааҭтә дырра аизырҳара аформақәа; ззанааҭдырра ҳараку арҵаҩратәи аҭҵаарадырратәи кадрқәа — [[доктор наук|аҭҵаарадыррақәа рдокторцәа]] разыҟаҵаразы [[Высшее учебное заведение|иреиҳау аҵараиурҭа]], мамзаргьы аҭҵаарадырратә усбарҭа аҟәша ҷыда.
== Аҵара аусхкқәа ==
* [[Архитектурное образование|Архитектуратә ҵара]] — иазыҟанаҵоит ззанааҭдырра ҳараку азанааҭуаа, зҟазарыла архитектуратә проектҟаҵара мҩаԥызго, ахыбрақәа рпроектҟаҵарагьы, иара убас амҽхак-планшьҭыхратәи аинтериертәи ӡбамҭақәа аус рыдулара налаҵаны.
* [[Психологическое образование|Апсихологиатә ҵара]] — аҭҵаарадырратәи ахархәаратәи уснагӡатәқәа рыӡбаразы, ауаҩытәыҩсатә усура еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рҿы ахаҭара апсихикатә ҟаларақәа реиҿкаара ацәырҵрақәеи, азнеишьақәеи, аформақәеи рыҭҵаара знапы алаку азанааҭуаа рҵара апроцесс ауп, иара убас апсихологиатә цхыраареи, адгылареи, ацныҟәареи хықәкыс иҟаҵаны.
* [[Горное образование|Ашьхатә ҵара]] — арҵара хықәкыс иамоу, аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа рыҭҵаара ашьаҭала адгьылхархәаҩцәа реиҿкаарақәа русура лҵшәа бзиала аизырҳара, ашьхатә уси агеологиеи рганахьала апрогрессивтә технологиақәа, анапхгараҭаратә методқәа, азакәанԥҵаратәи анорматив-зинтәи шьаҭақәа рҿы аиҭакрақәа, иара убас агеологиатә, амаркшеидер-геодезиатә уҳәа ашьхатә усурақәа рыхкқәа реиҿкаара аԥхьагылара змоу аԥышәа.
* [[Естественнонаучное образование|Аԥсабараҭҵааратә ҵара]] — иаднакылоит афизика, ахимиа, абиологиа аԥсабара-ҭҵаарадырратә дырра акырӡа иҭбаау ахырхарҭақәеи аҵакырақәеи, аматериалтә обиектқәеи аматериалтә обиектқәа рсистемақәеи рструктуратә, рфункционалтә, рхыԥхьаӡаратә, еишьҭанеиуа амзыз-хылҿиаатәи еимадарақәа ирыхцәажәо аамҭа-қәыԥшылара ахьыҟоу аҭыԥ аҿы.
* [[Химико технологическое образование|Ахимиатә технологиатә ҵара]] — аҵараиурҭақәа рҿы ахимиеи ахимиатә технологиеи рзы адыррақәа, анџьныр-технологиатәи аҭҵааратәи уснагӡатәқәа рыӡбаразы рхархәашьа анапаҿы аагара асистема ауп.
* [[Радиотехническое образование|Арадиотехникатә ҵара]] — хықәкыс иамоуп ааглыхреи, атранспорти, аимадареи, аҭҵаарадырратә усбарҭақәеи, аиҿкаарақәеи, акультура аусбарҭақәеи рзы арадиотехникеи, аелектроникеи, афымцатә еимадареи рзы анџьнырцәеи атехникцәеи разыҟаҵара.
* [[Транспортное образование|Атранспорттә ҵара]] — еиуеиԥшым атранспорт хкқәа (аихамҩатә, амашьынатә, амшынтә, аӡиас, аҳауатә, аӡымҩангагатә, ааглыхратә, ақалақьтә) рпроектҟаҵареи, реиҿкаареи, рыргылареи, рхархәареи рзы анџьнырцәеи, атехникцәеи, ззанааҭдырра ҳараку аусуцәеи разыҟаҵара асистема ауп.
* [[Строительное образование|Аргыларатә ҵара]] — атехникатә ҵара аусхк, амашьынақәа, априборқәа, аппаратқәа, амаругақәа ухәа уб. иҵ. реиҿкаареи, рыҭҵаареи, рҭыжьра атехнологиеи, рԥышәареи, рхархәареи рзы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла азыҟаҵара змоу анџьнырцәеи, атехникцәеи, ззанааҭдырра ҳараку аусуцәеи разырхиара асистема.
* [[Математическое образование|Аматематикатә ҵара]] — аматематикеи уи иадҳәалоу аҭҵаарадырреи, атехникеи, аекономикеи, ааглыхреи, ақыҭанхамҩеи русхкқәеи рганахьала аҭҵаарадырра-ҭҵааратәи арҵаҩратәи усуразы иреиҳаӡоу азанааҭ зыҟаҵара змоу азанааҭуаа разыҟаҵара асистема ауп.
* [[Энергетическое образование|Аенергетикатә ҵара]] — жәлар рынхамҩа еиуеиԥшым аусхкқәа рзы аенергетика — аԥхарра-, агидро-, афымцаенергетикеи аенергомашьынаргылареи, иара убас афымцатехникеи егьырҭ атехника хкқәеи, уи еиуеиԥшым аформақәа рыла аенергиа аҭыжьреи, аиҭакреи, аиагареи, аихшареи, ахархәареи знапы алаку рзы азанааҭуаа разыҟаҵара асистема.
* [[Сельскохозяйственное образование|Ақыҭанхамҩатә ҵара]] — иреиҳау, абжьаратә занааҭтә зыҟаҵара змоу азанааҭуааи ззанааҭдырра ҳараку аусуцәеи, иара убас ақыҭанхамҩазы аҭҵаарадырратәи арҵаҩратәи кадрқәа разыҟаҵара асистема.
* [[Медицинское образование|Амедицинатә ҵара]] — аҳақьымцәеи, ахшәҟаҵаҩцәеи, абжьаратә медицинатә усзуҩцәеи, аҭҵаарадырра-рҵаҩратә медицинатә кадрқәеи разыҟаҵареи реиӷьтәреи рсистема ауп.
* [[Музыкальное образование|Амузыкатә ҵара]] — амузыкатә ҟазара аганахьала азанааҭзҟазацәа — акомпозиторцәеи, амузыкаҭҵааҩцәеи, анагӡаҩцәеи (ашәаҳәаҩцәеи аинструменталистцәеи, ахори аоркестри рдирижиорцәеи) арҵаҩцәеи разыҟаҵара асистема.
* [[Художественное образование|Асахьаркыратә ҵара]] — аҿыханҵатә ҟазара азанааҭзҟазацәа — аҿыханҵаҩцәа, аграфикцәа, аскульпторцәа, аиҭашьақәыргылаҩцәа разыҟаҵара асистема.
* [[Историческое образование|Аҭоурыхтә ҵара]] — аҭоурых арҵаҩратәи аҭҵаарадырратәи кадрқәа разыҟаҵара асистема — аҭоурыхҭҵааҩцәа, ақьаадҭҵааҩцәа, аетнографцәа, атәылаҿацәҭҵааҩцәа.
* [[Педагогическое образование|Арҵаҩратә ҵара]] — арҵаҩратә кадрқәа (арҵаҩцәа, ааӡаҩцәа уҳәа) азеиԥшҵаратә школ уҳәа рзы арҵаҩратә институтқәеи, аҵараиурҭақәеи, ауниверситетқәеи рҿы аҵара-ааӡаратә усҳәарҭақәа разыҟаҵара асистема; инарҭбаау аҵакала — азанааҭ-техникатә, абжьаратә иҷыдоу, иреиҳау налаҵаны, ахкқәа зегьы змоу аҵараиурҭақәа рзы арҵаҩратәи аҭҵаарадырра-рҵаҩратәи кадрқәа разыҟаҵара.
* [[Военное образование|Арратә ҵара]] — еиуеиԥшым арбџьармчқәа рыхкқәеи, ар рхылҵшьҭрақәеи, ар ҷыдақәеи рзы акадрқәа разыҟаҵара ауп.
* [[Юридическое образование|Азиндырратә ҵара]] — аҳәынҭқарреи, анапхгараҭареи, азини рзы адыррақәа реизак, урҭ рыҟазаара азиндырратә усура азанааҭтә зыҟаҵаразы ашьаҭа азҭо, иара убас, азиндырратә ҵараиурҭақәа рҿы азанааҭуаа-азиндырцәа разыҟаҵара асистема.
* [[Экономическое образование|Аекономикатә ҵара]] — жәлар рынхамҩаҿы, аҭҵаарадырратәи арҵаҩратәи усуразы аекономикатә усура апланҟаҵареи, аҳасаббареи, афинансқәеи, егьырҭ ахырхарҭақәеи рзы азанааҭуаа разыҟаҵара.
* [[Духовное образование|Адоуҳатә ҵара]] — адинхаҵаратә культқәа рмаҵзуҩцәа аздырхиоит, атеологиатә ҵара рырҭоит.
* [[Бизнес-образование|Абизнес-ҵара]] — абизнес усхк аҟны аусуразы ихымԥадатәиу атеориатә дыррақәеи апрактикатә ҟазарақәеи роура.
* [[Журналистское образование|Ажурналисттә ҵара]] — агазеҭқәеи, ажурналқәеи, арадиодырраҭареи, ателехәаԥшреи рлитературатә усзуҩцәа, иара убас амассатә литература аредакторцәа разыҟаҵара асистема.
== Аҵара усхк аҟны аҭҵаарадырратә хырхарҭақәа ==
* [[Акмеология|Акмеологиа]] — иԥсабаратәу, ауаажәларратә, агуманитартә маҭәарқәа реихысырҭаҿы ицәырҵыз, ауаҩы ишәра аҩаӡараҟынӡа иҿиара азакәанеизшәарақәеи афеноменқәеи ҭызҵаауа ҭҵаарадырроуп, аиҳаракгьы, ари аҿиараҿы еиҳа иҳараку аҩаӡара аҟынӡа даннеилак.
* [[Андрагогика]] — адуцәа рҵара атеориеи атехнологиеи ҭызҵаауа ҭҵаарадырратә маҭәаруп.
* [[Дефектология|Адефектологиа]] — зылшарақәа ԥку ахәыҷқәа рааӡареи, рҵареи, радаптациеи, рсоциалтә шьапықәыргылареи рызҵаарақәа ҭызҵаауа арҵаҩратә ҭҵаарадырра аҟәша.
* [[Дидактика|Адидактика]] — апедагогика аҟәша; аҵареи арҵареи ртеориа. Иаанарԥшуеит адыррақәеи, аҟазарақәеи, аԥышәарақәеи рышьҭкаареи, агәаанагарақәа рышьақәыргылареи рзакәанеизшәарақәа, иҳәаақәнаҵоит аҵара аҵакы амҽхаки аструктуреи.
* [[История педагогики|Апедагогика аҭоурых]] — ари еиуеиԥшым аҭоурыхтә аамҭақәеи, еиуеиԥшым атәылақәеи, ажәларқәеи рзы аҵареи ааӡареи ртеориеи рпрактикеи аҿиара аҭоурых аазырԥшуа апедагогика аусхк ауп.
* [[Коррекционная педагогика|Арҽеиратә педагогика]] — арҵаҩратә дырра аусхк ауп, маҭәарс иамоуп аиндивидцәа рсоциал-психологиатә адаптациа аилагарақәа, асоциалтә рольқәа рыҿиара ақәратә етапқәа ирықәшәо разыҟаҵареи рнапахьы раагареи рҿы ауадаҩрақәа ианаамҭоу рдиагностикеи, рпрофилактикеи, рырҽеиреи азԥхьагәазҭо аҭагылазаашьақәа рсистема аҵаратә практикаҿы аус адулареи анагӡареи.
* [[Методология педагогики|Апедагогика аметодологиа]] — аобиективтә дунеи аҿиара азеиԥш закәанқәа, иара убас иҭнаҵаауа арҵаҩратә феноменқәа рҭыԥи рроли рзы еиҳа иақәшәо, ииашоу агәаанагарақәа еиқәнаршәоит.
* [[Методика обучения|Арҵара аметодика]] — хықәкылатәи усқәак рымҩаԥгаразы ихиоу «арецепт», алгоритм, апроцедура.
* [[Неформальное образование|Иформалтәым аҵара]] — иарбанзаалак еиҿкаау, инеиԥынкылоу усура хкуп, уи аформалтә ҵаратә системақәа ирыҵаркуа ашколқәеи, аколлеџьқәеи, ауниверситетқәеи, егьырҭ аусбарҭақәеи русура иақәымшәар ауам.
* [[Педагогика|Апедагогика]] — ауаҩы иааӡареи ирҵареи ирызку ҭҵаарадырроуп.
* [[Педагогическая инноватика|Арҵаҩратә инноватика]] — аҵарадырра асубиектқәа рзы арҵаҩратә инновациақәа рцәырҵреи рыҿиареи рыԥсабара, рзакәанқәа ахьҭырҵаауа апедагогика аҟәша, иара убас арҵаҩратә традициақәеи ԥхьаҟатәи аҵарадырра апроектҟаҵареи реимадара алзыршо.
* [[Педагогическая психология|Арҵаҩратә психологиа]] — арҵареи ааӡареи рметодқәа ҭызҵаауа, аҵаратә уснагӡатәқәа рынагӡара аеффективра шьҭызхуа, арҵаҩратә уснагӡатәқәа рылҵшәа шьҭызхуа, арҵара апсихологиатә аспектқәа уҳәа еиӷьызтәуа апсихологиа аҟәша ауп.
* [[Педология (педагогика)|Апедологиа]] — ахәыҷы иҿиараҿы еиуеиԥшым аҭҵаарадыррақәа рызнеишьақәа реидкылара хықәкыс измоу ахырхарҭа аҭҵаарадырраҿы.
* [[Апсихологиа]] — адәахьылатәи ашьклаԥшра иазышьҭымхуа аструктурақәеи апроцессқәеи ҭызҵаауа гуманитартә ҭҵаарадырроуп ауаҩи аԥстәқәеи рхымҩаԥгашьа, иара убас хаз игоу ауааи, агәыԥқәеи, аколлективқәеи рхымҩаԥгашьа аҷыдарақәа реилыркаара хықәкыс иҟаҵаны.
* [[Социальная педагогика|Асоциалтә педагогика]] — асоциалтә ҭагылазаашьа ахаҭара ааӡареи ашьақәыргылареи ишырныруа ҭызҵаауа апедагогика аусхк ауп; асоциалтә лагылазаара иалкаау аԥҟарақәа ҳасаб рзуны ахаҭара ааӡара арманшәаларазы аусмҩаԥгатәқәа рсистема аус адызуло.
* [[Социология образования|Аҵара асоциологиа]] — [[социальный институт|асоциалтә институт]] аҳасабала аҵара ҭызҵаауа асоциологиа аусхк, ауаажәларраҿы уи афункциақәеи егьырҭ ауаажәларратә институтқәеи реимадара.
* [[Специальная психология|Апсихологиа ҷыда]] — аҿиара апсихологиа аусхк, еиҳарак ахәыҷтәи ахбыџратәи қәра аан ицәырҵуа аҭагылазаашьа ҷыдақәа ҭызҵаауа, ахәыҷы ипсихосоциалтә ҿиара аиҵахараҿы, мамзаргьы иаарԥшу ахатәҷыдараҿы иҟоу еиуеиԥшым афакторқәа ргәыԥқәа рныррала, иара исоциал-психологиатә адаптациа, насгьы аҵара иалагалареи анаҩстәи изанааҭтә хҳәаақәҵареи зыруадаҩуа.
* [[Сравнительная педагогика|Аиҿырԥшратә педагогика]] — ари адунеитә, арегионалтә, амилаҭтә, афедеративтә мҽхакқәа рыла аҵара аҿиара азеиԥш, хаз игоу атенденциақәеи, азакәанқәеи, азакәанеизшәарақәеи рҷыдарақәа реиҿырԥшра иазку ҭҵаарадырроуп.
* [[Сурдопедагогика|Асурдопедагогика]] — идагәоу, злымҳа иагу апациентцәа аҵареи, аҵара аиуреи раан ирыцәырҵуа апроблемақәа ҭызҵаауа асурдологиа аҟәша ауп.
* [[Управление образованием|Аҵара анапхгара]] — ааӡареи, аҵареи, азанааҭтәи аҭҵаарадырратәи зыҟаҵара рганахьала ауаажәларратә еизыҟазаашьақәа рҭышәныртәалара.
* [[Философия образования|Аҵара афилософиа]] — аҵара маҭәарс измоу, афилософиатә дырра аусхкы.
== Аҵара апрактика ==
* [[Организация учебного процесса|Аҵаратә процесс аиҿкаара]] — аҵара алахәылацәа реинырра аиҿкаашьа, уи аҟазаашьа.
* [[Педагогические технологии|Арҵаҩратә технологиақәа]] — адекларациа ззыруа апсихологиа-рҵаҩратә шьақәгылашьақәа рышьаҭала аҵаратә процесс аҿы системала ахархәара змоу аформақәеи, аметодқәеи, азнеишьақәеи, арҵагатә знеишьақәеи реизак, реизга ҷыда.
* [[Персонализированное образование|Хаҭалатәратәи аҵара]] — аҵаҩы аҵаратә усура субиектс дахьыҟоу аҵаратә процесс апроектҟаҵареи анагӡареи рзы азнеишьақәа руак.
* [[Семейное образование|Аҭаацәаратә ҵара]] — есшықәсатәи аттестациа змоу ашкол анҭыҵ азеиԥшҵаратә программа аҭҵаара азԥхьагәазҭо, Урыстәылатәи Афедерациаҿы аҵара аиура аформа.
* Ахатәы (иҳәынҭқарратәым) рҵара — аҵаратә процесс аиҿкаара аформа, амодель, ир аан: арҵаҩы ҵаҩык иоуп аус зциуа; ҵаҩык арҵагатә хархәагақәа роуп аус зциуа.
* [[Электронное обучение|Аелектронтә ҵара]] — аелектронтә ҵара асистема, аинформациатә, аелектронтә технологиақәа рыцхыраарала аҵара.
* [[Дистанционное обучение|Адистанциатә ҵара]] — арҵаҩи аҵаҩцәеи хара-хара реинырра, аҵаратә процесс иамоу акомпонентқәа зегьы аазырԥшуа, Аинтернет-технологиақәа рхархәага ҷыдақәа, мамзаргьы аинтерактивра азԥхьагәазҭо егьырҭ ахархәагақәа рыла инагӡахо.
* [[Федеральный государственный образовательный стандарт|Аҵара астандарт (арҵагатә стандарт)]] —
* [[Экстерн универсального (политехнического) образования|Иуниверсалтәу (аполитехникатә) аҵара аекстерн]]
* [[Экстерн специализированного образования|Иҷыдоу аҵара аекстерн]]
* [[Самообразование универсальное (политехническое)|Иуниверсалтәу адырреизырҳара (аполитехникатә)]]
* [[Самообразование специализированное|Адырреизырҳара ҷыда]]
* [[Самообразование творческое специализированное|Иҷыдатәу арҿиаратә ҭҵааратәи дырреизырҳареи]], инструменталтәу аԥышәаратә ҭҵаара ҷыдақәа рпроцесс аҿы аҿыцаартратәи, агәаҭарақәеи
* [[Самообразование творческое универсальное|Адырреизырҳара арҿиаратә универсалтә]] ҭҵааратәи, аҿыцаартратәи (аполитехникатә) аинтегралтә маҭәарбжьартә теориатә ҭҵаарадырратә ҭҵаарақәеи, аԥҵареи рымҩаԥгара апроцесс аан.
=== Аҵара мцхәы ===
{{Main|Аҵара мцхәы}}
== Аҵара аҭоурых ==
=== Ажәытә дунеи ===
[[Афаил:Funerary relief found in Neumagen near Trier, a teacher with three discipuli, around 180-185 AD, Rheinisches Landesmuseum Trier, Germany (29656302165).jpg|центр|мини|703x703пкс|Арҵаҩы исахьеи хҩык [[Ученик|иҵаҩцәеи]] зну [[Ноймаген|Ноимагентәи]] ақьашана ахәҭа. ''180—185 шықәсқәа ҳ. аҟара. Трир иатәу Реинтәи аҳәынҭқарратә музеи'']]
[[Древний Восток|Ажәытәӡатәи Мрагылара]] аҳәынҭқаррақәа рҿы иҟан аныхаԥаатә, арратә, ахантә школқәа. Ауахәамақәа рҿы иҟаз аныхаԥаатә школқәа аныхаԥааҩцәа азыҟарҵон, ахантә школқәа ахҩылааҩцәеи ачынуааи азыҟарҵон, арратә школқәа ар ркомандатә еилазаара азыҟарҵон<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://interactive-plus.ru/e-articles/collection-20140318/collection-20140318-1671.pdf |title=История образования и педагогики |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529122617/https://interactive-plus.ru/e-articles/collection-20140318/collection-20140318-1671.pdf |url-status=live }}</ref>.
[[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]] иҟан ааӡаратә системақәа ҩба: спартантәи [[Древние Афины|афинтәи]]. [[спарта|Спарта]] аҩреи, аԥхьареи, аԥхьаӡареи рҵон, иара убас аҷкәынцәагьы аӡӷабцәагьы арра-маха-шьахатә зыҟаҵара ӷәӷәа иахысуан. Афина зыхә шәатәу ахатәы школқәа рҿы аҩра-аԥхьара, аԥхьаӡара здырҵоз аҷкәынцәа заҵәык ракәын. Урҭ рахьынтәи анаҩс афилософиа, аполитика, алитература ахьҭырҵаауаз агимназиақәа рҿы аҵара иацызҵоз ыҟоуп<ref name="автоссылка1" />.
[[Древний Рим|Ажәытәӡатәи Рим]]гьы иҟан алагарҭатә школқәеи агимназиақәеи. Аҵара ахыркәшаратә етапны иҟан ариторикатә школқәа (иреиҳау аҵараиурҭақәа рпрототип)<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/uchebnyy-protsess-v-shkolah-drevnego-rima |title=учебный процесс в школах Древнего Рима |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529122616/https://cyberleninka.ru/article/n/uchebnyy-protsess-v-shkolah-drevnego-rima |url-status=live }}</ref>.
=== Абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
[[Афаил:Laurentius de Voltolina Vorlesung vor Studenten - Min 1233 - Kupferstichkabinett Berlin.jpg|мини|Генрих Германски [[Болонский университет|Болонтәи ауниверситет]] астудентцәа аҵара дирҵоит. ''Лоренцо де Вольтолин иусумҭа аминиатиура, [[Болонская школа живописи|Болонтәи ашкол]], XIV ашәышықәса аҩбатәи азбжа. [[Пергамент|Апергамент]], апигментқәа, 18 × 22 см. [[Гравюрный кабинет (Берлин)|Агравиуратә кабинет (Берлин)]]'']]
Мраҭашәаратәи Европа [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] рзы иҟан ауахәамақәеи, аԥскәабзцәа ркафедрақәеи, аберҭыԥқәеи рҿы ашколқәа. Анаҩс ицәырҵит анапҟазаратә [[цех|цехқәеи]] аҭуџьартә гильдиақәеи иаԥырҵоз зыхә шәатәу ашколқәа. Ицәырҵит иара убас XVI ашәышықәсазы Европа 60 инареиҳаны иҟаз иреиҳау ашколқәа — ауниверситетқәа. Ашколқәа рҿы [[Алаҭын бызшәа|алатын бызшәа]] рҵон, уи ала уажәшьҭа ицәажәомызт, аха ашәҟәқәа рыҩуан, аматанеирақәа ирыԥхьон, азакәанқәа анырҵон. Алатын бызшәала ауниверситетқәа рҿы аҵара мҩаԥысуан, убри аҟынтә еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи ауаа иарбан университетзаалак аҿы аҵара рҵар рылшон<ref name="автоссылка1" />. [[средневековый университет|Абжьарашәышықәсазтәи ауниверситетқәа]] рҿы ԥшь-факультетк ракәын иҟаз: зхы иақәиҭу аҟазара (ашьҭахь ифилософиатәхеит), адинҭҵаара, азин, амедицина.
=== Аамҭа ҿыц ===
[[Афаил:Ambrosius Holbein, maître d'école, 1516.jpg|мини|Ашкол, [[Гольбейн, Амброзиус|Амброзиус Голбеин]] иҭыхымҭа, 1516 шықәса]]
[[Реформация|Ареформациа]] аҵара аҿиара иацхрааит, избанзар [[протестантизм|апротестантцәа]] Абиблиа дарбанзаалак даԥхьарц адҵа ҟарҵон. Убри аҟнытә апротестанттә ҳәынҭқаррақәа рҿы аҩра-аԥхьара аҩаӡара еиҳа иахьыҳаракхаз машәыршақәым<ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=https://portal-slovo.ru/pedagogy/41983.php |title=Развитие образования в Западной Европе в XVII – XVIII вв. |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529122617/https://portal-slovo.ru/pedagogy/41983.php |url-status=live }}</ref>.
[[Лютер, Мартин|Мартин Лиутер]] иҩызеи ицнагаҩи [[Меланхтон, Филипп|Филипп Меланхтон]] (1497—1560), анемец педагог [[Штурм, Иоганнес|Иоганнес Штурм]] (1507—1589), ачех педагог [[Коменский, Ян Амос|Иан Амос Коменски]] (1592—1670) апрактикахь инаргеит [[Классно-урочная система обучения|акласс-урокқәа рсистема ала аҵара]]<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/vozniknovenie-klassno-urochnoy-sistemy-kak-innovatsii-xvi-veka |title=Возникновение классно-урочной системы как инновации XVI века |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529122608/https://cyberleninka.ru/article/n/vozniknovenie-klassno-urochnoy-sistemy-kak-innovatsii-xvi-veka |url-status=live }}</ref>. Уи аԥхьа ашколқәа рҿы аҽазыҟаҵарақәа шықәсык ахьынтәи зныкымкәа ирылагахьан, усҟан аҵаҩы ашкол ахь даннеилак, арҵаҩы ҵаҩыцыԥхьаӡа хаҭа-хаҭала инапы рыдкылазар акәхон, зегьы дҵак рыҭаразы алшара ыҟамызт<ref>{{Cite web |url=http://taom.ru/main/ped_sys.php |title=Классно-урочная система обучения |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529122610/http://taom.ru/main/ped_sys.php |url-status=live }}</ref>. Коменски иара убасгьы ааԥхьара ҟаиҵон алатын бызшәала акәымкәа аҵаҩы ихатәы бызшәала аҵара иалагарц<ref name="автоссылка1" />.
XVII ашәышықәса анҵәамҭазы Франциа [[Ла Салль, Жан-Батист де|Жан-Батист де Ла Саль]] иаԥиҵеит аконгрегациа «[[Братья христианских школ|Ақьырсиантә школқәа рашьцәа]]». Ас еиԥш иҟаз ашколқәа рҿы аҵара хатәы бызшәала имҩаԥысуан, ахьырхәрақәа шамахамзар иҟамызт, урҭ рҿы рхәыҷқәа адырҵара иашьҭан аҭаацәа аӡәырҩы<ref name="автоссылка2" />.
XVII-XVIII ашәышықәсақәа рзы Мраҭашәаратәи Европа аҳәынҭқаррақәа жәпакы рҿы ицәырҵит ихымԥадатәиу алагарҭатә ҵаразы раԥхьатәи азакәанқәа<ref name="автоссылка2" />.
XVI—XIX ашәышықәсақәа ирыҵаркуа Европа абжьаратә школ иахкы хаданы иҟан алатын бызшәа ахьҭырҵаауаз аклассикатә [[гимназия|гимназиа]], иара убас егьырҭ амаҭәарқәа жәпакы. Германиа XVII ашәышықәсазы иара убасгьы ицәырҵит [[рыцарские академии|арыцартә академиақәа]], уа иазыҟарҵон ар рфицарцәеи рчынуааи. Уаҟа маҭәар хаданы иҟан [[Афранцыз бызшәа|афранцыз бызшәа]] — усҟантәи аҳҭынратә еилазаарақәеи жәларбжьаратәи аицәажәареи рбызшәа, иҭырҵаауан иара убас аҭоурых, агеографиа, азин ашьаҭақәа, аматематика, насгьы аҽықәтәара, [[фехтование|аҳәеилышьра]], акәашарақәа. 1747 шықәса рзы [[Берлин]] иаартын «Аекономика-математикатә реалтә школ», уаҟа рҵагатә маҭәар хадақәаны иҟалеит аԥсабарадырра, аматематика, [[оптика|аоптика]], [[фортификация|афортификациа]], [[Архитектура]], амеханика. Анаҩс ас еиԥш иҟоу [[реальное училище|ареалтә ҵараиурҭақәа]] аатуа иалагеит Германиеи егьырҭ атәылақәеи еиуеиԥшым ақалақьқәеи аҳәынҭқаррақәеи рҿы<ref name="автоссылка2" />.
[[Афаил:Marie-Antoinette Petit-Jean - L'Epreuve orale.jpg|мини|«Ҿырҳәалатәи аԥышәара», Мариа Антуанетта Петит-Жан лҭыхымҭа, 1825 шықәса]]
Ауниверситетқәа рҿы XVIII ашәышықәсазы аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа ҭырҵаауа, алатын бызшәахьынтә амилаҭтә бызшәақәа рахь аиасра иалагеит<ref name="автоссылка2" />.
XVIII ашәышықәса анҵәамҭеи XIX ашәышықәса алагамҭеи рзы имҩаԥысуан [[промышленная революция|ааглыхратә револиуциа]], аха XIX ашәышықәса актәи азбжазы абжьаратә ҵараиурҭақәеи ауниверситетқәеи шамахамзар зхы иақәиҭу азанааҭқәа (адукатцәа, аҳақьымцәа), аҳәынҭқарратә маҵзура, ауахәаматә усура, ашколқәеи ауниверситетқәеи рҿы арҵара рҽазыҟарҵон. Ус шакәызгьы, XIX ашәышықәса иалагӡаны абжьаратәии иреиҳау аҵареи зауаз рхыԥхьаӡара хьаҳәхьачарада иазҳауан, насгьы аизҳара аиҳарак аклассикатә бжьаратә школқәеи атрадициатә университетқәеи раасҭа ахьӡ-аԥша маҷны измоу «иахьатәи» аҵараиурҭақәеи апрограммақәеи рыла еиқәыршәан<ref>{{Cite web |url=https://strana-oz.ru/2008/1/segmentaciya-sistem-obrazovaniya-reformy-srednego-obrazovaniya-vo-francii-i-prussii-1865-1920- |title=Сегментация систем образования. Реформы среднего образования во Франции и Пруссии (1865–1920) |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529152718/https://strana-oz.ru/2008/1/segmentaciya-sistem-obrazovaniya-reformy-srednego-obrazovaniya-vo-francii-i-prussii-1865-1920- |url-status=live }}</ref>. Амассатә алагарҭатә школи абжьаратә ҵареи рыбжьара ашьҭрамадара ыҟамызт, абжьаратә школ ахь анеира уадаҩын асоциалтә лаҟәыра ахаҭарнакцәа рзы аҵаразы ахәԥса ахьыҳаракыз азы. XIX ашәышықәса анҵәамҭазы зехьынџьара аҳәынҭқарра ашколтә ҵара аҿиара алахәхара аҽарҭбаауан<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/evropeyskaya-povsednevnaya-kultura-19-veka |title=Европейская повседневная культура 19 века |access-date=2024-07-08 |archive-date=2024-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240708212117/https://cyberleninka.ru/article/n/evropeyskaya-povsednevnaya-kultura-19-veka |url-status=live }}</ref>.
== Аҵараҿы Авикипедиа иааннакыло аҭыԥ ==
Британиатәи есымчыбжьатәи аҭыжьымҭа [[The Economist]] ианарбоит [[Авикипедиа]], аҵаҩцәа рҵара аҳәынҭқарратә хылаԥшреи аполитикатә индоктринациеи раан, аобиективтә дыррақәа ирхыҵхырҭаны иҟоу апозитивтә роль:
{{Ацитата алагара}}
Авикипедиа аҵараҿы абжьажьқәа рпроблема нагӡаны иазымыӡбозаргьы ҟалоит, аха [ари апроцесс ахь] алагала ҟанаҵоит
{{oq|en|A trip to Wikipedia by way of a smartphone will not necessarily let children work their way out of such dichotomies. But it will help.}}
{{Ацитата алгара|источник= "Textbooks round the world", ''The Economist'', Oct 13th 2012}}
== Аҵареи аӷарреи ==
Ахатәы школқәа аӷарцәа рҵараҿы ирыцхраауам, избанзар ахәыҷқәа ус аламала ирзеилымкаауа арҵага шәҟәы дуқәа ирну илыԥшааху арҵагатә программа аимитациа азура рҽазыршәоит, дарбанзаалак ахәыҷы ашьаҭа инапаҿы ишааигаз агәра агара ацымхәрас. Индиатәи NGO Pratham аԥышәара мариа мҩаԥнагеит, уаҟа зегь реиҳа аиҵахара змоу ахәыҷқәа разыҟаҵаразы аволонтиорцәа ашколқәа рахь иаарышьҭит. 3-тәи акласс апрограммала рыргәаҟра ацымхәрас, иахьыҟаз аҩаӡараҿы аԥхьареи аԥхьаӡареи ддырҵон. Алҵшәақәа удыршанхон. Даҽа программак аҿы Pratham алагарҭатә школ аҵаҩцәа қәрала акәымкәа, рдыррақәа рыҩаӡараҵәҟьала еиҩнашеит, уигьы убас алҵшәа бзиақәа аанарԥшит. Ахшыҩрҵага хада: арҵаҩцәа ибзианы аус рур рылшоит имариоу, еилкаау аҳасабтә рыҭазар («ахәыҷқәа зегьы аԥхьашьа дырҵа»), изынагӡамхо илыԥшааху апрограмма аидара иацәыхьчазар. Аӷарцәа адырҵараан ихадароу: «анџьныр иазыҟаҵара» инаркны «дарбанзаалак ахәыҷы аԥхьареи аԥхьаӡареи ирҵара» аҟынӡа амбициақәа рыларҟәра, арҵаҩцәа рҵаҩцәа ахьыҟоу аҩаӡара аус адуларазы алшара рыҭара ауп<ref>Банерджи А., Дюфло Э. Экономика бедных. Радикальное переосмысление способов преодоления мировой бедности. — 2021. — Глава 4.</ref>.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Самоучка|Зхала аҵара зҵаз]]
* [[Студент|Астудент]]
* [[Учитель|Арҵаҩы]]
* [[Репетиторство|Азыҟаҵара]]
* [[Образование в Древнем Египте|Ажәытәӡатәи Мысра аҵара]]
* [[Мастер-класс|Амастер-класс]]
* [[Воспитатель|Ааӡаҩ]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2|refs=
<ref name=autogenerated1>Березина В. А. Дополнительное образование детей как средство их творческого развития. — Диссертация на соискание ученой степени кандидата педагогических наук. — М., 2002</ref>
}}
== Алитература ==
* {{статья
| автор = Александрова О. А.
| заглавие = Образование: доступность или качество — последствия выбора
| ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Aleksandrova/11.pdf
| издание = [[Знание. Понимание. Умение]]
| год = 2005
| номер = 2
| страницы = 83—93
}}
* {{книга|автор= Банерджи А., Дюфло Э.|заглавие=Экономика бедных. Радикальное переосмысление способов преодоления мировой бедности|год=2021|том=|страницы=|серия=|isbn=9785932556146 |ref=Банерджи}}
* {{статья
|автор = [[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]], [[Никандров, Николай Дмитриевич|Никандров Н. Д.]]
|заглавие = Образование в процессе социализации личности
|ссылка = http://www.vestnikurao.ru/pdf/VESTNIK_URAO_5-2008r.pdf
|издание = Вестник УРАО
|год = 2008
|номер = 5
|страницы = 21—29
|archive-url = https://web.archive.org/web/20130616021909/http://www.vestnikurao.ru/pdf/VESTNIK_URAO_5-2008r.pdf
|archive-date = 2013-06-16
}}
* {{статья
|автор = Семецкая И., [[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]]
|заглавие = Философия образования: ценности, эдусемиотика и межкультурный диалог
|ссылка = https://www.volgatech.net/sociotime/archive/Semetskaya%20I.%20Gavrov%20S.%20N.%20Philosophy%20of%20education.pdf
|издание = SocioTime / Социальное время
|год = 2021
|номер = 2 (26)
|страницы = 16—35
}}
* {{статья
| автор = [[Гуревич, Павел Семёнович|Гуревич П. С.]]
| заглавие = Личностный аспект образования
| ссылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2009/2/Gurevich/
| издание = [[Знание. Понимание. Умение]]
| год = 2009
| номер = 2 — Педагогика. Психология
}}
* {{статья
| автор = [[Гуревич, Павел Семёнович|Гуревич П. С.]]
| заглавие = Психология элитарного образования
| ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_4/Gurevich/26.pdf
| издание = [[Знание. Понимание. Умение]]
| год = 2005
| номер = 4
| страницы = 128—138
}}
* ''Гневашева В. А., [[Луков, Валерий Андреевич|Луков Вал. А.]]'' [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/1/Gnevasheva&Lukov/ Тема высшего образования в новейшей российской научной литературе]
* {{статья
| автор = [[Ильинский, Игорь Михайлович|Ильинский И. М.]]
| заглавие = Об элитарном образовании
| ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_4/Ilinskiy/2.pdf
| издание = [[Знание. Понимание. Умение]]
| год = 2005
| номер = 3
| страницы = 6—13
}}
* {{статья
| автор = [[Ильинский, Игорь Михайлович|Ильинский И. М.]]
| заглавие = Повышение качества образования в негосударственных вузах: опыт Московского гуманитарного университета
| ссылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/11/Ilinskiy/
| издание = [[Знание. Понимание. Умение]]
| тип = электронный журнал
| год = 2008
| номер = 11 — Высшее образование для XXI века
}}
* {{статья
| автор = Кириллин В. М.
| заглавие = Русская образованность в X—XVIII веках
| ссылка = http://www.drevnyaya.ru/vyp/2009_4/part_1.pdf
| издание = [[Древняя Русь. Вопросы медиевистики]]
| год = 2009
| номер = 4
| страницы = 5—23
}}
* {{статья
| автор = Ворон Виталий.
| заглавие = Образование известных и успешных людей
| ссылка = http://www.obrazovanie-ufa.ru/Kolledzh/Obrazovanie_izvestnyh_i_uspeshnyh_lyudey.htm
| издание = Образование: путь к успеху
| год = 2009
| номер = 7
| страницы = 5—23
}}
* {{статья
| автор = Кузнецова Т. Ф.
| заглавие = Философия, философская культура и гуманитаризация высшего образования
| ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_1/Kuznetsova/3.pdf
| издание = [[Знание. Понимание. Умение]]
| год = 2005
| номер = 1
| страницы = 22—28
}}
* ''[[Кумарин, Валентин Васильевич|В. В. Кумарин]]''. [http://makarenko-museum.ru/lib/Science/Kumarin/KUMARIN.htm Педагогика стандартности или почему детям плохо в школе] М., 1996.
* ''Кумарин В. В.'' Педагогика природосообразности и реформа школы. М.: Народное образование, 2004, ISBN 5-87953-191-0. 264 с.
* ''Медведева И. Я., Шишова Т. Л.'' [https://web.archive.org/web/20111116234622/http://lib.eparhia-saratov.ru/books/12m/medvedeva_shishova/ugliness/contents.html Безобразия в образовании]
* {{ВТ-ЭСБЕ|Элементарное образование|[[Мижуев, Павел Григорьевич|Мижуев П. Г.]],}}
* ''[[Новиков, Александр Михайлович|Новиков А. М.]]'' [http://www.anovikov.ru/books/post_obr.pdf Постиндустриальное образование] — М.: Эгвес, 2008. — 132 с.
* ''Новиков А. М.'' [http://www.anovikov.ru/books/ros.pdf Российское образование в новой эпохе] — М.: Эгвес, 2000. — 288 с.
* {{статья
| автор = [[Плаксий, Сергей Иванович|Плаксий С. И.]]
| заглавие = Качественные параметры высшего образования
| ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2004_1/Plaksiy/4.pdf
| издание = [[Знание. Понимание. Умение]]
| год = 2004
| номер = 1
| страницы = 19—24
}}
* [https://elibrary.ru/item.asp?id=21756987 ''Пономарев Р. Е.'' Сущность образования в культурном измерении // ''Вестник Московского университета. Серия 20: Педагогическое образование''. — 2014. — № 2. — С. 56-66.]
* {{статья
| автор = Сатклифф Бенжамин.
| заглавие = Женская грамотность в Древней Руси: гипотезы и факты
| ссылка = http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s4_26_4.pdf
| издание = [[Древняя Русь. Вопросы медиевистики]]
| год = 2006
| номер = 4
| страницы = 42—49
}}
* {{статья
| автор = [[Сапрыкин, Дмитрий Леонидович|Сапрыкин Д. Л.]]
| заглавие = Значение и смысл понятия «образование»
| ссылка = http://www.ihst.ru/files/saprykin/Bildung.pdf
| издание = [[Вестник МГУ]]. Серия 7. Философия
| год = 2008
| номер = 1
}}
* {{статья
| автор = Семецки И., [[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С.Н.]]
| заглавие = Философия образования: ценности, эдусемиотика и межкультурный диалог
| ссылка = https://www.volgatech.net/sociotime/archive/Semetskaya%20I.%20Gavrov%20S.%20N.%20Philosophy%20of%20education.pdf
| издание = SocioTime/Социальное время
| год = 2021
| номер = 2
| страницы = 16—35
}}
* ''Хайдуков Д. С.'' Университетские города — обучение будущему // Мировой опыт и отечественные традиции управления человеческими ресурсами: Сб. материалов III Международной научно-практической конференции. МГУ / Под общ. ред. д.ф.н., проф. В. П. Пугачева. — М.: МАКС Пресс, 2012.
* {{статья
| автор = [[Рыжов, Алексей Николаевич|Рыжов А.Н.]]
| заглавие = ПРОБЛЕМЫ ГЕНЕЗИСА ВЕДУЩИХ ПЕДАГОГИЧЕСКИХ ПОНЯТИЙ В УСЛОВИЯХ СТАНОВЛЕНИЯ И РАЗВИТИЯ НАУЧНО-ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ ТЕОРИИ В РОССИИ XIX-XX ВВ
| ссылка =
| издание = [[Наука и школа]]
| год = 2010
| номер = 6
}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Формальное образование ума}}
* {{dmoz|World/Russian/Источники_информации/Образование/}}
{{DEFAULTSORT:ҵара}}
[[Акатегориа:Аҵара| ]]
[[Акатегориа:Асоциалтә еволиуциа]]
66vzan1basfb7s97icyxx1v740h5xj8
174554
174552
2026-09-28T06:24:51Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Аҵара]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
174552
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:"Education" by George Danhires - panoramio.jpg|thumb|<center>Ашьаҟа «''Аҵара''» <br> аскульптор Џьорџь Денхаирс,<br> ақалақь [[Сидни (Огайо)|Сидни]], аштат [[Огайо|Огаио]], [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]]</center>]]
'''Аҵара''' — [[Личность|ахаҭара]] [[Воспитание|ааӡареи]] [[Обучение|арҵареи]] рсистема, иара убас ирҳау адыррақәа, аҟазарақәа, [[навык|аԥышәарақәа]], [[Аксиология|ахәшьаратә шьақәгылашьақәа]], афункциақәа, аусуреи акомпетенциақәеи рԥышәа аизак<ref>{{Статья|заглавие=Федеральный закон "Об образовании в Российской Федерации"|ссылка=http://минобрнауки.рф/документы/2974|язык=|издание=|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013220234/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B/2974|archive-date=2013-10-13}}</ref>.
Ажәа инарҭбаау аҵакала, аҵара — ахаҭара ахшыҩи, аҟазшьеи, ацәеижьтә лшарақәеи рышьақәгылара апроцесс ма аалыҵ. Аҽаӡәы иԥышәа иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иӡӡом ауаҩы иҿы, иара ауаажәларраҿы еицылоит ауаа рыхшыҩ аҿиареи аилибакааразы ирымоу алшареи ирыбзоураны, уи аԥышәа аизгара [[Акультура|акультура]] еиԥш иҟоу аҟалара ашьақәгылара алнаршеит. Акультура — аӡәы иԥышәа мацара акәымкәа, ауаажәларра рԥышәа зегьы аидкыла ауп. Абиԥара ҿыцқәа акультура аҩнуҵҟа еизыргаз, арҭ адыррақәа реимадара апроцесс ауп аҵара закәугьы. Ауаажәларра аҵара хықәкыла анагӡаралшара арҭоит аҵараиурҭақәа рыла: [[детский сад|ахәыҷбаҳчақәа]], ашколқәа, [[колледж|аколлеџьқәа]], [[университет|ауниверситетқәа]] уҳәа аусҳәарҭақәа рыла, аха адырреизырҳара алшарагьы мап ацәкӡам, аиҳаракгьы аинтернет инарҭбааны иахьыманшәалоу инамаданы<ref>George F. Kneller. Introduction to the Philosophy of Education. New York: John Wiley and Sons, 1971. P. 20—21</ref>.
Абжьааԥнытәи аилкаараҿы аҵара, егьырҭ зегь рыдагьы, иаҵанакуеит, аиҳаракгьы, арҵаҩы аҵаҩцәа разыҟаҵареи рааӡареи рыла иԥкуп. Уи аԥхьареи, [[Аҩыра|аҩреи]], аматематикеи, аҭоурыхи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәеи дырҵара акәзар алшоит. Азанааҭ ҭшәақәа рыла арҵаҩцәа, иаҳҳәап [[астрофизика]], [[право|азин]], [[география|агеографиа]], ма [[зоология|азоологиа]] реиԥш иҟоу, иарбоу амаҭәарқәа роуп иддырҵар рылшо. Аҵарадырра азанааҭ иацлоит аҵара зҵо ирызҳацыԥхьаӡа. Иҟоуп иара убас [[Профессиональное образование|азанааҭтә ҟазара]] арҵара, иаҳҳәап, аԥсҟы акра. Аҵара адагьы иҷыдоу аусҳәарҭақәа рҿы иҟоуп иара убас адырреизырҳара, иаҳҳәап, [[Интернет|Аинтернет]] ахархәарала, аԥхьара, [[музей|амузеиқәа]] рҭаара, мамзаргьы хаҭалатәи аԥышәа. Азеиԥши иҷыдоу аҵарадырреи рыҩаӡара зыхҟьо аарыхра аҭахрақәа, аҭҵаарадырреи, атехникеи, акультуреи рҭагылазаашьа, иара убас ауаажәларратә еизыҟазаашьақәа роуп.
[[Пифагор]] иазгәеиҭахьан, «аҵара даҽаӡәы ицеиҩушаргьы ҟалоит, даҽаӡәы иҭаны ухаҭа иумырӡыр ҟалоит» ҳәа. «Инеидкыланы ҵарала ауп ауаа аԥстәқәа излареиԥшым, аеллинцәа — аварварцәа, зхы иақәиҭу — атәцәа, афилософцәа — анхацәа», — ҳәа иԥхьаӡон иара<ref>iph.ras.ru/uplfile/root/biblio/ps/ps13/7.pdf с. 70</ref>.
Аурыс ажәа «аҵара» еидос агәаларшәара иаднакылоит ({{lang-el|εἶδος}} — аԥшра, ахаҿсахьа), уантәи иаауеит алатынгьы. «Аформа» иаҷыданы, цәеижьтә дыррак аҳасабала ({{lang-el|μόρφωσις}} — аԥшра, ахаҿсахьа, алат. аналог — {{lang-la|forma}}, аформа), ари «ахаҿсахьа» интеллигибельтәуп (ихшыҩеилкааратәу, идырратәу, ахәыцра иалоуп), аха аидеиа (ма [[пайдейя|паидеиа]]) иаҷыданы, ихыркәшоуп, агхақәа амаӡам. Уи иахылҵуа алат. educatio, иаанагоит, акы иалкаау аформахь, инаӡоу асистемахь, мамзаргьы «еидос» ахь анагара<ref>{{Cite web |url=http://esxatos.com/eger-rannee-hristianstvo-grecheskaya-paydeyya |title=Вернер Йегер — Раннее христианство и греческая пайдейя<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2015-01-15 |archive-date=2015-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321143038/http://esxatos.com/eger-rannee-hristianstvo-grecheskaya-paydeyya |url-status=live }}</ref>.
[[Афаил:Schoolgirls in Bamozai.JPG|мини|[[Афӷанисҭан|Афгантәи]] апровинциа [[Пактия|Пактиа]] ақыҭа Бамозаи ашколхәыҷқәа (2007 шықәса).
Ари ақыҭаҿы ашколтә хыбра ыҟаӡам, аҽазыҟаҵарақәа адәаҿы имҩаԥысуеит]]
[[Право на образование|Аҵара азин]] иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәоуп амилаҭтәи, жәларбжьаратәи, азинтәи актқәа рыла, иаҳҳәап, [[Европейская конвенция о защите прав человека и основных свобод|ауаҩы изинқәеи ахақәиҭра хадақәеи рыхьчаразы Европатәи аконвенциеи]], [[ООН|ЕАР]] 1966 шықәсазы иаднакылаз [[Международный пакт об экономических, социальных и культурных правах|аекономикатәи, асоциалтәи, акультуратәи зинқәа рзы Жәларбжьаратәи апакти]] рыла.
Ихымԥадатәиу аҵарадырра ауаҩы ихаҿыдатәразы хархәагак аҳасабала алшарақәа реилкаара адемократиатә уаажәларраҿы ицәырнагеит иҳәынҭқарратәым, уимоу [[семейное образование|аҭаацәаратә ҵара]]зы аҵысра аҿиара, абжьаратә азеиԥшҵаратә школқәа рпрограммаҿы (мамзаргьы [[Начальная школа|алагарҭатә школ]] ахыркәшара ашьҭахь) аҵаҩы ҭакԥхықәрала иалхра иазку акурсқәа реиҳатәразы (аҭаацәеи арҵаҩцәеи алархәны), ауаҩы активла иԥсҭазаара зегьы иалагӡаны адырреизырҳара адгылара аҭара, иааиԥмырҟьаӡакәа аҵарадырра (аҵаратә ҭахра цәырҵцыԥхьаӡа), ашколнҭыҵтәи, [[Дистанционное образование|адистанциатәи]], иназыцҵоу аҵареи уҳәа уб. иҵ.
== Аҵарадырра азнеишьақәа ==
Антикатәи аамҭазы ишьақәгылахьан аҵаразы ихадоу ҩ-знеишьак: акультураԥшреи аԥсабараԥшреи.
Арҭ азнеишьақәа аклассикатә еиҭаҳәарақәа ируакуп еицырдыруа анемец [[педагог|рҵаҩы]] [[Дистервег, Адольф|А. Дистервег]] (1790—1866) истатиа «Аҵараҿы аԥсабараԥшреи акультураԥшреи ирызкны»<ref>{{Cite web |url=http://makarenko-museum.ru/Classics/Diesterweg/Diesterweg_Adolf_Nature_and_Culture.htm |title=Дистервег А. О природосообразности и культуросообразности в обучении<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2013-03-17 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714141935/http://makarenko-museum.ru/Classics/Diesterweg/Diesterweg_Adolf_Nature_and_Culture.htm |url-status=live }}</ref>.
=== Акультураԥшра змоу азнеишьа ===
Акультураԥшра адгылаҩцәа агәаанагара рымоуп аҵара аихшьаалақәа аҵара зҵо иҽазышәареи (игәақәкреи) «дызланагалаз» акультуратә ҭагылазаашьеи (иазхаша ашколтә хыбрақәа, арҵаҩцәа, акрыфарҭақәа, ашәҟәқәа змоу абиблиотекақәа, уажәы — аклассқәеи аҩни рҿы акомпиутерқәа уҳәа рыҟазаара) роуп изхьыԥшу ҳәа. Аҵара зҵо [[Биоразнообразие|рыԥсабаратә лшарақәа реиуеиԥшымра]], аиашазы, иазхьаԥшцәом. Иарбоу азнеишьа ахаҭарнакцәа аӡәырҩы (иаагозар, [[Лысенко, Трофим Денисович|Т. Д. Лысенко]]и асовет педагогикаҿы урҭ рышьҭанеицәеи) аҵаразы аԥсабаратә лшарақәа рыҟазаара афакт ахаҭа мап ацәыркуан. Ари азнеишьа иаҟазшьарбагоу ҷыдароуп иаку апрограммала, темпк ала уҳәа зегьы разыҟаҵара.
Ас еиԥш азнеишьа қәҿиарала аусуразы, амала, аҵаҩцәа рықәҿиарақәа иааиԥмырҟьаӡакәа рхылаԥшреи иззымҵо ралыршәшәареи хымԥада иаҭахуп, уи хар амамкәа ианаалар алшоит, иаагозар, аамҭа кьаҿк иалагӡаны азанааҭтә лыԥшаара, мамзаргьы азанааҭә дырра аизырҳара акурсқәа рҿы. Аха ари адҵа аилагараан (уи, ҳәарада, «агәҭакы бзиа хаҭақәа» рыла ихырҩоит) изҭахым ма аҵара злымшо аргама, иҵәахны рҿагыларала (иаилҳаркаап, иарбоу апрограммеи иадгалоу азнеишьеи рыла шакәу) ас еиԥш иҟоу агәыԥ аҵара ақәҿиарақәа лаҟәуа ишалаго, иалкаау аҭагылазаашьақәа раан ас еиԥш аҵара иҵоурам алҵшәақәа уи иҵоуроу ахәҭақәа раасҭа хара ишеиҳау. Ас еиԥш иҟоу аиԥҟьарақәа рхрестоматиатә ҿырԥштәқәа ааигахьан [[Коменский, Ян Амос|И. А. Коменски]] «Адидактика ду» аҟны (уантәи Аԥсабара аргама иланамҵаз аус знапы алакызарц иаҿу ауаҩы изкны ицеит ибзиаӡаны еицырдыруа аҳәамҭа «Алира зауз аҽада»). Зыӡбахә ҳәоу ацәырҵрақәа асовет школ аԥсҭазаара аҟынтәи аҿырԥштәқәа рыла инарҭбааны ирыхәаԥшуп, иаагозар, апроф., апед.ҭҵ.рдок. [[Кумарин, Валентин Васильевич|В. В. Кумарин]] иҩымҭақәа рҿы<ref name=autogenerated2>''[[Кумарин, Валентин Васильевич|В. В. Кумарин]]''. [http://makarenko-museum.ru/lib/Science/Kumarin/KUMARIN.htm Педагогика стандартности или почему детям плохо в школе] {{Wayback|url=http://makarenko-museum.ru/lib/Science/Kumarin/KUMARIN.htm |date=20190414030232 }} М., 1996</ref>. Убас, хәҭакахьала, иубоит аиԥшьра, аҵаратә қәымҿиарақәа ирыхҟьаны инеиԥынкыланы ашколхәыҷқәа аӡәырҩы зны агәырҩақәа, нас агәкаҳарақәеи апсихосоматиатә чымазарақәеи рахь ианкылнаго. Ахәшьарақәа мчыла, ма аарла илганы рықәыргылараан — аҿар рааӡараҿы аморалтә еицакра дуқәа уҳәа уб. иҵ.
Хыхь зыӡбахә ҳәоу ашәҟәы аҟынтәи афакт: [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи Аимпериаҿы]] ([[XIX век|XIX ашәышықәса]] аҩбатәи азбжа) агимназиа акурс наӡа иалго аҵаҩцәа рыхәҭа аарла еиҳан 1-тәи акласс иҭалаз рхыԥхьаӡара аҟынтәи 10 % — уи ашкол зегьы рзы ихымԥадатәины ишыҟамызгьы. Урҭ ашықәсқәа рзы [[Норвегиа|норвегиатәии]] [[США|америкатәии]] арҵаҩцәа рыҭҵаарақәа иаадырԥшит (иззымҵо аарла рыхәшьаралгареи рыҭцареи аныҟамла) ари арбага [[Аҩадатәи Америка|нхыҵ америкатәи]] ашкол азгьы [[Европа|европатәи]] ашкол азгьы абжьааԥнытәик еиԥш ишыҟаз, даҽакала иуҳәозар, урыстәылатәи ахәыҷқәа уи аганахьала аҳәаанырцәтәи рықәлацәа иагьшреиӷьымыз, иагьшреицәамыз. Даҽакала иуҳәозар, азеиԥшҵаратә школ аҿы жәашықәсатәи аҵара аиура аан (зегьы ирзеиԥшу) апрограмма џьбарала ас еиԥш ашкол ианымаало инықәырԥшшәа згәы бзиоу ахәыҷқәа рыхәҭа 90 % раҟара иҟалоит. Еиуеиԥшым ачымазарақәа алаҵәаны ианыҟоу, аекологиатә ҭагылазаашьа анеицәахо, ари апроцент иацлоит.
Убри аҟнытә ихымԥадатәиу азеиԥшҵаратә школ аҿы, аҵаҩцәа рхықәкқәеи рыԥсабаратә лшарақәеи хкы рацәала измоу азанааҭуаа гәыԥҩык ргәаанагарала<ref name=autogenerated2 />, иара убри аамҭазы, планла аилыршәшәара аныҟам, аԥсабараԥшра апринцип еиҳа ианаалоит.
==== Еицырдыруа ахаҭарнакцәа ====
* [[Гербарт, Иоганн Фридрих]] (1776—1841).
* [[Выготский, Лев Семёнович|Выготски, Лев Семион-иԥа]] (1896—1934) асовет педагогикаҿы хыԥхьаӡара рацәала ишьҭанеицәеи.
==== Асахьаркыратә литератураҿы аарԥшра ====
* ''[[Булгаков, Михаил Афанасьевич|Булгаков М. А.]]'' [[Собачье сердце|Ала агәы]]. М., 1987 ш. — асовет школ аҿы акультураԥшра змоу азнеишьа ахархәара аҽазышәарақәа рсахьаркыратә ҭыхымҭа (гротесктә стильқәак рыла). Ианаԥҵаха инаркны АСРР (1925) 1987 ш. рҟынӡа [[Самиздат]] мацараҿы акәын иахьрылаҵәоз.
=== Аԥсабараԥшра змоу азнеишьа ===
[[Античность|Антикатәи аамҭазы]] аӡәырҩы игәарҭеит ауаҩы илшарақәа (иаагозар, арратә ҟазарақәагьы убрахь иналаҵаны) акыр иара игәаԥхара, ичҳара, иҽадцалара, иманшәалоу адәахьтәи аҭагылазаашьақәа (арҵаҩцәа, акрыфара уҳәа уб.иҵ.) рымацара шракәым изхьыԥшу, ишакәхалак аханатә ишышьақәыргылоу. Усҟантәи адунеиеилкаара аҩаӡара инақәыршәаны, ари адәныҟатәи амч [[абырзенцәа]] «[[фатум]]», индиаа «[[карма]]», аурысқәа «[[судьба|алахьынҵа]]» (азԥхьаҳәаақәҵара) уҳәа ҳәа ахьӡ аҭан. Адинхаҵарақәа русзуҩцәа иарбоу ацәырҵра уажәынынӡагьы дарбанзаалак ауаҩы иҷыдоу нцәахаҵаратә хықәкны аилыркаара ирҭоит (иаҳҳәап, амиссиа, ақьырсианраҿы «[[Крестный путь Иисуса Христа|аџьартә мҩа]]»).
Иарбоу ацәырҵра аҭҵаарадырратә еилыркаара ааигәа [[Генетика|агенетика]] ақәҿиарақәа инарымаданы ирыҭан, аиҳаракгьы ауаҩы [[геном|игеном]] раԥхьатәи ашифр аартреи еиуеиԥшым ауаа ргеном акыр аиуеиԥшымзаара, еиуеиԥшым агенқәеи ауаҩы еиуеиԥшым ицәырҵрақәа рыҟазаареи рхышәаҵышәеи реимадара хыԥхьаӡарала иаазырԥшыз анаҩстәи аҭҵаарақәеи рышьҭахь.
Аха ас еиԥш иҟоу агәаҭарақәа инарықәыршәаны [[Квинтилиан|Марк Квинтилиан]] агәыԥқәа ркомандирцәа ралԥшаараан ирабжьигон еиҳа агәырҵҟәыл бзиа змоу арԥарцәа алырхларц, [[Коменский, Ян Амос|И. А. Коменски]] 500 шықәса раҟара раԥхьа — ашколхәыҷқәа рыԥсабаратә лшарақәа инарықәыршәаны аҵара ддырҵаларц, арҵаҩцәа, ма аҭаацәа ргәазыҳәара мацара акәымкәа.
Абасала, аԥсабараԥшра змоу азнеишьаан ашкол аҿы иқәыргылатәуп, иӡбатәуп абарҭ адҵақәа:
Дарбанзаалак аҵаҩы иԥсабаратә лшарақәа реилазаашьеи рхышәаҵышәеи ралкаара (дыррақәак ԥышәарыла рымҽхак маҷ ашьҭкаарагьы убрахь иналаҵаны).
Иаарԥшыз алшарақәа ауаажәларратә лшарақәеи аҭахрақәеи, иара убас иарбоу аҵаҩы ихатә гәазыҳәарақәеи иҟазшьақәеи ирықәшәо реизырҳара, рышьақәгылара (рааӡара), рҵара.
Иахьатәи аамҭазы ЕАА Мраҭашәаратәи Европа атәылақәеи инадыркны Иапонианӡа иҿиоу атәылақәа реиҳарак рҿы азеиԥшҵаратә (жәлартә) школқәа аԥсабараԥшра змоу азнеишьа ашьаҭала ишьақәыргылоуп.
==== Еицырдыруа ахаҭарнакцәа ====
* [[Квинтилиан|Квинтилиан Марк]]
* [[Коменский, Ян Амос|Коменски, Иан Амос]]
* [[Локк, Джон|Локк, Џьон]]
* [[Песталоцци, Иоганн Генрих]]
* [[Дистервег, Адольф]]
* [[Ушинский, Константин Дмитриевич|Ушински, Константин Дмитри-иԥа]]
=== Аилкааратә аппарат аҿы еиуеиԥшым азнеишьақәа раан аиԥшымзаарақәа ===
Ааӡареи аҵареи рызҵаарақәа жәпакы акыр еиуеиԥшымкәа иӡбахоит (ишиашоу иаҿагылаҵәҟьогьы убрахь иналаҵаны), аҭакҳәаҩ аҵара азнеишьа дшадгыло зеиԥшроу еиԥш.
Ас еиԥш адгылара ааԥшуеит ахархәара змоу аилкаарақәа рсистемаҿгьы. Убас, акультураԥшра адгылаҩцәа аҵара «аҵарадырра» ҳәа иашьҭоуп, аԥсабараԥшра — «аҵаралашара» ҳәа иашьҭоуп (иҟоу аҵара ддырҵоит, аҿыцрҵара алшоит аҭыԥ ҭацә аҿгьы), уи азы жәлар рҵара аусзуҩцәа — «аҵарарлашаҩцәа» ҳәа ирышьҭоуп. Акультураԥшра змоу азнеишьа иазҷыдароуп аилкаарақәа «алшарақәа рҿыцҟалара» (акьыбачымазарақәа иахьреиԥшу иахҟьаны «алшарақәа рышьақәыргылара» ҳәа ианеиҭаркуа маҷӡам), аҟазшьарба «аԥсабаратә» «алшарақәа» рганахьала атәамбара, иара ажәа «[[способности|алшарақәа]]» «[[задатки|ацааира]]» ала аԥсахра. Убри аҟнытәи иаауеит ачынуаа аӡәырҩы аҵара аҟынтәи ажәа аелита (иалԥшаау ахәҭа) ахшыҩтә џьа аусзуҩцәа рымацара аҵанакуеит ҳәа агәрагара алаҵәара («аҟазацәа — ахьтәы напқәа» ареволиуциа ҟалаанӡатәи алакәқәа рҿы ауп иахьаанхаз), убри инамаданы, иаагозар, урыстәылатәи азеиԥшҵаратә школ зегьы акыр шықәса ҵуеит (ауаажәларра рылшарақәеи рҭахрақәеи ҳасаб рзымукәа ишаԥу еиԥш) иреиҳаӡоу ашкол аҽазыҟаҵаразы «аҽақәнаршәоижьҭеи».
=== Арҵара аиерархиара аԥсабараԥшра змоу знеишьа хкык аҳасабала ===
Иахьатәи адыррақәа рсистемаҿы аҽышьақәнарӷәӷәеит аилкаара «аҵара хада», уи иаанагоит аҵара анаҩстәи аҩаӡара аиураан (аиуразы агәҭакра) аԥхьатәи аҵара аҩаӡара амазаара.
Аиерархиа (аҭҵаарадырратә, анџьныртә уҳәа акариера аганахьала) иаармарианы абас иарбоуп:
# [[Начальная школа|алагарҭатә ҵара]];
# [[среднее образование|абжьаратә (азеиԥш) ҵара]];
# [[среднее (полное) образование|абжьаратә (ихарҭәаау) ҵара]];
# [[Среднее профессиональное образование в России|абжьаратә (азанааҭтә) ҵара]];
# [[Высшее образование|иреиҳау аҵара]] [[бакалавр|абакалавриат]];
# [[магистр|амагистратура]];
# [[аспирантура]] (аинтернатура, аординатура, адиунктура) ([[Кандидат наук|аҭҵаарадыррақәа ркандидат]] ҳәа [[Учёная степень|аҭҵаарадырратә ҩаӡара]] аиураан),
# [[докторантура|адокторантура]] ([[доктор наук|аҭҵаарадыррақәа рдоктор]] ҳәа аҭҵаарадырратә ҩаӡара аиураан).
# [[Дополнительное профессиональное образование|анаҩстәи азанааҭтә еиӷьтәра]]
Убри аан еиуеиԥшым атәылақәа рҿы иарбоу аиерархиа аҩаӡарақәа рхыԥхьаӡараҿы иалкаау (акрызҵазкуа) аиԥшымзаарақәа ыҟоуп. Убас, [[Франциа]] 9 шықәса аҵара (ихарҭәаам абжьаратә) ашьҭахь, аԥышәарақәа рылҵшәақәа рыла, абжьаратә школ 10—12-тәи аклассқәа рҿы аҵаразы (фактла, иреиҳау аҵараиурҭахь аҽазыҟаҵара) азин роуеит 9-тәи акласс иалгаз рхыԥхьаӡара аҟынтәи 30 % раҟара мацара. [[Иапониа]] ахатәы знеишьа амоуп: абиуџьет абзоурала аҵара зҵо аԥхьатәи ажәкласск (9) рҵаҩцәа роуп, аиҳабыратә классқәа рҿы аҵаразы ахәԥса ршәахьеит, уи иара убас иалкаау алыршәшәара иацхраауеит. Асовет мчра ашьҭахьтәи атәылақәа рҿы ихарҭәаами ихарҭәаауи абжьаратә школ ас еиԥш иҟоу аиԥшымзаара хжәа рымаӡам.
Европа атәылақәа рҿы абакалавриат асистема рыдыркылеижьҭеи акыр ҵуеит, уи адагьы аизактә реитинг аихшьаалақәа рыла иреиҳау аҵараиурҭаҿы раԥхьатәи аҩышықәса аҵара ашьҭахь иаҳа ихьысҳаны изҵо аҵаҩцәа (иҽеим ахәшьарақәа змамгьы убрахь иналаҵаны) аҭцара анрықәшәо маҷым. Асовет мчра ашьҭахьтәи атәылақәа рҿы ас еиԥш азнеишьақәа џьабаа дула ишьақәгылоит. Иреиҳау ашкол аԥаразоужьратә усҳәарҭақәа иреиҳау аҵараиурҭа иҭалаз дарбанзаалак азанааҭуаҩы наӡа «илхтәуп» ҳәа ахықәкқәагьы уахь иналаҵаны (даҽакала иуҳәозар, иреиҳаӡоу ашкол аконцептуалтә знеишьақәа аҳасабеилыргаҩцәа ишьақәдыргылоит), аманшәаламрақәа рпроцент иахьынӡазалшо илаҟәызароуп (уи аҽазыҟаҵара ахаҭабзиара ианымԥшыр ауам).
Акраҵанакуеит аҵара усхк аҟны ашьҭрамадареи асистемареи: [[Среднее профессиональное образование|абжьаратә ҵара ҷыда]] [[высшее образование|иреиҳау аҵара]] апрофиль иақәшәозароуп, иреиҳау аҵара [[аспирантура|аспирантураҿы]] [[Послевузовское профессиональное образование|ауниверситетшьҭахьтәи аҵара]] апрофиль иақәшәозароуп ([[кандидат наук|аҭҵаарадыррақәа ркандидат]], мамзаргьы [[доктор философии|афилософиа адоктор]]), актәи аҭҵаарадырратә ҩаӡара (аҭҵаарадыррақәа ркандидат, мамзаргьы афилософиа адоктор) анаҩстәи аҭҵаарадырратә ҩаӡара иақәшәозароуп (аҭҵаарадыррақәа рдоктор). Ус анакәымха, ихадоу иаршәаны апрофильтә ҵара цҵа аҭахуп — аҵаратә процесс ацҵаразы.
== Аҵаратә усҳәарҭақәа рсистема ==
=== Алагарҭатә ҵара ===
[[Афаил:Teaching Bucharest 1842.jpg|thumb|255px|Алагарҭатә школ акласс адәаҿы. Арҵаҩы (апап) икласс иманы [[Бухарест]] акалҭқәа рҿы, 1842 шықәса инарзынаԥшуа]]
Алагарҭатә ҵара шамахамзар иудукыларатәы иҟоуп раԥхьатәи шықәсқәак арҵара нахыс ҳәа иԥхьаӡоуп. Еиуеиԥшым атәылақәа рҿы уи алагоит хәышықәса зхыҵуа инадыркны быжьшықәсанӡа, иагьадхалоит быжьшықәса рҟынӡа. Иахьатәи аамҭазы адунеи аҿы 70 % иреиҵамкәа ахәыҷқәа алагарҭатә ҵара роуеит<ref>UNESCO, Education For All Monitoring Report 2008, Net Enrollment Rate in primary education</ref>. Еиуеиԥшым атәылақәа рҿы алагарҭатә ҵара ахыркәшара ақәра еиуеиԥшым, аха бжьаратәла уи 11—12 шықәса роуп. Атәылақәа реиҳарак рҿы алагарҭатәи абжьаратәи ҵара аусбарҭақәа еихшоуп.
=== Абжьаратә ҵара ===
Иҿиоу атәылақәа рҿы абжьаратә ҵара, [[XX век|XX ашәышықәса]] инаркны, ихымԥадатәиуп, зегьы еицырзеиԥшуп. Абжьаратә ҵара ахыркәшара ақәра анаӡара иазааигәоуп, уи ашьҭахь аҵара ма ихыркәшахоит, ма иацҵахоит иреиҳау ашколи, [[профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] аусбарҭақәеи, егьырҭ аҵаратә усбарҭақәеи рҿы, уаҟа аҵара зегьы рзы ихымԥадатәиӡам. Абжьааԥны абжьаратә ҵара роуеит ианхбыџу, уи хықәкы хадас иамоуп аҵара ацҵара аҽазыҟаҵара.
=== Иреиҳау аҵара ===
[[Афаил:Education index UN HDR 2007 2008.PNG|thumb|Адунеи еиуеиԥшым атәылақәа рҿы ауааԥсыра рҵара аҩаӡара<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/humandev/reports/|title=History of the Human Development Report|publisher=United Nations Development Programme|access-date=2008-05-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6190qINaR?url=http://hdr.undp.org/en/humandev/reports/|archive-date=2011-08-23|url-status=dead}}</ref>|альт=]]
Иҿиоу атәылақәа рҿгьы, алагарҭатәи абжьаратәи реиԥш акәымкәа, иреиҳау аҵара зегьы еицырзеиԥшӡам. Еиҳа иҿиоу атәылақәа рҿы иреиҳау аҵара асистема иагәылсуеит ауааԥсыра рыбжеиҳараҩык. Егьырҭ аусхкқәа рзы аҭҵаарадырратә дыррақәеи аҵара змоу аусзуҩцәеи ирхыҵхырҭаны, иара ахаҭа аекономика аҵакы змоу усхкуп.
Традициала иреиҳау аҵара (имедицинатәым иреиҳау аҵара германиатәи амодель аламҵакәа, иара убас аҳратә Урыстәылагьы иаланагалаз, анаҩс АСРР иаҭынхаз) ҩ-етапкны аҽашоит: [[бакалавр|абакалавриати]] [[магистр|амагистратуреи]]/[[ординатура|аординатура]]/[[интернатура|аинтернатура]] ҳәа, аха Урыстәыла [[Болонский процесс|Болонтәи апроцесс]] аҽаланархәаанӡа ас еиԥш аихшара амедицинатә ҵара акәын изыднакылоз, абакалаврцәеи амагистрцәеи рцынхәрас асовет ҵараиурҭақәа [[специалист (квалификация)|адиплом змаз азанааҭуаа]] аздырхион. Иахьатәи аамҭазы Урыстәыла иорыжьуеит [[ФРГ|ГАР]] еиԥш азанааҭуаагьы: абакалаврцәагьы амагистрцәагьы. Азанааҭуаа, адиплом змоу азанааҭуаа реиԥш акәымкәа, амагистрцәагьы иреиҳау аҵара аҩбатәи аҩаӡара аушьҭымҭацәа ҳәа иԥхьаӡоуп, дара иреиҳау азанааҭтә ҵара роуеит (амагистрцәа — инарҵауланы иреиҳау азанааҭтә ҵара), абакалаврцәа иреиҳау азанааҭтә ҵара роуеит (еиҳа иҷыдоу), дара, [[2011]] шықәсанӡа иреиҳау аҵараиурҭақәа ирҭалоз адиплом змоу азанааҭуаа реиԥш (уажәы адиплом змоу азанааҭуаа разыҟаҵара апрограммақәа рахь адкылара ыҟаӡам, азанааҭуаа разыҟаҵара апрограммақәа роуп иаанхаз), иреиҳау аҵара актәи аҩаӡара аушьҭымҭацәа ҳәа иԥхьаӡоуп. Иреиҳау аҵара аусбарҭа хадақәа иреиуоуп [[университет|ауниверситетқәа]], [[академия|академиақәа]], [[военные училища|арратә ҵараиурҭақәа]], аҳәаанырцә — [[колледж|аколлеџьқәагьы]]. Иреиҳау аҵараиурҭақәа роушьҭымҭацәа абжьааԥны адиплом роуеит, аспирантцәеи адиунктцәеи акандидаттә диссертациа ахьчара аихшьаалақәа рыла [[учёная степень|аҭҵаарадырратә ҩаӡара]] ранашьахар алшоит. Аҵара аҵыхәтәантәи аетап аан аспециалистцәа, амагистрантцәа, азанааҭуаа, адиунктцәа ари ажәа абжьааԥнытәи аҵакала аҵара аиура адагьы аҭҵаарадырратә ҭҵаарақәа хаҭала рылахәхара руалуп, адиплом, ма аҭҵаарадырратә ҩаӡара аиура аҭҵаарадырратә усура алҵшәақәа ирхьыԥшуп. Иреиҳау аҵараиурҭаҿы арҵара бзиазы имаҷым факторны иҟоуп [[мотивация|аҵаҵӷәра]].
== Азеиԥш (иуниверсалтәу, аполитехникатә) ҵара аҩаӡарақәа ==
Мамзаргьы интегралла амаҭәарбжьартә ҩаӡара хада зегьы адырра:
* [[Дошкольное образование|Ашколқәранӡатәи аҵара]]
* [[Общее образование|Азеиԥш ҵара]]
** [[Начальное общее образование|Алагарҭатә зеиԥш ҵара]]
** [[Основное общее образование|Ихадоу азеиԥш ҵара]]
** [[Среднее (полное) общее образование|Абжьаратә (ихарҭәаау) азеиԥш ҵара]]
=== Ашколқәранӡатәи аҵара ===
Ашколқәранӡатәи аҵара — 2 шықәса инаркны 8 шықәса рҟынӡа зхыҵуа ахәыҷы иинтеллектуалтә, ихаҭаратә, имахашьахатә ҿиара алыршара ауп. Азакәанԥҵареи, атрадициақәеи, акультурақәеи инарықәыршәаны ашколқәранӡатәи аҵара азнеишьа еиԥшым — уи аҿаԥхьа иқәдыргылар ҟалоит еиуеиԥшым ихадоуи ахатәи уснагӡатәқәа, иара хымԥадатәизаргьы ихымԥадатәимзаргьы ҟалоит, еиуеиԥшым атрадициатә институтқәа рыла инагӡахоит.
==== Урыстәыла ашколқәранӡатәи аҵара ====
Урыстәыла ашколқәранӡатәи аҵара — ааӡареи, аҵареи, аҿиареи, иара убас ашколқәранӡатәи [[ребёнок|ахәыҷқәа]] рхылаԥшра, напрыдкылара, ргәабзиара ашьақәыргылара 2 мзы инаркны 7 шықәса рҟынӡа<ref>{{Cite web |url=http://www.rg.ru/2008/09/24/doshkola-polozhenie-dok.html |title=Типовое положение о дошкольном образовательном учреждении |access-date=2012-03-22 |archive-date=2012-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322000508/http://www.rg.ru/2008/09/24/doshkola-polozhenie-dok.html |url-status=live }}</ref>. Ашколқәранӡатәи аҵара мҩаԥысуеит, ишаԥу еиԥш, [[детское дошкольное учреждение|ашколқәранӡатәи аҵара аусҳәарҭақәа]], азеиԥш ҵара аусҳәарҭақәа (ашколԥхьатәи), ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара аусҳәарҭақәа (ахәыҷы заатәи иҿиара ацентрқәеи аидгылақәеи) рҿы, аха аҩнгьы аҭаацәараҿы иҟалар алшоит. Урыстәыла уажәы ахәыҷы дызмоу аҭаацәара қәыԥшқәа ахԥатәи рыхәҭа инареиҳаны ахәыҷтәы школқәранӡатәи аусҳәарҭақәа рыла иахьеиқәыршәам ҳасаб азуны, ани аби аҭаацәаратә школқәранӡатәи ааӡара ралагалара аҿар рҭаацәаратә политика ахықәкы хадақәа ируакхоит.
=== Азеиԥш ҵара ===
Азеиԥш ҵара — аҵара актәи аҩаӡара — азанааҭдырратәии иҷыдоу аҵареи ракәӡам<ref name="Ушаков">Толковый словарь русского языка Ушакова 4 т., Москва, Гос. ин-т Сов. энцикл.; ОГИЗ; Гос. изд-во иностр. и нац. слов, 1935-40</ref>. Иахьатәи аамҭазы, азеиԥш ҵара инарҭбаау аҵакала иахыԥхьаӡалоуп абарҭ ахәҭақәа: [[дошкольное образование|ашколқәранӡатәи]], [[начальное общее образование|азеиԥш лагарҭатә]], [[основное общее образование|азеиԥш ихадоу]], [[среднее (полное) общее образование|азеиԥш бжьаратәи (ихарҭәаау)]] [[дополнительное образование детей|иназыцҵоуи ахәыҷқәа рҵара]]. Зны-зынла, ашколқәранӡатәи/ма алагарҭатә зеиԥш ҵара, азеиԥш ҵара аилкаара иалагалаӡам, хазы иахәаԥшуеит. [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] егьырҭ атәылақәаки рҿы, х-ҩаӡарак — азеиԥш лагарҭатә, азеиԥш ихадоу, азеиԥш бжьаратә (ихарҭәаау), зны-зынла абжьаратә ҵара ҳәа иашьҭоуп, избанзар урҭ [[школьное образование|ашколтә ҵара]] иалагалоуп, абжьаратә [[школа|школқәа]] рҿы иддырҵоит.
==== Алагарҭатә зеиԥш ҵара ====
Алагарҭатә зеиԥш ҵара — ари Урыстәыла, егьырҭ атәылақәа жәпакы рҿы [[Ребёнок|ахәыҷқәа]] рзеиԥш ҵара актәи аҩаӡара ауп. Алагарҭатә ҵара анроуа ахәыҷқәа ироуеит [[Природа|рыкәша-мыкәша иҟоу адунеи]] азы раԥхьатәи [[Знание|адыррақәа]], [[Общение|аицәажәареи]] ахархәаратә [[Задача|уснагӡатәқәа]] рыӡбареи рзы [[навык|ашьцыларақәа]]. Ари аетап аан ишьақәгылоит, аҿиара иалагоит ахәыҷы [[личность|ихаҭара]]<ref name="edu43">{{Cite web |url=http://www.consultant.ru/popular/edu/43_1.html |title=Закон РФ «Об образовании» от 10.07.1992 № 3266-1 |access-date=2010-03-12 |archive-date=2010-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209035828/http://www.consultant.ru/popular/edu/43_1.html |url-status=live }}</ref>.
==== Ихадоу азеиԥш ҵара ====
Азеиԥш ҵара хада — Урыстәылеи егьырҭ атәылақәа реиҳарак рҿы азеиԥш ҵара аҩбатәи аҩаӡара ауп, уи хықәкыс иамоуп аҵара зҵо ихаҭара ашьақәгылареи ашьақәыргылареи рзы аҭагылазаашьақәа раԥҵара, игәазыҳәарақәеи иинтересқәеи рыҿиара. Азеиԥш ҵара хада абжьаратә (ихарҭәаау) зеиԥш ҵареи алагарҭатә занааҭтә ҵареи роуразы ихымԥадатәиу етапуп<ref name="edu43"/><ref name="sng">Словарь согласованных терминов и определений в области образования государств-участников Содружества Независимых Государств. — М., 2004. С. 64</ref>. Иҿиоу атәылақәа рҿы азеиԥш ҵара хада зегьы рзы ихымԥадатәиуп, иҿиоу атәылақәа реиҳарак рҿы уи зегьы ироуратәы, мамзаргьы хәыда-ԥсада аҟазаара хымԥадатәуп. Уигьы, егьигьы ишиашоу [[конституция|аконституциақәа]] рҿы адекларациа рзыруеит. Иҿиоу атәылақәа реиҳарак рҿы ихадоу азеиԥш ҵара иаҵанакуеит абжьаратә школ аҿы 9-шықәсатәи аҵара. Аҵыхәтәантәи 9-тәи ашықәс анҵәамҭазы ашколхәыҷқәа атестқәа арҭоит (Урыстәыла — АԤХ), урҭ рылҵшәақәа ишьақәдыргылоит дарбанзаалак аҵаҩы ма [[полное среднее образование|абжьаратә ҵара наӡа]], ма [[среднее профессиональное образование|абжьаратә занааҭтә ҵара]] иоурц азы алшара.
==== Абжьаратә (ихарҭәаау) азеиԥш ҵара ====
Абжьаратә (ихарҭәаау) зеиԥш ҵара — Урыстәылеи егьырҭ атәылақәаки рҿы азеиԥш ҵара ахԥатәи, ахыркәшаратә ҩаӡара ауп, уи хықәкыс иамоуп аҵара зҵо ирҿиаратә лшарақәа реизырҳареи ахала аҵара ашьцылара ашьақәыргылареи. Урыстәылатәи Афедерациа Азакәан «Аҵара азы» инақәыршәаны абжьаратә (ихарҭәаау) зеиԥш ҵара хымԥадатәиуп, зегьы еицырзеиԥшуп. Абжьаратә ихарҭәаау азеиԥш ҵара иреиҳау аҵара аиуразы ихымԥадатәиу етапуп<ref name="edu43"/>. Аиҳабыратә классқәа рхықәк хада — [[Высшее учебное заведение|иреиҳау аҵараиурҭа]] аҭалара аҽазыҟаҵара ауп. Аиҳабыратә классқәа рахь аҵаҩцәа ииасуеит азеиԥш ҵара хада злахыркәшахо алыршәшәаратә ԥышәарақәа рышьҭахь. Урыстәыла абжьаратә ихарҭәаау азеиԥш ҵара иаҵанакуеит алагарҭатә, ихадоу азеиԥш ҵареи аиҳабыратә классқәа (10-тәи 11-тәи) рҿы 2 шықәса аҵареи. Иҿиоу атәылақәа реиҳарак рҿы уи 2 шықәса акәым, 3 шықәса ауп (тәылақәак рҿы, иаҳҳәап, Германиа, 4). Убри иахҟьаны урыстәылатәи аттестатқәа Мраҭашәараҿы хәҭакахьала ауп ишрыдыркыло, урыстәылатәи абитуриентцәа аҳәаанырцәтәи аҵараиурҭақәа реиҳарак ишиашоу ахыԥхьӡалара алшара рцәыӡуеит. Абжьаратә ихарҭәаау азеиԥш ҵара нҵәоит аҳәынҭқарратә ԥышәарақәа ([[Единый государственный экзамен|ИАԤ]]) раҭарала, урҭ рылҵшәақәа ишьақәдыргылоит иреиҳау аҵараиурҭа аҭалара алыршара.
== Иҷыдоу аҵара аҩаӡарақәа ==
* [[Дополнительное образование детей|Ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара]]
* [[Профессиональное образование|Азанааҭтә ҵара]]
** [[Начальное профессиональное образование|Алагарҭатә занааҭтә ҵара]]
** [[Среднее профессиональное образование|Абжьаратә занааҭтә ҵара]]
** [[Высшее профессиональное образование|Иреиҳау азанааҭтә ҵара]]
*** [[Бакалавр|Абакалавриат]]
*** [[Подготовка специалистов|Азанааҭуаа разыҟаҵара]]
*** [[Магистр|Амагистратура]]
* [[Сверхвысшее профессиональное образование|Иреиҳаӡоу азанааҭтә ҵара]]
** [[Аспирантура]]
** [[Докторантура|Адокторантура]]
** [[Повышение квалификации|Азанааҭтә дырра аизырҳара]]
** [[Второе высшее образование|Иреиҳау аҩбатәи аҵара]]
** [[Переподготовка|Аиҭазыҟаҵара]]
* [[Профессиональная подготовка|Азанааҭтә зыҟаҵара]]
=== Ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара ===
Ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара — [[общее образование|азеиԥш ҵара]] еилоу (авариативтә) хәҭоуп, ҵакыла аҵаҵӷәыркра змоу ҵароуп, аҵара зҵо адырреи арҿиареи иҭышәынтәалоу аҭаххара аиура, иахьынӡалшо ахаарԥшра, занааҭзҟазарала, хаҭарала ахатәҳәаақәҵара алыршара. Аҭҵааҩцәа аӡәырҩы ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара, аҵаратә программа цҵақәа рынагӡарала, ааӡареи аҵареи хықәкылатәи процессны еилыркаауеит<ref name=autogenerated1 />. Атермин «ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара» ахаҭа цәырҵит 1992 шықәса рзы Урыстәылатәи Афедерациа Азакәан «Аҵара азы» адкылара инадҳәаланы.
=== Азанааҭтә ҵара ===
Азанааҭтә ҵара (иара убас азанааҭ-техникатә ҵара) — [[Профессионально-техническое училище|азанааҭ-техникатә ҵараиурҭақәа]] рҿы ззанааҭдырра ҳараку аусуратә кадрқәа разыҟаҵара асистема, иара убас [[Аагалыҵ|аарыхраҿы]] арҵаралагьы.
==== Алагарҭатә занааҭтә ҵара ====
Алагарҭатә занааҭтә ҵара (АлЗҴ) — [[Профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] алагарҭатә ҩаӡара. Аиҳарак иӡыргоуп АҴУ АлЗҴ (Аҳәынҭқарратә ҵарадырратә усбарҭа алагарҭатә занааҭтә ҵара), ИАУ АлЗҴ (Иҳәынҭқарратәым аҵаратә усбарҭа алагарҭатә занааҭтә ҵара). Асовет аамҭазы ишьақәгылан АТҴ ала (ахьӡ наӡа — абжьаратә қалақьтә занааҭ-техникатә ҵараиурҭа, АҚЗТҴ). Иахьатәи аамҭазы Урыстәылатәи АТҴ аӷьырак АТЛ (азанааҭ-техникатә лицеиқәа) ҳәа рыхьӡ ԥсахуп. АТҴ-қәак аколлеџьқәа ҳәа рыхьӡ ԥсахуп. Адкылара мҩаԥысуеит 9-и 11-и аклассқәа рышьаҭала.
==== Абжьаратә занааҭтә ҵара ====
Абжьаратә занааҭтә ҵара (АбЗҴ) — [[Профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] абжьаратә ҩаӡара. [[Начальное профессиональное образование|АлЗҴ]] (Алагарҭатә занааҭтә ҵара), АбЗҴ русбарҭақәа еидыркылоит, инаргӡоит алагарҭатә, абжьаратә занааҭтә ҵара апрограммақәа рыла ҩ-ҩаӡарак змоу аҽазыҟаҵара<ref>{{Cite web |url=http://www.library.altspu.ru/ecat/?key=RU%5CBSPU%5Cbooks%5C145928 |title=Научно-педагогическая библиотека АлтГПУ<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-07-20 |archive-date=2020-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021021852/http://www.library.altspu.ru/ecat/?key=RU%5CBSPU%5Cbooks%5C145928 |url-status=live }}</ref>.
Абжьаратә занааҭтә ҵара Аҵаратә усҳәарҭазы атиптә ҭагылазаашьа инақәыршәаны аҵаратә усҳәарҭагьы атермин АҴҶ (абжьаратә ҵараиурҭа ҷыда) ала иарбоуп.
==== Иреиҳау азанааҭтә ҵара ====
Иреиҳаӡоу азанааҭтә ҵара, мамзаргьы иреиҳау аҵара — х-ҩаӡарактәи асистемаҿы [[среднее образование|абжьаратә]] [[Общее образование|зеиԥш]] ма [[среднее профессиональное образование|азанааҭтә]] ҵара ашьҭахь иааиуа [[профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] хыхьтәи аҩаӡара ауп, уахь иаҵанакуеит азанааҭтә профиль ала атеориатәи апрактикатәи уснагӡатәқәа рыӡбара алзыршо асистематизациа зызуу адыррақәеи апрактикатә ҟазарақәеи реизак<ref name="bse">Большая советская энциклопедия. Третье издание. «Советская энциклопедия». 1969—1978 гг. В 30-ти т.</ref>. Азеиԥш ҵара еиԥш акәымкәа, иҿиоу атәылақәа рҿы иреиҳау аҵара зегьы еицырзеиԥшӡам, еиҳаракгьы хәыда-ԥсадаӡам<ref name="unesco05120">[http://www.unesco.org/bpi/rus/pdf/05-120-Russe.pdf УСПЕХИ ВЫСШЕГО ОБРАЗОВАНИЯ В ДИНАМИЧНО РАЗВИВАЮЩИХСЯ СТРАНАХ] {{Wayback|url=http://www.unesco.org/bpi/rus/pdf/05-120-Russe.pdf |date=20091112153727 }} (доклад по исследованиям [[ИУНЕСКО]] и [[ОЭСР]])</ref>.
=== Иреиҳаӡоу азанааҭтә ҵара ===
Иреиҳаӡоу азанааҭтә ҵара — [[высшее образование|иреиҳау аҵара]] змоу рзанааҭтә дырра аизырҳара асистема ауп. Хьыӡҳәала ари асистема аҵара ишахәҭакугьы, ҵакыла уи акырџьара, мамзаргьы ҷыдала [[Научно-исследовательская работа|аҭҵаарадырра-ҭҵааратә усумҭоуп]], уи алҵшәақәа рыла аҵарадырратә ҩаӡара анашьахоит. [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европеи]] [[Аҩадатәи Америка|Аҩадатәи Америкеи]], иара убас [[СНГ|ИАР]] тәылақәак рҿы<ref>{{Cite web |url=http://www.zakon.kz/141156-zakon-respubliki-kazakhstan-ot-27.html |title=Закон Казахстана о высшем образовании |access-date=2012-03-22 |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140927/http://www.zakon.kz/141156-zakon-respubliki-kazakhstan-ot-27.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.armenic.am/?laid=2&com=module&module=menu&id=97 |title=Закон Армении о высшем образовании |access-date=2012-03-22 |archive-date=2012-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226210549/http://www.armenic.am/?laid=2&com=module&module=menu&id=97 |url-status=live }}</ref> атерминқәа аҵараиурҭашьҭахьтәи аҵара ма адипломшьҭахьтәи аҵара ({{lang-en|graduate education, postgraduate education}}) [[магистр|амагистри]] [[доктор философии|афилософиа адокторцәеи]] [[Академическая степень|ракадемиатә ҩаӡарақәа]] рахь иаҵанакуеит<ref>{{Cite web |url=http://www.direct.gov.uk/en/EducationAndLearning/QualificationsExplained/DG_10039030 |title=Postgraduate qualifications |access-date=2012-03-22 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/EducationAndLearning/QualificationsExplained/DG_10039030 |archive-date=2012-10-15 |url-status=dead }}</ref>. Иахьатәи аамҭазы [[Болонский процесс|Болонтәи апроцесс]] аҳәаақәа ирҭагӡаны аҵараиурҭашьҭахьтәи аҵара асистема [[Унификация|азеиԥштәра]] аҽазышәарақәа ҟарҵоит.
==== Аспирантура ====
Аспирантура — [[кандидат наук|аҭҵаарадыррақәа ркандидат]] ҳәа [[Учёная степень|аҭҵаарадырратә ҩаӡара]] аиуразы азыҟаҵара хықәкыс иҟаҵаны, ауаа рзанааҭтә дырра аизырҳара аформа; азанааҭтә зыҟаҵара ҳаракы змоу арҵаҩратәи аҭҵаарадырратәи кадрқәа — аҭҵаарадыррақәа ркандидатцәа разыҟаҵаразы [[Высшее учебное заведение|иреиҳау аҵараиурҭа]], мамзаргьы аҭҵаарадырратә усбарҭа аҟәша ҷыда.
==== Адокторантура ====
Адокторантура — [[доктор наук|аҭҵаарадыррақәа рдоктор]] ҳәа [[Учёная степень|аҭҵаарадырратә ҩаӡара]] аиуразы азыҟаҵара хықәкыс иҟаҵаны, ауаа рзанааҭтә дырра аизырҳара аформақәа; ззанааҭдырра ҳараку арҵаҩратәи аҭҵаарадырратәи кадрқәа — [[доктор наук|аҭҵаарадыррақәа рдокторцәа]] разыҟаҵаразы [[Высшее учебное заведение|иреиҳау аҵараиурҭа]], мамзаргьы аҭҵаарадырратә усбарҭа аҟәша ҷыда.
== Аҵара аусхкқәа ==
* [[Архитектурное образование|Архитектуратә ҵара]] — иазыҟанаҵоит ззанааҭдырра ҳараку азанааҭуаа, зҟазарыла архитектуратә проектҟаҵара мҩаԥызго, ахыбрақәа рпроектҟаҵарагьы, иара убас амҽхак-планшьҭыхратәи аинтериертәи ӡбамҭақәа аус рыдулара налаҵаны.
* [[Психологическое образование|Апсихологиатә ҵара]] — аҭҵаарадырратәи ахархәаратәи уснагӡатәқәа рыӡбаразы, ауаҩытәыҩсатә усура еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рҿы ахаҭара апсихикатә ҟаларақәа реиҿкаара ацәырҵрақәеи, азнеишьақәеи, аформақәеи рыҭҵаара знапы алаку азанааҭуаа рҵара апроцесс ауп, иара убас апсихологиатә цхыраареи, адгылареи, ацныҟәареи хықәкыс иҟаҵаны.
* [[Горное образование|Ашьхатә ҵара]] — арҵара хықәкыс иамоу, аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа рыҭҵаара ашьаҭала адгьылхархәаҩцәа реиҿкаарақәа русура лҵшәа бзиала аизырҳара, ашьхатә уси агеологиеи рганахьала апрогрессивтә технологиақәа, анапхгараҭаратә методқәа, азакәанԥҵаратәи анорматив-зинтәи шьаҭақәа рҿы аиҭакрақәа, иара убас агеологиатә, амаркшеидер-геодезиатә уҳәа ашьхатә усурақәа рыхкқәа реиҿкаара аԥхьагылара змоу аԥышәа.
* [[Естественнонаучное образование|Аԥсабараҭҵааратә ҵара]] — иаднакылоит афизика, ахимиа, абиологиа аԥсабара-ҭҵаарадырратә дырра акырӡа иҭбаау ахырхарҭақәеи аҵакырақәеи, аматериалтә обиектқәеи аматериалтә обиектқәа рсистемақәеи рструктуратә, рфункционалтә, рхыԥхьаӡаратә, еишьҭанеиуа амзыз-хылҿиаатәи еимадарақәа ирыхцәажәо аамҭа-қәыԥшылара ахьыҟоу аҭыԥ аҿы.
* [[Химико технологическое образование|Ахимиатә технологиатә ҵара]] — аҵараиурҭақәа рҿы ахимиеи ахимиатә технологиеи рзы адыррақәа, анџьныр-технологиатәи аҭҵааратәи уснагӡатәқәа рыӡбаразы рхархәашьа анапаҿы аагара асистема ауп.
* [[Радиотехническое образование|Арадиотехникатә ҵара]] — хықәкыс иамоуп ааглыхреи, атранспорти, аимадареи, аҭҵаарадырратә усбарҭақәеи, аиҿкаарақәеи, акультура аусбарҭақәеи рзы арадиотехникеи, аелектроникеи, афымцатә еимадареи рзы анџьнырцәеи атехникцәеи разыҟаҵара.
* [[Транспортное образование|Атранспорттә ҵара]] — еиуеиԥшым атранспорт хкқәа (аихамҩатә, амашьынатә, амшынтә, аӡиас, аҳауатә, аӡымҩангагатә, ааглыхратә, ақалақьтә) рпроектҟаҵареи, реиҿкаареи, рыргылареи, рхархәареи рзы анџьнырцәеи, атехникцәеи, ззанааҭдырра ҳараку аусуцәеи разыҟаҵара асистема ауп.
* [[Строительное образование|Аргыларатә ҵара]] — атехникатә ҵара аусхк, амашьынақәа, априборқәа, аппаратқәа, амаругақәа ухәа уб. иҵ. реиҿкаареи, рыҭҵаареи, рҭыжьра атехнологиеи, рԥышәареи, рхархәареи рзы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла азыҟаҵара змоу анџьнырцәеи, атехникцәеи, ззанааҭдырра ҳараку аусуцәеи разырхиара асистема.
* [[Математическое образование|Аматематикатә ҵара]] — аматематикеи уи иадҳәалоу аҭҵаарадырреи, атехникеи, аекономикеи, ааглыхреи, ақыҭанхамҩеи русхкқәеи рганахьала аҭҵаарадырра-ҭҵааратәи арҵаҩратәи усуразы иреиҳаӡоу азанааҭ зыҟаҵара змоу азанааҭуаа разыҟаҵара асистема ауп.
* [[Энергетическое образование|Аенергетикатә ҵара]] — жәлар рынхамҩа еиуеиԥшым аусхкқәа рзы аенергетика — аԥхарра-, агидро-, афымцаенергетикеи аенергомашьынаргылареи, иара убас афымцатехникеи егьырҭ атехника хкқәеи, уи еиуеиԥшым аформақәа рыла аенергиа аҭыжьреи, аиҭакреи, аиагареи, аихшареи, ахархәареи знапы алаку рзы азанааҭуаа разыҟаҵара асистема.
* [[Сельскохозяйственное образование|Ақыҭанхамҩатә ҵара]] — иреиҳау, абжьаратә занааҭтә зыҟаҵара змоу азанааҭуааи ззанааҭдырра ҳараку аусуцәеи, иара убас ақыҭанхамҩазы аҭҵаарадырратәи арҵаҩратәи кадрқәа разыҟаҵара асистема.
* [[Медицинское образование|Амедицинатә ҵара]] — аҳақьымцәеи, ахшәҟаҵаҩцәеи, абжьаратә медицинатә усзуҩцәеи, аҭҵаарадырра-рҵаҩратә медицинатә кадрқәеи разыҟаҵареи реиӷьтәреи рсистема ауп.
* [[Музыкальное образование|Амузыкатә ҵара]] — амузыкатә ҟазара аганахьала азанааҭзҟазацәа — акомпозиторцәеи, амузыкаҭҵааҩцәеи, анагӡаҩцәеи (ашәаҳәаҩцәеи аинструменталистцәеи, ахори аоркестри рдирижиорцәеи) арҵаҩцәеи разыҟаҵара асистема.
* [[Художественное образование|Асахьаркыратә ҵара]] — аҿыханҵатә ҟазара азанааҭзҟазацәа — аҿыханҵаҩцәа, аграфикцәа, аскульпторцәа, аиҭашьақәыргылаҩцәа разыҟаҵара асистема.
* [[Историческое образование|Аҭоурыхтә ҵара]] — аҭоурых арҵаҩратәи аҭҵаарадырратәи кадрқәа разыҟаҵара асистема — аҭоурыхҭҵааҩцәа, ақьаадҭҵааҩцәа, аетнографцәа, атәылаҿацәҭҵааҩцәа.
* [[Педагогическое образование|Арҵаҩратә ҵара]] — арҵаҩратә кадрқәа (арҵаҩцәа, ааӡаҩцәа уҳәа) азеиԥшҵаратә школ уҳәа рзы арҵаҩратә институтқәеи, аҵараиурҭақәеи, ауниверситетқәеи рҿы аҵара-ааӡаратә усҳәарҭақәа разыҟаҵара асистема; инарҭбаау аҵакала — азанааҭ-техникатә, абжьаратә иҷыдоу, иреиҳау налаҵаны, ахкқәа зегьы змоу аҵараиурҭақәа рзы арҵаҩратәи аҭҵаарадырра-рҵаҩратәи кадрқәа разыҟаҵара.
* [[Военное образование|Арратә ҵара]] — еиуеиԥшым арбџьармчқәа рыхкқәеи, ар рхылҵшьҭрақәеи, ар ҷыдақәеи рзы акадрқәа разыҟаҵара ауп.
* [[Юридическое образование|Азиндырратә ҵара]] — аҳәынҭқарреи, анапхгараҭареи, азини рзы адыррақәа реизак, урҭ рыҟазаара азиндырратә усура азанааҭтә зыҟаҵаразы ашьаҭа азҭо, иара убас, азиндырратә ҵараиурҭақәа рҿы азанааҭуаа-азиндырцәа разыҟаҵара асистема.
* [[Экономическое образование|Аекономикатә ҵара]] — жәлар рынхамҩаҿы, аҭҵаарадырратәи арҵаҩратәи усуразы аекономикатә усура апланҟаҵареи, аҳасаббареи, афинансқәеи, егьырҭ ахырхарҭақәеи рзы азанааҭуаа разыҟаҵара.
* [[Духовное образование|Адоуҳатә ҵара]] — адинхаҵаратә культқәа рмаҵзуҩцәа аздырхиоит, атеологиатә ҵара рырҭоит.
* [[Бизнес-образование|Абизнес-ҵара]] — абизнес усхк аҟны аусуразы ихымԥадатәиу атеориатә дыррақәеи апрактикатә ҟазарақәеи роура.
* [[Журналистское образование|Ажурналисттә ҵара]] — агазеҭқәеи, ажурналқәеи, арадиодырраҭареи, ателехәаԥшреи рлитературатә усзуҩцәа, иара убас амассатә литература аредакторцәа разыҟаҵара асистема.
== Аҵара усхк аҟны аҭҵаарадырратә хырхарҭақәа ==
* [[Акмеология|Акмеологиа]] — иԥсабаратәу, ауаажәларратә, агуманитартә маҭәарқәа реихысырҭаҿы ицәырҵыз, ауаҩы ишәра аҩаӡараҟынӡа иҿиара азакәанеизшәарақәеи афеноменқәеи ҭызҵаауа ҭҵаарадырроуп, аиҳаракгьы, ари аҿиараҿы еиҳа иҳараку аҩаӡара аҟынӡа даннеилак.
* [[Андрагогика]] — адуцәа рҵара атеориеи атехнологиеи ҭызҵаауа ҭҵаарадырратә маҭәаруп.
* [[Дефектология|Адефектологиа]] — зылшарақәа ԥку ахәыҷқәа рааӡареи, рҵареи, радаптациеи, рсоциалтә шьапықәыргылареи рызҵаарақәа ҭызҵаауа арҵаҩратә ҭҵаарадырра аҟәша.
* [[Дидактика|Адидактика]] — апедагогика аҟәша; аҵареи арҵареи ртеориа. Иаанарԥшуеит адыррақәеи, аҟазарақәеи, аԥышәарақәеи рышьҭкаареи, агәаанагарақәа рышьақәыргылареи рзакәанеизшәарақәа, иҳәаақәнаҵоит аҵара аҵакы амҽхаки аструктуреи.
* [[История педагогики|Апедагогика аҭоурых]] — ари еиуеиԥшым аҭоурыхтә аамҭақәеи, еиуеиԥшым атәылақәеи, ажәларқәеи рзы аҵареи ааӡареи ртеориеи рпрактикеи аҿиара аҭоурых аазырԥшуа апедагогика аусхк ауп.
* [[Коррекционная педагогика|Арҽеиратә педагогика]] — арҵаҩратә дырра аусхк ауп, маҭәарс иамоуп аиндивидцәа рсоциал-психологиатә адаптациа аилагарақәа, асоциалтә рольқәа рыҿиара ақәратә етапқәа ирықәшәо разыҟаҵареи рнапахьы раагареи рҿы ауадаҩрақәа ианаамҭоу рдиагностикеи, рпрофилактикеи, рырҽеиреи азԥхьагәазҭо аҭагылазаашьақәа рсистема аҵаратә практикаҿы аус адулареи анагӡареи.
* [[Методология педагогики|Апедагогика аметодологиа]] — аобиективтә дунеи аҿиара азеиԥш закәанқәа, иара убас иҭнаҵаауа арҵаҩратә феноменқәа рҭыԥи рроли рзы еиҳа иақәшәо, ииашоу агәаанагарақәа еиқәнаршәоит.
* [[Методика обучения|Арҵара аметодика]] — хықәкылатәи усқәак рымҩаԥгаразы ихиоу «арецепт», алгоритм, апроцедура.
* [[Неформальное образование|Иформалтәым аҵара]] — иарбанзаалак еиҿкаау, инеиԥынкылоу усура хкуп, уи аформалтә ҵаратә системақәа ирыҵаркуа ашколқәеи, аколлеџьқәеи, ауниверситетқәеи, егьырҭ аусбарҭақәеи русура иақәымшәар ауам.
* [[Педагогика|Апедагогика]] — ауаҩы иааӡареи ирҵареи ирызку ҭҵаарадырроуп.
* [[Педагогическая инноватика|Арҵаҩратә инноватика]] — аҵарадырра асубиектқәа рзы арҵаҩратә инновациақәа рцәырҵреи рыҿиареи рыԥсабара, рзакәанқәа ахьҭырҵаауа апедагогика аҟәша, иара убас арҵаҩратә традициақәеи ԥхьаҟатәи аҵарадырра апроектҟаҵареи реимадара алзыршо.
* [[Педагогическая психология|Арҵаҩратә психологиа]] — арҵареи ааӡареи рметодқәа ҭызҵаауа, аҵаратә уснагӡатәқәа рынагӡара аеффективра шьҭызхуа, арҵаҩратә уснагӡатәқәа рылҵшәа шьҭызхуа, арҵара апсихологиатә аспектқәа уҳәа еиӷьызтәуа апсихологиа аҟәша ауп.
* [[Педология (педагогика)|Апедологиа]] — ахәыҷы иҿиараҿы еиуеиԥшым аҭҵаарадыррақәа рызнеишьақәа реидкылара хықәкыс измоу ахырхарҭа аҭҵаарадырраҿы.
* [[Апсихологиа]] — адәахьылатәи ашьклаԥшра иазышьҭымхуа аструктурақәеи апроцессқәеи ҭызҵаауа гуманитартә ҭҵаарадырроуп ауаҩи аԥстәқәеи рхымҩаԥгашьа, иара убас хаз игоу ауааи, агәыԥқәеи, аколлективқәеи рхымҩаԥгашьа аҷыдарақәа реилыркаара хықәкыс иҟаҵаны.
* [[Социальная педагогика|Асоциалтә педагогика]] — асоциалтә ҭагылазаашьа ахаҭара ааӡареи ашьақәыргылареи ишырныруа ҭызҵаауа апедагогика аусхк ауп; асоциалтә лагылазаара иалкаау аԥҟарақәа ҳасаб рзуны ахаҭара ааӡара арманшәаларазы аусмҩаԥгатәқәа рсистема аус адызуло.
* [[Социология образования|Аҵара асоциологиа]] — [[социальный институт|асоциалтә институт]] аҳасабала аҵара ҭызҵаауа асоциологиа аусхк, ауаажәларраҿы уи афункциақәеи егьырҭ ауаажәларратә институтқәеи реимадара.
* [[Специальная психология|Апсихологиа ҷыда]] — аҿиара апсихологиа аусхк, еиҳарак ахәыҷтәи ахбыџратәи қәра аан ицәырҵуа аҭагылазаашьа ҷыдақәа ҭызҵаауа, ахәыҷы ипсихосоциалтә ҿиара аиҵахараҿы, мамзаргьы иаарԥшу ахатәҷыдараҿы иҟоу еиуеиԥшым афакторқәа ргәыԥқәа рныррала, иара исоциал-психологиатә адаптациа, насгьы аҵара иалагалареи анаҩстәи изанааҭтә хҳәаақәҵареи зыруадаҩуа.
* [[Сравнительная педагогика|Аиҿырԥшратә педагогика]] — ари адунеитә, арегионалтә, амилаҭтә, афедеративтә мҽхакқәа рыла аҵара аҿиара азеиԥш, хаз игоу атенденциақәеи, азакәанқәеи, азакәанеизшәарақәеи рҷыдарақәа реиҿырԥшра иазку ҭҵаарадырроуп.
* [[Сурдопедагогика|Асурдопедагогика]] — идагәоу, злымҳа иагу апациентцәа аҵареи, аҵара аиуреи раан ирыцәырҵуа апроблемақәа ҭызҵаауа асурдологиа аҟәша ауп.
* [[Управление образованием|Аҵара анапхгара]] — ааӡареи, аҵареи, азанааҭтәи аҭҵаарадырратәи зыҟаҵара рганахьала ауаажәларратә еизыҟазаашьақәа рҭышәныртәалара.
* [[Философия образования|Аҵара афилософиа]] — аҵара маҭәарс измоу, афилософиатә дырра аусхкы.
== Аҵара апрактика ==
* [[Организация учебного процесса|Аҵаратә процесс аиҿкаара]] — аҵара алахәылацәа реинырра аиҿкаашьа, уи аҟазаашьа.
* [[Педагогические технологии|Арҵаҩратә технологиақәа]] — адекларациа ззыруа апсихологиа-рҵаҩратә шьақәгылашьақәа рышьаҭала аҵаратә процесс аҿы системала ахархәара змоу аформақәеи, аметодқәеи, азнеишьақәеи, арҵагатә знеишьақәеи реизак, реизга ҷыда.
* [[Персонализированное образование|Хаҭалатәратәи аҵара]] — аҵаҩы аҵаратә усура субиектс дахьыҟоу аҵаратә процесс апроектҟаҵареи анагӡареи рзы азнеишьақәа руак.
* [[Семейное образование|Аҭаацәаратә ҵара]] — есшықәсатәи аттестациа змоу ашкол анҭыҵ азеиԥшҵаратә программа аҭҵаара азԥхьагәазҭо, Урыстәылатәи Афедерациаҿы аҵара аиура аформа.
* Ахатәы (иҳәынҭқарратәым) рҵара — аҵаратә процесс аиҿкаара аформа, амодель, ир аан: арҵаҩы ҵаҩык иоуп аус зциуа; ҵаҩык арҵагатә хархәагақәа роуп аус зциуа.
* [[Электронное обучение|Аелектронтә ҵара]] — аелектронтә ҵара асистема, аинформациатә, аелектронтә технологиақәа рыцхыраарала аҵара.
* [[Дистанционное обучение|Адистанциатә ҵара]] — арҵаҩи аҵаҩцәеи хара-хара реинырра, аҵаратә процесс иамоу акомпонентқәа зегьы аазырԥшуа, Аинтернет-технологиақәа рхархәага ҷыдақәа, мамзаргьы аинтерактивра азԥхьагәазҭо егьырҭ ахархәагақәа рыла инагӡахо.
* [[Федеральный государственный образовательный стандарт|Аҵара астандарт (арҵагатә стандарт)]] —
* [[Экстерн универсального (политехнического) образования|Иуниверсалтәу (аполитехникатә) аҵара аекстерн]]
* [[Экстерн специализированного образования|Иҷыдоу аҵара аекстерн]]
* [[Самообразование универсальное (политехническое)|Иуниверсалтәу адырреизырҳара (аполитехникатә)]]
* [[Самообразование специализированное|Адырреизырҳара ҷыда]]
* [[Самообразование творческое специализированное|Иҷыдатәу арҿиаратә ҭҵааратәи дырреизырҳареи]], инструменталтәу аԥышәаратә ҭҵаара ҷыдақәа рпроцесс аҿы аҿыцаартратәи, агәаҭарақәеи
* [[Самообразование творческое универсальное|Адырреизырҳара арҿиаратә универсалтә]] ҭҵааратәи, аҿыцаартратәи (аполитехникатә) аинтегралтә маҭәарбжьартә теориатә ҭҵаарадырратә ҭҵаарақәеи, аԥҵареи рымҩаԥгара апроцесс аан.
=== Аҵара мцхәы ===
{{Main|Аҵара мцхәы}}
== Аҵара аҭоурых ==
=== Ажәытә дунеи ===
[[Афаил:Funerary relief found in Neumagen near Trier, a teacher with three discipuli, around 180-185 AD, Rheinisches Landesmuseum Trier, Germany (29656302165).jpg|центр|мини|703x703пкс|Арҵаҩы исахьеи хҩык [[Ученик|иҵаҩцәеи]] зну [[Ноймаген|Ноимагентәи]] ақьашана ахәҭа. ''180—185 шықәсқәа ҳ. аҟара. Трир иатәу Реинтәи аҳәынҭқарратә музеи'']]
[[Древний Восток|Ажәытәӡатәи Мрагылара]] аҳәынҭқаррақәа рҿы иҟан аныхаԥаатә, арратә, ахантә школқәа. Ауахәамақәа рҿы иҟаз аныхаԥаатә школқәа аныхаԥааҩцәа азыҟарҵон, ахантә школқәа ахҩылааҩцәеи ачынуааи азыҟарҵон, арратә школқәа ар ркомандатә еилазаара азыҟарҵон<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://interactive-plus.ru/e-articles/collection-20140318/collection-20140318-1671.pdf |title=История образования и педагогики |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529122617/https://interactive-plus.ru/e-articles/collection-20140318/collection-20140318-1671.pdf |url-status=live }}</ref>.
[[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]] иҟан ааӡаратә системақәа ҩба: спартантәи [[Древние Афины|афинтәи]]. [[спарта|Спарта]] аҩреи, аԥхьареи, аԥхьаӡареи рҵон, иара убас аҷкәынцәагьы аӡӷабцәагьы арра-маха-шьахатә зыҟаҵара ӷәӷәа иахысуан. Афина зыхә шәатәу ахатәы школқәа рҿы аҩра-аԥхьара, аԥхьаӡара здырҵоз аҷкәынцәа заҵәык ракәын. Урҭ рахьынтәи анаҩс афилософиа, аполитика, алитература ахьҭырҵаауаз агимназиақәа рҿы аҵара иацызҵоз ыҟоуп<ref name="автоссылка1" />.
[[Древний Рим|Ажәытәӡатәи Рим]]гьы иҟан алагарҭатә школқәеи агимназиақәеи. Аҵара ахыркәшаратә етапны иҟан ариторикатә школқәа (иреиҳау аҵараиурҭақәа рпрототип)<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/uchebnyy-protsess-v-shkolah-drevnego-rima |title=учебный процесс в школах Древнего Рима |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529122616/https://cyberleninka.ru/article/n/uchebnyy-protsess-v-shkolah-drevnego-rima |url-status=live }}</ref>.
=== Абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
[[Афаил:Laurentius de Voltolina Vorlesung vor Studenten - Min 1233 - Kupferstichkabinett Berlin.jpg|мини|Генрих Германски [[Болонский университет|Болонтәи ауниверситет]] астудентцәа аҵара дирҵоит. ''Лоренцо де Вольтолин иусумҭа аминиатиура, [[Болонская школа живописи|Болонтәи ашкол]], XIV ашәышықәса аҩбатәи азбжа. [[Пергамент|Апергамент]], апигментқәа, 18 × 22 см. [[Гравюрный кабинет (Берлин)|Агравиуратә кабинет (Берлин)]]'']]
Мраҭашәаратәи Европа [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] рзы иҟан ауахәамақәеи, аԥскәабзцәа ркафедрақәеи, аберҭыԥқәеи рҿы ашколқәа. Анаҩс ицәырҵит анапҟазаратә [[цех|цехқәеи]] аҭуџьартә гильдиақәеи иаԥырҵоз зыхә шәатәу ашколқәа. Ицәырҵит иара убас XVI ашәышықәсазы Европа 60 инареиҳаны иҟаз иреиҳау ашколқәа — ауниверситетқәа. Ашколқәа рҿы [[Алаҭын бызшәа|алатын бызшәа]] рҵон, уи ала уажәшьҭа ицәажәомызт, аха ашәҟәқәа рыҩуан, аматанеирақәа ирыԥхьон, азакәанқәа анырҵон. Алатын бызшәала ауниверситетқәа рҿы аҵара мҩаԥысуан, убри аҟынтә еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи ауаа иарбан университетзаалак аҿы аҵара рҵар рылшон<ref name="автоссылка1" />. [[средневековый университет|Абжьарашәышықәсазтәи ауниверситетқәа]] рҿы ԥшь-факультетк ракәын иҟаз: зхы иақәиҭу аҟазара (ашьҭахь ифилософиатәхеит), адинҭҵаара, азин, амедицина.
=== Аамҭа ҿыц ===
[[Афаил:Ambrosius Holbein, maître d'école, 1516.jpg|мини|Ашкол, [[Гольбейн, Амброзиус|Амброзиус Голбеин]] иҭыхымҭа, 1516 шықәса]]
[[Реформация|Ареформациа]] аҵара аҿиара иацхрааит, избанзар [[протестантизм|апротестантцәа]] Абиблиа дарбанзаалак даԥхьарц адҵа ҟарҵон. Убри аҟнытә апротестанттә ҳәынҭқаррақәа рҿы аҩра-аԥхьара аҩаӡара еиҳа иахьыҳаракхаз машәыршақәым<ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=https://portal-slovo.ru/pedagogy/41983.php |title=Развитие образования в Западной Европе в XVII – XVIII вв. |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529122617/https://portal-slovo.ru/pedagogy/41983.php |url-status=live }}</ref>.
[[Лютер, Мартин|Мартин Лиутер]] иҩызеи ицнагаҩи [[Меланхтон, Филипп|Филипп Меланхтон]] (1497—1560), анемец педагог [[Штурм, Иоганнес|Иоганнес Штурм]] (1507—1589), ачех педагог [[Коменский, Ян Амос|Иан Амос Коменски]] (1592—1670) апрактикахь инаргеит [[Классно-урочная система обучения|акласс-урокқәа рсистема ала аҵара]]<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/vozniknovenie-klassno-urochnoy-sistemy-kak-innovatsii-xvi-veka |title=Возникновение классно-урочной системы как инновации XVI века |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529122608/https://cyberleninka.ru/article/n/vozniknovenie-klassno-urochnoy-sistemy-kak-innovatsii-xvi-veka |url-status=live }}</ref>. Уи аԥхьа ашколқәа рҿы аҽазыҟаҵарақәа шықәсык ахьынтәи зныкымкәа ирылагахьан, усҟан аҵаҩы ашкол ахь даннеилак, арҵаҩы ҵаҩыцыԥхьаӡа хаҭа-хаҭала инапы рыдкылазар акәхон, зегьы дҵак рыҭаразы алшара ыҟамызт<ref>{{Cite web |url=http://taom.ru/main/ped_sys.php |title=Классно-урочная система обучения |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529122610/http://taom.ru/main/ped_sys.php |url-status=live }}</ref>. Коменски иара убасгьы ааԥхьара ҟаиҵон алатын бызшәала акәымкәа аҵаҩы ихатәы бызшәала аҵара иалагарц<ref name="автоссылка1" />.
XVII ашәышықәса анҵәамҭазы Франциа [[Ла Салль, Жан-Батист де|Жан-Батист де Ла Саль]] иаԥиҵеит аконгрегациа «[[Братья христианских школ|Ақьырсиантә школқәа рашьцәа]]». Ас еиԥш иҟаз ашколқәа рҿы аҵара хатәы бызшәала имҩаԥысуан, ахьырхәрақәа шамахамзар иҟамызт, урҭ рҿы рхәыҷқәа адырҵара иашьҭан аҭаацәа аӡәырҩы<ref name="автоссылка2" />.
XVII-XVIII ашәышықәсақәа рзы Мраҭашәаратәи Европа аҳәынҭқаррақәа жәпакы рҿы ицәырҵит ихымԥадатәиу алагарҭатә ҵаразы раԥхьатәи азакәанқәа<ref name="автоссылка2" />.
XVI—XIX ашәышықәсақәа ирыҵаркуа Европа абжьаратә школ иахкы хаданы иҟан алатын бызшәа ахьҭырҵаауаз аклассикатә [[гимназия|гимназиа]], иара убас егьырҭ амаҭәарқәа жәпакы. Германиа XVII ашәышықәсазы иара убасгьы ицәырҵит [[рыцарские академии|арыцартә академиақәа]], уа иазыҟарҵон ар рфицарцәеи рчынуааи. Уаҟа маҭәар хаданы иҟан [[Афранцыз бызшәа|афранцыз бызшәа]] — усҟантәи аҳҭынратә еилазаарақәеи жәларбжьаратәи аицәажәареи рбызшәа, иҭырҵаауан иара убас аҭоурых, агеографиа, азин ашьаҭақәа, аматематика, насгьы аҽықәтәара, [[фехтование|аҳәеилышьра]], акәашарақәа. 1747 шықәса рзы [[Берлин]] иаартын «Аекономика-математикатә реалтә школ», уаҟа рҵагатә маҭәар хадақәаны иҟалеит аԥсабарадырра, аматематика, [[оптика|аоптика]], [[фортификация|афортификациа]], [[Архитектура]], амеханика. Анаҩс ас еиԥш иҟоу [[реальное училище|ареалтә ҵараиурҭақәа]] аатуа иалагеит Германиеи егьырҭ атәылақәеи еиуеиԥшым ақалақьқәеи аҳәынҭқаррақәеи рҿы<ref name="автоссылка2" />.
[[Афаил:Marie-Antoinette Petit-Jean - L'Epreuve orale.jpg|мини|«Ҿырҳәалатәи аԥышәара», Мариа Антуанетта Петит-Жан лҭыхымҭа, 1825 шықәса]]
Ауниверситетқәа рҿы XVIII ашәышықәсазы аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа ҭырҵаауа, алатын бызшәахьынтә амилаҭтә бызшәақәа рахь аиасра иалагеит<ref name="автоссылка2" />.
XVIII ашәышықәса анҵәамҭеи XIX ашәышықәса алагамҭеи рзы имҩаԥысуан [[промышленная революция|ааглыхратә револиуциа]], аха XIX ашәышықәса актәи азбжазы абжьаратә ҵараиурҭақәеи ауниверситетқәеи шамахамзар зхы иақәиҭу азанааҭқәа (адукатцәа, аҳақьымцәа), аҳәынҭқарратә маҵзура, ауахәаматә усура, ашколқәеи ауниверситетқәеи рҿы арҵара рҽазыҟарҵон. Ус шакәызгьы, XIX ашәышықәса иалагӡаны абжьаратәии иреиҳау аҵареи зауаз рхыԥхьаӡара хьаҳәхьачарада иазҳауан, насгьы аизҳара аиҳарак аклассикатә бжьаратә школқәеи атрадициатә университетқәеи раасҭа ахьӡ-аԥша маҷны измоу «иахьатәи» аҵараиурҭақәеи апрограммақәеи рыла еиқәыршәан<ref>{{Cite web |url=https://strana-oz.ru/2008/1/segmentaciya-sistem-obrazovaniya-reformy-srednego-obrazovaniya-vo-francii-i-prussii-1865-1920- |title=Сегментация систем образования. Реформы среднего образования во Франции и Пруссии (1865–1920) |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529152718/https://strana-oz.ru/2008/1/segmentaciya-sistem-obrazovaniya-reformy-srednego-obrazovaniya-vo-francii-i-prussii-1865-1920- |url-status=live }}</ref>. Амассатә алагарҭатә школи абжьаратә ҵареи рыбжьара ашьҭрамадара ыҟамызт, абжьаратә школ ахь анеира уадаҩын асоциалтә лаҟәыра ахаҭарнакцәа рзы аҵаразы ахәԥса ахьыҳаракыз азы. XIX ашәышықәса анҵәамҭазы зехьынџьара аҳәынҭқарра ашколтә ҵара аҿиара алахәхара аҽарҭбаауан<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/evropeyskaya-povsednevnaya-kultura-19-veka |title=Европейская повседневная культура 19 века |access-date=2024-07-08 |archive-date=2024-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240708212117/https://cyberleninka.ru/article/n/evropeyskaya-povsednevnaya-kultura-19-veka |url-status=live }}</ref>.
== Аҵараҿы Авикипедиа иааннакыло аҭыԥ ==
Британиатәи есымчыбжьатәи аҭыжьымҭа [[The Economist]] ианарбоит [[Авикипедиа]], аҵаҩцәа рҵара аҳәынҭқарратә хылаԥшреи аполитикатә индоктринациеи раан, аобиективтә дыррақәа ирхыҵхырҭаны иҟоу апозитивтә роль:
{{Ацитата алагара}}
Авикипедиа аҵараҿы абжьажьқәа рпроблема нагӡаны иазымыӡбозаргьы ҟалоит, аха [ари апроцесс ахь] алагала ҟанаҵоит
{{oq|en|A trip to Wikipedia by way of a smartphone will not necessarily let children work their way out of such dichotomies. But it will help.}}
{{Ацитата алгара|источник= "Textbooks round the world", ''The Economist'', Oct 13th 2012}}
== Аҵареи аӷарреи ==
Ахатәы школқәа аӷарцәа рҵараҿы ирыцхраауам, избанзар ахәыҷқәа ус аламала ирзеилымкаауа арҵага шәҟәы дуқәа ирну илыԥшааху арҵагатә программа аимитациа азура рҽазыршәоит, дарбанзаалак ахәыҷы ашьаҭа инапаҿы ишааигаз агәра агара ацымхәрас. Индиатәи NGO Pratham аԥышәара мариа мҩаԥнагеит, уаҟа зегь реиҳа аиҵахара змоу ахәыҷқәа разыҟаҵаразы аволонтиорцәа ашколқәа рахь иаарышьҭит. 3-тәи акласс апрограммала рыргәаҟра ацымхәрас, иахьыҟаз аҩаӡараҿы аԥхьареи аԥхьаӡареи ддырҵон. Алҵшәақәа удыршанхон. Даҽа программак аҿы Pratham алагарҭатә школ аҵаҩцәа қәрала акәымкәа, рдыррақәа рыҩаӡараҵәҟьала еиҩнашеит, уигьы убас алҵшәа бзиақәа аанарԥшит. Ахшыҩрҵага хада: арҵаҩцәа ибзианы аус рур рылшоит имариоу, еилкаау аҳасабтә рыҭазар («ахәыҷқәа зегьы аԥхьашьа дырҵа»), изынагӡамхо илыԥшааху апрограмма аидара иацәыхьчазар. Аӷарцәа адырҵараан ихадароу: «анџьныр иазыҟаҵара» инаркны «дарбанзаалак ахәыҷы аԥхьареи аԥхьаӡареи ирҵара» аҟынӡа амбициақәа рыларҟәра, арҵаҩцәа рҵаҩцәа ахьыҟоу аҩаӡара аус адуларазы алшара рыҭара ауп<ref>Банерджи А., Дюфло Э. Экономика бедных. Радикальное переосмысление способов преодоления мировой бедности. — 2021. — Глава 4.</ref>.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Самоучка|Зхала аҵара зҵаз]]
* [[Студент|Астудент]]
* [[Учитель|Арҵаҩы]]
* [[Репетиторство|Азыҟаҵара]]
* [[Образование в Древнем Египте|Ажәытәӡатәи Мысра аҵара]]
* [[Мастер-класс|Амастер-класс]]
* [[Воспитатель|Ааӡаҩ]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2|refs=
<ref name=autogenerated1>Березина В. А. Дополнительное образование детей как средство их творческого развития. — Диссертация на соискание ученой степени кандидата педагогических наук. — М., 2002</ref>
}}
== Алитература ==
* {{статья
| автор = Александрова О. А.
| заглавие = Образование: доступность или качество — последствия выбора
| ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Aleksandrova/11.pdf
| издание = [[Знание. Понимание. Умение]]
| год = 2005
| номер = 2
| страницы = 83—93
}}
* {{книга|автор= Банерджи А., Дюфло Э.|заглавие=Экономика бедных. Радикальное переосмысление способов преодоления мировой бедности|год=2021|том=|страницы=|серия=|isbn=9785932556146 |ref=Банерджи}}
* {{статья
|автор = [[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]], [[Никандров, Николай Дмитриевич|Никандров Н. Д.]]
|заглавие = Образование в процессе социализации личности
|ссылка = http://www.vestnikurao.ru/pdf/VESTNIK_URAO_5-2008r.pdf
|издание = Вестник УРАО
|год = 2008
|номер = 5
|страницы = 21—29
|archive-url = https://web.archive.org/web/20130616021909/http://www.vestnikurao.ru/pdf/VESTNIK_URAO_5-2008r.pdf
|archive-date = 2013-06-16
}}
* {{статья
|автор = Семецкая И., [[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]]
|заглавие = Философия образования: ценности, эдусемиотика и межкультурный диалог
|ссылка = https://www.volgatech.net/sociotime/archive/Semetskaya%20I.%20Gavrov%20S.%20N.%20Philosophy%20of%20education.pdf
|издание = SocioTime / Социальное время
|год = 2021
|номер = 2 (26)
|страницы = 16—35
}}
* {{статья
| автор = [[Гуревич, Павел Семёнович|Гуревич П. С.]]
| заглавие = Личностный аспект образования
| ссылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2009/2/Gurevich/
| издание = [[Знание. Понимание. Умение]]
| год = 2009
| номер = 2 — Педагогика. Психология
}}
* {{статья
| автор = [[Гуревич, Павел Семёнович|Гуревич П. С.]]
| заглавие = Психология элитарного образования
| ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_4/Gurevich/26.pdf
| издание = [[Знание. Понимание. Умение]]
| год = 2005
| номер = 4
| страницы = 128—138
}}
* ''Гневашева В. А., [[Луков, Валерий Андреевич|Луков Вал. А.]]'' [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/1/Gnevasheva&Lukov/ Тема высшего образования в новейшей российской научной литературе]
* {{статья
| автор = [[Ильинский, Игорь Михайлович|Ильинский И. М.]]
| заглавие = Об элитарном образовании
| ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_4/Ilinskiy/2.pdf
| издание = [[Знание. Понимание. Умение]]
| год = 2005
| номер = 3
| страницы = 6—13
}}
* {{статья
| автор = [[Ильинский, Игорь Михайлович|Ильинский И. М.]]
| заглавие = Повышение качества образования в негосударственных вузах: опыт Московского гуманитарного университета
| ссылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/11/Ilinskiy/
| издание = [[Знание. Понимание. Умение]]
| тип = электронный журнал
| год = 2008
| номер = 11 — Высшее образование для XXI века
}}
* {{статья
| автор = Кириллин В. М.
| заглавие = Русская образованность в X—XVIII веках
| ссылка = http://www.drevnyaya.ru/vyp/2009_4/part_1.pdf
| издание = [[Древняя Русь. Вопросы медиевистики]]
| год = 2009
| номер = 4
| страницы = 5—23
}}
* {{статья
| автор = Ворон Виталий.
| заглавие = Образование известных и успешных людей
| ссылка = http://www.obrazovanie-ufa.ru/Kolledzh/Obrazovanie_izvestnyh_i_uspeshnyh_lyudey.htm
| издание = Образование: путь к успеху
| год = 2009
| номер = 7
| страницы = 5—23
}}
* {{статья
| автор = Кузнецова Т. Ф.
| заглавие = Философия, философская культура и гуманитаризация высшего образования
| ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_1/Kuznetsova/3.pdf
| издание = [[Знание. Понимание. Умение]]
| год = 2005
| номер = 1
| страницы = 22—28
}}
* ''[[Кумарин, Валентин Васильевич|В. В. Кумарин]]''. [http://makarenko-museum.ru/lib/Science/Kumarin/KUMARIN.htm Педагогика стандартности или почему детям плохо в школе] М., 1996.
* ''Кумарин В. В.'' Педагогика природосообразности и реформа школы. М.: Народное образование, 2004, ISBN 5-87953-191-0. 264 с.
* ''Медведева И. Я., Шишова Т. Л.'' [https://web.archive.org/web/20111116234622/http://lib.eparhia-saratov.ru/books/12m/medvedeva_shishova/ugliness/contents.html Безобразия в образовании]
* {{ВТ-ЭСБЕ|Элементарное образование|[[Мижуев, Павел Григорьевич|Мижуев П. Г.]],}}
* ''[[Новиков, Александр Михайлович|Новиков А. М.]]'' [http://www.anovikov.ru/books/post_obr.pdf Постиндустриальное образование] — М.: Эгвес, 2008. — 132 с.
* ''Новиков А. М.'' [http://www.anovikov.ru/books/ros.pdf Российское образование в новой эпохе] — М.: Эгвес, 2000. — 288 с.
* {{статья
| автор = [[Плаксий, Сергей Иванович|Плаксий С. И.]]
| заглавие = Качественные параметры высшего образования
| ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2004_1/Plaksiy/4.pdf
| издание = [[Знание. Понимание. Умение]]
| год = 2004
| номер = 1
| страницы = 19—24
}}
* [https://elibrary.ru/item.asp?id=21756987 ''Пономарев Р. Е.'' Сущность образования в культурном измерении // ''Вестник Московского университета. Серия 20: Педагогическое образование''. — 2014. — № 2. — С. 56-66.]
* {{статья
| автор = Сатклифф Бенжамин.
| заглавие = Женская грамотность в Древней Руси: гипотезы и факты
| ссылка = http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s4_26_4.pdf
| издание = [[Древняя Русь. Вопросы медиевистики]]
| год = 2006
| номер = 4
| страницы = 42—49
}}
* {{статья
| автор = [[Сапрыкин, Дмитрий Леонидович|Сапрыкин Д. Л.]]
| заглавие = Значение и смысл понятия «образование»
| ссылка = http://www.ihst.ru/files/saprykin/Bildung.pdf
| издание = [[Вестник МГУ]]. Серия 7. Философия
| год = 2008
| номер = 1
}}
* {{статья
| автор = Семецки И., [[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С.Н.]]
| заглавие = Философия образования: ценности, эдусемиотика и межкультурный диалог
| ссылка = https://www.volgatech.net/sociotime/archive/Semetskaya%20I.%20Gavrov%20S.%20N.%20Philosophy%20of%20education.pdf
| издание = SocioTime/Социальное время
| год = 2021
| номер = 2
| страницы = 16—35
}}
* ''Хайдуков Д. С.'' Университетские города — обучение будущему // Мировой опыт и отечественные традиции управления человеческими ресурсами: Сб. материалов III Международной научно-практической конференции. МГУ / Под общ. ред. д.ф.н., проф. В. П. Пугачева. — М.: МАКС Пресс, 2012.
* {{статья
| автор = [[Рыжов, Алексей Николаевич|Рыжов А.Н.]]
| заглавие = ПРОБЛЕМЫ ГЕНЕЗИСА ВЕДУЩИХ ПЕДАГОГИЧЕСКИХ ПОНЯТИЙ В УСЛОВИЯХ СТАНОВЛЕНИЯ И РАЗВИТИЯ НАУЧНО-ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ ТЕОРИИ В РОССИИ XIX-XX ВВ
| ссылка =
| издание = [[Наука и школа]]
| год = 2010
| номер = 6
}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Формальное образование ума}}
* {{dmoz|World/Russian/Источники_информации/Образование/}}
{{DEFAULTSORT:ҵара}}
[[Акатегориа:Аҵара| ]]
[[Акатегориа:Асоциалтә еволиуциа]]
66vzan1basfb7s97icyxx1v740h5xj8
174557
174554
2026-09-28T07:22:30Z
Fraxinus.cs
8381
/* Азхьарԥшқәа */
174557
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:"Education" by George Danhires - panoramio.jpg|thumb|<center>Ашьаҟа «''Аҵара''» <br> аскульптор Џьорџь Денхаирс,<br> ақалақь [[Сидни (Огайо)|Сидни]], аштат [[Огайо|Огаио]], [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]]</center>]]
'''Аҵара''' — [[Личность|ахаҭара]] [[Воспитание|ааӡареи]] [[Обучение|арҵареи]] рсистема, иара убас ирҳау адыррақәа, аҟазарақәа, [[навык|аԥышәарақәа]], [[Аксиология|ахәшьаратә шьақәгылашьақәа]], афункциақәа, аусуреи акомпетенциақәеи рԥышәа аизак<ref>{{Статья|заглавие=Федеральный закон "Об образовании в Российской Федерации"|ссылка=http://минобрнауки.рф/документы/2974|язык=|издание=|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013220234/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B/2974|archive-date=2013-10-13}}</ref>.
Ажәа инарҭбаау аҵакала, аҵара — ахаҭара ахшыҩи, аҟазшьеи, ацәеижьтә лшарақәеи рышьақәгылара апроцесс ма аалыҵ. Аҽаӡәы иԥышәа иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иӡӡом ауаҩы иҿы, иара ауаажәларраҿы еицылоит ауаа рыхшыҩ аҿиареи аилибакааразы ирымоу алшареи ирыбзоураны, уи аԥышәа аизгара [[Акультура|акультура]] еиԥш иҟоу аҟалара ашьақәгылара алнаршеит. Акультура — аӡәы иԥышәа мацара акәымкәа, ауаажәларра рԥышәа зегьы аидкыла ауп. Абиԥара ҿыцқәа акультура аҩнуҵҟа еизыргаз, арҭ адыррақәа реимадара апроцесс ауп аҵара закәугьы. Ауаажәларра аҵара хықәкыла анагӡаралшара арҭоит аҵараиурҭақәа рыла: [[детский сад|ахәыҷбаҳчақәа]], ашколқәа, [[колледж|аколлеџьқәа]], [[университет|ауниверситетқәа]] уҳәа аусҳәарҭақәа рыла, аха адырреизырҳара алшарагьы мап ацәкӡам, аиҳаракгьы аинтернет инарҭбааны иахьыманшәалоу инамаданы<ref>George F. Kneller. Introduction to the Philosophy of Education. New York: John Wiley and Sons, 1971. P. 20—21</ref>.
Абжьааԥнытәи аилкаараҿы аҵара, егьырҭ зегь рыдагьы, иаҵанакуеит, аиҳаракгьы, арҵаҩы аҵаҩцәа разыҟаҵареи рааӡареи рыла иԥкуп. Уи аԥхьареи, [[Аҩыра|аҩреи]], аматематикеи, аҭоурыхи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәеи дырҵара акәзар алшоит. Азанааҭ ҭшәақәа рыла арҵаҩцәа, иаҳҳәап [[астрофизика]], [[право|азин]], [[география|агеографиа]], ма [[зоология|азоологиа]] реиԥш иҟоу, иарбоу амаҭәарқәа роуп иддырҵар рылшо. Аҵарадырра азанааҭ иацлоит аҵара зҵо ирызҳацыԥхьаӡа. Иҟоуп иара убас [[Профессиональное образование|азанааҭтә ҟазара]] арҵара, иаҳҳәап, аԥсҟы акра. Аҵара адагьы иҷыдоу аусҳәарҭақәа рҿы иҟоуп иара убас адырреизырҳара, иаҳҳәап, [[Интернет|Аинтернет]] ахархәарала, аԥхьара, [[музей|амузеиқәа]] рҭаара, мамзаргьы хаҭалатәи аԥышәа. Азеиԥши иҷыдоу аҵарадырреи рыҩаӡара зыхҟьо аарыхра аҭахрақәа, аҭҵаарадырреи, атехникеи, акультуреи рҭагылазаашьа, иара убас ауаажәларратә еизыҟазаашьақәа роуп.
[[Пифагор]] иазгәеиҭахьан, «аҵара даҽаӡәы ицеиҩушаргьы ҟалоит, даҽаӡәы иҭаны ухаҭа иумырӡыр ҟалоит» ҳәа. «Инеидкыланы ҵарала ауп ауаа аԥстәқәа излареиԥшым, аеллинцәа — аварварцәа, зхы иақәиҭу — атәцәа, афилософцәа — анхацәа», — ҳәа иԥхьаӡон иара<ref>iph.ras.ru/uplfile/root/biblio/ps/ps13/7.pdf с. 70</ref>.
Аурыс ажәа «аҵара» еидос агәаларшәара иаднакылоит ({{lang-el|εἶδος}} — аԥшра, ахаҿсахьа), уантәи иаауеит алатынгьы. «Аформа» иаҷыданы, цәеижьтә дыррак аҳасабала ({{lang-el|μόρφωσις}} — аԥшра, ахаҿсахьа, алат. аналог — {{lang-la|forma}}, аформа), ари «ахаҿсахьа» интеллигибельтәуп (ихшыҩеилкааратәу, идырратәу, ахәыцра иалоуп), аха аидеиа (ма [[пайдейя|паидеиа]]) иаҷыданы, ихыркәшоуп, агхақәа амаӡам. Уи иахылҵуа алат. educatio, иаанагоит, акы иалкаау аформахь, инаӡоу асистемахь, мамзаргьы «еидос» ахь анагара<ref>{{Cite web |url=http://esxatos.com/eger-rannee-hristianstvo-grecheskaya-paydeyya |title=Вернер Йегер — Раннее христианство и греческая пайдейя<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2015-01-15 |archive-date=2015-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321143038/http://esxatos.com/eger-rannee-hristianstvo-grecheskaya-paydeyya |url-status=live }}</ref>.
[[Афаил:Schoolgirls in Bamozai.JPG|мини|[[Афӷанисҭан|Афгантәи]] апровинциа [[Пактия|Пактиа]] ақыҭа Бамозаи ашколхәыҷқәа (2007 шықәса).
Ари ақыҭаҿы ашколтә хыбра ыҟаӡам, аҽазыҟаҵарақәа адәаҿы имҩаԥысуеит]]
[[Право на образование|Аҵара азин]] иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәоуп амилаҭтәи, жәларбжьаратәи, азинтәи актқәа рыла, иаҳҳәап, [[Европейская конвенция о защите прав человека и основных свобод|ауаҩы изинқәеи ахақәиҭра хадақәеи рыхьчаразы Европатәи аконвенциеи]], [[ООН|ЕАР]] 1966 шықәсазы иаднакылаз [[Международный пакт об экономических, социальных и культурных правах|аекономикатәи, асоциалтәи, акультуратәи зинқәа рзы Жәларбжьаратәи апакти]] рыла.
Ихымԥадатәиу аҵарадырра ауаҩы ихаҿыдатәразы хархәагак аҳасабала алшарақәа реилкаара адемократиатә уаажәларраҿы ицәырнагеит иҳәынҭқарратәым, уимоу [[семейное образование|аҭаацәаратә ҵара]]зы аҵысра аҿиара, абжьаратә азеиԥшҵаратә школқәа рпрограммаҿы (мамзаргьы [[Начальная школа|алагарҭатә школ]] ахыркәшара ашьҭахь) аҵаҩы ҭакԥхықәрала иалхра иазку акурсқәа реиҳатәразы (аҭаацәеи арҵаҩцәеи алархәны), ауаҩы активла иԥсҭазаара зегьы иалагӡаны адырреизырҳара адгылара аҭара, иааиԥмырҟьаӡакәа аҵарадырра (аҵаратә ҭахра цәырҵцыԥхьаӡа), ашколнҭыҵтәи, [[Дистанционное образование|адистанциатәи]], иназыцҵоу аҵареи уҳәа уб. иҵ.
== Аҵарадырра азнеишьақәа ==
Антикатәи аамҭазы ишьақәгылахьан аҵаразы ихадоу ҩ-знеишьак: акультураԥшреи аԥсабараԥшреи.
Арҭ азнеишьақәа аклассикатә еиҭаҳәарақәа ируакуп еицырдыруа анемец [[педагог|рҵаҩы]] [[Дистервег, Адольф|А. Дистервег]] (1790—1866) истатиа «Аҵараҿы аԥсабараԥшреи акультураԥшреи ирызкны»<ref>{{Cite web |url=http://makarenko-museum.ru/Classics/Diesterweg/Diesterweg_Adolf_Nature_and_Culture.htm |title=Дистервег А. О природосообразности и культуросообразности в обучении<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2013-03-17 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714141935/http://makarenko-museum.ru/Classics/Diesterweg/Diesterweg_Adolf_Nature_and_Culture.htm |url-status=live }}</ref>.
=== Акультураԥшра змоу азнеишьа ===
Акультураԥшра адгылаҩцәа агәаанагара рымоуп аҵара аихшьаалақәа аҵара зҵо иҽазышәареи (игәақәкреи) «дызланагалаз» акультуратә ҭагылазаашьеи (иазхаша ашколтә хыбрақәа, арҵаҩцәа, акрыфарҭақәа, ашәҟәқәа змоу абиблиотекақәа, уажәы — аклассқәеи аҩни рҿы акомпиутерқәа уҳәа рыҟазаара) роуп изхьыԥшу ҳәа. Аҵара зҵо [[Биоразнообразие|рыԥсабаратә лшарақәа реиуеиԥшымра]], аиашазы, иазхьаԥшцәом. Иарбоу азнеишьа ахаҭарнакцәа аӡәырҩы (иаагозар, [[Лысенко, Трофим Денисович|Т. Д. Лысенко]]и асовет педагогикаҿы урҭ рышьҭанеицәеи) аҵаразы аԥсабаратә лшарақәа рыҟазаара афакт ахаҭа мап ацәыркуан. Ари азнеишьа иаҟазшьарбагоу ҷыдароуп иаку апрограммала, темпк ала уҳәа зегьы разыҟаҵара.
Ас еиԥш азнеишьа қәҿиарала аусуразы, амала, аҵаҩцәа рықәҿиарақәа иааиԥмырҟьаӡакәа рхылаԥшреи иззымҵо ралыршәшәареи хымԥада иаҭахуп, уи хар амамкәа ианаалар алшоит, иаагозар, аамҭа кьаҿк иалагӡаны азанааҭтә лыԥшаара, мамзаргьы азанааҭә дырра аизырҳара акурсқәа рҿы. Аха ари адҵа аилагараан (уи, ҳәарада, «агәҭакы бзиа хаҭақәа» рыла ихырҩоит) изҭахым ма аҵара злымшо аргама, иҵәахны рҿагыларала (иаилҳаркаап, иарбоу апрограммеи иадгалоу азнеишьеи рыла шакәу) ас еиԥш иҟоу агәыԥ аҵара ақәҿиарақәа лаҟәуа ишалаго, иалкаау аҭагылазаашьақәа раан ас еиԥш аҵара иҵоурам алҵшәақәа уи иҵоуроу ахәҭақәа раасҭа хара ишеиҳау. Ас еиԥш иҟоу аиԥҟьарақәа рхрестоматиатә ҿырԥштәқәа ааигахьан [[Коменский, Ян Амос|И. А. Коменски]] «Адидактика ду» аҟны (уантәи Аԥсабара аргама иланамҵаз аус знапы алакызарц иаҿу ауаҩы изкны ицеит ибзиаӡаны еицырдыруа аҳәамҭа «Алира зауз аҽада»). Зыӡбахә ҳәоу ацәырҵрақәа асовет школ аԥсҭазаара аҟынтәи аҿырԥштәқәа рыла инарҭбааны ирыхәаԥшуп, иаагозар, апроф., апед.ҭҵ.рдок. [[Кумарин, Валентин Васильевич|В. В. Кумарин]] иҩымҭақәа рҿы<ref name=autogenerated2>''[[Кумарин, Валентин Васильевич|В. В. Кумарин]]''. [http://makarenko-museum.ru/lib/Science/Kumarin/KUMARIN.htm Педагогика стандартности или почему детям плохо в школе] {{Wayback|url=http://makarenko-museum.ru/lib/Science/Kumarin/KUMARIN.htm |date=20190414030232 }} М., 1996</ref>. Убас, хәҭакахьала, иубоит аиԥшьра, аҵаратә қәымҿиарақәа ирыхҟьаны инеиԥынкыланы ашколхәыҷқәа аӡәырҩы зны агәырҩақәа, нас агәкаҳарақәеи апсихосоматиатә чымазарақәеи рахь ианкылнаго. Ахәшьарақәа мчыла, ма аарла илганы рықәыргылараан — аҿар рааӡараҿы аморалтә еицакра дуқәа уҳәа уб. иҵ.
Хыхь зыӡбахә ҳәоу ашәҟәы аҟынтәи афакт: [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи Аимпериаҿы]] ([[XIX век|XIX ашәышықәса]] аҩбатәи азбжа) агимназиа акурс наӡа иалго аҵаҩцәа рыхәҭа аарла еиҳан 1-тәи акласс иҭалаз рхыԥхьаӡара аҟынтәи 10 % — уи ашкол зегьы рзы ихымԥадатәины ишыҟамызгьы. Урҭ ашықәсқәа рзы [[Норвегиа|норвегиатәии]] [[США|америкатәии]] арҵаҩцәа рыҭҵаарақәа иаадырԥшит (иззымҵо аарла рыхәшьаралгареи рыҭцареи аныҟамла) ари арбага [[Аҩадатәи Америка|нхыҵ америкатәи]] ашкол азгьы [[Европа|европатәи]] ашкол азгьы абжьааԥнытәик еиԥш ишыҟаз, даҽакала иуҳәозар, урыстәылатәи ахәыҷқәа уи аганахьала аҳәаанырцәтәи рықәлацәа иагьшреиӷьымыз, иагьшреицәамыз. Даҽакала иуҳәозар, азеиԥшҵаратә школ аҿы жәашықәсатәи аҵара аиура аан (зегьы ирзеиԥшу) апрограмма џьбарала ас еиԥш ашкол ианымаало инықәырԥшшәа згәы бзиоу ахәыҷқәа рыхәҭа 90 % раҟара иҟалоит. Еиуеиԥшым ачымазарақәа алаҵәаны ианыҟоу, аекологиатә ҭагылазаашьа анеицәахо, ари апроцент иацлоит.
Убри аҟнытә ихымԥадатәиу азеиԥшҵаратә школ аҿы, аҵаҩцәа рхықәкқәеи рыԥсабаратә лшарақәеи хкы рацәала измоу азанааҭуаа гәыԥҩык ргәаанагарала<ref name=autogenerated2 />, иара убри аамҭазы, планла аилыршәшәара аныҟам, аԥсабараԥшра апринцип еиҳа ианаалоит.
==== Еицырдыруа ахаҭарнакцәа ====
* [[Гербарт, Иоганн Фридрих]] (1776—1841).
* [[Выготский, Лев Семёнович|Выготски, Лев Семион-иԥа]] (1896—1934) асовет педагогикаҿы хыԥхьаӡара рацәала ишьҭанеицәеи.
==== Асахьаркыратә литератураҿы аарԥшра ====
* ''[[Булгаков, Михаил Афанасьевич|Булгаков М. А.]]'' [[Собачье сердце|Ала агәы]]. М., 1987 ш. — асовет школ аҿы акультураԥшра змоу азнеишьа ахархәара аҽазышәарақәа рсахьаркыратә ҭыхымҭа (гротесктә стильқәак рыла). Ианаԥҵаха инаркны АСРР (1925) 1987 ш. рҟынӡа [[Самиздат]] мацараҿы акәын иахьрылаҵәоз.
=== Аԥсабараԥшра змоу азнеишьа ===
[[Античность|Антикатәи аамҭазы]] аӡәырҩы игәарҭеит ауаҩы илшарақәа (иаагозар, арратә ҟазарақәагьы убрахь иналаҵаны) акыр иара игәаԥхара, ичҳара, иҽадцалара, иманшәалоу адәахьтәи аҭагылазаашьақәа (арҵаҩцәа, акрыфара уҳәа уб.иҵ.) рымацара шракәым изхьыԥшу, ишакәхалак аханатә ишышьақәыргылоу. Усҟантәи адунеиеилкаара аҩаӡара инақәыршәаны, ари адәныҟатәи амч [[абырзенцәа]] «[[фатум]]», индиаа «[[карма]]», аурысқәа «[[судьба|алахьынҵа]]» (азԥхьаҳәаақәҵара) уҳәа ҳәа ахьӡ аҭан. Адинхаҵарақәа русзуҩцәа иарбоу ацәырҵра уажәынынӡагьы дарбанзаалак ауаҩы иҷыдоу нцәахаҵаратә хықәкны аилыркаара ирҭоит (иаҳҳәап, амиссиа, ақьырсианраҿы «[[Крестный путь Иисуса Христа|аџьартә мҩа]]»).
Иарбоу ацәырҵра аҭҵаарадырратә еилыркаара ааигәа [[Генетика|агенетика]] ақәҿиарақәа инарымаданы ирыҭан, аиҳаракгьы ауаҩы [[геном|игеном]] раԥхьатәи ашифр аартреи еиуеиԥшым ауаа ргеном акыр аиуеиԥшымзаара, еиуеиԥшым агенқәеи ауаҩы еиуеиԥшым ицәырҵрақәа рыҟазаареи рхышәаҵышәеи реимадара хыԥхьаӡарала иаазырԥшыз анаҩстәи аҭҵаарақәеи рышьҭахь.
Аха ас еиԥш иҟоу агәаҭарақәа инарықәыршәаны [[Квинтилиан|Марк Квинтилиан]] агәыԥқәа ркомандирцәа ралԥшаараан ирабжьигон еиҳа агәырҵҟәыл бзиа змоу арԥарцәа алырхларц, [[Коменский, Ян Амос|И. А. Коменски]] 500 шықәса раҟара раԥхьа — ашколхәыҷқәа рыԥсабаратә лшарақәа инарықәыршәаны аҵара ддырҵаларц, арҵаҩцәа, ма аҭаацәа ргәазыҳәара мацара акәымкәа.
Абасала, аԥсабараԥшра змоу азнеишьаан ашкол аҿы иқәыргылатәуп, иӡбатәуп абарҭ адҵақәа:
Дарбанзаалак аҵаҩы иԥсабаратә лшарақәа реилазаашьеи рхышәаҵышәеи ралкаара (дыррақәак ԥышәарыла рымҽхак маҷ ашьҭкаарагьы убрахь иналаҵаны).
Иаарԥшыз алшарақәа ауаажәларратә лшарақәеи аҭахрақәеи, иара убас иарбоу аҵаҩы ихатә гәазыҳәарақәеи иҟазшьақәеи ирықәшәо реизырҳара, рышьақәгылара (рааӡара), рҵара.
Иахьатәи аамҭазы ЕАА Мраҭашәаратәи Европа атәылақәеи инадыркны Иапонианӡа иҿиоу атәылақәа реиҳарак рҿы азеиԥшҵаратә (жәлартә) школқәа аԥсабараԥшра змоу азнеишьа ашьаҭала ишьақәыргылоуп.
==== Еицырдыруа ахаҭарнакцәа ====
* [[Квинтилиан|Квинтилиан Марк]]
* [[Коменский, Ян Амос|Коменски, Иан Амос]]
* [[Локк, Джон|Локк, Џьон]]
* [[Песталоцци, Иоганн Генрих]]
* [[Дистервег, Адольф]]
* [[Ушинский, Константин Дмитриевич|Ушински, Константин Дмитри-иԥа]]
=== Аилкааратә аппарат аҿы еиуеиԥшым азнеишьақәа раан аиԥшымзаарақәа ===
Ааӡареи аҵареи рызҵаарақәа жәпакы акыр еиуеиԥшымкәа иӡбахоит (ишиашоу иаҿагылаҵәҟьогьы убрахь иналаҵаны), аҭакҳәаҩ аҵара азнеишьа дшадгыло зеиԥшроу еиԥш.
Ас еиԥш адгылара ааԥшуеит ахархәара змоу аилкаарақәа рсистемаҿгьы. Убас, акультураԥшра адгылаҩцәа аҵара «аҵарадырра» ҳәа иашьҭоуп, аԥсабараԥшра — «аҵаралашара» ҳәа иашьҭоуп (иҟоу аҵара ддырҵоит, аҿыцрҵара алшоит аҭыԥ ҭацә аҿгьы), уи азы жәлар рҵара аусзуҩцәа — «аҵарарлашаҩцәа» ҳәа ирышьҭоуп. Акультураԥшра змоу азнеишьа иазҷыдароуп аилкаарақәа «алшарақәа рҿыцҟалара» (акьыбачымазарақәа иахьреиԥшу иахҟьаны «алшарақәа рышьақәыргылара» ҳәа ианеиҭаркуа маҷӡам), аҟазшьарба «аԥсабаратә» «алшарақәа» рганахьала атәамбара, иара ажәа «[[способности|алшарақәа]]» «[[задатки|ацааира]]» ала аԥсахра. Убри аҟнытәи иаауеит ачынуаа аӡәырҩы аҵара аҟынтәи ажәа аелита (иалԥшаау ахәҭа) ахшыҩтә џьа аусзуҩцәа рымацара аҵанакуеит ҳәа агәрагара алаҵәара («аҟазацәа — ахьтәы напқәа» ареволиуциа ҟалаанӡатәи алакәқәа рҿы ауп иахьаанхаз), убри инамаданы, иаагозар, урыстәылатәи азеиԥшҵаратә школ зегьы акыр шықәса ҵуеит (ауаажәларра рылшарақәеи рҭахрақәеи ҳасаб рзымукәа ишаԥу еиԥш) иреиҳаӡоу ашкол аҽазыҟаҵаразы «аҽақәнаршәоижьҭеи».
=== Арҵара аиерархиара аԥсабараԥшра змоу знеишьа хкык аҳасабала ===
Иахьатәи адыррақәа рсистемаҿы аҽышьақәнарӷәӷәеит аилкаара «аҵара хада», уи иаанагоит аҵара анаҩстәи аҩаӡара аиураан (аиуразы агәҭакра) аԥхьатәи аҵара аҩаӡара амазаара.
Аиерархиа (аҭҵаарадырратә, анџьныртә уҳәа акариера аганахьала) иаармарианы абас иарбоуп:
# [[Начальная школа|алагарҭатә ҵара]];
# [[среднее образование|абжьаратә (азеиԥш) ҵара]];
# [[среднее (полное) образование|абжьаратә (ихарҭәаау) ҵара]];
# [[Среднее профессиональное образование в России|абжьаратә (азанааҭтә) ҵара]];
# [[Высшее образование|иреиҳау аҵара]] [[бакалавр|абакалавриат]];
# [[магистр|амагистратура]];
# [[аспирантура]] (аинтернатура, аординатура, адиунктура) ([[Кандидат наук|аҭҵаарадыррақәа ркандидат]] ҳәа [[Учёная степень|аҭҵаарадырратә ҩаӡара]] аиураан),
# [[докторантура|адокторантура]] ([[доктор наук|аҭҵаарадыррақәа рдоктор]] ҳәа аҭҵаарадырратә ҩаӡара аиураан).
# [[Дополнительное профессиональное образование|анаҩстәи азанааҭтә еиӷьтәра]]
Убри аан еиуеиԥшым атәылақәа рҿы иарбоу аиерархиа аҩаӡарақәа рхыԥхьаӡараҿы иалкаау (акрызҵазкуа) аиԥшымзаарақәа ыҟоуп. Убас, [[Франциа]] 9 шықәса аҵара (ихарҭәаам абжьаратә) ашьҭахь, аԥышәарақәа рылҵшәақәа рыла, абжьаратә школ 10—12-тәи аклассқәа рҿы аҵаразы (фактла, иреиҳау аҵараиурҭахь аҽазыҟаҵара) азин роуеит 9-тәи акласс иалгаз рхыԥхьаӡара аҟынтәи 30 % раҟара мацара. [[Иапониа]] ахатәы знеишьа амоуп: абиуџьет абзоурала аҵара зҵо аԥхьатәи ажәкласск (9) рҵаҩцәа роуп, аиҳабыратә классқәа рҿы аҵаразы ахәԥса ршәахьеит, уи иара убас иалкаау алыршәшәара иацхраауеит. Асовет мчра ашьҭахьтәи атәылақәа рҿы ихарҭәаами ихарҭәаауи абжьаратә школ ас еиԥш иҟоу аиԥшымзаара хжәа рымаӡам.
Европа атәылақәа рҿы абакалавриат асистема рыдыркылеижьҭеи акыр ҵуеит, уи адагьы аизактә реитинг аихшьаалақәа рыла иреиҳау аҵараиурҭаҿы раԥхьатәи аҩышықәса аҵара ашьҭахь иаҳа ихьысҳаны изҵо аҵаҩцәа (иҽеим ахәшьарақәа змамгьы убрахь иналаҵаны) аҭцара анрықәшәо маҷым. Асовет мчра ашьҭахьтәи атәылақәа рҿы ас еиԥш азнеишьақәа џьабаа дула ишьақәгылоит. Иреиҳау ашкол аԥаразоужьратә усҳәарҭақәа иреиҳау аҵараиурҭа иҭалаз дарбанзаалак азанааҭуаҩы наӡа «илхтәуп» ҳәа ахықәкқәагьы уахь иналаҵаны (даҽакала иуҳәозар, иреиҳаӡоу ашкол аконцептуалтә знеишьақәа аҳасабеилыргаҩцәа ишьақәдыргылоит), аманшәаламрақәа рпроцент иахьынӡазалшо илаҟәызароуп (уи аҽазыҟаҵара ахаҭабзиара ианымԥшыр ауам).
Акраҵанакуеит аҵара усхк аҟны ашьҭрамадареи асистемареи: [[Среднее профессиональное образование|абжьаратә ҵара ҷыда]] [[высшее образование|иреиҳау аҵара]] апрофиль иақәшәозароуп, иреиҳау аҵара [[аспирантура|аспирантураҿы]] [[Послевузовское профессиональное образование|ауниверситетшьҭахьтәи аҵара]] апрофиль иақәшәозароуп ([[кандидат наук|аҭҵаарадыррақәа ркандидат]], мамзаргьы [[доктор философии|афилософиа адоктор]]), актәи аҭҵаарадырратә ҩаӡара (аҭҵаарадыррақәа ркандидат, мамзаргьы афилософиа адоктор) анаҩстәи аҭҵаарадырратә ҩаӡара иақәшәозароуп (аҭҵаарадыррақәа рдоктор). Ус анакәымха, ихадоу иаршәаны апрофильтә ҵара цҵа аҭахуп — аҵаратә процесс ацҵаразы.
== Аҵаратә усҳәарҭақәа рсистема ==
=== Алагарҭатә ҵара ===
[[Афаил:Teaching Bucharest 1842.jpg|thumb|255px|Алагарҭатә школ акласс адәаҿы. Арҵаҩы (апап) икласс иманы [[Бухарест]] акалҭқәа рҿы, 1842 шықәса инарзынаԥшуа]]
Алагарҭатә ҵара шамахамзар иудукыларатәы иҟоуп раԥхьатәи шықәсқәак арҵара нахыс ҳәа иԥхьаӡоуп. Еиуеиԥшым атәылақәа рҿы уи алагоит хәышықәса зхыҵуа инадыркны быжьшықәсанӡа, иагьадхалоит быжьшықәса рҟынӡа. Иахьатәи аамҭазы адунеи аҿы 70 % иреиҵамкәа ахәыҷқәа алагарҭатә ҵара роуеит<ref>UNESCO, Education For All Monitoring Report 2008, Net Enrollment Rate in primary education</ref>. Еиуеиԥшым атәылақәа рҿы алагарҭатә ҵара ахыркәшара ақәра еиуеиԥшым, аха бжьаратәла уи 11—12 шықәса роуп. Атәылақәа реиҳарак рҿы алагарҭатәи абжьаратәи ҵара аусбарҭақәа еихшоуп.
=== Абжьаратә ҵара ===
Иҿиоу атәылақәа рҿы абжьаратә ҵара, [[XX век|XX ашәышықәса]] инаркны, ихымԥадатәиуп, зегьы еицырзеиԥшуп. Абжьаратә ҵара ахыркәшара ақәра анаӡара иазааигәоуп, уи ашьҭахь аҵара ма ихыркәшахоит, ма иацҵахоит иреиҳау ашколи, [[профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] аусбарҭақәеи, егьырҭ аҵаратә усбарҭақәеи рҿы, уаҟа аҵара зегьы рзы ихымԥадатәиӡам. Абжьааԥны абжьаратә ҵара роуеит ианхбыџу, уи хықәкы хадас иамоуп аҵара ацҵара аҽазыҟаҵара.
=== Иреиҳау аҵара ===
[[Афаил:Education index UN HDR 2007 2008.PNG|thumb|Адунеи еиуеиԥшым атәылақәа рҿы ауааԥсыра рҵара аҩаӡара<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/humandev/reports/|title=History of the Human Development Report|publisher=United Nations Development Programme|access-date=2008-05-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6190qINaR?url=http://hdr.undp.org/en/humandev/reports/|archive-date=2011-08-23|url-status=dead}}</ref>|альт=]]
Иҿиоу атәылақәа рҿгьы, алагарҭатәи абжьаратәи реиԥш акәымкәа, иреиҳау аҵара зегьы еицырзеиԥшӡам. Еиҳа иҿиоу атәылақәа рҿы иреиҳау аҵара асистема иагәылсуеит ауааԥсыра рыбжеиҳараҩык. Егьырҭ аусхкқәа рзы аҭҵаарадырратә дыррақәеи аҵара змоу аусзуҩцәеи ирхыҵхырҭаны, иара ахаҭа аекономика аҵакы змоу усхкуп.
Традициала иреиҳау аҵара (имедицинатәым иреиҳау аҵара германиатәи амодель аламҵакәа, иара убас аҳратә Урыстәылагьы иаланагалаз, анаҩс АСРР иаҭынхаз) ҩ-етапкны аҽашоит: [[бакалавр|абакалавриати]] [[магистр|амагистратуреи]]/[[ординатура|аординатура]]/[[интернатура|аинтернатура]] ҳәа, аха Урыстәыла [[Болонский процесс|Болонтәи апроцесс]] аҽаланархәаанӡа ас еиԥш аихшара амедицинатә ҵара акәын изыднакылоз, абакалаврцәеи амагистрцәеи рцынхәрас асовет ҵараиурҭақәа [[специалист (квалификация)|адиплом змаз азанааҭуаа]] аздырхион. Иахьатәи аамҭазы Урыстәыла иорыжьуеит [[ФРГ|ГАР]] еиԥш азанааҭуаагьы: абакалаврцәагьы амагистрцәагьы. Азанааҭуаа, адиплом змоу азанааҭуаа реиԥш акәымкәа, амагистрцәагьы иреиҳау аҵара аҩбатәи аҩаӡара аушьҭымҭацәа ҳәа иԥхьаӡоуп, дара иреиҳау азанааҭтә ҵара роуеит (амагистрцәа — инарҵауланы иреиҳау азанааҭтә ҵара), абакалаврцәа иреиҳау азанааҭтә ҵара роуеит (еиҳа иҷыдоу), дара, [[2011]] шықәсанӡа иреиҳау аҵараиурҭақәа ирҭалоз адиплом змоу азанааҭуаа реиԥш (уажәы адиплом змоу азанааҭуаа разыҟаҵара апрограммақәа рахь адкылара ыҟаӡам, азанааҭуаа разыҟаҵара апрограммақәа роуп иаанхаз), иреиҳау аҵара актәи аҩаӡара аушьҭымҭацәа ҳәа иԥхьаӡоуп. Иреиҳау аҵара аусбарҭа хадақәа иреиуоуп [[университет|ауниверситетқәа]], [[академия|академиақәа]], [[военные училища|арратә ҵараиурҭақәа]], аҳәаанырцә — [[колледж|аколлеџьқәагьы]]. Иреиҳау аҵараиурҭақәа роушьҭымҭацәа абжьааԥны адиплом роуеит, аспирантцәеи адиунктцәеи акандидаттә диссертациа ахьчара аихшьаалақәа рыла [[учёная степень|аҭҵаарадырратә ҩаӡара]] ранашьахар алшоит. Аҵара аҵыхәтәантәи аетап аан аспециалистцәа, амагистрантцәа, азанааҭуаа, адиунктцәа ари ажәа абжьааԥнытәи аҵакала аҵара аиура адагьы аҭҵаарадырратә ҭҵаарақәа хаҭала рылахәхара руалуп, адиплом, ма аҭҵаарадырратә ҩаӡара аиура аҭҵаарадырратә усура алҵшәақәа ирхьыԥшуп. Иреиҳау аҵараиурҭаҿы арҵара бзиазы имаҷым факторны иҟоуп [[мотивация|аҵаҵӷәра]].
== Азеиԥш (иуниверсалтәу, аполитехникатә) ҵара аҩаӡарақәа ==
Мамзаргьы интегралла амаҭәарбжьартә ҩаӡара хада зегьы адырра:
* [[Дошкольное образование|Ашколқәранӡатәи аҵара]]
* [[Общее образование|Азеиԥш ҵара]]
** [[Начальное общее образование|Алагарҭатә зеиԥш ҵара]]
** [[Основное общее образование|Ихадоу азеиԥш ҵара]]
** [[Среднее (полное) общее образование|Абжьаратә (ихарҭәаау) азеиԥш ҵара]]
=== Ашколқәранӡатәи аҵара ===
Ашколқәранӡатәи аҵара — 2 шықәса инаркны 8 шықәса рҟынӡа зхыҵуа ахәыҷы иинтеллектуалтә, ихаҭаратә, имахашьахатә ҿиара алыршара ауп. Азакәанԥҵареи, атрадициақәеи, акультурақәеи инарықәыршәаны ашколқәранӡатәи аҵара азнеишьа еиԥшым — уи аҿаԥхьа иқәдыргылар ҟалоит еиуеиԥшым ихадоуи ахатәи уснагӡатәқәа, иара хымԥадатәизаргьы ихымԥадатәимзаргьы ҟалоит, еиуеиԥшым атрадициатә институтқәа рыла инагӡахоит.
==== Урыстәыла ашколқәранӡатәи аҵара ====
Урыстәыла ашколқәранӡатәи аҵара — ааӡареи, аҵареи, аҿиареи, иара убас ашколқәранӡатәи [[ребёнок|ахәыҷқәа]] рхылаԥшра, напрыдкылара, ргәабзиара ашьақәыргылара 2 мзы инаркны 7 шықәса рҟынӡа<ref>{{Cite web |url=http://www.rg.ru/2008/09/24/doshkola-polozhenie-dok.html |title=Типовое положение о дошкольном образовательном учреждении |access-date=2012-03-22 |archive-date=2012-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322000508/http://www.rg.ru/2008/09/24/doshkola-polozhenie-dok.html |url-status=live }}</ref>. Ашколқәранӡатәи аҵара мҩаԥысуеит, ишаԥу еиԥш, [[детское дошкольное учреждение|ашколқәранӡатәи аҵара аусҳәарҭақәа]], азеиԥш ҵара аусҳәарҭақәа (ашколԥхьатәи), ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара аусҳәарҭақәа (ахәыҷы заатәи иҿиара ацентрқәеи аидгылақәеи) рҿы, аха аҩнгьы аҭаацәараҿы иҟалар алшоит. Урыстәыла уажәы ахәыҷы дызмоу аҭаацәара қәыԥшқәа ахԥатәи рыхәҭа инареиҳаны ахәыҷтәы школқәранӡатәи аусҳәарҭақәа рыла иахьеиқәыршәам ҳасаб азуны, ани аби аҭаацәаратә школқәранӡатәи ааӡара ралагалара аҿар рҭаацәаратә политика ахықәкы хадақәа ируакхоит.
=== Азеиԥш ҵара ===
Азеиԥш ҵара — аҵара актәи аҩаӡара — азанааҭдырратәии иҷыдоу аҵареи ракәӡам<ref name="Ушаков">Толковый словарь русского языка Ушакова 4 т., Москва, Гос. ин-т Сов. энцикл.; ОГИЗ; Гос. изд-во иностр. и нац. слов, 1935-40</ref>. Иахьатәи аамҭазы, азеиԥш ҵара инарҭбаау аҵакала иахыԥхьаӡалоуп абарҭ ахәҭақәа: [[дошкольное образование|ашколқәранӡатәи]], [[начальное общее образование|азеиԥш лагарҭатә]], [[основное общее образование|азеиԥш ихадоу]], [[среднее (полное) общее образование|азеиԥш бжьаратәи (ихарҭәаау)]] [[дополнительное образование детей|иназыцҵоуи ахәыҷқәа рҵара]]. Зны-зынла, ашколқәранӡатәи/ма алагарҭатә зеиԥш ҵара, азеиԥш ҵара аилкаара иалагалаӡам, хазы иахәаԥшуеит. [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] егьырҭ атәылақәаки рҿы, х-ҩаӡарак — азеиԥш лагарҭатә, азеиԥш ихадоу, азеиԥш бжьаратә (ихарҭәаау), зны-зынла абжьаратә ҵара ҳәа иашьҭоуп, избанзар урҭ [[школьное образование|ашколтә ҵара]] иалагалоуп, абжьаратә [[школа|школқәа]] рҿы иддырҵоит.
==== Алагарҭатә зеиԥш ҵара ====
Алагарҭатә зеиԥш ҵара — ари Урыстәыла, егьырҭ атәылақәа жәпакы рҿы [[Ребёнок|ахәыҷқәа]] рзеиԥш ҵара актәи аҩаӡара ауп. Алагарҭатә ҵара анроуа ахәыҷқәа ироуеит [[Природа|рыкәша-мыкәша иҟоу адунеи]] азы раԥхьатәи [[Знание|адыррақәа]], [[Общение|аицәажәареи]] ахархәаратә [[Задача|уснагӡатәқәа]] рыӡбареи рзы [[навык|ашьцыларақәа]]. Ари аетап аан ишьақәгылоит, аҿиара иалагоит ахәыҷы [[личность|ихаҭара]]<ref name="edu43">{{Cite web |url=http://www.consultant.ru/popular/edu/43_1.html |title=Закон РФ «Об образовании» от 10.07.1992 № 3266-1 |access-date=2010-03-12 |archive-date=2010-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209035828/http://www.consultant.ru/popular/edu/43_1.html |url-status=live }}</ref>.
==== Ихадоу азеиԥш ҵара ====
Азеиԥш ҵара хада — Урыстәылеи егьырҭ атәылақәа реиҳарак рҿы азеиԥш ҵара аҩбатәи аҩаӡара ауп, уи хықәкыс иамоуп аҵара зҵо ихаҭара ашьақәгылареи ашьақәыргылареи рзы аҭагылазаашьақәа раԥҵара, игәазыҳәарақәеи иинтересқәеи рыҿиара. Азеиԥш ҵара хада абжьаратә (ихарҭәаау) зеиԥш ҵареи алагарҭатә занааҭтә ҵареи роуразы ихымԥадатәиу етапуп<ref name="edu43"/><ref name="sng">Словарь согласованных терминов и определений в области образования государств-участников Содружества Независимых Государств. — М., 2004. С. 64</ref>. Иҿиоу атәылақәа рҿы азеиԥш ҵара хада зегьы рзы ихымԥадатәиуп, иҿиоу атәылақәа реиҳарак рҿы уи зегьы ироуратәы, мамзаргьы хәыда-ԥсада аҟазаара хымԥадатәуп. Уигьы, егьигьы ишиашоу [[конституция|аконституциақәа]] рҿы адекларациа рзыруеит. Иҿиоу атәылақәа реиҳарак рҿы ихадоу азеиԥш ҵара иаҵанакуеит абжьаратә школ аҿы 9-шықәсатәи аҵара. Аҵыхәтәантәи 9-тәи ашықәс анҵәамҭазы ашколхәыҷқәа атестқәа арҭоит (Урыстәыла — АԤХ), урҭ рылҵшәақәа ишьақәдыргылоит дарбанзаалак аҵаҩы ма [[полное среднее образование|абжьаратә ҵара наӡа]], ма [[среднее профессиональное образование|абжьаратә занааҭтә ҵара]] иоурц азы алшара.
==== Абжьаратә (ихарҭәаау) азеиԥш ҵара ====
Абжьаратә (ихарҭәаау) зеиԥш ҵара — Урыстәылеи егьырҭ атәылақәаки рҿы азеиԥш ҵара ахԥатәи, ахыркәшаратә ҩаӡара ауп, уи хықәкыс иамоуп аҵара зҵо ирҿиаратә лшарақәа реизырҳареи ахала аҵара ашьцылара ашьақәыргылареи. Урыстәылатәи Афедерациа Азакәан «Аҵара азы» инақәыршәаны абжьаратә (ихарҭәаау) зеиԥш ҵара хымԥадатәиуп, зегьы еицырзеиԥшуп. Абжьаратә ихарҭәаау азеиԥш ҵара иреиҳау аҵара аиуразы ихымԥадатәиу етапуп<ref name="edu43"/>. Аиҳабыратә классқәа рхықәк хада — [[Высшее учебное заведение|иреиҳау аҵараиурҭа]] аҭалара аҽазыҟаҵара ауп. Аиҳабыратә классқәа рахь аҵаҩцәа ииасуеит азеиԥш ҵара хада злахыркәшахо алыршәшәаратә ԥышәарақәа рышьҭахь. Урыстәыла абжьаратә ихарҭәаау азеиԥш ҵара иаҵанакуеит алагарҭатә, ихадоу азеиԥш ҵареи аиҳабыратә классқәа (10-тәи 11-тәи) рҿы 2 шықәса аҵареи. Иҿиоу атәылақәа реиҳарак рҿы уи 2 шықәса акәым, 3 шықәса ауп (тәылақәак рҿы, иаҳҳәап, Германиа, 4). Убри иахҟьаны урыстәылатәи аттестатқәа Мраҭашәараҿы хәҭакахьала ауп ишрыдыркыло, урыстәылатәи абитуриентцәа аҳәаанырцәтәи аҵараиурҭақәа реиҳарак ишиашоу ахыԥхьӡалара алшара рцәыӡуеит. Абжьаратә ихарҭәаау азеиԥш ҵара нҵәоит аҳәынҭқарратә ԥышәарақәа ([[Единый государственный экзамен|ИАԤ]]) раҭарала, урҭ рылҵшәақәа ишьақәдыргылоит иреиҳау аҵараиурҭа аҭалара алыршара.
== Иҷыдоу аҵара аҩаӡарақәа ==
* [[Дополнительное образование детей|Ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара]]
* [[Профессиональное образование|Азанааҭтә ҵара]]
** [[Начальное профессиональное образование|Алагарҭатә занааҭтә ҵара]]
** [[Среднее профессиональное образование|Абжьаратә занааҭтә ҵара]]
** [[Высшее профессиональное образование|Иреиҳау азанааҭтә ҵара]]
*** [[Бакалавр|Абакалавриат]]
*** [[Подготовка специалистов|Азанааҭуаа разыҟаҵара]]
*** [[Магистр|Амагистратура]]
* [[Сверхвысшее профессиональное образование|Иреиҳаӡоу азанааҭтә ҵара]]
** [[Аспирантура]]
** [[Докторантура|Адокторантура]]
** [[Повышение квалификации|Азанааҭтә дырра аизырҳара]]
** [[Второе высшее образование|Иреиҳау аҩбатәи аҵара]]
** [[Переподготовка|Аиҭазыҟаҵара]]
* [[Профессиональная подготовка|Азанааҭтә зыҟаҵара]]
=== Ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара ===
Ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара — [[общее образование|азеиԥш ҵара]] еилоу (авариативтә) хәҭоуп, ҵакыла аҵаҵӷәыркра змоу ҵароуп, аҵара зҵо адырреи арҿиареи иҭышәынтәалоу аҭаххара аиура, иахьынӡалшо ахаарԥшра, занааҭзҟазарала, хаҭарала ахатәҳәаақәҵара алыршара. Аҭҵааҩцәа аӡәырҩы ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара, аҵаратә программа цҵақәа рынагӡарала, ааӡареи аҵареи хықәкылатәи процессны еилыркаауеит<ref name=autogenerated1 />. Атермин «ахәыҷқәа иназыцҵоу рҵара» ахаҭа цәырҵит 1992 шықәса рзы Урыстәылатәи Афедерациа Азакәан «Аҵара азы» адкылара инадҳәаланы.
=== Азанааҭтә ҵара ===
Азанааҭтә ҵара (иара убас азанааҭ-техникатә ҵара) — [[Профессионально-техническое училище|азанааҭ-техникатә ҵараиурҭақәа]] рҿы ззанааҭдырра ҳараку аусуратә кадрқәа разыҟаҵара асистема, иара убас [[Аагалыҵ|аарыхраҿы]] арҵаралагьы.
==== Алагарҭатә занааҭтә ҵара ====
Алагарҭатә занааҭтә ҵара (АлЗҴ) — [[Профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] алагарҭатә ҩаӡара. Аиҳарак иӡыргоуп АҴУ АлЗҴ (Аҳәынҭқарратә ҵарадырратә усбарҭа алагарҭатә занааҭтә ҵара), ИАУ АлЗҴ (Иҳәынҭқарратәым аҵаратә усбарҭа алагарҭатә занааҭтә ҵара). Асовет аамҭазы ишьақәгылан АТҴ ала (ахьӡ наӡа — абжьаратә қалақьтә занааҭ-техникатә ҵараиурҭа, АҚЗТҴ). Иахьатәи аамҭазы Урыстәылатәи АТҴ аӷьырак АТЛ (азанааҭ-техникатә лицеиқәа) ҳәа рыхьӡ ԥсахуп. АТҴ-қәак аколлеџьқәа ҳәа рыхьӡ ԥсахуп. Адкылара мҩаԥысуеит 9-и 11-и аклассқәа рышьаҭала.
==== Абжьаратә занааҭтә ҵара ====
Абжьаратә занааҭтә ҵара (АбЗҴ) — [[Профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] абжьаратә ҩаӡара. [[Начальное профессиональное образование|АлЗҴ]] (Алагарҭатә занааҭтә ҵара), АбЗҴ русбарҭақәа еидыркылоит, инаргӡоит алагарҭатә, абжьаратә занааҭтә ҵара апрограммақәа рыла ҩ-ҩаӡарак змоу аҽазыҟаҵара<ref>{{Cite web |url=http://www.library.altspu.ru/ecat/?key=RU%5CBSPU%5Cbooks%5C145928 |title=Научно-педагогическая библиотека АлтГПУ<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-07-20 |archive-date=2020-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021021852/http://www.library.altspu.ru/ecat/?key=RU%5CBSPU%5Cbooks%5C145928 |url-status=live }}</ref>.
Абжьаратә занааҭтә ҵара Аҵаратә усҳәарҭазы атиптә ҭагылазаашьа инақәыршәаны аҵаратә усҳәарҭагьы атермин АҴҶ (абжьаратә ҵараиурҭа ҷыда) ала иарбоуп.
==== Иреиҳау азанааҭтә ҵара ====
Иреиҳаӡоу азанааҭтә ҵара, мамзаргьы иреиҳау аҵара — х-ҩаӡарактәи асистемаҿы [[среднее образование|абжьаратә]] [[Общее образование|зеиԥш]] ма [[среднее профессиональное образование|азанааҭтә]] ҵара ашьҭахь иааиуа [[профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] хыхьтәи аҩаӡара ауп, уахь иаҵанакуеит азанааҭтә профиль ала атеориатәи апрактикатәи уснагӡатәқәа рыӡбара алзыршо асистематизациа зызуу адыррақәеи апрактикатә ҟазарақәеи реизак<ref name="bse">Большая советская энциклопедия. Третье издание. «Советская энциклопедия». 1969—1978 гг. В 30-ти т.</ref>. Азеиԥш ҵара еиԥш акәымкәа, иҿиоу атәылақәа рҿы иреиҳау аҵара зегьы еицырзеиԥшӡам, еиҳаракгьы хәыда-ԥсадаӡам<ref name="unesco05120">[http://www.unesco.org/bpi/rus/pdf/05-120-Russe.pdf УСПЕХИ ВЫСШЕГО ОБРАЗОВАНИЯ В ДИНАМИЧНО РАЗВИВАЮЩИХСЯ СТРАНАХ] {{Wayback|url=http://www.unesco.org/bpi/rus/pdf/05-120-Russe.pdf |date=20091112153727 }} (доклад по исследованиям [[ИУНЕСКО]] и [[ОЭСР]])</ref>.
=== Иреиҳаӡоу азанааҭтә ҵара ===
Иреиҳаӡоу азанааҭтә ҵара — [[высшее образование|иреиҳау аҵара]] змоу рзанааҭтә дырра аизырҳара асистема ауп. Хьыӡҳәала ари асистема аҵара ишахәҭакугьы, ҵакыла уи акырџьара, мамзаргьы ҷыдала [[Научно-исследовательская работа|аҭҵаарадырра-ҭҵааратә усумҭоуп]], уи алҵшәақәа рыла аҵарадырратә ҩаӡара анашьахоит. [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европеи]] [[Аҩадатәи Америка|Аҩадатәи Америкеи]], иара убас [[СНГ|ИАР]] тәылақәак рҿы<ref>{{Cite web |url=http://www.zakon.kz/141156-zakon-respubliki-kazakhstan-ot-27.html |title=Закон Казахстана о высшем образовании |access-date=2012-03-22 |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140927/http://www.zakon.kz/141156-zakon-respubliki-kazakhstan-ot-27.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.armenic.am/?laid=2&com=module&module=menu&id=97 |title=Закон Армении о высшем образовании |access-date=2012-03-22 |archive-date=2012-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226210549/http://www.armenic.am/?laid=2&com=module&module=menu&id=97 |url-status=live }}</ref> атерминқәа аҵараиурҭашьҭахьтәи аҵара ма адипломшьҭахьтәи аҵара ({{lang-en|graduate education, postgraduate education}}) [[магистр|амагистри]] [[доктор философии|афилософиа адокторцәеи]] [[Академическая степень|ракадемиатә ҩаӡарақәа]] рахь иаҵанакуеит<ref>{{Cite web |url=http://www.direct.gov.uk/en/EducationAndLearning/QualificationsExplained/DG_10039030 |title=Postgraduate qualifications |access-date=2012-03-22 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/EducationAndLearning/QualificationsExplained/DG_10039030 |archive-date=2012-10-15 |url-status=dead }}</ref>. Иахьатәи аамҭазы [[Болонский процесс|Болонтәи апроцесс]] аҳәаақәа ирҭагӡаны аҵараиурҭашьҭахьтәи аҵара асистема [[Унификация|азеиԥштәра]] аҽазышәарақәа ҟарҵоит.
==== Аспирантура ====
Аспирантура — [[кандидат наук|аҭҵаарадыррақәа ркандидат]] ҳәа [[Учёная степень|аҭҵаарадырратә ҩаӡара]] аиуразы азыҟаҵара хықәкыс иҟаҵаны, ауаа рзанааҭтә дырра аизырҳара аформа; азанааҭтә зыҟаҵара ҳаракы змоу арҵаҩратәи аҭҵаарадырратәи кадрқәа — аҭҵаарадыррақәа ркандидатцәа разыҟаҵаразы [[Высшее учебное заведение|иреиҳау аҵараиурҭа]], мамзаргьы аҭҵаарадырратә усбарҭа аҟәша ҷыда.
==== Адокторантура ====
Адокторантура — [[доктор наук|аҭҵаарадыррақәа рдоктор]] ҳәа [[Учёная степень|аҭҵаарадырратә ҩаӡара]] аиуразы азыҟаҵара хықәкыс иҟаҵаны, ауаа рзанааҭтә дырра аизырҳара аформақәа; ззанааҭдырра ҳараку арҵаҩратәи аҭҵаарадырратәи кадрқәа — [[доктор наук|аҭҵаарадыррақәа рдокторцәа]] разыҟаҵаразы [[Высшее учебное заведение|иреиҳау аҵараиурҭа]], мамзаргьы аҭҵаарадырратә усбарҭа аҟәша ҷыда.
== Аҵара аусхкқәа ==
* [[Архитектурное образование|Архитектуратә ҵара]] — иазыҟанаҵоит ззанааҭдырра ҳараку азанааҭуаа, зҟазарыла архитектуратә проектҟаҵара мҩаԥызго, ахыбрақәа рпроектҟаҵарагьы, иара убас амҽхак-планшьҭыхратәи аинтериертәи ӡбамҭақәа аус рыдулара налаҵаны.
* [[Психологическое образование|Апсихологиатә ҵара]] — аҭҵаарадырратәи ахархәаратәи уснагӡатәқәа рыӡбаразы, ауаҩытәыҩсатә усура еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рҿы ахаҭара апсихикатә ҟаларақәа реиҿкаара ацәырҵрақәеи, азнеишьақәеи, аформақәеи рыҭҵаара знапы алаку азанааҭуаа рҵара апроцесс ауп, иара убас апсихологиатә цхыраареи, адгылареи, ацныҟәареи хықәкыс иҟаҵаны.
* [[Горное образование|Ашьхатә ҵара]] — арҵара хықәкыс иамоу, аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа рыҭҵаара ашьаҭала адгьылхархәаҩцәа реиҿкаарақәа русура лҵшәа бзиала аизырҳара, ашьхатә уси агеологиеи рганахьала апрогрессивтә технологиақәа, анапхгараҭаратә методқәа, азакәанԥҵаратәи анорматив-зинтәи шьаҭақәа рҿы аиҭакрақәа, иара убас агеологиатә, амаркшеидер-геодезиатә уҳәа ашьхатә усурақәа рыхкқәа реиҿкаара аԥхьагылара змоу аԥышәа.
* [[Естественнонаучное образование|Аԥсабараҭҵааратә ҵара]] — иаднакылоит афизика, ахимиа, абиологиа аԥсабара-ҭҵаарадырратә дырра акырӡа иҭбаау ахырхарҭақәеи аҵакырақәеи, аматериалтә обиектқәеи аматериалтә обиектқәа рсистемақәеи рструктуратә, рфункционалтә, рхыԥхьаӡаратә, еишьҭанеиуа амзыз-хылҿиаатәи еимадарақәа ирыхцәажәо аамҭа-қәыԥшылара ахьыҟоу аҭыԥ аҿы.
* [[Химико технологическое образование|Ахимиатә технологиатә ҵара]] — аҵараиурҭақәа рҿы ахимиеи ахимиатә технологиеи рзы адыррақәа, анџьныр-технологиатәи аҭҵааратәи уснагӡатәқәа рыӡбаразы рхархәашьа анапаҿы аагара асистема ауп.
* [[Радиотехническое образование|Арадиотехникатә ҵара]] — хықәкыс иамоуп ааглыхреи, атранспорти, аимадареи, аҭҵаарадырратә усбарҭақәеи, аиҿкаарақәеи, акультура аусбарҭақәеи рзы арадиотехникеи, аелектроникеи, афымцатә еимадареи рзы анџьнырцәеи атехникцәеи разыҟаҵара.
* [[Транспортное образование|Атранспорттә ҵара]] — еиуеиԥшым атранспорт хкқәа (аихамҩатә, амашьынатә, амшынтә, аӡиас, аҳауатә, аӡымҩангагатә, ааглыхратә, ақалақьтә) рпроектҟаҵареи, реиҿкаареи, рыргылареи, рхархәареи рзы анџьнырцәеи, атехникцәеи, ззанааҭдырра ҳараку аусуцәеи разыҟаҵара асистема ауп.
* [[Строительное образование|Аргыларатә ҵара]] — атехникатә ҵара аусхк, амашьынақәа, априборқәа, аппаратқәа, амаругақәа ухәа уб. иҵ. реиҿкаареи, рыҭҵаареи, рҭыжьра атехнологиеи, рԥышәареи, рхархәареи рзы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла азыҟаҵара змоу анџьнырцәеи, атехникцәеи, ззанааҭдырра ҳараку аусуцәеи разырхиара асистема.
* [[Математическое образование|Аматематикатә ҵара]] — аматематикеи уи иадҳәалоу аҭҵаарадырреи, атехникеи, аекономикеи, ааглыхреи, ақыҭанхамҩеи русхкқәеи рганахьала аҭҵаарадырра-ҭҵааратәи арҵаҩратәи усуразы иреиҳаӡоу азанааҭ зыҟаҵара змоу азанааҭуаа разыҟаҵара асистема ауп.
* [[Энергетическое образование|Аенергетикатә ҵара]] — жәлар рынхамҩа еиуеиԥшым аусхкқәа рзы аенергетика — аԥхарра-, агидро-, афымцаенергетикеи аенергомашьынаргылареи, иара убас афымцатехникеи егьырҭ атехника хкқәеи, уи еиуеиԥшым аформақәа рыла аенергиа аҭыжьреи, аиҭакреи, аиагареи, аихшареи, ахархәареи знапы алаку рзы азанааҭуаа разыҟаҵара асистема.
* [[Сельскохозяйственное образование|Ақыҭанхамҩатә ҵара]] — иреиҳау, абжьаратә занааҭтә зыҟаҵара змоу азанааҭуааи ззанааҭдырра ҳараку аусуцәеи, иара убас ақыҭанхамҩазы аҭҵаарадырратәи арҵаҩратәи кадрқәа разыҟаҵара асистема.
* [[Медицинское образование|Амедицинатә ҵара]] — аҳақьымцәеи, ахшәҟаҵаҩцәеи, абжьаратә медицинатә усзуҩцәеи, аҭҵаарадырра-рҵаҩратә медицинатә кадрқәеи разыҟаҵареи реиӷьтәреи рсистема ауп.
* [[Музыкальное образование|Амузыкатә ҵара]] — амузыкатә ҟазара аганахьала азанааҭзҟазацәа — акомпозиторцәеи, амузыкаҭҵааҩцәеи, анагӡаҩцәеи (ашәаҳәаҩцәеи аинструменталистцәеи, ахори аоркестри рдирижиорцәеи) арҵаҩцәеи разыҟаҵара асистема.
* [[Художественное образование|Асахьаркыратә ҵара]] — аҿыханҵатә ҟазара азанааҭзҟазацәа — аҿыханҵаҩцәа, аграфикцәа, аскульпторцәа, аиҭашьақәыргылаҩцәа разыҟаҵара асистема.
* [[Историческое образование|Аҭоурыхтә ҵара]] — аҭоурых арҵаҩратәи аҭҵаарадырратәи кадрқәа разыҟаҵара асистема — аҭоурыхҭҵааҩцәа, ақьаадҭҵааҩцәа, аетнографцәа, атәылаҿацәҭҵааҩцәа.
* [[Педагогическое образование|Арҵаҩратә ҵара]] — арҵаҩратә кадрқәа (арҵаҩцәа, ааӡаҩцәа уҳәа) азеиԥшҵаратә школ уҳәа рзы арҵаҩратә институтқәеи, аҵараиурҭақәеи, ауниверситетқәеи рҿы аҵара-ааӡаратә усҳәарҭақәа разыҟаҵара асистема; инарҭбаау аҵакала — азанааҭ-техникатә, абжьаратә иҷыдоу, иреиҳау налаҵаны, ахкқәа зегьы змоу аҵараиурҭақәа рзы арҵаҩратәи аҭҵаарадырра-рҵаҩратәи кадрқәа разыҟаҵара.
* [[Военное образование|Арратә ҵара]] — еиуеиԥшым арбџьармчқәа рыхкқәеи, ар рхылҵшьҭрақәеи, ар ҷыдақәеи рзы акадрқәа разыҟаҵара ауп.
* [[Юридическое образование|Азиндырратә ҵара]] — аҳәынҭқарреи, анапхгараҭареи, азини рзы адыррақәа реизак, урҭ рыҟазаара азиндырратә усура азанааҭтә зыҟаҵаразы ашьаҭа азҭо, иара убас, азиндырратә ҵараиурҭақәа рҿы азанааҭуаа-азиндырцәа разыҟаҵара асистема.
* [[Экономическое образование|Аекономикатә ҵара]] — жәлар рынхамҩаҿы, аҭҵаарадырратәи арҵаҩратәи усуразы аекономикатә усура апланҟаҵареи, аҳасаббареи, афинансқәеи, егьырҭ ахырхарҭақәеи рзы азанааҭуаа разыҟаҵара.
* [[Духовное образование|Адоуҳатә ҵара]] — адинхаҵаратә культқәа рмаҵзуҩцәа аздырхиоит, атеологиатә ҵара рырҭоит.
* [[Бизнес-образование|Абизнес-ҵара]] — абизнес усхк аҟны аусуразы ихымԥадатәиу атеориатә дыррақәеи апрактикатә ҟазарақәеи роура.
* [[Журналистское образование|Ажурналисттә ҵара]] — агазеҭқәеи, ажурналқәеи, арадиодырраҭареи, ателехәаԥшреи рлитературатә усзуҩцәа, иара убас амассатә литература аредакторцәа разыҟаҵара асистема.
== Аҵара усхк аҟны аҭҵаарадырратә хырхарҭақәа ==
* [[Акмеология|Акмеологиа]] — иԥсабаратәу, ауаажәларратә, агуманитартә маҭәарқәа реихысырҭаҿы ицәырҵыз, ауаҩы ишәра аҩаӡараҟынӡа иҿиара азакәанеизшәарақәеи афеноменқәеи ҭызҵаауа ҭҵаарадырроуп, аиҳаракгьы, ари аҿиараҿы еиҳа иҳараку аҩаӡара аҟынӡа даннеилак.
* [[Андрагогика]] — адуцәа рҵара атеориеи атехнологиеи ҭызҵаауа ҭҵаарадырратә маҭәаруп.
* [[Дефектология|Адефектологиа]] — зылшарақәа ԥку ахәыҷқәа рааӡареи, рҵареи, радаптациеи, рсоциалтә шьапықәыргылареи рызҵаарақәа ҭызҵаауа арҵаҩратә ҭҵаарадырра аҟәша.
* [[Дидактика|Адидактика]] — апедагогика аҟәша; аҵареи арҵареи ртеориа. Иаанарԥшуеит адыррақәеи, аҟазарақәеи, аԥышәарақәеи рышьҭкаареи, агәаанагарақәа рышьақәыргылареи рзакәанеизшәарақәа, иҳәаақәнаҵоит аҵара аҵакы амҽхаки аструктуреи.
* [[История педагогики|Апедагогика аҭоурых]] — ари еиуеиԥшым аҭоурыхтә аамҭақәеи, еиуеиԥшым атәылақәеи, ажәларқәеи рзы аҵареи ааӡареи ртеориеи рпрактикеи аҿиара аҭоурых аазырԥшуа апедагогика аусхк ауп.
* [[Коррекционная педагогика|Арҽеиратә педагогика]] — арҵаҩратә дырра аусхк ауп, маҭәарс иамоуп аиндивидцәа рсоциал-психологиатә адаптациа аилагарақәа, асоциалтә рольқәа рыҿиара ақәратә етапқәа ирықәшәо разыҟаҵареи рнапахьы раагареи рҿы ауадаҩрақәа ианаамҭоу рдиагностикеи, рпрофилактикеи, рырҽеиреи азԥхьагәазҭо аҭагылазаашьақәа рсистема аҵаратә практикаҿы аус адулареи анагӡареи.
* [[Методология педагогики|Апедагогика аметодологиа]] — аобиективтә дунеи аҿиара азеиԥш закәанқәа, иара убас иҭнаҵаауа арҵаҩратә феноменқәа рҭыԥи рроли рзы еиҳа иақәшәо, ииашоу агәаанагарақәа еиқәнаршәоит.
* [[Методика обучения|Арҵара аметодика]] — хықәкылатәи усқәак рымҩаԥгаразы ихиоу «арецепт», алгоритм, апроцедура.
* [[Неформальное образование|Иформалтәым аҵара]] — иарбанзаалак еиҿкаау, инеиԥынкылоу усура хкуп, уи аформалтә ҵаратә системақәа ирыҵаркуа ашколқәеи, аколлеџьқәеи, ауниверситетқәеи, егьырҭ аусбарҭақәеи русура иақәымшәар ауам.
* [[Педагогика|Апедагогика]] — ауаҩы иааӡареи ирҵареи ирызку ҭҵаарадырроуп.
* [[Педагогическая инноватика|Арҵаҩратә инноватика]] — аҵарадырра асубиектқәа рзы арҵаҩратә инновациақәа рцәырҵреи рыҿиареи рыԥсабара, рзакәанқәа ахьҭырҵаауа апедагогика аҟәша, иара убас арҵаҩратә традициақәеи ԥхьаҟатәи аҵарадырра апроектҟаҵареи реимадара алзыршо.
* [[Педагогическая психология|Арҵаҩратә психологиа]] — арҵареи ааӡареи рметодқәа ҭызҵаауа, аҵаратә уснагӡатәқәа рынагӡара аеффективра шьҭызхуа, арҵаҩратә уснагӡатәқәа рылҵшәа шьҭызхуа, арҵара апсихологиатә аспектқәа уҳәа еиӷьызтәуа апсихологиа аҟәша ауп.
* [[Педология (педагогика)|Апедологиа]] — ахәыҷы иҿиараҿы еиуеиԥшым аҭҵаарадыррақәа рызнеишьақәа реидкылара хықәкыс измоу ахырхарҭа аҭҵаарадырраҿы.
* [[Апсихологиа]] — адәахьылатәи ашьклаԥшра иазышьҭымхуа аструктурақәеи апроцессқәеи ҭызҵаауа гуманитартә ҭҵаарадырроуп ауаҩи аԥстәқәеи рхымҩаԥгашьа, иара убас хаз игоу ауааи, агәыԥқәеи, аколлективқәеи рхымҩаԥгашьа аҷыдарақәа реилыркаара хықәкыс иҟаҵаны.
* [[Социальная педагогика|Асоциалтә педагогика]] — асоциалтә ҭагылазаашьа ахаҭара ааӡареи ашьақәыргылареи ишырныруа ҭызҵаауа апедагогика аусхк ауп; асоциалтә лагылазаара иалкаау аԥҟарақәа ҳасаб рзуны ахаҭара ааӡара арманшәаларазы аусмҩаԥгатәқәа рсистема аус адызуло.
* [[Социология образования|Аҵара асоциологиа]] — [[социальный институт|асоциалтә институт]] аҳасабала аҵара ҭызҵаауа асоциологиа аусхк, ауаажәларраҿы уи афункциақәеи егьырҭ ауаажәларратә институтқәеи реимадара.
* [[Специальная психология|Апсихологиа ҷыда]] — аҿиара апсихологиа аусхк, еиҳарак ахәыҷтәи ахбыџратәи қәра аан ицәырҵуа аҭагылазаашьа ҷыдақәа ҭызҵаауа, ахәыҷы ипсихосоциалтә ҿиара аиҵахараҿы, мамзаргьы иаарԥшу ахатәҷыдараҿы иҟоу еиуеиԥшым афакторқәа ргәыԥқәа рныррала, иара исоциал-психологиатә адаптациа, насгьы аҵара иалагалареи анаҩстәи изанааҭтә хҳәаақәҵареи зыруадаҩуа.
* [[Сравнительная педагогика|Аиҿырԥшратә педагогика]] — ари адунеитә, арегионалтә, амилаҭтә, афедеративтә мҽхакқәа рыла аҵара аҿиара азеиԥш, хаз игоу атенденциақәеи, азакәанқәеи, азакәанеизшәарақәеи рҷыдарақәа реиҿырԥшра иазку ҭҵаарадырроуп.
* [[Сурдопедагогика|Асурдопедагогика]] — идагәоу, злымҳа иагу апациентцәа аҵареи, аҵара аиуреи раан ирыцәырҵуа апроблемақәа ҭызҵаауа асурдологиа аҟәша ауп.
* [[Управление образованием|Аҵара анапхгара]] — ааӡареи, аҵареи, азанааҭтәи аҭҵаарадырратәи зыҟаҵара рганахьала ауаажәларратә еизыҟазаашьақәа рҭышәныртәалара.
* [[Философия образования|Аҵара афилософиа]] — аҵара маҭәарс измоу, афилософиатә дырра аусхкы.
== Аҵара апрактика ==
* [[Организация учебного процесса|Аҵаратә процесс аиҿкаара]] — аҵара алахәылацәа реинырра аиҿкаашьа, уи аҟазаашьа.
* [[Педагогические технологии|Арҵаҩратә технологиақәа]] — адекларациа ззыруа апсихологиа-рҵаҩратә шьақәгылашьақәа рышьаҭала аҵаратә процесс аҿы системала ахархәара змоу аформақәеи, аметодқәеи, азнеишьақәеи, арҵагатә знеишьақәеи реизак, реизга ҷыда.
* [[Персонализированное образование|Хаҭалатәратәи аҵара]] — аҵаҩы аҵаратә усура субиектс дахьыҟоу аҵаратә процесс апроектҟаҵареи анагӡареи рзы азнеишьақәа руак.
* [[Семейное образование|Аҭаацәаратә ҵара]] — есшықәсатәи аттестациа змоу ашкол анҭыҵ азеиԥшҵаратә программа аҭҵаара азԥхьагәазҭо, Урыстәылатәи Афедерациаҿы аҵара аиура аформа.
* Ахатәы (иҳәынҭқарратәым) рҵара — аҵаратә процесс аиҿкаара аформа, амодель, ир аан: арҵаҩы ҵаҩык иоуп аус зциуа; ҵаҩык арҵагатә хархәагақәа роуп аус зциуа.
* [[Электронное обучение|Аелектронтә ҵара]] — аелектронтә ҵара асистема, аинформациатә, аелектронтә технологиақәа рыцхыраарала аҵара.
* [[Дистанционное обучение|Адистанциатә ҵара]] — арҵаҩи аҵаҩцәеи хара-хара реинырра, аҵаратә процесс иамоу акомпонентқәа зегьы аазырԥшуа, Аинтернет-технологиақәа рхархәага ҷыдақәа, мамзаргьы аинтерактивра азԥхьагәазҭо егьырҭ ахархәагақәа рыла инагӡахо.
* [[Федеральный государственный образовательный стандарт|Аҵара астандарт (арҵагатә стандарт)]] —
* [[Экстерн универсального (политехнического) образования|Иуниверсалтәу (аполитехникатә) аҵара аекстерн]]
* [[Экстерн специализированного образования|Иҷыдоу аҵара аекстерн]]
* [[Самообразование универсальное (политехническое)|Иуниверсалтәу адырреизырҳара (аполитехникатә)]]
* [[Самообразование специализированное|Адырреизырҳара ҷыда]]
* [[Самообразование творческое специализированное|Иҷыдатәу арҿиаратә ҭҵааратәи дырреизырҳареи]], инструменталтәу аԥышәаратә ҭҵаара ҷыдақәа рпроцесс аҿы аҿыцаартратәи, агәаҭарақәеи
* [[Самообразование творческое универсальное|Адырреизырҳара арҿиаратә универсалтә]] ҭҵааратәи, аҿыцаартратәи (аполитехникатә) аинтегралтә маҭәарбжьартә теориатә ҭҵаарадырратә ҭҵаарақәеи, аԥҵареи рымҩаԥгара апроцесс аан.
=== Аҵара мцхәы ===
{{Main|Аҵара мцхәы}}
== Аҵара аҭоурых ==
=== Ажәытә дунеи ===
[[Афаил:Funerary relief found in Neumagen near Trier, a teacher with three discipuli, around 180-185 AD, Rheinisches Landesmuseum Trier, Germany (29656302165).jpg|центр|мини|703x703пкс|Арҵаҩы исахьеи хҩык [[Ученик|иҵаҩцәеи]] зну [[Ноймаген|Ноимагентәи]] ақьашана ахәҭа. ''180—185 шықәсқәа ҳ. аҟара. Трир иатәу Реинтәи аҳәынҭқарратә музеи'']]
[[Древний Восток|Ажәытәӡатәи Мрагылара]] аҳәынҭқаррақәа рҿы иҟан аныхаԥаатә, арратә, ахантә школқәа. Ауахәамақәа рҿы иҟаз аныхаԥаатә школқәа аныхаԥааҩцәа азыҟарҵон, ахантә школқәа ахҩылааҩцәеи ачынуааи азыҟарҵон, арратә школқәа ар ркомандатә еилазаара азыҟарҵон<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://interactive-plus.ru/e-articles/collection-20140318/collection-20140318-1671.pdf |title=История образования и педагогики |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529122617/https://interactive-plus.ru/e-articles/collection-20140318/collection-20140318-1671.pdf |url-status=live }}</ref>.
[[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]] иҟан ааӡаратә системақәа ҩба: спартантәи [[Древние Афины|афинтәи]]. [[спарта|Спарта]] аҩреи, аԥхьареи, аԥхьаӡареи рҵон, иара убас аҷкәынцәагьы аӡӷабцәагьы арра-маха-шьахатә зыҟаҵара ӷәӷәа иахысуан. Афина зыхә шәатәу ахатәы школқәа рҿы аҩра-аԥхьара, аԥхьаӡара здырҵоз аҷкәынцәа заҵәык ракәын. Урҭ рахьынтәи анаҩс афилософиа, аполитика, алитература ахьҭырҵаауаз агимназиақәа рҿы аҵара иацызҵоз ыҟоуп<ref name="автоссылка1" />.
[[Древний Рим|Ажәытәӡатәи Рим]]гьы иҟан алагарҭатә школқәеи агимназиақәеи. Аҵара ахыркәшаратә етапны иҟан ариторикатә школқәа (иреиҳау аҵараиурҭақәа рпрототип)<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/uchebnyy-protsess-v-shkolah-drevnego-rima |title=учебный процесс в школах Древнего Рима |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529122616/https://cyberleninka.ru/article/n/uchebnyy-protsess-v-shkolah-drevnego-rima |url-status=live }}</ref>.
=== Абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
[[Афаил:Laurentius de Voltolina Vorlesung vor Studenten - Min 1233 - Kupferstichkabinett Berlin.jpg|мини|Генрих Германски [[Болонский университет|Болонтәи ауниверситет]] астудентцәа аҵара дирҵоит. ''Лоренцо де Вольтолин иусумҭа аминиатиура, [[Болонская школа живописи|Болонтәи ашкол]], XIV ашәышықәса аҩбатәи азбжа. [[Пергамент|Апергамент]], апигментқәа, 18 × 22 см. [[Гравюрный кабинет (Берлин)|Агравиуратә кабинет (Берлин)]]'']]
Мраҭашәаратәи Европа [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] рзы иҟан ауахәамақәеи, аԥскәабзцәа ркафедрақәеи, аберҭыԥқәеи рҿы ашколқәа. Анаҩс ицәырҵит анапҟазаратә [[цех|цехқәеи]] аҭуџьартә гильдиақәеи иаԥырҵоз зыхә шәатәу ашколқәа. Ицәырҵит иара убас XVI ашәышықәсазы Европа 60 инареиҳаны иҟаз иреиҳау ашколқәа — ауниверситетқәа. Ашколқәа рҿы [[Алаҭын бызшәа|алатын бызшәа]] рҵон, уи ала уажәшьҭа ицәажәомызт, аха ашәҟәқәа рыҩуан, аматанеирақәа ирыԥхьон, азакәанқәа анырҵон. Алатын бызшәала ауниверситетқәа рҿы аҵара мҩаԥысуан, убри аҟынтә еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи ауаа иарбан университетзаалак аҿы аҵара рҵар рылшон<ref name="автоссылка1" />. [[средневековый университет|Абжьарашәышықәсазтәи ауниверситетқәа]] рҿы ԥшь-факультетк ракәын иҟаз: зхы иақәиҭу аҟазара (ашьҭахь ифилософиатәхеит), адинҭҵаара, азин, амедицина.
=== Аамҭа ҿыц ===
[[Афаил:Ambrosius Holbein, maître d'école, 1516.jpg|мини|Ашкол, [[Гольбейн, Амброзиус|Амброзиус Голбеин]] иҭыхымҭа, 1516 шықәса]]
[[Реформация|Ареформациа]] аҵара аҿиара иацхрааит, избанзар [[протестантизм|апротестантцәа]] Абиблиа дарбанзаалак даԥхьарц адҵа ҟарҵон. Убри аҟнытә апротестанттә ҳәынҭқаррақәа рҿы аҩра-аԥхьара аҩаӡара еиҳа иахьыҳаракхаз машәыршақәым<ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=https://portal-slovo.ru/pedagogy/41983.php |title=Развитие образования в Западной Европе в XVII – XVIII вв. |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529122617/https://portal-slovo.ru/pedagogy/41983.php |url-status=live }}</ref>.
[[Лютер, Мартин|Мартин Лиутер]] иҩызеи ицнагаҩи [[Меланхтон, Филипп|Филипп Меланхтон]] (1497—1560), анемец педагог [[Штурм, Иоганнес|Иоганнес Штурм]] (1507—1589), ачех педагог [[Коменский, Ян Амос|Иан Амос Коменски]] (1592—1670) апрактикахь инаргеит [[Классно-урочная система обучения|акласс-урокқәа рсистема ала аҵара]]<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/vozniknovenie-klassno-urochnoy-sistemy-kak-innovatsii-xvi-veka |title=Возникновение классно-урочной системы как инновации XVI века |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529122608/https://cyberleninka.ru/article/n/vozniknovenie-klassno-urochnoy-sistemy-kak-innovatsii-xvi-veka |url-status=live }}</ref>. Уи аԥхьа ашколқәа рҿы аҽазыҟаҵарақәа шықәсык ахьынтәи зныкымкәа ирылагахьан, усҟан аҵаҩы ашкол ахь даннеилак, арҵаҩы ҵаҩыцыԥхьаӡа хаҭа-хаҭала инапы рыдкылазар акәхон, зегьы дҵак рыҭаразы алшара ыҟамызт<ref>{{Cite web |url=http://taom.ru/main/ped_sys.php |title=Классно-урочная система обучения |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529122610/http://taom.ru/main/ped_sys.php |url-status=live }}</ref>. Коменски иара убасгьы ааԥхьара ҟаиҵон алатын бызшәала акәымкәа аҵаҩы ихатәы бызшәала аҵара иалагарц<ref name="автоссылка1" />.
XVII ашәышықәса анҵәамҭазы Франциа [[Ла Салль, Жан-Батист де|Жан-Батист де Ла Саль]] иаԥиҵеит аконгрегациа «[[Братья христианских школ|Ақьырсиантә школқәа рашьцәа]]». Ас еиԥш иҟаз ашколқәа рҿы аҵара хатәы бызшәала имҩаԥысуан, ахьырхәрақәа шамахамзар иҟамызт, урҭ рҿы рхәыҷқәа адырҵара иашьҭан аҭаацәа аӡәырҩы<ref name="автоссылка2" />.
XVII-XVIII ашәышықәсақәа рзы Мраҭашәаратәи Европа аҳәынҭқаррақәа жәпакы рҿы ицәырҵит ихымԥадатәиу алагарҭатә ҵаразы раԥхьатәи азакәанқәа<ref name="автоссылка2" />.
XVI—XIX ашәышықәсақәа ирыҵаркуа Европа абжьаратә школ иахкы хаданы иҟан алатын бызшәа ахьҭырҵаауаз аклассикатә [[гимназия|гимназиа]], иара убас егьырҭ амаҭәарқәа жәпакы. Германиа XVII ашәышықәсазы иара убасгьы ицәырҵит [[рыцарские академии|арыцартә академиақәа]], уа иазыҟарҵон ар рфицарцәеи рчынуааи. Уаҟа маҭәар хаданы иҟан [[Афранцыз бызшәа|афранцыз бызшәа]] — усҟантәи аҳҭынратә еилазаарақәеи жәларбжьаратәи аицәажәареи рбызшәа, иҭырҵаауан иара убас аҭоурых, агеографиа, азин ашьаҭақәа, аматематика, насгьы аҽықәтәара, [[фехтование|аҳәеилышьра]], акәашарақәа. 1747 шықәса рзы [[Берлин]] иаартын «Аекономика-математикатә реалтә школ», уаҟа рҵагатә маҭәар хадақәаны иҟалеит аԥсабарадырра, аматематика, [[оптика|аоптика]], [[фортификация|афортификациа]], [[Архитектура]], амеханика. Анаҩс ас еиԥш иҟоу [[реальное училище|ареалтә ҵараиурҭақәа]] аатуа иалагеит Германиеи егьырҭ атәылақәеи еиуеиԥшым ақалақьқәеи аҳәынҭқаррақәеи рҿы<ref name="автоссылка2" />.
[[Афаил:Marie-Antoinette Petit-Jean - L'Epreuve orale.jpg|мини|«Ҿырҳәалатәи аԥышәара», Мариа Антуанетта Петит-Жан лҭыхымҭа, 1825 шықәса]]
Ауниверситетқәа рҿы XVIII ашәышықәсазы аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа ҭырҵаауа, алатын бызшәахьынтә амилаҭтә бызшәақәа рахь аиасра иалагеит<ref name="автоссылка2" />.
XVIII ашәышықәса анҵәамҭеи XIX ашәышықәса алагамҭеи рзы имҩаԥысуан [[промышленная революция|ааглыхратә револиуциа]], аха XIX ашәышықәса актәи азбжазы абжьаратә ҵараиурҭақәеи ауниверситетқәеи шамахамзар зхы иақәиҭу азанааҭқәа (адукатцәа, аҳақьымцәа), аҳәынҭқарратә маҵзура, ауахәаматә усура, ашколқәеи ауниверситетқәеи рҿы арҵара рҽазыҟарҵон. Ус шакәызгьы, XIX ашәышықәса иалагӡаны абжьаратәии иреиҳау аҵареи зауаз рхыԥхьаӡара хьаҳәхьачарада иазҳауан, насгьы аизҳара аиҳарак аклассикатә бжьаратә школқәеи атрадициатә университетқәеи раасҭа ахьӡ-аԥша маҷны измоу «иахьатәи» аҵараиурҭақәеи апрограммақәеи рыла еиқәыршәан<ref>{{Cite web |url=https://strana-oz.ru/2008/1/segmentaciya-sistem-obrazovaniya-reformy-srednego-obrazovaniya-vo-francii-i-prussii-1865-1920- |title=Сегментация систем образования. Реформы среднего образования во Франции и Пруссии (1865–1920) |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529152718/https://strana-oz.ru/2008/1/segmentaciya-sistem-obrazovaniya-reformy-srednego-obrazovaniya-vo-francii-i-prussii-1865-1920- |url-status=live }}</ref>. Амассатә алагарҭатә школи абжьаратә ҵареи рыбжьара ашьҭрамадара ыҟамызт, абжьаратә школ ахь анеира уадаҩын асоциалтә лаҟәыра ахаҭарнакцәа рзы аҵаразы ахәԥса ахьыҳаракыз азы. XIX ашәышықәса анҵәамҭазы зехьынџьара аҳәынҭқарра ашколтә ҵара аҿиара алахәхара аҽарҭбаауан<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/evropeyskaya-povsednevnaya-kultura-19-veka |title=Европейская повседневная культура 19 века |access-date=2024-07-08 |archive-date=2024-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240708212117/https://cyberleninka.ru/article/n/evropeyskaya-povsednevnaya-kultura-19-veka |url-status=live }}</ref>.
== Аҵараҿы Авикипедиа иааннакыло аҭыԥ ==
Британиатәи есымчыбжьатәи аҭыжьымҭа [[The Economist]] ианарбоит [[Авикипедиа]], аҵаҩцәа рҵара аҳәынҭқарратә хылаԥшреи аполитикатә индоктринациеи раан, аобиективтә дыррақәа ирхыҵхырҭаны иҟоу апозитивтә роль:
{{Ацитата алагара}}
Авикипедиа аҵараҿы абжьажьқәа рпроблема нагӡаны иазымыӡбозаргьы ҟалоит, аха [ари апроцесс ахь] алагала ҟанаҵоит
{{oq|en|A trip to Wikipedia by way of a smartphone will not necessarily let children work their way out of such dichotomies. But it will help.}}
{{Ацитата алгара|источник= "Textbooks round the world", ''The Economist'', Oct 13th 2012}}
== Аҵареи аӷарреи ==
Ахатәы школқәа аӷарцәа рҵараҿы ирыцхраауам, избанзар ахәыҷқәа ус аламала ирзеилымкаауа арҵага шәҟәы дуқәа ирну илыԥшааху арҵагатә программа аимитациа азура рҽазыршәоит, дарбанзаалак ахәыҷы ашьаҭа инапаҿы ишааигаз агәра агара ацымхәрас. Индиатәи NGO Pratham аԥышәара мариа мҩаԥнагеит, уаҟа зегь реиҳа аиҵахара змоу ахәыҷқәа разыҟаҵаразы аволонтиорцәа ашколқәа рахь иаарышьҭит. 3-тәи акласс апрограммала рыргәаҟра ацымхәрас, иахьыҟаз аҩаӡараҿы аԥхьареи аԥхьаӡареи ддырҵон. Алҵшәақәа удыршанхон. Даҽа программак аҿы Pratham алагарҭатә школ аҵаҩцәа қәрала акәымкәа, рдыррақәа рыҩаӡараҵәҟьала еиҩнашеит, уигьы убас алҵшәа бзиақәа аанарԥшит. Ахшыҩрҵага хада: арҵаҩцәа ибзианы аус рур рылшоит имариоу, еилкаау аҳасабтә рыҭазар («ахәыҷқәа зегьы аԥхьашьа дырҵа»), изынагӡамхо илыԥшааху апрограмма аидара иацәыхьчазар. Аӷарцәа адырҵараан ихадароу: «анџьныр иазыҟаҵара» инаркны «дарбанзаалак ахәыҷы аԥхьареи аԥхьаӡареи ирҵара» аҟынӡа амбициақәа рыларҟәра, арҵаҩцәа рҵаҩцәа ахьыҟоу аҩаӡара аус адуларазы алшара рыҭара ауп<ref>Банерджи А., Дюфло Э. Экономика бедных. Радикальное переосмысление способов преодоления мировой бедности. — 2021. — Глава 4.</ref>.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Самоучка|Зхала аҵара зҵаз]]
* [[Студент|Астудент]]
* [[Учитель|Арҵаҩы]]
* [[Репетиторство|Азыҟаҵара]]
* [[Образование в Древнем Египте|Ажәытәӡатәи Мысра аҵара]]
* [[Мастер-класс|Амастер-класс]]
* [[Воспитатель|Ааӡаҩ]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2|refs=
<ref name=autogenerated1>Березина В. А. Дополнительное образование детей как средство их творческого развития. — Диссертация на соискание ученой степени кандидата педагогических наук. — М., 2002</ref>
}}
== Алитература ==
* {{статья
| автор = Александрова О. А.
| заглавие = Образование: доступность или качество — последствия выбора
| ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Aleksandrova/11.pdf
| издание = [[Знание. Понимание. Умение]]
| год = 2005
| номер = 2
| страницы = 83—93
}}
* {{книга|автор= Банерджи А., Дюфло Э.|заглавие=Экономика бедных. Радикальное переосмысление способов преодоления мировой бедности|год=2021|том=|страницы=|серия=|isbn=9785932556146 |ref=Банерджи}}
* {{статья
|автор = [[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]], [[Никандров, Николай Дмитриевич|Никандров Н. Д.]]
|заглавие = Образование в процессе социализации личности
|ссылка = http://www.vestnikurao.ru/pdf/VESTNIK_URAO_5-2008r.pdf
|издание = Вестник УРАО
|год = 2008
|номер = 5
|страницы = 21—29
|archive-url = https://web.archive.org/web/20130616021909/http://www.vestnikurao.ru/pdf/VESTNIK_URAO_5-2008r.pdf
|archive-date = 2013-06-16
}}
* {{статья
|автор = Семецкая И., [[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]]
|заглавие = Философия образования: ценности, эдусемиотика и межкультурный диалог
|ссылка = https://www.volgatech.net/sociotime/archive/Semetskaya%20I.%20Gavrov%20S.%20N.%20Philosophy%20of%20education.pdf
|издание = SocioTime / Социальное время
|год = 2021
|номер = 2 (26)
|страницы = 16—35
}}
* {{статья
| автор = [[Гуревич, Павел Семёнович|Гуревич П. С.]]
| заглавие = Личностный аспект образования
| ссылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2009/2/Gurevich/
| издание = [[Знание. Понимание. Умение]]
| год = 2009
| номер = 2 — Педагогика. Психология
}}
* {{статья
| автор = [[Гуревич, Павел Семёнович|Гуревич П. С.]]
| заглавие = Психология элитарного образования
| ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_4/Gurevich/26.pdf
| издание = [[Знание. Понимание. Умение]]
| год = 2005
| номер = 4
| страницы = 128—138
}}
* ''Гневашева В. А., [[Луков, Валерий Андреевич|Луков Вал. А.]]'' [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/1/Gnevasheva&Lukov/ Тема высшего образования в новейшей российской научной литературе]
* {{статья
| автор = [[Ильинский, Игорь Михайлович|Ильинский И. М.]]
| заглавие = Об элитарном образовании
| ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_4/Ilinskiy/2.pdf
| издание = [[Знание. Понимание. Умение]]
| год = 2005
| номер = 3
| страницы = 6—13
}}
* {{статья
| автор = [[Ильинский, Игорь Михайлович|Ильинский И. М.]]
| заглавие = Повышение качества образования в негосударственных вузах: опыт Московского гуманитарного университета
| ссылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/11/Ilinskiy/
| издание = [[Знание. Понимание. Умение]]
| тип = электронный журнал
| год = 2008
| номер = 11 — Высшее образование для XXI века
}}
* {{статья
| автор = Кириллин В. М.
| заглавие = Русская образованность в X—XVIII веках
| ссылка = http://www.drevnyaya.ru/vyp/2009_4/part_1.pdf
| издание = [[Древняя Русь. Вопросы медиевистики]]
| год = 2009
| номер = 4
| страницы = 5—23
}}
* {{статья
| автор = Ворон Виталий.
| заглавие = Образование известных и успешных людей
| ссылка = http://www.obrazovanie-ufa.ru/Kolledzh/Obrazovanie_izvestnyh_i_uspeshnyh_lyudey.htm
| издание = Образование: путь к успеху
| год = 2009
| номер = 7
| страницы = 5—23
}}
* {{статья
| автор = Кузнецова Т. Ф.
| заглавие = Философия, философская культура и гуманитаризация высшего образования
| ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_1/Kuznetsova/3.pdf
| издание = [[Знание. Понимание. Умение]]
| год = 2005
| номер = 1
| страницы = 22—28
}}
* ''[[Кумарин, Валентин Васильевич|В. В. Кумарин]]''. [http://makarenko-museum.ru/lib/Science/Kumarin/KUMARIN.htm Педагогика стандартности или почему детям плохо в школе] М., 1996.
* ''Кумарин В. В.'' Педагогика природосообразности и реформа школы. М.: Народное образование, 2004, ISBN 5-87953-191-0. 264 с.
* ''Медведева И. Я., Шишова Т. Л.'' [https://web.archive.org/web/20111116234622/http://lib.eparhia-saratov.ru/books/12m/medvedeva_shishova/ugliness/contents.html Безобразия в образовании]
* {{ВТ-ЭСБЕ|Элементарное образование|[[Мижуев, Павел Григорьевич|Мижуев П. Г.]],}}
* ''[[Новиков, Александр Михайлович|Новиков А. М.]]'' [http://www.anovikov.ru/books/post_obr.pdf Постиндустриальное образование] — М.: Эгвес, 2008. — 132 с.
* ''Новиков А. М.'' [http://www.anovikov.ru/books/ros.pdf Российское образование в новой эпохе] — М.: Эгвес, 2000. — 288 с.
* {{статья
| автор = [[Плаксий, Сергей Иванович|Плаксий С. И.]]
| заглавие = Качественные параметры высшего образования
| ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2004_1/Plaksiy/4.pdf
| издание = [[Знание. Понимание. Умение]]
| год = 2004
| номер = 1
| страницы = 19—24
}}
* [https://elibrary.ru/item.asp?id=21756987 ''Пономарев Р. Е.'' Сущность образования в культурном измерении // ''Вестник Московского университета. Серия 20: Педагогическое образование''. — 2014. — № 2. — С. 56-66.]
* {{статья
| автор = Сатклифф Бенжамин.
| заглавие = Женская грамотность в Древней Руси: гипотезы и факты
| ссылка = http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s4_26_4.pdf
| издание = [[Древняя Русь. Вопросы медиевистики]]
| год = 2006
| номер = 4
| страницы = 42—49
}}
* {{статья
| автор = [[Сапрыкин, Дмитрий Леонидович|Сапрыкин Д. Л.]]
| заглавие = Значение и смысл понятия «образование»
| ссылка = http://www.ihst.ru/files/saprykin/Bildung.pdf
| издание = [[Вестник МГУ]]. Серия 7. Философия
| год = 2008
| номер = 1
}}
* {{статья
| автор = Семецки И., [[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С.Н.]]
| заглавие = Философия образования: ценности, эдусемиотика и межкультурный диалог
| ссылка = https://www.volgatech.net/sociotime/archive/Semetskaya%20I.%20Gavrov%20S.%20N.%20Philosophy%20of%20education.pdf
| издание = SocioTime/Социальное время
| год = 2021
| номер = 2
| страницы = 16—35
}}
* ''Хайдуков Д. С.'' Университетские города — обучение будущему // Мировой опыт и отечественные традиции управления человеческими ресурсами: Сб. материалов III Международной научно-практической конференции. МГУ / Под общ. ред. д.ф.н., проф. В. П. Пугачева. — М.: МАКС Пресс, 2012.
* {{статья
| автор = [[Рыжов, Алексей Николаевич|Рыжов А.Н.]]
| заглавие = ПРОБЛЕМЫ ГЕНЕЗИСА ВЕДУЩИХ ПЕДАГОГИЧЕСКИХ ПОНЯТИЙ В УСЛОВИЯХ СТАНОВЛЕНИЯ И РАЗВИТИЯ НАУЧНО-ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ ТЕОРИИ В РОССИИ XIX-XX ВВ
| ссылка =
| издание = [[Наука и школа]]
| год = 2010
| номер = 6
}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Формальное образование ума}}
* {{dmoz|World/Russian/Источники_информации/Образование/}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:ҵара}}
[[Акатегориа:Аҵара| ]]
[[Акатегориа:Асоциалтә еволиуциа]]
e2ya0gckzjjrtlxvhh2n8fu4uh0v6g8
Ахцәажәара:Аҵара
1
56723
174553
2026-09-28T06:24:38Z
Nart17
17397
Аиҭагаҩ: Ева Тания
174553
wikitext
text/x-wiki
== Аиҭагара ==
Ари астатиа [[:ru:Образование|аурыс Авикипедиа астатиа «Образование»]] аҟынтәи еиҭагоуп (алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0]; авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы).
* '''Аиҭагаҩ:''' Ева Тания
* '''Апроект:''' Nart17 translation team
caxxcuz4kdzmzhl25no1onbvpidvms6
Акатегориа:Асоциалтә еволиуциа
14
56724
174556
2026-09-28T07:21:35Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Sociocultural evolution}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:социалтә еволиуциа}} [[Акатегориа:Аҭоурыхтә теориақәа]] [[Акатегориа:Асоциологиатә теориақәа]] [[Акатегориа:Аизҳазыӷьара]]»
174556
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Sociocultural evolution}}
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:социалтә еволиуциа}}
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә теориақәа]]
[[Акатегориа:Асоциологиатә теориақәа]]
[[Акатегориа:Аизҳазыӷьара]]
bsezbujlsxkkmh4qdko1fs5h9n2jzxe
Ашаблон:Абираҟдырга/Босниеи Херцеговинеи
10
56725
174561
2026-09-28T07:35:30Z
Fraxinus.cs
8381
Перенаправление на [[Ашаблон:Абираҟдырга/Босниеи Ҳерцеговинеи]]
174561
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Ашаблон:Абираҟдырга/Босниеи Ҳерцеговинеи]]
mv147btuhht27y1js0kgc3lbdktyi1y