Авикипедиа abwiki https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Амедиа Цастәи Ахцәажәара Алахәыла Алахәыла ахцәажәара Авикипедиа Авикипедиа ахцәажәара Афаил Афаил ахцәажәара Амедиавики Амедиавики ахцәажәара Ашаблон Ашаблон ахцәажәара Ацхыраара Ацхыраара ахцәажәара Акатегориа Акатегориа ахцәажәара TimedText TimedText talk Амодуль Амодуль ахцәажәара Event Event talk Куба 0 30945 174562 164912 2026-09-28T14:47:08Z ~2026-52044-18 26064 174562 wikitext text/x-wiki {{Акарточка Аҳәынҭқарра | абираҟ = {{#property:p41}} | абираҟ ирызку адаҟьа = Куба абираҟ | агерб = {{#property:p94}} | агерб ирызку адаҟьа = Куба агерб | агимн = United States Navy Band - La Bayamesa.ogg | агимн ирызку адаҟьа = Куба агимн | амаҵураҭыԥ1 = Ахада | амаҵурауаҩ1 = | амаҵураҭыԥ2 = Аԥыза-министр | амаҵурауаҩ2 = | zoom1 = 5 | даҽа ахьӡ = | аҳҭнықалақь = }} '''Куба''' ({{lang-es|Cuba}}), аофициалтә хьӡы: '''Куба Ареспублика'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 255 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-es|República de Cuba}}) — [[Аҩадатәи Америка|Аҩада-Америка]]тәи адгьылбжьахатә тәыла [[Карибтәи амшын]] аҿы. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Куба| ]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Ареспубликақәа]] [[Акатегориа:Акоммунисттә тәылақәа]] [[Акатегориа:1902 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:Карибтәи амшын атәылақәа]] [[Акатегориа:Антилтәи адгьылбжьаха дуқәа]] 6fgj36awaxbozsz64qkgprem853y473 Агалактика 0 56013 174584 173258 2026-09-29T09:37:42Z Nart17 17397 {{Main|Асар Рымҩа}} — астатиа ахаҭа уажәы ыҟоуп (ru: {{Основная статья|Млечный Путь}}) 174584 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|1=Агалактика|2=Агалактика (аҵакы)|3=Асар Рымҩа}} [[Афаил:NGC 4414 (NASA-med).jpg|мини|300пкс|[[NGC{{nbsp}}4414|NGC 4414]], еҵәаџьаа [[Волосы Вероники (созвездие)|Вероника Лыхцәы]] аҟынтәи [[спиральная галактика|аспиральтә галактика]], адиаметр 17{{nbsp}}[[парсек|килопарсек]] рҟынӡа змоу, Адгьыл аҟынтәи 20{{nbsp}}мегапарсек рҟынӡа абжьаӡараҿы]] '''Агалактика''' ({{lang-grc|γᾰλαξίας}} «Асар Рымҩа»<ref>{{книга|заглавие=Древнегреческо-русский словарь|автор=[[Дворецкий, Иосиф Хананович|И. Х. Дворецкий]]|том=I|язык=ru|место=М.|издательство=Государственное издательство иностранных и национальных словарей|год=1958|страницы=312|страниц=1904}}</ref>, {{lang-grc|γάλα, γάλακτος}} «[[Млечный Путь#Этимология|ахш]]» аҟынтәи иаауеит) — [[гравитационная энергия|гравитациала еидҳәалоу]] системоуп, [[звезда|аеҵәақәа]], [[Звёздное скопление|аеҵәатә гәыԥқәа]], [[межзвёздный газ|аеҵәабжьаратәи арчи]] [[межзвёздная пыль|асабеи]], [[Скрытая масса|аматериа лашьца]], [[Планета|апланетақәа]] злоу. Агалактика аилазаараҿы иҟоу аобиектқәа зегьы еицырзеиԥшу [[центр масс|акапантә центр]] ахь аныҟәара иалахәуп<ref name="GiUanIntro-2">{{книга |автор=Sparke L. S., Gallagher III J. S. |заглавие= |оригинал=Galaxies in the Universe: An Introduction |ссылка=http://books.google.com/books?id=tzNF79roUfoC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |издание=2 |издательство=Cambridge University Press |год=2007 |страницы= |страниц=442 |серия= |isbn=0521671868}}</ref><ref name="ЗП290">Засов и Постнов, 2006, с. 290.</ref><ref name="Kononovich">{{книга |автор=Кононович Э. В., Мороз В. И. |часть=11.1. Объекты, принадлежащие нашей Галактике |ссылка часть= |заглавие=Общий курс астрономии |ссылка= |викитека= |ответственный=В. В. Иванов |издание=2 |место=М. |издательство=Едиториал УРСС |год=2004 |страницы=433 |страниц=544 |серия= |isbn=5-354-00866-2 |тираж=3000}}</ref>. Агалактикақәа зегьы (ҳара [[Млечный путь|ҳгалактика]] аламҵакәа) кырӡа ихароу [[Астрономический объект|астрономиатә обиектқәоуп]]. Урҭ рҟынтәи зегь раасҭа иааигәақәоу рҟынӡа абжьаӡара ршәоит [[парсек|мегапарсекла]], насгьы ихарақәоу рҟынӡа — [[Космологическое красное смещение|аҟаԥшьтә еиҭасра]] {{math|<var>z</var>}} ацырала. [[Список наиболее удалённых астрономических объектов|Зегьы раасҭа ихараны иҟоу]] галактиканы 2023 шықәсазтәи аҭагылазаашьа ала иԥхьаӡоуп [[HD1]]. Ԥшь-галактикак мацара роуп [[Небо|ажәҩан]] аҿы [[Невооружённый глаз|блала]] иубарҭоу: [[галактика Андромеды|Андромеда лгалактика]] (аҩадатәи агьежьбжаҿы иубарҭоуп), [[Магеллановы Облака|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи Аԥсҭҳәа Хәыҷи]] (аладатәи агьежьбжаҿы иубарҭоуп; урҭ ҳгалактика амҩанызақәа роуп), насгьы [[Галактика Треугольника|М33]] агалактика [[Треугольник (созвездие)|Ахкәакь]] еҵәаџьааҿы (аҩадатәи агьежьбжа аҟынтәи, ирлашам ажәҩан аҟны)<ref>{{cite web|title=Галактики, видимые невооруженным глазом в северных широтах|url=http://www.hypernova.ru/zvezd/observer/galaxy_visible_naked_eye_in_northern_latitudes|date=October 1997|work=Hypernova.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193450/http://www.hypernova.ru/zvezd/observer/galaxy_visible_naked_eye_in_northern_latitudes|url-status=live}}</ref>. [[Наблюдаемая Вселенная|Иубарҭоу Адунеи ахәҭаҿы]] иҟоу агалактикақәа зегьы рхыԥхьаӡара макьаназы инҭкааны еилкааӡам. 1990-тәи ашықәсқәа рзы, акосмостә телескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” ала иҟаҵаз ахылаԥшрақәа шьаҭас иҟаҵаны, иааидкыланы 100 миллиард галактикак ыҟоуп ҳәа ирыԥхьаӡон<ref name="billion_galaxy">{{cite web |author = Mackie, Glen. |date = 2002-02-01 |url = http://astronomy.swin.edu.au/~gmackie/billions.html |title = To see the Universe in a Grain of Taranaki Sand |publisher = Swinburne University |access-date = 2006-12-20 |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7Xm9UZ?url=http://astronomy.swin.edu.au/~gmackie/billions.html |archive-date = 2011-08-11 |url-status = live }}</ref>. 2016 шықәсазы ари ахәшьара еиҭахәаԥшын, агалактикақәа рхыԥхьаӡара ҩ-триллионк рҟынӡа иацырҵеит<ref>{{cite web|author=Кристина Уласович|title=Астрономы «увеличили» число наблюдаемых галактик в десять раз|url=https://nplus1.ru/news/2017/01/17/number-of-galaxies|publisher=N + 1|date=2017-01-17|access-date=2021-01-29|archive-date=2021-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203150053/https://nplus1.ru/news/2017/01/17/number-of-galaxies|url-status=live}}</ref>. 2021 шықәсазы, акосмостә ӷба [[Новые горизонты|New Horizons]] иаиуз адыррақәа ҿыцқәа агалактикақәа рхыԥхьаӡара еиҭа шә-миллиардқәак рҟынӡа иармаҷит<ref>{{cite news|title=Количество галактик во Вселенной «сократили» с двух триллионов до сотен миллиардов|url=https://nat-geo.ru/science/universe/kolichestvo-galaktik-vo-vselennoi-vnov-pereschitali/|access-date=2021-01-29|work=National Geographic Россия|date=2021-01-14|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127150835/https://nat-geo.ru/science/universe/kolichestvo-galaktik-vo-vselennoi-vnov-pereschitali/}}</ref>. Акосмос аҿы агалактикақәа еиҟарамкәа еихшоуп: ҭыԥк аҿы иааигәоу агалактикақәа ргәыԥ зегьы ҳбар ҳалшоит, мамзаргьы галактикакгьы ҳбом ([[войд|авоидқәа]] ҳәа изышьҭоу). XX-тәи ашәышықәса алагамҭанӡа агалактикақәа рсахьа [[Разрешение (оптика)|еҵәа-еҵәала]] рҭыхра залшомызт. 1990-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы, зҟны хазы игоу аеҵәақәа рбара алыршахаз 30 галактика иреиҳамызт, урҭ зегьы [[Местная группа|Аҭыԥантәи Агәыԥ]] иахәҭакын. «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» [[космический телескоп|акосмостә телескоп]] андәықәырҵа ашьҭахь, насгьы 10 метрактәи адгьыл аҿы иҟоу ателескопқәа аусура ианалага ашьҭахь, еиҩдыраау агалактикақәа рхыԥхьаӡара иаразнак еизҳаит. Агалактикақәа даараӡа еиуеиԥшым: урҭ рыбжьара иалаҳкаар ҳалшоит асфератә [[эллиптические галактики|еллиптикатә галактикақәа]], адисктә [[спиральные галактики|спиральтә галактикақәа]], [[спиральная галактика с перемычкой|аибаркра (абар) змоу агалактикақәа]], [[Линзовидная галактика|алинзаԥшра змоу]], [[карликовая галактика|ассақәа]], [[неправильная галактика|ииашам]] уҳәа убас иҵегьы. Ахыԥхьаӡаратә ҵакқәа ртәы ҳҳәозар, усҟан, аҿырԥштәы азы, [[масса|рыкапан]] агалактика хәыҷқәа рҿы 0,5{{e|6}} [[Амра|Амра]] акапан ([[Segue 2]] еиԥш иҟоу) инаркны агалактика дуӡӡақәа рҿы 2,5{{e|15}} Амра акапан ([[IC 1101]] еиԥш иҟоу) рҟынӡа иҟоуп; аиҿырԥшразы — ҳгалактика [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] акапан Амра акапанқәа 2{{e|11}} ираҟароуп. Агалактикақәа рдиаметр — 5 инаркны 250 [[парсек|килопарсек]] рҟынӡа<ref name="ЗП299">Засов и Постнов, 2006, с. 299.</ref> (16—800 нызқь [[световой год|лашара шықәса]]), аиҿырԥшразы — [[Млечный Путь|ҳгалактика]] адиаметр 30 килопарсек раҟара ауп (100 нызқь лашара шықәса). Зегь реиҳа идуу еицырдыруа (2021 шықәсазы) агалактика [[IC 1101]] адиаметр 600 килопарсек еиҳауп<ref>{{статья|автор=Clarke, T. E.; Blanton, Elizabeth L.; Sarazin, Craig L.|заглавие=The Complex Cooling Core of A2029: Radio and X-Ray Interactions|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0004-637X/616/1/178/60597.text.html|язык=en|год=2004|том=616|выпуск=1|страницы=178—191|doi=10.1086/424911|bibcode=2004ApJ...616..178C | issn=0004-637X |url-status=dead}}</ref>. Агалактикақәа реиҿартәышьаҿы иӡбам апроблемақәа иреиуоуп [[тёмная материя|аматериа лашьца]], уи агравитациатә еидҳәалараҿы мацара ауп иахьааԥшуа. Уи агалактика акапан зегьы аҟынтәи 90% рҟынӡа аҵанакуеит, мамзаргьы зынӡа иҟамзар ауеит, галактика хәыҷқәак рҟны еиԥш<ref>{{cite web |date = 2009-03-11 |url = http://www.popmech.ru/article/5092-rozhdenie-karlika/ |title = Рождение карлика: Галактика без темноты |publisher = [[Популярная механика]] |access-date = 2009-07-26 |url-status = live |lang = ru |archive-date = 2009-06-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090601174147/http://www.popmech.ru/article/5092-rozhdenie-karlika }}</ref>. == Аетимологиа == Ажәа «галактика» ({{lang-grc|γαλαξίας}}) [[Млечный Путь|ҳГалактика]] абырзен хьӡы аҟынтәи ауп ишааз ({{lang-grc2|κύκλος γαλαξίας}} ҵакыс иамоуп «ахштә мацәаз» — уахынла ажәҩан аҿы иаҳбо ацәырҵра ахҳәаа аҳасабала)<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru:8100/db/msg/1180523 |title=Галактика |work=[[Астронет]] |author=Сучков Л. А. |publisher=[[Астронет]] }}</ref>. == Ахылаԥшрақәа == Агалактикақәа зегьы реиҳа ихадоу ринтегралтә ҟазшьарбақәа<ref name="ЗП299" /> (аекстремалтә ҵакқәа абжьажьуп): {| class="standard" |- ! Апараметр ! Ихадоу ашәаратә метод ! Аҵакқәа рдиапазон ! Асар Рымҩазы инықәырԥшны аҵакы |- | [[#Акапани ашәагааи|Адиаметр D<sub>25</sub>]] | [[Фотометрия|Афотометриа]] | 5—50 [[Парсек|кпк]] | 30 кпк |- | [[Закон Серсика|Адиск арадиалтә шкала R<sub>0</sub>]] | Афотометриа | 1—7 кпк | 3 кпк |- | Аеҵәатә диск ажәпара | «Аҵкар аҟнытә» иубо адискқәа рфотометриа | 0,3—1 кпк | 0,7 кпк |- | [[Светимость|Арлашара]] | Афотометриа | {{e|7|0}}—{{e|11|0}} [[солнечная светимость|L<sub>☉</sub>]] | 5{{e|10}} L<sub>☉</sub> |- | [[#Акапани ашәагааи|Акапан М<sub>25</sub> аҩнуҵҟа D<sub>25</sub>]] | Доплер иеффект ахархәарала арчи мамзаргьы аеҵәақәеи рыццакрақәа ршәара | {{e|7|0}}—{{e|12|0}} [[солнечная масса|M<sub>☉</sub>]] | 2{{e|11}} M<sub>☉</sub> |- | Арчы акапан M<sub>gas</sub>/M<sub>25</sub> D<sub>25</sub> аҩнуҵҟа | Анеитралтәии амолекулиартәии [[водород|аӡри]] ацәаҳәақәа ринтенсивра ашәара | 0,1—30 % | 2 % |- | Агалактикақәа адәахьтәи рҭыԥқәа рыҵәира аццакра V | Доплер иеффект ахархәарала арчи мамзаргьы аеҵәақәеи рыццакрақәа ршәара | 50—300 км/с | 220 км/с (Амра азааигәаразы) |- | Агалактикақәа адәахьтәи ррегионқәа рорбитатә аамҭа | Доплер иеффект ахархәарала арчи мамзаргьы аеҵәақәеи рыццакрақәа ршәара | {{e|8|0}}—{{e|9|0}} ашықәсқәа | 2{{e|8}} шықәса (Амра азааигәаразы) |- | Агәҭантәи акылҳара еиқәаҵәа акапан | Агәыцә азааигәара аеҵәақәеи арчи рыццакрақәа ршәара; аеҵәақәа рыгәҭантәи адисперсиа ампирикатә хьыԥшра | 3{{e|5}}—3{{e|9}} M<sub>☉</sub> | 4{{e|6}} M<sub>☉</sub> |} === Абжьаӡара === Ахылаԥшҩы иҟынтәи агалактика аҟынӡа абжьаӡара физикатә ҟазшьак аҳасабала агалактикаҿы имҩаԥысуа иарбанзаалак процесск иалахәӡам. Агалактика аҟынӡа иҟоу абжьаӡара иазку адыррақәа рҭахра цәырҵуеит: ибзианы иҭҵаам ахҭысқәа ралкаараан, иаҳҳәап, [[гамма-всплеск|агамма-ԥжәарақәа]]; [[Адунеи|Адунеи]] иааизакны аҭҵаараан, агалактикақәа рхаҭақәа револиуциа аҭҵаараан, агалактикақәа [[Масса|рыкапан]], урҭ ршәага-загақәа реилкаараан, уҳәа убас иҵегьы. Агалактика аҟынӡа абжьаӡара аилкааразы цәгьам-бзиам амодель иахьыԥшым аметодқәа зегьы ҩ-хкык рыла еиҩшазар ҟалоит: агалактика аҩнуҵҟа иҟоу аобиект ала ашәара, агалактика ахаҭа аҟынӡа абжьаӡара маҷк ала еиԥшым, насгьы аҟаԥшьтә еиҭасрала ашәара. Актәи аметод — афотометриатә метод ауп, «астандарттә цәашьқәа» ҳәа изышьҭоу рхархәарала, зылашара еилкаауп ҳәа иԥхьаӡоу. Усҟан абжьаӡара аԥхьаӡара ҟалоит абри аформула ахархәарала: : <math>R=10^{\frac{1}{5}(m-M)+1}</math>, уаҟа ''m'' — иубарҭоу [[звёздная величина|аеҵәатә мҽхакы]], ''М'' — [[абсолютная звёздная величина|абсолиуттә еҵәатә мҽхакы]], насгьы ''R'' — абжьаӡара парсекла. Уажәтәи аамҭазы, анаҩстәи астандарттә цәашьқәа рхы иадырхәоит<ref name="distance">{{cite web |author = Игорь Дроздовский. |title = Методы определения расстояний до галактик |url = http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1168209&uri=distances.html |access-date = 2009-09-21 |url-status = live |archive-date = 2011-08-11 |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7aUzeK?url=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1168209 }}</ref>: * [[Цефеиды|Ацефеидқәа]], рпульсациа аамҭа дырны, рылашара аилкаара ауеит. Раԥхьатәи аобиект, егьырҭ агалактикақәа рҟынӡа абжьаӡара зларшәаз. * Ia еиԥш иҟоу [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] (1990-тәи ашықәсқәа рзы урҭ рхылаԥшрақәа ирыхҟьаны [[Ускоренное расширение Вселенной|Адунеи арццакратә ҽырҭбаара]] агипотеза ацәырҵра ҟалеит, уи 2010-тәи ашықәсқәа рзы гәҩарас иҟаҵан, избан акәзар амодель аарԥшын, абри ахкы змоу аеҵәақәа рпараметрқәа агалактика ақәра инақәыршәаны ишеиҭанакуа атәы зҳәоз). * [[Красный гигант|Агигант ҟаԥшьқәа]]. * [[Сверхгигант|Асупергигантқәа]]. Аҩбатәи аметод [[Закон Хаббла|Хаббл иемпирикатә закәан]] шьаҭас иамоуп, насгьы иалху амодель еиҳа иахьыԥшуп, иаԥхьанеиуаз аметод аасҭа. : <math>R=\frac{cz}{H_0}</math>, уаҟа ''H<sub>0</sub>'' [[постоянная Хаббла|Хаббл иконстанта]] ауп. Уажәы иаларҵәахаз [[Модель Лямбда-CDM|ΛCDM амодель]] ҳгозар (Хаббл иконстанта еиԥшны), усҟан ҵакы змоу аиқәымшәарақәа z~10 аҟны иҟалоит, уи ҳара иҳалнаршоит уи амодель уамак иахьыԥшым рхыԥхьаӡалара. Иҟоуп иара убасгьы еиуеиԥшым амодельқәа ӷәӷәала ирхьыԥшу аметодқәагьы<ref name="distance"/>: * [[эффект Сюняева — Зельдовича|Суниаев — Зельдович реффект]] ала, * [[шаровое звёздное скопление|аглобустә еизгақәа]] рыла, * [[Зависимость Талли-Фишера|Талли — Фишер реихьыԥшра]] ала, * [[Соотношение Фабер-Джексона|Фабер — Џьексон реихьыԥшра]] ала. === Ихадоу иубарҭоу агалактикақәа рыхәҭақәа === Ихадоу иубарҭоу агалактикақәа рыхәҭақәа иреиуоуп<ref name="ЗП295">Засов и Постнов, 2006, с. 295—296.</ref>: # Еиуеиԥшым акапанқәеи ақәрақәеи змоу анорматә еҵәақәа, урҭ рахьтә хәҭак [[Звёздное скопление|агәыԥқәа]] ирылоуп. # Аеволиуциа зхызгаз аеҵәақәа рцәынха еизакқәа. # Ихьшәашәоу арчы-сабатә ҭагылазаашьа. # Еиҳа иласу арчы ԥха, аԥхарра 10<sup>5</sup>—10<sup>6</sup>&nbsp;К. [[Двойная звезда|Ҩбаны иҟоу аеҵәақәа]] ааигәа иҟоу агалактикақәа рҿы иубарҭаӡам, аха Амра азааигәара уахәаԥшуазар, аеҵәа рацәақәа имаҷымкәа иҟазар ауп. Арчы-сабатә ҭагылазаашьеи аеҵәақәеи [[атом|атомқәа]] рыла ишьақәгылоуп, урҭ зегьы реилаҵа агалактика [[барион#Барионная материя|абарионтә материа]] ҳәа иашьҭоуп. Ибарионтәым акапан иаҵанакуеит аматериа лашьца акапани [[Акылҳара еиқәаҵәа|акылҳара еиқәаҵәақәа]] рыкапани<ref name="ЗП295" />. === Агалактикақәа рыҵәира аццакра === Агалактика аҵәира аццакра ҳәа изышьҭоу агалактика агәҭа иаакәыршаны еиуеиԥшым ахәҭақәа рыҵәира аццакра ауп. Ари аццакра еиуеиԥшым апроцессқәа рыла ирҳаз аццакра зегьы аааизакны ауп. Агалактика аҵәира аццакреи агьежьрратә ццакреи V<sub>c</sub> еиҩдыраалатәуп, уи [[Гравитация|агравитациатә мчы]] мацара иахҟьоуп, насгьы, закәанла, агәҭахьы адхалара амч анырра аҵаҟа еикәшарала ицо ацәеижь иаҭаху аццакра иаҟароуп. Азеиԥш ҭагылазаашьаҿы аҵәира аццакра аеҵәабжьаратәи арчы арадиалтә қәыӷәӷәара аградиент Р ала иалкаауп. : <math>V^2=R\left(\frac{\partial\Phi}{\partial R} + \frac{\nabla P}{\rho_g}\right)=V_c^2 +R\frac{\nabla P}{\rho_g}</math> Абраҟа ''Φ'' — [[гравитационный потенциал|агравитациатә потенциал]], ''ρ<sub>g</sub>'' — арчы аилаӷәӷәара. Агалактика еиуеиԥшым ахәҭақәа рзы аҵәира аццакра еиуеиԥшымкәа ахәшьара арҭоит. Арчы азы — доплертәи аемиссиатә цәаҳәақәа реиҭаҵрала. Аеҵәақәа рзы — аеҵәақәа рабсорбциатә цәаҳәақәа доплертәи аиҭасра инақәыршәаны. Аҵәира аццакра аиуразы асхема абас иҟоуп. Ахылаԥшрақәа рҟынтәи ишиашоу иҳаууа аццакра — агалактика иааизакны аццакреи аҩныҵҟатәи аҵысра аццакреи еицҵаны ауп. Агалактика зегьы аццакра (V<sub>0</sub>) абжьааԥны агәҭантәи арегион аныҟәара аццакрала иаҟарартәуеит. Харатәи агалактикақәа рзы ари аццакыра зыхҟьо Адунеи Хаббл изакәан инақәыршәаны аҽырҭбаара ауп; иара ахатәы ццакыра кырӡа маҷуп. Агалактика иааизакны аныҟәара аццакра ҳасаб азуны иҳауз аццакра — аблатә шәахәа иаваршәны иҟоу аццакра ауп (V<sub>r</sub>), насгьы иалкаау абжьаӡараҿы агалактика аҵәира аццакра аԥхьаӡаразы, апроекциа аеффектқәа ҳасаб рзутәуп. Уи азы идырлатәуп агалактика аҵәҩан анаара акәакь аблабаратә шәахәа ''i'' аганахь, иара убасгьы агалактика аҵәҩан хада агалактика агәҭа иалсны ицо ацәаҳәа иашеи игәаҭоу аҭыԥи рыбжьара иҟоу акәакь ''φ''. Убасала, V<sub>r</sub> ахьтә V<sub>φ</sub> ахь аиасразы, иудыруазар ауп хә-параметрк: агалактика V<sub>0</sub> аныҟәара аццакра, акәакьқәа ''i'', ''φ'', агалактика агәҭа аҩ-координатк (иарбанзаалак аҭыԥ иаҿырԥшны). Агалактика ҵәҩансимметриатәзар, усҟан адҵа еиҳа ирмариахоит, избанзар агәҭа аориентациеи аҭыԥи ркәакьқәа рыԥхьаӡара ауеит адиск ашәахәа алашара аларҵәарала. Аспектрограф акылаара иара аҵәҩан хада иаваршәны иқәыргылазар, иҳаууеит: : <math>V_{\phi}(R)=\frac{|V_0 - V_r(l)|}{\sin{i}}</math>, уаҟа ''l'' — агалактика агәҭантәи акылаара иаваршәны абжьаӡара ауп. Аха агалактикаҿы аныҟәара иазку зегь реиҳа инаӡоу адыррақәа ҳнаҭоит аццакыратә мҽхакы анализ — агалактикатә диск аҿы хыԥхьаӡара рацәала аҭыԥқәа рзы ашәахәаркратә ццакыра ашәарақәа реизга. Аццакыратә мҽхак аиуразы ҩ-еизшәарактәи [[спектроскопия|аспектроскопиа]] рхы иадырхәоит. Абжьааԥны ахархәара аиуеит каналрацәалатәи адкылага ма [[интерферометр Фабри — Перо|Фабри — Перо ринтерферометр]]. [[область H I|H I ацәаҳәақәа]] рҿы арчы радиола ахылаԥшрақәагьы агалактикаҿы аццакра аларҵәара ҩ-еизшәарактәи асахьа аанарԥшуеит<ref name="ЗП312">Засов и Постнов, 2006, с. 312—317.</ref>. 2018 шықәса хәажәкырамзазы Жәларбжьаратәи арадиоастрономиатә ҭҵааратә центр (ICRAR) аҟынтәи астрономцәа игәарҭеит агалактикақәа зегьы, ршәага-загақәа ма рыхкы зеиԥшразаалакгьы, еиԥшу аццакыра шрымоу, насгьы инагӡаны рыҵәҩан ишакәшо 1 миллиард дгьылтә шықәса рыла<ref>{{Cite web|url=https://naked-science.ru/article/sci/astronomy-vyyasnili-chto-vse-galaktiki|title=Астрономы выяснили, что все галактики совершают один оборот за одинаковое время {{!}} Naked Science|author=А. Евглевский|website=Naked Science|date=2018-03-14|publisher=naked-science.ru|lang=ru|access-date=2018-03-16|archive-url=https://www.webcitation.org/6xxej1O0e?url=https://naked-science.ru/article/sci/astronomy-vyyasnili-chto-vse-galaktiki|archive-date=2018-03-16|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Astronomers discover galaxies spin like clockwork|author=International Centre for Radio Astronomy Research|url=https://phys.org/news/2018-03-astronomers-galaxies-clockwork.html|work=PHYS.org|date=2018-03-13|access-date=2018-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180315003720/https://phys.org/news/2018-03-astronomers-galaxies-clockwork.html|archive-date=2018-03-15}}</ref>. === Акапани ашәагааи === Агалактикақәа иалкаау аҳәаақәа рымаӡам. Агалактика ахьынҵәо, [[межгалактическое пространство|агалактикабжьаратәи аҭыԥ]] ахьалаго инҭкааны аҳәара залшом. Иаҳҳәап, агалактика аоптикатә диапазон аҿы шәагаак амазар, усҟан агалактика арадиус аеҵәабжьаратәи арчы радиохылаԥшрақәа рыла иалкаау жәантә еиҳахар алшоит. Иукапануа агалактика акапангьы уи ашәагаа иадҳәалоуп. Абжьааԥны агалактика ашәагаа ҳәа иршьоит [[Звёздная величина#Спектральная зависимость|B афильтр]] аҿы аквадраттә [[угловая секунда|кәакьтә секунд]] аҟынтәи 25-тәи аеҵәатә мҽхак змоу [[изофота|аизофота]] афотометриатә шәагаа. Астандарттә дырга абри ашәагаа азы D<sub>25</sub><ref name="ЗП298">Засов и Постнов, 2006, с. 298.</ref>. Адисктә галактикақәа рыкапан модельк аҳәаақәа ирҭагӡаны [[Кривая вращения галактики|аҵәира архәа]] ала ахәшьара азыҟарҵоит. Иреиӷьу агалактика амодель алхра шьаҭас иамоуп аҵәира архәа аформа, насгьы агалактика аилазаашьа иазку зеиԥш гәаанагарак. Аеллиптикатә галактикақәа ыркапан ирзеиԥшу ахәшьара аҭаразы, аеҵәақәа рыццакра [[Закон дисперсии|адисперсиа]] еилкаатәуп, рыгәҭантәи абжьаӡара инақәыршәаны, насгьы [[плотность|аилаӷәӷәара]] арадиалтә еихшара<ref name="ЗП318">Засов и Постнов, 2006, с. 318—335.</ref>. Агалактикаҿы иҟоу арчы хьшәашәа акапан шьақәнаргылоит H I ацәаҳәа аинтенсивра. Агалактика аҟынтәи мамзаргьы уи ахәҭак аҟынтәи иҭарыҩуа ашәахәаркратә цәқәырԥа аилаӷәӷәара F<sub>ν</sub> иаҟаразар, уи иашьашәало акапан: : <math>M_{HI}\approx 2\cdot 10^5 M_{\bigodot}D^2\int_{\nu}F_{\nu}(\nu )d\nu</math>, уаҟа ''D'' — абжьаӡара мегапарсекла, ацәқәырԥа [[Янский (единица измерения)|ианскила]] иаарԥшуп. Амолекулатә рчы акапан ахәшьара аҭара даара иуадаҩуп, избан акәзар еиҳа аларҵәара змоу амолекула H<sub>2</sub> аспектр арчы хьшәашәа аҿы еиҵаҵоу ацәаҳәақәа амам. Убри аҟнытә, ашьаҭатә адыррақәа [[Монооксид углерода|CO]] амолекула (''I<sub>CO</sub>'') аспектральтә цәаҳәақәа рыӷәӷәарақәа роуп. CO ашәахәаркра аинтенсивреи уи акапани рыбжьара апропорционалратә коеффициент арчы [[металличность|аметаллхара]] иадҳәалоуп. Аха зегь реиҳа идуу агәыҩбара аԥсҭҳәа аҵәцара ахьмаҷу иадҳәалоуп; уи иахҟьаны аҩныҵҟатәи аҭыԥқәа ирылҵуа алашара аиҳарак аԥсҭҳәа ахаҭа илбаанадоит, убас ала, аԥсҭҳәақәа рықәцәантәи алашара мацара ауп ахылаԥшҩы иҟынӡа инаӡо<ref name="ЗП344">Засов и Постнов, 2006, с. 344—345.</ref>. === Агалактика аспектр === Агалактикақәа [[Спектр|рыспектр]] уи иаҵанакуа аобиектқәа зегьы ршәахәаркрала ишьақәгылоуп. Ибжьаратәу агалактика аспектр ҩ-локалтә максимумк амоуп. Арадиациа ахыҵхырҭа хада аеҵәақәа роуп; урҭ реиҳарак ррадиациа аинтенсивра амаксимум [[видимое излучение|аоптикатә диапазон]] аҿы иҟоуп (актәи амаксимум). Абжьааԥны агалактикаҿы асаба рацәаны иҟоуп, уи аоптикатә диапазон аҿы ашәахәақәа лбаанадоит, насгьы [[инфракрасное излучение|аинфраҟаԥшьтә диапазон]] аҿы дырҩеигь еиҭаҭнажьуеит. Убри аҟнытә аҩбатәи амаксимум инфраҟаԥшьтәи арегион аҿы иҟоуп. Аоптикатә диапазон аҟны алашара цыраны иԥхьаӡазар, усҟан ашәахәа ахыҵхырҭақәеи ахкқәеи рыбжьара абри аҩыза аизыҟазаашьа убаратәы иҟоуп<ref name="ЗП297">Засов и Постнов, 2006, с. 297.</ref>: {| class="standard" |- !Адиапазон !Азыҟазшьатә рлашара !Ашәахәаркра ахыҵхырҭа хадақәа |- |[[Гамма-излучение|Агамма]] |{{e|−4|0}} |Галактикақәак [[Активные ядра галактик|рактивтә гәыцәқәа]]; зныктәи ашәахәа кьаҿқәа ҭзыжьуа ахыҵхырҭақәа (анеитронтә еҵәақәа, акылҳара еиқәаҵәақәа) |- |[[Рентгеновское излучение|Арентгентә]] | {{e|−3|0}}—{{e|−4|0}} |Еиқәшәоу ҩ-системак [[Аккреция|раккрециатә дискқәа]]; арчы ԥха; активтә гәыцәқәа |- |[[видимое излучение|Аоптикатә]] |1 |Еиуеиԥшым аԥхарра змоу аеҵәақәа; ИК азааигәаратәи арегион аҿы аеҵәазааигәаратәи асабатә дискқәа; [[область H II|H II арегионқәа]] рҿы арчы аемиссиатә радиациа УФ инаркны ИК аҟынӡа. |- |[[инфракрасное излучение|Ихароу ИК]] |0,5—2 |Еҵәалашарала ирԥхо аеҵәабжьаратә саба; галактикақәак рҟны аеҵәақәа рышьақәгылара иалахәу агәыцәкәыршатәи адискқәа рҿы активтә гәыцәқәеи асабеи ыҟоуп |- |[[Радиоизлучение|Арадио]] |{{e|−2|0}}—{{e|−4|0}} |Агалактикатә диск мамзаргьы активтә галактикатә гәыцә аҟынтәи арелиативисттә електронқәа [[Синхротронное излучение|рсинхротронтә емиссиа]]; асуперҿыцқәа рцәынхақәа, [[область H II|H II арегионқәа]] рҟынтәи [[тепловое излучение|аԥхарратә радиациа]], H I аҟынтәи арадио емиссиатә цәаҳәақәа, еиуеиԥшым аеҵәабжьаратәи арчы амолекулақәа |- |} === Агало лашьца апроблема === [[Афаил:GalacticRotation2 ab.svg|мини|300пкс|Адисктә галактика аҵәира архәа. A — иҵәаху акапан аламҵакәа, B — игәаҭоу]] Агалактикақәа [[масса|рыкапан]] зегьы аеҵәақәа рҿы иҟазар, усҟан, акапан-арлашара реизыҟазаашьа дырны, радиусла уиаҟара аҽшамԥсахуа ҳгәы азҩозар, агалактикаҿы иҟоу аматериа аилаӷәӷәара аеҵәақәа рпопулиациа ашәахәақәа рыла еилкаатәуп. Аҵкар азааигәара агалактика ҭаауеит, уи иаанагоит аеҵәақәа абжьаратәи реилаӷәӷәара еиҵахоит, уи иацны аеҵәақәа рыргьежьра аццакрагьы еиҵахар ауп ҳәа. Аха, иаҳбо агалактикақәа рыҵәира архәақәа зынӡа даҽакала иҟоу асахьа аадырԥшуеит: аамҭак инаркны аеҵәақәа рыгьежьратә ццакыра мыцхәӡа иҳаракуп акапан-алашаратә еизыҟазаашьа аҟынтәи иҳауз аилаӷәӷәара азы. Адиск аҵкараҿтәи аеҵәақәа рыццакра ду еилаҳкаар ҳалшоит агалактика агәҭантәи ахара дуқәа рҿы ихадоу ароль акапан инанагӡоит ҳәа агәаанагара ҟаҵаны, [[Гравитация|агравитациатә еидҳәалара]] мацарала зҽаазырԥшуа. Ҳара ҳхы ҳақәиҭны [[Скрытая масса|иҵәаху акапан]] аҟазаара иазку алкаа ҳазнеир ҳалшоит, аеҵәатә диск аҭышәынтәалара аҭагылазаашьа шьаҭас иҟаҵаны иааизакны акапан ахәшьара ҟаҳҵозар. Агалактика дуқәа рымҩанызақәа рыццакра ашәарақәа иаадырԥшуеит [[гало|агало]] лашьца ашәагаа агалактика аоптикатә диаметр аасҭа акырынтә ишеиҳау. Ахкқәа зегьы ирыҵанакуа агалактикақәа рҿы акапан ду змоу агало лашьцақәа рыҟазаара ааԥшит, аха илашо аматериа аганахьала еиуеиԥшым аихшарақәа рыла<ref>{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n321 323] |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. == Аморфологиа == [[Афаил:SpiralGalaxySchemeSideView ab.svg|мини|350пкс|Аспиральтә галактика асхема, апрофильтә хәаԥшышьа]] [[Афаил:Hubble2005-01-barred-spiral-galaxy-NGC1300.jpg|мини|350пкс|Абар аспиральтә махәҭақәа рыҩныҵҟатәи аҵыхәақәа рҟынтәи (иаҵәоу) агалактика агәҭанӡа инеиуеит. [[NGC 1300]]]] ''[[Галактический центр|Агәыцә]]'' — агалактика агәҭаны иҟоу даараӡа ихәыҷу регионуп. Агалактикатә гәыцәқәа ртәы анаҳҳәо, еиҳарак ҳазлацәажәо ''[[Активные ядра галактик|зыԥсы ҭоу галактикатә гәыцәқәа]]'' роуп, зҟны еизгоу аеҵәақәа рҟазшьақәа рыла апроцессқәа рыхцәажәара ахьҳалымшо. ''[[Галактический диск|Адиск]]'' — агалактика аобиектқәа реиҳарак ахьеизго еиҳа иҵаӷоу ахҩа ауп. Уи еиҟәшоуп арчы-сабатә диски аеҵәатә диски ҳәа. ''[[Галактика с полярным кольцом|Аполиартә мацәаз]]'' — ари лассы-лассы иуԥымло компонентуп. Аклассикатә ҭагылазаашьаҿы, аполиартә мацәаз змоу агалактика ҩ-дискк амоуп, урҭ еиҿагылоу аҟьаҟьарақәа рҿы иҵәиуеит. Аклассикатә ҭагылазаашьаҿы абарҭ адискқәа рыгәҭақәа еиқәшәоит. Аполиартә мацәазқәа рышьақәгылара зыхҟьо аҵыхәтәанынӡа еилкааӡам<ref>{{cite web |author = В. П. Решетников. |title = Эти странные галактики с полярными кольцами |url = http://www.rfbr.ru/pics/28159ref/file.pdf |access-date = 2009-09-18 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110818032316/http://www.rfbr.ru/rffi/ru/pages/404 |archive-date = 2011-08-18 }}</ref>. ''Асфероидтә компонент'' — аеҵәақәа рысфератә еихшара ауп. ''[[Балдж|Абалџь]]'' ({{lang-en|bulge}} «аҭыҵра») — асфероидтә компонент зегь реиҳа илашо аҩныҵҟатәи ахәҭоуп. ''[[Галактическое гало|Агало]]'' — адәахьтәи асфероидтә компонент ауп; абалџьи агалои рыбжьара аҳәаа ӡәӡәоуп, кырӡа инықәырԥшшәа ишьҭыхуп. ''[[Галактический рукав|Аспиральтә махәҭа]] (аспиральтә маӷра)'' — аеҵәабжьаратәи арчи еиҳарак аеҵәа қәыԥшқәеи реилаӷәӷәара ауп, аспираль аформа аманы. Иҟалап, урҭ еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны иҟоу аилаӷәӷәаратә цәқәырԥақәа ракәзар, аха урҭ рхылҵшьҭра азҵаара макьаназы инагӡаны иӡбам. ''Абар (аԥаҩ)'' — аеҵәақәеи аеҵәабжьаратәи арчи рыла ишьақәгылоу иеилаӷәӷәоу, еиҵыху ашьақәгылашьа еиԥшуп. Аҳасабрақәа рыла, агалактика агәҭа аеҵәабжьаратәи рчыла еиҳарак еиқәзыршәо. Аха атеориатә конструкциақәа шамахаӡак зегьы шьаҭас ирымоу — адиск ажәпара иара ашәагаақәа раасҭа акырӡа ишеиҵоу ауп, даҽакала иуҳәозар, адиск ҟьаԥсуп, насгьы амодельқәа шамахаӡак зегьы ирмариоу ҩ-еизшәарактәи модельқәоуп; х-еизшәарактәи адискқәа рмодельқәа рыԥхьаӡарақәа кырӡа имаҷуп. Иара убасгьы еицырдыруа алитератураҿы абари арчи змоу агалактика х-еизшәарактәи аҳасабра акызаҵәык ауп иҟоу<ref>{{cite web |author = R. Fux. |date = 1999-03-10 |url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/9903154 |title = 3D self-consistent N-body barred models of the Milky Way: II. Gas dynamics |work = arXiv.org |access-date = 2009-07-26 |lang = en |archive-date = 2017-01-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170108001615/https://arxiv.org/abs/astro-ph/9903154 |url-status = live }}</ref>. Ари аҳасабра автор излаиҳәо ала, арчы агалактика агәҭахьы инанагаӡом, аха хараӡа ицоит. Еиҳа ихадоу ахәҭақәа рахь иаҵанакуеит арчы-сабатә диск, аеҵәатә диск, асфероидтә компонент. Иҟоуп агалактикақәа ихадоу рыхкқәа ԥшьба<ref name="zasovpostnov301">{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n299 301]—302 |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>: # '''[[Эллиптическая галактика|Еллиптикатә галактикақәа]]''' ('''E''') — агалактикақәа, адисктә компонент змам, мамзаргьы уи аконтраст маҷны иамоуп. Егьырҭ агалактикақәа зегьы адисктәқәа роуп. # '''[[Спиральная галактика|Аспиральтә галактикақәа]]''' ('''S''') — аспиральтә махәҭақәа змоу агалактикақәа роуп. Зны-зынла амахәҭақәа амацәазқәа ракәны иҟалар рылшоит. # '''[[Линзовидная галактика|Алинзаԥшратә галактикақәа]]''' ('''S0''') — ҳәа изышьҭоу агалактикақәа структурала аспиральтә галактикақәа ирылукаартә иҟам, еилыкка иҟоу аспиральтә форма ахьыҟам ада. Ари зыхҟьо аеҵәабжьаратәи арчы ахьмаҷу, убри аҟнытә аеҵәақәа рышьақәгылара амҽхак ахьмаҷу ауп. # '''[[Неправильная галактика|Ииашам агалактикақәа]]''' ('''Irr''') — урҭ еиҟарам, еилаԥсоу аилазаашьала иааԥшуеит. Урҭ, закәанла, аеҵәабжьаратәи арчы рацәаны ирымоуп, агалактика акапан аҟнытә 50% рҟынӡа. {| class="standard" |- |+Ихадоу агалактикақәа рыхкқәа рҟазшьақәа реиҵаҩ |- ! ! E ! S0 ! S ! Irr |- | Асфероидтә компонент | Агалактика иааизакны | Иҟоуп | Иҟоуп | Даара иԥсыҽуп |- | Аеҵәатә диск | Иҟам, мамзаргьы иԥсыҽны иаарԥшуп | Иҟоуп | Акомпонент хада | Акомпонент хада |- | Арчы-сабатә рдиск | Иҟам | Иҟам ма даара иҵаӷоуп | Иҟоуп | Иҟоуп |- | Аспиральтә махәҭақәа | Иҟам мамзаргьы агәыцә азааигәара мацара | Иҟам, мамзаргьы иԥсыҽны иаарԥшуп | Иҟоуп | Иҟам |- | Активтә гәыцәқәа | Иуԥылоит | Иуԥылоит | Иуԥылоит | Иҟам |- | Агалактикақәа зегьы рхыԥхьаӡара аҟнытә наӡынк | 20 % | 20 % | 55 % | 5 % |} Аҭагылазаашьақәа жәпакы рҿы маҷк еиҳа инарҭбааны иҟоу [[последовательность Хаббла|Хаббл иклассификациала]] агалактикақәа хкыхәҭала реихшара даара иманшәалоуп. Агалактикақәа зегьы зымҽхазкуа [[Последовательность Хаббла|Хаббл иеиҟәшара]] (мамзаргьы Хаббл икамертон) шьаҭас иамоуп урҭ блала иубо реилазаашьа. Насгьы уи аеллиптикатәқәа галактикақәа ииашаны иаанарԥшуазар, аспиральтә галактика еиуеиԥшымкәа еихшазар ауеит. 2003 шықәсазы, агалактика хкы ҿыц, [[ультракомпактная карликовая галактика|аультракомпакттә галактика хәыҷқәа]] ҳәа изхәаԥшуа, [[Квинслендский университет|Куинслендтәи Ауниверситет]] аҟынтәи Маикл Дринкуотер (''Michael Drinkwater'') иааиртит<ref>{{статья |заглавие=Ultracompact Dwarf Galaxies in the Fornax Cluster |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=560 |номер=1 |страницы=201—206 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJ...560..201P |doi=10.1086/322517 |язык=en |автор=Phillipps, S.; Drinkwater, M. J.; Gregg, M. D.; Jones, J. B. |год=2001 |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2017-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720215439/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJ...560..201P }}</ref>. <center> <gallery perrow="4"> Messier object 089.jpg|E0: M89 MESSIER 105 2MASS.jpg|E1: M105 Messier 60 Hubble WikiSky.jpg|E2: M60 Messier object 086.jpg|E3: M86 Messier object 049.jpg|E4: M49 Messier object 110.jpg|E6: M110 Ngc1316 hst.jpg|S0: NGC 1316 Phot-34b-05-fullres.jpg|Sa: NGC 92 Messier51 sRGB.jpg|Sc: M51 Phot-14b-09-fullres 2.JPG|Sd: NGC 7793 Ngc1427AIrregulargalaxy.jpg|Irr:NGC 1427A NGC 4650A I HST2002.jpg|NGC 4650A — аполиартә мацәаз змоу галактикоуп </gallery> </center> == Агалактикақәа мҽхакыҭбаалатәи реилазаарақәа == [[Афаил:Seyfert Sextet full.jpg|мини|240пкс|слева|[[Секстет Сейферта|Сеиферт исекстет]] агалактикақәа ргәыԥ аҿырԥштәы аҳасабала]] Агалактикақәа рфотосахьақәа иаадырԥшуеит ииашаҵәҟьаны изаҵәу агалактикақәа (адәы галактикақәа ҳәа изышьҭоу) шмаҷу. Агалактикақәа рҟынтәи 95% рҟынӡа [[Скопление галактик|агалактикатә гәыԥқәа]] шьақәдыргылоит<ref name="McKee">{{cite web |author = McKee, Maggie. |date = 2005-06-07 |url = http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn7478 |title = Galactic loners produce more stars |publisher = New Scientist |access-date = 2009-08-04 |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7bjRkM?url=http://www.newscientist.com/article/dn7478 |archive-date = 2011-08-11 |url-status = live }}</ref>. Урҭ рҟны, иаабац агалактикақәа рҟны еиԥш, агәыԥ акапан аиҳарак шьақәзыргыло аматериа лашьца ыҟоуп ҳәа агәаанагара ҟаҵоуп, 10—30% — агалактикабжьаратәи арчы ауп, 1% рҟынӡа аеҵәақәа рхаҭақәа рыкапан ауп<ref>{{cite web |author = Ricker, Paul. |url = http://www.sdsc.edu/pub/envision/v15.2/ricker.html |title = When Galaxy Clusters Collide |publisher = San Diego Supercomputer Center |access-date = 2009-08-04 |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7cEguw?url=http://www.sdsc.edu/pub/envision/v15.2/ricker.html |archive-date = 2011-08-11 |url-status = live }}</ref>. Адунеи аҿы зегь реиҳа ихәыҷу, насгьы зегь реиҳа аларҵәара змоу акластер, жәабала агалактикақәа зҵазкуа, [[Скопление галактик|агалактикақәа ргәыԥ]] ауп. Урҭ лассы-лассы аеллипстә ма спиральтә галактика дуӡӡак ауп изықәгылоу, уи [[приливные силы|аӡхаларатә мчқәа]] ирыхҟьаны, аамҭа цацыԥхьаӡа амҩаныза—галактикақәа еиланарбгоит, насгьы акапан еизнарҳауеит, урҭ [[взаимодействующие галактики|лбааданы]]. Абас еиԥш иҟоу акластерқәа рҿы, Адунеи Хаббл изакәан ала аҽырҭбаара иахҟьаны, агалактикақәа реимбӷьыжәаара аццакрақәа ԥсыҽуп, насгьы машәыршәатәи апекулиартә ццакырақәа аҳра руеит. Абарҭ машәыршәатәи аццакрақәеи [[вириал|авириалтә теоремеи]] ранализ аҟынтәи абас еиԥш иҟоу агәыԥқәа рыкапан аилкаара ауеит<ref>{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n333 335] |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. Ҳара Ҳгалактика Аҭыԥантәи агәыԥ агалактикақәа иреиуоуп, Андромеда агалактика иацны аҳра уа. Аҭыԥантәи агәыԥ аҟны 40 инареиҳаны агалактика ыҟоуп, урҭ рыҭбаара 1 мегапарсек раҟара ҟалоит. Аҭыԥантәи агәыԥ ахаҭа [[сверхскопление Девы|Аҭыԥҳа асуперкластер]] иахәҭакуп, уаҟа ароль хада нанагӡоит Ҳгалактика зыхәҭакым [[скопление Девы|Аҭыԥҳа акластер]]<ref>{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n383 385] |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. [[Скопление галактик|Агалактикақәа реизга]] ҳәа иашьҭоуп шә-галактикак рҟынӡа зҵазкуа аизга, урҭ рҟны хаз-хазы агалактикақәеи агалактикақәа ргәыԥқәеи ыҟоуп. Абжьааԥны абри амҽхак аҟны ахәаԥшраан, даара илашо, акапан дуӡӡа змоу аеллиптикатә галактикақәа ралкаара ауеит<ref>{{статья |заглавие=The Origin of the Brightest Cluster Galaxies |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=502 |номер=2 |страницы=141—149 |ссылка=http://www.cita.utoronto.ca/~dubinski/bcg/ |doi=10.1086/305901 |язык=en |автор=Dubinski, John. |год=1998 |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514155953/http://www.cita.utoronto.ca/~dubinski/bcg/ }}</ref>. Ас еиԥш иҟоу агалактикақәа акластертә структура ацәырҵреи ашьақәгылареи рыпроцесс ишиашоу анырра арҭар рыхәҭоуп. [[Сверхскопление галактик|Асуперкластер]] зегь реиҳа идуу агалактикақәа реидҳәалара хкы ауп, уи зқьыла агалактикақәа аҵанакуеит<ref>{{статья |заглавие=Large-scale structure in the universe indicated by galaxy clusters |издание=Annual review of astronomy and astrophysics |том=26 |страницы=631—686 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1988ARA%26A..26..631B |doi=10.1146/annurev.aa.26.090188.003215 |язык=en |тип=journal |автор=Bahcall, Neta A. |год=1988 |archive-date=2018-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809150913/http://adsabs.harvard.edu/abs/1988ARA%26A..26..631B }}</ref>. Арҭ реиԥш иҟоу агәыԥқәа рформа еиуеиԥшымзар ауеит: [[цепочка Маркаряна|Маркариантәи аимхәыц]] еиԥш иҟоу аимхәыц инаркны, [[великая стена Слоуна|Слоун иҭӡамц ду]] еиԥш иҟоу аҭӡамцқәа рҟынӡа. Амҽхак дуқәа рҿы, [[Адунеи|Адунеи]] [[изотропия|изотропны]], еизаданы иҟоуп<ref>{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n399 401] |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. Асуперкластерқәа рымҽхак аҟны агалактикақәа ирҭбаау, иҵаӷоу аҭацәрақәа ([[войд|авоидқәа]]) зкәыршоу [[галактическая нить|арахәыцқәа]] рыла еишьҭагылоуп, насгьы иҟьаԥсу аизгақәа (аҭӡамцқәа) шьақәдыргылоит. == Апроцессқәа == === Аиҿасра === [[Афаил:Antennae galaxies xl.jpg|мини|300пкс|слева|[[Галактики Антенны|Антеннақәа]] — еидҳәалоу ҩ-галактикак]] Агалактикақәа рыбжьара абжьаратәи абжьаӡара [[диаметр|рдиаметр]] аасҭа магнитудак еиҳамзар, усҟан агалактикақәа рыӡхыҵратә ныррақәа акырӡа аҵанакуеит. Агалактика ахәҭақәа зегьы еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа рҿы арҭ аныррақәа еиуеиԥшым аҭакқәа рзыҟарҵоит. Абжьаӡара дузар, аха ҩ-галактикак рыбжьара аԥырра аамҭагьы рацәазар, усҟан еиҳа идуу агалактика иааигәоу агалактика иаакәыршоу агалактикабжьаратәи арчы ԥха амнахуеит, убас ала [[формирование звёзд|аеҵәақәа рышьақәгылара]]ан ахархәара змоу [[Межзвёздный газ|аеҵәабжьаратәи арчы]] аҩныҵҟатәи аҭаҵәахқәа зырҭәуа ахыҵхырҭа ацәыӡуеит<ref name="merg">{{cite web |url = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:astro-ph/0305512 |title = Interactions and Mergers of Cluster Galaxies |author = Mihos, Chris. |date = 2003-01-05 |archive-date = 2011-08-11 |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7cTICP?url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv%3Aastro-ph%2F0305512 |access-date = 2017-09-29 |url-status = live }}</ref>. Абжьаӡара еиҳагьы иҳармаҷыр, иҟалап еиҳа идуу акомпонент, агалактикабжьаратәи арчы иацны агалактика агало еиқәаҵәагьы амнахыр, убас ала [[Тёмная материя|материа лашьца]]да иааныжьны. Уи еиҳа лассы-лассы иуԥылоит агалактикақәа рыкапанқәа рҟны аиԥшымра ӷәӷәа аныҟоу. Иара убас абжьаӡара маҷзар, аидҳәалара аамҭагьы маҷзар, усҟан агалактикақәа рҿы арчы аилаӷәӷәаратә цәқәырԥақәа цәырҵуеит, уи иахҟьаны [[Звездообразование|аеҵәақәа рышьақәгылара]] ду аԥжәареи [[Галактический рукав|аспиральтә махәҭақәа]] рцәырҵреи ҟалоит<ref name="merg"/>. Аидҳәалара — ԥкра злоу [[Атлас пекулярных галактик|агалактикақәа реидҵара]] ауп. Иахьатәи аилкаарақәа рыла, агалактикақәа ргало еиқәаҵәақәа раԥхьа еилаҵәоит. Анаҩс агалактикақәа [[Спираль|аспираль]] еиԥш еизааигәахо иалагоит. Убасҟан ауп аеҵәақәа рыхәҭақәа аилалара ианалаго, уи иахҟьаны иаакәыршаны иҟоу арчаҿы аилаӷәӷәаратә цәқәырԥақәеи аеҵәақәа рышьақәгылара аԥжәарақәеи ҟалоит. Аорбитатә телескоп “Хаббл” 2006 шықәсазы еиныруа агалактикақәа рфотоҭыхра мҩаԥнагеит, урҭ рҟынтәи ҩба ахԥатәи хәҭа-хәҭала еимырхуеит, [[Гравитация|рыгравитациала]] уи анырра аҭо ([[Южная Рыба (созвездие)|Аладатәи Аԥсыӡ]] [[Созвездие|еҵәаџьаа]]ҿы, Адгьыл иацәыхараны 100 [[миллион]] [[Световой год|лашара шықәса]]ла)<ref>{{cite web |date = 2009-03-04 |url = http://lenta.ru/news/2009/03/04/three/ |title = «Хаббл» сфотографировал галактическое «перетягивание каната» |publisher = [[Lenta.ru]] |access-date = 2009-07-26 |url-status = live |lang = ru |archive-date = 2009-03-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090305112351/http://lenta.ru/news/2009/03/04/three/ }}</ref>. Агалактикатә еиҿасрақәа Адунеи аҿы даара аларҵәара змоу цәырҵроуп. 21 902 галактика ранализ иабзоураны (2009 шықәса алагамҭа инаркны<ref>{{cite web |date = 2009-01-05 |url = http://lenta.ru/news/2009/01/05/galaxies/ |title = В прошлом почти все галактики сталкивались с соседями |publisher = [[Lenta.ru]] |access-date = 2009-07-26 |url-status = live |lang = ru |archive-date = 2013-04-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130420142057/http://lenta.ru/news/2009/01/05/galaxies/ }}</ref>), еилкаахеит урҭ шамахаӡак зегьы ԥаса егьырҭ агалактикақәа ишрықәшәахьаз. Иара убас 2 миллиард шықәса раԥхьа Асар Рымҩа даҽа галактикак иаҿасит ҳәа иҟоу агәаанагарагьы шьақәырӷәӷәахеит<ref>{{cite web |date = 2009-02-23 |url = http://lenta.ru/news/2009/02/23/collision/ |title = Астрономы столкнули Млечный Путь с другой галактикой |publisher = [[Lenta.ru]] |access-date = 2009-07-26 |url-status = live |lang = ru |archive-date = 2009-04-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090427080836/http://lenta.ru/news/2009/02/23/collision/ }}</ref>. === Активтә гәыцәқәа рҿы апроцессқәа === [[Афаил:M87 jet.jpg|мини|300пкс|Активтә еллиптикатә галактика ду [[M 87 (галактика)|М87]]. Агалактика агәҭантәи [[релятивистская струя|арелиативисттә кылҵәраа]] (аџьет) ҭҟьоит]] Агалактикатә гәыцәқәа активра адыргақәа рымоуп, анаҩстәи аҭагылазаашьақәа рҿы<ref>{{cite web |author = С. Б. Попов (ГАИШ). |date = 2000-12-09 |url = http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1157501 |title = Активные ядра галактик |publisher = Научная сеть Nature Web.ru |access-date = 2009-07-26 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20080320235656/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1157501 |archive-date = 2008-03-20 }}</ref>: # аобиект [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркра]] аспектр еиҳа иҭбаауп иаабац агалактикақәа рыспектр аасҭа, зны-зынла [[радиоизлучение|арадио]] инаркны [[Гамма-излучение|агамма-шәахәа]] ӷәӷәа рҟынӡа инеиуеит; # «аиҭашәара» убаратәы иҟоуп — ахылаԥшратә ҭыԥ аҿы арадиациа ахыҵхырҭа «амч» аԥсахра (ԥҟараны, уи ҟалоит арентгентә диапазон аҿы 10 минуҭк инаркны 10 шықәса рҟынӡа аоптикатәи арадио диапазонқәа рҿы); # ашәахәаркратә спектр аҷыдарақәа ыҟоуп, урҭ рыла аилкаара ауеит арчы ԥха ццакра дула аныҟәара; # иубарҭоу аморфологиатә ҷыдарақәа ыҟоуп, аҭыҵрақәеи «ашәыта цақәеи» уахь иналаҵаны; # Иҟоуп ашәахәаркрақәа рыспектри уи аполиаризациеи рҷыдарақәа, урҭ рыла, амҳалдызтә мҽхак аҟазааразы агәаанагарагьы ҟаҵазар ауеит. Активтә гәыцәқәа змоу агалактикақәа еиҟәшоуп [[Сейфертовская галактика|Сеиферт игалактикақәа]], [[квазар|аквазарқәа]], [[блазар|алацертидқәа]], [[радиогалактика|арадиогалактикақәа]] ҳәа. Иахьатәи аконцепциақәа рыла, агалактикатә гәыцәқәа рактивра иҳаилнаркаауеит урҭ ргәыцәқәа рҟны агалактикатә рчы [[аккреция|зҭало]], [[Сверхмассивная чёрная дыра|акапан дуӡӡа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа]] рыҟазаара<ref name="black_hole_ref_1">Данные по состоянию на 2006 год.</ref>. Активтә гәыцәқәа змоу агалактикақәа рыхкқәа реиԥшымзаара агалактика аҟьаҟьара анаара акәакь ахылаԥшҩы иахь аиԥшымзаарала еилаҳкаауеит<ref name="Annual_Reviews_31_1">{{статья |том=31 |номер=1 |страницы=473—521 |заглавие=Unified Models for Active Galactic Nuclei and Quasars |издание=Annual Reviews in Astronomy and Astrophysics |doi=10.1146/annurev.aa.31.090193.002353 |язык=en |тип=journal |автор=Antonucci, R. |год=1993}}</ref>. === Арчи аеҵәақәеи рныҟәара === Аеҵәақәа дара-дара еицәыхараны иахьыҟоу, насгьы урҭ реиҿасра алшара ахьмаҷу азы, агалактикақәа рҿы еиԥш, акластерқәа рҿгьы аеҵәақәа еиҿамгыло аҭагылазаашьа аадырԥшуеит. Уи аарԥшра мариоуп<ref name="zasovpostnov305307">{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n303 305]—307 |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. Ҳара ҩ-еҵәак реиҿасра ҳәа ҳҳәоит, ҩ-еҵәак агравитациа анырра рыҭаны ианеизааигәахо, рныҟәара ахырхарҭа анырыԥсахуа, убри аангьы рымчхара зегьы еиқәырханы. Усҟан ҳазхәыцып ари аизааигәахара аеҵәақәа рыкапан агәҭа иазкны. Аҳасабрақәа рырмариаразы аеҵәақәа рыкапанқәа еиҟароуп ҳәа иҳаԥхьаӡап, убасҵәҟьа еиҟароуп ҳәа рыццакрақәагьы реизааигәахара алагамҭазы (формала ҵыхәаԥҵәара змам абжьаӡара ду аҟны). Актәи ахәшьара азы, ари зегь рыла иалыршазар ауа азааигәатәра ауп. Иҭааҩып [[закон сохранения механической энергии|амеханикатә мчхара аиқәырхара азакәан]]: : <math>mV^2-G\frac{m^2}{r}=mV_0^2</math>, уаҟа ''V'' — еҵәақәа уажәтәи рыццакра (аццакрақәа еиԥшызароуп [[симметрия|асимметриа]] ахшыҩзышьҭрақәа ирыхҟьаны), ''r'' — аеҵәақәа рыбжьара абжьаӡара, ''V<sub>0</sub>'' ҵыхәаԥҵәарадатәи аццакра аидҳәаларанӡа, ''G'' — [[гравитационная постоянная|агравитациатә константа]]. Реизааигәахара аамҭазы [[кинетическая энергия|акинетикатә мчхара]] ҩынтәны еизҳазар, аеҵәақәа еиҿасит ҳәа иҳаԥхьаӡап. Усҟан, ацәҟьарссҭатә параметр ''d'' хыхь иану аиҟаратәраҿы иҭаргыло, иҳаууеит: : <math>G\frac{m^2}{d}=mV_0^2</math>. Усҟан ацәеижьқәа реиҿасра агәыцәҭбаара адиаметр, уи инақәыршәаны, аидҳәалара агәыцәҭбаара аҭыԥ еиҟароуп: : <math>d=\frac{Gm}{V_0^2}</math>, : <math>S_c=\frac{\pi d^2}{4}=\frac{\pi G^2m^2}{4V_0^4}</math>. Амра азааигәара аеҵәақәа рҟазшьарбагатә еиҿасра аамҭа ахәшьара аҳҭап (n = 3{{e|−56}} см<sup>−3</sup>, насгьы аныҟәара азыҟазаашьатә ццакыра 20 км/с). Ҳара иҳаууеит: : <math>t_c=(nV_0S_c)^{-1}> 5\cdot 10^{21} c</math>. Иалҵуа аамҭа Адунеи аԥсҭазаара аамҭа аасҭа х-еишьҭагылак рыла еиҳауп. Аеҵәақәа [[концентрация частиц|рконцентрациа]] х-еишьҭагылак еиҳаны иахьыҟоу аеҵәақәа ргәыԥқәа рҿгьы аҭагылазаашьа еиӷьхом. Иазгәаҳҭап еиҳа ииашоу аҳасабра амҩаԥгара шалшоз, [[закон сохранения импульса|ампульс аиқәырхара азакәан]] ҳасаб азуны, уҳәа убас иҵегьы, аха алҵшәақәа еиԥшхон<ref name="zasovpostnov305307"/>. Аҭагылазаашьа еиҿасра ахьамам иаанарԥшуеит асистема аиҟарамреи аеҵәақәа машәыршәатәи рыццакырақәа [[распределение Максвелла|Максвелл иеихшара]] ишеиԥшыми. Уи ашьақәгылара аҟазшьарбагатә аамҭа акырӡа еиҳазароуп аеҵәа ахы иақәиҭны ацара аамҭа аасҭа. Аха ишыҟаҵәҟьоу ала, зегьы кырӡа еиҳа иуадаҩхеит. Ашәарақәа иаадырԥшит аеҵәақәа, зегь раасҭа иқәыԥшу аламҵакәа, хәҭакахьала «ирелаксхаз» асистема шракәу: аеҵәақәа машәыршәатәи рыццакрақәа реихшара Максвелл итәқәа роуп, аха еиуеиԥшым аҵәҩанқәа рыла еиуеиԥшым адисперсиақәа рыла. Уи моу, ҭыԥҭаӡарак аҭаӡараҿы, ажәытә еҵәақәа рзы системала, еиҵахозаргьы, машәыршәатәи аццакрақәа реизҳара убаратәы иҟоуп. Убасала, иаҳҳәар ҳалшоит аеҵәатә диск аамҭа цацыԥхьаӡа еиҳа-еиҳа ишыԥхо<ref>{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n306 308] |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. Ари апроблема инагӡаны иӡбам; излаабо ала, аидысларақәа уеизгьы-уеизгьы ихадоу ароль нарыгӡоит, аха аеҵәақәа рҿы акәымкәа, [[туманность|арчытә ԥсҭҳәа дуқәа]] рҿы<ref>{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n307 309] |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. === Агравитациатә линзақәа рфеномен === [[Афаил:Galaxy Cluster MACS J0025.4-1222 Hubble.jpg|мини|300пкс|[[MACS J0025.4-1222]], арчи аматериа лашьцеи реихшара]] Ацәеижь дуӡӡа азааигәара ианцо, [[свет|алашара]] ашәахәа ахырхарҭа аҽаԥсахуеит. Убасала, идуӡӡоу ацәеижь иалшоит апараллельтә лашаратә цәқәырԥа [[фокус (физика)|фокуск]] аҿы еизнагар, асахьа шьақәыргыло. Уи адагьы, ахыҵхырҭа [[яркость|ашәахәа]] еизҳауеит уи [[угловой размер|акәакьтә шәагаа]] аҽыԥсахра иахҟьаны<ref>{{Книга |автор=Захаров А. Ф. |заглавие =Гравитационные линзы и микролинзы |издательство=Янус-К |год =1997 |страниц = 328 |isbn = 5-88929-037-1 }}</ref>. [[1937 год в науке|1937 шықәсазы]] [[Цвикки, Фриц|Фриц Цвики]] агалактикақәа рзы агравитациатә линзақәа рыҟаҵара шалыршахо азԥхьагәеиҭеит. Агалактикақәа рзы ари ацәырҵразы зегьы ирыдыркыло амодель макьана иҟаҵамзаргьы, ахылаԥшратә астрономиа аганахьала ари аеффект акырӡа аҵакы аиууеит. Уи ахархәара амоуп: * [[Модель Лямбда-CDM|Адунеи амодель ΛCDM]] агәаҭаразы, * агалактикатә еизгақәа рыҩнуҵҟа [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] аԥшааразы<ref>{{cite web |author = Vakif K. Onemli. |date = 2004-01-01 |url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/0401162 |title = Gravitational Lensing by Dark Matter Caustics |work = arXiv.org |access-date = 2009-09-01 |lang = en |archive-date = 2017-11-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171124183047/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0401162 |url-status = live }}</ref>, * харатәи агалактикақәа рыԥшааразы. Уажәтәи аамҭазы NASA/IPAC агалактиканҭыҵтәи аобиектқәа рдырраҭара абаза (NED)<ref>{{cite web |url = http://nedwww.ipac.caltech.edu/ |title = NASA/IPAC Extragalactic Database |publisher = IPAC |access-date = 2009-07-26 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7f2bOq?url=http://ned.ipac.caltech.edu/ |archive-date = 2011-08-11 |url-status = live }}</ref> аҟны 700 инареиҳаны илинзоу агалактикақәеи аквазарқәеи ыҟоуп. ==== Агравитациатә линзақәа рыла абжьаӡара аилкаара ==== Хыхь ишҳәаз еиԥш, агравитациатә линза знык ала асахьақәа ԥыҭк ҟанаҵоит, актәи азааигәараҿы асахьақәа рыбжьара аамҭа агхара <math>t_{del}=\frac{d}{c}</math> иаҟароуп, уаҟа ''d'' — асахьақәа рыбжьара абжьаӡара, ''c'' — алашара аццакра. Асахьақәа рыбжьара иҟоу акәакьтә бжьаӡара дырны, агеометриа азакәанқәа рхархәарала, алинза аҟынӡа абжьаӡара аԥхьаӡара ҟалоит. Аха абри аметод иагу ҳәа иԥхьаӡоуп алинза [[гравитационный потенциал|агравитациатә потенциал]]и уи аилазаашьеи ишакәхалакгьы еилкаамкәа иахьыҟоу. Ииашоу ашәарақәа рзы ари иадҳәалоу агха акырӡа аҵанакыр ҟалоит<ref>{{cite web |author = В. Жаров, М. Сажин. |title = Гравитационное линзирование в астрономии |url = http://www.den-za-dnem.ru/page.php?article=324 |access-date = 2009-10-01 |url-status = live |archive-date = 2011-11-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111118001155/http://den-za-dnem.ru/page.php?article=324 }}</ref>. ==== Агалактикатә еизгақәа рҟны аматериа лашьца аԥшаара ==== Агалактикақәа рыццакрақәа рдисперсиа гәаҭо, [[Цвикки, Фриц|Ф. Цвики]] С. Смити еилыркааит авириалтә теорема аҟынтәи иҟало акапан агалактикақәа зегьы рыкапан еилаҵаны аасҭа акырӡа ишеиҳау<ref name="skazanie"/>. Агәаанагара ҟаҵан, агалактикақәа рыгәҭанеиԥш, иара убас агалактикақәа реизга аҩнуҵҟагьы иҵәаху капанк шыҟоу, гравитациатә ҟазшьа мацарала зҽаазырԥшуа. Уи ашьақәырӷәӷәара, мамзаргьы мап ацәкра ҟалоит еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы иҟоу [[гравитационный потенциал|агравитациатә потенциал]] еилкааны, насгьы [[Классическая теория тяготения Ньютона|Ниутон идунеизегьтәи агравитациа азакәан]] шьаҭас иҟаҵаны. [[Гравитационный потенциал|Агравитациатә потенциал]] аԥшаара ҟалоит агравитациатә линзақәа рнырра ҭҵааны. Ирҳахаз адыррақәа ршьаҭала аҵарауаа ҩ-лкаак ҟарҵеит. Ганкахьала аматериа лашьца аҟазаара шьақәырӷәӷәан. Аха, даҽа ганкахьалагьы, арчи аматериа лашьцареи рхымҩаԥгашьа ҷыдақәа аарԥшын. Уаанӡа апроцессқәа зегьы рҿы аматериа лашьца арчы ҭанагалароуп ҳәа иԥхьаӡан (абри агәаанагара агалактикақәа риерархиатә еволиуциа атеориа ашьаҭа азаԥнаҵеит). Аха, ҩ-галактикатә кластер дуӡӡак реиҿасра [[MACS J0025.4-1222]] аҟны арчи аматериа лашьцеи рҟазшьа диаметралла еиҿагылоуп<ref name="merging_cluster_MACSJ0025.4-1222">{{Cite web |url=https://arxiv.org/abs/0806.2320 |title=Revealing the properties of dark matter in the merging cluster MACSJ0025.4-1222 |access-date=2020-06-25 |archive-date=2020-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415033919/https://arxiv.org/abs/0806.2320 |url-status=live }}</ref>. ==== Ихароу агалактикақәа рыԥшаара ==== Ихароу агалактикақәа рыԥшаара анаҩстәи апроблемақәа ирыдҳәалоуп: # Аинфраҟаԥшьтә диапазон аҿы иҟоу адкылагақәа рцәанырралшара кырӡа еиҳа еицәоуп, уахь акосмологиатә ҟаԥшьтә еиҭасра иахҟьаны иубаратәы иҟоу ашәахәаркрақәа зегьы еиҭаҵуеит, [[серия Лаймана|L<sub>α</sub> ацәаҳәа (Лаиман альфа)]] аҟынӡа, насгьы Лаиман иԥара аҟынӡа; # харатәи агалактикақәа ррадиациа ԥсыҽхоит [[космология|акосмологиатә]] еффектқәа ирыхҟьаны еиԥш, агалактика қәыԥшқәа, ҳаамҭазтәи аконцепциақәа рыла, [[красное смещение|аҟаԥшьтә еиҭасра аеидҵа дуқәа z]] рҿы (ус анакәха рыԥсҭазаара раԥхьатәи астадиақәа рҿы) Асар Рымҩа аасҭа акырӡа иахьмаҷу азгьы, насгьы урҭ [[Магеллановы Облака|Магеллантәи Аԥсҭҳәақәа]] иреиԥшуп. Агравитациатә линзақәа ирыхҟьаны иҟоу алашаратә цәқәырԥа арӷәӷәара аҩ-проблемак рыӡбара иацхраауеит, z > 7 аҟны агалактикақәа рхылаԥшра алыршо. Абарҭ атеориатә концепциақәа инарықәыршәаны, астрономцәа ргәыԥ ахылаԥшрақәа мҩаԥыргеит, урҭ ирыбзоураны аультрахаратәи агалактикахаразы обиектқәа-акандидатцәа рсиа еиқәыршәахеит<ref name="dalekie_galactici">{{cite web | author = D. Schaerer, R. Pello, E. Egami, A. Hempel, J. Richard, J.-F. Le Borgne, J.-P. Kneib, M. Wise, F. Boone, F. Combes. | date=2007-01-08 | url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/0701195 | title = News from z~6—10 galaxy candidates found behind gravitational lensing clusters | publisher = Galaxy Evolution Across the Hubble Time | access-date = 2018-04-06 | doi=10.1017/S1743921306010520}}</ref>. Ихароу агалактикақәа рхылаԥшра мҩаԥысуеит «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]», иара убас «[[Спитцер (космический телескоп)|Спитцер]]» ателескопқәа рыла<ref name="WMN201902">{{статья |автор=Дэн Коу|заглавие=Назад во времени|издание=[[В мире науки]] |год=2019|номер=1/2|страницы=64—73}}</ref>. === Аеҵәашьақәгылара === [[Афаил:M82 HST ACS 2006-14-a-large web.jpg|мини|300пкс|[[Галактика Сигара|M82]], активтә еҵәашьақәгылара змоу агалактика]] Аеҵәақәа рышьақәгылара агалактикаҿы амҽхак ду змоу процессуп, аеҵәабжьаратәи арчы аҟынтәи аеҵәақәа еизакны ашьақәгылара иахьалаго<ref name="zasovpostnov356">{{книга |автор=А. В. Засов, К. А. Постнов. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697 |издательство=Век 2 |место=Фрязино |год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n354 356]—359 |часть=Галактики и скопления галактик |isbn=5-85099-169-7}}</ref>. Аспиральтә махәҭақәа, агалактика иааизакны аилазаара, аеҵәақәа рпопулиациа, арлашара, [[межзвёздная среда|аеҵәабжьаратәи аҭагылазаашьа]] [[химический состав|ахимиатә еилазаара]] — ари апроцесс иалҵшәоуп. Аеҵәақәа рышьақәгылара иаҵанакуа аҭыԥ ашәагаа, закәанла, 100 пк еиҳахом. Аха иҟоуп [[Галактика со вспышкой звездообразования|аеҵәашьақәгыларатә ԥжәара]] змоу акомплексқәа, асуперассоциациақәа ҳәа изышьҭоу, шәагаала ииашам агалактика иаҿҳарԥшыр зуа. Ҳара ҳгалактикеи иааигәоу галактикақәаки рҿгьы апроцесс ишиашоу ахылаԥшра алшоит. Убри аан, имҩаԥысуа аеҵәашьақәгылара иадыргақәахоит<ref name="surdin">{{cite web |author = Ю. А. Насимович. |title = Звёзды/Как рождаются звёзды |url = http://www.astronet.ru/db/msg/1222187/sect11.html |access-date = 2009-09-30 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20111217131045/http://www.astronet.ru/db/msg/1222187/sect11.html |archive-date = 2011-12-17 |publisher= [[Астронет]] }}</ref>: # O-B-A [[Спектральные классы звёзд|аспектралтә классқәа]] ирыҵанакуа аеҵәақәеи урҭ ирыдҳәалоу аобиектқәеи рыҟазаара (H II арегионқәа, аеҵәа ҿыцқәеи асуперҿыцқәеи рыԥжәарақәа); # аинфраҟаԥшьтә шәахәаркра, ирԥхоу асаба аҟынтәи, насгьы аеҵәа ҿақәа рҟынтәи; # ашьақәгылара иаҿу, иара убас ҿыц ииз аеҵәақәа иаарыкәыршаны иҟоу арчи асабеи рдискқәа рҟынтәи арадиошәахәаркра; # Доплертәи амолекулатә цәаҳәақәа реихшара аеҵәақәа ирыкәшо адиск аҟны; # Адискқәа рҟынтәи (рполиусқәа рҟынтәи) 100 км/с раҟара аццакрала ицо, иласу акылҵәраа пақәа (аџьетқәа) рмолекулатә цәаҳәақәа рдоплертә еиҟәыҭхара; # акапан ду змоу аеҵәақәа злоу ассоциациақәа, акластерқәа, аеҵәатә комплексқәа рыҟазаара (акапан ду змоу аеҵәақәа шамахаӡак еснагь гәыԥ дуқәаны ииуеит); # аглобулақәа рыҟазаара. Абжьаӡара еизҳацыԥхьаӡа иубарҭоу аобиект акәакьтә шәагаагьы маҷхоит, насгьы, ҭыԥк аҟынтәи инаркны, агалактика аҩнуҵҟа иҟоу хазы игоу аобиектқәа ргәаҭара залшом. Усҟан харатәи агалактикақәа рҟны аеҵәашьақәгылара аизшәарақәа ракәны иҟалоит<ref name="zasovpostnov356"/>: # аемиссиатә цәаҳәақәа рҟны арлашара ҳаракы, ҷыдала H<sub>α</sub>; # аспектр аультрафиолеттәи аиаҵәатә хәҭақәа рҿы амчхара аизырҳара, ззын акапан ду змоу аеҵәақәа ррадиациа ҳәаақәҵагоу; # 8 мкм (ИК диапазон) азааигәара ацәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа рҿы ашәахәаркра аизырҳара; # арадиодиапазон аҿы аԥхарреи асинхротронтә радиациеи рымч аизырҳара; # еизҳауеит рентгентә мчра, арчы ԥха иадҳәалоу. Азеиԥш ҳәаақәа ирҭагӡаны аеҵәашьақәгылара апроцесс еиуеиԥшым аамҭақәа рыла еихшазар ҟалоит: арчытә комплекс дуқәа рышьақәгылара (акапан {{e|7|0}} М<sub>☉</sub> змоу), урҭ рҿы гравитациала еидҳәалоу амолекулатә ԥсҭҳәақәа рцәырҵра, урҭ реиҳа иеилаӷәӷәоу рыхәҭақәа рыгравитациатә еиҵацалара аеҵәақәа рцәырҵра аламҭалазы, аеҵәа қәыԥшқәа ррадиациала арчы аԥхара, [[Новая звезда|аеҵәа ҿыцқәеи]] асуперҿыцқәеи рыԥжәарақәа, насгьы арчы ацәцара. Еиҳаа лассы-лассы аеҵәашьақәгыларатә регионқәа ԥшаазар ауеит<ref name="surdin"/>: * агалактика дуқәа ргәыцәқәа рҿы, * аспиральтә маӷрақәа рҵыхәан, * ииашам агалактикақәа рыҵкар аҿы, * агалактика хәыҷы зегь раасҭа илашо ахәҭаҿы. Аеҵәашьақәгылара зхала зхы мҩақәызҵо процессуп: акапан ду змоу аеҵәақәа рышьақәгылареи рыԥсҭазаара кьаҿи ашьҭахь, иӷәӷәоу аԥжәарақәа ҟалоит, арчы еилазырӷәӷәо, иагьзырԥхо. Ганкахьала, аилаӷәӷәара акомплекс аҩнуҵҟа иҟоу аԥсҭҳәақәа реилацалара арццакрахь инанагоит, аха даҽа ганкахьалагьы, ирԥхоу арчы аеҵәашьақәгылара аҭыԥ ааннажьуа иалагоит, насгьы шаҟа иԥхо аҟара, еиҳа ирласны иннажьуеит. === Аеволиуциатә процессқәа === Агалактика аеволиуциа ҳәа иашьҭоуп аамҭа цацыԥхьаӡа уи аинтегралтә ҟазшьарбақәа рҽыԥсахра: аспектр, [[цвет|аԥштәы]], ахимиатә еилазаара, аццакратә мҽхакы. Агалактика аԥсҭазаара атәы аҳәара мариам: агалактика аеволиуциа анырра анаҭоит уи ахәҭақәа револиуциа мацара акәымкәа, уи адәахьала акәша-мыкәша иҟоугьы. Иааркьаҿны иуҳәозар, агалактика аеволиуциа ианыруа апроцессқәа анаҩстәи асхемала иааҳарԥшыр ҳалшоит<ref>{{cite web |author = John Kormendy, Kennicutt, Robert C., Jr. |date = 2005-06-07 |url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ARA%26A..42..603K |title = Secular Evolution and the Formation of Pseudobulges in Disk Galaxies |work = Annual Review of Astronomy and Astrophysics |access-date = 2009-07-31 |doi = 10.1146/annurev.astro.42.053102.134024 |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7gML5H?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ARA%26A..42..603K |archive-date = 2011-08-11 |url-status = live }}</ref>: [[Афаил:Process in galaxy ab.svg|центр|750пкс]] Агалактика аҩнуҵҟа иҟоу хазы игоу аобиектқәа ирыдҳәалоу апроцессқәа агәҭаны иарбоуп. Апроцессқәа, зымҽхак агалактика амҽхак иаҿырԥшу, ганкахьала адәныҟатәии аҩныҵҟатәии ҳәа еиҟәшоуп, насгьы иццакуа (зҟазшьарбагатә аамҭа зхы иақәиҭу акомпрессиа аамҭа иаҿырԥшу) имыццакуа (еиҳарак агалактика агәҭа иаакәыршаны аеҵәақәа реикәшара иадҳәалоу) ҳәа, даҽа ганкахьалагьы. Агалактикақәа реидҵара маҷ адуқәа иреиԥшым, избан акәзар аидҵара ду аҿы еиҟароу акапан змоу агалактикақәа ыҟоуп, аха аидҵара хәыҷы аҿы галактикак егьи аасҭа акырӡа еиҳауп. Абарҭ апроцессқәа зегьы шеиқәшәо азы иахьанӡагьы иаку атеориа ыҟаӡам, аха агалактикақәа рышьақәгылареи револиуциеи ирызку ԥхьаҟатәи атеориа анаҩстәи ахылаԥшрақәа ҳаилнаркаар ауп: * [[Космологические модели#Ранняя Вселенная|Ашәышықәса лашьцақәа]] рынҵәамҭазы аматериа кырӡа еизадан. Акосмос еиуеиԥшым ахәҭақәа рҿы [[реликтовое излучение|ацәынхатә фон]] аԥхарра [[Флуктуации|аҽеиҭакрақәа]] 0,01% иреиҳам. * [[Нуклеосинтез#Первичный нуклеосинтез|Аԥхьатәи ануклеосинтез]] ала иҟалаз раԥхьатәи аелементқәа рахь иаҵанакуан [[водород|аӡри]], [[дейтерий|адеитери]], [[гелий|агелиум]], [[литий|алити]], насгьы маҷк [[бериллий|аберилли]]. * Аханатәтәи аеҵәашьақәгылара апроцесс нҵәеит z~7, мамзаргьы z~10. Уи еилыкка иаанарԥшуеит зегь раасҭа ихараӡоу агалактика аспектр аҿы иҟоу L<sub>α</sub> ацәаҳәа<ref name="dalekie_galactici" />. * Аҵыхәтәантәи 8 миллиард шықәса ирылагӡаны акапан дуӡӡа змоу аеллиптикатә галактикақәа рхыԥхьаӡара аҭаӡара акзаараҿы шамахамзар аҽаԥсахӡом<ref>{{cite web |author = Ignacio Ferreras, Thorsten Lisker, Anna Pasquali, Sadegh Khochfar, Sugata Kaviraj. |date = 2009-01-07 |url = http://arxiv.org/abs/0901.4555 |title = On the formation of massive galaxies: A simultaneous study of number density, size and intrinsic colour evolution in GOODS |publisher = MNRAS |access-date = 2009-09-01 |lang = en |archive-date = 2022-01-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220123104701/http://arxiv.org/abs/0901.4555 |url-status = live }}</ref>. * Аеллиптикатәи аспиральтәи агалактикақәа реилазаашьақәа динамикала даара еиԥшым. == Асар Рымҩа == {{Main|Асар Рымҩа}} [[Афаил:Milkyway Swan Panorama.jpg|мини|центр|800пкс|Асар Рымҩа апанораматә ҭеиҭыԥш [[Лебедь (созвездие)|Агьад]] еҵәаџьаа ахырхарҭахь]] Ҳара ҳгалактика Асар Рымҩа, ус баша ''Агалактика'' ҳәагьы изышьҭоу, абар змоу спиральтә галактика дууп, адиаметр {{num|30|килопарсек}} змоу (мамзаргьы {{num|100|нызқь}} лашара шықәса), насгьы ажәпара 1000 лашара шықәса рҟынӡа ([[балдж|абалџь]] араион аҿы 3000 рҟынӡа)<ref>{{книга |автор = Thanu Padmanabhan. |заглавие = After the first three minutes: the story of our universe |ссылка = http://books.google.com/books?id=lZerfB7L_jgC&lpg=PA87&dq=milky%20way%20thickness&hl=ru&pg=PA87#v=onepage&q&f=false |издательство = [[Cambridge University Press]] |год = 1998 |pages = 87 |allpages = 215 |isbn = 0-521-62039-2 |url-status = dead }}</ref>. Амреи [[Амратә система|Амратә системеи]] алашара лбааздо сабала иҭәу агалактикатә диск аҩныҵҟа иҟоуп. Убри аҟнытә, ажәҩан аҿы ҳара иаҳбоит аеҵәақәа рцәаҳәа, аха еилакәаҳаны, ахҷаҭ угәалазыршәо. Алашара албаадара иахҟьаны Асар Рымҩа агалактика аҳасабала инагӡаны иҭҵааӡам: аҵәира архәа шьақәыргылаӡам, аморфологиатә хкы инагӡаны еилкааӡам, аспиральқәа рхыԥхьаӡара еилкааӡам, уҳәа убас иҵегьы. Агалактика 3{{e|11}} раҟара аеҵәақәа алоуп<ref>{{cite web |author = Frommert, H.; Kronberg, C. |date = 2005-08-25 |url = http://www.seds.org/messier/more/mw.html |title = The Milky Way Galaxy |publisher = SEDS |access-date = 2007-05-09 |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7gXIR2?url=http://www.seds.org/messier/more/mw.html |archive-date = 2011-08-11 |url-status = live }}</ref>, насгьы уи акапан зегьы Амратә капанқәа 3{{e|12}} раҟара иаҟароуп. Асар Рымҩа аҭҵаараҿы аус ду нанагӡоит аеҵәатә гәыԥқәа рыҭҵаара — уамак идуум, гравитациала еидҳәалоу аобиектқәа, шәкыла инаркны шәнызқьла аеҵәақәа зҵазкуа. Иҟалап урҭ рыгравитациатә еидҳәалара зыхҟьо еицырзеиԥшу рхылҵшьҭра акәзар. Убри аҟнытә, аеҵәақәа револиуциа атеориа шьаҭас иҟаҵаны, [[диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма]]ҿы агәыԥ аеҵәақәа ахьыҟоу дырны, агәыԥ ақәра аԥхьаӡара ауеит. Агәыԥқәа еиҟәшоуп [[рассеянное звёздное скопление|иԥсаҟьои]] [[Шаровое звёздное скопление|аглобустәи]] ҳәа. * '''Аглобустәқәа''' — ажәытә еҵәатә гәыԥқәа роуп, ампыл форма змоу, Агалактика агәҭахьы еизгоу. Хазы игоу ампылтә еизгақәа рықәра 12 миллиард шықәса иреиҳазар ауеит. * '''Иԥсаҟьоу''' — ари еиҳа иқәыԥшу еизгақәоуп, рықәра 2 миллиард шықәса рҟынӡа инаӡоит, урҭ рҟынтәи акы-ҩба уажәгьы аеҵәақәа рышьақәгылара апроцессқәа ирхысуеит. Иԥсаҟьоу аизгақәа рҿы зегь реиҳа илашо аеҵәақәа [[спектральные классы звёзд|аспектртә классқәа]] B ма A ирыҵанакуа аеҵәа қәыԥшқәа роуп, зегь реиҳа иқәыԥшу аизгақәа рҿы уажәгьы иҟоуп аиаҵәа супергигантқәа (O акласс). Урҭ ршәага-загақәа ахьмаҷу иахҟьаны (акосмологиатә шкалақәа ирызкны), аеҵәатә еизгақәа ишиашоу иубарҭоуп Агалактикеи уи иазааигәоу агәылацәеи рҿы мацара. Амра азааигәара мацара иубарҭоу даҽа обиектк — аеҵәа ҩбақәа роуп. Агалактикаҿы имҩаԥысуа еиуеиԥшым апроцессқәа рыҭҵаараҿы аеҵәа ҩбақәа ирымоу аҵакы ҳаилыркаауп урҭ рыбзоурала аеҵәа акапан аилкаара ахьҳалшо, насгьы урҭ рҟны ауп аккрециа апроцессқәа рыҭҵаара ахьҳалшо. Ia ахкы иаҵанакуа аеҵәа ҿыцқәеи асуперҿыцқәеи еизааигәоу асистемаҩбақәа рҟны аеҵәақәа реидҳәалара иалҵшәоуп. == Агалактикақәа рыҭҵаара аҭоурых == 1610 шықәсазы, [[Галилео Галилей|Галилео Галилеи]] [[телескоп|ателескоп]] ихы иархәаны игәеиҭеит Асар Рымҩа хыԥхьаӡара рацәала аеҵәа ԥсыҽқәа рыла ишышьақәгылоу. 1755 шықәсазы [[Райт, Томас (астроном)|Томас Раит]] иусумҭа шьаҭас иҟаҵаны, [[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] итрактат аҟны иҳәеит Агалактика еикәагьежьуа цәеижьны иҟазар шалшо, еҵәа рацәаӡала еидкыланы, Амратә системаҿы аус зуа амчқәа иреиԥшу агравитациатә мчқәа рыла еидкыланы, аха мҽхакыла кырӡа еиҳа инарҭбааны. Агалактика аҩнуҵҟа иҟоу ахылаԥшратә ҭыԥ аҟынтәи (ҷыдала, ҳ-Амратә системаҿы), иалҵуа адиск [[ночное небо|уахынла ажәҩан]] аҿы ицәаҳәа лашаны иубарҭахоит. Кант иара убасгьы иҳәеит уахынла ажәҩан аҿы иубаратәы иҟоу [[туманность|анаҟәрақәа]] рҟынтәи шьоукы хазы игоу агалактикақәа ракәзар шалшо. [[Афаил:M31 by Messier.jpg|мини|300пкс|слева|Аобиект М31, Андромеда агалактика. Мессие исахьаҭыхымҭа]] XVIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы [[Мессье, Шарль|Шарль Мессие]] еиқәиршәеит илашо анаҟәрақәа 109 цыра зныз [[Каталог Мессье|акаталог]]. Акаталог анҭыҵ инаркны 1924 шықәсанӡа урҭ анаҟәрақәа рыԥсабара иазкны аимак-аиҿак мҩаԥысуан. [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] иҟаиҵаз агәаанагарала, анаҟәрақәа Асар Рымҩа асистема еиԥшу харатәи аеҵәатә системақәа ракәзар ҟалоит. [[1785 год в науке|1785 шықәсазы]] иара иҽазишәеит Асар Рымҩа аформеи ашәага-загақәеи реилкаара, уи аҿы Амра ахьыҟоу, «акәапеи» ҳәа изышьҭоу азнеишьа ахархәарала — еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла аеҵәақәа рыԥхьаӡара. [[1795 год в науке|1795 шықәсазы]], апланетартә наҟәра [[NGC 1514]] данахәаԥшуаз, еилыкка ибеит уи агәҭаны еҵәазаҵәык, анаҟәратә материа иҭаҳәҳәаз. Убас ала, ииашоу анаҟәрақәа шыҟоу лакҩакрада еилкаан, насгьы анаҟәратә ҭыԥқәа зегьы харатәи аеҵәатә системақәа роуп ҳәа ахәыцра аҭахӡамызт<ref name="efremov">{{cite web|author=Ю. Н. Ефремов.|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198709|title=Постоянная Хаббла|access-date=2009-07-31|url-status=live|publisher=[[Астронет]]|archive-date=2010-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20101226201454/http://astronet.ru/db/msg/1198709}}</ref>. XIX-тәи ашәышықәсазы, еҵәаны изыҟамлоз анаҟәрақәа аҿиара иаҿу апланетатә системақәа роуп ҳәа иԥхьаӡан. NGC{{nbsp}}1514 аеволиуциа аҵыхәтәантәи астадиа иаҿырԥштәын, агәҭантәи аеҵәа аханатәтәи анаҟәра аҟынтәи иахьеилаҵәаз<ref name="efremov"/>. XIX ашәышықәса агәҭаны, Уилиам Гершель иԥа [[Джон Гершель|Џьон Гершель]] 5000 иреиҳаны инаҟәратәу аобиектқәа ааиртит. Урҭ шьаҭас иҟаҵаны иргылаз аларҵәара ҳ-Асар Рымҩа асистема иеиԥшу харатәи «адгьылбжьахатә дунеиқәа» роуп ҳәа агәаанагара аҿагылараҿы ихадоу аргументны иҟалеит. Иԥшаан «аҽацәыхьчаратә зона» шыҟоу — ас еиԥш иҟоу анаҟәрақәа ахьыҟам мамзаргьы шамахаӡак иахьыҟам арегион. Ари азона Асар Рымҩа аҟьаҟьара азааигәара иҟан, насгьы анаҟәрақәеи Асар Рымҩа асистемеи реимадара ҳәа аилкаара ҟаҵан. Агалактика аҟьаҟьараҿы зегь реиҳа иӷәӷәоу алашара албаадара усҟан макьана еилкаамызт<ref name="efremov" />. [[1845 год в науке|1845 ашықәсазы]] ителескоп аниргыла ашьҭахь, [[Парсонс, Уильям (лорд Росс)|Лорд Росс]] илшеит аеллиптикатәи аспиральтәи анаҟәрақәа реиԥшымзаара абара. Абарҭ анаҟәрақәа рҟынтәи џьоукы рҿы иара илшеит хаз-хазы алашара ахыҵхырҭақәа ралкаара. Агалактика агәыцә иаакәыршаны агьежьра азԥхьагәеиҭахьан [[Ковальский, Мариан Альбертович|Мариан Ковальски]]<ref name="Cesevich">{{книга|автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В. П.]]|часть=§ 80. Млечный Путь и строение Галактики|заглавие=Что и как наблюдать на небе|место={{М}}|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1973|издание=4-е изд|страниц=384|ссылка=http://12apr.su/books/item/f00/s00/z0000012/st081.shtml|archive-date=2014-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826054239/http://12apr.su/books/item/f00/s00/z0000012/st081.shtml}}</ref>, 1860 шықәсазы «Казантәи Ауниверситет аҭҵааратә нҵамҭақәа» рҟны аматематикатә ҵаҵӷәы змоу астатиа зкьыԥхьыз; ашәҟәы афранцыз бызшәахьгьы еиҭаргеит<ref>{{статья |автор = Kowalski M. A. |издание = Recherches astronomiques de l'Observatoire de Kasan. No.{{nbsp}}1 |заглавие = Sur les lois du mouvement propre des étoiles du catalogue de Bradley |ссылка = http://books.google.ru/books?id=rp05AAAAcAAJ&pg=PA1 |место = Казань |издательство = Imprimerie de l`Université |год = 1859 }}</ref>. [[1865 год в науке|1865 шықәсазы]] [[Хаггинс, Уильям|Уилиам Хаггинс]] раԥхьаӡакәны анаҟәрақәа рыспектр иоуит. [[Туманность Ориона|Орион инаҟәра]] аемиссиатә цәаҳәақәа рҟазшьа еилыкка иаанарԥшуан уи арчытә еилазаара, аха [[Галактика Андромеды|Андромеда анаҟәра]] аспектр (М31 Мессие икаталог ала) аеҵәақәа рҟны еиԥш еиԥҟьарада иҟан. Хаггинс аҵыхәтәаҿы иҟаиҵеит алкаа, М31 аспектр ахкы зыхҟьо уи злашьақәгылоу арчы аилаӷәӷәара дуи аҵәцамреи роуп ҳәа. [[1890 год в науке|1890 шықәсазы]] Агнесса Клерк ({{lang-en|Agnes Mary Clerke}}) XIX-тәи ашәышықәсазтәи астрономиа аҿиара иазку ашәҟәаҿы илыҩуан: «Анаҟәрақәа адәныҟатәи агалактикақәа ракәу ракәму ҳәа азҵаара уажәшьҭа алацәажәара иаԥсамзар ҟалап. Аҭҵаарақәа рыҿиара уи аҭак анаҭеит. Гәрагарала иуҳәар ауеит, иҟоу афактқәа рҿаԥхьа зус здыруа ахәыцҩы иҳәаӡом ҳәа наҟәырак Асар Рымҩа ашәагаа иаҿырԥшу аеҵәатә система акәхар шалшо»<ref name="efremov" />. [[Афаил:Pic iroberts1.jpg|мини|300пкс|Афото [[Галактика Андромеды|М31]], 1899.]] XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы [[Слайфер, Весто Мелвин|Весто Слаифер]] Андромеда анаҟәра аспектр аеҵәа агәҭантәи алашара аныррала (уи агалактикатә гәыцә ҳәа иԥхьаӡон) аилыркаара ҟеиҵеит. Ари аҩыза алкаа ҟаҵан [[Килер, Джеймс Эдуард|Џьеимс Килер]] 36-диуимтәи арефлектор ала иҭихыз афотосахьақәа шьаҭас иҟаҵаны. {{num|120000|цыра}} иԥсыҽу анаҟәрақәа ԥшаан. Аспектр, уи аԥшаара ахьауаз аҭыԥ аҟны инырратәын. Иахьа ишаҳдыруа ала, урҭ [[Плеяды (звёздное скопление)|Плеиада]] аеҵәақәа ирыкәшо анырратә спектрқәа ракәын. 1910 шықәсазы, [[Ричи, Джордж Уиллис|Џьорџь Ричи]], [[Маунт-Вилсон]] аобсерваториа 60-диуимтәи ателескоп ихы иархәаны афотосахьақәа ҟеиҵеит, урҭ рҟны иааԥшуан анаҟәра дуқәа рыспиральтә махәҭақәа аеҵәа ԥшра змоу аобиектқәа рыла ишҭәыз, аха урҭ рҟынтәи асахьақәа жәпакы ҵарӡамкәа, инаҟәратәны иҟан. Урҭ еизаку анаҟәрақәа, аеҵәатә гәыԥқәа, мамзаргьы еидҵоу аеҵәақәа рсахьақәа ракәзар ауан. 1912—1913 шықәсқәа рзы «апериод — арлашара» аизыҟазаашьа аарԥшын [[цефеиды|ацефеидқәа]] рзы. [[1918 год в науке|1918 шықәсазы]] [[Эпик, Эрнст Юлиус|Ернст Епик]]<ref>Astrophysical Journal, 55, 406—410 (1922)</ref> Андромеда анаҟәра аҟынӡа абжьаӡара шьақәиргылеит, насгьы уи Асар Рымҩа иахәҭакны ҟалашьа шамам еиликааит. Иоуз ашәагаа 0,6 иахьатәи ашәагаа аҟынтәи шакәызгьы, еилкаахеит Асар Рымҩа Адунеи зегьы шакәым. [[1920 год в науке|1920 шықәсазы]] [[Шепли, Харлоу|Харлоу Шеплии]] [[Кёртис, Гебер Дуст|Гебер Кертиси]] рыбжьара «[[Большой спор|Аимак дуӡӡа]]» ҟалеит. Аимак-аиҿак ҵакыс иамаз ацефеидқәа рыла [[Магеллановы Облака|Магеллантәи Аԥсҭҳәақәа]] рҟынӡа абжьаӡара ашәара, насгьы Асар Рымҩа ашәагаа ахәшьара аҭара акәын. «Акәапеи» аметод иеиӷьтәыз аверсиа ихы иархәаны, Кертис алкаа ҟаиҵеит агәҭа иазааигәаны Амра змоу галактика хәыҷык (15 килопарсек адиаметр аманы) шыҟоу ала. Насгьы Магеллантәи аԥсҭҳәақәа рҟынӡа абжьаӡарагьы дуӡам ҳәа. Шепли, аглобустә кластерқәа рыԥхьаӡара шьаҭас иҟаҵаны, зынӡа даҽа сахьак ааирԥшит — 70 килопарсек адиаметр змоу диск ҟьаҟьа, Амра агәҭа иацәыхараны измоу. Магеллантәи Аԥсҭҳәақәа рҟынӡа абжьаӡара еиԥшны иҟан. Аимак иалҵшәаны иҟалеит зхы иақәиҭу ашәарақәа аҭахуп ҳәа аӡбамҭа. [[1924 год в науке|1924 шықәсазы]] 100-диуимктәи ателескоп ахархәарала, [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Едвин Хаббл]] Андромеда анаҟәраҿы {{num|36|цефеид}} иԥшааит, насгьы уи аҟынӡа иҟоу абжьаӡара ишәеит; уи дуӡӡахеит (иара ихәшьара иахьатәи ахәшьара аасҭа 3-нтә ишеиҵазгьы). Уи ишьақәнарӷәӷәеит Андромеда анаҟәра Асар Рымҩа ишахәҭакым. Агалактикақәа шыҟоу шьақәырӷәӷәахеит, насгьы «Аимак ду» хыркәшахеит<ref name="efremov" />. Ҳгалактика ҳаамҭазтәи асахьа цәырҵит 1930 шықәсазы, [[Трюмплер, Роберт Джулиус|Роберт Џьулиус Триумплер]] Агалактика аҟьаҟьараҿы еизгоу иаарту аеҵәатә гәыԥқәа рыларҵәара ҭҵааны алашара албаадара иамоу аеффект анишәа<ref>{{книга |автор = Г. Колчинский, А. А. Корсунь, М. Р. Родригес. |часть = Трюмплер Роберт Джулиус |заглавие = Астрономы |ссылка = http://www.astronet.ru/db/msg/1219764 |место = Киев |издательство = Наукова Думка |год = 1977 |издание = 2-е изд |archive-date = 2010-12-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101224224723/http://www.astronet.ru/db/msg/1219764 }}</ref>. [[1936 год в науке|1936 шықәсазы]] Хаббл иахьагьы ахархәара змоу агалактикақәа реихшара еиҿикааит, уи [[Последовательность Хаббла|Хаббл иеишьҭанеира]] ҳәа иашьҭоуп<ref>{{книга |автор = [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Hubble, E. P.]] |заглавие = Realm of the Nebulae |ссылка = |место = New Haven |издательство = Yale University Press |год = 1936 |allpages = |pages = |isbn = }}</ref>. [[1944 год в науке|1944 шықәсазы]], [[Хюлст, Хендрик Кристофель ван де|Хендрик Ван де Хулст]] {{num|21|см}} аеҵәабжьаратәи атомтә ӡри иҭнажьуа арадиошәахәаркра шыҟоу азԥхьагәеиҭеит, [[1951 год в науке|1951 шықәсазы]] игәаҭаз. Асаба илбаанамдоз ари ашәахәаркра [[эффект Доплера|доплертәи аиҭаҵра]] иабзоураны Агалактика еиӷьны аҭҵаара алнаршеит. Абарҭ ахылаԥшрақәа ирыбзоураны Агалактика агәҭаны абар змоу амодель аԥҵара ҟалеит. Анаҩс, [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] рыҿиара иабзоураны, егьырҭ агалактикақәа рҿгьы аӡри аԥшаара алыршахеит. 1970-тәи ашықәсқәа рзы еилкаахеит агалактикақәа зегьы иубаратәы иҟоу рыкапан еизакны (аеҵәақәеи аеҵәабжьаратәи арчи рыла ишьақәгылоу) арчы аикәшаратә ццакыра шҳаилнамыркаауа. Уи аматериа лашьца аҟазаара иазку алкаахьы ҳнанагеит<ref name="skazanie">{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1233291/text.html|title=Сказание о тёмной материи|access-date=2009-08-14|url-status=live|publisher=[[Астронет]]|archive-date=2010-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206010643/http://astronet.ru/db/msg/1233291/text.html}}</ref>. 1940-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы А. А. Калиниак, В. И. Красовски, [[Никонов, Владимир Борисович|В. Б. Никонов]] аспектр [[Инфракрасная астрономия|аинфраҟаԥшьтә]] диапазон аҿы [[Ядро Галактики|Агалактика агәҭа]] раԥхьатәи асахьа роуит<ref name="Cesevich"/><ref>{{статья |автор = А. А. Калиняк, В. И. Красовский, В. Б. Никонов |заглавие = Наблюдение области галактического центра в инфракрасных лучах |язык = ru |издание = [[Доклады Академии наук|Доклады Академии наук СССР]] |том = 66 |выпуск = 1 |год = 1949 }}</ref>. 1990-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы «Хаббл» акосмостә телескоп ала имҩаԥгаз ахылаԥшра ҿыцқәа иаадырԥшит Ҳгалактикаҿы иҟоу [[тёмная материя|аматериа лашьца]] аеҵәа ԥсыҽқәеи аеҵәа хәыҷқәеи рыла мацара ишышьақәгылам. Иара ала иара убас ирҳан харатәи акосмос асахьақәа — [[Hubble Deep Field]], [[Hubble Ultra Deep Field]], [[Hubble Extreme Deep Field]] ҳәа изышьҭоу — урҭ иаадырԥшит Ҳдунеи аҿы шә-миллиардла агалактикақәа шыҟоу<ref name="billion_galaxy" />. Астрономиа аҭоурых аҿы рекордла иҳараку акәакьтә резолиуциа змоу активтә галактика агәыцә асахьа аиура алнаршеит Урыстәылатәи акосмостә обсерваториа «[[Радиоастрон]]», уи аӡбахә аобсерваториа 2016 шықәсазы ирыланарҵәеит. Аобсерваториеи адгьылтәи арадиотелескопқәеи жәохә рыла имҩаԥгаз ахылаԥшрақәа рыбзоурала, аҵарауаа ирылшеит ирекордтәу акәакьтә еилкаара — 21 микроарксекунд аиура. Астрономцәа рхылаԥшратә обиект [[BL Ящерицы|BL Lacertae]] акәын. Ари агалактика агәҭаны иҟоу акапан дуӡӡа змоу кылҳара еиқәаҵәоуп. Уи миллиарла аградусқәа аԥхарра змоу аплазматә диск акәыршоуп. Амҳалдызтә мҽхак дуқәеи аԥхарра ҳаракӡақәеи ирыбзоураны аџьетқәа ҟалоит — урҭ лашара шықәсақәак раҟара аура змоу арчытә кылҵәраақәа роуп. Агипотезақәеи атеориатә модельҟаҵарақәеи иаадырԥшит, акылҳара еиқәаҵәеи аккрециатә диски рыгьежьра иахҟьаны амҳалдызтә мҽхак ацәаҳәақәа аспиральтә структурақәа шдырҿио, насгьы урҭ аџьетқәа рҿы аматериа ацара шдырццакуа. Ари зегьы бахеит «Радиоастрон» ҳәа изышьҭоу аорбитатә телескоп аҟынтәи асахьақәа рыцхыраарала<ref>{{Cite web |url=https://tass.ru/nauka/2614951 |title=ТАСС: Наука — «РадиоАстрон» получил самые детальные снимки чёрной дыры в созвездии Ящерицы |access-date=2020-06-25 |archive-date=2018-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813193704/http://tass.ru/nauka/2614951 |url-status=live }}</ref>. == Шәахә. иара уб. == * [[Возникновение и эволюция галактик|Агалактикақәа рцәырҵреи револиуциеи]] * [[Функция светимости|Арлашара афункциа]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == * {{книга |автор=Засов А. В., Постнов К. А. |заглавие=Общая астрофизика |ссылка= |ответственный= |издание= |место=Фрязино |издательство=Век 2 |год=2006 |страницы= |страниц=496 |серия= |isbn=5-85099-169-7, УДК 52, ББК 22.6 |тираж=3000 |ref=Засов и Постнов }} * {{cite web|author=Ю. Н. Ефремов.|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198709|title=Постоянная Хаббла|access-date=2009-07-31|url-status=live|publisher=[[Астронет]]}} * {{книга|автор=James Binney.|заглавие=Galactic Astronomy|ссылка=https://archive.org/details/galacticastronom0000binn|издательство=Princeton University Press|год=1998}} * {{книга|автор=Terence Dickinson.|заглавие=The Universe and Beyond|ссылка=https://archive.org/details/universebeyond0004dick|издание=Fourth Edition|издательство=Firefly Books Ltd.|год=2004}} * {{книга|автор=Марочник Л. С., Сучков А. А.|заглавие=Галактика|место=Москва|издательство=Наука|год=1984|страниц=392}} == Азхьарԥшқәа == * {{cite web|url=https://seds.org/messier/galaxy.html|title=Galaxies|publisher=SEDS|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/60r7hzj4e?url=https://seds.org/messier/galaxy.html|archive-date=2011-08-11|access-date=2005-09-17|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.femto.com.ua/articles/part_1/0655.html|title=Галактика|work=Физическая энциклопедия|access-date=2009-04-01|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.femto.com.ua/articles/part_1/0656.html|title=Галактики|work=Физическая энциклопедия|access-date=2012-06-01|url-status=live}} * {{cite web|url=https://astrogalaxy.ru/151.html|title=Наша Галактика — звёздный дом, в котором мы живём|work=Астрогалактика|access-date=2009-08-12|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180523|title=Галактика|work=Астронет|access-date=2009-08-12|url-status=live|publisher=[[Астронет]]}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:галактика}} [[Акатегориа:Астрономтә обиектқәа рыхкқәа]] [[Акатегориа:Астрофизика]] [[Акатегориа:Агалактикақәа|*]] bjyaonds6xe30q6cwry60ti96cwrso5 Акатегориа:Агалактикақәа 14 56016 174590 173200 2026-09-29T09:44:26Z Fraxinus.cs 8381 174590 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Galaxies}} {{Cat main|Агалактика}} {{DEFAULTSORT:галактикақәа}} [[Акатегориа:Астрономтә обиектқәа]] lf8tx726tsowgob478g5mdjxbus9to5 Ашаблон:Math/styles.css 10 56726 174563 2026-09-29T08:28:59Z Nart17 17397 Nart17 translation team: port of the ru.wiki original, needed by [[Асар Рымҩа]] 174563 sanitized-css text/css .ts-math { white-space: nowrap; font-family: times, serif, palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000; font-size: 120%; } iris7z7kn29jhd4s5krx44dx36r9hri Ашаблон:Lo 10 56727 174564 2026-09-29T08:29:01Z Nart17 17397 Nart17 translation team: port of the ru.wiki original, needed by [[Асар Рымҩа]] 174564 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Math/styles.css" />{{#if: {{{nolink|}}} |<span class="ts-math">''L''</span><sub>⊙</sub>|[[Солнечная светимость|<span class="ts-math">''L''</span><sub>⊙</sub>]]}}<noinclude> {{Documentation}} <!--⊙ это неправильный символ, U+2299 : CIRCLED DOT OPERATOR вместо U+2609 : SUN, потому что правильный в Chrome на Android отображается только в режиме эмодзи --> </noinclude> lhmuqa75c3w656z48zogycxpm1mq7k6 Ашаблон:Lo/doc 10 56728 174565 2026-09-29T08:29:03Z Nart17 17397 Nart17 translation team: port of the ru.wiki original, needed by [[Асар Рымҩа]] 174565 wikitext text/x-wiki Солнечная светимость: <code><nowiki>{{Lo}}</nowiki></code> → {{Lo}}. С <code>nolink=1</code> — без ссылки. Порт [[:ru:Шаблон:Lo]]; пара к <code>[[Ашаблон:Mo|{{Mo}}]]</code>. [[Акатегориа:Ашаблонқәа рформатркра]] egqr66uken3nz7ogvnp4a476qassoad 174574 174565 2026-09-29T08:48:22Z Fraxinus.cs 8381 174574 wikitext text/x-wiki Солнечная светимость: <code><nowiki>{{Lo}}</nowiki></code> → {{Lo}}. С <code>nolink=1</code> — без ссылки. Порт [[:ru:Шаблон:Lo]]; пара к <code>[[Ашаблон:Mo|{{Mo}}]]</code>. <includeonly> [[Акатегориа:Ашаблонқәа рформатркра]] </includeonly> hi1ak9f32oy3gl6ner8vodwfnnodzc5 Ашаблон:См3 10 56729 174566 2026-09-29T08:29:05Z Nart17 17397 Nart17 translation team: port of the ru.wiki original, needed by [[Асар Рымҩа]] 174566 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{1|}}}|{{Ахыԥхьаӡара|{{{1}}}}}&nbsp;см<sup>3</sup>|см<sup>3</sup>}}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude> 4ey0dm4ztuxbk4y89lkm1l3zob4p2qz Ашаблон:См3/doc 10 56730 174567 2026-09-29T08:29:08Z Nart17 17397 Nart17 translation team: port of the ru.wiki original, needed by [[Асар Рымҩа]] 174567 wikitext text/x-wiki Кубический сантиметр: <code><nowiki>{{см3}}</nowiki></code> → {{см3}}; с числом <code><nowiki>{{см3|5}}</nowiki></code> → {{см3|5}}. Порт [[:ru:Шаблон:См3]]. [[Акатегориа:Ашаблонқәа рформатркра]] lm4318osr92vkdaps6jule0zo6i2jip 174572 174567 2026-09-29T08:46:30Z Fraxinus.cs 8381 174572 wikitext text/x-wiki Кубический сантиметр: <code><nowiki>{{см3}}</nowiki></code> → {{см3}}; с числом <code><nowiki>{{см3|5}}</nowiki></code> → {{см3|5}}. Порт [[:ru:Шаблон:См3]]. [[Акатегориа:Ашаблонқәа рформатркра]] [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Атипографиа]] kz1r0072sd2vp1aqn4365s4pid7u2na 174573 174572 2026-09-29T08:47:45Z Fraxinus.cs 8381 174573 wikitext text/x-wiki Кубический сантиметр: <code><nowiki>{{см3}}</nowiki></code> → {{см3}}; с числом <code><nowiki>{{см3|5}}</nowiki></code> → {{см3|5}}. Порт [[:ru:Шаблон:См3]]. <includeonly> [[Акатегориа:Ашаблонқәа рформатркра]] [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Атипографиа]] </includeonly> 0q5aylafir2t66rw2g1z4madyc2fv6n Ашаблон:Акарточка агалактика 10 56731 174568 2026-09-29T08:29:19Z Nart17 17397 Nart17 translation team: infobox for galaxies (ab counterpart of [[:ru:Шаблон:Галактика]]), labels translated by Айнар Читанава; needed by [[Асар Рымҩа]] 174568 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Акарточка | child = {{{embed|}}} | амаҭәар_акласс = vcard |адҩыла = Агалактика |адҩыла астил =text-align:center;font-size:10px | хыхьтәи = {{#if:{{{ахьӡ|}}}|{{{ахьӡ|}}}|{{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||{{PAGENAMEBASE}}}}}} | хыхьтәи астил = background-color:{{{bg|#ddddff}}}; |ахҵара1={{{асахьа ахҵара|}}} |афото1 = {{#if:{{{асахьа|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|suppressplaceholder={{main other||no}}|image={{{асахьа|}}}|sizedefault=280px|size={{{асахьа ашәагаа|}}}|maxsize=300|alt={{{alt|}}}}}}} |ахы астил=background:{{{bg|#ddddff}}};text-align:center;font-size:12px;padding-top:0.25em |ахьӡ астил=width:90px;text-align:left;padding-left:0.5em;padding-right:0.5em; background:#f0f0f0; font-size:95%; |атекст астил=text-align:left;padding-left:0.5em;padding-right:0.5em |ахы1={{#if:{{{аартҩы|}}}{{{аартра арыцхә|}}}{{{арбагатә дыргақәа|}}}|Аҭҵаара аҭоурых}} |ахьӡ2=Аартҩы |атекст2={{{аартҩы|}}} |ахьӡ3=Аартра арыцхә |атекст3={{{аартра арыцхә|}}} |ахьӡ4=Арбагатә дыргақәа |атекст4={{{арбагатә дыргақәа|}}} |ахы5={{#if:{{{еҵәаџьаа|}}}{{{ишиашоу ахалара|}}}{{{алаҟәра|}}}{{{иубарҭоу ашәагаақәа|}}}{{{иубарҭоу аеҵәатә мҽхакы|}}}{{{афотографиатә еҵәатә мҽхакы|}}}|Ахылаԥшратә дыррақәа}} |ахьӡ6=Еҵәаџьаа |атекст6={{{еҵәаџьаа|}}} |ахьӡ7=Ишиашоу ахалара |атекст7={{{ишиашоу ахалара|}}} |ахьӡ8=Алаҟәра |атекст8={{{алаҟәра|}}} |ахьӡ9=Иубарҭоу ашәагаақәа |атекст9={{{иубарҭоу ашәагаақәа|}}} |ахьӡ10=Иубарҭоу аеҵәатә мҽхакы |атекст10={{{иубарҭоу аеҵәатә мҽхакы|}}} |ахьӡ11=Афотографиатә еҵәатә мҽхакы |атекст11={{{афотографиатә еҵәатә мҽхакы|}}} |ахы12={{#if:{{{ахкы|}}}{{{иаҵанакуеит|}}}{{{ашәахәатә ццакыра|}}}{{{z|}}}{{{аҵәира аццакра|}}}{{{абжьаӡара|}}}{{{акәакьтә ҭагылазаашьа|}}}{{{ахҟьатә лашара|}}}{{{абсолиуттә еҵәатә мҽхакы|}}}{{{акапан|}}}{{{арадиус|}}}{{{аҟазшьақәа|}}}|Аҟазшьақәа}} |ахьӡ13=Ахкы |атекст13={{{ахкы|}}} |ахьӡ14=Иаҵанакуеит |атекст14={{{иаҵанакуеит|}}} |ахьӡ15=Ашәахәатә ццакыра |атекст15={{{ашәахәатә ццакыра|}}} |ахьӡ16=''z'' |атекст16={{{z|}}} |ахьӡ17=Аҵәира аццакра |атекст17={{{аҵәира аццакра|}}} |ахьӡ18=Абжьаӡара |атекст18={{{абжьаӡара|}}} |ахьӡ19=Акәакьтә ҭагылазаашьа |атекст19={{{акәакьтә ҭагылазаашьа|}}} |ахьӡ20=Ахҟьатә лашара |атекст20={{{ахҟьатә лашара|}}} |ахьӡ21=Абсолиуттә еҵәатә мҽхакы <small>(V)</small> |атекст21={{{абсолиуттә еҵәатә мҽхакы|}}} |ахьӡ22=Акапан |атекст22={{#if:{{{акапан|}}}|{{{акапан}}} {{Mo}}}} |ахьӡ23=Арадиус |атекст23={{{арадиус|}}} |ахьӡ24=Аҟазшьақәа |атекст24={{{аҟазшьақәа|}}} }}{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Акатегориа:Агалактикақәа алфавитла]]}}</includeonly><noinclude> <div style="overflow:auto;">{{doc}}</div> [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Акарточкақәа|Га]] </noinclude> da7r7vqlfpf5r6pk1lwg1ji0fvy3s3f Ашаблон:Акарточка агалактика/doc 10 56732 174569 2026-09-29T08:29:21Z Nart17 17397 Nart17 translation team: infobox for galaxies (ab counterpart of [[:ru:Шаблон:Галактика]]), labels translated by Айнар Читанава; needed by [[Асар Рымҩа]] 174569 wikitext text/x-wiki '''Акарточка агалактика''' — агалактикақәа ирызку астатиақәа рзы акарточка. Шаблон-карточка для статей о галактиках. Построен на базовом шаблоне <code>[[Ашаблон:Акарточка|Акарточка]]</code> по образцу <code>[[Ашаблон:Акарточка апланета|Акарточка апланета]]</code>. Абхазский аналог [[:ru:Шаблон:Галактика|Шаблон:Галактика]]; подписи полей — перевод Айнара Читанава (2026). Параметры только абхазские. Поля из Викиданных не подтягиваются: пустой параметр — пустая строка. Страница статьи попадает в [[:Акатегориа:Агалактикақәа алфавитла]] (<code>nocat=1</code> отключает). <pre style="overflow:auto;"> {{Акарточка агалактика |ахьӡ = |асахьа = |асахьа ашәагаа = |асахьа ахҵара = |аартҩы = |аартра арыцхә = |арбагатә дыргақәа = |еҵәаџьаа = |ишиашоу ахалара = |алаҟәра = |иубарҭоу ашәагаақәа = |иубарҭоу аеҵәатә мҽхакы = |афотографиатә еҵәатә мҽхакы = |ахкы = |иаҵанакуеит = |ашәахәатә ццакыра = |z = |аҵәира аццакра = |абжьаӡара = |акәакьтә ҭагылазаашьа = |ахҟьатә лашара = |абсолиуттә еҵәатә мҽхакы = |акапан = |арадиус = |аҟазшьақәа = }} </pre> Параметр <code>акапан</code> задаётся числом, единица {{Mo}} добавляется шаблоном. Пример: [[Асар Рымҩа]]. ra4kawy2nqd8j13dbwjsq7le3tgspbi Акатегориа:Асар Рымҩа 14 56734 174575 2026-09-29T09:30:11Z Nart17 17397 Nart17 translation team: category for [[Асар Рымҩа]], name translated by Айнар Читанава 174575 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Агалактикатә астрономиа]] [[Акатегориа:Абар змоу асарчтә галактикақәа]] d73df11mjb1vnn27hdtrkngack5c45q 174586 174575 2026-09-29T09:39:05Z Fraxinus.cs 8381 174586 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:сар Рымҩа}} [[Акатегориа:Агалактикатә астрономиа]] [[Акатегориа:Абар змоу асарчтә галактикақәа]] ly1t0tcykyis4kf4wjmqlg0pszfiqet 174587 174586 2026-09-29T09:39:32Z Fraxinus.cs 8381 174587 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Milky Way Galaxy}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:сар Рымҩа}} [[Акатегориа:Агалактикатә астрономиа]] [[Акатегориа:Абар змоу асарчтә галактикақәа]] c8e0tanoxp1spwpm3gugo52yqcthjy7 Акатегориа:Абар змоу асарчтә галактикақәа 14 56735 174576 2026-09-29T09:30:16Z Nart17 17397 Nart17 translation team: category for [[Асар Рымҩа]], name translated by Айнар Читанава 174576 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Агалактикақәа]] f8lykqk09jv9zq1wgmpqmtbwumpcj0x 174589 174576 2026-09-29T09:43:10Z Fraxinus.cs 8381 174589 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Barred spiral galaxies}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:бар змоу асарчтә галактикақәа}} [[Акатегориа:Агалактикақәа]] 2u0pjtnnql0z1rykf8sxvwog6mwk4as Акатегориа:Агалактикатә астрономиа 14 56736 174577 2026-09-29T09:30:20Z Nart17 17397 Nart17 translation team: category for [[Асар Рымҩа]], name translated by Айнар Читанава 174577 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Астрономиа]] 4z82hdds125j69ngcid9oyioj5dlxke 174588 174577 2026-09-29T09:42:01Z Fraxinus.cs 8381 174588 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Galactic astronomy}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:галактикатә астрономиа}} [[Акатегориа:Астрономиа асубдисциплинақәа]] 19fc3brqsqk01jkr8yeq5wj6093r6od Акатегориа:Агалактикақәа алфавитла 14 56737 174578 2026-09-29T09:30:24Z Nart17 17397 Nart17 translation team: category for [[Асар Рымҩа]], name translated by Айнар Читанава 174578 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Агалактикақәа]] f8lykqk09jv9zq1wgmpqmtbwumpcj0x 174585 174578 2026-09-29T09:38:34Z Fraxinus.cs 8381 174585 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:галактикақәа алфавитла}} [[Акатегориа:Агалактикақәа|*]] 4hoikiq18ccusernx9trrsmamjxpxol Асар Рымҩа 0 56738 174580 2026-09-29T09:31:09Z Nart17 17397 Аиҭагара [[:ru:Млечный Путь]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Айнар Читанава. Nart17 translation team. 174580 wikitext text/x-wiki {{Акарточка агалактика | ахьӡ = Асар Рымҩа | асахьа = [[Афаил:Artist’s impression of the Milky Way.jpg|300пкс]] | асахьа ахҵара = Асар Рымҩа аҭеиҭыԥш амодель | еҵәаџьаа = - | ахкы = [[Спиральная галактика с баром|Абар змоу асарчтә галактика]] | иаҵанакуеит = [[Местная группа|Аҭыԥантәи агәыԥ]] | абсолиуттә еҵәатә мҽхакы = −20,9<sup>m</sup> | акапан = (1—2){{E|12}} | арадиус = 50 нызқь лашара шықәса (16 килопарсек) | аҟазшьақәа = Агалактика [[Адгьыл|апланета Адгьыли]] [[Амратә система|Амратә система]] зегьи ахьыҟоу, иара убас хаз-хазы аеҵәақәа зегьы [[Невооружённый глаз|блала]] иубарҭоу }} '''Асар Рымҩа''' — [[Адгьыл|Адгьыли]] [[Амратә система|Амратә системеи]] ахьыҟоу [[Агалактика|агалактика]] ауп. [[спиральная галактика с перемычкой|Абар змоу асарчтә галактикақәа]] рыхкы иаҵанакуеит. Асар Рымҩа арадиус уи [[Галактический диск|аеҵәатә диск]] арадиус иаҟароуп ҳәа иԥхьаӡоуп, насгьы 16 [[килопарсек]] шьақәнаргылоит. Агалактика акапан зегьы, [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳасаб азуны, 1—2{{E|12}} {{Mo}} ҳәа ахәшьара аҭоуп. Асар Рымҩаҿы 100 инаркны 400 миллиард рҟынӡа [[Звезда|еҵәа]] ыҟоуп, насгьы уи арлашара 2{{E|10}} {{Lo}} ауп. Егьырҭ асарчтә галактикақәа ирыҿурԥшуазар, Асар Рымҩа акапан дуи арлашара ҳараки амоуп. [[Амратә система|Амратә система]] Агалактика агәҭантәи 7,5—8,5 килопарсек абжьаӡараҿы иҟоуп, насгьы 220 км/с аццакрала иакәшоит. [[Невооружённый глаз|Блала]] иубарҭоу [[Звезда|аеҵәақәа]] зегьы ҳ-Галактика иаҵанакуеит<ref>{{Книга|автор=[[Владимир Сурдин]]|заглавие=Большая энциклопедия астрономии|ответственный=|год=2012|издание=|место=Москва|издательство=Эксмо| часть =Галактика|страницы=85|страниц=493|isbn=978-5-699-57087-4}}</ref>, аха ахьӡ «Асар Рымҩа» [[Ночное небо|уахынлатәи ажәҩан]] аҿы иҟоу илашо, [[Млечный Путь (явление)|анаҟә цәаҳәа]] аҟынтәи ауп ишаауа, уи алашара Агалактика адиск аҿы иҟоу аеҵәа лашьцақәа рыла ишьақәгылоуп. [[Адгьыл|Адгьыл]] Асар Рымҩа аҩнуҵҟа иахьыҟоу инамаданы, ҳ-Галактика анҭыҵтәи аҭеиҭыԥш ииашаҵәҟьаны еилкааӡам. Агалактикаҿы иҟоу аеҵәақәа реиҳарак [[Спиральный рукав|асарчтә маӷрақәа]] змоу [[Галактический диск|агалактикатә диск]] аҿы еизгоуп. Иара убасгьы уи иамоуп абжьаратәи ашәагаа змоу [[балдж|абалџьи]] иахмырҟьацәакәа иалкаау [[Бар (астрономия)|абари]], [[Морфологическая классификация галактик|аморфологиатә классификациала]] уи Хаббл иклассификациа ала SBbc ахкы иаҵанакуеит, мамзаргьы SB(rs)bc<ref>{{Cite web |url=http://messier.seds.org/more/mw_type.html |title=Classification of the Milky Way Galaxy |archive-date=2015-05-31 |access-date=2026-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531031937/http://messier.seds.org/more/mw_type.html |url-status=live }}</ref>. Уи адагьы, Асар Рымҩа адиск иаакәыршоуп [[Галактическое гало|агалактикатә гало]], аеҵәақәа рыхәҭа хәыҷи агипотетикатә [[Тёмная материя|материа лашьца]] дуи зҵоу. [[Центр Галактики|Агалактика агәҭаны]] иҟоуп [[сверхмассивная чёрная дыра|акапан дуӡӡа змоу акылҳара еиқәаҵәа]] [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]]. Асар Рымҩаҿы [[темп звездообразования|аеҵәақәа рышьақәгылара аласра]] шықәсык ахь 1,6—2 {{Mo}} шьақәнаргылоит. Ирмариоу аформаҿы, Агалактика [[звёздное население|аеҵәақәа рпопулиациа]] еиҩшазар ҟалоит [[население I|апопулиациа I]], [[население II|апопулиациа II]] ҳәа. Актәи еиднакылоит еиҳа иқәыԥшу, [[металличность|зметаллра]] ҳараку аеҵәақәа, еикәагьежьуа ирзааигәоу аорбитақәа рыла еиҭаҵуа, насгьы иҟьаҟьоу, иҵәиуа [[галактический диск|агалактикатә диск]] шьақәзыргыло. Аҩбатәи — ажәытә еҵәақәа роуп, ихьанҭоу ахәҭаҷқәа рыла иӷару, урҭ еиҵыху аорбитақәа рыла иныҟәоит, насгьы иааидкыланы имгьежьуа асфероидтә форма змоу [[Галактическое гало|агало]] шьақәдыргылоит, иара убас [[балдж|абалџь]]. [[Межзвёздный газ|Аеҵәабжьаратәи арчи]] [[рассеянные звёздные скопления|иԥсаҟьоу аеҵәатә гәыԥқәеи]] апопулиациа I ҳәа изышьҭоу иаҵанакуеит, [[шаровые скопления|аглобустә кластерқәа]] — апопулиациа II иаҵанакуеит. Еиҳа ииашоуп аеҵәақәа рпопулиациа [[Толстый диск|адиск жәпеи]] [[Тонкий диск|аҵаӷеи]], агалои абалџьи рсистемахәҭақәа рыла хаз-хазы аихшара. Агалактикаҿы еиуеиԥшым асистемахәҭақәагьы еиуеиԥшым адинамика рымоуп: еиҳа иҟьаҟьоу асистемахәҭақәа еиҳа ирласны иҵәиуеит, насгьы рыццакра адисперсиа еиҵоуп. Асар Рымҩа [[Местная группа|Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ]] аҟны иҟоуп. Агалактика [[Галактика Андромеды|Андромеда агалактика]] ашьҭахь аеҵәақәа ршәагааи рхыԥхьаӡареи рыла агәыԥ аҿы аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит, аха капанла уи иеиҳауп. Агалактика ҩажәа инареиҳаны [[Галактика-спутник|агалактика-мҩанызақәа]] амоуп, урҭ рҟынтә еиҳа идуу [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] [[Малое Магелланово Облако|Аԥсҭҳәа Хәыҷи]] роуп. 4 миллиард шықәса рышьҭахь Асар Рымҩеи Андромедатәи агалактикеи [[Столкновение Млечного Пути и галактики Андромеды|еиҿасны еилаҵәоит]], уи иалҵшәаны [[эллиптическая галактика|аеллипстә галактика]] ҟалоит. Асар Рымҩа ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс еицырдыруеит. 1610 шықәсазы [[Галилео Галилей|Галилео Галилеи]] игәеиҭеит Асар Рымҩа ацәаҳәа адиффузтә лашара хыԥхьаӡара рацәала аеҵәа ҭацәқәа ишаԥырҵо. Шәышықәсаки бжаки рышьҭахь, 1784—1785 шықәсқәа рзы, [[Уильям Гершель|Уилиам Гершель]] раԥхьаӡакәны ҳгалактика ашәагааи аформеи аилкаара иҽазишәеит. Гершель иҟаиҵаз алкаа ала, Асар Рымҩа адиск ҟьаԥс аформа амоуп, аха уи адиаметр даараӡа имаҷны ахәшьара аиҭеит. 1917 шықәсазы [[Харлоу Шепли]] раԥхьаӡакәны иааирԥшит Амра ҳ-Галактика агәҭа ишацәыхоу, насгьы 1924—1925 шықәсқәа рзы [[Эдвин Хаббл|Едвин Хаббл]] илшеит [[Адунеи|Адунеи]] ҳгалактика мацара шакәым ашьақәырӷәӷәара. 1989 шықәсазы идәықәҵаз [[Hipparcos]] акосмостә телескоп ҳгалактика аҭҵаараҿы акыр зҵазкуа ароль нанагӡеит; уи ацхыраарала акоординатқәеи, [[Собственное движение|ахатә ныҟәареи]], аеҵәа рацәа рҟынӡа абжьаӡарақәеи ршәара мҩаԥысит. 2013 инаркны 2025 шықәсанӡа ари адҵа [[Gaia]] акосмостә телескоп инанагӡон. Жәытәнатә аахыс Асар Рымҩа еиуеиԥшым ажәларқәа рҟны акультуратә, адинхаҵаратә, афилософиатә ҵакы аман. Ахьӡ «Асар Рымҩа» ахаҭа [[Греко-римская мифология|абырзен-римтәи амифологиа]] аҟынтәи ауп ишааз. Алегендақәа руак излаҳәо ала, [[Гера]] [[Зевс]] изакәанымкәа ихылҵыз ахәыҷқәа агәыԥҳәы рҿаҵара мап ацәылкуан. Ҽнак, Гера даныцәаз, [[Гермес]] [[Геракл]] лгәыҳәԥы дадикылеит, уи акрыфара даналага ашьҭахь, Гера дҿыханы дигәҭасит. Уи аамҭазы агәыԥҳәы иҭыҵыз ахш Асар Рымҩа алҵит. Ажәа «галактика» ахаҭагьы ари амиф иадҳәалоуп, насгьы {{lang-grc|Κύκλος Γαλαξίας}} аҟынтәи иаауеит, еиҭаганы «ахш агьежь» аанагоит. == Азеиԥш ҟазшьарбақәа == [[Афаил:Milky Way full annotated ab.jpg|мини|300x300пкс|Асар Рымҩа аҭеиҭыԥш амодель, аилазаашьатә детальқәеи [[Галактическая долгота|агалактикатә харарақәеи]] ацны]] Асар Рымҩа — [[Адгьыл|Адгьыли]] [[Амратә система|Амратә системеи]] злоу [[спиральная галактика|асарчтә галактика]] ауп. Асар Рымҩа Агалактика ҳәагьы иашьҭоуп — нбан дула<ref name=":0">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2340981|автор=[[Ефремов, Юрий Николаевич|Ефремов Ю. Н.]]|статья=ГАЛА́КТИКА|том=6|страницы=298—301|архив=https://web.archive.org/web/20201024222339/https://bigenc.ru/physics/text/2340981|архив дата=2020-10-24}}</ref><ref name=":4">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/place/Milky-Way-Galaxy|title=Milky Way Galaxy|author=Hodge P. W.|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-01-19|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119174143/https://www.britannica.com/place/Milky-Way-Galaxy|url-status=live}}</ref><ref name="efremov2006-4">Ефремов, 2006, с. 4.</ref>. Асар Рымҩа аҭҵаара знапы алаку [[Астрономиа|астрономиа]] аҟәша [[галактическая астрономия|агалактикатә астрономиа]] ауп<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1228262/img6.html|title=Лекции по Галактической Астрономии|author=Расторгуев А. С.|website=[[Астронет]]|access-date=2022-02-21|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121182138/http://www.astronet.ru/db/msg/1228262/img6.html|url-status=live}}</ref>. Асар Рымҩа [[Галактический диск|аеҵәатә диск]] агәҭантәи 16 [[Парсек|килопарсек]] аҟынӡа абжьаӡараҿы ишьҭоуп, Агалактика арадиусгьы убри аҟара иҟоуп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name=":4" />. [[Гало галактики|Аеҵәатә гало]] агәҭантәи 80 килопарсек абжьаӡараҟынӡа иубарҭоуп, насгьы [[Шаровое звёздное скопление|аглобустә еҵәатә кластерқәа]] рсистема еиҳагьы хараӡа инеиуеит, 100 килопарсекк рҟынӡа<ref name="combes-lequeux2016-46-50">Combes, Lequeux, 2016, pp. 46—50.</ref>. Асар Рымҩа агәҭа инаркны 21 килопарсек рыҩныҵҟа акапан 2{{E|11}} {{Mo}} ыҟоуп. Ҳгалактика акапан зегьы, [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳасаб азуны, еиҳарак 1—2{{E|12}} {{Mo}} ҳәа иԥхьаӡоуп, рбагақәак ари адиапазон анҭыҵ ишыҟоугьы<ref name=":8">{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/Galaxy.html|title=The Milky Way Galaxy|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-01-20|archive-date=2021-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210820044045/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/Galaxy.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2019ApJ...873..118W|автор=Watkins L. L., van der Marel R. P., Sohn S. T., Evans N. W.|заглавие=Evidence for an Intermediate-mass Milky Way from Gaia DR2 Halo Globular Cluster Motions|год=2019|месяц=3|день=1|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=873|страницы=118|issn=0004-637X|язык=en|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.3847/1538-4357/ab089f|archive-date=2022-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216083432/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2019ApJ...873..118W}}</ref><ref name=":1" />. Ари арбага аҟнытә ҳ-Галактикаҿы еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла 100 инаркны 400 миллиард цыра рҟынӡа<ref>{{cite web|lang=en|url=https://asd.gsfc.nasa.gov/blueshift/index.php/2015/07/22/how-many-stars-in-the-milky-way/|title=How Many Stars in the Milky Way?|author=Masetti M.|publisher=[[NASA]]|date=2015-07-22|access-date=2022-01-19|archive-date=2019-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410085724/https://asd.gsfc.nasa.gov/blueshift/index.php/2015/07/22/how-many-stars-in-the-milky-way/|url-status=live}}</ref> ыҟоу [[Звезда|аеҵәақәа]] рыхәҭаа 5—6{{E|10}} {{Mo}} раҟара ыҟоуп<ref name=":5">{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015ApJ...806...96L|автор=Licquia T. C., Newman J. A.|заглавие=Improved Estimates of the Milky Way's Stellar Mass and Star Formation Rate from Hierarchical Bayesian Meta-Analysis|год=2015|месяц=6|день=1|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=806|страницы=96|issn=0004-637X|язык=en|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.1088/0004-637X/806/1/96|archive-date=2022-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220212015451/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015ApJ...806...96L}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2017MNRAS.465...76M|автор=McMillan P. J.|заглавие=The mass distribution and gravitational potential of the Milky Way|год=2017|месяц=2|день=1|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|том=465|страницы=76–94|issn=0035-8711|место=Oxford|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|doi=10.1093/mnras/stw2759|archive-date=2022-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223171647/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2017MNRAS.465...76M}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.555..629V|автор=van Dokkum P., Danieli S., Cohen Y., Merritt A., Romanowsky A. J.|заглавие=A galaxy lacking dark matter|год=2018|месяц=3|день=1|язык=en|издание=[[Nature]]|том=555|страницы=629–632|issn=0028-0836|место=N. Y.|издательство=[[NPG]]|doi=10.1038/nature25767|archive-date=2022-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218032248/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.555..629V}}</ref>. Асар Рымҩа [[Фотометрическая система UBV|V ацәаҳәаҿы]] арлашара 2{{E|10}} {{Lo}} ауп, уи [[Абсолютная звёздная величина|аеҵәатә мҽхакыхаҭа]] −20,9<sup>m</sup> иашьашәалоит. Убасала, Асар Рымҩа егьырҭ асарчтә галактикақәа ирҿырԥшны кырӡа идуу акапани иҳараку арлашареи амоуп<ref name="combes-lequeux2016-69-70-147-149">Combes, Lequeux, 2016, pp. 69—70, 147—149.</ref>. === Амратә система аҭыԥ === [[Амратә система|Амратә система]] Агалактика агәҭантәи 7,5—8,5 [[килопарсек]] абжьаӡараҿы иҟоуп, [[Рукав Ориона|Орион исарчтә маӷра хәыҷы]] аҿы, [[Рукав Персея|Персеи]] [[Рукав Стрельца|Ахысҩи]] рмаӷра дуқәа рыбжьара, рыҩбагьы рҟынтәи 1,5—2 килопарсек абжьаӡараҿы<ref>{{cite web|lang=en|url=https://earthsky.org/astronomy-essentials/which-spiral-arm-of-the-milky-way-contains-our-sun/|title=Which spiral arm of the Milky Way holds our sun?|website=EarthSky|date=2022-01-14|access-date=2022-12-01|archive-date=2022-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221201102127/https://earthsky.org/astronomy-essentials/which-spiral-arm-of-the-milky-way-contains-our-sun/|url-status=live}}</ref>. [[Галактическая плоскость|Агалактикатә ҟьаҟьара]] Амратә система уажәы 10 [[парсек]] рыла иацәыхараны иҟоуп<ref name=":0" /><ref name="surdin2017-123-125-130-133">Сурдин, 2017, с. 123, 125, 130—133.</ref>. [[Эклиптика|Аеклиптика]] агалактикатә ҟьаҟьара ахь анаара 60 градус шьақәнаргылоит<ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/g/galactic+plane|title=Galactic Plane|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-20|archive-date=2017-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804073036/http://astronomy.swin.edu.au/cosmos/G/Galactic+Plane|url-status=live}}</ref>. Амра [[Центр Галактики|Агалактика агәҭахьы]] инаскьоит 220 км/с аццакрала, насгьы иаакәыршаны аҵәира ҟанаҵоит 240 миллион шықәса рыла. Еиҳа иааигәоу аеҵәақәа ирызкны, Амра [[Геркулес (созвездие)|еҵәаџьаа Геркулес]] аганахьала 20 км/с аццакра аманы иныҟәоит. Агалактикаҿы Амра аорбита акәымпыл еиԥшым: аныҟәара апроцесс аҿы, Амра уажәаасҭа 0,1 килопарсек рыла агәҭа иазааигәаны, насгьы 0,6 килопарсек рыла иацәыхараны иҟалалар алшоит, насгьы агалактикатә ҟьаҟьара иацәыхарахалар 85 парсек абжьаӡаранӡа<ref name="surdin2017-130-133">Сурдин, 2017, с. 130—133.</ref>. Ҳгалактика аҩнуҵҟа Амратә система ахьыҟоу аҭыԥ уи аҭҵаара алшарақәа рҿы ҷыдарақәак аанарԥшуеит. Ганкахьала, Асар Рымҩаҿы мацара ауп зылашара маҷу аобиектқәа рыхәаԥшра ахьалшо, иаҳҳәап, [[Красный карлик|аҟаԥшьи]] [[белые карлики|ашкәакәеи]] реиԥш иҟоу ассақәа, еҵәақәак ршәагааи рформеи ишиашоу ршәара, иара убасгьы Агалактика х-еизшәарактәи аилазаашьа аҭҵаара: егьырҭ агалактикақәа рзы аилазаашьа еилкаауп [[Небесная сфера|ажәҩантә сфераҿы]] апроекциа мацарала. Аха абри аҭагылазаашьа ауадаҩрақәа рацәангьы иаԥнаҵоит. Агалактикаҿы аобиектқәа ганрацәала иҟоуп, урҭ рҟынӡа абжьаӡара даара еиуеиԥшым, убри аҟынтә Асар Рымҩа аҭҵааразы ажәҩан зегьы ҭҵааны, абжьаӡарақәа реиԥшымрақәа ҳасаб рзулатәуп. Уи адагьы, [[Галактический экватор|агалактикатә екватор]] азааигәара иҟоу аобиектқәа рҟынтәи иаауа алашара ӷәӷәала анырра анаҭоит агалактикатә диск аҿы [[Межзвёздная пыль|аеҵәабжьаратә саба]] аҟазаара иадҳәалоу [[межзвёздное поглощение|аеҵәабжьаратәи албаадара]]<ref name="surdin2017-116-118">Сурдин, 2017, с. 116—118.</ref>. === Агалактикатә координаттә система === [[Афаил:Третий_астрономический_треугольник.svg|мини|300x300пкс|[[Экваториальная система координат|Аекватортәи]] [[Галактическая система координат|агалактикатәи]] акоординаттә системақәа. Агалактикатә екватор жәҩангәыԥшшәыла иаарԥшуп, акәаԥ B — агалактикатә гәҭахьы ахырхарҭа ауп, насгьы <math>b</math>, <math>l</math> — агалактикатә ҭбаареи ахарареи ауп.]] Асар Рымҩа аҭҵааразы, ҳ-Галактика аилазаашьа ишиашоу иадҳәалоу [[Галактическая система координат|агалактикатә координатқәа рсистема]] ахархәара маншәалоуп. Уи аҟны [[галактический экватор|агалактикатә екватор]] ахархәара амоуп — [[Небесная сфера|ажәҩантә сфера]] [[большой круг|агьежь ду]], [[Галактический диск|Агалактика адиск]] аҟьаҟьара иақәшәо. Актәи акоординат — [[галактическая широта|агалактикатә ҭбаара]] <math>b</math> — аеҵәеи агалактикатә екватори ирыбжьоу акәакь иаҟароуп. Аҩбатәи акоординат — [[галактическая долгота|агалактикатә харара]] <math>l</math> — агалактикатә екватор иаваршәны [[центр Галактики|агәыцә]] ахырхарҭа абжьара акәакь иаҟароуп. Ари асистемаҿы Агалактика агәыцә иамоуп акоординатқәа <math>l = 0</math>, <math>b = 0</math>. [[Южный галактический полюс|Аладатәии]] (<math>b = -90^\circ</math>) [[Северный галактический полюс|аҩадатәии]] (<math>b = +90^\circ</math>) аполиусқәа шьҭоуп<ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/G/Galactic+Coordinate+System|title=Galactic Coordinate System|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-23|archive-date=2022-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317122626/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/G/Galactic+Coordinate+System|url-status=live}}</ref><ref name=":2">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/galactic-coordinate|title=Galactic coordinate|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-01-23|archive-date=2022-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123132748/https://www.britannica.com/science/galactic-coordinate|url-status=live}}</ref><ref name="binney-merrifield1998-30-31">Binney, Merrifield, 1998, pp. 30—31.</ref>. Акоординатқәа рсистемаҿы иҟоу Агалактика агәҭа Агалактика агәыцә аҿы иҟоу арадио хыҵхырҭа [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] аҭыԥ иақәшәом, аха 5 арктә минуҭ рыла уи иацәыхараны иҟоуп, избан акәзар Ахысҩы A* аартын абри акоординатқәа рсистема аналагалаха ашьҭахь<ref name=":2" />. [[Эпоха (астрономия)|Аепоха]] [[J2000.0]] [[Экваториальная система координат|аекватортә координаттә системаҿы]] Агалактика агәҭа акоординатқәа — [[Склонение (астрономия)|алаҟәреи]] <math>\delta</math> [[прямое восхождение|арӷьарахьтәи ахалареи]] <math>\alpha</math> — <math>\delta = -28^\circ 56{,}2'</math>, <math>\alpha = 17^h45{,}6^m</math> роуп. Агалактикатә екватор [[Небесный экватор|ажәҩантә екватор]] ахь 62,87° рыла инаауп, Агалактика аҩадатәи аполиус аекватортә координатқәа <math>\delta = +27^\circ 7{,}7'</math>, <math>\alpha = 12^h51^m</math> ыҟоуп<ref name="binney-merrifield1998-30-31" />. == Адәахьтәи аҭеиҭыԥш == === Адгьыл аҟынтәи аҭеиҭыԥш === [[Невооружённый глаз|Блала]] иубарҭоу ажәҩан аҿы иҟоу [[Звезда|аеҵәақәа]] зегьы ҳ-Галактика иатәуп. Ус шакәугьы, [[Ночное небо|уахынлатәи ажәҩан]] аҭеиҭыԥш ҳалацәажәозар, Асар Рымҩа ажәҩан зегьы иакәыршоу ахьӡ еиԥшу алашара зҵоу, [[Млечный Путь (явление)|анаҟә цәаҳәа]] мацара ауп изызку. Асар Рымҩа алашара зырҿио [[Галактический диск|Агалактика адиск]] аҿы иҟоу аеҵәақәа роуп, зеиҳарак хаз-хазы иубарҭам<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171060|title=Млечный Путь|author=[[Засов, Анатолий Владимирович|Засов А. В.]]|website=[[Астронет]]|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122152906/http://www.astronet.ru/db/msg/1171060|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/Milky_Way.html|title=Milky Way|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119112235/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/Milky_Way.html|url-status=live}}</ref><ref name="waller2013-1-9">Waller, 2013, pp. 1—9.</ref>. Асар Рымҩа убарҭоуп [[Ночное небо|уахынлатәи ажәҩан]] лашьцараҿы — [[Ақалақь|ақалақьқәа]] ирцәыхараны, насгьы [[Амза|Амза]] аныҟам<ref>{{cite web|lang=en|url=https://earthsky.org/tonight/every-visible-star-is-within-milky-way/|title=Every visible star is within Milky Way|author=Byrd D.|website=Earth & Sky|date=2020-09-10|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122152905/https://earthsky.org/tonight/every-visible-star-is-within-milky-way/|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2014MNRAS.442.2600C|автор=Crumey A.|заглавие=Human contrast threshold and astronomical visibility|год=2014|месяц=8|день=1|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|том=442|страницы=2600–2619|issn=0035-8711|место=Oxford|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|doi=10.1093/mnras/stu992|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222211551/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2014MNRAS.442.2600C}}</ref>. Асар Рымҩа ажәҩан аҿы еиҟарам аформа амоуп, уи аҭбаара 15 [[Градус (геометрия)|градус]] раҟара шьақәнаргылоит<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.scientificamerican.com/article/how-did-scientists-determ/|title=How did scientists determine our location within the Milky Way galaxy|author=Marschall L. A.|website=[[Scientific American]]|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122152903/https://www.scientificamerican.com/article/how-did-scientists-determ/|url-status=live}}</ref>. Асар Рымҩа аҵыхәан еиуеиԥшым [[Туманность|анаҟәрақәа]] ыҟоуп, иаҳҳәап, [[туманность Лагуна|Аӡҭачы анаҟәра]], [[туманность Розетка|Агәил анаҟәра]]. Ҭыԥқәак, иаҳҳәап, [[Большой Провал|Аҭаҳара Ду]] еиԥш иҟоу, еиҳа илашьцоушәа убоит, избанзар урҭ аганқәа рҟынтәи иаауа алашара [[Межзвёздная пыль|еҵәабжьаратәи асаба]] аԥсҭҳәақәа ихырҩоит. Асар Рымҩа зегь реиҳа илашоит [[центр Галактики|Агалактика агәҭахьы]]<ref name="waller2013-1-9" />. Адиск аҿы [[Межзвёздное поглощение|еҵәабжьаратәи албаадара]] иахҟьаны [[Галактический экватор|агалактикатә екватор]] акәша-мыкәша [[зона избегания|ацәыхьчаратә зона]] ҟалоит — ажәҩан 20% аанызкыло аҭыԥ, агалактика анҭыҵтәи аобиектқәа [[Оптический диапазон|аоптикатә цәқәырԥақәа рыҩаӡараҿы]] иахьубарҭам. Аха, иага ус иҟазаргьы, ацәыхьчаратә зона аҿы иҟоу агалактикақәа рыԥшаара ауеит, иаҳҳәап, [[Инфракрасный диапазон|аинфраҟаԥшьтәи]] [[радиодиапазон|арадиоцәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа]] рыла ахылаԥшрақәа рыла<ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/z/zone+of+avoidance|title=Zone Of Avoidance|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122152909/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/z/zone+of+avoidance|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/zone-of-avoidance|title=Zone of avoidance|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122152903/https://www.britannica.com/science/zone-of-avoidance|url-status=live}}</ref>. {{Несколько изображений|зона=center|направление=horizontal|заголовок=Адгьыл аҟынтәи Асар Рымҩа асахьа|изобр1=Milky_Way_over_The_Whistlers.jpg|ширина1=320|подпись1=<center>Адгьыл ажәҩан аҿы иҟоу Асар Рымҩа ахәҭак, [[Джаспер (национальный парк)|Џьаспертәи Амилаҭтә Парк]] аҟны иҭыху афотосахьа</center>|изобр2=Deathvalleysky_nps_big.jpg|ширина2=665|подпись2=<center>[[Долина Смерти|Аԥсра Акаршәраҿы]] иҭыху Асар Рымҩа апанораматә фотосахьа</center>}} === Адәахьтәи аҭеиҭыԥш === [[Адгьыл|Адгьыл]] Асар Рымҩа аҩнуҵҟа иахьыҟоу азы, ҳ-Галактика анҭыҵтәи аҭеиҭыԥш ииашаҵәҟьаны еилкааӡам, аха, Агалактика аилазаашьа иазку адыррақәа ирыбзоураны, еиуеиԥшым амҩақәа рыла иалкаазар алшо (шәахә. ҵаҟа), иҟалоит уи аҭеиҭыԥш амодель аҟаҵара, насгьы еиԥшу апараметрқәа змоу агалактикақәа Асар Рымҩа иеиԥшны иҟазар рыхәҭоуп ҳәа агәаанагара аҟаҵара<ref name="waller2013-194-209">Waller, 2013, pp. 194—209.</ref><ref name="surdin2017-204-207">Сурдин, 2017, с. 204—207.</ref><ref name="efremov2006-49-58">Ефремов, 2006, с. 49—58.</ref>. Голландиатәи аҵарауаҩ Корнели Истон агипотеза ҟеиҵеит, «[[Галактика Андромеды|Андромеда анаҟәра]]» агалактика асарчтә еиҿкаара иаҿырԥшны, Асар Рымҩа асарчтә галактика ауп ҳәа<ref name="novikov2010-339">Новиков, 2010, с. 339.</ref>. {{Несколько изображений |зона = center |направление = horizontal |заголовок = Агалактикақәа, Асар Рымҩа ҭеиҭыԥшла изеиԥшу<ref name="waller2013-194-209" /><ref name="surdin2017-2-3-cvetnoi-vkladki">Сурдин, 2017, с. 2—3 цветной вкладки.</ref> |изобр1 = The VLT goes lion hunting.jpg |ширина1 = 240 |подпись1 = <center>[[M 95 (галактика)|M 95]]</center> |изобр2= |ширина2 = 269 |подпись2 = <center>[[M 109 (галактика)|M 109]]</center> |изобр3 = N891s.jpg |ширина3 = 316 |подпись3 = <center>Аҵкар ала иубо [[NGC 891]]</center> |изобр4 = Wide Field Imager view of a Milky Way look-alike NGC 6744.jpg |ширина4 = 285 |подпись4 = <center>[[NGC 6744]]</center> }} == Аиҿкаашьа == [[Афаил:Milky way profile-ab.svg|слева|мини|314x314пкс|Асар Рымҩа аилазаашьа асхематә аарԥшра, аҵкар ала аҭеиҭыԥш]] Ҳ-Галактикаҿы иҟоу аеҵәақәа еиҳарак [[Галактический диск|адиск]] аҿы еизгоуп. Уи адагьы, Агалактикаҿы иҟоуп абжьаратәи ашәага-загақәа змоу [[балдж|абалџь]], иаарту [[спиральные рукава|асарчтә маӷрақәа]], иара убасгьы ибжьаратәу [[Бар (астрономия)|абар]]. Убасала, Асар Рымҩа аҵыхәтәантәи [[Морфологическая классификация галактик|аморфологиатә хкы]] иаҵанакуа [[спиральная галактика|сарчтә галактикоуп]], насгьы уи апараметрқәак, иаҳҳәап, [[Атомарный водород|инеитралтәу аӡри]] азеиԥш хыԥхьаӡара, насгьы абалџь ашәагаа, Sb ахкы иақәшәоит, егьырҭ, [[темп звездообразования|аеҵәақәа рышьақәгылара амҽхак]] еиԥш, Sc ахкы иақәшәоит. Абар аҟазаара ҳасаб азуны, морфологиатә классификациала ҳ-Галактика SBbc ма SABbc ахкы иахәҭакуп<ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/M/Milky+Way|title=Milky Way|website=Asronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-20|archive-date=2022-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201144948/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/M/Milky+Way|url-status=live}}</ref><ref name="combes-lequeux2016-44-45">Combes, Lequeux, 2016, pp. 44—45.</ref><ref name="van-den-bergh2000-46-47">van den Bergh, 2000, pp. 46—47.</ref>. Агалактика аилазаашьатә хәҭақәа еиԥшым аҭыԥи аформеи рыла мацара акәымкәа, аеҵәақәа рпопулиациа апараметрқәа рылагьы, иаҳҳәап, ақәреи [[металличность|аметаллраи]] (ҵаҟа шәахә.), адинамика (шәахә. ҵаҟа) рыла<ref name="combes-lequeux2016-44-45" />. === Адиск === [[Афаил:Milky Way disk warp-ab.svg|мини|300x300пкс|Асар Рымҩа адиск адәахьтәи ахәҭақәа ирхәоу рформа]] [[Галактический диск|Адиск]] ҳ-Галактика ихадоу компонентуп аеҵәақәа рыкапан аҵакы аганахьала. Иара иамоуп иҟьаҟьоу аформа, насгьы уи аҟны иара убас иҟоуп [[спиральные рукава|асарчтә маӷрақәа]]. Адиск зегьы аеҵәатә капан 5{{E|10}} {{Mo}} ҟалоит{{ref+|Асар Рымҩа аеҵәатә капан 6{{E|10}} {{Mo}} ҳәа агәаанагара змоу амодель аҿы<ref name=":5" />.|комм.}}<ref name=":5" />. Ҳ-Галактика адиск еиҩшазар ҟалоит [[Тонкий диск|аҵаӷеи]] [[Толстый диск|ажәпеи]] ҳәа, аԥхьатәи адиск еиҳаны акапан амоуп аҩбатәи адиск аасҭа, насгьы 80% Агалактика [[барион|абарионтә]] капан иааизакны<ref name=":3">{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/thin+disk|title=Thin Disk|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-23|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318145629/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/Thin+Disk|url-status=live}}</ref>. Арҭ ахәҭақәа еиуеиԥшым апараметрқәа рымоуп, насгьы еиуеиԥшым амҩақәа рыла ишьақәгылазҭгьы ҟаларын (шәахә. ҵаҟа)<ref name="combes-lequeux2016-37-49">Combes, Lequeux, 2016, pp. 37—49.</ref>. Амра азааигәара адиск шәпа 1,2 килопарсек ажәпара амоуп, аҵаӷа 300—400 парсек ауп, насгьы еиҳагьы иҵаӷоу арчытә компонент аҵоуп. Агалактика адәахьтәи аҭыԥқәа рҿы адиск ҵаӷеи ашәпеи еиҳагьы ишәпахоит. Адиск шәпа еиҳарак [[металличность|аметаллра]] лаҟә змоу ажәытә еҵәақәа рыла ишьақәгылоуп, адиск ҵаӷаҿы еиҳа иқәыԥшу, металла ибеиоу аеҵәақәа ыҟоуп (шәахә. ҵаҟа), урҭ рыбжьара даҽа еиԥшымзаарақәакгьы ыҟоуп<ref name=":3" /><ref name="combes-lequeux2016-44-50">Combes, Lequeux, 2016, pp. 44—50.</ref>. Егьырҭ агалактикақәа рҿы еиԥш, Асар Рымҩа адиск ҵаӷаҿы агәҭанӡа иҟоу абжьаӡара шыҟоу ала аматериа аилаӷәӷәара ашара [[Экспоненциальное распределение|експоненциалтәуп]]; уи аҷыдаҟазшьатә радиус 3 килопарсекк шьақәнаргылоит. Адиск ҵаӷа агалактика агәҭантәи 16 килопарсек аҟынӡа инаӡоит, насгьы арчытә компонент еиҳагьы инаскьоит, агәҭантәи 35 килопарсек аҟынӡа агәаҭара ауеит. Адиск адәахьтәи аҭыԥқәа рҿы ирхәоу аформа амоуп, иҟалап уи зыхҟьо [[Взаимодействующие галактики|егьырҭ агалактикақәа реидҳәалара]] акәзар<ref name="combes-lequeux2016-50">Combes, Lequeux, 2016, p. 50.</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://www.astro.umd.edu/~richard/ASTRO620/HI_dist_MW_Kerp.pdf|автор=Kalberla P. M. W., Kerp J.|заглавие=The Hi Distribution of the Milky Way|год=2009|месяц=9|день=1|язык=en|издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|том=47|страницы=27–61|issn=0066-4146|место=Pato Alto|издательство=[[Annual Reviews]]|doi=10.1146/annurev-astro-082708-101823|archive-date=2022-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302140520/https://www.astro.umd.edu/~richard/ASTRO620/HI_dist_MW_Kerp.pdf}}</ref>. Арчытә компонент аҿы ари аформа ахәара диск адәахьтәи ахәҭа зегьы аҿы еиҟәшоу хыхьынтә ҵаҟа инагоу аиқәҵақәа рыла еиқәыршәоуп — амплитуда 100 инаркны 200 парсек рҟынӡа змоу ацәқәырԥақәа, ацәқәырԥа арадиалтә ура 3,9 инаркны 7,9 килопарсек рҟынӡа<ref>{{статья|автор=Sun, Y., Zhang, S., Yang, J. et al.|заглавие=Widespread corrugations superimposed on the Galactic warp in the outer CO disk|издание=Nat Astron|год=2026|doi=10.1038/s41550-026-02938-y}}</ref>. ==== Асарчтә маӷрақәа ==== [[Афаил:PIA19341-MilkyWayGalaxy-SpiralArmsData-WISE-20150603.jpg|слева|мини|300x300пкс|Асар Рымҩа аҭеиҭыԥш амодель. Акәаԥ ҩежь ала Амра ахьыҟоу аҭыԥ арбоуп, аҟаԥшьқәа рыла [[Погружённое скопление|агәыԥқәа]] ахьыҟоу арбоуп, урҭ асарчтә еиҿкаара арбагақәа реиԥш аус руеит]] Аоптикатә диапазон аҿы ахылаԥшраан агалактикатә диск аҿы [[Спиральные рукава|асарчтә маӷрақәа]] рыҟазаара иазкны алкааҟаҵара уадаҩуп, [[Межзвёздная пыль|аеҵәабжьаратәи асаба]] алашара ахьылбаанадо иахҟьаны. Аха, [[Атомарный водород|инеитралтәу аӡри]] мамзаргьы [[Молекулярное облако|амолекулатә ԥсҭҳәақәа]] рыларҵәара, иара убасгьы [[звёздные ассоциации|аеҵәақәа реидҳәалара]] реиԥш иҟоу иқәыԥшу аобиектқәа рыхсаала аизгараан асарчтә маӷрақәа убарҭоуп<ref name=":4" /><ref name="van-den-bergh2000-57-58">van den Bergh, 2000, pp. 57—58.</ref>. Амаӷрақәа рҟны иҟоу арчы аилаӷәӷәара егьырҭ адиск ахәҭақәа рҟны иҟоу аилаӷәӷәара аасҭа акырынтә еиҳауп, насгьы убраҟоуп [[звездообразование|аеҵәақәа рышьақәгылара]] еиҳарак иахьымҩаԥысуа. Асарчтә маӷрақәа [[Теория волн плотности|аилаӷәӷәаратә цәқәырԥақәа]] роуп, убри аҟнытә асарчтә хсаала иааизакны аеҵәақәеи арчи реиԥш акәымкәа даҽа ццакырала иҵәиуеит<ref name="surdin2017-202-207">Сурдин, 2017, с. 202—207.</ref>. Асарчтә маӷрақәа ахьыҟоу, рыҩаӡара, насгьы рхыԥхьаӡа макьана ииашаны ишьақәыргылаӡам<ref name=":0" /><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018RAA....18..146X|автор=Xu Y., Hou L., Wu Y.|заглавие=The spiral structure of the Milky Way|год=2018|месяц=12|день=1|язык=en|издание=Research in Astronomy and Astrophysics|том=18|страницы=146|issn=1674-4527|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.1088/1674-4527/18/12/146|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124121036/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018RAA....18..146X}}</ref>, аха лассы-лассы агәра ргоит Асар Рымҩаҿы асарчтә маӷра дуқәа ԥшьба ыҟоуп ҳәа: ихадоу ҩба — [[рукав Центавра|Центавр имаӷреи]] [[рукав Персея|Персеи имаӷреи]], насгьы ҩба ихадам — [[рукав Наугольника|Ангулус имаӷреи]] [[рукав Стрельца|Ахысҩы имаӷреи]]<ref>{{Статья|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/0004-6256/151/3/55|автор=Vallée J. P.|заглавие=The start of the Sagittarius spiral arm (Sagittarius origin) and the start ot the Norma spiral arm (Norma origin): Model-computed and observed arm tangents at galactic longitudes −20° < l < +23°|год=2016|месяц=2|день=9|язык=en|издание=[[The Astronomical Journal]]|том=151|выпуск=3|страницы=55|issn=1538-3881|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.3847/0004-6256/151/3/55|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124203609/https://iopscience.iop.org/article/10.3847/0004-6256/151/3/55}}</ref>. Урҭ [[Логарифмическая спираль|алогарифматә сарчтә форма]] рымоуп, 12° раҟара акәакьла ирхәоу. Амаӷра дуқәа инарываргыланы, еиҳа ихәыҷу абас еиԥш иҟоу ашьақәгыларақәагьы алукаартә иҟоуп, иаҳҳәап, [[рукав Ориона|Орион имаӷра]], Аҭыԥантәи амаӷра ҳәагьы изышьҭоу. Амаӷрақәа рырчытә еилазаарақәа Агалактикаҿы иҟоу аеҵәатә система аасҭа акырӡа еиҳа хараӡа инаӡоит. Уи адагьы, адиск аҿы иҟоу амолекулатә рчы [[Кольцеобразная галактика|амацәаз]] шьақәнаргылоит, агәҭантәи 4 инаркны 6 килопарсекк рҟынӡа аҩныҵҟатәи адәахьтәи арадиусқәа змоу<ref name="surdin2017-172-175-202-207">Сурдин, 2017, с. 172—175, 202—207.</ref><ref name="combes-lequeux2016-72-75">Combes, Lequeux, 2016, pp. 72—75.</ref>. ==== Амратә система акәша-мыкәша ==== [[Афаил:Nearby Stars (14ly Radius)-ab.svg|мини|300x300пкс|Амра зегь реиҳа иазааигәоу аеҵәақәа]] Агалактикаҿы зегь реиҳа иҭҵаау аҭыԥ [[Амратә система|Амратә система]] акәша-мыкәша ауп. Иаҳҳәап, Амра аҟынтәи 10 [[парсек|парсекк]] рыҩныҵҟа, 373 [[Звезда|еҵәа]] еилкаауп, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Белые карлики|асса шкәакәақәа]] 20, [[Коричневый карлик|асса каҳуаԥштәқәа]] 85, еиҳарак [[Красные карлики|асса ҟаԥшьқәа]] роуп<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2021A&A...650A.201R|автор=Reylé C., Jardine K., Fouqué P., Caballero J. A., Smart R. L.|заглавие=The 10 parsec sample in the Gaia era|год=2021|месяц=6|день=1|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|том=650|страницы=A201|issn=0004-6361|место=Les Ulis|издательство=[[EDP Sciences]]|doi=10.1051/0004-6361/202140985|archive-date=2021-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016212948/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2021A%26A...650A.201R}}</ref>. Амра аҟынтәи ааигәатәи аеҵәа — [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] — аҟынӡа абжьаӡара 1,3 парсек ыҟоуп, ааигәатәи [[Звёздное скопление|аеҵәатә гәыԥ]] — [[Гиады (звёздное скопление)|Агиадқәа]] — рҟынӡа 40 парсек ыҟоуп<ref name="surdin2017-116-133-135">Сурдин, 2017, с. 116, 133—135.</ref>. Амратә система иаакәыршаны иҟоуп [[пояс Гулда|Гулд имаҟа]] — аеҵәа лашақәеи арчи рацәаны изҭоу, амацәаз еиԥшу аиҿартәышьа. Гулд имаҟа аеллипстә форма амоуп, ашәагаақәа 500×1000 парсек раҟара ыҟоуп, насгьы агалактикатә диск аҟьаҟьара ахь 20° ала ихәоуп, Амра уи агәҭантәи 100 парсекк рыла иацәыхароуп. Амра аҟынтәи 1 килопарсекк аҩныҵҟа иҟоу [[Звезда спектрального класса O|O]], [[Звезда спектрального класса B|B]] ҳәа изышьҭоу [[Спектральная классификация звёзд|аспектртә хкы]] иаҵанакуа аеҵәақәа зегьы рҟынтәи 90% Гулд имаҟаҿы иҟоуп<ref>{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/GouldBelt.html|title=Gould Belt|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-01-24|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124222549/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/GouldBelt.html|url-status=live}}</ref><ref name="surdin2017-135-141">Сурдин, 2017, с. 135—141.</ref>. Амра акәша-мыкәша, Агалактика адинамикатә ҟазшьақәа рыла аматериа аилаӷәӷәара аилкаара алшоит, иара убасгьы еиуеиԥшым иубарҭоу адиск ахәҭақәа реилаӷәӷәарагьы ашәара алшоит. Абарҭ аҵакқәа реиԥшымзаара еиҳарак изыхҟьо аматериа лашьца аҟазаара ауп (шәахә. ҵаҟа). Аиҵаҩраҿы иаагоуп ахәҭақәа зегьы рлагала Амра азааигәара иҟоу аҭбааратә еилаӷәӷәараҿы, насгьы адиск аҿықәантәи ажәпара зегьы аҟны<ref name="surdin2017-288-292">Сурдин, 2017, с. 288—292.</ref>: {| class="wikitable" style="margin:auto; clear:both;" |+Амра азааигәара аматериа аилаӷәӷәара<ref name="surdin2017-288-292" /> !Адиск ахәҭа !Аҭаӡаратә еилаӷәӷәара, {{Mo}}/пк³ !Ақәыԥшыларатә еилаӷәӷәара, {{Mo}}/пк² |- |[[Звезда|Аеҵәақәа]] |0,033 |29 |- |Аеҵәақәа рцәынхақәа |0,006 |5 |- |[[Коричневые карлики|Асса каҳуаԥштәқәа]] |0,002 |2 |- |[[Межзвёздная среда|Аеҵәабжьаратәи аҭыԥ]] |0,050 |13 |- |Иубарҭоу аматериа зегьы |0,09 |49 |- |Адинамикатә хәшьара |0,10 |74 |- |[[Тёмная материя|Аматериа лашьца]] |0,01 |25 |} Аҭаӡаратә иара убас ахҟьатә еилаӷәӷәаразы ахәшьарақәа дара-дара еиҿагылаӡом. Иаҳҳәап, Амра азааигәара иҟоу аматериа лашьца апропорциа аиԥшымзаара, насгьы адиск ажәпара зегьы аҟны иаанарԥшуеит аматериа лашьца аилаӷәӷәара адиск аҟынтәи хара анаскьараан еиҳа ҵаҟа ишылаҟәуа, иаабац аматериа аилаӷәӷәара аасҭа, убри аҟнытә аматериа лашьца алагала адиск ажәпара зегьы аҿы еиҳауп, уи аҟьаҟьара азааигәара аасҭа. Адиск ажәпара ҳасаб азуны, аматериа лашьца аҭбааратәи хыхьтәи аилаӷәӷәара ахәшьарақәа еишьашәалоит, 0,01 {{Mo}}/pc³ аҭбааратә ҵакы ашәагатә гха иацымзаргьы<ref name="surdin2017-288-292" />. === Абалџь === Асар Рымҩа агәҭантәи ахәҭаҿы ибжьаратәны иаарԥшу [[балдж|абалџь]] ыҟоуп. Иара 2,2×2,9 килопарсек ашәагаақәа змоу [[сфероид]] ҟьаԥсуп<ref name="van-den-bergh2000-50">van den Bergh, 2000, p. 50.</ref>, насгьы уи акапан [[Бар (астрономия)|абар]] алаҵаны (шәахә. ҵаҟа) 9{{E|9}} {{Mo}} раҟара ҟалоит<ref name=":5" />. Физикала, ҳ-Галактика абалџь классикатәым, аха [[псевдобалдж|апсевдобалџьқәа]] рахь иаҵанакуеит — аклассикатә балџьқәа реиԥш акәымкәа урҭ гьежьуеит, еиҳа иҟьаҟьоу аформа рымоуп, еиҳа адискқәа иреиԥшуп. Асар Рымҩа абалџь аҭра еиԥшу, насгьы адиск еиԥшу ахәҭақәа амоуп<ref name=":32">{{Статья|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/1538-4357/aafdff|автор=Kormendy J., Bender R.|заглавие=Structural Analogs of the Milky Way Galaxy: Stellar Populations in the Boxy Bulges of NGC 4565 and NGC 5746|год=2019|месяц=2|день=14|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=872|выпуск=1|страницы=106|issn=1538-4357|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.3847/1538-4357/aafdff|archive-date=2021-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105140308/https://iopscience.iop.org/article/10.3847/1538-4357/aafdff}}</ref><ref name="combes-lequeux2016-47-48">Combes, Lequeux, 2016, pp. 47—48.</ref>. Абалџь аҭҵаараҿы акыр зҵазкуа аҭыԥ ааннакылеит [[Окно Бааде|Бааде иԥенџьыр]] аҟазаара — Агалактика агәҭа иазааигәоу ажәҩан аҭыԥ хәыҷы, [[межзвёздное поглощение|аеҵәабжьаратәи албаадара]] ахьмаҷу, Агалактика ахәҭаҿы иҟоу аобиектқәа рхылаԥшра алзыршо<ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/B/Baade%27s+Window|title=Baade's Window|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-25|archive-date=2022-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125165857/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/B/Baade%27s+Window|url-status=live}}</ref>. === Абар === [[Афаил:Milky_Way_infrared.jpg|мини|300x300пкс|Ажәҩан зегьы [[Инфракрасный диапазон|аинфраҟаԥшьтә]] ҭҵаараҿы Асар Рымҩа [[2MASS]]. Абар асимметриа асахьа агәҭантәи ахәҭаҿы иубаратәы иҟоуп]] Асар Рымҩаҿы [[Бар (астрономия)|абар]] ыҟоуп — адиск агәҭантәи ахәҭаҿы еиҵыху аиҿкаара. Иара арадиус 4 килопарсекк шьақәнаргылоит, насгьы иара аҵәҩан хада 20° акәакь ала аблабара ашәахәахьы ирхоуп. Амра еиҳа иазааигәоу апозитивтә [[Галактическая долгота|галактикатә харараҿы]] иубарҭоу абар ахәҭа ауп, убри аҟнытә Агалактика агәҭантәи арегион аҿы иубаратәы иҟоу аеҵәақәа реихшара асимметриа амамкәа иҟалоит<ref name="binney-merrifield1998-616-621">Binney, Merrifield, 1998, pp. 616—621.</ref>. Даҽа дыргак абар аҟазаара аазырԥшуа — Агалактика агәҭантәи ахәҭаҿы иҟоу арчы аномалиатә ццакырақәа, ҷыдала, уи апозитивтәи анегативтәи [[Лучевая скорость|арадиалтә ццакырақәа]] 200 км/с рҟынӡа инаӡоит. Абар [[Гравитационный потенциал|агравитациатә потенциал]] асимметриа амам, убри аҟнытә уи арчы [[момент силы|амч цҵа]] аҭара алшоит<ref name=":0" /><ref name="surdin2017-204">Сурдин, 2017, с. 204.</ref><ref name="combes-lequeux2016-85-87">Combes, Lequeux, 2016, pp. 85—87.</ref>. Абар хада адагьы, Агалактика агәҭаны иҟоуп аҩбатәи абар хәыҷы, зрадиус 150 парсек рҟынӡа инаӡоу, уи абар хада иаҿагыланы иҟоуп. Ишаабо ала, абри аҩбатәи абар акәзар ҟалап 200 парсек арадиус змоу Агалактика агәҭаны иҟоу амолекулатә рчы амацәаз зыдҳәалоу<ref name="combes-lequeux2016-85-87" />. === Агало === [[Галактическое гало|Аеҵәатә гало]] — ари еиҵыху Агалактика асистемахәҭа ауп, асфератә форма змоу. Аеҵәатә гало Агалактика агәҭантәи 80 килопарсек рҟынӡа абжьаӡаранӡа еиҵыхуп, зегь реиҳа ихараны иҟоу аеҵәақәа 320 килопарсек рҟны иԥшаан<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.space.com/astronomers-spot-most-distant-milky-way-stars|title=Astronomers spot the most distant stars in the Milky Way — a million light-years away|author=Waldek S.|website=Space.com|date=2023-01-11|access-date=2023-01-12|archive-date=2023-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230112044751/https://www.space.com/astronomers-spot-most-distant-milky-way-stars|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://news.ucsc.edu/2023/01/milky-way-halo.html|title=Astronomers find the most distant stars in our galaxy halfway to Andromeda|author=Stephens T.|website=UC Santa Cruz News|access-date=2023-01-12|archive-date=2023-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230111183741/https://news.ucsc.edu/2023/01/milky-way-halo.html|url-status=live}}</ref>. Агало Асар Рымҩа аҿы иҟоу аеҵәақәа зегьы рҟынтәи наӡынқәак мацара роуп иаҵанакуа — уи аеҵәатә капан {{E|9|0}} {{Mo}} раҟара, аха агало [[Тёмная материя|аматериа еиқәаҵәа]] рацәаны иамоуп (шәахә. ҵаҟа)<ref name=":4" /><ref name="combes-lequeux2016-46-48">Combes, Lequeux, 2016, pp. 46—48.</ref>. Аеҵәатә гало еизадам: уи [[Звёздный поток|аеҵәатә цәқәырԥақәа]] аҵоуп, иаҳҳәап, [[поток Стрельца|Ахысҩы ицәқәырԥа]], иара убас [[Кольцо Единорога|Атәыҩазаҵә Амацәаз]]. Аеҵәатә цәқәырԥақәа ҳәа изышьҭоу акосмос аҿы ҭыԥк аанызкыло аеҵәақәа ргәыԥқәа роуп, урҭ еиҳарак еиԥшу рыццакрақәеи рхимиатә еилазаареи рыла иалукаартә иҟоуп. Убри аҟнытә урҭ рцәырҵра ҳаилнаркаауеит Асар Рымҩа мҩанызас иамаз [[Карликовая галактика|агалактика ссақәа]] реилабгара, иара убас [[Приливные силы|аӡхаларатә мчқәа]]. Ҷыдала, [[карликовая эллиптическая галактика в Стрельце|Ахысҩы аҟны аеллиптикатә галактика сса]] уажәтәи аамҭазы аӡхаларатә нырра ӷәӷәа ахнагоит иара убас Ахысҩы ацәқәырԥа аԥнаҵоит<ref name="combes-lequeux2016-46-48" /><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2007SciAm.296d..40I|автор=Ibata R., Gibson B.|заглавие=The Ghosts of Galaxies Past|год=2007|месяц=4|день=1|язык=en|издание=[[Scientific American]]|том=296|страницы=40–45|issn=0036-8733|место=N. Y.|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|doi=10.1038/scientificamerican0407-40|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222172751/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2007SciAm.296d..40I}}</ref>. === Агәҭа === [[Афаил:SgrA2021.gif|мини|334x334пкс|Есыҽнытәи аеҵәақәа рныҟәара акапан дуӡӡа змоу акылҳара еиқәаҵәа [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] азааигәара. Аҵаҟа арӷьарахь иаарԥшуп [[Нептун]] иорбита ашәагаа аиҿырԥшразы.|слева]] [[Афаил:Sag_A%2A.jpg|thumb|300px|справа|Агалактика агәҭаҿы иҟоу акапан дуӡӡа змоу акылҳара еиқәаҵәа [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] агага асахьа, [[радиодиапазон|арадиодиапазон]] аҿы [[Телескоп горизонта событий|Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ателескоп]] ахархәарала ирҳаз (2022)]] [[Центр Галактики|Агалактика агәҭаны]] иҟоуп [[сверхмассивная чёрная дыра|акапан дуӡӡа змоу акылҳара еиқәаҵәа]]. Уи акапан 4,3{{E|6}} {{Mo}} шьақәнаргылоит, уи еизаку арадио хыҵхырҭа [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] аҳасабала игәаҭоуп, насгьы еиҳа идуу арадио хыҵхырҭа [[Стрелец A|Ахысҩы A]] иахәҭакуп. Ари акылҳара еиқәаҵәа иазааигәаны хазы игоу аеҵәақәа еилкаауп: урҭ руак аҟны Агалактика агәҭа акәшара аамҭа 15 шықәса шьақәнаргылоит, егьи агәҭа 60 [[а.е.|а.ц.]] абжьаӡараҟынӡа иазааигәахеит, насгьы 9000 км/с аццакырала иныҟәон<ref name=":0" /><ref name="efremov2006-59-63">Ефремов, 2006, с. 59—63.</ref><ref name="combes-lequeux2016-94-98">Combes, Lequeux, 2016, pp. 94—98.</ref>. Агәҭантәи арегион, 1 парсекк аҟынӡа ашәагаа змоу, ҩ-еҵәатә гәыԥк аҵоуп: еиҳа ижәытәу, {{E|6|0}} {{Mo}} акапан змоу, насгьы даараӡа иқәыԥшу, 1,5{{E|4}} {{Mo}} акапан змоу; рыҩбагьы диск еиԥшу аформа рымоуп. Иара убас, агәҭа иаакәыршаны 2×3 парсек ашәагаа змоу аҭыԥ аҿы арчы ыҟаӡам: иҟалап уи [[Звёздный ветер|аеҵәатә ԥша]] иагазар. Ари арегион аҳәааҿы иҟоуп арчытә мацәаз, уи, излаабо ала, акылҳара еиқәаҵәа [[аккреционный диск|аккрециатә диск]] ауп. Агалактика агәҭантәи 100 парсекк рыҩныҵҟа — лассы-лассы агәыцә ҳәа изышьҭоу аҭыԥ аҟны — [[звездообразование|аеҵәақәа рышьақәгылара]] мҩаԥысуеит: уа иԥшаауп [[Остаток сверхновой|асуперҿыцқәа рцәынхақәа]], [[Инфракрасное излучение|аинфраҟаԥшьтә радиациа]] ахыҵхырҭақәа, насгьы [[Гигантское молекулярное облако|амолекулатә ԥсҭҳәа дуӡӡақәа]]<ref name=":0" />. Агәҭа иацәыхараӡаны иҟоуп агәҭантәи амолекулатә зона — 200 парсек арадиус змоу, амолекулатә рчы рацәаны зҭоу, амацәаз еиԥшу арегион<ref name="combes-lequeux2016-87-94">Combes, Lequeux, 2016, pp. 87—94.</ref>. Агалактика агәҭа аҭҵаара уадаҩуп, агәҭа аганахьала аеҵәабжьаратәи асаба алашара аҭагалара амҽхак [[Фотометрическая система UBV|V диапазон]] аҿы 30<sup>[[Звёздная величина|m]]</sup> ахьынӡанаӡо, убри аҟнытә ари арегион аинфраҟаԥшьтәи арадио диапазонқәа рҿы мацара ауп иахьубо<ref name="van-den-bergh2000-47-50">van den Bergh, 2000, pp. 47—50.</ref>. == Аилазаара == [[Афаил:Gaia%E2%80%99s_Hertzsprung-Russell_diagram_ESA393151.jpg|мини|300x454пкс|[[Gaia]] адыррақәа рыла [[Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел идиаграмма]], Амра аҟынтәи 5 нызқь [[Световой год|лашара шықәса]] рыҩныҵҟа иҟоу аеҵәақәа рзы|слева]] [[Афаил:Age-metallicity relation of the Galaxy-ab.svg|мини|300x300пкс|Агалактика еиуеиԥшым асистемахәҭақәа рзы ақәреи [[металличность|аметаллреи]]]] === Аеҵәақәа рпопулиациа === Асар Рымҩаҿы [[темп звездообразования|аеҵәақәа рышьақәгылара амҽхак]], еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, шықәсыкахь 1,6—2 {{Mo}} шьақәнаргылоит<ref name=":5" /><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2011AJ....142..197C|автор=Chomiuk L., Povich M. S.|заглавие=Toward a Unification of Star Formation Rate Determinations in the Milky Way and Other Galaxies|год=2011|месяц=12|день=1|издание=[[The Astronomical Journal]]|том=142|страницы=197|issn=0004-6256|язык=en|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.1088/0004-6256/142/6/197|archive-date=2022-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517011655/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2011AJ....142..197C}}</ref>. Даара ирмариоу аформаҿы, Агалактика [[звёздное население|аеҵәақәа рпопулиациа]] еиҩшазар ҟалоит [[население I|апопулиациа I]], [[население II|апопулиациа II]] ҳәа. Актәи еиднакылоит еиҳа иқәыԥшу, [[металличность|зметаллра]] ҳараку аеҵәақәа, урҭ еикәарҳәу аорбитақәа рыла еиҭаҵуеит, насгьы иҟьаҟьоу, иҵәиуа [[галактический диск|агалактикатә диск]] шьақәдыргылоит. Аҩбатәи — ажәытә еҵәақәа, ихьанҭоу аелементқәа рыла иӷару, урҭ еиҵыху аорбитақәа рыла еиҭаҵуеит, насгьы иааидкыланы имгьежьуа асфероидтә [[Галактическое гало|гало]] шьақәдыргылоит, иара убас [[балдж|абалџь]]<ref>{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/PopII.html|title=Population II|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-01-29|archive-date=2022-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123160911/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/PopII.html|url-status=live}}</ref>. Ари ма егьи апопулиациа аеҵәақәа рымацара ракәымкәа, егьырҭ агалактикаҿы иҟоу аобиектқәагьы рылазар ауеит. Апопулиациа I ахаҭарнакцәа рахь иаҵанакуеит [[межзвёздный газ|аеҵәабжьаратәи арчы]], [[звёздные ассоциации|аеҵәақәа реидҳәаларақәеи]] [[Рассеянное звёздное скопление|иԥсаҟьоу акластерқәеи]], [[классические цефеиды|аклассикатә цефеидқәеи]]<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/Cepheid-variable|title=Cepheid variable|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-02-04|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204160528/https://www.britannica.com/science/Cepheid-variable|url-status=live}}</ref>. Апопулиациа II иаҵанакуеит, ҿырԥштәыс иаагозар, [[шаровые скопления|аглобустә кластерқәеи]] [[переменные типа RR Лиры|RR Lyrae аԥсахгақәеи]]<ref name=":4" /><ref name="combes-lequeux2016-44-45" />. Аха хыхь зыӡбахә ҳәаз асистема ажәхьеит ҳәа иԥхьаӡоуп. Ақәреи, ахимиатә еилазаареи, акинематикеи рыбжьара иҟоу [[Корреляция|акоррелиациа]] инаӡамкәа иҟалеит, насгьы аиҟәшара ацынхәрас еиҳа иҭышәынтәалоу аградациа ԥшаан<ref name=":4" />. Агалактика ахәҭақәа зегьы рҿы еиуеиԥшым ақәрақәеи аметаллрақәеи змоу аеҵәақәа убаратәы иҟоуп: абарҭ апараметрқәа рылаҵәара кырӡа идууп. Уи адагьы, апопулиациа аҟазшьақәа рыла, адиск еиҩшазар ҟалоит [[Тонкий диск|аҵаӷеи]] [[толстый диск|ажәпеи]] ҳәа (шәахә. хыхь), насгьы абалџь апопулиациа агало апопулиациа иеиԥшым, убри аҟнытә еиҳа аҵакы амоуп абарҭ аԥшь-система хәыҷқәак рпопулиациақәа рыӡбахә хаз-хазы рылацәажәара<ref name="combes-lequeux2016-44-45" /><ref name=":6">{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/population.html|title=Population|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-01-29|archive-date=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129214858/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/population.html|url-status=live}}</ref>. Адиск ҵаӷа апопулиациа иаҵанакуеит [[Амра|Амреи]] уи ааигәара иҟоу аеҵәақәа рҟынтәи 96%. Адиск ҵаӷаҿы еиуеиԥшым ақәрақәа змоу аеҵәақәа ыҟоуп, уажәтәи аамҭазы ицәырҵуа инадыркны 10 миллиард шықәса зхыҵуа аеҵәақәа рҟынӡа, урҭ абжьаратәи рықәра 6 миллиард шықәса шьақәнаргылоит. Убасала, адиск ҵаӷа [[звездообразование|аеҵәақәа рышьақәгылара]] иахьа уажәраанӡагьы иахьымҩаԥысуа, [[Спиральные рукава|асарчтә маӷрақәа]] рҟны еиҳарак активла аус зуа иқәыԥшу системахәҭоуп. Адиск ҵаӷа аеҵәақәа [[металличность|аметаллра]] ҳарак рымоуп: бжьаратәла, урҭ рҟны иҟоу ахәҭаҷ хьанҭақәа рыхәҭаа амратә еҵәа иаҿырԥшзар ауеит, аеҵәақәа реиҳарак рзы 1/3 инаркны 3 мратә еҵәак рҟынӡа иҟоуп<ref name=":7">{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/Thick+Disk|title=Thick Disk|website=Asronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-30|archive-date=2022-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314091839/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/Thick+Disk|url-status=live}}</ref>. Адиск ҵаӷа аметаллтә [[градиент]] аанарԥшуеит: уи адиск аҩныҵҟатәи ахәҭақәа рҿы еиҳа иҳаракуп адәахьтәи ахәҭақәа рҟны аасҭа. Адиск ҵаӷа Агалактика агәҭа иаакәыршаны ирласны иҵәиуеит, насгьы аеҵәақәа агьежьтәқәа ирзааигәоу аорбитақәа рыла еиҭаҵуеит. Амра азааигәара аеҵәақәа рныҟәара аццакра 220 км/с раҟара ыҟоуп<ref name=":3" /><ref name="combes-lequeux2016-50" /><ref name=":6" />. Адиск шәпа апопулиациа еиуеиԥшым апараметрқәа рыла адиск ҵаӷа апопулиациа иеиԥшым. Адиск шәпа иаҵанакуеит Амра азааигәара иҟоу аеҵәақәа рҟынтәи 4% раҟара, иҟалап урҭ руакы [[Арктур]] акәзар. Арҭ аеҵәақәа акыр иажәхьеит, рықәрақәа 10—12 миллиард шықәса раҟара ыҟоуп<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2019MNRAS.490.5335S|автор=Sharma S., Stello D., Bland-Hawthorn J., Hayden M. R., Zinn J. C.|заглавие=The K2-HERMES Survey: age and metallicity of the thick disc|год=2019|месяц=12|день=1|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|том=490|страницы=5335–5352|issn=0035-8711|место=Oxford|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|doi=10.1093/mnras/stz2861|archive-date=2022-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218182606/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2019MNRAS.490.5335S}}</ref><ref name="bland-hawthorn2014-59-60">Bland-Hawthorn et al., 2014, pp. 59—60.</ref>. Урҭ еиҵоу аметаллра рымоуп, адиск ҵаӷа аеҵәақәа раасҭа: урҭ реиҳарак рҿы аметаллқәа рхыԥхьаӡара{{Ref+|Астрономиаҿы аметаллқәа ҳәа ирышьҭоуп агели аасҭа еиҳа ихьанҭоу аелементқәа зегьы<ref name="metallicity">{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/metallicity.html|title=Metallicity|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-02-01|archive-date=2021-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005150223/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/metallicity.html|url-status=live}}</ref>.|комм.}} 1/10 инаркны 1/2 рҟынӡа амратәи аҟынтәи ауп, бжьаратәла — 1/4. Убри ааан, адиск шәпа аеҵәақәа рҟны [[кислород|аксигени]] [[магний|амагни]] реиԥш иҟоу [[Альфа-процесс|альфа-хәҭаҷқәа]] рхыԥхьаӡара, аметаллқәа зегьы ирҿырԥшны, адиск ҵаӷаҿы иҟоу аасҭа еиҳауп. Адиск шәпа, аҵаӷа еиԥш, иҵәиуеит, аха 40 км/с ала еиҵоу аццакырала, убри аҟнытә аеҵәақәа аеллиптикатә орбитақәа рыла еиҭаҵуеит, насгьы рыццакрақәа рдисперсиа еиҳауп<ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name="combes-lequeux2016-48-49">Combes, Lequeux, 2016, pp. 48—49.</ref>. Аеҵәатә гало шьақәгылоуп зметаллра даараӡа илаҟәу ажәытә еҵәақәа рыла, еиҳарак [[субкарлик|асубссақәа]] — Амра зегь реиҳа иазааигәоу агало аеҵәа [[звезда Каптейна|Каптеин иеҵәа]] ауп. Агало аеҵәақәа рықәрақәа 12 миллиард шықәса иреиҳауп, насгьы аметаллқәа рыхәҭаа абжьааԥны 1/100 инаркны 1/10 рҟынӡа амратәи аҟынтәи ауп. Ари асистемахәҭа аеҵәақәа [[Момент импульса|аимпульс аизгатә момент]] шамахамзар ирымаӡам, аццакрақәа рдисперсиа ҳарак рымоуп, насгьы кырӡа еиҵыху аорбитақәа рыла иныҟәоит, убри аҟнытә аеҵәатә гало иааизакны агьежьтә иазааигәоу аформа амоуп иара убас еикәагьежьӡом<ref name=":6" /><ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/S/Stellar+Halo|title=Stellar Halo|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-02-01|archive-date=2022-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201201552/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/S/Stellar+Halo|url-status=live}}</ref><ref name="combes-lequeux2016-46-47">Combes, Lequeux, 2016, pp. 46—47.</ref>. Агалактика абалџь еиҳарак 7 миллиард шықәса иреиҳау аеҵәақәа рыла ишьақәгылоуп, аха уи аҟны еиҳа иқәыԥшу еҵәақәагьы уԥылоит, урҭ рҟынтәи еҵәақәак 500 миллион шықәса иреиҵоуп<ref name=":62">{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/b/Bulges|title=Bulges|website=Swinburne University of Technology|access-date=2021-10-30|archive-date=2022-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307155225/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/B/Bulges|url-status=live}}</ref>. Абалџь аеҵәақәа рметаллра даара еиԥшым — аеҵәақәа реиҳарак 2 % инаркны амратә аҟнытә 1,6 рҟынӡа инаӡоит, аха бжьаратәла уи ҳаракуп иара убас амратә аҟнытә 0,6 шьақәнаргылоит, уи адагьы абалџь аеҵәақәа [[Альфа-процесс|альфа-хәҭаҷқәа]] рыла ибеиоуп{{ref+|Аметаллра <chem>[Fe/H]</chem> [[Гелий|агели]] аасҭа ихьанҭоу аелементқәа рымратә фракциа <chem>Z = 10^{[Fe/H]}</chem> иақәшәоит<ref name="metallicity"/>.|комм.}}<ref name="bland-hawthorn2014-55-59">Bland-Hawthorn et al., 2014, pp. 55—59.</ref><ref name=":42">{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2008IAUS..245....3F|автор=Freeman K. C.|заглавие=Galactic bulges: overview|год=2008|месяц=7|день=1|язык=en|издание=Formation and Evolution of Galaxy Bulges, Proceedings of the International Astronomical Union, IAU Symposium|том=245|страницы=3–10|место=N. Y.|издательство=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/S1743921308017146 | issn = 1743-9213 }}</ref>. Ишаабо ала, абалџь аилазаара еиуеиԥшым амеханизмқәа рныррала ишьақәгылеит<ref name="combes-lequeux2016-46-47" />. Амра азааигәара абалџь аилазаара ахаҭарнакцәа ыҟаӡам<ref name=":6" />. === Аеҵәатә гәыԥқәеи урҭ реизгақәеи === Асар Рымҩаҿы еиуеиԥшым аеҵәақәа ргәыԥқәа ыҟоуп: [[Шаровое звёздное скопление|аглобустәи]] [[рассеянные звёздные скопления|иԥсаҟьои аеҵәатә гәыԥқәа]], иара убас [[звёздные ассоциации|аеҵәақәа реизгақәа]]. Арҭ асистемақәа рҿы аеҵәақәа еицырзеиԥшу ахылҵшьҭра рымоуп<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/star-cluster|title=Star cluster|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-02-04|archive-date=2022-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417172603/https://www.britannica.com/science/star-cluster|url-status=live}}</ref>. Уи адагьы, Агалактикаҿы иуԥылоит [[Движущаяся группа звёзд|иныҟәо аеҵәатә гәыԥқәа]], уаҟа аеҵәақәа хымԥада аҭыԥҭаӡараҿы еидкылам, аха еизааигәоу аныҟәаратә ццакрақәа рымоуп<ref name=":4" />. ==== Агьежьтә еизакқәа ==== [[Афаил:Messier_13_Hubble_WikiSky.jpg|мини|300x300пкс|Агьежьтә еҵәатә еизакқәа [[M 13 (звёздное скопление)|M 13]]]]Агьежьтә еизакқәа асфератә форма иазааигәоу рымоуп, урҭ рҿы аеҵәақәа рхыԥхьаӡара рацәоуп: зқьыла инаркны миллионла рҟынӡа, урҭ ршәагаақәагьы 3 инаркны 100 парсекк рҟынӡа инаӡоит<ref name=":4" />. Асар Рымҩа аҟны зегь реиҳа илашо агьежьтә еизакы, [[Омега Центавра|Омега Центавр]], [[Абсолютная звёздная величина|абсолиуттә еҵәатә мҽхакы]] −10,4<sup>m</sup> амоуп, насгьы зегь реиҳа ицәышу азы уи −3<sup>m</sup> раҟара ауп, абжьаратәи, еиҳа лассы-лассы иуԥыло аҵакы — −7<sup>m</sup>. Агьежьтә еизакқәа [[балдж|абалџьи]] [[Галактическое гало|агалои]] рҿы иҟоуп: урҭ уԥылоит агәҭантәи 100 килопарсек рҟынӡа абжьаӡараҿы, аха еиҳарак агәҭаҿы еизгоуп<ref>{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/globclust.html|title=Globular cluster|author=Darling D.|website=Internet Encycloedia of Science|access-date=2022-02-02|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030181419/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/globclust.html|url-status=live}}</ref><ref name="combes-lequeux2016-47">Combes, Lequeux, 2016, p. 47.</ref><ref name="binney-merrifield1998-327-331">Binney, Merrifield, 1998, pp. 327—331.</ref>. Асар Рымҩаҿы иҟоу агьежьтә кластерқәа жәытә обиектқәоуп, 11―13 миллиард шықәса ақәра рымоуп, аха уи агалактикақәа зегьы рҿы ус акәымзаргьы — гәыԥк рҟны агьежьтә еизак қәыԥшқәа уԥылоит<ref name="combes-lequeux2016-47" /><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/globular-cluster|title=Globular cluster|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-02-02|archive-date=2018-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102131221/https://www.britannica.com/topic/globular-cluster|url-status=live}}</ref>. Абарҭ аобиектқәа еиҳарак [[Металличность|аметаллра]] лаҟә рымоуп, −2,5 аҟынӡа, аха еизакқәак рҟны аметаллра амратәи аасҭа еиҳауп<ref name="binney-merrifield1998-327-331" />. Агалактикаҿы 150 рҟынӡа абас еиԥш иҟоу аобиектқәа еицырдыруеит, урҭ зегьы рхыԥхьаӡара 200 раҟара ҟалароуп: урҭ рҟынтәи џьоукы аеҵәабжьаратәи асаба ала иҵәахуп, убри аҟнытә урҭ убарҭаӡам<ref name=":4" /><ref name=":8" />. Асар Рымҩаҿы иалкаауп агьежьтә еизакқәа рсистемахәҭақәа ҩба: F-еизакқәа, мамзаргьы агало аизакқәа, урҭ [[металличность|рметаллра]] −0,8 аасҭа еиҵоуп, насгьы G-еизакқәа, мамзаргьы адиск аизакқәа, зметаллра ари аҵакы аасҭа еиҳау. Агало аизакқәа еихшоуп сфератә симметриала, агәҭантәи еиҳа хараӡа инеиуеит, насгьы хыԥхьаӡарала еиҳа ирацәоуп адисктә еизакқәа раасҭа, еиҳа иҟьаҟьоу асистемахәҭа шьақәзыргыло. Иҟалап, адисктә еизакқәа [[Толстый диск|адиск жәпа]] апопулиациа иаҵанакуазаргьы<ref name="binney-merrifield1998-666-670">Binney, Merrifield, 1998, pp. 666—670.</ref>. ==== Иԥсаҟьоу аизакқәа ==== [[Афаил:M44_Heggie.jpg|мини|Иԥсаҟьоу аеҵәатә еизакы [[M 44]]|300x300пкс]] Агьежьтә еизакқәа реиԥш акәымкәа, иԥсаҟьоу аизакқәа еиҳа имаҷны еиқәыршәоу аформа рымоуп, насгьы еиҳа иҵаӷоуп, еиҵоу ашәага-загақәагьы рымоуп — 10 парсекк раҟара, еиҵангьы, аеҵәақәа рхыԥхьаӡарагьы еиҵоуп — жәабала инаркны зқьыла рҟынӡа. Иаҳа иԥсыҽу иԥсаҟьоу аизакқәа абсолиуттә еҵәатә мҽхакқәа −3<sup>m</sup> аасҭа еиҳа иԥсыҽуп, реиҳа илашақәоу рҟны ари арбага −9<sup>m</sup> аҟынӡа инаӡоит. Иԥсаҟьоу аизакқәа Агалактика аҟьаҟьараҿы еихшоуп, урҭ рҟынтәи зегь реиҳа иқәыԥшу [[Спиральный рукав|асарчтә маӷрақәа]] рҟны еизгоуп<ref name=":4" /><ref name=":9">{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/O/opencluster.html|title=Open cluster|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-02-03|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030234615/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/O/opencluster.html|url-status=live}}</ref><ref name="binney-merrifield1998-377-381">Binney, Merrifield, 1998, pp. 377—381.</ref>. Иԥсаҟьоу аизакқәа еиҳарак иқәыԥшу аобиектқәа роуп, урҭ реиҳарак рышьақәгылара ашьҭахь шә-миллион шықәсак рыла еилабгоит, аха урҭ рыбжьара еиҳа ижәытәу аобиектқәагьы уԥылоит<ref name=":9" />. Убри инақәыршәаны, иԥсаҟьоу аизакқәа рҟны илашоу аеҵәа жәҩангәыԥштәылақәа уԥылоит, агьежьтә еизакқәа рҟны иҟам. Иԥсаҟьоу аизакқәа рметаллрақәа ҳаракуп, бжьаратәла амратә иаҿурԥшыртә аҟынӡа<ref name="binney-merrifield1998-377-381" />. Агалактикаҿы еицырдыруеит 1200 инареиҳаны иԥсаҟьоу аизакқәа<ref>{{Статья|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2018/10/aa33476-18/aa33476-18.html|автор=Cantat-Gaudin T., Jordi C., Vallenari A., Bragaglia A., Balaguer-Núñez L.|заглавие=A Gaia DR2 view of the open cluster population in the Milky Way|год=2018|месяц=10|день=1|язык=en|издание=[[Astronomy & Astrophysics]]|том=618|страницы=A93|место=Les Ulis|издательство=[[EDP Sciences]]|issn=0004-6361, 1432-0746|doi=10.1051/0004-6361/201833476|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120175516/https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2018/10/aa33476-18/aa33476-18.html}}</ref>. Аха, абас еиԥш иҟоу аизакқәа еснагь егьырҭ аеҵәақәа рыбжьара иахьалкаам, насгьы Агалактика адиск аҿы иахьыҟоу азы, аеҵәабжьаратәи албаадара урҭ рхылаԥшра иахьаԥырхагоу, Агалактикаҿы иԥсаҟьоу аизакқәа зегьы рыхәҭак мацара ауп идыру<ref name="binney-merrifield1998-377-381" />. ==== Аеҵәақәа реидҳәаларақәа ==== Аеҵәақәа реидҳәалара ҳәа изышьҭоу аеҵәақәа ргәыԥ қәыԥшқәа роуп, регионк аҟны еицышьақәгылаз. Аидҳәаларақәа ашәага-зага дуқәа рымоуп — 80 парсек рҟынӡа, убри аҟнытә аидҳәаларақәа рҿы иҟоу аеҵәақәа гравитациала иԥсыҽӡаны еидҳәалоуп, насгьы миллион шықәсқәак рыла арҭ реиԥш иҟоу аилазаашьақәа хыбгалоит. Аизакқәа рҟны аеҵәақәа рхыԥхьаӡара абжьааԥны зықьцыра ишеиҳамгьы, урҭ рҟнытә реиҳа илашақәоу агьежьтә еизакқәа раасҭагьы илашазар ауеит, избан акәзар урҭ рҟны иҟоуп зыԥсҭазаара анҵыра рацәам илашоу идуӡӡоу аеҵәақәа<ref name=":4" /><ref>{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/association_stellar.html|title=Stellar association|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-02-04|archive-date=2020-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029101448/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/association_stellar.html|url-status=live}}</ref>. === Аеҵәабжьаратәи аҭыԥ === [[Афаил:Gaia-_Exploring_the_multi-dimensional_Milky_Way_ESA24305488.jpeg|мини|300x300пкс|Gaia DR3 акаталог аҟынтәи Асар Рымҩа ахсаалақәа ԥшьба: [[Радиальная скорость|ашәахәатә ццакыра]] (хыхь армарахь), [[собственное движение|ахатәы ныҟәара]] (ҵаҟа армарахь), [[Космическая пыль|аеҵәабжьаратә саба]] (хыхь арӷьарахь) насгьы [[металличность|аметаллра]] (ҵаҟа арӷьарахь)]] Ҳгалактика аеҵәақәа рыбжьара иҟоу аҭыԥҭаӡара иҵаӷоу [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратәи аҭыԥ]] ала ихарҭәаауп, уи адиск аҿы еизгоуп, насгьы 99% арчы ала ишьақәгылоуп — еиҳарак [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]]. Даҽа 1% — асаба ауп, уи [[Межзвёздное поглощение|еҵәабжьаратәи албаадареи]] алашара [[Поляризация волн|аполиаризациеи]] рыла аҽаанарԥшуеит<ref name=":10">{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/I/ISM.html|title=Interstellar medium|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-02-05|archive-date=2022-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120133857/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/I/ISM.html|url-status=live}}</ref>. Аеҵәабжьаратәи аҭыԥҭаӡарахь иаҵанакуеит иара убас [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]], зымчхара 3 [[Гаусс (единица измерения)|микрогаусск]] шьақәнаргыло — ари арбага маҷцәоуп Агалактикаҿы арчы аныҟәара анырразы, аха иазхоит асаба ахәҭаҷқәа иалкаау формала инаҳәааҳәны алашара аполиаризациа аԥырҵаларазы<ref name=":4" />. Аеҵәабжьаратәи абжьаӡараҿы [[космические лучи|акосмостә шәахәақәа]] ыҟоуп — [[Релятивистские эффекты|арелиативисттә ццакрақәа]] зманы иныҟәо [[электрон|аелектронқәеи]] [[протон|апротонқәеи]] реиԥш иҟоу еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/interstellar-medium|title=Interstellar medium|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-02-05|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204182815/https://www.britannica.com/science/interstellar-medium|url-status=live}}</ref><ref name="binney-merrifield1998-451">Binney, Merrifield, 1998, p. 451.</ref><ref name="combes-lequeux2016-64-71">Combes, Lequeux, 2016, pp. 64—71.</ref>. Асар Рымҩа аеҵәабжьаратәи аҭагылазаашьа аԥхарреи аилаӷәӷәареи рыла кырӡа еизадам. Арчы ԥха миллион [[кельвин]] аҟынӡа аԥхарра амазар алшоит, ихьшәашәоу акәзар — 100 K еиҵаны. Аларҵәара абжьаратәи аасҭа акырӡа еиҵахар алшоит — ахәҭаҷк/{{см3}} — насгьы [[Молекулярное облако|амолекулатә ԥсҭҳәақәа]] рҿы {{E|10|0}} ахәҭаҷқәа/{{см3}} рҟынӡа инаӡар алшоит. Ари аизадамра еиқәнархоит аеҵәабжьаратәи аҭагылазаашьа еиԥымҟьо аидҳәалара, иаҳҳәап, [[Звёздный ветер|аеҵәатә ԥша]], [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] рыԥжәарақәа ирыхҟьаны<ref name=":10" />. {| class="wikitable" style="margin:auto; clear:both;" |+Агалактикаҿы аеҵәабжьаратәи аҭагылазаашьа еиуеиԥшым афазақәа рҿы, насгьы уи инықәырԥшу апараметрқәа<ref name="combes-lequeux2016-32">Combes, Lequeux, 2016, p. 32.</ref> ! colspan="2" |Афаза ![[Концентрация частиц|Аконцентрациа]] (см<sup>−3</sup>) !Аԥхарра ([[Кельвин|K]]) !Акапан зегьы ({{Mo}}) |- | rowspan="2" |Атомартә рчы |Ихьшәашәоу |25 |100 |4{{E|9}} |- |Иԥхоу |0,25 |8000 |4{{E|9}} |- | colspan="2" |Амолекулатә рчы |1000 |≤100 |≥3{{E|9}} |- | rowspan="3" |Аионизациа зызу аҭагылазаашьа |[[Область H II|H II арегионқәа]] |1―{{E|4|0}} |10 000 |5{{E|7}} |- |Адиффузтә |0,03 |8000 |{{E|9|0}} |- |Ицоу |6{{E|−3}} |5{{E|5}} |{{E|8|0}} |} ==== Аемиссиатә наҟәрақәеи асуперҿыцқәа рцәынхақәеи ==== Агалактика иубарҭоу ахәҭақәа иреиуоуп [[Область H II|H II арегионқәа]]. Урҭ рҿы ирацәоуп иқәыԥшу, илашоу аеҵәақәа, урҭ абас еиԥш иҟоу аҭыԥқәа рҿы еиҿкаахоит, насгьы иаарыкәыршоу арчы [[Ионизация|аионизациа азыруеит]], убри аҟнытә H II арегионқәа лашоит. Арҭ аҭыԥқәа рҟазшьарбагатә шәагаа 50 [[Световой год|лашара шықәса]] шьақәнаргылоит, аха урҭ рахьтә еиҳа идуқәоу рдиаметр 1000 лашара шықәса раҟара ҟалар алшоит, абас еиԥш иҟоу аобиектқәа рҿы иҟоу арчы акапан 1—2 {{Mo}} инаркны зқьыла рҟынӡа еиуеиԥшымзар ауеит. H II арегионқәа асарчтә маӷрақәа рҿы еизгоуп, аха урҭ амаӷрақәа рыбжьара иҟоу аҭыԥ аҿгьы иуԥылоит<ref name=":4" /><ref name="combes-lequeux2016-60-63">Combes, Lequeux, 2016, pp. 60—63.</ref>. [[Планетарные туманности|Апланетартә наҟәрақәа]] адәахьала егьырҭ анаҟәрақәа рыхкқәа иреиԥшуп, насгьы урҭ рырчы аионизациа абзоурала илашоит. Урҭ аеҵәақәа рцәынхақәа роуп, [[Эволюция звёзд|зеволиуциа]] нагӡаны адәахьтәи ахҩақәа казыԥсаз; убри аҟнытә урҭ рҟазшьарбагатә шәагаақәа лашара шықәсак иазааигәоуп, рырчытә капан 0,3 {{Mo}} раҟара ҟалоит. Урҭ адиск еиуеиԥшым ахәҭақәа рҿы, насгьы агало аҩныҵҟатәи аҭыԥқәа рҿы иубаратәы иҟоуп. Ахәшьарақәа рыла, Агалактикаҿы 20 000 рҟынӡа апланетартә наҟәрақәа ыҟазароуп, аха 1800 мацара роуп иаадыруа<ref name=":4" /><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/planetary-nebula|title=Planetary nebula|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-02-05|archive-date=2022-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220205204146/https://www.britannica.com/science/planetary-nebula|url-status=live}}</ref>. [[Остаток сверхновой|Асуперҿыцқәа рцәынхақәа]] ҟалоит [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] рыԥжәарақәа рышьҭахь. Апланетартә наҟәрақәа ирҿырԥшны, урҭ еиҳаны арчы рымоуп, еиҳа ирласны рыҽдырҭбаауеит, насгьы аамҭа кьаҿк ала иубарҭоуп. Урҭ иара убас [[радиодиапазон|арадио диапазон]] аҿы [[синхротронное излучение|асинхротронтә радиациа]] аԥырҵоит. Агалактика зегьы аҿы асуперҿыцқәа ҟалоит инықәырԥшшәа 50 шықәса рахьтә знык<ref name=":4" /><ref name="combes-lequeux2016-63-64">Combes, Lequeux, 2016, pp. 63—64.</ref>. === Аматериа лашьца === Адинамикатә ҟазшьақәа рыла ахәшьара зҭазар ауа Асар Рымҩа акапан наӡа (шәахә. ҵаҟа), уи аҿы иаҳбо аматериа акапан аасҭа акырӡа еиҳауп; егьырҭ агалактикақәа реиҳарак рҿгьы уи аҩыза асахьа ааԥшуеит. Уи абзоурала ҳара ҳгалактикеи егьырҭ агалактикақәеи рҿы зҟазшьа еилкаам [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] ыҟоуп ҳәа, насгьы иубарҭам, аха [[Гравитация|агравитациатә еидҳәалара]] иалахәуп ҳәа ахәыцрахь ҳнанагоит<ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref name="combes-lequeux2016-75-83">Combes, Lequeux, 2016, pp. 75—83.</ref>. Аматериа лашьца [[Гало галактики|Агалактика агало]] аҿы еихшоуп (шәахә. хыхь) насгьы [[тёмное гало|агало еиқәаҵәа]] ҟанаҵоит, агәҭантәи 100—200 килопарсек рҟынӡа инаӡо. Агалактика аҩнуҵҟатәи ахәҭақәа рҿы аматериа лашьца акапан зегьы аҟны алагала ду ҟанаҵаӡом, аха уи аилаӷәӷәара агәҭантәи абжьаӡара <math>R</math> еизҳацыԥхьаӡа иахьмаҷхо азы — <math>R^{-2}</math> еихша-еихшарала — аматериа лашьца Агалактика анҭыҵтәи аҭыԥқәа рҿы аҳра ауеит, насгьы зегьы еизакны Асар Рымҩа акапан аҟынтәи иреиҳау ахәҭаа шьақәнаргылоит<ref name=":4" /><ref name="surdin2017-292-297">Сурдин, 2017, с. 292—297.</ref>. == Адинамика == [[Афаил:The rotation curve of the Milky Way-ab.svg|мини|300x300пкс|Асар Рымҩа [[Кривая вращения галактики|аҵәира архәа]], [[балдж|абалџь]], [[Галактический диск|адиск]], [[гало тёмной материи|аматериа лашьца агало]] рҟынтәи иарбоу алагалақәа рыла]] Ҳгалактика еикәагьежьуеит, убри аан еиуеиԥшым асистемахәҭақәа еиуеиԥшым аццакрала еикәагьежьуеит — еиҳа иҟьаҟьоу асистемахәҭақәа еиҳа иццакны еикәагьежьуеит. Амра, адиск аҿы иҟоу аеҵәақәа ирыцны, Агалактика агәҭа иакәшоит 220 км/с аццакра аманы<ref name="surdin2017-47-50-130-133">Сурдин, 2017, с. 47—50, 130—133.</ref>. Агалактика [[Кривая вращения галактики|аҵәира архәа]] аҭеиҭыԥш ииашаҵәҟьаны еиуеиԥшым аҭҵаарақәа рҿы еиԥшым, аха уи аформа иааизакны еицырдыруеит. Аҵәира архәа ҟьаҟьоуп, насгьы агәҭантәи жәабала [[килопарсек]] рҟынӡа илеиуам, уи зыхҟьо [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] рацәаны иахьыҟоу ауп<ref name="surdin2017-187-193">Сурдин, 2017, с. 187—193.</ref>. Уи адагьы, [[Постоянные Оорта|Оорт иконстантақәа]] рыла Амра азааигәара аҵәира архәа анаара шьақәыргылазар ауеит. Иара −2 км/с раҟара ҟалоит килопарсекк азы, даҽакала иуҳәозар, Агалактика абри ахәҭаҿы аҵәира архәа аҽеиҭанакуам<ref name="combes-lequeux2016-38">Combes, Lequeux, 2016, p. 38.</ref>. Еҵәақәак рыццакра адиск аҵәира аццакра еиԥшым; урҭ реиԥшымзаара ацәынхатә ццакра ҳәа иашьҭоуп. Еиҳа иҟьаҟьоу асистемақәа рзы [[Дисперсия скоростей|ацәынхатә еҵәатә ццакрақәа зегьы рдисперсиа]] хаҭәаа зегь раасҭа ихәыҷуп, 15 км/с, асфератә системахәҭаҿы ари аҵакы анаӡара алшоит 100—150 км/с рҟынӡа. Реиҳа ижәытәу аеҵәақәа рзы, иаҳҳәап, агалактика агәҭа акәша-мыкәша аҵәира аццакра еиҵоуп, еиҳа иқәыԥшу аеҵәақәа раасҭа, насгьы рыццакра аиԥхьырттара еиҳауп. Убас, иаҳҳәап, Амра азааигәара, аамҭа кьаҿк аҩнуҵҟа инхо [[Звезда спектрального класса O|O]], [[Звезда спектрального класса B|B]] аклассқәа рҟны иҟоу аеҵәақәа рзы адиск аԥсабара аперпендикулиартә ган аҟны аццакра аиԥхьырттара 6 км/с шьақәнаргылоит, насгьы аклассқәа [[Звезда спектрального класса G|G]] инаркны [[Звезда спектрального класса M|M]] рҟынӡа ирыҵанакуа ассақәа рыццакра, бжьаратәла даара ижәытәу — 21 км/с шьақәнаргылоит. Ари зыхҟьо аамҭа цацыԥхьаӡа аеҵәақәа [[Молекулярное облако|рмолекулатә ԥсҭҳәақәеи]] [[Спиральные рукава|асарчтә маӷрақәеи]] реидҳәалара иахҟьаны аеҵәатә системақәа рыццакра рылаҵәара ахьеизҳауа ауп<ref name="surdin2017-47-55">Сурдин, 2017, с. 47—55.</ref><ref name="combes-lequeux2016-25">Combes, Lequeux, 2016, p. 25.</ref>. Аеҵәақәа рцәынхатә ццакрақәа [[Анизотропия|анизотропла]] еихшоуп: асистемахәҭақәа зегьы рзы, Агалактика агәҭахьы иҟоу адисперсиа еиҳауп, адиск аҵәира аганахьала, насгьы адиск аҟьаҟьара иаҿагылоу аганахьала иҟоу адисперсиа аасҭа. Уи адагьы, ари аихшара Агалактика агәҭахьы ахырхарҭала [[Асимметрия|асимметриатәуп]]. Ари ацәырҵра [[Отклонение вертекса|авертекстә цәхьаҵра]] ҳәа иашьҭоуп, уи иаҿыҵганы иԥхьаӡоуп адиск аҟны асарчтә маӷрақәа рыҟазаара иахҟьоу Агалактика агравитациатә потенциал асимметриа<ref name="surdin2017-47-55" /><ref name="combes-lequeux2016-27">Combes, Lequeux, 2016, p. 27.</ref>. == Аҭыԥантәи агәыԥ аҟны == [[Афаил:Universe Reference Map Part 3-4 ab.jpg|мини|300x300пкс|[[Подгруппа Млечного Пути|Асар Рымҩа агәыԥхәыҷи]] [[Местная группа|Аҭыԥантәи агәыԥи]]]] Асар Рымҩа жәабала [[Агалактика|агалактикақәа]] рыла ишьақәгылоу [[Группа галактик|агәыԥ]] аҿы иҟоуп, [[Местная группа|Аҭыԥантәи Агәыԥ]] ҳәа хьӡыс измоу, 2 [[мегапарсек|мегапарсекк]] рҟынӡа ашәагаа змоу<ref name="surdin2017-126-130">Сурдин, 2017, с. 126—130.</ref>. Асар Рымҩеи [[галактика Андромеды|Андромедатәи агалактикеи]] еиуеиԥшым аганқәа рыла Аҭыԥантәи Агәыԥ аҿы аԥыжәара змоу галактикақәоуп. Андромеда Агалактика ҳара Ҳгалактика аасҭа еиҳауп, насгьы аеҵәақәа рацәаны иамоуп, аха Асар Рымҩа Андромеда Агалактика акапан еиԥшу, мамзаргьы еиҳау акапан амоуп, уи [[гало тёмной материи|аматериа еиқәаҵәа агало ду]] абзоурала<ref name=":1">{{cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/startswithabang/2019/03/14/could-the-milky-way-be-more-massive-than-andromeda/|title=Could The Milky Way Be More Massive Than Andromeda?|author=Siegel E.|website=[[Forbes]]|date=2019-03-14|access-date=2022-01-19|archive-date=2020-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202102831/https://www.forbes.com/sites/startswithabang/2019/03/14/could-the-milky-way-be-more-massive-than-andromeda/|url-status=live}}</ref>. Даҽа обиектк — [[галактика Треугольника|Ахкәакь агалактика]] — агәыԥ агалактика дуқәа рыбжьара ахԥатәи аҭыԥ амоуп<ref>{{cite web|lang=en|url=https://earthsky.org/clusters-nebulae-galaxies/what-is-the-local-group/|title=The Local Group is our galactic neighborhood|website=EarthSky|date=2021-12-08|access-date=2022-02-10|archive-date=2022-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220210210053/https://earthsky.org/clusters-nebulae-galaxies/what-is-the-local-group/|url-status=live}}</ref>. === Амҩанызақәа === Ҳгалактика ҩажәа инареиҳаны [[Галактика-спутник|амҩанызатә галактикақәа]] рыла Аҭыԥантәи Агәыԥ аҿы [[Подгруппа Млечного Пути|Асар Рымҩа агәыԥхәҭа]] шьақәнаргылоит<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1169715|title=Местная Группа Галактик|author=Дроздовский И. О.|website=[[Астронет]]|access-date=2022-02-11|archive-date=2012-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314054853/http://www.astronet.ru/db/msg/1169715|url-status=live}}</ref>, уи ашәагаа 300 килопарсекк шьақәнаргылоит. Еиҳа идуу, еицырдыруа амҩанызақәа рахь иаҵанакуеит [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] [[Малое Магелланово Облако|Аԥсҭҳәа Хәыҷи]], урҭ рҟны [[звездообразование|аеҵәашьақәгылара]] мҩаԥысуеит, насгьы илашоу иқәыԥшу аеҵәақәа рымоуп. Егьырҭ амҩанызақәа — [[Карликовая сфероидальная галактика|иссоу асфератә ԥшра змоу агалактикақәа]], аеҵәашьақәгылара ахьымҩаԥымсуа. Урҭ ахьыԥшаахо еҵәаџьаа рыла ахьӡқәа рыҭахоит, иаҳҳәап, [[Карликовая галактика в созвездии Печь|агалактика Аԥечка]], [[Карликовая галактика в созвездии Скульптор|агалактика Аскульптор]], [[Карликовая галактика в Насосе|агалактика Аӡтага]]<ref name="surdin2017-126-130" />. == Ашьақәгылареи аеволиуциеи == [[Атҟәацра ду|Атҟәацра ду]] ҟалеит 13,7 миллиард шықәса раԥхьа. Иҟоуп агәаанагара, раԥхьатәи Адунеи аҿы, [[гало тёмной материи|аматериа лашьца агало]] хәыҷқәа, рыкапан {{E|7|0}} {{Mo}} еиҟараны, раԥхьатәи аилаӷәӷәара афлуктуациақәа ирыхҟьаны ишьақәгылеит ҳәа. Урҭ аобиектқәа Адунеи зырҭәыз арчы еизыргон, насгьы еиҿаҳаны [[Протогалактика|апротогалактикақәа]] шьақәдыргылеит. 13 миллиард шықәса раԥхьа Ҳгалактикаҿы аеҵәақәа ашьақәгылара иалагеит — уи аԥхьа уи зегьы арчи аматериа лашьцареи рыла ишьақәгылан. Агалактика еиуеиԥшым ахәҭақәа — [[балдж|абалџь]], [[Гало галактики|агало]], насгьы [[Тонкий диск|адиск ҵаӷеи]] [[толстый диск|ажәпеи]] (шәахә. хыхь) — еиуеиԥшым аамҭақәа рзы еиуеиԥшым амҩақәа рыла ишьақәгылеит<ref name="bland-hawthorn2014-54-164-165">Bland-Hawthorn et al., 2014, pp. 54, 164—165.</ref>. Ҳгалактика ашьақәгылараан, Адунеи шьақәгылан [[Первичный нуклеосинтез|Атҟәацра Ду аан иҟалаз]] аелементқәа рыла — [[водород|аӡри]], [[Гелий|агели]], урҭ ризотопқәа — [[Дейтерий|адеутериуми]] [[Гелий-3|агели-3]], [[Литий-7|алити-7]] рыла, еиҳа ихьанҭоу аелементқәа еиҳарак [[Звёздный нуклеосинтез|анаҩс аеҵәақәа рҿы ишьақәгылеит]]<ref name="combes-lequeux2016-121-137">Combes, Lequeux, 2016, pp. 121—137.</ref>. Атҟәацра Ду ашьҭахь 4 миллиард шықәса рынахыс еиҳамкәа абалџь шьақәгылеит — уи аҿы аеҵәақәа рышьақәгылара ирласны имҩаԥысуан, насгьы 0,5 миллиард шықәса рыла ихыркәшахеит, убри аҟнытә абалџьтә аеҵәақәа рҟны аиха иаҿырԥшны альфа-хәҭаҷқәа еиҳаны ирымоуп (шәахә. хыхь). Убри аамҭазы, аха 1—2 миллиард шықәса ирылагӡаны, еҵәақәак агало аҿы еиҿкаахеит. Адиск шьақәгылеит насшәа, 4–5 миллиард шықәса рышьҭахь Атҟәацра ду ашьҭахь, уи ашьҭахь аеҵәақәа еиҳарак адиск аҿы мацара ауп иахьышьақәгылаз, насгьы маҷк ҟалеит абалџь аҿы<ref name="combes-lequeux2016-121-127">Combes, Lequeux, 2016, pp. 121—127.</ref><ref name="bland-hawthorn2014-164-167-194">Bland-Hawthorn et al., 2014, pp. 164—167, 194.</ref>. Иҟоуп агәаанагара, адиск аҩныҵҟатәи ахәҭақәа рҟынтәи адәахьтәи ахәҭақәа рҟынӡа ишьақәгылон ҳәа: аҩныҵҟатәи ахәҭақәа рҿы аеҵәақәа рышьақәгылара иаҟазшьарбаз аамҭа 2 миллиард шықәса шьақәнаргылон, адәахьтәи ахәҭақәа рҿы — 10 миллиард шықәса ма еиҳаны, уи иҳаилнаркаауеит аеҵәақәа рметаллра аградиент адиск аҟны (шәахә. хыхь). Адиск жәпа шьақәгылеит адиск ҵаӷа аԥхьа, насгьы актәи ашьақәгылара ашьҭахь, 8 миллиард шықәса раԥхьа, аеҵәақәа рышьақәгылара миллиард шықәса рыҩныҵҟа иаанкылан ҳәа ҳҳәар алшоит. 7 миллиард шықәса раԥхьа аеҵәақәа рышьақәгылара еиҭалагеит, насгьы шамахамзар ацашьа мԥсахӡакәа ицоит, аеҵәақәа ахьышьақәгыло адиск ҵаӷаҿы мацара ауп<ref name="bland-hawthorn2014-164-167-194" /><ref name="combes-lequeux2016-139">Combes, Lequeux, 2016, p. 139.</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015A&A...578A..87S|автор=Snaith O., Haywood M., Di Matteo P., Lehnert M. D., Combes F.|заглавие=Reconstructing the star formation history of the Milky Way disc(s) from chemical abundances|год=2015|месяц=6|день=1|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|том=578|страницы=A87|issn=0004-6361|место=Les Ulis|издательство=[[EDP Sciences]]|doi=10.1051/0004-6361/201424281|archive-date=2022-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222031832/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015A%26A...578A..87S}}</ref>. Ҳгалактика аеволиуциа анырра анаҭоит адәахьтәи арчы [[аккреция|аизҳара]], шықәсык ахь 3 {{Mo}} рҟынӡа, уи аеҵәақәа рышьақәгылара иацу ахарџьқәа ханарҭәаауеит<ref name="combes-lequeux2016-134">Combes, Lequeux, 2016, p. 134.</ref>. Иҳаҩсыз 12 миллиард шықәса ирылагӡаны ҳгалактика егьырҭ агалактика дуқәа [[Слияние галактик|рылаҵәара]] ахнамгаӡеит — ас еиԥш иҟоу аиҿасрақәа рҭоурых ҟазшьарбагаӡам, насгьы Асар Рымҩа егьырҭ агалактикақәа ирылнакаауеит<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.mpa-garching.mpg.de/794407/hl202001|title=Our Milky Way – not a typical spiral galaxy|publisher=[[Общество Макса Планка|Max Planck Institute]]|access-date=2022-02-16|archive-date=2022-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216232413/https://www.mpa-garching.mpg.de/794407/hl202001|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015MNRAS.450.2874R|автор=Ruchti G. R., Read J. I., Feltzing S., Serenelli A. M., McMillan P.|заглавие=The Gaia-ESO Survey: a quiescent Milky Way with no significant dark/stellar accreted disc|год=2015|месяц=7|день=1|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|том=450|страницы=2874–2887|issn=0035-8711|место=Oxford|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|doi=10.1093/mnras/stv807|archive-date=2022-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216233447/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015MNRAS.450.2874R}}</ref>. Убас, 11 миллиард шықәса раԥхьа Асар Рымҩеи [[Кракен (галактика)|Кракен агалактикеи]] еилалеит, уи акапан Асар Рымҩа акапан аҟынтәи 3% раҟара шьақәнаргылеит; еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла зааӡатәи Адунеи аҟны аҭыԥ змазар ауаз инарываргыланы, ари аилалара зегь иреиҳау еилалараны иҟазарц алшон. Иара убасгьы иҟоуп ахәшьара [[Гайя-Энцелад|Гаиа-Енцелад]] алаҵәарагьы еиҳа идуун ҳәа, насгьы аҵыхәтәантәи акапан Асар Рымҩа акапан аҟнытә 6 % шьақәнаргылон ҳәа. Асар Рымҩаҿы акәымпылтә еҵәатә еизакқәа жәахеи ҩажәеи иреиҵамкәа иҟоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, аханатә ари агалактикаҿы ишьақәгылаз<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2020MNRAS.498.2472K|автор=Kruijssen J. M. D., Pfeffer J. L., Chevance M., Bonaca A., Trujillo-Gomez S., Bastian N., Reina-Campos M., Crain R. A., Hughes M. E.|заглавие=Kraken reveals itself - the merger history of the Milky Way reconstructed with the E-MOSAICS simulations|год=2020-10-01|издание=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|том=498|страницы=2472–2491|issn=0035-8711|doi=10.1093/mnras/staa2452|archive-date=2022-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20221104141352/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2020MNRAS.498.2472K}}</ref>. === Иҟалаша === [[Афаил:Andromeda_and_Milky_Way_collision.ogv|мини|300x300пкс|Асар Рымҩеи Андромеда агалактикеи реилаҵара амодель]] Ҳгалактикеи уи амҩаныза — [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] — реиҿасреи реилалареи ҳаԥхьаҟа, 2,4 миллиард шықәса рышьҭахь иҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Уи иалҵшәаны Асар Рымҩа арбагақәак агалактиказы еиҳа иҟазшьарбаганы иҟалараны иҟоуп, аиҿырԥшратә капан аманы — иаҳҳәап, [[Галактическое гало|агало]] абжьаратәи [[металличность|аметаллра]] иазҳауеит, Агалактика агәҭаны [[Сверхмассивная чёрная дыра|асуперкапантә кылҳара еиқәаҵәа]] акапан еиԥшҵәҟьа<ref>{{Статья|ссылка=https://academic.oup.com/mnras/article/483/2/2185/5181341|автор=Cautun M., Deason A. J., Frenk C. S., McAlpine S.|заглавие=The aftermath of the Great Collision between our Galaxy and the Large Magellanic Cloud|год=2019|язык=en|место=Oxford|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|месяц=2|день=21|том=483|выпуск=2|страницы=2185–2196|issn=0035-8711, 1365-2966|doi=10.1093/mnras/sty3084|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108013613/https://academic.oup.com/mnras/article/483/2/2185/5181341|archive-date=2019-01-08}}</ref>. Уи адагьы, ҳаԥхьаҟа [[столкновение Млечного Пути и галактики Андромеды|Асар Рымҩеи Андромеда агалактикеи реиҿасра]] ҟалар алшоит. [[галактика Андромеды|Андромеда агалактикеи]] Асар Рымҩеи 120 км/с аццакырала еизааигәахоит, насгьы Андромеда агалактика [[тангенциальная скорость|атангенциалтә ццакыра]] убри аан даара имаҷуп аҟнытә, ари ҟалоит 4 миллиард шықәса рышьҭахь, уи ашьҭахь аилаҵәара апроцессгьы 2 миллиард шықәса ақәырӡхоит, аилаҵәара иалҵшәаны [[эллиптическая галактика|аеллиптикатә галактика]] шьақәгылоит. Агалактикақәа реилаҵәараан хазы игоу аеҵәақәа реиҿасра аеҵәақәа рыҟазаара амаҷра иахҟьаны изалмыршахар ҟалап, аха, иҟалап [[Амратә система|Амратә система]] иҟалаз агалактика агәҭаҟынтәи хараӡа иршәхар. Ари аиҿасра иалахәхоит [[галактика Треугольника|агалактика Ахкәакь]], насгьы, иҟалап Асар Рымҩа агалактика Андромеда иаҿасаанӡагьы уи иаҿасыр<ref name=":43">{{cite web|lang=en|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/Andromeda.html|title=Andromeda Galaxy (M31, NGC 224)|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-02-12|archive-date=2010-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115160115/http://daviddarling.info/encyclopedia/A/Andromeda.html|url-status=live}}</ref><ref name=":12">{{cite web|lang=en|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/A/Andromeda+galaxy|title=Andromeda galaxy|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-02-12|archive-date=2020-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617052146/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/A/Andromeda+galaxy|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=http://www.nature.com/news/andromeda-on-collision-course-with-the-milky-way-1.10765|автор=Cowen R.|заглавие=Andromeda on collision course with the Milky Way|год=2012|язык=en|место=N. Y.|издание=[[Nature]]|издательство=[[Nature Publishing Group|NPG]]|issn=1476-4687|doi=10.1038/nature.2012.10765|archive-date=2020-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200513182011/http://www.nature.com/news/andromeda-on-collision-course-with-the-milky-way-1.10765}}</ref>. == Аҭҵаара аҭоурых == === XX-тәи ашәышықәсанӡа === [[Афаил:Herschel-Galaxy.png|мини|300x300пкс|[[Уильям Гершель|Уилиам Гершель]] илҵшәақәа рыла Агалактика аилазаашьа. Агәҭаны иҟоу акәаԥ иаанарԥшуеит Амра аҭыԥ]] Асар Рымҩа ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс еицырдыруеит. I—II ашәышықәсақәа рзы инхоз [[Клавдий Птолемей|Клавди Птолемеи]] уи иазку ахҳәаа инарҭбааны иҟеиҵеит, аха 1610 шықәсазы ауп [[Галилео Галилей|Галилео Галилеи]] раԥхьаӡакәны Агалактика аеҵәақәа рыла ишышьақәгылоу ала алкаа иаша аныҟеиҵаз. Ителескоп ала иара игәеиҭеит Асар Рымҩа ацәаҳәа адиффузиатә лашара хыԥхьаӡара рацәала аеҵәа ҭаақәа рыла ишаԥҵахо<ref name="combes-lequeux2016-1">Combes, Lequeux, 2016, p. 1.</ref>. Асар Рымҩаҿы аеҵәақәа рыларҵәара иазкны раԥхьатәи агәаанагара [[Райт, Томас (астроном)|Томас Раит]] итәуп, уи ҩ-модельк ааирԥшит: «анцәатә гәыцә» иакәыршоу аеҵәақәа рыла ишьақәгылоу адиск, насгьы аеҵәақәа рыла ишьақәгылоу асфератә хҩа. Амратә система ари адиск ма ахҩа аҩнуҵҟа иҟан, уи Асар Рымҩа аформа ҳаилнаркаауеит. Раит иусумҭа шьаҭас иҟаҵаны, [[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] 1755 шықәсазы атрактат икьыԥхьит, уа иара иҳәеит Асар Рымҩа ацәеижь иакәшоу аеҵәақәа рдиск аформа шамоу «адхаларатә мчра дуӡӡа аманы». Раити Канти иара убас иазгәарҭеит игәаҭаз аеҵәақәа рҟынтәи џьоукы ҵҩа змам аеҵәақәа рыла ишьақәгылоу егьырҭ «асар рымҩақәа» шракәыз<ref name=":02">{{Книга|ссылка=http://link.springer.com/10.1007/978-3-319-48775-5|автор=Martin Beech|заглавие=The Pillars of Creation|год=2017|место=Cham|издательство=Springer International Publishing|страницы=7—9|страниц=269|isbn=978-3-319-48774-8, 978-3-319-48775-5}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.philosophy.ru/library/kant/nebo.html|title=Всеобщая естественная история и теория неба|lang=ru|author=Иммануил Кант|website=|date=|access-date=2024-04-27|archive-date=2006-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20061231134135/http://www.philosophy.ru/library/kant/nebo.html|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name=":11">{{cite web|url=http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm|title=Our Galaxy|lang=en|date=1998-11-24|publisher=George Mason University|access-date=2024-04-27|url-status=live|last1=Evans|first1=J. C.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904071806/http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm|archive-date=2016-09-04}}</ref>. Галилео ишьҭахь шәышықәсеи бжаки ааҵуаны, 1784—1785 шықәсқәа рзы [[Уильям Гершель|Уилиам Гершель]] раԥхьаӡа акәны иҽазишәеит Асар Рымҩа ашәагааи аформеи рыԥхьаӡаразы ахылаԥшратә дыррақәа рхархәара. Иара ажәҩан аҿы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла иҟоу аеҵәақәа рхыԥхьаӡара ишәеит, насгьы ҳгалактика диск ҟьаҟьак еиԥшуп ҳәа алкаа ҟаиҵеит. Гершель иара убасгьы иҽазишәеит Агалактика ашәага-загақәа ахәшьара рыҭара: иара мчыла уи аԥхьаӡара дақәшәеит аеҵәақәа рыбжьара абжьаратәи абжьаӡарала, уи иара иаамҭазы еилкаамызт — иара иҟеиҵеит алкаа Асар Рымҩа адиаметр аеҵәақәа рыбжьара абжьаратәи абжьаӡарақәа 800 шышьақәнаргыло ала, насгьы ашәпара — 150. Уи иашьашәалоит адиаметр 1800 парсеки ашәпара 340 парсеки — ашәпара ахәшьара уи аамҭа инаркны имаҷны аҽаԥсахит, адиаметр ахәшьарагьы даараӡа имаҷны ахәшьара аиуит. Уи адагьы, Гершель ииашамкәа алкаа ҟеиҵеит Амра Агалактика агәҭа иазааигәаны иҟоуп ҳәа<ref name="combes-lequeux2016-2-3">Combes, Lequeux, 2016, pp. 2—3.</ref><ref name="waller2013-22-25">Waller, 2013, pp. 22—25.</ref><ref name="surdin2017-119-125">Сурдин, 2017, с. 119—125.</ref><ref name=":11" />. [[Афаил:The_colour_of_the_sky_from_Gaia’s_Early_Data_Release_3_ESA22358060.png|мини|300x300пкс|[[Gaia]] адыррақәа рыла Асар Рымҩа]] Агалактика ашәагаа ахәшьара аҭаразы даҽа ԥышәак, шамахаӡак убри аметод ала, иҟаиҵеит [[Струве, Василий Яковлевич|Васили Струве]] 1847 шықәсазы. Уи аамҭазы еҵәақәак рҟынӡа абжьаӡара еилкаахахьан, ҷыдала, 1838 шықәсазы [[Фридрих Бессель]] аеҵәа [[61 Лебедя|61 Cygni]] [[параллакс|апараллакс]] ишәеит, насгьы уи аҟынӡа абжьаӡара 3,3 парсек ыҟоуп ҳәа иԥхьаӡеит<ref name="waller2013-28">Waller, 2013, p. 28.</ref>. Струве Агалактика ашәагаақәа 4 килопарсекк иреиҵам ҳәа ахәшьара аиҭеит, иара убас [[Межзвёздное поглощение|аеҵәабжьаратәи албаадара]] аҟазааразы ахшыҩзышьҭра ҟеиҵеит. Уи адагьы, уи игәеиҭеит, Агалактика аҟьаҟьара ацәыхарахараан аеҵәақәа рырацәара ишагхо<ref name="combes-lequeux2016-2-3" /><ref name="surdin2017-119-125" />. === XX ашәышықәса === XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы Асар Рымҩа ашәагаа аилкаара рҽазыршәон. Хықәкыла, [[Хуго Зелигер|Хуго Зелигери]] [[Якобус Каптейн|Иакобус Каптеини]] [[Фотопластинка|афотоҭыхратә пластинақәа]] рхы иархәаны ахылаԥшрақәа мҩаԥыргон, насгьы ҳгалактика ашәагаақәа изныкымкәа ахәшьара азыҟарҵахьан. Зелигер 1920 шықәсазтәи аҵыхәтәантәи ихәшьарақәа, насгьы Каптеин 1922 шықәсазтәи ихәшьарақәа 14,4×3,3 и 16×3 килопарсек шьақәдыргылеит. Гершель иҟны еиԥш, амодельқәа аҩбагьы рҟны Амра агәҭа иазааигәаны иҟоуп ҳәа игханы агәаанагара ҟаҵан. Уи аамҭазы астрономцәа уажәшьҭа еилыркаауан аеҵәабжьаратәи албаадара ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа ишырныруаз, аха ииашаны ашәара рылшомызт<ref name="surdin2017-119-125" />. 1917 шықәсазы [[Харлоу Шепли]] Асар Рымҩа ашәагаа даҽа знеишьак ала ишәеит: [[Шаровое звёздное скопление|аглобустә еҵәатә гәыԥқәа]] рыларҵәарала, урҭ рҟынӡа иҟоу абжьаӡара [[Цефеиды|ацефеидқәа]] рхылаԥшрақәа рыла ишәон. Уи иалҵшәаны Шепли алкаа ҟеиҵеит Агалактика ашәагаа 100 килопарсекк шьақәнаргылоит ҳәа, Амра уи агәҭаҟынӡа абжьаӡара — 13 килопарсек. Арҭ аҩ-рбагакгьы мыцхәы ишхагалацәазгьы, Шепли раԥхьаӡакәны Амра Ҳгалактика агәҭаҟынтәи хараӡа ишыҟоу ааирԥшит<ref name="surdin2017-119-125" /><ref name="waller2013-45-48">Waller, 2013, pp. 45—48.</ref>. Убри аамҭазгьы, Шепли, уи аамҭазы инхоз аҵарауаа реиҳараҩык реиԥш, агәраганы дыҟан Адунеи зегьы Ҳгалактика мацара ауп ҳәа, иаҳбо аобиектқәа зегьы зҵазкуа<ref name="efremov2006-35">Ефремов, 2006, с. 35.</ref>. 1920 шықәсазы [[Большой спор|Аимак Ду]] ҟалеит — Шеплии [[Кёртис, Гебер|Гебер Кертиси]] рыбжьара аиҿцәажәара, Агалактика ашәагаа, Амра уа иахьыҟоу, иара убас егьырҭ азҵаарақәа ирызкны. Ҷыдала, Кертис агәра игомызт Шепли абжьаӡарақәа ииашаны ишишәаз{{ref+|Шепли ихы иаирхәаз аметод ахаҭа ииашан, аха аглобустә кластерқәа рҿы ацефеидқәа рылашара ахәшьараҿы еишьҭагылак ала иҟалаз агха иахҟьаны абжьаӡара ахәшьара 3-нтә еиҳаны иҟалеит<ref name="waller2013-45-48" />.|комм.}}; Кертис имодель аҿы Агалактика еиҳа имаҷыз ашәагаақәа аман, Амра уи агәҭа ааигәара иҟан, насгьы еиуеиԥшым аобиектқәа, иаҳҳәап, [[галактика Андромеды|Андромеда агалактика]] еиԥш иҟаз, уи иаҵанакуамызт. Аиашазы, Шеплии Кертиси рҩыџьагьы хәҭакахьала ииашан<ref name="surdin2017-119-125" /><ref name="waller2013-45-48" /><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995PASP..107.1133T|автор=Trimble V.|заглавие=The 1920 Shapley-Curtis Discussion: Background, Issues, and Aftermath|год=1995|месяц=12|день=1|язык=en|издание=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|том=107|страницы=1133|issn=0004-6280|место=Chicago|издательство=[[University of Chicago Press]]|doi=10.1086/133671|archive-date=2020-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801045921/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995PASP..107.1133T}}</ref>. [[Эдвин Хаббл|Едвин Хаббл]] илшеит 1924—1925 шықәсқәа рзы Адунеи Ҳгалактика мацара шакәым ашьақәырӷәӷәара. Агалактикақәа жәпакы рҿы ацефеидқәа рхылаԥшрақәа рыла, Хаббл урҭ рҟынӡа иҟоу абжьаӡара еиликааит, уи Шепли иҟаиҵаз ахәшьара ҳаракы, Асар Рымҩа ашәагаа аасҭа акырӡа еиҳан. Убас ала, ишьақәырӷәӷәахеит наҟәрақәак Ҳгалактика анҭыҵгьы ишыҟоу, насгьы урҭ аеҵәатә системақәа шракәу<ref name=":0" /><ref name="waller2013-48-52">Waller, 2013, pp. 48—52.</ref><ref name="efremov2006-39-40">Ефремов, 2006, с. 39—40.</ref>. 1925 шықәсазы [[Бертил Линдблад|Бертиль Линдблад]] игәеиҭеит Амра аганахьала аццакра ду змоу аеҵәақәа рыццакра асимметриатә еихшара шрымоу, насгьы Амра аганахьала ганкала ишныҟәо. Иара убасҵәҟьа игәеиҭеит агьежьтә еизакқәа рганахьалагьы. Линдблад уи далацәажәеит, Амреи уи иаакәыршаны иҟоу аеҵәақәеи рӷьырак Агалактика агәҭа иакәшоу диск ҟьаҟьак аҿы ишыҟоу, насгьы агьежьтә еизакқәеи аеҵәақәа рыхәҭа хәыҷи асфератә система хәыҷы шышьақәдыргыло, уи шамахамзар иҵәиӡом, убри аҟнытә уи ахәҭаҷқәа аццакра ду рымоуп, ииашаны Амра аганахьала. 1927-1928 шықәсқәа рзы Линдблади [[Ян Оорт|Иан Оорти]] ишьақәдырӷәӷәеит Агалактика Шепли иааирԥшыз аглобустә кластертә система агәҭа иақәшәо агәҭа ишакәшо, насгьы игәарҭеит аҵәира цәеижькьакьатәны акәымкәа, [[Дифференциальное вращение|идифференциалтәны]] ишыҟоу<ref name=":0" /><ref name="van-den-bergh2000-46">van den Bergh, 2000, p. 46.</ref><ref name="efremov2006-44-45">Ефремов, 2006, с. 44—45.</ref>. 1944 шықәсазы [[Вальтер Бааде]] иааирԥшит Агалактика адиск аеҵәақәеи асфероидтә системахәҭа аеҵәақәеи шеиԥшым, насгьы аеҵәақәа I-тәи апопулиациеи II-тәи апопулиациеи ҳәа реихшара далагеит. 1940-тәи ашықәсқәа рзы Асар Рымҩаҿы иалкаахахьан адиск, абалџь, насгьы агало, 1950-тәи ашықәсқәа рзы иааԥшит аеҵәақәа рпопулиациақәа ахимиатә еилазаара алагьы ишеиԥшым<ref name="combes-lequeux2016-45">Combes, Lequeux, 2016, p. 45.</ref>. 1953 шықәсазы Амра азааигәара Агалактика [[Спиральный рукав|асарчтә маӷрақәа]] рыхәҭақәа аарԥшын, адырҩашықәсаны — Агалактика зегьы асарчтә еиҿкаашьа. 1950-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы иаарԥшын арадио емиссиа ахыҵхырҭа [[Стрелец A|Ахысҩы A]], Агалактика агәҭаны иҟоу<ref name="efremov2006-44-46-59">Ефремов, 2006, с. 44—46, 59.</ref>. Ҳара Ҳгалактикаҿы [[Бар (астрономия)|абар]] раԥхьаӡакәны иаартын 1991 шықәсазы<ref name="van-den-bergh2000-46" />. 1989 шықәсазы идәықәҵаз [[Hipparcos]] акосмостә телескоп Ҳгалактика аҭҵаараҿы акыр зҵазкуа аус нанагӡеит. Ари ателескоп ахархәарала, хыԥхьаӡара рацәала аеҵәақәа рҭыԥқәа, [[Собственное движение|ииашоу рныҟәарақәа]], рыбжьаӡарақәа шәахеит. 120 нызқь еҵәа рзы ииашоу рныҟәарақәеи рыбжьаӡарақәеи ршәара мҩаԥысит 10% аасҭа еиӷьны, 2,5 миллион еҵәа рзы — еиҵоу аиашарала. Абарҭ алҵшәақәа уаанӡатәиқәа зегьы кырӡа ираԥыргеит, ҷыдала, Амра азааигәара иҟоу адыррақәа рырҵаулара алдыршеит<ref name="combes-lequeux2016-12">Combes, Lequeux, 2016, p. 12.</ref>. === XXI ашәышықәса === Асар Рымҩа аҭҵаара анырра арҭеит еиуеиԥшым ажәҩан аҭҵаарақәа рҟынтәи ироуз адыррақәа<ref>{{статья|jstor=43298020|автор=Strauss M. A.|заглавие=Mapping the Universe: Surveys of the Sky as Discovery Engines in Astronomy|ссылка=https://archive.org/details/sim_daedalus_fall-2014_143_4/page/n94|год=2014|язык=en|издание=Daedalus|том=143|выпуск=4|страницы=93–102|issn=0011-5266|место=Cambridge, MA|издательство=[[MIT Press]]|archive-date=2022-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220215204/https://www.jstor.org/stable/43298020}}</ref>. Иаҳҳәап, 2000-тәи ашықәсқәа рзы имҩаԥгаз [[2MASS]] ажәҩан зегьы аинфраҟаԥшьтә ҭҵаара абзоурала, Агалактика агәҭантәи аҭыԥқәа рыҭҵаара алыршахеит, урҭ рхылаԥшра аеҵәабжьаратәи албаадара анырра анаҭоит. Хықәкыла, 2MASS адыррақәа инарықәыршәаны, абар аҟазаара шьақәырӷәӷәан, еиҳа ихәыҷу аҩбатәи абаргьы аартын<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2004ASPC..317..129W|автор=Weinberg M. D.|заглавие=Finding the Milky Way in 2MASS|год=2004|месяц=12|день=1|язык=en|издание=Milky Way Surveys: The Structure and Evolution of our Galaxy, Proceedings of ASP Conference #317. The 5th Boston University Astrophysics Conference held 15-17 June, 2003 at Boston University, Boston, MA, USA. Edited by Dan Clemens, Ronak Shah, and Teresa Brainerd. San Francisco: Astronomical Society of the Pacific|том=317|страницы=129|ответственный=edited by Clemens, Dan; Shah, Ronak Y.; Brainerd, Tereasa|место=Chicago|издательство=[[Astronomical Society of the Pacific]]|isbn=978-1-58381-252-5|archive-date=2023-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414175433/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2004ASPC..317..129W|url-status=live}}</ref>. [[Слоановский цифровой небесный обзор|Слоан ицифратә жәҩанҭҵаара]] ахархәарала Агалактика еиуеиԥшым аструктуратә параметрқәа шьақәыргылан, насгьы агало аҿы [[Звёздный поток|аеҵәатә цәқәырԥа ҿыцқәа]] аартын<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...673..864J|автор=Jurić M., Ivezić Z., Brooks A., Lupton R. H., Schlegel D.|заглавие=The Milky Way Tomography with SDSS. I. Stellar Number Density Distribution|год=2008|месяц=2|день=1|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=673|страницы=864–914|issn=0004-637X|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.1086/523619|archive-date=2022-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223155853/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...673..864J}}</ref><ref name="combes-lequeux2016-iii-85-86">Combes, Lequeux, 2016, pp. III, 85—86.</ref>. Уи адагьы, еиуеиԥшым аспектроскоптә хылаԥшрақәа ирылдыршеит Агалактика ахимиатә еволиуциа инарҭбааны аҭҵаара, [[Миллиметровые волны|миллиметртәи]] асубмиллиметртәи адиапазонқәа рҿы имҩаԥгаз ахылаԥшрақәа рыбзоурала аеҵәабжьаратәи аҭагылазаашьаҿы еиуеиԥшым амолекулақәа аарԥшхеит. Акомпиутертә технологиа аҿиара иалнаршеит [[Эволюция галактик|агалактикақәа рышьақәгылареи револиуциеи]] рмодельҟаҵара<ref name="combes-lequeux2016-iii">Combes, Lequeux, 2016, p. III.</ref>. 2013 шықәсазы идәықәҵаз [[Gaia]] акосмостә телескоп Hipparcos ателескоп иаҭынханы иҟалеит<ref name="combes-lequeux2016-12" />. Gaia Агалактикаҿы аеҵәақәа рҭыԥқәеи ииашоу рныҟәарақәеи ашәоит уи аԥхьа иҟаз аасҭа 200-нтә еиҳа ииашаны, насгьы кырӡа еиҳа иҭаау аобиектқәа рыхәаԥшра алшоит<ref>{{cite web|url=https://sci.esa.int/web/gaia/-/28820-summary|title=ESA Science & Technology - Summary|website=[[Европейское космическое агентство|ESA]]|access-date=2022-02-20|archive-date=2022-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220215200/https://sci.esa.int/web/gaia/-/28820-summary|url-status=live}}</ref>. Ателескоп аусура иалагеит 2014 шықәсазы, актәи Gaia акаталог — Gaia DR1 — ҭыҵит 2016 шықәсазы, насгьы 1,1 миллиард инареиҳаны аобиектқәа агәылан<ref>{{cite web|url=https://sci.esa.int/web/gaia/-/58272-gaia-s-billion-star-map-hints-at-treasures-to-come|title=ESA Science & Technology - Gaia's billion-star map hints at treasures to come|website=[[Европейское космическое агентство|ESA]]|access-date=2022-07-10|archive-date=2021-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113201041/https://sci.esa.int/web/gaia/-/58272-gaia-s-billion-star-map-hints-at-treasures-to-come|url-status=live}}</ref>. 2022 шықәсазы иҭыҵит Gaia DR3 адыррақәа реизга, уаҟа уажәшьҭа 1,8 миллиард инареиҳаны аобиектқәа ыҟоуп, 21-тәи [[Звёздная величина|аеҵәатә мҽхакы]] аҟынӡа. Урҭ рахьтә 1,4 миллиард рзы [[Небесные координаты|ажәҩан аҿы акоординатқәа]] рымацара ракәымкәа, [[параллакс|апараллакси]] [[собственное движение|ииашоу аныҟәареи]] ршәара мҩаԥысит. 470 миллион еҵәа рзы еиҵоу аилкаара змоу [[спектр|аспектр]] аагоуп, насгьы 217 миллион рзы [[спектральный класс|аспектралтә класс]] еилкаауп<ref>{{cite web|url=https://www.cosmos.esa.int/web/gaia/dr3|title=Gaia DR3 content - Gaia - Cosmos|website=[[Европейское космическое агентство|ESA]]|access-date=2022-07-10|archive-date=2022-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627022457/https://www.cosmos.esa.int/web/gaia/dr3|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/abs/forth/aa43940-22/aa43940-22.html|автор=Gaia Collaboration|заглавие=Gaia Data Release 3. Summary of the content and survey properties|год=2022-06-13|язык=en|издание=Astronomy & Astrophysics|issn=0004-6361, 1432-0746|doi=10.1051/0004-6361/202243940}}</ref>. == Акультураҿы == [[Афаил:Jacopo_Tintoretto_-_The_Origin_of_the_Milky_Way_-_Google_Art_Project.jpg|мини|300x300пкс|«[[Происхождение Млечного Пути (картина)|Асар Рымҩа ахыҵхырҭа]]» Тинторетто]] Жәытә-натә аахыс Асар Рымҩа еиуеиԥшым ажәларқәа рыбжьара акультуратә, адинтә, афилософиатә ҵакы аман. Ахьӡ «Асар Рымҩа» [[Греко-римская мифология|абырзен-римтәи амифологиа]] аҟынтәи ауп ишааз. Еиҳа иаларҵәоу алегендақәа руак инақәыршәаны, [[Гера]] — [[Зевс]] иԥҳәыс — мап ацәылкит аҵыхәтәантәи ихәыҷқәа агәыԥҳәы рҿаҵара. Ҽнак, Гера даныцәаз, [[Гермес]] [[Геракл]] лгәыԥҳәы дадикылеит, акрыфара даналага, Гера дҿыхан, уи дигәҭасит. Уи аамҭазы агәыԥҳәы иҭыҵәрааз ахш Асар Рымҩа алҵит. Еиуеиԥшым аҟазацәа, [[Рубенс, Питер Пауль|Рубенси]] [[Тинторетто|Тинтореттои]] уахь иналаҵаны, ари асиужет шьаҭас иҟаҵаны русумҭақәа аԥырҵон. Ажәа «галактика» ахаҭагьы ари амиф иадҳәалоуп, насгьы {{lang-grc|Κύκλος Γαλαξίας}} аҟынтәи иаауеит, «ахштә гьежь» ҳәа еиҭаргоит<ref name="waller2013-10-16">Waller, 2013, pp. 10—16.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ianridpath.com/startales/milkyway.html|title=Star Tales – Milky Way|author=Ridpath I.|website=|access-date=2022-02-21|archive-date=2022-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220131081441/http://www.ianridpath.com/startales/milkyway.html|url-status=live}}</ref>. Акультурақәа жәпакы рҿы, Асар Рымҩа убасҵәҟьа анцәахәқәеи иҭахаз афырхацәеи рзы жәҩантә мҩа дуны иҟан. [[Китайская мифология|Китаитәи амифологиаҿы]] Асар Рымҩа бзиа еибабо аӡахҩи ахьчеи еиҟәызыҭхо араӡын ӡиас еиԥш иаарԥшуп — урҭ рхаҿқәа аадырԥшуеит аеҵәа лашақәа [[Вега|Вегеи]] [[Альтаир|Альтаири]]. [[Австралийские аборигены|Австралиатәи аборигенцәа]] рмифқәа рҟны Асар Рымҩа ақәеи ақәаарыхреи аазго амаҭ еиԥш иахәаԥшуеит. [[Ацтеки|Ацтекцәагьы]] иара убас Асар Рымҩа амаҭ еиԥшны рхахьы иааиуан, [[Майя (цивилизация)|маиаа]] — адунеитә ҵла еиԥш<ref name="waller2013-10-16" />. == Азгәаҭақәа == === Ахҳәаақәа === {{Reflist|group=комм.}} === Ахыҵхырҭақәа === {{Reflist}} == Алитература == * {{книга |автор=Новиков Н.Б.|заглавие=1000 аналогий, изменивших науку (новый взгляд на гениальность)|nodot= |язык=ru |ответственный= |ссылка= |место=М.|издательство= |год=2010 |том= |страниц=878|страницы= |isbn= |ref=Новиков}} * {{Книга|ref=Сурдин|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|заглавие=Галактики|год=2017|издание=2-е, исправленное и дополненное|место=М.|издательство=[[Физматлит]]|страниц=432|isbn=978-5-9221-1726-5}} * {{Книга|ref=Ефремов|автор=[[Ефремов, Юрий Николаевич|Ефремов Ю. Н.]]|заглавие=Млечный Путь|год=2006|место=Фрязино|издательство=Век 2|страниц=64|isbn=5-85099-156-5|серия=Наука сегодня}} * {{Книга|ref=Binney, Merrifield|ссылка=https://books.google.ru/books?id=dh8sEAAAQBAJ|автор=Binney J., Merrifield M.|заглавие=Galactic Astronomy|год=1998|место=Princeton|издательство=[[Princeton University Press]]|allpages=816|isbn=978-0-691-23332-1}} * {{Книга|ref=van den Bergh|ссылка=https://books.google.ru/books?id=H0JMeoqFqEcC|автор=van den Bergh S.|заглавие=The Galaxies of the Local Group|год=2000|место=Cambridge; {{N. Y.}}|издательство=[[Cambridge University Press]]|allpages=348|isbn=978-1-139-42965-8}} * {{Книга|ref=Waller|ссылка=https://books.google.ru/books?id=2ZF4tWI-UeIC|автор=Waller W. H.|заглавие=The Milky Way: An Insider's Guide|год=2013|место=Princeton|издательство=Princeton University Press|allpages=316|isbn=978-0-691-12224-3}} * {{Книга|ref=Combes, Lequeux|автор=Combes F., Lequeux J.|заглавие=The Milky Way: Structure, Dynamics, Formation and Evolution|год=2016|место=Les Ulis|издательство=[[EDP Sciences]]|allpages=195|isbn=978-2-7598-1915-7}} * {{Книга|ref=Bland-Hawthorn et al.|ссылка=http://www.physics.usyd.edu.au/~jbh/share/Books/BOOK_Saas_Fee_13.pdf|автор=Bland-Hawthorn J., Freeman K., Matteucci F.|заглавие=The Origin of the Galaxy and Local Group|ответственный=Moore B., Swiss Society for Astrophysics and Astronomy|год=2014|место=Berlin; Heidelberg|издательство=[[Springer Berlin Heidelberg]]|isbn=978-3-642-41719-1|allpages=viii, 254|серия=Saas-Fee Advanced Course, 37}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:сар Рымҩа}} [[Акатегориа:Асар Рымҩа| ]] [[Акатегориа:Абар змоу асарчтә галактикақәа]] [[Акатегориа:Агалактикатә астрономиа]] lb9isaoukgmejuc1tnqr3p5a3sszkbn 174582 174580 2026-09-29T09:31:33Z Nart17 17397 Защитил страницу [[Асар Рымҩа]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно)) 174580 wikitext text/x-wiki {{Акарточка агалактика | ахьӡ = Асар Рымҩа | асахьа = [[Афаил:Artist’s impression of the Milky Way.jpg|300пкс]] | асахьа ахҵара = Асар Рымҩа аҭеиҭыԥш амодель | еҵәаџьаа = - | ахкы = [[Спиральная галактика с баром|Абар змоу асарчтә галактика]] | иаҵанакуеит = [[Местная группа|Аҭыԥантәи агәыԥ]] | абсолиуттә еҵәатә мҽхакы = −20,9<sup>m</sup> | акапан = (1—2){{E|12}} | арадиус = 50 нызқь лашара шықәса (16 килопарсек) | аҟазшьақәа = Агалактика [[Адгьыл|апланета Адгьыли]] [[Амратә система|Амратә система]] зегьи ахьыҟоу, иара убас хаз-хазы аеҵәақәа зегьы [[Невооружённый глаз|блала]] иубарҭоу }} '''Асар Рымҩа''' — [[Адгьыл|Адгьыли]] [[Амратә система|Амратә системеи]] ахьыҟоу [[Агалактика|агалактика]] ауп. [[спиральная галактика с перемычкой|Абар змоу асарчтә галактикақәа]] рыхкы иаҵанакуеит. Асар Рымҩа арадиус уи [[Галактический диск|аеҵәатә диск]] арадиус иаҟароуп ҳәа иԥхьаӡоуп, насгьы 16 [[килопарсек]] шьақәнаргылоит. Агалактика акапан зегьы, [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳасаб азуны, 1—2{{E|12}} {{Mo}} ҳәа ахәшьара аҭоуп. Асар Рымҩаҿы 100 инаркны 400 миллиард рҟынӡа [[Звезда|еҵәа]] ыҟоуп, насгьы уи арлашара 2{{E|10}} {{Lo}} ауп. Егьырҭ асарчтә галактикақәа ирыҿурԥшуазар, Асар Рымҩа акапан дуи арлашара ҳараки амоуп. [[Амратә система|Амратә система]] Агалактика агәҭантәи 7,5—8,5 килопарсек абжьаӡараҿы иҟоуп, насгьы 220 км/с аццакрала иакәшоит. [[Невооружённый глаз|Блала]] иубарҭоу [[Звезда|аеҵәақәа]] зегьы ҳ-Галактика иаҵанакуеит<ref>{{Книга|автор=[[Владимир Сурдин]]|заглавие=Большая энциклопедия астрономии|ответственный=|год=2012|издание=|место=Москва|издательство=Эксмо| часть =Галактика|страницы=85|страниц=493|isbn=978-5-699-57087-4}}</ref>, аха ахьӡ «Асар Рымҩа» [[Ночное небо|уахынлатәи ажәҩан]] аҿы иҟоу илашо, [[Млечный Путь (явление)|анаҟә цәаҳәа]] аҟынтәи ауп ишаауа, уи алашара Агалактика адиск аҿы иҟоу аеҵәа лашьцақәа рыла ишьақәгылоуп. [[Адгьыл|Адгьыл]] Асар Рымҩа аҩнуҵҟа иахьыҟоу инамаданы, ҳ-Галактика анҭыҵтәи аҭеиҭыԥш ииашаҵәҟьаны еилкааӡам. Агалактикаҿы иҟоу аеҵәақәа реиҳарак [[Спиральный рукав|асарчтә маӷрақәа]] змоу [[Галактический диск|агалактикатә диск]] аҿы еизгоуп. Иара убасгьы уи иамоуп абжьаратәи ашәагаа змоу [[балдж|абалџьи]] иахмырҟьацәакәа иалкаау [[Бар (астрономия)|абари]], [[Морфологическая классификация галактик|аморфологиатә классификациала]] уи Хаббл иклассификациа ала SBbc ахкы иаҵанакуеит, мамзаргьы SB(rs)bc<ref>{{Cite web |url=http://messier.seds.org/more/mw_type.html |title=Classification of the Milky Way Galaxy |archive-date=2015-05-31 |access-date=2026-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531031937/http://messier.seds.org/more/mw_type.html |url-status=live }}</ref>. Уи адагьы, Асар Рымҩа адиск иаакәыршоуп [[Галактическое гало|агалактикатә гало]], аеҵәақәа рыхәҭа хәыҷи агипотетикатә [[Тёмная материя|материа лашьца]] дуи зҵоу. [[Центр Галактики|Агалактика агәҭаны]] иҟоуп [[сверхмассивная чёрная дыра|акапан дуӡӡа змоу акылҳара еиқәаҵәа]] [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]]. Асар Рымҩаҿы [[темп звездообразования|аеҵәақәа рышьақәгылара аласра]] шықәсык ахь 1,6—2 {{Mo}} шьақәнаргылоит. Ирмариоу аформаҿы, Агалактика [[звёздное население|аеҵәақәа рпопулиациа]] еиҩшазар ҟалоит [[население I|апопулиациа I]], [[население II|апопулиациа II]] ҳәа. Актәи еиднакылоит еиҳа иқәыԥшу, [[металличность|зметаллра]] ҳараку аеҵәақәа, еикәагьежьуа ирзааигәоу аорбитақәа рыла еиҭаҵуа, насгьы иҟьаҟьоу, иҵәиуа [[галактический диск|агалактикатә диск]] шьақәзыргыло. Аҩбатәи — ажәытә еҵәақәа роуп, ихьанҭоу ахәҭаҷқәа рыла иӷару, урҭ еиҵыху аорбитақәа рыла иныҟәоит, насгьы иааидкыланы имгьежьуа асфероидтә форма змоу [[Галактическое гало|агало]] шьақәдыргылоит, иара убас [[балдж|абалџь]]. [[Межзвёздный газ|Аеҵәабжьаратәи арчи]] [[рассеянные звёздные скопления|иԥсаҟьоу аеҵәатә гәыԥқәеи]] апопулиациа I ҳәа изышьҭоу иаҵанакуеит, [[шаровые скопления|аглобустә кластерқәа]] — апопулиациа II иаҵанакуеит. Еиҳа ииашоуп аеҵәақәа рпопулиациа [[Толстый диск|адиск жәпеи]] [[Тонкий диск|аҵаӷеи]], агалои абалџьи рсистемахәҭақәа рыла хаз-хазы аихшара. Агалактикаҿы еиуеиԥшым асистемахәҭақәагьы еиуеиԥшым адинамика рымоуп: еиҳа иҟьаҟьоу асистемахәҭақәа еиҳа ирласны иҵәиуеит, насгьы рыццакра адисперсиа еиҵоуп. Асар Рымҩа [[Местная группа|Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ]] аҟны иҟоуп. Агалактика [[Галактика Андромеды|Андромеда агалактика]] ашьҭахь аеҵәақәа ршәагааи рхыԥхьаӡареи рыла агәыԥ аҿы аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит, аха капанла уи иеиҳауп. Агалактика ҩажәа инареиҳаны [[Галактика-спутник|агалактика-мҩанызақәа]] амоуп, урҭ рҟынтә еиҳа идуу [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] [[Малое Магелланово Облако|Аԥсҭҳәа Хәыҷи]] роуп. 4 миллиард шықәса рышьҭахь Асар Рымҩеи Андромедатәи агалактикеи [[Столкновение Млечного Пути и галактики Андромеды|еиҿасны еилаҵәоит]], уи иалҵшәаны [[эллиптическая галактика|аеллипстә галактика]] ҟалоит. Асар Рымҩа ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс еицырдыруеит. 1610 шықәсазы [[Галилео Галилей|Галилео Галилеи]] игәеиҭеит Асар Рымҩа ацәаҳәа адиффузтә лашара хыԥхьаӡара рацәала аеҵәа ҭацәқәа ишаԥырҵо. Шәышықәсаки бжаки рышьҭахь, 1784—1785 шықәсқәа рзы, [[Уильям Гершель|Уилиам Гершель]] раԥхьаӡакәны ҳгалактика ашәагааи аформеи аилкаара иҽазишәеит. Гершель иҟаиҵаз алкаа ала, Асар Рымҩа адиск ҟьаԥс аформа амоуп, аха уи адиаметр даараӡа имаҷны ахәшьара аиҭеит. 1917 шықәсазы [[Харлоу Шепли]] раԥхьаӡакәны иааирԥшит Амра ҳ-Галактика агәҭа ишацәыхоу, насгьы 1924—1925 шықәсқәа рзы [[Эдвин Хаббл|Едвин Хаббл]] илшеит [[Адунеи|Адунеи]] ҳгалактика мацара шакәым ашьақәырӷәӷәара. 1989 шықәсазы идәықәҵаз [[Hipparcos]] акосмостә телескоп ҳгалактика аҭҵаараҿы акыр зҵазкуа ароль нанагӡеит; уи ацхыраарала акоординатқәеи, [[Собственное движение|ахатә ныҟәареи]], аеҵәа рацәа рҟынӡа абжьаӡарақәеи ршәара мҩаԥысит. 2013 инаркны 2025 шықәсанӡа ари адҵа [[Gaia]] акосмостә телескоп инанагӡон. Жәытәнатә аахыс Асар Рымҩа еиуеиԥшым ажәларқәа рҟны акультуратә, адинхаҵаратә, афилософиатә ҵакы аман. Ахьӡ «Асар Рымҩа» ахаҭа [[Греко-римская мифология|абырзен-римтәи амифологиа]] аҟынтәи ауп ишааз. Алегендақәа руак излаҳәо ала, [[Гера]] [[Зевс]] изакәанымкәа ихылҵыз ахәыҷқәа агәыԥҳәы рҿаҵара мап ацәылкуан. Ҽнак, Гера даныцәаз, [[Гермес]] [[Геракл]] лгәыҳәԥы дадикылеит, уи акрыфара даналага ашьҭахь, Гера дҿыханы дигәҭасит. Уи аамҭазы агәыԥҳәы иҭыҵыз ахш Асар Рымҩа алҵит. Ажәа «галактика» ахаҭагьы ари амиф иадҳәалоуп, насгьы {{lang-grc|Κύκλος Γαλαξίας}} аҟынтәи иаауеит, еиҭаганы «ахш агьежь» аанагоит. == Азеиԥш ҟазшьарбақәа == [[Афаил:Milky Way full annotated ab.jpg|мини|300x300пкс|Асар Рымҩа аҭеиҭыԥш амодель, аилазаашьатә детальқәеи [[Галактическая долгота|агалактикатә харарақәеи]] ацны]] Асар Рымҩа — [[Адгьыл|Адгьыли]] [[Амратә система|Амратә системеи]] злоу [[спиральная галактика|асарчтә галактика]] ауп. Асар Рымҩа Агалактика ҳәагьы иашьҭоуп — нбан дула<ref name=":0">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2340981|автор=[[Ефремов, Юрий Николаевич|Ефремов Ю. Н.]]|статья=ГАЛА́КТИКА|том=6|страницы=298—301|архив=https://web.archive.org/web/20201024222339/https://bigenc.ru/physics/text/2340981|архив дата=2020-10-24}}</ref><ref name=":4">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/place/Milky-Way-Galaxy|title=Milky Way Galaxy|author=Hodge P. W.|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-01-19|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119174143/https://www.britannica.com/place/Milky-Way-Galaxy|url-status=live}}</ref><ref name="efremov2006-4">Ефремов, 2006, с. 4.</ref>. Асар Рымҩа аҭҵаара знапы алаку [[Астрономиа|астрономиа]] аҟәша [[галактическая астрономия|агалактикатә астрономиа]] ауп<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1228262/img6.html|title=Лекции по Галактической Астрономии|author=Расторгуев А. С.|website=[[Астронет]]|access-date=2022-02-21|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121182138/http://www.astronet.ru/db/msg/1228262/img6.html|url-status=live}}</ref>. Асар Рымҩа [[Галактический диск|аеҵәатә диск]] агәҭантәи 16 [[Парсек|килопарсек]] аҟынӡа абжьаӡараҿы ишьҭоуп, Агалактика арадиусгьы убри аҟара иҟоуп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name=":4" />. [[Гало галактики|Аеҵәатә гало]] агәҭантәи 80 килопарсек абжьаӡараҟынӡа иубарҭоуп, насгьы [[Шаровое звёздное скопление|аглобустә еҵәатә кластерқәа]] рсистема еиҳагьы хараӡа инеиуеит, 100 килопарсекк рҟынӡа<ref name="combes-lequeux2016-46-50">Combes, Lequeux, 2016, pp. 46—50.</ref>. Асар Рымҩа агәҭа инаркны 21 килопарсек рыҩныҵҟа акапан 2{{E|11}} {{Mo}} ыҟоуп. Ҳгалактика акапан зегьы, [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳасаб азуны, еиҳарак 1—2{{E|12}} {{Mo}} ҳәа иԥхьаӡоуп, рбагақәак ари адиапазон анҭыҵ ишыҟоугьы<ref name=":8">{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/Galaxy.html|title=The Milky Way Galaxy|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-01-20|archive-date=2021-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210820044045/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/Galaxy.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2019ApJ...873..118W|автор=Watkins L. L., van der Marel R. P., Sohn S. T., Evans N. W.|заглавие=Evidence for an Intermediate-mass Milky Way from Gaia DR2 Halo Globular Cluster Motions|год=2019|месяц=3|день=1|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=873|страницы=118|issn=0004-637X|язык=en|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.3847/1538-4357/ab089f|archive-date=2022-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216083432/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2019ApJ...873..118W}}</ref><ref name=":1" />. Ари арбага аҟнытә ҳ-Галактикаҿы еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла 100 инаркны 400 миллиард цыра рҟынӡа<ref>{{cite web|lang=en|url=https://asd.gsfc.nasa.gov/blueshift/index.php/2015/07/22/how-many-stars-in-the-milky-way/|title=How Many Stars in the Milky Way?|author=Masetti M.|publisher=[[NASA]]|date=2015-07-22|access-date=2022-01-19|archive-date=2019-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410085724/https://asd.gsfc.nasa.gov/blueshift/index.php/2015/07/22/how-many-stars-in-the-milky-way/|url-status=live}}</ref> ыҟоу [[Звезда|аеҵәақәа]] рыхәҭаа 5—6{{E|10}} {{Mo}} раҟара ыҟоуп<ref name=":5">{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015ApJ...806...96L|автор=Licquia T. C., Newman J. A.|заглавие=Improved Estimates of the Milky Way's Stellar Mass and Star Formation Rate from Hierarchical Bayesian Meta-Analysis|год=2015|месяц=6|день=1|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=806|страницы=96|issn=0004-637X|язык=en|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.1088/0004-637X/806/1/96|archive-date=2022-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220212015451/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015ApJ...806...96L}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2017MNRAS.465...76M|автор=McMillan P. J.|заглавие=The mass distribution and gravitational potential of the Milky Way|год=2017|месяц=2|день=1|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|том=465|страницы=76–94|issn=0035-8711|место=Oxford|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|doi=10.1093/mnras/stw2759|archive-date=2022-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223171647/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2017MNRAS.465...76M}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.555..629V|автор=van Dokkum P., Danieli S., Cohen Y., Merritt A., Romanowsky A. J.|заглавие=A galaxy lacking dark matter|год=2018|месяц=3|день=1|язык=en|издание=[[Nature]]|том=555|страницы=629–632|issn=0028-0836|место=N. Y.|издательство=[[NPG]]|doi=10.1038/nature25767|archive-date=2022-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218032248/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.555..629V}}</ref>. Асар Рымҩа [[Фотометрическая система UBV|V ацәаҳәаҿы]] арлашара 2{{E|10}} {{Lo}} ауп, уи [[Абсолютная звёздная величина|аеҵәатә мҽхакыхаҭа]] −20,9<sup>m</sup> иашьашәалоит. Убасала, Асар Рымҩа егьырҭ асарчтә галактикақәа ирҿырԥшны кырӡа идуу акапани иҳараку арлашареи амоуп<ref name="combes-lequeux2016-69-70-147-149">Combes, Lequeux, 2016, pp. 69—70, 147—149.</ref>. === Амратә система аҭыԥ === [[Амратә система|Амратә система]] Агалактика агәҭантәи 7,5—8,5 [[килопарсек]] абжьаӡараҿы иҟоуп, [[Рукав Ориона|Орион исарчтә маӷра хәыҷы]] аҿы, [[Рукав Персея|Персеи]] [[Рукав Стрельца|Ахысҩи]] рмаӷра дуқәа рыбжьара, рыҩбагьы рҟынтәи 1,5—2 килопарсек абжьаӡараҿы<ref>{{cite web|lang=en|url=https://earthsky.org/astronomy-essentials/which-spiral-arm-of-the-milky-way-contains-our-sun/|title=Which spiral arm of the Milky Way holds our sun?|website=EarthSky|date=2022-01-14|access-date=2022-12-01|archive-date=2022-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221201102127/https://earthsky.org/astronomy-essentials/which-spiral-arm-of-the-milky-way-contains-our-sun/|url-status=live}}</ref>. [[Галактическая плоскость|Агалактикатә ҟьаҟьара]] Амратә система уажәы 10 [[парсек]] рыла иацәыхараны иҟоуп<ref name=":0" /><ref name="surdin2017-123-125-130-133">Сурдин, 2017, с. 123, 125, 130—133.</ref>. [[Эклиптика|Аеклиптика]] агалактикатә ҟьаҟьара ахь анаара 60 градус шьақәнаргылоит<ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/g/galactic+plane|title=Galactic Plane|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-20|archive-date=2017-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804073036/http://astronomy.swin.edu.au/cosmos/G/Galactic+Plane|url-status=live}}</ref>. Амра [[Центр Галактики|Агалактика агәҭахьы]] инаскьоит 220 км/с аццакрала, насгьы иаакәыршаны аҵәира ҟанаҵоит 240 миллион шықәса рыла. Еиҳа иааигәоу аеҵәақәа ирызкны, Амра [[Геркулес (созвездие)|еҵәаџьаа Геркулес]] аганахьала 20 км/с аццакра аманы иныҟәоит. Агалактикаҿы Амра аорбита акәымпыл еиԥшым: аныҟәара апроцесс аҿы, Амра уажәаасҭа 0,1 килопарсек рыла агәҭа иазааигәаны, насгьы 0,6 килопарсек рыла иацәыхараны иҟалалар алшоит, насгьы агалактикатә ҟьаҟьара иацәыхарахалар 85 парсек абжьаӡаранӡа<ref name="surdin2017-130-133">Сурдин, 2017, с. 130—133.</ref>. Ҳгалактика аҩнуҵҟа Амратә система ахьыҟоу аҭыԥ уи аҭҵаара алшарақәа рҿы ҷыдарақәак аанарԥшуеит. Ганкахьала, Асар Рымҩаҿы мацара ауп зылашара маҷу аобиектқәа рыхәаԥшра ахьалшо, иаҳҳәап, [[Красный карлик|аҟаԥшьи]] [[белые карлики|ашкәакәеи]] реиԥш иҟоу ассақәа, еҵәақәак ршәагааи рформеи ишиашоу ршәара, иара убасгьы Агалактика х-еизшәарактәи аилазаашьа аҭҵаара: егьырҭ агалактикақәа рзы аилазаашьа еилкаауп [[Небесная сфера|ажәҩантә сфераҿы]] апроекциа мацарала. Аха абри аҭагылазаашьа ауадаҩрақәа рацәангьы иаԥнаҵоит. Агалактикаҿы аобиектқәа ганрацәала иҟоуп, урҭ рҟынӡа абжьаӡара даара еиуеиԥшым, убри аҟынтә Асар Рымҩа аҭҵааразы ажәҩан зегьы ҭҵааны, абжьаӡарақәа реиԥшымрақәа ҳасаб рзулатәуп. Уи адагьы, [[Галактический экватор|агалактикатә екватор]] азааигәара иҟоу аобиектқәа рҟынтәи иаауа алашара ӷәӷәала анырра анаҭоит агалактикатә диск аҿы [[Межзвёздная пыль|аеҵәабжьаратә саба]] аҟазаара иадҳәалоу [[межзвёздное поглощение|аеҵәабжьаратәи албаадара]]<ref name="surdin2017-116-118">Сурдин, 2017, с. 116—118.</ref>. === Агалактикатә координаттә система === [[Афаил:Третий_астрономический_треугольник.svg|мини|300x300пкс|[[Экваториальная система координат|Аекватортәи]] [[Галактическая система координат|агалактикатәи]] акоординаттә системақәа. Агалактикатә екватор жәҩангәыԥшшәыла иаарԥшуп, акәаԥ B — агалактикатә гәҭахьы ахырхарҭа ауп, насгьы <math>b</math>, <math>l</math> — агалактикатә ҭбаареи ахарареи ауп.]] Асар Рымҩа аҭҵааразы, ҳ-Галактика аилазаашьа ишиашоу иадҳәалоу [[Галактическая система координат|агалактикатә координатқәа рсистема]] ахархәара маншәалоуп. Уи аҟны [[галактический экватор|агалактикатә екватор]] ахархәара амоуп — [[Небесная сфера|ажәҩантә сфера]] [[большой круг|агьежь ду]], [[Галактический диск|Агалактика адиск]] аҟьаҟьара иақәшәо. Актәи акоординат — [[галактическая широта|агалактикатә ҭбаара]] <math>b</math> — аеҵәеи агалактикатә екватори ирыбжьоу акәакь иаҟароуп. Аҩбатәи акоординат — [[галактическая долгота|агалактикатә харара]] <math>l</math> — агалактикатә екватор иаваршәны [[центр Галактики|агәыцә]] ахырхарҭа абжьара акәакь иаҟароуп. Ари асистемаҿы Агалактика агәыцә иамоуп акоординатқәа <math>l = 0</math>, <math>b = 0</math>. [[Южный галактический полюс|Аладатәии]] (<math>b = -90^\circ</math>) [[Северный галактический полюс|аҩадатәии]] (<math>b = +90^\circ</math>) аполиусқәа шьҭоуп<ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/G/Galactic+Coordinate+System|title=Galactic Coordinate System|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-23|archive-date=2022-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317122626/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/G/Galactic+Coordinate+System|url-status=live}}</ref><ref name=":2">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/galactic-coordinate|title=Galactic coordinate|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-01-23|archive-date=2022-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123132748/https://www.britannica.com/science/galactic-coordinate|url-status=live}}</ref><ref name="binney-merrifield1998-30-31">Binney, Merrifield, 1998, pp. 30—31.</ref>. Акоординатқәа рсистемаҿы иҟоу Агалактика агәҭа Агалактика агәыцә аҿы иҟоу арадио хыҵхырҭа [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] аҭыԥ иақәшәом, аха 5 арктә минуҭ рыла уи иацәыхараны иҟоуп, избан акәзар Ахысҩы A* аартын абри акоординатқәа рсистема аналагалаха ашьҭахь<ref name=":2" />. [[Эпоха (астрономия)|Аепоха]] [[J2000.0]] [[Экваториальная система координат|аекватортә координаттә системаҿы]] Агалактика агәҭа акоординатқәа — [[Склонение (астрономия)|алаҟәреи]] <math>\delta</math> [[прямое восхождение|арӷьарахьтәи ахалареи]] <math>\alpha</math> — <math>\delta = -28^\circ 56{,}2'</math>, <math>\alpha = 17^h45{,}6^m</math> роуп. Агалактикатә екватор [[Небесный экватор|ажәҩантә екватор]] ахь 62,87° рыла инаауп, Агалактика аҩадатәи аполиус аекватортә координатқәа <math>\delta = +27^\circ 7{,}7'</math>, <math>\alpha = 12^h51^m</math> ыҟоуп<ref name="binney-merrifield1998-30-31" />. == Адәахьтәи аҭеиҭыԥш == === Адгьыл аҟынтәи аҭеиҭыԥш === [[Невооружённый глаз|Блала]] иубарҭоу ажәҩан аҿы иҟоу [[Звезда|аеҵәақәа]] зегьы ҳ-Галактика иатәуп. Ус шакәугьы, [[Ночное небо|уахынлатәи ажәҩан]] аҭеиҭыԥш ҳалацәажәозар, Асар Рымҩа ажәҩан зегьы иакәыршоу ахьӡ еиԥшу алашара зҵоу, [[Млечный Путь (явление)|анаҟә цәаҳәа]] мацара ауп изызку. Асар Рымҩа алашара зырҿио [[Галактический диск|Агалактика адиск]] аҿы иҟоу аеҵәақәа роуп, зеиҳарак хаз-хазы иубарҭам<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171060|title=Млечный Путь|author=[[Засов, Анатолий Владимирович|Засов А. В.]]|website=[[Астронет]]|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122152906/http://www.astronet.ru/db/msg/1171060|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/Milky_Way.html|title=Milky Way|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119112235/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/Milky_Way.html|url-status=live}}</ref><ref name="waller2013-1-9">Waller, 2013, pp. 1—9.</ref>. Асар Рымҩа убарҭоуп [[Ночное небо|уахынлатәи ажәҩан]] лашьцараҿы — [[Ақалақь|ақалақьқәа]] ирцәыхараны, насгьы [[Амза|Амза]] аныҟам<ref>{{cite web|lang=en|url=https://earthsky.org/tonight/every-visible-star-is-within-milky-way/|title=Every visible star is within Milky Way|author=Byrd D.|website=Earth & Sky|date=2020-09-10|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122152905/https://earthsky.org/tonight/every-visible-star-is-within-milky-way/|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2014MNRAS.442.2600C|автор=Crumey A.|заглавие=Human contrast threshold and astronomical visibility|год=2014|месяц=8|день=1|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|том=442|страницы=2600–2619|issn=0035-8711|место=Oxford|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|doi=10.1093/mnras/stu992|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222211551/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2014MNRAS.442.2600C}}</ref>. Асар Рымҩа ажәҩан аҿы еиҟарам аформа амоуп, уи аҭбаара 15 [[Градус (геометрия)|градус]] раҟара шьақәнаргылоит<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.scientificamerican.com/article/how-did-scientists-determ/|title=How did scientists determine our location within the Milky Way galaxy|author=Marschall L. A.|website=[[Scientific American]]|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122152903/https://www.scientificamerican.com/article/how-did-scientists-determ/|url-status=live}}</ref>. Асар Рымҩа аҵыхәан еиуеиԥшым [[Туманность|анаҟәрақәа]] ыҟоуп, иаҳҳәап, [[туманность Лагуна|Аӡҭачы анаҟәра]], [[туманность Розетка|Агәил анаҟәра]]. Ҭыԥқәак, иаҳҳәап, [[Большой Провал|Аҭаҳара Ду]] еиԥш иҟоу, еиҳа илашьцоушәа убоит, избанзар урҭ аганқәа рҟынтәи иаауа алашара [[Межзвёздная пыль|еҵәабжьаратәи асаба]] аԥсҭҳәақәа ихырҩоит. Асар Рымҩа зегь реиҳа илашоит [[центр Галактики|Агалактика агәҭахьы]]<ref name="waller2013-1-9" />. Адиск аҿы [[Межзвёздное поглощение|еҵәабжьаратәи албаадара]] иахҟьаны [[Галактический экватор|агалактикатә екватор]] акәша-мыкәша [[зона избегания|ацәыхьчаратә зона]] ҟалоит — ажәҩан 20% аанызкыло аҭыԥ, агалактика анҭыҵтәи аобиектқәа [[Оптический диапазон|аоптикатә цәқәырԥақәа рыҩаӡараҿы]] иахьубарҭам. Аха, иага ус иҟазаргьы, ацәыхьчаратә зона аҿы иҟоу агалактикақәа рыԥшаара ауеит, иаҳҳәап, [[Инфракрасный диапазон|аинфраҟаԥшьтәи]] [[радиодиапазон|арадиоцәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа]] рыла ахылаԥшрақәа рыла<ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/z/zone+of+avoidance|title=Zone Of Avoidance|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122152909/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/z/zone+of+avoidance|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/zone-of-avoidance|title=Zone of avoidance|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122152903/https://www.britannica.com/science/zone-of-avoidance|url-status=live}}</ref>. {{Несколько изображений|зона=center|направление=horizontal|заголовок=Адгьыл аҟынтәи Асар Рымҩа асахьа|изобр1=Milky_Way_over_The_Whistlers.jpg|ширина1=320|подпись1=<center>Адгьыл ажәҩан аҿы иҟоу Асар Рымҩа ахәҭак, [[Джаспер (национальный парк)|Џьаспертәи Амилаҭтә Парк]] аҟны иҭыху афотосахьа</center>|изобр2=Deathvalleysky_nps_big.jpg|ширина2=665|подпись2=<center>[[Долина Смерти|Аԥсра Акаршәраҿы]] иҭыху Асар Рымҩа апанораматә фотосахьа</center>}} === Адәахьтәи аҭеиҭыԥш === [[Адгьыл|Адгьыл]] Асар Рымҩа аҩнуҵҟа иахьыҟоу азы, ҳ-Галактика анҭыҵтәи аҭеиҭыԥш ииашаҵәҟьаны еилкааӡам, аха, Агалактика аилазаашьа иазку адыррақәа ирыбзоураны, еиуеиԥшым амҩақәа рыла иалкаазар алшо (шәахә. ҵаҟа), иҟалоит уи аҭеиҭыԥш амодель аҟаҵара, насгьы еиԥшу апараметрқәа змоу агалактикақәа Асар Рымҩа иеиԥшны иҟазар рыхәҭоуп ҳәа агәаанагара аҟаҵара<ref name="waller2013-194-209">Waller, 2013, pp. 194—209.</ref><ref name="surdin2017-204-207">Сурдин, 2017, с. 204—207.</ref><ref name="efremov2006-49-58">Ефремов, 2006, с. 49—58.</ref>. Голландиатәи аҵарауаҩ Корнели Истон агипотеза ҟеиҵеит, «[[Галактика Андромеды|Андромеда анаҟәра]]» агалактика асарчтә еиҿкаара иаҿырԥшны, Асар Рымҩа асарчтә галактика ауп ҳәа<ref name="novikov2010-339">Новиков, 2010, с. 339.</ref>. {{Несколько изображений |зона = center |направление = horizontal |заголовок = Агалактикақәа, Асар Рымҩа ҭеиҭыԥшла изеиԥшу<ref name="waller2013-194-209" /><ref name="surdin2017-2-3-cvetnoi-vkladki">Сурдин, 2017, с. 2—3 цветной вкладки.</ref> |изобр1 = The VLT goes lion hunting.jpg |ширина1 = 240 |подпись1 = <center>[[M 95 (галактика)|M 95]]</center> |изобр2= |ширина2 = 269 |подпись2 = <center>[[M 109 (галактика)|M 109]]</center> |изобр3 = N891s.jpg |ширина3 = 316 |подпись3 = <center>Аҵкар ала иубо [[NGC 891]]</center> |изобр4 = Wide Field Imager view of a Milky Way look-alike NGC 6744.jpg |ширина4 = 285 |подпись4 = <center>[[NGC 6744]]</center> }} == Аиҿкаашьа == [[Афаил:Milky way profile-ab.svg|слева|мини|314x314пкс|Асар Рымҩа аилазаашьа асхематә аарԥшра, аҵкар ала аҭеиҭыԥш]] Ҳ-Галактикаҿы иҟоу аеҵәақәа еиҳарак [[Галактический диск|адиск]] аҿы еизгоуп. Уи адагьы, Агалактикаҿы иҟоуп абжьаратәи ашәага-загақәа змоу [[балдж|абалџь]], иаарту [[спиральные рукава|асарчтә маӷрақәа]], иара убасгьы ибжьаратәу [[Бар (астрономия)|абар]]. Убасала, Асар Рымҩа аҵыхәтәантәи [[Морфологическая классификация галактик|аморфологиатә хкы]] иаҵанакуа [[спиральная галактика|сарчтә галактикоуп]], насгьы уи апараметрқәак, иаҳҳәап, [[Атомарный водород|инеитралтәу аӡри]] азеиԥш хыԥхьаӡара, насгьы абалџь ашәагаа, Sb ахкы иақәшәоит, егьырҭ, [[темп звездообразования|аеҵәақәа рышьақәгылара амҽхак]] еиԥш, Sc ахкы иақәшәоит. Абар аҟазаара ҳасаб азуны, морфологиатә классификациала ҳ-Галактика SBbc ма SABbc ахкы иахәҭакуп<ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/M/Milky+Way|title=Milky Way|website=Asronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-20|archive-date=2022-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201144948/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/M/Milky+Way|url-status=live}}</ref><ref name="combes-lequeux2016-44-45">Combes, Lequeux, 2016, pp. 44—45.</ref><ref name="van-den-bergh2000-46-47">van den Bergh, 2000, pp. 46—47.</ref>. Агалактика аилазаашьатә хәҭақәа еиԥшым аҭыԥи аформеи рыла мацара акәымкәа, аеҵәақәа рпопулиациа апараметрқәа рылагьы, иаҳҳәап, ақәреи [[металличность|аметаллраи]] (ҵаҟа шәахә.), адинамика (шәахә. ҵаҟа) рыла<ref name="combes-lequeux2016-44-45" />. === Адиск === [[Афаил:Milky Way disk warp-ab.svg|мини|300x300пкс|Асар Рымҩа адиск адәахьтәи ахәҭақәа ирхәоу рформа]] [[Галактический диск|Адиск]] ҳ-Галактика ихадоу компонентуп аеҵәақәа рыкапан аҵакы аганахьала. Иара иамоуп иҟьаҟьоу аформа, насгьы уи аҟны иара убас иҟоуп [[спиральные рукава|асарчтә маӷрақәа]]. Адиск зегьы аеҵәатә капан 5{{E|10}} {{Mo}} ҟалоит{{ref+|Асар Рымҩа аеҵәатә капан 6{{E|10}} {{Mo}} ҳәа агәаанагара змоу амодель аҿы<ref name=":5" />.|комм.}}<ref name=":5" />. Ҳ-Галактика адиск еиҩшазар ҟалоит [[Тонкий диск|аҵаӷеи]] [[Толстый диск|ажәпеи]] ҳәа, аԥхьатәи адиск еиҳаны акапан амоуп аҩбатәи адиск аасҭа, насгьы 80% Агалактика [[барион|абарионтә]] капан иааизакны<ref name=":3">{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/thin+disk|title=Thin Disk|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-23|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318145629/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/Thin+Disk|url-status=live}}</ref>. Арҭ ахәҭақәа еиуеиԥшым апараметрқәа рымоуп, насгьы еиуеиԥшым амҩақәа рыла ишьақәгылазҭгьы ҟаларын (шәахә. ҵаҟа)<ref name="combes-lequeux2016-37-49">Combes, Lequeux, 2016, pp. 37—49.</ref>. Амра азааигәара адиск шәпа 1,2 килопарсек ажәпара амоуп, аҵаӷа 300—400 парсек ауп, насгьы еиҳагьы иҵаӷоу арчытә компонент аҵоуп. Агалактика адәахьтәи аҭыԥқәа рҿы адиск ҵаӷеи ашәпеи еиҳагьы ишәпахоит. Адиск шәпа еиҳарак [[металличность|аметаллра]] лаҟә змоу ажәытә еҵәақәа рыла ишьақәгылоуп, адиск ҵаӷаҿы еиҳа иқәыԥшу, металла ибеиоу аеҵәақәа ыҟоуп (шәахә. ҵаҟа), урҭ рыбжьара даҽа еиԥшымзаарақәакгьы ыҟоуп<ref name=":3" /><ref name="combes-lequeux2016-44-50">Combes, Lequeux, 2016, pp. 44—50.</ref>. Егьырҭ агалактикақәа рҿы еиԥш, Асар Рымҩа адиск ҵаӷаҿы агәҭанӡа иҟоу абжьаӡара шыҟоу ала аматериа аилаӷәӷәара ашара [[Экспоненциальное распределение|експоненциалтәуп]]; уи аҷыдаҟазшьатә радиус 3 килопарсекк шьақәнаргылоит. Адиск ҵаӷа агалактика агәҭантәи 16 килопарсек аҟынӡа инаӡоит, насгьы арчытә компонент еиҳагьы инаскьоит, агәҭантәи 35 килопарсек аҟынӡа агәаҭара ауеит. Адиск адәахьтәи аҭыԥқәа рҿы ирхәоу аформа амоуп, иҟалап уи зыхҟьо [[Взаимодействующие галактики|егьырҭ агалактикақәа реидҳәалара]] акәзар<ref name="combes-lequeux2016-50">Combes, Lequeux, 2016, p. 50.</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://www.astro.umd.edu/~richard/ASTRO620/HI_dist_MW_Kerp.pdf|автор=Kalberla P. M. W., Kerp J.|заглавие=The Hi Distribution of the Milky Way|год=2009|месяц=9|день=1|язык=en|издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|том=47|страницы=27–61|issn=0066-4146|место=Pato Alto|издательство=[[Annual Reviews]]|doi=10.1146/annurev-astro-082708-101823|archive-date=2022-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302140520/https://www.astro.umd.edu/~richard/ASTRO620/HI_dist_MW_Kerp.pdf}}</ref>. Арчытә компонент аҿы ари аформа ахәара диск адәахьтәи ахәҭа зегьы аҿы еиҟәшоу хыхьынтә ҵаҟа инагоу аиқәҵақәа рыла еиқәыршәоуп — амплитуда 100 инаркны 200 парсек рҟынӡа змоу ацәқәырԥақәа, ацәқәырԥа арадиалтә ура 3,9 инаркны 7,9 килопарсек рҟынӡа<ref>{{статья|автор=Sun, Y., Zhang, S., Yang, J. et al.|заглавие=Widespread corrugations superimposed on the Galactic warp in the outer CO disk|издание=Nat Astron|год=2026|doi=10.1038/s41550-026-02938-y}}</ref>. ==== Асарчтә маӷрақәа ==== [[Афаил:PIA19341-MilkyWayGalaxy-SpiralArmsData-WISE-20150603.jpg|слева|мини|300x300пкс|Асар Рымҩа аҭеиҭыԥш амодель. Акәаԥ ҩежь ала Амра ахьыҟоу аҭыԥ арбоуп, аҟаԥшьқәа рыла [[Погружённое скопление|агәыԥқәа]] ахьыҟоу арбоуп, урҭ асарчтә еиҿкаара арбагақәа реиԥш аус руеит]] Аоптикатә диапазон аҿы ахылаԥшраан агалактикатә диск аҿы [[Спиральные рукава|асарчтә маӷрақәа]] рыҟазаара иазкны алкааҟаҵара уадаҩуп, [[Межзвёздная пыль|аеҵәабжьаратәи асаба]] алашара ахьылбаанадо иахҟьаны. Аха, [[Атомарный водород|инеитралтәу аӡри]] мамзаргьы [[Молекулярное облако|амолекулатә ԥсҭҳәақәа]] рыларҵәара, иара убасгьы [[звёздные ассоциации|аеҵәақәа реидҳәалара]] реиԥш иҟоу иқәыԥшу аобиектқәа рыхсаала аизгараан асарчтә маӷрақәа убарҭоуп<ref name=":4" /><ref name="van-den-bergh2000-57-58">van den Bergh, 2000, pp. 57—58.</ref>. Амаӷрақәа рҟны иҟоу арчы аилаӷәӷәара егьырҭ адиск ахәҭақәа рҟны иҟоу аилаӷәӷәара аасҭа акырынтә еиҳауп, насгьы убраҟоуп [[звездообразование|аеҵәақәа рышьақәгылара]] еиҳарак иахьымҩаԥысуа. Асарчтә маӷрақәа [[Теория волн плотности|аилаӷәӷәаратә цәқәырԥақәа]] роуп, убри аҟнытә асарчтә хсаала иааизакны аеҵәақәеи арчи реиԥш акәымкәа даҽа ццакырала иҵәиуеит<ref name="surdin2017-202-207">Сурдин, 2017, с. 202—207.</ref>. Асарчтә маӷрақәа ахьыҟоу, рыҩаӡара, насгьы рхыԥхьаӡа макьана ииашаны ишьақәыргылаӡам<ref name=":0" /><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018RAA....18..146X|автор=Xu Y., Hou L., Wu Y.|заглавие=The spiral structure of the Milky Way|год=2018|месяц=12|день=1|язык=en|издание=Research in Astronomy and Astrophysics|том=18|страницы=146|issn=1674-4527|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.1088/1674-4527/18/12/146|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124121036/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018RAA....18..146X}}</ref>, аха лассы-лассы агәра ргоит Асар Рымҩаҿы асарчтә маӷра дуқәа ԥшьба ыҟоуп ҳәа: ихадоу ҩба — [[рукав Центавра|Центавр имаӷреи]] [[рукав Персея|Персеи имаӷреи]], насгьы ҩба ихадам — [[рукав Наугольника|Ангулус имаӷреи]] [[рукав Стрельца|Ахысҩы имаӷреи]]<ref>{{Статья|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/0004-6256/151/3/55|автор=Vallée J. P.|заглавие=The start of the Sagittarius spiral arm (Sagittarius origin) and the start ot the Norma spiral arm (Norma origin): Model-computed and observed arm tangents at galactic longitudes −20° < l < +23°|год=2016|месяц=2|день=9|язык=en|издание=[[The Astronomical Journal]]|том=151|выпуск=3|страницы=55|issn=1538-3881|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.3847/0004-6256/151/3/55|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124203609/https://iopscience.iop.org/article/10.3847/0004-6256/151/3/55}}</ref>. Урҭ [[Логарифмическая спираль|алогарифматә сарчтә форма]] рымоуп, 12° раҟара акәакьла ирхәоу. Амаӷра дуқәа инарываргыланы, еиҳа ихәыҷу абас еиԥш иҟоу ашьақәгыларақәагьы алукаартә иҟоуп, иаҳҳәап, [[рукав Ориона|Орион имаӷра]], Аҭыԥантәи амаӷра ҳәагьы изышьҭоу. Амаӷрақәа рырчытә еилазаарақәа Агалактикаҿы иҟоу аеҵәатә система аасҭа акырӡа еиҳа хараӡа инаӡоит. Уи адагьы, адиск аҿы иҟоу амолекулатә рчы [[Кольцеобразная галактика|амацәаз]] шьақәнаргылоит, агәҭантәи 4 инаркны 6 килопарсекк рҟынӡа аҩныҵҟатәи адәахьтәи арадиусқәа змоу<ref name="surdin2017-172-175-202-207">Сурдин, 2017, с. 172—175, 202—207.</ref><ref name="combes-lequeux2016-72-75">Combes, Lequeux, 2016, pp. 72—75.</ref>. ==== Амратә система акәша-мыкәша ==== [[Афаил:Nearby Stars (14ly Radius)-ab.svg|мини|300x300пкс|Амра зегь реиҳа иазааигәоу аеҵәақәа]] Агалактикаҿы зегь реиҳа иҭҵаау аҭыԥ [[Амратә система|Амратә система]] акәша-мыкәша ауп. Иаҳҳәап, Амра аҟынтәи 10 [[парсек|парсекк]] рыҩныҵҟа, 373 [[Звезда|еҵәа]] еилкаауп, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Белые карлики|асса шкәакәақәа]] 20, [[Коричневый карлик|асса каҳуаԥштәқәа]] 85, еиҳарак [[Красные карлики|асса ҟаԥшьқәа]] роуп<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2021A&A...650A.201R|автор=Reylé C., Jardine K., Fouqué P., Caballero J. A., Smart R. L.|заглавие=The 10 parsec sample in the Gaia era|год=2021|месяц=6|день=1|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|том=650|страницы=A201|issn=0004-6361|место=Les Ulis|издательство=[[EDP Sciences]]|doi=10.1051/0004-6361/202140985|archive-date=2021-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016212948/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2021A%26A...650A.201R}}</ref>. Амра аҟынтәи ааигәатәи аеҵәа — [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] — аҟынӡа абжьаӡара 1,3 парсек ыҟоуп, ааигәатәи [[Звёздное скопление|аеҵәатә гәыԥ]] — [[Гиады (звёздное скопление)|Агиадқәа]] — рҟынӡа 40 парсек ыҟоуп<ref name="surdin2017-116-133-135">Сурдин, 2017, с. 116, 133—135.</ref>. Амратә система иаакәыршаны иҟоуп [[пояс Гулда|Гулд имаҟа]] — аеҵәа лашақәеи арчи рацәаны изҭоу, амацәаз еиԥшу аиҿартәышьа. Гулд имаҟа аеллипстә форма амоуп, ашәагаақәа 500×1000 парсек раҟара ыҟоуп, насгьы агалактикатә диск аҟьаҟьара ахь 20° ала ихәоуп, Амра уи агәҭантәи 100 парсекк рыла иацәыхароуп. Амра аҟынтәи 1 килопарсекк аҩныҵҟа иҟоу [[Звезда спектрального класса O|O]], [[Звезда спектрального класса B|B]] ҳәа изышьҭоу [[Спектральная классификация звёзд|аспектртә хкы]] иаҵанакуа аеҵәақәа зегьы рҟынтәи 90% Гулд имаҟаҿы иҟоуп<ref>{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/GouldBelt.html|title=Gould Belt|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-01-24|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124222549/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/GouldBelt.html|url-status=live}}</ref><ref name="surdin2017-135-141">Сурдин, 2017, с. 135—141.</ref>. Амра акәша-мыкәша, Агалактика адинамикатә ҟазшьақәа рыла аматериа аилаӷәӷәара аилкаара алшоит, иара убасгьы еиуеиԥшым иубарҭоу адиск ахәҭақәа реилаӷәӷәарагьы ашәара алшоит. Абарҭ аҵакқәа реиԥшымзаара еиҳарак изыхҟьо аматериа лашьца аҟазаара ауп (шәахә. ҵаҟа). Аиҵаҩраҿы иаагоуп ахәҭақәа зегьы рлагала Амра азааигәара иҟоу аҭбааратә еилаӷәӷәараҿы, насгьы адиск аҿықәантәи ажәпара зегьы аҟны<ref name="surdin2017-288-292">Сурдин, 2017, с. 288—292.</ref>: {| class="wikitable" style="margin:auto; clear:both;" |+Амра азааигәара аматериа аилаӷәӷәара<ref name="surdin2017-288-292" /> !Адиск ахәҭа !Аҭаӡаратә еилаӷәӷәара, {{Mo}}/пк³ !Ақәыԥшыларатә еилаӷәӷәара, {{Mo}}/пк² |- |[[Звезда|Аеҵәақәа]] |0,033 |29 |- |Аеҵәақәа рцәынхақәа |0,006 |5 |- |[[Коричневые карлики|Асса каҳуаԥштәқәа]] |0,002 |2 |- |[[Межзвёздная среда|Аеҵәабжьаратәи аҭыԥ]] |0,050 |13 |- |Иубарҭоу аматериа зегьы |0,09 |49 |- |Адинамикатә хәшьара |0,10 |74 |- |[[Тёмная материя|Аматериа лашьца]] |0,01 |25 |} Аҭаӡаратә иара убас ахҟьатә еилаӷәӷәаразы ахәшьарақәа дара-дара еиҿагылаӡом. Иаҳҳәап, Амра азааигәара иҟоу аматериа лашьца апропорциа аиԥшымзаара, насгьы адиск ажәпара зегьы аҟны иаанарԥшуеит аматериа лашьца аилаӷәӷәара адиск аҟынтәи хара анаскьараан еиҳа ҵаҟа ишылаҟәуа, иаабац аматериа аилаӷәӷәара аасҭа, убри аҟнытә аматериа лашьца алагала адиск ажәпара зегьы аҿы еиҳауп, уи аҟьаҟьара азааигәара аасҭа. Адиск ажәпара ҳасаб азуны, аматериа лашьца аҭбааратәи хыхьтәи аилаӷәӷәара ахәшьарақәа еишьашәалоит, 0,01 {{Mo}}/pc³ аҭбааратә ҵакы ашәагатә гха иацымзаргьы<ref name="surdin2017-288-292" />. === Абалџь === Асар Рымҩа агәҭантәи ахәҭаҿы ибжьаратәны иаарԥшу [[балдж|абалџь]] ыҟоуп. Иара 2,2×2,9 килопарсек ашәагаақәа змоу [[сфероид]] ҟьаԥсуп<ref name="van-den-bergh2000-50">van den Bergh, 2000, p. 50.</ref>, насгьы уи акапан [[Бар (астрономия)|абар]] алаҵаны (шәахә. ҵаҟа) 9{{E|9}} {{Mo}} раҟара ҟалоит<ref name=":5" />. Физикала, ҳ-Галактика абалџь классикатәым, аха [[псевдобалдж|апсевдобалџьқәа]] рахь иаҵанакуеит — аклассикатә балџьқәа реиԥш акәымкәа урҭ гьежьуеит, еиҳа иҟьаҟьоу аформа рымоуп, еиҳа адискқәа иреиԥшуп. Асар Рымҩа абалџь аҭра еиԥшу, насгьы адиск еиԥшу ахәҭақәа амоуп<ref name=":32">{{Статья|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/1538-4357/aafdff|автор=Kormendy J., Bender R.|заглавие=Structural Analogs of the Milky Way Galaxy: Stellar Populations in the Boxy Bulges of NGC 4565 and NGC 5746|год=2019|месяц=2|день=14|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=872|выпуск=1|страницы=106|issn=1538-4357|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.3847/1538-4357/aafdff|archive-date=2021-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105140308/https://iopscience.iop.org/article/10.3847/1538-4357/aafdff}}</ref><ref name="combes-lequeux2016-47-48">Combes, Lequeux, 2016, pp. 47—48.</ref>. Абалџь аҭҵаараҿы акыр зҵазкуа аҭыԥ ааннакылеит [[Окно Бааде|Бааде иԥенџьыр]] аҟазаара — Агалактика агәҭа иазааигәоу ажәҩан аҭыԥ хәыҷы, [[межзвёздное поглощение|аеҵәабжьаратәи албаадара]] ахьмаҷу, Агалактика ахәҭаҿы иҟоу аобиектқәа рхылаԥшра алзыршо<ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/B/Baade%27s+Window|title=Baade's Window|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-25|archive-date=2022-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125165857/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/B/Baade%27s+Window|url-status=live}}</ref>. === Абар === [[Афаил:Milky_Way_infrared.jpg|мини|300x300пкс|Ажәҩан зегьы [[Инфракрасный диапазон|аинфраҟаԥшьтә]] ҭҵаараҿы Асар Рымҩа [[2MASS]]. Абар асимметриа асахьа агәҭантәи ахәҭаҿы иубаратәы иҟоуп]] Асар Рымҩаҿы [[Бар (астрономия)|абар]] ыҟоуп — адиск агәҭантәи ахәҭаҿы еиҵыху аиҿкаара. Иара арадиус 4 килопарсекк шьақәнаргылоит, насгьы иара аҵәҩан хада 20° акәакь ала аблабара ашәахәахьы ирхоуп. Амра еиҳа иазааигәоу апозитивтә [[Галактическая долгота|галактикатә харараҿы]] иубарҭоу абар ахәҭа ауп, убри аҟнытә Агалактика агәҭантәи арегион аҿы иубаратәы иҟоу аеҵәақәа реихшара асимметриа амамкәа иҟалоит<ref name="binney-merrifield1998-616-621">Binney, Merrifield, 1998, pp. 616—621.</ref>. Даҽа дыргак абар аҟазаара аазырԥшуа — Агалактика агәҭантәи ахәҭаҿы иҟоу арчы аномалиатә ццакырақәа, ҷыдала, уи апозитивтәи анегативтәи [[Лучевая скорость|арадиалтә ццакырақәа]] 200 км/с рҟынӡа инаӡоит. Абар [[Гравитационный потенциал|агравитациатә потенциал]] асимметриа амам, убри аҟнытә уи арчы [[момент силы|амч цҵа]] аҭара алшоит<ref name=":0" /><ref name="surdin2017-204">Сурдин, 2017, с. 204.</ref><ref name="combes-lequeux2016-85-87">Combes, Lequeux, 2016, pp. 85—87.</ref>. Абар хада адагьы, Агалактика агәҭаны иҟоуп аҩбатәи абар хәыҷы, зрадиус 150 парсек рҟынӡа инаӡоу, уи абар хада иаҿагыланы иҟоуп. Ишаабо ала, абри аҩбатәи абар акәзар ҟалап 200 парсек арадиус змоу Агалактика агәҭаны иҟоу амолекулатә рчы амацәаз зыдҳәалоу<ref name="combes-lequeux2016-85-87" />. === Агало === [[Галактическое гало|Аеҵәатә гало]] — ари еиҵыху Агалактика асистемахәҭа ауп, асфератә форма змоу. Аеҵәатә гало Агалактика агәҭантәи 80 килопарсек рҟынӡа абжьаӡаранӡа еиҵыхуп, зегь реиҳа ихараны иҟоу аеҵәақәа 320 килопарсек рҟны иԥшаан<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.space.com/astronomers-spot-most-distant-milky-way-stars|title=Astronomers spot the most distant stars in the Milky Way — a million light-years away|author=Waldek S.|website=Space.com|date=2023-01-11|access-date=2023-01-12|archive-date=2023-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230112044751/https://www.space.com/astronomers-spot-most-distant-milky-way-stars|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://news.ucsc.edu/2023/01/milky-way-halo.html|title=Astronomers find the most distant stars in our galaxy halfway to Andromeda|author=Stephens T.|website=UC Santa Cruz News|access-date=2023-01-12|archive-date=2023-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230111183741/https://news.ucsc.edu/2023/01/milky-way-halo.html|url-status=live}}</ref>. Агало Асар Рымҩа аҿы иҟоу аеҵәақәа зегьы рҟынтәи наӡынқәак мацара роуп иаҵанакуа — уи аеҵәатә капан {{E|9|0}} {{Mo}} раҟара, аха агало [[Тёмная материя|аматериа еиқәаҵәа]] рацәаны иамоуп (шәахә. ҵаҟа)<ref name=":4" /><ref name="combes-lequeux2016-46-48">Combes, Lequeux, 2016, pp. 46—48.</ref>. Аеҵәатә гало еизадам: уи [[Звёздный поток|аеҵәатә цәқәырԥақәа]] аҵоуп, иаҳҳәап, [[поток Стрельца|Ахысҩы ицәқәырԥа]], иара убас [[Кольцо Единорога|Атәыҩазаҵә Амацәаз]]. Аеҵәатә цәқәырԥақәа ҳәа изышьҭоу акосмос аҿы ҭыԥк аанызкыло аеҵәақәа ргәыԥқәа роуп, урҭ еиҳарак еиԥшу рыццакрақәеи рхимиатә еилазаареи рыла иалукаартә иҟоуп. Убри аҟнытә урҭ рцәырҵра ҳаилнаркаауеит Асар Рымҩа мҩанызас иамаз [[Карликовая галактика|агалактика ссақәа]] реилабгара, иара убас [[Приливные силы|аӡхаларатә мчқәа]]. Ҷыдала, [[карликовая эллиптическая галактика в Стрельце|Ахысҩы аҟны аеллиптикатә галактика сса]] уажәтәи аамҭазы аӡхаларатә нырра ӷәӷәа ахнагоит иара убас Ахысҩы ацәқәырԥа аԥнаҵоит<ref name="combes-lequeux2016-46-48" /><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2007SciAm.296d..40I|автор=Ibata R., Gibson B.|заглавие=The Ghosts of Galaxies Past|год=2007|месяц=4|день=1|язык=en|издание=[[Scientific American]]|том=296|страницы=40–45|issn=0036-8733|место=N. Y.|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|doi=10.1038/scientificamerican0407-40|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222172751/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2007SciAm.296d..40I}}</ref>. === Агәҭа === [[Афаил:SgrA2021.gif|мини|334x334пкс|Есыҽнытәи аеҵәақәа рныҟәара акапан дуӡӡа змоу акылҳара еиқәаҵәа [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] азааигәара. Аҵаҟа арӷьарахь иаарԥшуп [[Нептун]] иорбита ашәагаа аиҿырԥшразы.|слева]] [[Афаил:Sag_A%2A.jpg|thumb|300px|справа|Агалактика агәҭаҿы иҟоу акапан дуӡӡа змоу акылҳара еиқәаҵәа [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] агага асахьа, [[радиодиапазон|арадиодиапазон]] аҿы [[Телескоп горизонта событий|Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ателескоп]] ахархәарала ирҳаз (2022)]] [[Центр Галактики|Агалактика агәҭаны]] иҟоуп [[сверхмассивная чёрная дыра|акапан дуӡӡа змоу акылҳара еиқәаҵәа]]. Уи акапан 4,3{{E|6}} {{Mo}} шьақәнаргылоит, уи еизаку арадио хыҵхырҭа [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] аҳасабала игәаҭоуп, насгьы еиҳа идуу арадио хыҵхырҭа [[Стрелец A|Ахысҩы A]] иахәҭакуп. Ари акылҳара еиқәаҵәа иазааигәаны хазы игоу аеҵәақәа еилкаауп: урҭ руак аҟны Агалактика агәҭа акәшара аамҭа 15 шықәса шьақәнаргылоит, егьи агәҭа 60 [[а.е.|а.ц.]] абжьаӡараҟынӡа иазааигәахеит, насгьы 9000 км/с аццакырала иныҟәон<ref name=":0" /><ref name="efremov2006-59-63">Ефремов, 2006, с. 59—63.</ref><ref name="combes-lequeux2016-94-98">Combes, Lequeux, 2016, pp. 94—98.</ref>. Агәҭантәи арегион, 1 парсекк аҟынӡа ашәагаа змоу, ҩ-еҵәатә гәыԥк аҵоуп: еиҳа ижәытәу, {{E|6|0}} {{Mo}} акапан змоу, насгьы даараӡа иқәыԥшу, 1,5{{E|4}} {{Mo}} акапан змоу; рыҩбагьы диск еиԥшу аформа рымоуп. Иара убас, агәҭа иаакәыршаны 2×3 парсек ашәагаа змоу аҭыԥ аҿы арчы ыҟаӡам: иҟалап уи [[Звёздный ветер|аеҵәатә ԥша]] иагазар. Ари арегион аҳәааҿы иҟоуп арчытә мацәаз, уи, излаабо ала, акылҳара еиқәаҵәа [[аккреционный диск|аккрециатә диск]] ауп. Агалактика агәҭантәи 100 парсекк рыҩныҵҟа — лассы-лассы агәыцә ҳәа изышьҭоу аҭыԥ аҟны — [[звездообразование|аеҵәақәа рышьақәгылара]] мҩаԥысуеит: уа иԥшаауп [[Остаток сверхновой|асуперҿыцқәа рцәынхақәа]], [[Инфракрасное излучение|аинфраҟаԥшьтә радиациа]] ахыҵхырҭақәа, насгьы [[Гигантское молекулярное облако|амолекулатә ԥсҭҳәа дуӡӡақәа]]<ref name=":0" />. Агәҭа иацәыхараӡаны иҟоуп агәҭантәи амолекулатә зона — 200 парсек арадиус змоу, амолекулатә рчы рацәаны зҭоу, амацәаз еиԥшу арегион<ref name="combes-lequeux2016-87-94">Combes, Lequeux, 2016, pp. 87—94.</ref>. Агалактика агәҭа аҭҵаара уадаҩуп, агәҭа аганахьала аеҵәабжьаратәи асаба алашара аҭагалара амҽхак [[Фотометрическая система UBV|V диапазон]] аҿы 30<sup>[[Звёздная величина|m]]</sup> ахьынӡанаӡо, убри аҟнытә ари арегион аинфраҟаԥшьтәи арадио диапазонқәа рҿы мацара ауп иахьубо<ref name="van-den-bergh2000-47-50">van den Bergh, 2000, pp. 47—50.</ref>. == Аилазаара == [[Афаил:Gaia%E2%80%99s_Hertzsprung-Russell_diagram_ESA393151.jpg|мини|300x454пкс|[[Gaia]] адыррақәа рыла [[Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел идиаграмма]], Амра аҟынтәи 5 нызқь [[Световой год|лашара шықәса]] рыҩныҵҟа иҟоу аеҵәақәа рзы|слева]] [[Афаил:Age-metallicity relation of the Galaxy-ab.svg|мини|300x300пкс|Агалактика еиуеиԥшым асистемахәҭақәа рзы ақәреи [[металличность|аметаллреи]]]] === Аеҵәақәа рпопулиациа === Асар Рымҩаҿы [[темп звездообразования|аеҵәақәа рышьақәгылара амҽхак]], еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, шықәсыкахь 1,6—2 {{Mo}} шьақәнаргылоит<ref name=":5" /><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2011AJ....142..197C|автор=Chomiuk L., Povich M. S.|заглавие=Toward a Unification of Star Formation Rate Determinations in the Milky Way and Other Galaxies|год=2011|месяц=12|день=1|издание=[[The Astronomical Journal]]|том=142|страницы=197|issn=0004-6256|язык=en|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.1088/0004-6256/142/6/197|archive-date=2022-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517011655/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2011AJ....142..197C}}</ref>. Даара ирмариоу аформаҿы, Агалактика [[звёздное население|аеҵәақәа рпопулиациа]] еиҩшазар ҟалоит [[население I|апопулиациа I]], [[население II|апопулиациа II]] ҳәа. Актәи еиднакылоит еиҳа иқәыԥшу, [[металличность|зметаллра]] ҳараку аеҵәақәа, урҭ еикәарҳәу аорбитақәа рыла еиҭаҵуеит, насгьы иҟьаҟьоу, иҵәиуа [[галактический диск|агалактикатә диск]] шьақәдыргылоит. Аҩбатәи — ажәытә еҵәақәа, ихьанҭоу аелементқәа рыла иӷару, урҭ еиҵыху аорбитақәа рыла еиҭаҵуеит, насгьы иааидкыланы имгьежьуа асфероидтә [[Галактическое гало|гало]] шьақәдыргылоит, иара убас [[балдж|абалџь]]<ref>{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/PopII.html|title=Population II|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-01-29|archive-date=2022-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123160911/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/PopII.html|url-status=live}}</ref>. Ари ма егьи апопулиациа аеҵәақәа рымацара ракәымкәа, егьырҭ агалактикаҿы иҟоу аобиектқәагьы рылазар ауеит. Апопулиациа I ахаҭарнакцәа рахь иаҵанакуеит [[межзвёздный газ|аеҵәабжьаратәи арчы]], [[звёздные ассоциации|аеҵәақәа реидҳәаларақәеи]] [[Рассеянное звёздное скопление|иԥсаҟьоу акластерқәеи]], [[классические цефеиды|аклассикатә цефеидқәеи]]<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/Cepheid-variable|title=Cepheid variable|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-02-04|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204160528/https://www.britannica.com/science/Cepheid-variable|url-status=live}}</ref>. Апопулиациа II иаҵанакуеит, ҿырԥштәыс иаагозар, [[шаровые скопления|аглобустә кластерқәеи]] [[переменные типа RR Лиры|RR Lyrae аԥсахгақәеи]]<ref name=":4" /><ref name="combes-lequeux2016-44-45" />. Аха хыхь зыӡбахә ҳәаз асистема ажәхьеит ҳәа иԥхьаӡоуп. Ақәреи, ахимиатә еилазаареи, акинематикеи рыбжьара иҟоу [[Корреляция|акоррелиациа]] инаӡамкәа иҟалеит, насгьы аиҟәшара ацынхәрас еиҳа иҭышәынтәалоу аградациа ԥшаан<ref name=":4" />. Агалактика ахәҭақәа зегьы рҿы еиуеиԥшым ақәрақәеи аметаллрақәеи змоу аеҵәақәа убаратәы иҟоуп: абарҭ апараметрқәа рылаҵәара кырӡа идууп. Уи адагьы, апопулиациа аҟазшьақәа рыла, адиск еиҩшазар ҟалоит [[Тонкий диск|аҵаӷеи]] [[толстый диск|ажәпеи]] ҳәа (шәахә. хыхь), насгьы абалџь апопулиациа агало апопулиациа иеиԥшым, убри аҟнытә еиҳа аҵакы амоуп абарҭ аԥшь-система хәыҷқәак рпопулиациақәа рыӡбахә хаз-хазы рылацәажәара<ref name="combes-lequeux2016-44-45" /><ref name=":6">{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/population.html|title=Population|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-01-29|archive-date=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129214858/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/population.html|url-status=live}}</ref>. Адиск ҵаӷа апопулиациа иаҵанакуеит [[Амра|Амреи]] уи ааигәара иҟоу аеҵәақәа рҟынтәи 96%. Адиск ҵаӷаҿы еиуеиԥшым ақәрақәа змоу аеҵәақәа ыҟоуп, уажәтәи аамҭазы ицәырҵуа инадыркны 10 миллиард шықәса зхыҵуа аеҵәақәа рҟынӡа, урҭ абжьаратәи рықәра 6 миллиард шықәса шьақәнаргылоит. Убасала, адиск ҵаӷа [[звездообразование|аеҵәақәа рышьақәгылара]] иахьа уажәраанӡагьы иахьымҩаԥысуа, [[Спиральные рукава|асарчтә маӷрақәа]] рҟны еиҳарак активла аус зуа иқәыԥшу системахәҭоуп. Адиск ҵаӷа аеҵәақәа [[металличность|аметаллра]] ҳарак рымоуп: бжьаратәла, урҭ рҟны иҟоу ахәҭаҷ хьанҭақәа рыхәҭаа амратә еҵәа иаҿырԥшзар ауеит, аеҵәақәа реиҳарак рзы 1/3 инаркны 3 мратә еҵәак рҟынӡа иҟоуп<ref name=":7">{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/Thick+Disk|title=Thick Disk|website=Asronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-30|archive-date=2022-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314091839/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/Thick+Disk|url-status=live}}</ref>. Адиск ҵаӷа аметаллтә [[градиент]] аанарԥшуеит: уи адиск аҩныҵҟатәи ахәҭақәа рҿы еиҳа иҳаракуп адәахьтәи ахәҭақәа рҟны аасҭа. Адиск ҵаӷа Агалактика агәҭа иаакәыршаны ирласны иҵәиуеит, насгьы аеҵәақәа агьежьтәқәа ирзааигәоу аорбитақәа рыла еиҭаҵуеит. Амра азааигәара аеҵәақәа рныҟәара аццакра 220 км/с раҟара ыҟоуп<ref name=":3" /><ref name="combes-lequeux2016-50" /><ref name=":6" />. Адиск шәпа апопулиациа еиуеиԥшым апараметрқәа рыла адиск ҵаӷа апопулиациа иеиԥшым. Адиск шәпа иаҵанакуеит Амра азааигәара иҟоу аеҵәақәа рҟынтәи 4% раҟара, иҟалап урҭ руакы [[Арктур]] акәзар. Арҭ аеҵәақәа акыр иажәхьеит, рықәрақәа 10—12 миллиард шықәса раҟара ыҟоуп<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2019MNRAS.490.5335S|автор=Sharma S., Stello D., Bland-Hawthorn J., Hayden M. R., Zinn J. C.|заглавие=The K2-HERMES Survey: age and metallicity of the thick disc|год=2019|месяц=12|день=1|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|том=490|страницы=5335–5352|issn=0035-8711|место=Oxford|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|doi=10.1093/mnras/stz2861|archive-date=2022-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218182606/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2019MNRAS.490.5335S}}</ref><ref name="bland-hawthorn2014-59-60">Bland-Hawthorn et al., 2014, pp. 59—60.</ref>. Урҭ еиҵоу аметаллра рымоуп, адиск ҵаӷа аеҵәақәа раасҭа: урҭ реиҳарак рҿы аметаллқәа рхыԥхьаӡара{{Ref+|Астрономиаҿы аметаллқәа ҳәа ирышьҭоуп агели аасҭа еиҳа ихьанҭоу аелементқәа зегьы<ref name="metallicity">{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/metallicity.html|title=Metallicity|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-02-01|archive-date=2021-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005150223/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/metallicity.html|url-status=live}}</ref>.|комм.}} 1/10 инаркны 1/2 рҟынӡа амратәи аҟынтәи ауп, бжьаратәла — 1/4. Убри ааан, адиск шәпа аеҵәақәа рҟны [[кислород|аксигени]] [[магний|амагни]] реиԥш иҟоу [[Альфа-процесс|альфа-хәҭаҷқәа]] рхыԥхьаӡара, аметаллқәа зегьы ирҿырԥшны, адиск ҵаӷаҿы иҟоу аасҭа еиҳауп. Адиск шәпа, аҵаӷа еиԥш, иҵәиуеит, аха 40 км/с ала еиҵоу аццакырала, убри аҟнытә аеҵәақәа аеллиптикатә орбитақәа рыла еиҭаҵуеит, насгьы рыццакрақәа рдисперсиа еиҳауп<ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name="combes-lequeux2016-48-49">Combes, Lequeux, 2016, pp. 48—49.</ref>. Аеҵәатә гало шьақәгылоуп зметаллра даараӡа илаҟәу ажәытә еҵәақәа рыла, еиҳарак [[субкарлик|асубссақәа]] — Амра зегь реиҳа иазааигәоу агало аеҵәа [[звезда Каптейна|Каптеин иеҵәа]] ауп. Агало аеҵәақәа рықәрақәа 12 миллиард шықәса иреиҳауп, насгьы аметаллқәа рыхәҭаа абжьааԥны 1/100 инаркны 1/10 рҟынӡа амратәи аҟынтәи ауп. Ари асистемахәҭа аеҵәақәа [[Момент импульса|аимпульс аизгатә момент]] шамахамзар ирымаӡам, аццакрақәа рдисперсиа ҳарак рымоуп, насгьы кырӡа еиҵыху аорбитақәа рыла иныҟәоит, убри аҟнытә аеҵәатә гало иааизакны агьежьтә иазааигәоу аформа амоуп иара убас еикәагьежьӡом<ref name=":6" /><ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/S/Stellar+Halo|title=Stellar Halo|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-02-01|archive-date=2022-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201201552/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/S/Stellar+Halo|url-status=live}}</ref><ref name="combes-lequeux2016-46-47">Combes, Lequeux, 2016, pp. 46—47.</ref>. Агалактика абалџь еиҳарак 7 миллиард шықәса иреиҳау аеҵәақәа рыла ишьақәгылоуп, аха уи аҟны еиҳа иқәыԥшу еҵәақәагьы уԥылоит, урҭ рҟынтәи еҵәақәак 500 миллион шықәса иреиҵоуп<ref name=":62">{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/b/Bulges|title=Bulges|website=Swinburne University of Technology|access-date=2021-10-30|archive-date=2022-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307155225/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/B/Bulges|url-status=live}}</ref>. Абалџь аеҵәақәа рметаллра даара еиԥшым — аеҵәақәа реиҳарак 2 % инаркны амратә аҟнытә 1,6 рҟынӡа инаӡоит, аха бжьаратәла уи ҳаракуп иара убас амратә аҟнытә 0,6 шьақәнаргылоит, уи адагьы абалџь аеҵәақәа [[Альфа-процесс|альфа-хәҭаҷқәа]] рыла ибеиоуп{{ref+|Аметаллра <chem>[Fe/H]</chem> [[Гелий|агели]] аасҭа ихьанҭоу аелементқәа рымратә фракциа <chem>Z = 10^{[Fe/H]}</chem> иақәшәоит<ref name="metallicity"/>.|комм.}}<ref name="bland-hawthorn2014-55-59">Bland-Hawthorn et al., 2014, pp. 55—59.</ref><ref name=":42">{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2008IAUS..245....3F|автор=Freeman K. C.|заглавие=Galactic bulges: overview|год=2008|месяц=7|день=1|язык=en|издание=Formation and Evolution of Galaxy Bulges, Proceedings of the International Astronomical Union, IAU Symposium|том=245|страницы=3–10|место=N. Y.|издательство=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/S1743921308017146 | issn = 1743-9213 }}</ref>. Ишаабо ала, абалџь аилазаара еиуеиԥшым амеханизмқәа рныррала ишьақәгылеит<ref name="combes-lequeux2016-46-47" />. Амра азааигәара абалџь аилазаара ахаҭарнакцәа ыҟаӡам<ref name=":6" />. === Аеҵәатә гәыԥқәеи урҭ реизгақәеи === Асар Рымҩаҿы еиуеиԥшым аеҵәақәа ргәыԥқәа ыҟоуп: [[Шаровое звёздное скопление|аглобустәи]] [[рассеянные звёздные скопления|иԥсаҟьои аеҵәатә гәыԥқәа]], иара убас [[звёздные ассоциации|аеҵәақәа реизгақәа]]. Арҭ асистемақәа рҿы аеҵәақәа еицырзеиԥшу ахылҵшьҭра рымоуп<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/star-cluster|title=Star cluster|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-02-04|archive-date=2022-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417172603/https://www.britannica.com/science/star-cluster|url-status=live}}</ref>. Уи адагьы, Агалактикаҿы иуԥылоит [[Движущаяся группа звёзд|иныҟәо аеҵәатә гәыԥқәа]], уаҟа аеҵәақәа хымԥада аҭыԥҭаӡараҿы еидкылам, аха еизааигәоу аныҟәаратә ццакрақәа рымоуп<ref name=":4" />. ==== Агьежьтә еизакқәа ==== [[Афаил:Messier_13_Hubble_WikiSky.jpg|мини|300x300пкс|Агьежьтә еҵәатә еизакқәа [[M 13 (звёздное скопление)|M 13]]]]Агьежьтә еизакқәа асфератә форма иазааигәоу рымоуп, урҭ рҿы аеҵәақәа рхыԥхьаӡара рацәоуп: зқьыла инаркны миллионла рҟынӡа, урҭ ршәагаақәагьы 3 инаркны 100 парсекк рҟынӡа инаӡоит<ref name=":4" />. Асар Рымҩа аҟны зегь реиҳа илашо агьежьтә еизакы, [[Омега Центавра|Омега Центавр]], [[Абсолютная звёздная величина|абсолиуттә еҵәатә мҽхакы]] −10,4<sup>m</sup> амоуп, насгьы зегь реиҳа ицәышу азы уи −3<sup>m</sup> раҟара ауп, абжьаратәи, еиҳа лассы-лассы иуԥыло аҵакы — −7<sup>m</sup>. Агьежьтә еизакқәа [[балдж|абалџьи]] [[Галактическое гало|агалои]] рҿы иҟоуп: урҭ уԥылоит агәҭантәи 100 килопарсек рҟынӡа абжьаӡараҿы, аха еиҳарак агәҭаҿы еизгоуп<ref>{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/globclust.html|title=Globular cluster|author=Darling D.|website=Internet Encycloedia of Science|access-date=2022-02-02|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030181419/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/globclust.html|url-status=live}}</ref><ref name="combes-lequeux2016-47">Combes, Lequeux, 2016, p. 47.</ref><ref name="binney-merrifield1998-327-331">Binney, Merrifield, 1998, pp. 327—331.</ref>. Асар Рымҩаҿы иҟоу агьежьтә кластерқәа жәытә обиектқәоуп, 11―13 миллиард шықәса ақәра рымоуп, аха уи агалактикақәа зегьы рҿы ус акәымзаргьы — гәыԥк рҟны агьежьтә еизак қәыԥшқәа уԥылоит<ref name="combes-lequeux2016-47" /><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/globular-cluster|title=Globular cluster|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-02-02|archive-date=2018-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102131221/https://www.britannica.com/topic/globular-cluster|url-status=live}}</ref>. Абарҭ аобиектқәа еиҳарак [[Металличность|аметаллра]] лаҟә рымоуп, −2,5 аҟынӡа, аха еизакқәак рҟны аметаллра амратәи аасҭа еиҳауп<ref name="binney-merrifield1998-327-331" />. Агалактикаҿы 150 рҟынӡа абас еиԥш иҟоу аобиектқәа еицырдыруеит, урҭ зегьы рхыԥхьаӡара 200 раҟара ҟалароуп: урҭ рҟынтәи џьоукы аеҵәабжьаратәи асаба ала иҵәахуп, убри аҟнытә урҭ убарҭаӡам<ref name=":4" /><ref name=":8" />. Асар Рымҩаҿы иалкаауп агьежьтә еизакқәа рсистемахәҭақәа ҩба: F-еизакқәа, мамзаргьы агало аизакқәа, урҭ [[металличность|рметаллра]] −0,8 аасҭа еиҵоуп, насгьы G-еизакқәа, мамзаргьы адиск аизакқәа, зметаллра ари аҵакы аасҭа еиҳау. Агало аизакқәа еихшоуп сфератә симметриала, агәҭантәи еиҳа хараӡа инеиуеит, насгьы хыԥхьаӡарала еиҳа ирацәоуп адисктә еизакқәа раасҭа, еиҳа иҟьаҟьоу асистемахәҭа шьақәзыргыло. Иҟалап, адисктә еизакқәа [[Толстый диск|адиск жәпа]] апопулиациа иаҵанакуазаргьы<ref name="binney-merrifield1998-666-670">Binney, Merrifield, 1998, pp. 666—670.</ref>. ==== Иԥсаҟьоу аизакқәа ==== [[Афаил:M44_Heggie.jpg|мини|Иԥсаҟьоу аеҵәатә еизакы [[M 44]]|300x300пкс]] Агьежьтә еизакқәа реиԥш акәымкәа, иԥсаҟьоу аизакқәа еиҳа имаҷны еиқәыршәоу аформа рымоуп, насгьы еиҳа иҵаӷоуп, еиҵоу ашәага-загақәагьы рымоуп — 10 парсекк раҟара, еиҵангьы, аеҵәақәа рхыԥхьаӡарагьы еиҵоуп — жәабала инаркны зқьыла рҟынӡа. Иаҳа иԥсыҽу иԥсаҟьоу аизакқәа абсолиуттә еҵәатә мҽхакқәа −3<sup>m</sup> аасҭа еиҳа иԥсыҽуп, реиҳа илашақәоу рҟны ари арбага −9<sup>m</sup> аҟынӡа инаӡоит. Иԥсаҟьоу аизакқәа Агалактика аҟьаҟьараҿы еихшоуп, урҭ рҟынтәи зегь реиҳа иқәыԥшу [[Спиральный рукав|асарчтә маӷрақәа]] рҟны еизгоуп<ref name=":4" /><ref name=":9">{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/O/opencluster.html|title=Open cluster|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-02-03|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030234615/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/O/opencluster.html|url-status=live}}</ref><ref name="binney-merrifield1998-377-381">Binney, Merrifield, 1998, pp. 377—381.</ref>. Иԥсаҟьоу аизакқәа еиҳарак иқәыԥшу аобиектқәа роуп, урҭ реиҳарак рышьақәгылара ашьҭахь шә-миллион шықәсак рыла еилабгоит, аха урҭ рыбжьара еиҳа ижәытәу аобиектқәагьы уԥылоит<ref name=":9" />. Убри инақәыршәаны, иԥсаҟьоу аизакқәа рҟны илашоу аеҵәа жәҩангәыԥштәылақәа уԥылоит, агьежьтә еизакқәа рҟны иҟам. Иԥсаҟьоу аизакқәа рметаллрақәа ҳаракуп, бжьаратәла амратә иаҿурԥшыртә аҟынӡа<ref name="binney-merrifield1998-377-381" />. Агалактикаҿы еицырдыруеит 1200 инареиҳаны иԥсаҟьоу аизакқәа<ref>{{Статья|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2018/10/aa33476-18/aa33476-18.html|автор=Cantat-Gaudin T., Jordi C., Vallenari A., Bragaglia A., Balaguer-Núñez L.|заглавие=A Gaia DR2 view of the open cluster population in the Milky Way|год=2018|месяц=10|день=1|язык=en|издание=[[Astronomy & Astrophysics]]|том=618|страницы=A93|место=Les Ulis|издательство=[[EDP Sciences]]|issn=0004-6361, 1432-0746|doi=10.1051/0004-6361/201833476|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120175516/https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2018/10/aa33476-18/aa33476-18.html}}</ref>. Аха, абас еиԥш иҟоу аизакқәа еснагь егьырҭ аеҵәақәа рыбжьара иахьалкаам, насгьы Агалактика адиск аҿы иахьыҟоу азы, аеҵәабжьаратәи албаадара урҭ рхылаԥшра иахьаԥырхагоу, Агалактикаҿы иԥсаҟьоу аизакқәа зегьы рыхәҭак мацара ауп идыру<ref name="binney-merrifield1998-377-381" />. ==== Аеҵәақәа реидҳәаларақәа ==== Аеҵәақәа реидҳәалара ҳәа изышьҭоу аеҵәақәа ргәыԥ қәыԥшқәа роуп, регионк аҟны еицышьақәгылаз. Аидҳәаларақәа ашәага-зага дуқәа рымоуп — 80 парсек рҟынӡа, убри аҟнытә аидҳәаларақәа рҿы иҟоу аеҵәақәа гравитациала иԥсыҽӡаны еидҳәалоуп, насгьы миллион шықәсқәак рыла арҭ реиԥш иҟоу аилазаашьақәа хыбгалоит. Аизакқәа рҟны аеҵәақәа рхыԥхьаӡара абжьааԥны зықьцыра ишеиҳамгьы, урҭ рҟнытә реиҳа илашақәоу агьежьтә еизакқәа раасҭагьы илашазар ауеит, избан акәзар урҭ рҟны иҟоуп зыԥсҭазаара анҵыра рацәам илашоу идуӡӡоу аеҵәақәа<ref name=":4" /><ref>{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/association_stellar.html|title=Stellar association|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-02-04|archive-date=2020-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029101448/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/association_stellar.html|url-status=live}}</ref>. === Аеҵәабжьаратәи аҭыԥ === [[Афаил:Gaia-_Exploring_the_multi-dimensional_Milky_Way_ESA24305488.jpeg|мини|300x300пкс|Gaia DR3 акаталог аҟынтәи Асар Рымҩа ахсаалақәа ԥшьба: [[Радиальная скорость|ашәахәатә ццакыра]] (хыхь армарахь), [[собственное движение|ахатәы ныҟәара]] (ҵаҟа армарахь), [[Космическая пыль|аеҵәабжьаратә саба]] (хыхь арӷьарахь) насгьы [[металличность|аметаллра]] (ҵаҟа арӷьарахь)]] Ҳгалактика аеҵәақәа рыбжьара иҟоу аҭыԥҭаӡара иҵаӷоу [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратәи аҭыԥ]] ала ихарҭәаауп, уи адиск аҿы еизгоуп, насгьы 99% арчы ала ишьақәгылоуп — еиҳарак [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]]. Даҽа 1% — асаба ауп, уи [[Межзвёздное поглощение|еҵәабжьаратәи албаадареи]] алашара [[Поляризация волн|аполиаризациеи]] рыла аҽаанарԥшуеит<ref name=":10">{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/I/ISM.html|title=Interstellar medium|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-02-05|archive-date=2022-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120133857/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/I/ISM.html|url-status=live}}</ref>. Аеҵәабжьаратәи аҭыԥҭаӡарахь иаҵанакуеит иара убас [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]], зымчхара 3 [[Гаусс (единица измерения)|микрогаусск]] шьақәнаргыло — ари арбага маҷцәоуп Агалактикаҿы арчы аныҟәара анырразы, аха иазхоит асаба ахәҭаҷқәа иалкаау формала инаҳәааҳәны алашара аполиаризациа аԥырҵаларазы<ref name=":4" />. Аеҵәабжьаратәи абжьаӡараҿы [[космические лучи|акосмостә шәахәақәа]] ыҟоуп — [[Релятивистские эффекты|арелиативисттә ццакрақәа]] зманы иныҟәо [[электрон|аелектронқәеи]] [[протон|апротонқәеи]] реиԥш иҟоу еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/interstellar-medium|title=Interstellar medium|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-02-05|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204182815/https://www.britannica.com/science/interstellar-medium|url-status=live}}</ref><ref name="binney-merrifield1998-451">Binney, Merrifield, 1998, p. 451.</ref><ref name="combes-lequeux2016-64-71">Combes, Lequeux, 2016, pp. 64—71.</ref>. Асар Рымҩа аеҵәабжьаратәи аҭагылазаашьа аԥхарреи аилаӷәӷәареи рыла кырӡа еизадам. Арчы ԥха миллион [[кельвин]] аҟынӡа аԥхарра амазар алшоит, ихьшәашәоу акәзар — 100 K еиҵаны. Аларҵәара абжьаратәи аасҭа акырӡа еиҵахар алшоит — ахәҭаҷк/{{см3}} — насгьы [[Молекулярное облако|амолекулатә ԥсҭҳәақәа]] рҿы {{E|10|0}} ахәҭаҷқәа/{{см3}} рҟынӡа инаӡар алшоит. Ари аизадамра еиқәнархоит аеҵәабжьаратәи аҭагылазаашьа еиԥымҟьо аидҳәалара, иаҳҳәап, [[Звёздный ветер|аеҵәатә ԥша]], [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] рыԥжәарақәа ирыхҟьаны<ref name=":10" />. {| class="wikitable" style="margin:auto; clear:both;" |+Агалактикаҿы аеҵәабжьаратәи аҭагылазаашьа еиуеиԥшым афазақәа рҿы, насгьы уи инықәырԥшу апараметрқәа<ref name="combes-lequeux2016-32">Combes, Lequeux, 2016, p. 32.</ref> ! colspan="2" |Афаза ![[Концентрация частиц|Аконцентрациа]] (см<sup>−3</sup>) !Аԥхарра ([[Кельвин|K]]) !Акапан зегьы ({{Mo}}) |- | rowspan="2" |Атомартә рчы |Ихьшәашәоу |25 |100 |4{{E|9}} |- |Иԥхоу |0,25 |8000 |4{{E|9}} |- | colspan="2" |Амолекулатә рчы |1000 |≤100 |≥3{{E|9}} |- | rowspan="3" |Аионизациа зызу аҭагылазаашьа |[[Область H II|H II арегионқәа]] |1―{{E|4|0}} |10 000 |5{{E|7}} |- |Адиффузтә |0,03 |8000 |{{E|9|0}} |- |Ицоу |6{{E|−3}} |5{{E|5}} |{{E|8|0}} |} ==== Аемиссиатә наҟәрақәеи асуперҿыцқәа рцәынхақәеи ==== Агалактика иубарҭоу ахәҭақәа иреиуоуп [[Область H II|H II арегионқәа]]. Урҭ рҿы ирацәоуп иқәыԥшу, илашоу аеҵәақәа, урҭ абас еиԥш иҟоу аҭыԥқәа рҿы еиҿкаахоит, насгьы иаарыкәыршоу арчы [[Ионизация|аионизациа азыруеит]], убри аҟнытә H II арегионқәа лашоит. Арҭ аҭыԥқәа рҟазшьарбагатә шәагаа 50 [[Световой год|лашара шықәса]] шьақәнаргылоит, аха урҭ рахьтә еиҳа идуқәоу рдиаметр 1000 лашара шықәса раҟара ҟалар алшоит, абас еиԥш иҟоу аобиектқәа рҿы иҟоу арчы акапан 1—2 {{Mo}} инаркны зқьыла рҟынӡа еиуеиԥшымзар ауеит. H II арегионқәа асарчтә маӷрақәа рҿы еизгоуп, аха урҭ амаӷрақәа рыбжьара иҟоу аҭыԥ аҿгьы иуԥылоит<ref name=":4" /><ref name="combes-lequeux2016-60-63">Combes, Lequeux, 2016, pp. 60—63.</ref>. [[Планетарные туманности|Апланетартә наҟәрақәа]] адәахьала егьырҭ анаҟәрақәа рыхкқәа иреиԥшуп, насгьы урҭ рырчы аионизациа абзоурала илашоит. Урҭ аеҵәақәа рцәынхақәа роуп, [[Эволюция звёзд|зеволиуциа]] нагӡаны адәахьтәи ахҩақәа казыԥсаз; убри аҟнытә урҭ рҟазшьарбагатә шәагаақәа лашара шықәсак иазааигәоуп, рырчытә капан 0,3 {{Mo}} раҟара ҟалоит. Урҭ адиск еиуеиԥшым ахәҭақәа рҿы, насгьы агало аҩныҵҟатәи аҭыԥқәа рҿы иубаратәы иҟоуп. Ахәшьарақәа рыла, Агалактикаҿы 20 000 рҟынӡа апланетартә наҟәрақәа ыҟазароуп, аха 1800 мацара роуп иаадыруа<ref name=":4" /><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/planetary-nebula|title=Planetary nebula|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-02-05|archive-date=2022-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220205204146/https://www.britannica.com/science/planetary-nebula|url-status=live}}</ref>. [[Остаток сверхновой|Асуперҿыцқәа рцәынхақәа]] ҟалоит [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] рыԥжәарақәа рышьҭахь. Апланетартә наҟәрақәа ирҿырԥшны, урҭ еиҳаны арчы рымоуп, еиҳа ирласны рыҽдырҭбаауеит, насгьы аамҭа кьаҿк ала иубарҭоуп. Урҭ иара убас [[радиодиапазон|арадио диапазон]] аҿы [[синхротронное излучение|асинхротронтә радиациа]] аԥырҵоит. Агалактика зегьы аҿы асуперҿыцқәа ҟалоит инықәырԥшшәа 50 шықәса рахьтә знык<ref name=":4" /><ref name="combes-lequeux2016-63-64">Combes, Lequeux, 2016, pp. 63—64.</ref>. === Аматериа лашьца === Адинамикатә ҟазшьақәа рыла ахәшьара зҭазар ауа Асар Рымҩа акапан наӡа (шәахә. ҵаҟа), уи аҿы иаҳбо аматериа акапан аасҭа акырӡа еиҳауп; егьырҭ агалактикақәа реиҳарак рҿгьы уи аҩыза асахьа ааԥшуеит. Уи абзоурала ҳара ҳгалактикеи егьырҭ агалактикақәеи рҿы зҟазшьа еилкаам [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] ыҟоуп ҳәа, насгьы иубарҭам, аха [[Гравитация|агравитациатә еидҳәалара]] иалахәуп ҳәа ахәыцрахь ҳнанагоит<ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref name="combes-lequeux2016-75-83">Combes, Lequeux, 2016, pp. 75—83.</ref>. Аматериа лашьца [[Гало галактики|Агалактика агало]] аҿы еихшоуп (шәахә. хыхь) насгьы [[тёмное гало|агало еиқәаҵәа]] ҟанаҵоит, агәҭантәи 100—200 килопарсек рҟынӡа инаӡо. Агалактика аҩнуҵҟатәи ахәҭақәа рҿы аматериа лашьца акапан зегьы аҟны алагала ду ҟанаҵаӡом, аха уи аилаӷәӷәара агәҭантәи абжьаӡара <math>R</math> еизҳацыԥхьаӡа иахьмаҷхо азы — <math>R^{-2}</math> еихша-еихшарала — аматериа лашьца Агалактика анҭыҵтәи аҭыԥқәа рҿы аҳра ауеит, насгьы зегьы еизакны Асар Рымҩа акапан аҟынтәи иреиҳау ахәҭаа шьақәнаргылоит<ref name=":4" /><ref name="surdin2017-292-297">Сурдин, 2017, с. 292—297.</ref>. == Адинамика == [[Афаил:The rotation curve of the Milky Way-ab.svg|мини|300x300пкс|Асар Рымҩа [[Кривая вращения галактики|аҵәира архәа]], [[балдж|абалџь]], [[Галактический диск|адиск]], [[гало тёмной материи|аматериа лашьца агало]] рҟынтәи иарбоу алагалақәа рыла]] Ҳгалактика еикәагьежьуеит, убри аан еиуеиԥшым асистемахәҭақәа еиуеиԥшым аццакрала еикәагьежьуеит — еиҳа иҟьаҟьоу асистемахәҭақәа еиҳа иццакны еикәагьежьуеит. Амра, адиск аҿы иҟоу аеҵәақәа ирыцны, Агалактика агәҭа иакәшоит 220 км/с аццакра аманы<ref name="surdin2017-47-50-130-133">Сурдин, 2017, с. 47—50, 130—133.</ref>. Агалактика [[Кривая вращения галактики|аҵәира архәа]] аҭеиҭыԥш ииашаҵәҟьаны еиуеиԥшым аҭҵаарақәа рҿы еиԥшым, аха уи аформа иааизакны еицырдыруеит. Аҵәира архәа ҟьаҟьоуп, насгьы агәҭантәи жәабала [[килопарсек]] рҟынӡа илеиуам, уи зыхҟьо [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] рацәаны иахьыҟоу ауп<ref name="surdin2017-187-193">Сурдин, 2017, с. 187—193.</ref>. Уи адагьы, [[Постоянные Оорта|Оорт иконстантақәа]] рыла Амра азааигәара аҵәира архәа анаара шьақәыргылазар ауеит. Иара −2 км/с раҟара ҟалоит килопарсекк азы, даҽакала иуҳәозар, Агалактика абри ахәҭаҿы аҵәира архәа аҽеиҭанакуам<ref name="combes-lequeux2016-38">Combes, Lequeux, 2016, p. 38.</ref>. Еҵәақәак рыццакра адиск аҵәира аццакра еиԥшым; урҭ реиԥшымзаара ацәынхатә ццакра ҳәа иашьҭоуп. Еиҳа иҟьаҟьоу асистемақәа рзы [[Дисперсия скоростей|ацәынхатә еҵәатә ццакрақәа зегьы рдисперсиа]] хаҭәаа зегь раасҭа ихәыҷуп, 15 км/с, асфератә системахәҭаҿы ари аҵакы анаӡара алшоит 100—150 км/с рҟынӡа. Реиҳа ижәытәу аеҵәақәа рзы, иаҳҳәап, агалактика агәҭа акәша-мыкәша аҵәира аццакра еиҵоуп, еиҳа иқәыԥшу аеҵәақәа раасҭа, насгьы рыццакра аиԥхьырттара еиҳауп. Убас, иаҳҳәап, Амра азааигәара, аамҭа кьаҿк аҩнуҵҟа инхо [[Звезда спектрального класса O|O]], [[Звезда спектрального класса B|B]] аклассқәа рҟны иҟоу аеҵәақәа рзы адиск аԥсабара аперпендикулиартә ган аҟны аццакра аиԥхьырттара 6 км/с шьақәнаргылоит, насгьы аклассқәа [[Звезда спектрального класса G|G]] инаркны [[Звезда спектрального класса M|M]] рҟынӡа ирыҵанакуа ассақәа рыццакра, бжьаратәла даара ижәытәу — 21 км/с шьақәнаргылоит. Ари зыхҟьо аамҭа цацыԥхьаӡа аеҵәақәа [[Молекулярное облако|рмолекулатә ԥсҭҳәақәеи]] [[Спиральные рукава|асарчтә маӷрақәеи]] реидҳәалара иахҟьаны аеҵәатә системақәа рыццакра рылаҵәара ахьеизҳауа ауп<ref name="surdin2017-47-55">Сурдин, 2017, с. 47—55.</ref><ref name="combes-lequeux2016-25">Combes, Lequeux, 2016, p. 25.</ref>. Аеҵәақәа рцәынхатә ццакрақәа [[Анизотропия|анизотропла]] еихшоуп: асистемахәҭақәа зегьы рзы, Агалактика агәҭахьы иҟоу адисперсиа еиҳауп, адиск аҵәира аганахьала, насгьы адиск аҟьаҟьара иаҿагылоу аганахьала иҟоу адисперсиа аасҭа. Уи адагьы, ари аихшара Агалактика агәҭахьы ахырхарҭала [[Асимметрия|асимметриатәуп]]. Ари ацәырҵра [[Отклонение вертекса|авертекстә цәхьаҵра]] ҳәа иашьҭоуп, уи иаҿыҵганы иԥхьаӡоуп адиск аҟны асарчтә маӷрақәа рыҟазаара иахҟьоу Агалактика агравитациатә потенциал асимметриа<ref name="surdin2017-47-55" /><ref name="combes-lequeux2016-27">Combes, Lequeux, 2016, p. 27.</ref>. == Аҭыԥантәи агәыԥ аҟны == [[Афаил:Universe Reference Map Part 3-4 ab.jpg|мини|300x300пкс|[[Подгруппа Млечного Пути|Асар Рымҩа агәыԥхәыҷи]] [[Местная группа|Аҭыԥантәи агәыԥи]]]] Асар Рымҩа жәабала [[Агалактика|агалактикақәа]] рыла ишьақәгылоу [[Группа галактик|агәыԥ]] аҿы иҟоуп, [[Местная группа|Аҭыԥантәи Агәыԥ]] ҳәа хьӡыс измоу, 2 [[мегапарсек|мегапарсекк]] рҟынӡа ашәагаа змоу<ref name="surdin2017-126-130">Сурдин, 2017, с. 126—130.</ref>. Асар Рымҩеи [[галактика Андромеды|Андромедатәи агалактикеи]] еиуеиԥшым аганқәа рыла Аҭыԥантәи Агәыԥ аҿы аԥыжәара змоу галактикақәоуп. Андромеда Агалактика ҳара Ҳгалактика аасҭа еиҳауп, насгьы аеҵәақәа рацәаны иамоуп, аха Асар Рымҩа Андромеда Агалактика акапан еиԥшу, мамзаргьы еиҳау акапан амоуп, уи [[гало тёмной материи|аматериа еиқәаҵәа агало ду]] абзоурала<ref name=":1">{{cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/startswithabang/2019/03/14/could-the-milky-way-be-more-massive-than-andromeda/|title=Could The Milky Way Be More Massive Than Andromeda?|author=Siegel E.|website=[[Forbes]]|date=2019-03-14|access-date=2022-01-19|archive-date=2020-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202102831/https://www.forbes.com/sites/startswithabang/2019/03/14/could-the-milky-way-be-more-massive-than-andromeda/|url-status=live}}</ref>. Даҽа обиектк — [[галактика Треугольника|Ахкәакь агалактика]] — агәыԥ агалактика дуқәа рыбжьара ахԥатәи аҭыԥ амоуп<ref>{{cite web|lang=en|url=https://earthsky.org/clusters-nebulae-galaxies/what-is-the-local-group/|title=The Local Group is our galactic neighborhood|website=EarthSky|date=2021-12-08|access-date=2022-02-10|archive-date=2022-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220210210053/https://earthsky.org/clusters-nebulae-galaxies/what-is-the-local-group/|url-status=live}}</ref>. === Амҩанызақәа === Ҳгалактика ҩажәа инареиҳаны [[Галактика-спутник|амҩанызатә галактикақәа]] рыла Аҭыԥантәи Агәыԥ аҿы [[Подгруппа Млечного Пути|Асар Рымҩа агәыԥхәҭа]] шьақәнаргылоит<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1169715|title=Местная Группа Галактик|author=Дроздовский И. О.|website=[[Астронет]]|access-date=2022-02-11|archive-date=2012-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314054853/http://www.astronet.ru/db/msg/1169715|url-status=live}}</ref>, уи ашәагаа 300 килопарсекк шьақәнаргылоит. Еиҳа идуу, еицырдыруа амҩанызақәа рахь иаҵанакуеит [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] [[Малое Магелланово Облако|Аԥсҭҳәа Хәыҷи]], урҭ рҟны [[звездообразование|аеҵәашьақәгылара]] мҩаԥысуеит, насгьы илашоу иқәыԥшу аеҵәақәа рымоуп. Егьырҭ амҩанызақәа — [[Карликовая сфероидальная галактика|иссоу асфератә ԥшра змоу агалактикақәа]], аеҵәашьақәгылара ахьымҩаԥымсуа. Урҭ ахьыԥшаахо еҵәаџьаа рыла ахьӡқәа рыҭахоит, иаҳҳәап, [[Карликовая галактика в созвездии Печь|агалактика Аԥечка]], [[Карликовая галактика в созвездии Скульптор|агалактика Аскульптор]], [[Карликовая галактика в Насосе|агалактика Аӡтага]]<ref name="surdin2017-126-130" />. == Ашьақәгылареи аеволиуциеи == [[Атҟәацра ду|Атҟәацра ду]] ҟалеит 13,7 миллиард шықәса раԥхьа. Иҟоуп агәаанагара, раԥхьатәи Адунеи аҿы, [[гало тёмной материи|аматериа лашьца агало]] хәыҷқәа, рыкапан {{E|7|0}} {{Mo}} еиҟараны, раԥхьатәи аилаӷәӷәара афлуктуациақәа ирыхҟьаны ишьақәгылеит ҳәа. Урҭ аобиектқәа Адунеи зырҭәыз арчы еизыргон, насгьы еиҿаҳаны [[Протогалактика|апротогалактикақәа]] шьақәдыргылеит. 13 миллиард шықәса раԥхьа Ҳгалактикаҿы аеҵәақәа ашьақәгылара иалагеит — уи аԥхьа уи зегьы арчи аматериа лашьцареи рыла ишьақәгылан. Агалактика еиуеиԥшым ахәҭақәа — [[балдж|абалџь]], [[Гало галактики|агало]], насгьы [[Тонкий диск|адиск ҵаӷеи]] [[толстый диск|ажәпеи]] (шәахә. хыхь) — еиуеиԥшым аамҭақәа рзы еиуеиԥшым амҩақәа рыла ишьақәгылеит<ref name="bland-hawthorn2014-54-164-165">Bland-Hawthorn et al., 2014, pp. 54, 164—165.</ref>. Ҳгалактика ашьақәгылараан, Адунеи шьақәгылан [[Первичный нуклеосинтез|Атҟәацра Ду аан иҟалаз]] аелементқәа рыла — [[водород|аӡри]], [[Гелий|агели]], урҭ ризотопқәа — [[Дейтерий|адеутериуми]] [[Гелий-3|агели-3]], [[Литий-7|алити-7]] рыла, еиҳа ихьанҭоу аелементқәа еиҳарак [[Звёздный нуклеосинтез|анаҩс аеҵәақәа рҿы ишьақәгылеит]]<ref name="combes-lequeux2016-121-137">Combes, Lequeux, 2016, pp. 121—137.</ref>. Атҟәацра Ду ашьҭахь 4 миллиард шықәса рынахыс еиҳамкәа абалџь шьақәгылеит — уи аҿы аеҵәақәа рышьақәгылара ирласны имҩаԥысуан, насгьы 0,5 миллиард шықәса рыла ихыркәшахеит, убри аҟнытә абалџьтә аеҵәақәа рҟны аиха иаҿырԥшны альфа-хәҭаҷқәа еиҳаны ирымоуп (шәахә. хыхь). Убри аамҭазы, аха 1—2 миллиард шықәса ирылагӡаны, еҵәақәак агало аҿы еиҿкаахеит. Адиск шьақәгылеит насшәа, 4–5 миллиард шықәса рышьҭахь Атҟәацра ду ашьҭахь, уи ашьҭахь аеҵәақәа еиҳарак адиск аҿы мацара ауп иахьышьақәгылаз, насгьы маҷк ҟалеит абалџь аҿы<ref name="combes-lequeux2016-121-127">Combes, Lequeux, 2016, pp. 121—127.</ref><ref name="bland-hawthorn2014-164-167-194">Bland-Hawthorn et al., 2014, pp. 164—167, 194.</ref>. Иҟоуп агәаанагара, адиск аҩныҵҟатәи ахәҭақәа рҟынтәи адәахьтәи ахәҭақәа рҟынӡа ишьақәгылон ҳәа: аҩныҵҟатәи ахәҭақәа рҿы аеҵәақәа рышьақәгылара иаҟазшьарбаз аамҭа 2 миллиард шықәса шьақәнаргылон, адәахьтәи ахәҭақәа рҿы — 10 миллиард шықәса ма еиҳаны, уи иҳаилнаркаауеит аеҵәақәа рметаллра аградиент адиск аҟны (шәахә. хыхь). Адиск жәпа шьақәгылеит адиск ҵаӷа аԥхьа, насгьы актәи ашьақәгылара ашьҭахь, 8 миллиард шықәса раԥхьа, аеҵәақәа рышьақәгылара миллиард шықәса рыҩныҵҟа иаанкылан ҳәа ҳҳәар алшоит. 7 миллиард шықәса раԥхьа аеҵәақәа рышьақәгылара еиҭалагеит, насгьы шамахамзар ацашьа мԥсахӡакәа ицоит, аеҵәақәа ахьышьақәгыло адиск ҵаӷаҿы мацара ауп<ref name="bland-hawthorn2014-164-167-194" /><ref name="combes-lequeux2016-139">Combes, Lequeux, 2016, p. 139.</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015A&A...578A..87S|автор=Snaith O., Haywood M., Di Matteo P., Lehnert M. D., Combes F.|заглавие=Reconstructing the star formation history of the Milky Way disc(s) from chemical abundances|год=2015|месяц=6|день=1|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|том=578|страницы=A87|issn=0004-6361|место=Les Ulis|издательство=[[EDP Sciences]]|doi=10.1051/0004-6361/201424281|archive-date=2022-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222031832/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015A%26A...578A..87S}}</ref>. Ҳгалактика аеволиуциа анырра анаҭоит адәахьтәи арчы [[аккреция|аизҳара]], шықәсык ахь 3 {{Mo}} рҟынӡа, уи аеҵәақәа рышьақәгылара иацу ахарџьқәа ханарҭәаауеит<ref name="combes-lequeux2016-134">Combes, Lequeux, 2016, p. 134.</ref>. Иҳаҩсыз 12 миллиард шықәса ирылагӡаны ҳгалактика егьырҭ агалактика дуқәа [[Слияние галактик|рылаҵәара]] ахнамгаӡеит — ас еиԥш иҟоу аиҿасрақәа рҭоурых ҟазшьарбагаӡам, насгьы Асар Рымҩа егьырҭ агалактикақәа ирылнакаауеит<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.mpa-garching.mpg.de/794407/hl202001|title=Our Milky Way – not a typical spiral galaxy|publisher=[[Общество Макса Планка|Max Planck Institute]]|access-date=2022-02-16|archive-date=2022-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216232413/https://www.mpa-garching.mpg.de/794407/hl202001|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015MNRAS.450.2874R|автор=Ruchti G. R., Read J. I., Feltzing S., Serenelli A. M., McMillan P.|заглавие=The Gaia-ESO Survey: a quiescent Milky Way with no significant dark/stellar accreted disc|год=2015|месяц=7|день=1|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|том=450|страницы=2874–2887|issn=0035-8711|место=Oxford|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|doi=10.1093/mnras/stv807|archive-date=2022-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216233447/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015MNRAS.450.2874R}}</ref>. Убас, 11 миллиард шықәса раԥхьа Асар Рымҩеи [[Кракен (галактика)|Кракен агалактикеи]] еилалеит, уи акапан Асар Рымҩа акапан аҟынтәи 3% раҟара шьақәнаргылеит; еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла зааӡатәи Адунеи аҟны аҭыԥ змазар ауаз инарываргыланы, ари аилалара зегь иреиҳау еилалараны иҟазарц алшон. Иара убасгьы иҟоуп ахәшьара [[Гайя-Энцелад|Гаиа-Енцелад]] алаҵәарагьы еиҳа идуун ҳәа, насгьы аҵыхәтәантәи акапан Асар Рымҩа акапан аҟнытә 6 % шьақәнаргылон ҳәа. Асар Рымҩаҿы акәымпылтә еҵәатә еизакқәа жәахеи ҩажәеи иреиҵамкәа иҟоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, аханатә ари агалактикаҿы ишьақәгылаз<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2020MNRAS.498.2472K|автор=Kruijssen J. M. D., Pfeffer J. L., Chevance M., Bonaca A., Trujillo-Gomez S., Bastian N., Reina-Campos M., Crain R. A., Hughes M. E.|заглавие=Kraken reveals itself - the merger history of the Milky Way reconstructed with the E-MOSAICS simulations|год=2020-10-01|издание=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|том=498|страницы=2472–2491|issn=0035-8711|doi=10.1093/mnras/staa2452|archive-date=2022-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20221104141352/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2020MNRAS.498.2472K}}</ref>. === Иҟалаша === [[Афаил:Andromeda_and_Milky_Way_collision.ogv|мини|300x300пкс|Асар Рымҩеи Андромеда агалактикеи реилаҵара амодель]] Ҳгалактикеи уи амҩаныза — [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] — реиҿасреи реилалареи ҳаԥхьаҟа, 2,4 миллиард шықәса рышьҭахь иҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Уи иалҵшәаны Асар Рымҩа арбагақәак агалактиказы еиҳа иҟазшьарбаганы иҟалараны иҟоуп, аиҿырԥшратә капан аманы — иаҳҳәап, [[Галактическое гало|агало]] абжьаратәи [[металличность|аметаллра]] иазҳауеит, Агалактика агәҭаны [[Сверхмассивная чёрная дыра|асуперкапантә кылҳара еиқәаҵәа]] акапан еиԥшҵәҟьа<ref>{{Статья|ссылка=https://academic.oup.com/mnras/article/483/2/2185/5181341|автор=Cautun M., Deason A. J., Frenk C. S., McAlpine S.|заглавие=The aftermath of the Great Collision between our Galaxy and the Large Magellanic Cloud|год=2019|язык=en|место=Oxford|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|месяц=2|день=21|том=483|выпуск=2|страницы=2185–2196|issn=0035-8711, 1365-2966|doi=10.1093/mnras/sty3084|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108013613/https://academic.oup.com/mnras/article/483/2/2185/5181341|archive-date=2019-01-08}}</ref>. Уи адагьы, ҳаԥхьаҟа [[столкновение Млечного Пути и галактики Андромеды|Асар Рымҩеи Андромеда агалактикеи реиҿасра]] ҟалар алшоит. [[галактика Андромеды|Андромеда агалактикеи]] Асар Рымҩеи 120 км/с аццакырала еизааигәахоит, насгьы Андромеда агалактика [[тангенциальная скорость|атангенциалтә ццакыра]] убри аан даара имаҷуп аҟнытә, ари ҟалоит 4 миллиард шықәса рышьҭахь, уи ашьҭахь аилаҵәара апроцессгьы 2 миллиард шықәса ақәырӡхоит, аилаҵәара иалҵшәаны [[эллиптическая галактика|аеллиптикатә галактика]] шьақәгылоит. Агалактикақәа реилаҵәараан хазы игоу аеҵәақәа реиҿасра аеҵәақәа рыҟазаара амаҷра иахҟьаны изалмыршахар ҟалап, аха, иҟалап [[Амратә система|Амратә система]] иҟалаз агалактика агәҭаҟынтәи хараӡа иршәхар. Ари аиҿасра иалахәхоит [[галактика Треугольника|агалактика Ахкәакь]], насгьы, иҟалап Асар Рымҩа агалактика Андромеда иаҿасаанӡагьы уи иаҿасыр<ref name=":43">{{cite web|lang=en|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/Andromeda.html|title=Andromeda Galaxy (M31, NGC 224)|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-02-12|archive-date=2010-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115160115/http://daviddarling.info/encyclopedia/A/Andromeda.html|url-status=live}}</ref><ref name=":12">{{cite web|lang=en|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/A/Andromeda+galaxy|title=Andromeda galaxy|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-02-12|archive-date=2020-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617052146/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/A/Andromeda+galaxy|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=http://www.nature.com/news/andromeda-on-collision-course-with-the-milky-way-1.10765|автор=Cowen R.|заглавие=Andromeda on collision course with the Milky Way|год=2012|язык=en|место=N. Y.|издание=[[Nature]]|издательство=[[Nature Publishing Group|NPG]]|issn=1476-4687|doi=10.1038/nature.2012.10765|archive-date=2020-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200513182011/http://www.nature.com/news/andromeda-on-collision-course-with-the-milky-way-1.10765}}</ref>. == Аҭҵаара аҭоурых == === XX-тәи ашәышықәсанӡа === [[Афаил:Herschel-Galaxy.png|мини|300x300пкс|[[Уильям Гершель|Уилиам Гершель]] илҵшәақәа рыла Агалактика аилазаашьа. Агәҭаны иҟоу акәаԥ иаанарԥшуеит Амра аҭыԥ]] Асар Рымҩа ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс еицырдыруеит. I—II ашәышықәсақәа рзы инхоз [[Клавдий Птолемей|Клавди Птолемеи]] уи иазку ахҳәаа инарҭбааны иҟеиҵеит, аха 1610 шықәсазы ауп [[Галилео Галилей|Галилео Галилеи]] раԥхьаӡакәны Агалактика аеҵәақәа рыла ишышьақәгылоу ала алкаа иаша аныҟеиҵаз. Ителескоп ала иара игәеиҭеит Асар Рымҩа ацәаҳәа адиффузиатә лашара хыԥхьаӡара рацәала аеҵәа ҭаақәа рыла ишаԥҵахо<ref name="combes-lequeux2016-1">Combes, Lequeux, 2016, p. 1.</ref>. Асар Рымҩаҿы аеҵәақәа рыларҵәара иазкны раԥхьатәи агәаанагара [[Райт, Томас (астроном)|Томас Раит]] итәуп, уи ҩ-модельк ааирԥшит: «анцәатә гәыцә» иакәыршоу аеҵәақәа рыла ишьақәгылоу адиск, насгьы аеҵәақәа рыла ишьақәгылоу асфератә хҩа. Амратә система ари адиск ма ахҩа аҩнуҵҟа иҟан, уи Асар Рымҩа аформа ҳаилнаркаауеит. Раит иусумҭа шьаҭас иҟаҵаны, [[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] 1755 шықәсазы атрактат икьыԥхьит, уа иара иҳәеит Асар Рымҩа ацәеижь иакәшоу аеҵәақәа рдиск аформа шамоу «адхаларатә мчра дуӡӡа аманы». Раити Канти иара убас иазгәарҭеит игәаҭаз аеҵәақәа рҟынтәи џьоукы ҵҩа змам аеҵәақәа рыла ишьақәгылоу егьырҭ «асар рымҩақәа» шракәыз<ref name=":02">{{Книга|ссылка=http://link.springer.com/10.1007/978-3-319-48775-5|автор=Martin Beech|заглавие=The Pillars of Creation|год=2017|место=Cham|издательство=Springer International Publishing|страницы=7—9|страниц=269|isbn=978-3-319-48774-8, 978-3-319-48775-5}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.philosophy.ru/library/kant/nebo.html|title=Всеобщая естественная история и теория неба|lang=ru|author=Иммануил Кант|website=|date=|access-date=2024-04-27|archive-date=2006-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20061231134135/http://www.philosophy.ru/library/kant/nebo.html|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name=":11">{{cite web|url=http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm|title=Our Galaxy|lang=en|date=1998-11-24|publisher=George Mason University|access-date=2024-04-27|url-status=live|last1=Evans|first1=J. C.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904071806/http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm|archive-date=2016-09-04}}</ref>. Галилео ишьҭахь шәышықәсеи бжаки ааҵуаны, 1784—1785 шықәсқәа рзы [[Уильям Гершель|Уилиам Гершель]] раԥхьаӡа акәны иҽазишәеит Асар Рымҩа ашәагааи аформеи рыԥхьаӡаразы ахылаԥшратә дыррақәа рхархәара. Иара ажәҩан аҿы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла иҟоу аеҵәақәа рхыԥхьаӡара ишәеит, насгьы ҳгалактика диск ҟьаҟьак еиԥшуп ҳәа алкаа ҟаиҵеит. Гершель иара убасгьы иҽазишәеит Агалактика ашәага-загақәа ахәшьара рыҭара: иара мчыла уи аԥхьаӡара дақәшәеит аеҵәақәа рыбжьара абжьаратәи абжьаӡарала, уи иара иаамҭазы еилкаамызт — иара иҟеиҵеит алкаа Асар Рымҩа адиаметр аеҵәақәа рыбжьара абжьаратәи абжьаӡарақәа 800 шышьақәнаргыло ала, насгьы ашәпара — 150. Уи иашьашәалоит адиаметр 1800 парсеки ашәпара 340 парсеки — ашәпара ахәшьара уи аамҭа инаркны имаҷны аҽаԥсахит, адиаметр ахәшьарагьы даараӡа имаҷны ахәшьара аиуит. Уи адагьы, Гершель ииашамкәа алкаа ҟеиҵеит Амра Агалактика агәҭа иазааигәаны иҟоуп ҳәа<ref name="combes-lequeux2016-2-3">Combes, Lequeux, 2016, pp. 2—3.</ref><ref name="waller2013-22-25">Waller, 2013, pp. 22—25.</ref><ref name="surdin2017-119-125">Сурдин, 2017, с. 119—125.</ref><ref name=":11" />. [[Афаил:The_colour_of_the_sky_from_Gaia’s_Early_Data_Release_3_ESA22358060.png|мини|300x300пкс|[[Gaia]] адыррақәа рыла Асар Рымҩа]] Агалактика ашәагаа ахәшьара аҭаразы даҽа ԥышәак, шамахаӡак убри аметод ала, иҟаиҵеит [[Струве, Василий Яковлевич|Васили Струве]] 1847 шықәсазы. Уи аамҭазы еҵәақәак рҟынӡа абжьаӡара еилкаахахьан, ҷыдала, 1838 шықәсазы [[Фридрих Бессель]] аеҵәа [[61 Лебедя|61 Cygni]] [[параллакс|апараллакс]] ишәеит, насгьы уи аҟынӡа абжьаӡара 3,3 парсек ыҟоуп ҳәа иԥхьаӡеит<ref name="waller2013-28">Waller, 2013, p. 28.</ref>. Струве Агалактика ашәагаақәа 4 килопарсекк иреиҵам ҳәа ахәшьара аиҭеит, иара убас [[Межзвёздное поглощение|аеҵәабжьаратәи албаадара]] аҟазааразы ахшыҩзышьҭра ҟеиҵеит. Уи адагьы, уи игәеиҭеит, Агалактика аҟьаҟьара ацәыхарахараан аеҵәақәа рырацәара ишагхо<ref name="combes-lequeux2016-2-3" /><ref name="surdin2017-119-125" />. === XX ашәышықәса === XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы Асар Рымҩа ашәагаа аилкаара рҽазыршәон. Хықәкыла, [[Хуго Зелигер|Хуго Зелигери]] [[Якобус Каптейн|Иакобус Каптеини]] [[Фотопластинка|афотоҭыхратә пластинақәа]] рхы иархәаны ахылаԥшрақәа мҩаԥыргон, насгьы ҳгалактика ашәагаақәа изныкымкәа ахәшьара азыҟарҵахьан. Зелигер 1920 шықәсазтәи аҵыхәтәантәи ихәшьарақәа, насгьы Каптеин 1922 шықәсазтәи ихәшьарақәа 14,4×3,3 и 16×3 килопарсек шьақәдыргылеит. Гершель иҟны еиԥш, амодельқәа аҩбагьы рҟны Амра агәҭа иазааигәаны иҟоуп ҳәа игханы агәаанагара ҟаҵан. Уи аамҭазы астрономцәа уажәшьҭа еилыркаауан аеҵәабжьаратәи албаадара ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа ишырныруаз, аха ииашаны ашәара рылшомызт<ref name="surdin2017-119-125" />. 1917 шықәсазы [[Харлоу Шепли]] Асар Рымҩа ашәагаа даҽа знеишьак ала ишәеит: [[Шаровое звёздное скопление|аглобустә еҵәатә гәыԥқәа]] рыларҵәарала, урҭ рҟынӡа иҟоу абжьаӡара [[Цефеиды|ацефеидқәа]] рхылаԥшрақәа рыла ишәон. Уи иалҵшәаны Шепли алкаа ҟеиҵеит Агалактика ашәагаа 100 килопарсекк шьақәнаргылоит ҳәа, Амра уи агәҭаҟынӡа абжьаӡара — 13 килопарсек. Арҭ аҩ-рбагакгьы мыцхәы ишхагалацәазгьы, Шепли раԥхьаӡакәны Амра Ҳгалактика агәҭаҟынтәи хараӡа ишыҟоу ааирԥшит<ref name="surdin2017-119-125" /><ref name="waller2013-45-48">Waller, 2013, pp. 45—48.</ref>. Убри аамҭазгьы, Шепли, уи аамҭазы инхоз аҵарауаа реиҳараҩык реиԥш, агәраганы дыҟан Адунеи зегьы Ҳгалактика мацара ауп ҳәа, иаҳбо аобиектқәа зегьы зҵазкуа<ref name="efremov2006-35">Ефремов, 2006, с. 35.</ref>. 1920 шықәсазы [[Большой спор|Аимак Ду]] ҟалеит — Шеплии [[Кёртис, Гебер|Гебер Кертиси]] рыбжьара аиҿцәажәара, Агалактика ашәагаа, Амра уа иахьыҟоу, иара убас егьырҭ азҵаарақәа ирызкны. Ҷыдала, Кертис агәра игомызт Шепли абжьаӡарақәа ииашаны ишишәаз{{ref+|Шепли ихы иаирхәаз аметод ахаҭа ииашан, аха аглобустә кластерқәа рҿы ацефеидқәа рылашара ахәшьараҿы еишьҭагылак ала иҟалаз агха иахҟьаны абжьаӡара ахәшьара 3-нтә еиҳаны иҟалеит<ref name="waller2013-45-48" />.|комм.}}; Кертис имодель аҿы Агалактика еиҳа имаҷыз ашәагаақәа аман, Амра уи агәҭа ааигәара иҟан, насгьы еиуеиԥшым аобиектқәа, иаҳҳәап, [[галактика Андромеды|Андромеда агалактика]] еиԥш иҟаз, уи иаҵанакуамызт. Аиашазы, Шеплии Кертиси рҩыџьагьы хәҭакахьала ииашан<ref name="surdin2017-119-125" /><ref name="waller2013-45-48" /><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995PASP..107.1133T|автор=Trimble V.|заглавие=The 1920 Shapley-Curtis Discussion: Background, Issues, and Aftermath|год=1995|месяц=12|день=1|язык=en|издание=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|том=107|страницы=1133|issn=0004-6280|место=Chicago|издательство=[[University of Chicago Press]]|doi=10.1086/133671|archive-date=2020-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801045921/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995PASP..107.1133T}}</ref>. [[Эдвин Хаббл|Едвин Хаббл]] илшеит 1924—1925 шықәсқәа рзы Адунеи Ҳгалактика мацара шакәым ашьақәырӷәӷәара. Агалактикақәа жәпакы рҿы ацефеидқәа рхылаԥшрақәа рыла, Хаббл урҭ рҟынӡа иҟоу абжьаӡара еиликааит, уи Шепли иҟаиҵаз ахәшьара ҳаракы, Асар Рымҩа ашәагаа аасҭа акырӡа еиҳан. Убас ала, ишьақәырӷәӷәахеит наҟәрақәак Ҳгалактика анҭыҵгьы ишыҟоу, насгьы урҭ аеҵәатә системақәа шракәу<ref name=":0" /><ref name="waller2013-48-52">Waller, 2013, pp. 48—52.</ref><ref name="efremov2006-39-40">Ефремов, 2006, с. 39—40.</ref>. 1925 шықәсазы [[Бертил Линдблад|Бертиль Линдблад]] игәеиҭеит Амра аганахьала аццакра ду змоу аеҵәақәа рыццакра асимметриатә еихшара шрымоу, насгьы Амра аганахьала ганкала ишныҟәо. Иара убасҵәҟьа игәеиҭеит агьежьтә еизакқәа рганахьалагьы. Линдблад уи далацәажәеит, Амреи уи иаакәыршаны иҟоу аеҵәақәеи рӷьырак Агалактика агәҭа иакәшоу диск ҟьаҟьак аҿы ишыҟоу, насгьы агьежьтә еизакқәеи аеҵәақәа рыхәҭа хәыҷи асфератә система хәыҷы шышьақәдыргыло, уи шамахамзар иҵәиӡом, убри аҟнытә уи ахәҭаҷқәа аццакра ду рымоуп, ииашаны Амра аганахьала. 1927-1928 шықәсқәа рзы Линдблади [[Ян Оорт|Иан Оорти]] ишьақәдырӷәӷәеит Агалактика Шепли иааирԥшыз аглобустә кластертә система агәҭа иақәшәо агәҭа ишакәшо, насгьы игәарҭеит аҵәира цәеижькьакьатәны акәымкәа, [[Дифференциальное вращение|идифференциалтәны]] ишыҟоу<ref name=":0" /><ref name="van-den-bergh2000-46">van den Bergh, 2000, p. 46.</ref><ref name="efremov2006-44-45">Ефремов, 2006, с. 44—45.</ref>. 1944 шықәсазы [[Вальтер Бааде]] иааирԥшит Агалактика адиск аеҵәақәеи асфероидтә системахәҭа аеҵәақәеи шеиԥшым, насгьы аеҵәақәа I-тәи апопулиациеи II-тәи апопулиациеи ҳәа реихшара далагеит. 1940-тәи ашықәсқәа рзы Асар Рымҩаҿы иалкаахахьан адиск, абалџь, насгьы агало, 1950-тәи ашықәсқәа рзы иааԥшит аеҵәақәа рпопулиациақәа ахимиатә еилазаара алагьы ишеиԥшым<ref name="combes-lequeux2016-45">Combes, Lequeux, 2016, p. 45.</ref>. 1953 шықәсазы Амра азааигәара Агалактика [[Спиральный рукав|асарчтә маӷрақәа]] рыхәҭақәа аарԥшын, адырҩашықәсаны — Агалактика зегьы асарчтә еиҿкаашьа. 1950-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы иаарԥшын арадио емиссиа ахыҵхырҭа [[Стрелец A|Ахысҩы A]], Агалактика агәҭаны иҟоу<ref name="efremov2006-44-46-59">Ефремов, 2006, с. 44—46, 59.</ref>. Ҳара Ҳгалактикаҿы [[Бар (астрономия)|абар]] раԥхьаӡакәны иаартын 1991 шықәсазы<ref name="van-den-bergh2000-46" />. 1989 шықәсазы идәықәҵаз [[Hipparcos]] акосмостә телескоп Ҳгалактика аҭҵаараҿы акыр зҵазкуа аус нанагӡеит. Ари ателескоп ахархәарала, хыԥхьаӡара рацәала аеҵәақәа рҭыԥқәа, [[Собственное движение|ииашоу рныҟәарақәа]], рыбжьаӡарақәа шәахеит. 120 нызқь еҵәа рзы ииашоу рныҟәарақәеи рыбжьаӡарақәеи ршәара мҩаԥысит 10% аасҭа еиӷьны, 2,5 миллион еҵәа рзы — еиҵоу аиашарала. Абарҭ алҵшәақәа уаанӡатәиқәа зегьы кырӡа ираԥыргеит, ҷыдала, Амра азааигәара иҟоу адыррақәа рырҵаулара алдыршеит<ref name="combes-lequeux2016-12">Combes, Lequeux, 2016, p. 12.</ref>. === XXI ашәышықәса === Асар Рымҩа аҭҵаара анырра арҭеит еиуеиԥшым ажәҩан аҭҵаарақәа рҟынтәи ироуз адыррақәа<ref>{{статья|jstor=43298020|автор=Strauss M. A.|заглавие=Mapping the Universe: Surveys of the Sky as Discovery Engines in Astronomy|ссылка=https://archive.org/details/sim_daedalus_fall-2014_143_4/page/n94|год=2014|язык=en|издание=Daedalus|том=143|выпуск=4|страницы=93–102|issn=0011-5266|место=Cambridge, MA|издательство=[[MIT Press]]|archive-date=2022-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220215204/https://www.jstor.org/stable/43298020}}</ref>. Иаҳҳәап, 2000-тәи ашықәсқәа рзы имҩаԥгаз [[2MASS]] ажәҩан зегьы аинфраҟаԥшьтә ҭҵаара абзоурала, Агалактика агәҭантәи аҭыԥқәа рыҭҵаара алыршахеит, урҭ рхылаԥшра аеҵәабжьаратәи албаадара анырра анаҭоит. Хықәкыла, 2MASS адыррақәа инарықәыршәаны, абар аҟазаара шьақәырӷәӷәан, еиҳа ихәыҷу аҩбатәи абаргьы аартын<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2004ASPC..317..129W|автор=Weinberg M. D.|заглавие=Finding the Milky Way in 2MASS|год=2004|месяц=12|день=1|язык=en|издание=Milky Way Surveys: The Structure and Evolution of our Galaxy, Proceedings of ASP Conference #317. The 5th Boston University Astrophysics Conference held 15-17 June, 2003 at Boston University, Boston, MA, USA. Edited by Dan Clemens, Ronak Shah, and Teresa Brainerd. San Francisco: Astronomical Society of the Pacific|том=317|страницы=129|ответственный=edited by Clemens, Dan; Shah, Ronak Y.; Brainerd, Tereasa|место=Chicago|издательство=[[Astronomical Society of the Pacific]]|isbn=978-1-58381-252-5|archive-date=2023-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414175433/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2004ASPC..317..129W|url-status=live}}</ref>. [[Слоановский цифровой небесный обзор|Слоан ицифратә жәҩанҭҵаара]] ахархәарала Агалактика еиуеиԥшым аструктуратә параметрқәа шьақәыргылан, насгьы агало аҿы [[Звёздный поток|аеҵәатә цәқәырԥа ҿыцқәа]] аартын<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...673..864J|автор=Jurić M., Ivezić Z., Brooks A., Lupton R. H., Schlegel D.|заглавие=The Milky Way Tomography with SDSS. I. Stellar Number Density Distribution|год=2008|месяц=2|день=1|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=673|страницы=864–914|issn=0004-637X|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.1086/523619|archive-date=2022-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223155853/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...673..864J}}</ref><ref name="combes-lequeux2016-iii-85-86">Combes, Lequeux, 2016, pp. III, 85—86.</ref>. Уи адагьы, еиуеиԥшым аспектроскоптә хылаԥшрақәа ирылдыршеит Агалактика ахимиатә еволиуциа инарҭбааны аҭҵаара, [[Миллиметровые волны|миллиметртәи]] асубмиллиметртәи адиапазонқәа рҿы имҩаԥгаз ахылаԥшрақәа рыбзоурала аеҵәабжьаратәи аҭагылазаашьаҿы еиуеиԥшым амолекулақәа аарԥшхеит. Акомпиутертә технологиа аҿиара иалнаршеит [[Эволюция галактик|агалактикақәа рышьақәгылареи револиуциеи]] рмодельҟаҵара<ref name="combes-lequeux2016-iii">Combes, Lequeux, 2016, p. III.</ref>. 2013 шықәсазы идәықәҵаз [[Gaia]] акосмостә телескоп Hipparcos ателескоп иаҭынханы иҟалеит<ref name="combes-lequeux2016-12" />. Gaia Агалактикаҿы аеҵәақәа рҭыԥқәеи ииашоу рныҟәарақәеи ашәоит уи аԥхьа иҟаз аасҭа 200-нтә еиҳа ииашаны, насгьы кырӡа еиҳа иҭаау аобиектқәа рыхәаԥшра алшоит<ref>{{cite web|url=https://sci.esa.int/web/gaia/-/28820-summary|title=ESA Science & Technology - Summary|website=[[Европейское космическое агентство|ESA]]|access-date=2022-02-20|archive-date=2022-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220215200/https://sci.esa.int/web/gaia/-/28820-summary|url-status=live}}</ref>. Ателескоп аусура иалагеит 2014 шықәсазы, актәи Gaia акаталог — Gaia DR1 — ҭыҵит 2016 шықәсазы, насгьы 1,1 миллиард инареиҳаны аобиектқәа агәылан<ref>{{cite web|url=https://sci.esa.int/web/gaia/-/58272-gaia-s-billion-star-map-hints-at-treasures-to-come|title=ESA Science & Technology - Gaia's billion-star map hints at treasures to come|website=[[Европейское космическое агентство|ESA]]|access-date=2022-07-10|archive-date=2021-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113201041/https://sci.esa.int/web/gaia/-/58272-gaia-s-billion-star-map-hints-at-treasures-to-come|url-status=live}}</ref>. 2022 шықәсазы иҭыҵит Gaia DR3 адыррақәа реизга, уаҟа уажәшьҭа 1,8 миллиард инареиҳаны аобиектқәа ыҟоуп, 21-тәи [[Звёздная величина|аеҵәатә мҽхакы]] аҟынӡа. Урҭ рахьтә 1,4 миллиард рзы [[Небесные координаты|ажәҩан аҿы акоординатқәа]] рымацара ракәымкәа, [[параллакс|апараллакси]] [[собственное движение|ииашоу аныҟәареи]] ршәара мҩаԥысит. 470 миллион еҵәа рзы еиҵоу аилкаара змоу [[спектр|аспектр]] аагоуп, насгьы 217 миллион рзы [[спектральный класс|аспектралтә класс]] еилкаауп<ref>{{cite web|url=https://www.cosmos.esa.int/web/gaia/dr3|title=Gaia DR3 content - Gaia - Cosmos|website=[[Европейское космическое агентство|ESA]]|access-date=2022-07-10|archive-date=2022-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627022457/https://www.cosmos.esa.int/web/gaia/dr3|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/abs/forth/aa43940-22/aa43940-22.html|автор=Gaia Collaboration|заглавие=Gaia Data Release 3. Summary of the content and survey properties|год=2022-06-13|язык=en|издание=Astronomy & Astrophysics|issn=0004-6361, 1432-0746|doi=10.1051/0004-6361/202243940}}</ref>. == Акультураҿы == [[Афаил:Jacopo_Tintoretto_-_The_Origin_of_the_Milky_Way_-_Google_Art_Project.jpg|мини|300x300пкс|«[[Происхождение Млечного Пути (картина)|Асар Рымҩа ахыҵхырҭа]]» Тинторетто]] Жәытә-натә аахыс Асар Рымҩа еиуеиԥшым ажәларқәа рыбжьара акультуратә, адинтә, афилософиатә ҵакы аман. Ахьӡ «Асар Рымҩа» [[Греко-римская мифология|абырзен-римтәи амифологиа]] аҟынтәи ауп ишааз. Еиҳа иаларҵәоу алегендақәа руак инақәыршәаны, [[Гера]] — [[Зевс]] иԥҳәыс — мап ацәылкит аҵыхәтәантәи ихәыҷқәа агәыԥҳәы рҿаҵара. Ҽнак, Гера даныцәаз, [[Гермес]] [[Геракл]] лгәыԥҳәы дадикылеит, акрыфара даналага, Гера дҿыхан, уи дигәҭасит. Уи аамҭазы агәыԥҳәы иҭыҵәрааз ахш Асар Рымҩа алҵит. Еиуеиԥшым аҟазацәа, [[Рубенс, Питер Пауль|Рубенси]] [[Тинторетто|Тинтореттои]] уахь иналаҵаны, ари асиужет шьаҭас иҟаҵаны русумҭақәа аԥырҵон. Ажәа «галактика» ахаҭагьы ари амиф иадҳәалоуп, насгьы {{lang-grc|Κύκλος Γαλαξίας}} аҟынтәи иаауеит, «ахштә гьежь» ҳәа еиҭаргоит<ref name="waller2013-10-16">Waller, 2013, pp. 10—16.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ianridpath.com/startales/milkyway.html|title=Star Tales – Milky Way|author=Ridpath I.|website=|access-date=2022-02-21|archive-date=2022-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220131081441/http://www.ianridpath.com/startales/milkyway.html|url-status=live}}</ref>. Акультурақәа жәпакы рҿы, Асар Рымҩа убасҵәҟьа анцәахәқәеи иҭахаз афырхацәеи рзы жәҩантә мҩа дуны иҟан. [[Китайская мифология|Китаитәи амифологиаҿы]] Асар Рымҩа бзиа еибабо аӡахҩи ахьчеи еиҟәызыҭхо араӡын ӡиас еиԥш иаарԥшуп — урҭ рхаҿқәа аадырԥшуеит аеҵәа лашақәа [[Вега|Вегеи]] [[Альтаир|Альтаири]]. [[Австралийские аборигены|Австралиатәи аборигенцәа]] рмифқәа рҟны Асар Рымҩа ақәеи ақәаарыхреи аазго амаҭ еиԥш иахәаԥшуеит. [[Ацтеки|Ацтекцәагьы]] иара убас Асар Рымҩа амаҭ еиԥшны рхахьы иааиуан, [[Майя (цивилизация)|маиаа]] — адунеитә ҵла еиԥш<ref name="waller2013-10-16" />. == Азгәаҭақәа == === Ахҳәаақәа === {{Reflist|group=комм.}} === Ахыҵхырҭақәа === {{Reflist}} == Алитература == * {{книга |автор=Новиков Н.Б.|заглавие=1000 аналогий, изменивших науку (новый взгляд на гениальность)|nodot= |язык=ru |ответственный= |ссылка= |место=М.|издательство= |год=2010 |том= |страниц=878|страницы= |isbn= |ref=Новиков}} * {{Книга|ref=Сурдин|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|заглавие=Галактики|год=2017|издание=2-е, исправленное и дополненное|место=М.|издательство=[[Физматлит]]|страниц=432|isbn=978-5-9221-1726-5}} * {{Книга|ref=Ефремов|автор=[[Ефремов, Юрий Николаевич|Ефремов Ю. Н.]]|заглавие=Млечный Путь|год=2006|место=Фрязино|издательство=Век 2|страниц=64|isbn=5-85099-156-5|серия=Наука сегодня}} * {{Книга|ref=Binney, Merrifield|ссылка=https://books.google.ru/books?id=dh8sEAAAQBAJ|автор=Binney J., Merrifield M.|заглавие=Galactic Astronomy|год=1998|место=Princeton|издательство=[[Princeton University Press]]|allpages=816|isbn=978-0-691-23332-1}} * {{Книга|ref=van den Bergh|ссылка=https://books.google.ru/books?id=H0JMeoqFqEcC|автор=van den Bergh S.|заглавие=The Galaxies of the Local Group|год=2000|место=Cambridge; {{N. Y.}}|издательство=[[Cambridge University Press]]|allpages=348|isbn=978-1-139-42965-8}} * {{Книга|ref=Waller|ссылка=https://books.google.ru/books?id=2ZF4tWI-UeIC|автор=Waller W. H.|заглавие=The Milky Way: An Insider's Guide|год=2013|место=Princeton|издательство=Princeton University Press|allpages=316|isbn=978-0-691-12224-3}} * {{Книга|ref=Combes, Lequeux|автор=Combes F., Lequeux J.|заглавие=The Milky Way: Structure, Dynamics, Formation and Evolution|год=2016|место=Les Ulis|издательство=[[EDP Sciences]]|allpages=195|isbn=978-2-7598-1915-7}} * {{Книга|ref=Bland-Hawthorn et al.|ссылка=http://www.physics.usyd.edu.au/~jbh/share/Books/BOOK_Saas_Fee_13.pdf|автор=Bland-Hawthorn J., Freeman K., Matteucci F.|заглавие=The Origin of the Galaxy and Local Group|ответственный=Moore B., Swiss Society for Astrophysics and Astronomy|год=2014|место=Berlin; Heidelberg|издательство=[[Springer Berlin Heidelberg]]|isbn=978-3-642-41719-1|allpages=viii, 254|серия=Saas-Fee Advanced Course, 37}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:сар Рымҩа}} [[Акатегориа:Асар Рымҩа| ]] [[Акатегориа:Абар змоу асарчтә галактикақәа]] [[Акатегориа:Агалактикатә астрономиа]] lb9isaoukgmejuc1tnqr3p5a3sszkbn 174591 174582 2026-09-29T09:56:32Z Nart17 17397 «толстый/толщина» → шәпа/ашәпара (ажәпа, ажәпара = «плотный, плотность»: Джонуа–Касландзиа 2016, физика 2022). Аиҭагаҩ итекст аҿы ашәпа ахьынӡаҟаз иаиԥшым ала. 174591 wikitext text/x-wiki {{Акарточка агалактика | ахьӡ = Асар Рымҩа | асахьа = [[Афаил:Artist’s impression of the Milky Way.jpg|300пкс]] | асахьа ахҵара = Асар Рымҩа аҭеиҭыԥш амодель | еҵәаџьаа = - | ахкы = [[Спиральная галактика с баром|Абар змоу асарчтә галактика]] | иаҵанакуеит = [[Местная группа|Аҭыԥантәи агәыԥ]] | абсолиуттә еҵәатә мҽхакы = −20,9<sup>m</sup> | акапан = (1—2){{E|12}} | арадиус = 50 нызқь лашара шықәса (16 килопарсек) | аҟазшьақәа = Агалактика [[Адгьыл|апланета Адгьыли]] [[Амратә система|Амратә система]] зегьи ахьыҟоу, иара убас хаз-хазы аеҵәақәа зегьы [[Невооружённый глаз|блала]] иубарҭоу }} '''Асар Рымҩа''' — [[Адгьыл|Адгьыли]] [[Амратә система|Амратә системеи]] ахьыҟоу [[Агалактика|агалактика]] ауп. [[спиральная галактика с перемычкой|Абар змоу асарчтә галактикақәа]] рыхкы иаҵанакуеит. Асар Рымҩа арадиус уи [[Галактический диск|аеҵәатә диск]] арадиус иаҟароуп ҳәа иԥхьаӡоуп, насгьы 16 [[килопарсек]] шьақәнаргылоит. Агалактика акапан зегьы, [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳасаб азуны, 1—2{{E|12}} {{Mo}} ҳәа ахәшьара аҭоуп. Асар Рымҩаҿы 100 инаркны 400 миллиард рҟынӡа [[Звезда|еҵәа]] ыҟоуп, насгьы уи арлашара 2{{E|10}} {{Lo}} ауп. Егьырҭ асарчтә галактикақәа ирыҿурԥшуазар, Асар Рымҩа акапан дуи арлашара ҳараки амоуп. [[Амратә система|Амратә система]] Агалактика агәҭантәи 7,5—8,5 килопарсек абжьаӡараҿы иҟоуп, насгьы 220 км/с аццакрала иакәшоит. [[Невооружённый глаз|Блала]] иубарҭоу [[Звезда|аеҵәақәа]] зегьы ҳ-Галактика иаҵанакуеит<ref>{{Книга|автор=[[Владимир Сурдин]]|заглавие=Большая энциклопедия астрономии|ответственный=|год=2012|издание=|место=Москва|издательство=Эксмо| часть =Галактика|страницы=85|страниц=493|isbn=978-5-699-57087-4}}</ref>, аха ахьӡ «Асар Рымҩа» [[Ночное небо|уахынлатәи ажәҩан]] аҿы иҟоу илашо, [[Млечный Путь (явление)|анаҟә цәаҳәа]] аҟынтәи ауп ишаауа, уи алашара Агалактика адиск аҿы иҟоу аеҵәа лашьцақәа рыла ишьақәгылоуп. [[Адгьыл|Адгьыл]] Асар Рымҩа аҩнуҵҟа иахьыҟоу инамаданы, ҳ-Галактика анҭыҵтәи аҭеиҭыԥш ииашаҵәҟьаны еилкааӡам. Агалактикаҿы иҟоу аеҵәақәа реиҳарак [[Спиральный рукав|асарчтә маӷрақәа]] змоу [[Галактический диск|агалактикатә диск]] аҿы еизгоуп. Иара убасгьы уи иамоуп абжьаратәи ашәагаа змоу [[балдж|абалџьи]] иахмырҟьацәакәа иалкаау [[Бар (астрономия)|абари]], [[Морфологическая классификация галактик|аморфологиатә классификациала]] уи Хаббл иклассификациа ала SBbc ахкы иаҵанакуеит, мамзаргьы SB(rs)bc<ref>{{Cite web |url=http://messier.seds.org/more/mw_type.html |title=Classification of the Milky Way Galaxy |archive-date=2015-05-31 |access-date=2026-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531031937/http://messier.seds.org/more/mw_type.html |url-status=live }}</ref>. Уи адагьы, Асар Рымҩа адиск иаакәыршоуп [[Галактическое гало|агалактикатә гало]], аеҵәақәа рыхәҭа хәыҷи агипотетикатә [[Тёмная материя|материа лашьца]] дуи зҵоу. [[Центр Галактики|Агалактика агәҭаны]] иҟоуп [[сверхмассивная чёрная дыра|акапан дуӡӡа змоу акылҳара еиқәаҵәа]] [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]]. Асар Рымҩаҿы [[темп звездообразования|аеҵәақәа рышьақәгылара аласра]] шықәсык ахь 1,6—2 {{Mo}} шьақәнаргылоит. Ирмариоу аформаҿы, Агалактика [[звёздное население|аеҵәақәа рпопулиациа]] еиҩшазар ҟалоит [[население I|апопулиациа I]], [[население II|апопулиациа II]] ҳәа. Актәи еиднакылоит еиҳа иқәыԥшу, [[металличность|зметаллра]] ҳараку аеҵәақәа, еикәагьежьуа ирзааигәоу аорбитақәа рыла еиҭаҵуа, насгьы иҟьаҟьоу, иҵәиуа [[галактический диск|агалактикатә диск]] шьақәзыргыло. Аҩбатәи — ажәытә еҵәақәа роуп, ихьанҭоу ахәҭаҷқәа рыла иӷару, урҭ еиҵыху аорбитақәа рыла иныҟәоит, насгьы иааидкыланы имгьежьуа асфероидтә форма змоу [[Галактическое гало|агало]] шьақәдыргылоит, иара убас [[балдж|абалџь]]. [[Межзвёздный газ|Аеҵәабжьаратәи арчи]] [[рассеянные звёздные скопления|иԥсаҟьоу аеҵәатә гәыԥқәеи]] апопулиациа I ҳәа изышьҭоу иаҵанакуеит, [[шаровые скопления|аглобустә кластерқәа]] — апопулиациа II иаҵанакуеит. Еиҳа ииашоуп аеҵәақәа рпопулиациа [[Толстый диск|адиск шәпеи]] [[Тонкий диск|аҵаӷеи]], агалои абалџьи рсистемахәҭақәа рыла хаз-хазы аихшара. Агалактикаҿы еиуеиԥшым асистемахәҭақәагьы еиуеиԥшым адинамика рымоуп: еиҳа иҟьаҟьоу асистемахәҭақәа еиҳа ирласны иҵәиуеит, насгьы рыццакра адисперсиа еиҵоуп. Асар Рымҩа [[Местная группа|Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ]] аҟны иҟоуп. Агалактика [[Галактика Андромеды|Андромеда агалактика]] ашьҭахь аеҵәақәа ршәагааи рхыԥхьаӡареи рыла агәыԥ аҿы аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит, аха капанла уи иеиҳауп. Агалактика ҩажәа инареиҳаны [[Галактика-спутник|агалактика-мҩанызақәа]] амоуп, урҭ рҟынтә еиҳа идуу [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] [[Малое Магелланово Облако|Аԥсҭҳәа Хәыҷи]] роуп. 4 миллиард шықәса рышьҭахь Асар Рымҩеи Андромедатәи агалактикеи [[Столкновение Млечного Пути и галактики Андромеды|еиҿасны еилаҵәоит]], уи иалҵшәаны [[эллиптическая галактика|аеллипстә галактика]] ҟалоит. Асар Рымҩа ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс еицырдыруеит. 1610 шықәсазы [[Галилео Галилей|Галилео Галилеи]] игәеиҭеит Асар Рымҩа ацәаҳәа адиффузтә лашара хыԥхьаӡара рацәала аеҵәа ҭацәқәа ишаԥырҵо. Шәышықәсаки бжаки рышьҭахь, 1784—1785 шықәсқәа рзы, [[Уильям Гершель|Уилиам Гершель]] раԥхьаӡакәны ҳгалактика ашәагааи аформеи аилкаара иҽазишәеит. Гершель иҟаиҵаз алкаа ала, Асар Рымҩа адиск ҟьаԥс аформа амоуп, аха уи адиаметр даараӡа имаҷны ахәшьара аиҭеит. 1917 шықәсазы [[Харлоу Шепли]] раԥхьаӡакәны иааирԥшит Амра ҳ-Галактика агәҭа ишацәыхоу, насгьы 1924—1925 шықәсқәа рзы [[Эдвин Хаббл|Едвин Хаббл]] илшеит [[Адунеи|Адунеи]] ҳгалактика мацара шакәым ашьақәырӷәӷәара. 1989 шықәсазы идәықәҵаз [[Hipparcos]] акосмостә телескоп ҳгалактика аҭҵаараҿы акыр зҵазкуа ароль нанагӡеит; уи ацхыраарала акоординатқәеи, [[Собственное движение|ахатә ныҟәареи]], аеҵәа рацәа рҟынӡа абжьаӡарақәеи ршәара мҩаԥысит. 2013 инаркны 2025 шықәсанӡа ари адҵа [[Gaia]] акосмостә телескоп инанагӡон. Жәытәнатә аахыс Асар Рымҩа еиуеиԥшым ажәларқәа рҟны акультуратә, адинхаҵаратә, афилософиатә ҵакы аман. Ахьӡ «Асар Рымҩа» ахаҭа [[Греко-римская мифология|абырзен-римтәи амифологиа]] аҟынтәи ауп ишааз. Алегендақәа руак излаҳәо ала, [[Гера]] [[Зевс]] изакәанымкәа ихылҵыз ахәыҷқәа агәыԥҳәы рҿаҵара мап ацәылкуан. Ҽнак, Гера даныцәаз, [[Гермес]] [[Геракл]] лгәыҳәԥы дадикылеит, уи акрыфара даналага ашьҭахь, Гера дҿыханы дигәҭасит. Уи аамҭазы агәыԥҳәы иҭыҵыз ахш Асар Рымҩа алҵит. Ажәа «галактика» ахаҭагьы ари амиф иадҳәалоуп, насгьы {{lang-grc|Κύκλος Γαλαξίας}} аҟынтәи иаауеит, еиҭаганы «ахш агьежь» аанагоит. == Азеиԥш ҟазшьарбақәа == [[Афаил:Milky Way full annotated ab.jpg|мини|300x300пкс|Асар Рымҩа аҭеиҭыԥш амодель, аилазаашьатә детальқәеи [[Галактическая долгота|агалактикатә харарақәеи]] ацны]] Асар Рымҩа — [[Адгьыл|Адгьыли]] [[Амратә система|Амратә системеи]] злоу [[спиральная галактика|асарчтә галактика]] ауп. Асар Рымҩа Агалактика ҳәагьы иашьҭоуп — нбан дула<ref name=":0">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2340981|автор=[[Ефремов, Юрий Николаевич|Ефремов Ю. Н.]]|статья=ГАЛА́КТИКА|том=6|страницы=298—301|архив=https://web.archive.org/web/20201024222339/https://bigenc.ru/physics/text/2340981|архив дата=2020-10-24}}</ref><ref name=":4">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/place/Milky-Way-Galaxy|title=Milky Way Galaxy|author=Hodge P. W.|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-01-19|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119174143/https://www.britannica.com/place/Milky-Way-Galaxy|url-status=live}}</ref><ref name="efremov2006-4">Ефремов, 2006, с. 4.</ref>. Асар Рымҩа аҭҵаара знапы алаку [[Астрономиа|астрономиа]] аҟәша [[галактическая астрономия|агалактикатә астрономиа]] ауп<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1228262/img6.html|title=Лекции по Галактической Астрономии|author=Расторгуев А. С.|website=[[Астронет]]|access-date=2022-02-21|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121182138/http://www.astronet.ru/db/msg/1228262/img6.html|url-status=live}}</ref>. Асар Рымҩа [[Галактический диск|аеҵәатә диск]] агәҭантәи 16 [[Парсек|килопарсек]] аҟынӡа абжьаӡараҿы ишьҭоуп, Агалактика арадиусгьы убри аҟара иҟоуп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name=":4" />. [[Гало галактики|Аеҵәатә гало]] агәҭантәи 80 килопарсек абжьаӡараҟынӡа иубарҭоуп, насгьы [[Шаровое звёздное скопление|аглобустә еҵәатә кластерқәа]] рсистема еиҳагьы хараӡа инеиуеит, 100 килопарсекк рҟынӡа<ref name="combes-lequeux2016-46-50">Combes, Lequeux, 2016, pp. 46—50.</ref>. Асар Рымҩа агәҭа инаркны 21 килопарсек рыҩныҵҟа акапан 2{{E|11}} {{Mo}} ыҟоуп. Ҳгалактика акапан зегьы, [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳасаб азуны, еиҳарак 1—2{{E|12}} {{Mo}} ҳәа иԥхьаӡоуп, рбагақәак ари адиапазон анҭыҵ ишыҟоугьы<ref name=":8">{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/Galaxy.html|title=The Milky Way Galaxy|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-01-20|archive-date=2021-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210820044045/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/Galaxy.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2019ApJ...873..118W|автор=Watkins L. L., van der Marel R. P., Sohn S. T., Evans N. W.|заглавие=Evidence for an Intermediate-mass Milky Way from Gaia DR2 Halo Globular Cluster Motions|год=2019|месяц=3|день=1|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=873|страницы=118|issn=0004-637X|язык=en|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.3847/1538-4357/ab089f|archive-date=2022-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216083432/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2019ApJ...873..118W}}</ref><ref name=":1" />. Ари арбага аҟнытә ҳ-Галактикаҿы еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла 100 инаркны 400 миллиард цыра рҟынӡа<ref>{{cite web|lang=en|url=https://asd.gsfc.nasa.gov/blueshift/index.php/2015/07/22/how-many-stars-in-the-milky-way/|title=How Many Stars in the Milky Way?|author=Masetti M.|publisher=[[NASA]]|date=2015-07-22|access-date=2022-01-19|archive-date=2019-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410085724/https://asd.gsfc.nasa.gov/blueshift/index.php/2015/07/22/how-many-stars-in-the-milky-way/|url-status=live}}</ref> ыҟоу [[Звезда|аеҵәақәа]] рыхәҭаа 5—6{{E|10}} {{Mo}} раҟара ыҟоуп<ref name=":5">{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015ApJ...806...96L|автор=Licquia T. C., Newman J. A.|заглавие=Improved Estimates of the Milky Way's Stellar Mass and Star Formation Rate from Hierarchical Bayesian Meta-Analysis|год=2015|месяц=6|день=1|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=806|страницы=96|issn=0004-637X|язык=en|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.1088/0004-637X/806/1/96|archive-date=2022-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220212015451/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015ApJ...806...96L}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2017MNRAS.465...76M|автор=McMillan P. J.|заглавие=The mass distribution and gravitational potential of the Milky Way|год=2017|месяц=2|день=1|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|том=465|страницы=76–94|issn=0035-8711|место=Oxford|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|doi=10.1093/mnras/stw2759|archive-date=2022-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223171647/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2017MNRAS.465...76M}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.555..629V|автор=van Dokkum P., Danieli S., Cohen Y., Merritt A., Romanowsky A. J.|заглавие=A galaxy lacking dark matter|год=2018|месяц=3|день=1|язык=en|издание=[[Nature]]|том=555|страницы=629–632|issn=0028-0836|место=N. Y.|издательство=[[NPG]]|doi=10.1038/nature25767|archive-date=2022-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218032248/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.555..629V}}</ref>. Асар Рымҩа [[Фотометрическая система UBV|V ацәаҳәаҿы]] арлашара 2{{E|10}} {{Lo}} ауп, уи [[Абсолютная звёздная величина|аеҵәатә мҽхакыхаҭа]] −20,9<sup>m</sup> иашьашәалоит. Убасала, Асар Рымҩа егьырҭ асарчтә галактикақәа ирҿырԥшны кырӡа идуу акапани иҳараку арлашареи амоуп<ref name="combes-lequeux2016-69-70-147-149">Combes, Lequeux, 2016, pp. 69—70, 147—149.</ref>. === Амратә система аҭыԥ === [[Амратә система|Амратә система]] Агалактика агәҭантәи 7,5—8,5 [[килопарсек]] абжьаӡараҿы иҟоуп, [[Рукав Ориона|Орион исарчтә маӷра хәыҷы]] аҿы, [[Рукав Персея|Персеи]] [[Рукав Стрельца|Ахысҩи]] рмаӷра дуқәа рыбжьара, рыҩбагьы рҟынтәи 1,5—2 килопарсек абжьаӡараҿы<ref>{{cite web|lang=en|url=https://earthsky.org/astronomy-essentials/which-spiral-arm-of-the-milky-way-contains-our-sun/|title=Which spiral arm of the Milky Way holds our sun?|website=EarthSky|date=2022-01-14|access-date=2022-12-01|archive-date=2022-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221201102127/https://earthsky.org/astronomy-essentials/which-spiral-arm-of-the-milky-way-contains-our-sun/|url-status=live}}</ref>. [[Галактическая плоскость|Агалактикатә ҟьаҟьара]] Амратә система уажәы 10 [[парсек]] рыла иацәыхараны иҟоуп<ref name=":0" /><ref name="surdin2017-123-125-130-133">Сурдин, 2017, с. 123, 125, 130—133.</ref>. [[Эклиптика|Аеклиптика]] агалактикатә ҟьаҟьара ахь анаара 60 градус шьақәнаргылоит<ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/g/galactic+plane|title=Galactic Plane|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-20|archive-date=2017-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804073036/http://astronomy.swin.edu.au/cosmos/G/Galactic+Plane|url-status=live}}</ref>. Амра [[Центр Галактики|Агалактика агәҭахьы]] инаскьоит 220 км/с аццакрала, насгьы иаакәыршаны аҵәира ҟанаҵоит 240 миллион шықәса рыла. Еиҳа иааигәоу аеҵәақәа ирызкны, Амра [[Геркулес (созвездие)|еҵәаџьаа Геркулес]] аганахьала 20 км/с аццакра аманы иныҟәоит. Агалактикаҿы Амра аорбита акәымпыл еиԥшым: аныҟәара апроцесс аҿы, Амра уажәаасҭа 0,1 килопарсек рыла агәҭа иазааигәаны, насгьы 0,6 килопарсек рыла иацәыхараны иҟалалар алшоит, насгьы агалактикатә ҟьаҟьара иацәыхарахалар 85 парсек абжьаӡаранӡа<ref name="surdin2017-130-133">Сурдин, 2017, с. 130—133.</ref>. Ҳгалактика аҩнуҵҟа Амратә система ахьыҟоу аҭыԥ уи аҭҵаара алшарақәа рҿы ҷыдарақәак аанарԥшуеит. Ганкахьала, Асар Рымҩаҿы мацара ауп зылашара маҷу аобиектқәа рыхәаԥшра ахьалшо, иаҳҳәап, [[Красный карлик|аҟаԥшьи]] [[белые карлики|ашкәакәеи]] реиԥш иҟоу ассақәа, еҵәақәак ршәагааи рформеи ишиашоу ршәара, иара убасгьы Агалактика х-еизшәарактәи аилазаашьа аҭҵаара: егьырҭ агалактикақәа рзы аилазаашьа еилкаауп [[Небесная сфера|ажәҩантә сфераҿы]] апроекциа мацарала. Аха абри аҭагылазаашьа ауадаҩрақәа рацәангьы иаԥнаҵоит. Агалактикаҿы аобиектқәа ганрацәала иҟоуп, урҭ рҟынӡа абжьаӡара даара еиуеиԥшым, убри аҟынтә Асар Рымҩа аҭҵааразы ажәҩан зегьы ҭҵааны, абжьаӡарақәа реиԥшымрақәа ҳасаб рзулатәуп. Уи адагьы, [[Галактический экватор|агалактикатә екватор]] азааигәара иҟоу аобиектқәа рҟынтәи иаауа алашара ӷәӷәала анырра анаҭоит агалактикатә диск аҿы [[Межзвёздная пыль|аеҵәабжьаратә саба]] аҟазаара иадҳәалоу [[межзвёздное поглощение|аеҵәабжьаратәи албаадара]]<ref name="surdin2017-116-118">Сурдин, 2017, с. 116—118.</ref>. === Агалактикатә координаттә система === [[Афаил:Третий_астрономический_треугольник.svg|мини|300x300пкс|[[Экваториальная система координат|Аекватортәи]] [[Галактическая система координат|агалактикатәи]] акоординаттә системақәа. Агалактикатә екватор жәҩангәыԥшшәыла иаарԥшуп, акәаԥ B — агалактикатә гәҭахьы ахырхарҭа ауп, насгьы <math>b</math>, <math>l</math> — агалактикатә ҭбаареи ахарареи ауп.]] Асар Рымҩа аҭҵааразы, ҳ-Галактика аилазаашьа ишиашоу иадҳәалоу [[Галактическая система координат|агалактикатә координатқәа рсистема]] ахархәара маншәалоуп. Уи аҟны [[галактический экватор|агалактикатә екватор]] ахархәара амоуп — [[Небесная сфера|ажәҩантә сфера]] [[большой круг|агьежь ду]], [[Галактический диск|Агалактика адиск]] аҟьаҟьара иақәшәо. Актәи акоординат — [[галактическая широта|агалактикатә ҭбаара]] <math>b</math> — аеҵәеи агалактикатә екватори ирыбжьоу акәакь иаҟароуп. Аҩбатәи акоординат — [[галактическая долгота|агалактикатә харара]] <math>l</math> — агалактикатә екватор иаваршәны [[центр Галактики|агәыцә]] ахырхарҭа абжьара акәакь иаҟароуп. Ари асистемаҿы Агалактика агәыцә иамоуп акоординатқәа <math>l = 0</math>, <math>b = 0</math>. [[Южный галактический полюс|Аладатәии]] (<math>b = -90^\circ</math>) [[Северный галактический полюс|аҩадатәии]] (<math>b = +90^\circ</math>) аполиусқәа шьҭоуп<ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/G/Galactic+Coordinate+System|title=Galactic Coordinate System|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-23|archive-date=2022-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317122626/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/G/Galactic+Coordinate+System|url-status=live}}</ref><ref name=":2">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/galactic-coordinate|title=Galactic coordinate|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-01-23|archive-date=2022-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123132748/https://www.britannica.com/science/galactic-coordinate|url-status=live}}</ref><ref name="binney-merrifield1998-30-31">Binney, Merrifield, 1998, pp. 30—31.</ref>. Акоординатқәа рсистемаҿы иҟоу Агалактика агәҭа Агалактика агәыцә аҿы иҟоу арадио хыҵхырҭа [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] аҭыԥ иақәшәом, аха 5 арктә минуҭ рыла уи иацәыхараны иҟоуп, избан акәзар Ахысҩы A* аартын абри акоординатқәа рсистема аналагалаха ашьҭахь<ref name=":2" />. [[Эпоха (астрономия)|Аепоха]] [[J2000.0]] [[Экваториальная система координат|аекватортә координаттә системаҿы]] Агалактика агәҭа акоординатқәа — [[Склонение (астрономия)|алаҟәреи]] <math>\delta</math> [[прямое восхождение|арӷьарахьтәи ахалареи]] <math>\alpha</math> — <math>\delta = -28^\circ 56{,}2'</math>, <math>\alpha = 17^h45{,}6^m</math> роуп. Агалактикатә екватор [[Небесный экватор|ажәҩантә екватор]] ахь 62,87° рыла инаауп, Агалактика аҩадатәи аполиус аекватортә координатқәа <math>\delta = +27^\circ 7{,}7'</math>, <math>\alpha = 12^h51^m</math> ыҟоуп<ref name="binney-merrifield1998-30-31" />. == Адәахьтәи аҭеиҭыԥш == === Адгьыл аҟынтәи аҭеиҭыԥш === [[Невооружённый глаз|Блала]] иубарҭоу ажәҩан аҿы иҟоу [[Звезда|аеҵәақәа]] зегьы ҳ-Галактика иатәуп. Ус шакәугьы, [[Ночное небо|уахынлатәи ажәҩан]] аҭеиҭыԥш ҳалацәажәозар, Асар Рымҩа ажәҩан зегьы иакәыршоу ахьӡ еиԥшу алашара зҵоу, [[Млечный Путь (явление)|анаҟә цәаҳәа]] мацара ауп изызку. Асар Рымҩа алашара зырҿио [[Галактический диск|Агалактика адиск]] аҿы иҟоу аеҵәақәа роуп, зеиҳарак хаз-хазы иубарҭам<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171060|title=Млечный Путь|author=[[Засов, Анатолий Владимирович|Засов А. В.]]|website=[[Астронет]]|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122152906/http://www.astronet.ru/db/msg/1171060|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/Milky_Way.html|title=Milky Way|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119112235/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/Milky_Way.html|url-status=live}}</ref><ref name="waller2013-1-9">Waller, 2013, pp. 1—9.</ref>. Асар Рымҩа убарҭоуп [[Ночное небо|уахынлатәи ажәҩан]] лашьцараҿы — [[Ақалақь|ақалақьқәа]] ирцәыхараны, насгьы [[Амза|Амза]] аныҟам<ref>{{cite web|lang=en|url=https://earthsky.org/tonight/every-visible-star-is-within-milky-way/|title=Every visible star is within Milky Way|author=Byrd D.|website=Earth & Sky|date=2020-09-10|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122152905/https://earthsky.org/tonight/every-visible-star-is-within-milky-way/|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2014MNRAS.442.2600C|автор=Crumey A.|заглавие=Human contrast threshold and astronomical visibility|год=2014|месяц=8|день=1|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|том=442|страницы=2600–2619|issn=0035-8711|место=Oxford|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|doi=10.1093/mnras/stu992|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222211551/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2014MNRAS.442.2600C}}</ref>. Асар Рымҩа ажәҩан аҿы еиҟарам аформа амоуп, уи аҭбаара 15 [[Градус (геометрия)|градус]] раҟара шьақәнаргылоит<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.scientificamerican.com/article/how-did-scientists-determ/|title=How did scientists determine our location within the Milky Way galaxy|author=Marschall L. A.|website=[[Scientific American]]|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122152903/https://www.scientificamerican.com/article/how-did-scientists-determ/|url-status=live}}</ref>. Асар Рымҩа аҵыхәан еиуеиԥшым [[Туманность|анаҟәрақәа]] ыҟоуп, иаҳҳәап, [[туманность Лагуна|Аӡҭачы анаҟәра]], [[туманность Розетка|Агәил анаҟәра]]. Ҭыԥқәак, иаҳҳәап, [[Большой Провал|Аҭаҳара Ду]] еиԥш иҟоу, еиҳа илашьцоушәа убоит, избанзар урҭ аганқәа рҟынтәи иаауа алашара [[Межзвёздная пыль|еҵәабжьаратәи асаба]] аԥсҭҳәақәа ихырҩоит. Асар Рымҩа зегь реиҳа илашоит [[центр Галактики|Агалактика агәҭахьы]]<ref name="waller2013-1-9" />. Адиск аҿы [[Межзвёздное поглощение|еҵәабжьаратәи албаадара]] иахҟьаны [[Галактический экватор|агалактикатә екватор]] акәша-мыкәша [[зона избегания|ацәыхьчаратә зона]] ҟалоит — ажәҩан 20% аанызкыло аҭыԥ, агалактика анҭыҵтәи аобиектқәа [[Оптический диапазон|аоптикатә цәқәырԥақәа рыҩаӡараҿы]] иахьубарҭам. Аха, иага ус иҟазаргьы, ацәыхьчаратә зона аҿы иҟоу агалактикақәа рыԥшаара ауеит, иаҳҳәап, [[Инфракрасный диапазон|аинфраҟаԥшьтәи]] [[радиодиапазон|арадиоцәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа]] рыла ахылаԥшрақәа рыла<ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/z/zone+of+avoidance|title=Zone Of Avoidance|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122152909/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/z/zone+of+avoidance|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/zone-of-avoidance|title=Zone of avoidance|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-01-22|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122152903/https://www.britannica.com/science/zone-of-avoidance|url-status=live}}</ref>. {{Несколько изображений|зона=center|направление=horizontal|заголовок=Адгьыл аҟынтәи Асар Рымҩа асахьа|изобр1=Milky_Way_over_The_Whistlers.jpg|ширина1=320|подпись1=<center>Адгьыл ажәҩан аҿы иҟоу Асар Рымҩа ахәҭак, [[Джаспер (национальный парк)|Џьаспертәи Амилаҭтә Парк]] аҟны иҭыху афотосахьа</center>|изобр2=Deathvalleysky_nps_big.jpg|ширина2=665|подпись2=<center>[[Долина Смерти|Аԥсра Акаршәраҿы]] иҭыху Асар Рымҩа апанораматә фотосахьа</center>}} === Адәахьтәи аҭеиҭыԥш === [[Адгьыл|Адгьыл]] Асар Рымҩа аҩнуҵҟа иахьыҟоу азы, ҳ-Галактика анҭыҵтәи аҭеиҭыԥш ииашаҵәҟьаны еилкааӡам, аха, Агалактика аилазаашьа иазку адыррақәа ирыбзоураны, еиуеиԥшым амҩақәа рыла иалкаазар алшо (шәахә. ҵаҟа), иҟалоит уи аҭеиҭыԥш амодель аҟаҵара, насгьы еиԥшу апараметрқәа змоу агалактикақәа Асар Рымҩа иеиԥшны иҟазар рыхәҭоуп ҳәа агәаанагара аҟаҵара<ref name="waller2013-194-209">Waller, 2013, pp. 194—209.</ref><ref name="surdin2017-204-207">Сурдин, 2017, с. 204—207.</ref><ref name="efremov2006-49-58">Ефремов, 2006, с. 49—58.</ref>. Голландиатәи аҵарауаҩ Корнели Истон агипотеза ҟеиҵеит, «[[Галактика Андромеды|Андромеда анаҟәра]]» агалактика асарчтә еиҿкаара иаҿырԥшны, Асар Рымҩа асарчтә галактика ауп ҳәа<ref name="novikov2010-339">Новиков, 2010, с. 339.</ref>. {{Несколько изображений |зона = center |направление = horizontal |заголовок = Агалактикақәа, Асар Рымҩа ҭеиҭыԥшла изеиԥшу<ref name="waller2013-194-209" /><ref name="surdin2017-2-3-cvetnoi-vkladki">Сурдин, 2017, с. 2—3 цветной вкладки.</ref> |изобр1 = The VLT goes lion hunting.jpg |ширина1 = 240 |подпись1 = <center>[[M 95 (галактика)|M 95]]</center> |изобр2= |ширина2 = 269 |подпись2 = <center>[[M 109 (галактика)|M 109]]</center> |изобр3 = N891s.jpg |ширина3 = 316 |подпись3 = <center>Аҵкар ала иубо [[NGC 891]]</center> |изобр4 = Wide Field Imager view of a Milky Way look-alike NGC 6744.jpg |ширина4 = 285 |подпись4 = <center>[[NGC 6744]]</center> }} == Аиҿкаашьа == [[Афаил:Milky way profile-ab.svg|слева|мини|314x314пкс|Асар Рымҩа аилазаашьа асхематә аарԥшра, аҵкар ала аҭеиҭыԥш]] Ҳ-Галактикаҿы иҟоу аеҵәақәа еиҳарак [[Галактический диск|адиск]] аҿы еизгоуп. Уи адагьы, Агалактикаҿы иҟоуп абжьаратәи ашәага-загақәа змоу [[балдж|абалџь]], иаарту [[спиральные рукава|асарчтә маӷрақәа]], иара убасгьы ибжьаратәу [[Бар (астрономия)|абар]]. Убасала, Асар Рымҩа аҵыхәтәантәи [[Морфологическая классификация галактик|аморфологиатә хкы]] иаҵанакуа [[спиральная галактика|сарчтә галактикоуп]], насгьы уи апараметрқәак, иаҳҳәап, [[Атомарный водород|инеитралтәу аӡри]] азеиԥш хыԥхьаӡара, насгьы абалџь ашәагаа, Sb ахкы иақәшәоит, егьырҭ, [[темп звездообразования|аеҵәақәа рышьақәгылара амҽхак]] еиԥш, Sc ахкы иақәшәоит. Абар аҟазаара ҳасаб азуны, морфологиатә классификациала ҳ-Галактика SBbc ма SABbc ахкы иахәҭакуп<ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/M/Milky+Way|title=Milky Way|website=Asronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-20|archive-date=2022-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201144948/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/M/Milky+Way|url-status=live}}</ref><ref name="combes-lequeux2016-44-45">Combes, Lequeux, 2016, pp. 44—45.</ref><ref name="van-den-bergh2000-46-47">van den Bergh, 2000, pp. 46—47.</ref>. Агалактика аилазаашьатә хәҭақәа еиԥшым аҭыԥи аформеи рыла мацара акәымкәа, аеҵәақәа рпопулиациа апараметрқәа рылагьы, иаҳҳәап, ақәреи [[металличность|аметаллраи]] (ҵаҟа шәахә.), адинамика (шәахә. ҵаҟа) рыла<ref name="combes-lequeux2016-44-45" />. === Адиск === [[Афаил:Milky Way disk warp-ab.svg|мини|300x300пкс|Асар Рымҩа адиск адәахьтәи ахәҭақәа ирхәоу рформа]] [[Галактический диск|Адиск]] ҳ-Галактика ихадоу компонентуп аеҵәақәа рыкапан аҵакы аганахьала. Иара иамоуп иҟьаҟьоу аформа, насгьы уи аҟны иара убас иҟоуп [[спиральные рукава|асарчтә маӷрақәа]]. Адиск зегьы аеҵәатә капан 5{{E|10}} {{Mo}} ҟалоит{{ref+|Асар Рымҩа аеҵәатә капан 6{{E|10}} {{Mo}} ҳәа агәаанагара змоу амодель аҿы<ref name=":5" />.|комм.}}<ref name=":5" />. Ҳ-Галактика адиск еиҩшазар ҟалоит [[Тонкий диск|аҵаӷеи]] [[Толстый диск|ашәпеи]] ҳәа, аԥхьатәи адиск еиҳаны акапан амоуп аҩбатәи адиск аасҭа, насгьы 80% Агалактика [[барион|абарионтә]] капан иааизакны<ref name=":3">{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/thin+disk|title=Thin Disk|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-23|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318145629/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/Thin+Disk|url-status=live}}</ref>. Арҭ ахәҭақәа еиуеиԥшым апараметрқәа рымоуп, насгьы еиуеиԥшым амҩақәа рыла ишьақәгылазҭгьы ҟаларын (шәахә. ҵаҟа)<ref name="combes-lequeux2016-37-49">Combes, Lequeux, 2016, pp. 37—49.</ref>. Амра азааигәара адиск шәпа 1,2 килопарсек ашәпара амоуп, аҵаӷа 300—400 парсек ауп, насгьы еиҳагьы иҵаӷоу арчытә компонент аҵоуп. Агалактика адәахьтәи аҭыԥқәа рҿы адиск ҵаӷеи ашәпеи еиҳагьы ишәпахоит. Адиск шәпа еиҳарак [[металличность|аметаллра]] лаҟә змоу ажәытә еҵәақәа рыла ишьақәгылоуп, адиск ҵаӷаҿы еиҳа иқәыԥшу, металла ибеиоу аеҵәақәа ыҟоуп (шәахә. ҵаҟа), урҭ рыбжьара даҽа еиԥшымзаарақәакгьы ыҟоуп<ref name=":3" /><ref name="combes-lequeux2016-44-50">Combes, Lequeux, 2016, pp. 44—50.</ref>. Егьырҭ агалактикақәа рҿы еиԥш, Асар Рымҩа адиск ҵаӷаҿы агәҭанӡа иҟоу абжьаӡара шыҟоу ала аматериа аилаӷәӷәара ашара [[Экспоненциальное распределение|експоненциалтәуп]]; уи аҷыдаҟазшьатә радиус 3 килопарсекк шьақәнаргылоит. Адиск ҵаӷа агалактика агәҭантәи 16 килопарсек аҟынӡа инаӡоит, насгьы арчытә компонент еиҳагьы инаскьоит, агәҭантәи 35 килопарсек аҟынӡа агәаҭара ауеит. Адиск адәахьтәи аҭыԥқәа рҿы ирхәоу аформа амоуп, иҟалап уи зыхҟьо [[Взаимодействующие галактики|егьырҭ агалактикақәа реидҳәалара]] акәзар<ref name="combes-lequeux2016-50">Combes, Lequeux, 2016, p. 50.</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://www.astro.umd.edu/~richard/ASTRO620/HI_dist_MW_Kerp.pdf|автор=Kalberla P. M. W., Kerp J.|заглавие=The Hi Distribution of the Milky Way|год=2009|месяц=9|день=1|язык=en|издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|том=47|страницы=27–61|issn=0066-4146|место=Pato Alto|издательство=[[Annual Reviews]]|doi=10.1146/annurev-astro-082708-101823|archive-date=2022-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302140520/https://www.astro.umd.edu/~richard/ASTRO620/HI_dist_MW_Kerp.pdf}}</ref>. Арчытә компонент аҿы ари аформа ахәара диск адәахьтәи ахәҭа зегьы аҿы еиҟәшоу хыхьынтә ҵаҟа инагоу аиқәҵақәа рыла еиқәыршәоуп — амплитуда 100 инаркны 200 парсек рҟынӡа змоу ацәқәырԥақәа, ацәқәырԥа арадиалтә ура 3,9 инаркны 7,9 килопарсек рҟынӡа<ref>{{статья|автор=Sun, Y., Zhang, S., Yang, J. et al.|заглавие=Widespread corrugations superimposed on the Galactic warp in the outer CO disk|издание=Nat Astron|год=2026|doi=10.1038/s41550-026-02938-y}}</ref>. ==== Асарчтә маӷрақәа ==== [[Афаил:PIA19341-MilkyWayGalaxy-SpiralArmsData-WISE-20150603.jpg|слева|мини|300x300пкс|Асар Рымҩа аҭеиҭыԥш амодель. Акәаԥ ҩежь ала Амра ахьыҟоу аҭыԥ арбоуп, аҟаԥшьқәа рыла [[Погружённое скопление|агәыԥқәа]] ахьыҟоу арбоуп, урҭ асарчтә еиҿкаара арбагақәа реиԥш аус руеит]] Аоптикатә диапазон аҿы ахылаԥшраан агалактикатә диск аҿы [[Спиральные рукава|асарчтә маӷрақәа]] рыҟазаара иазкны алкааҟаҵара уадаҩуп, [[Межзвёздная пыль|аеҵәабжьаратәи асаба]] алашара ахьылбаанадо иахҟьаны. Аха, [[Атомарный водород|инеитралтәу аӡри]] мамзаргьы [[Молекулярное облако|амолекулатә ԥсҭҳәақәа]] рыларҵәара, иара убасгьы [[звёздные ассоциации|аеҵәақәа реидҳәалара]] реиԥш иҟоу иқәыԥшу аобиектқәа рыхсаала аизгараан асарчтә маӷрақәа убарҭоуп<ref name=":4" /><ref name="van-den-bergh2000-57-58">van den Bergh, 2000, pp. 57—58.</ref>. Амаӷрақәа рҟны иҟоу арчы аилаӷәӷәара егьырҭ адиск ахәҭақәа рҟны иҟоу аилаӷәӷәара аасҭа акырынтә еиҳауп, насгьы убраҟоуп [[звездообразование|аеҵәақәа рышьақәгылара]] еиҳарак иахьымҩаԥысуа. Асарчтә маӷрақәа [[Теория волн плотности|аилаӷәӷәаратә цәқәырԥақәа]] роуп, убри аҟнытә асарчтә хсаала иааизакны аеҵәақәеи арчи реиԥш акәымкәа даҽа ццакырала иҵәиуеит<ref name="surdin2017-202-207">Сурдин, 2017, с. 202—207.</ref>. Асарчтә маӷрақәа ахьыҟоу, рыҩаӡара, насгьы рхыԥхьаӡа макьана ииашаны ишьақәыргылаӡам<ref name=":0" /><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018RAA....18..146X|автор=Xu Y., Hou L., Wu Y.|заглавие=The spiral structure of the Milky Way|год=2018|месяц=12|день=1|язык=en|издание=Research in Astronomy and Astrophysics|том=18|страницы=146|issn=1674-4527|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.1088/1674-4527/18/12/146|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124121036/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018RAA....18..146X}}</ref>, аха лассы-лассы агәра ргоит Асар Рымҩаҿы асарчтә маӷра дуқәа ԥшьба ыҟоуп ҳәа: ихадоу ҩба — [[рукав Центавра|Центавр имаӷреи]] [[рукав Персея|Персеи имаӷреи]], насгьы ҩба ихадам — [[рукав Наугольника|Ангулус имаӷреи]] [[рукав Стрельца|Ахысҩы имаӷреи]]<ref>{{Статья|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/0004-6256/151/3/55|автор=Vallée J. P.|заглавие=The start of the Sagittarius spiral arm (Sagittarius origin) and the start ot the Norma spiral arm (Norma origin): Model-computed and observed arm tangents at galactic longitudes −20° < l < +23°|год=2016|месяц=2|день=9|язык=en|издание=[[The Astronomical Journal]]|том=151|выпуск=3|страницы=55|issn=1538-3881|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.3847/0004-6256/151/3/55|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124203609/https://iopscience.iop.org/article/10.3847/0004-6256/151/3/55}}</ref>. Урҭ [[Логарифмическая спираль|алогарифматә сарчтә форма]] рымоуп, 12° раҟара акәакьла ирхәоу. Амаӷра дуқәа инарываргыланы, еиҳа ихәыҷу абас еиԥш иҟоу ашьақәгыларақәагьы алукаартә иҟоуп, иаҳҳәап, [[рукав Ориона|Орион имаӷра]], Аҭыԥантәи амаӷра ҳәагьы изышьҭоу. Амаӷрақәа рырчытә еилазаарақәа Агалактикаҿы иҟоу аеҵәатә система аасҭа акырӡа еиҳа хараӡа инаӡоит. Уи адагьы, адиск аҿы иҟоу амолекулатә рчы [[Кольцеобразная галактика|амацәаз]] шьақәнаргылоит, агәҭантәи 4 инаркны 6 килопарсекк рҟынӡа аҩныҵҟатәи адәахьтәи арадиусқәа змоу<ref name="surdin2017-172-175-202-207">Сурдин, 2017, с. 172—175, 202—207.</ref><ref name="combes-lequeux2016-72-75">Combes, Lequeux, 2016, pp. 72—75.</ref>. ==== Амратә система акәша-мыкәша ==== [[Афаил:Nearby Stars (14ly Radius)-ab.svg|мини|300x300пкс|Амра зегь реиҳа иазааигәоу аеҵәақәа]] Агалактикаҿы зегь реиҳа иҭҵаау аҭыԥ [[Амратә система|Амратә система]] акәша-мыкәша ауп. Иаҳҳәап, Амра аҟынтәи 10 [[парсек|парсекк]] рыҩныҵҟа, 373 [[Звезда|еҵәа]] еилкаауп, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Белые карлики|асса шкәакәақәа]] 20, [[Коричневый карлик|асса каҳуаԥштәқәа]] 85, еиҳарак [[Красные карлики|асса ҟаԥшьқәа]] роуп<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2021A&A...650A.201R|автор=Reylé C., Jardine K., Fouqué P., Caballero J. A., Smart R. L.|заглавие=The 10 parsec sample in the Gaia era|год=2021|месяц=6|день=1|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|том=650|страницы=A201|issn=0004-6361|место=Les Ulis|издательство=[[EDP Sciences]]|doi=10.1051/0004-6361/202140985|archive-date=2021-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016212948/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2021A%26A...650A.201R}}</ref>. Амра аҟынтәи ааигәатәи аеҵәа — [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] — аҟынӡа абжьаӡара 1,3 парсек ыҟоуп, ааигәатәи [[Звёздное скопление|аеҵәатә гәыԥ]] — [[Гиады (звёздное скопление)|Агиадқәа]] — рҟынӡа 40 парсек ыҟоуп<ref name="surdin2017-116-133-135">Сурдин, 2017, с. 116, 133—135.</ref>. Амратә система иаакәыршаны иҟоуп [[пояс Гулда|Гулд имаҟа]] — аеҵәа лашақәеи арчи рацәаны изҭоу, амацәаз еиԥшу аиҿартәышьа. Гулд имаҟа аеллипстә форма амоуп, ашәагаақәа 500×1000 парсек раҟара ыҟоуп, насгьы агалактикатә диск аҟьаҟьара ахь 20° ала ихәоуп, Амра уи агәҭантәи 100 парсекк рыла иацәыхароуп. Амра аҟынтәи 1 килопарсекк аҩныҵҟа иҟоу [[Звезда спектрального класса O|O]], [[Звезда спектрального класса B|B]] ҳәа изышьҭоу [[Спектральная классификация звёзд|аспектртә хкы]] иаҵанакуа аеҵәақәа зегьы рҟынтәи 90% Гулд имаҟаҿы иҟоуп<ref>{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/GouldBelt.html|title=Gould Belt|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-01-24|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124222549/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/GouldBelt.html|url-status=live}}</ref><ref name="surdin2017-135-141">Сурдин, 2017, с. 135—141.</ref>. Амра акәша-мыкәша, Агалактика адинамикатә ҟазшьақәа рыла аматериа аилаӷәӷәара аилкаара алшоит, иара убасгьы еиуеиԥшым иубарҭоу адиск ахәҭақәа реилаӷәӷәарагьы ашәара алшоит. Абарҭ аҵакқәа реиԥшымзаара еиҳарак изыхҟьо аматериа лашьца аҟазаара ауп (шәахә. ҵаҟа). Аиҵаҩраҿы иаагоуп ахәҭақәа зегьы рлагала Амра азааигәара иҟоу аҭбааратә еилаӷәӷәараҿы, насгьы адиск аҿықәантәи ашәпара зегьы аҟны<ref name="surdin2017-288-292">Сурдин, 2017, с. 288—292.</ref>: {| class="wikitable" style="margin:auto; clear:both;" |+Амра азааигәара аматериа аилаӷәӷәара<ref name="surdin2017-288-292" /> !Адиск ахәҭа !Аҭаӡаратә еилаӷәӷәара, {{Mo}}/пк³ !Ақәыԥшыларатә еилаӷәӷәара, {{Mo}}/пк² |- |[[Звезда|Аеҵәақәа]] |0,033 |29 |- |Аеҵәақәа рцәынхақәа |0,006 |5 |- |[[Коричневые карлики|Асса каҳуаԥштәқәа]] |0,002 |2 |- |[[Межзвёздная среда|Аеҵәабжьаратәи аҭыԥ]] |0,050 |13 |- |Иубарҭоу аматериа зегьы |0,09 |49 |- |Адинамикатә хәшьара |0,10 |74 |- |[[Тёмная материя|Аматериа лашьца]] |0,01 |25 |} Аҭаӡаратә иара убас ахҟьатә еилаӷәӷәаразы ахәшьарақәа дара-дара еиҿагылаӡом. Иаҳҳәап, Амра азааигәара иҟоу аматериа лашьца апропорциа аиԥшымзаара, насгьы адиск ашәпара зегьы аҟны иаанарԥшуеит аматериа лашьца аилаӷәӷәара адиск аҟынтәи хара анаскьараан еиҳа ҵаҟа ишылаҟәуа, иаабац аматериа аилаӷәӷәара аасҭа, убри аҟнытә аматериа лашьца алагала адиск ашәпара зегьы аҿы еиҳауп, уи аҟьаҟьара азааигәара аасҭа. Адиск ашәпара ҳасаб азуны, аматериа лашьца аҭбааратәи хыхьтәи аилаӷәӷәара ахәшьарақәа еишьашәалоит, 0,01 {{Mo}}/pc³ аҭбааратә ҵакы ашәагатә гха иацымзаргьы<ref name="surdin2017-288-292" />. === Абалџь === Асар Рымҩа агәҭантәи ахәҭаҿы ибжьаратәны иаарԥшу [[балдж|абалџь]] ыҟоуп. Иара 2,2×2,9 килопарсек ашәагаақәа змоу [[сфероид]] ҟьаԥсуп<ref name="van-den-bergh2000-50">van den Bergh, 2000, p. 50.</ref>, насгьы уи акапан [[Бар (астрономия)|абар]] алаҵаны (шәахә. ҵаҟа) 9{{E|9}} {{Mo}} раҟара ҟалоит<ref name=":5" />. Физикала, ҳ-Галактика абалџь классикатәым, аха [[псевдобалдж|апсевдобалџьқәа]] рахь иаҵанакуеит — аклассикатә балџьқәа реиԥш акәымкәа урҭ гьежьуеит, еиҳа иҟьаҟьоу аформа рымоуп, еиҳа адискқәа иреиԥшуп. Асар Рымҩа абалџь аҭра еиԥшу, насгьы адиск еиԥшу ахәҭақәа амоуп<ref name=":32">{{Статья|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/1538-4357/aafdff|автор=Kormendy J., Bender R.|заглавие=Structural Analogs of the Milky Way Galaxy: Stellar Populations in the Boxy Bulges of NGC 4565 and NGC 5746|год=2019|месяц=2|день=14|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=872|выпуск=1|страницы=106|issn=1538-4357|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.3847/1538-4357/aafdff|archive-date=2021-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105140308/https://iopscience.iop.org/article/10.3847/1538-4357/aafdff}}</ref><ref name="combes-lequeux2016-47-48">Combes, Lequeux, 2016, pp. 47—48.</ref>. Абалџь аҭҵаараҿы акыр зҵазкуа аҭыԥ ааннакылеит [[Окно Бааде|Бааде иԥенџьыр]] аҟазаара — Агалактика агәҭа иазааигәоу ажәҩан аҭыԥ хәыҷы, [[межзвёздное поглощение|аеҵәабжьаратәи албаадара]] ахьмаҷу, Агалактика ахәҭаҿы иҟоу аобиектқәа рхылаԥшра алзыршо<ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/B/Baade%27s+Window|title=Baade's Window|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-25|archive-date=2022-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125165857/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/B/Baade%27s+Window|url-status=live}}</ref>. === Абар === [[Афаил:Milky_Way_infrared.jpg|мини|300x300пкс|Ажәҩан зегьы [[Инфракрасный диапазон|аинфраҟаԥшьтә]] ҭҵаараҿы Асар Рымҩа [[2MASS]]. Абар асимметриа асахьа агәҭантәи ахәҭаҿы иубаратәы иҟоуп]] Асар Рымҩаҿы [[Бар (астрономия)|абар]] ыҟоуп — адиск агәҭантәи ахәҭаҿы еиҵыху аиҿкаара. Иара арадиус 4 килопарсекк шьақәнаргылоит, насгьы иара аҵәҩан хада 20° акәакь ала аблабара ашәахәахьы ирхоуп. Амра еиҳа иазааигәоу апозитивтә [[Галактическая долгота|галактикатә харараҿы]] иубарҭоу абар ахәҭа ауп, убри аҟнытә Агалактика агәҭантәи арегион аҿы иубаратәы иҟоу аеҵәақәа реихшара асимметриа амамкәа иҟалоит<ref name="binney-merrifield1998-616-621">Binney, Merrifield, 1998, pp. 616—621.</ref>. Даҽа дыргак абар аҟазаара аазырԥшуа — Агалактика агәҭантәи ахәҭаҿы иҟоу арчы аномалиатә ццакырақәа, ҷыдала, уи апозитивтәи анегативтәи [[Лучевая скорость|арадиалтә ццакырақәа]] 200 км/с рҟынӡа инаӡоит. Абар [[Гравитационный потенциал|агравитациатә потенциал]] асимметриа амам, убри аҟнытә уи арчы [[момент силы|амч цҵа]] аҭара алшоит<ref name=":0" /><ref name="surdin2017-204">Сурдин, 2017, с. 204.</ref><ref name="combes-lequeux2016-85-87">Combes, Lequeux, 2016, pp. 85—87.</ref>. Абар хада адагьы, Агалактика агәҭаны иҟоуп аҩбатәи абар хәыҷы, зрадиус 150 парсек рҟынӡа инаӡоу, уи абар хада иаҿагыланы иҟоуп. Ишаабо ала, абри аҩбатәи абар акәзар ҟалап 200 парсек арадиус змоу Агалактика агәҭаны иҟоу амолекулатә рчы амацәаз зыдҳәалоу<ref name="combes-lequeux2016-85-87" />. === Агало === [[Галактическое гало|Аеҵәатә гало]] — ари еиҵыху Агалактика асистемахәҭа ауп, асфератә форма змоу. Аеҵәатә гало Агалактика агәҭантәи 80 килопарсек рҟынӡа абжьаӡаранӡа еиҵыхуп, зегь реиҳа ихараны иҟоу аеҵәақәа 320 килопарсек рҟны иԥшаан<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.space.com/astronomers-spot-most-distant-milky-way-stars|title=Astronomers spot the most distant stars in the Milky Way — a million light-years away|author=Waldek S.|website=Space.com|date=2023-01-11|access-date=2023-01-12|archive-date=2023-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230112044751/https://www.space.com/astronomers-spot-most-distant-milky-way-stars|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://news.ucsc.edu/2023/01/milky-way-halo.html|title=Astronomers find the most distant stars in our galaxy halfway to Andromeda|author=Stephens T.|website=UC Santa Cruz News|access-date=2023-01-12|archive-date=2023-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230111183741/https://news.ucsc.edu/2023/01/milky-way-halo.html|url-status=live}}</ref>. Агало Асар Рымҩа аҿы иҟоу аеҵәақәа зегьы рҟынтәи наӡынқәак мацара роуп иаҵанакуа — уи аеҵәатә капан {{E|9|0}} {{Mo}} раҟара, аха агало [[Тёмная материя|аматериа еиқәаҵәа]] рацәаны иамоуп (шәахә. ҵаҟа)<ref name=":4" /><ref name="combes-lequeux2016-46-48">Combes, Lequeux, 2016, pp. 46—48.</ref>. Аеҵәатә гало еизадам: уи [[Звёздный поток|аеҵәатә цәқәырԥақәа]] аҵоуп, иаҳҳәап, [[поток Стрельца|Ахысҩы ицәқәырԥа]], иара убас [[Кольцо Единорога|Атәыҩазаҵә Амацәаз]]. Аеҵәатә цәқәырԥақәа ҳәа изышьҭоу акосмос аҿы ҭыԥк аанызкыло аеҵәақәа ргәыԥқәа роуп, урҭ еиҳарак еиԥшу рыццакрақәеи рхимиатә еилазаареи рыла иалукаартә иҟоуп. Убри аҟнытә урҭ рцәырҵра ҳаилнаркаауеит Асар Рымҩа мҩанызас иамаз [[Карликовая галактика|агалактика ссақәа]] реилабгара, иара убас [[Приливные силы|аӡхаларатә мчқәа]]. Ҷыдала, [[карликовая эллиптическая галактика в Стрельце|Ахысҩы аҟны аеллиптикатә галактика сса]] уажәтәи аамҭазы аӡхаларатә нырра ӷәӷәа ахнагоит иара убас Ахысҩы ацәқәырԥа аԥнаҵоит<ref name="combes-lequeux2016-46-48" /><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2007SciAm.296d..40I|автор=Ibata R., Gibson B.|заглавие=The Ghosts of Galaxies Past|год=2007|месяц=4|день=1|язык=en|издание=[[Scientific American]]|том=296|страницы=40–45|issn=0036-8733|место=N. Y.|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|doi=10.1038/scientificamerican0407-40|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222172751/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2007SciAm.296d..40I}}</ref>. === Агәҭа === [[Афаил:SgrA2021.gif|мини|334x334пкс|Есыҽнытәи аеҵәақәа рныҟәара акапан дуӡӡа змоу акылҳара еиқәаҵәа [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] азааигәара. Аҵаҟа арӷьарахь иаарԥшуп [[Нептун]] иорбита ашәагаа аиҿырԥшразы.|слева]] [[Афаил:Sag_A%2A.jpg|thumb|300px|справа|Агалактика агәҭаҿы иҟоу акапан дуӡӡа змоу акылҳара еиқәаҵәа [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] агага асахьа, [[радиодиапазон|арадиодиапазон]] аҿы [[Телескоп горизонта событий|Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ателескоп]] ахархәарала ирҳаз (2022)]] [[Центр Галактики|Агалактика агәҭаны]] иҟоуп [[сверхмассивная чёрная дыра|акапан дуӡӡа змоу акылҳара еиқәаҵәа]]. Уи акапан 4,3{{E|6}} {{Mo}} шьақәнаргылоит, уи еизаку арадио хыҵхырҭа [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] аҳасабала игәаҭоуп, насгьы еиҳа идуу арадио хыҵхырҭа [[Стрелец A|Ахысҩы A]] иахәҭакуп. Ари акылҳара еиқәаҵәа иазааигәаны хазы игоу аеҵәақәа еилкаауп: урҭ руак аҟны Агалактика агәҭа акәшара аамҭа 15 шықәса шьақәнаргылоит, егьи агәҭа 60 [[а.е.|а.ц.]] абжьаӡараҟынӡа иазааигәахеит, насгьы 9000 км/с аццакырала иныҟәон<ref name=":0" /><ref name="efremov2006-59-63">Ефремов, 2006, с. 59—63.</ref><ref name="combes-lequeux2016-94-98">Combes, Lequeux, 2016, pp. 94—98.</ref>. Агәҭантәи арегион, 1 парсекк аҟынӡа ашәагаа змоу, ҩ-еҵәатә гәыԥк аҵоуп: еиҳа ижәытәу, {{E|6|0}} {{Mo}} акапан змоу, насгьы даараӡа иқәыԥшу, 1,5{{E|4}} {{Mo}} акапан змоу; рыҩбагьы диск еиԥшу аформа рымоуп. Иара убас, агәҭа иаакәыршаны 2×3 парсек ашәагаа змоу аҭыԥ аҿы арчы ыҟаӡам: иҟалап уи [[Звёздный ветер|аеҵәатә ԥша]] иагазар. Ари арегион аҳәааҿы иҟоуп арчытә мацәаз, уи, излаабо ала, акылҳара еиқәаҵәа [[аккреционный диск|аккрециатә диск]] ауп. Агалактика агәҭантәи 100 парсекк рыҩныҵҟа — лассы-лассы агәыцә ҳәа изышьҭоу аҭыԥ аҟны — [[звездообразование|аеҵәақәа рышьақәгылара]] мҩаԥысуеит: уа иԥшаауп [[Остаток сверхновой|асуперҿыцқәа рцәынхақәа]], [[Инфракрасное излучение|аинфраҟаԥшьтә радиациа]] ахыҵхырҭақәа, насгьы [[Гигантское молекулярное облако|амолекулатә ԥсҭҳәа дуӡӡақәа]]<ref name=":0" />. Агәҭа иацәыхараӡаны иҟоуп агәҭантәи амолекулатә зона — 200 парсек арадиус змоу, амолекулатә рчы рацәаны зҭоу, амацәаз еиԥшу арегион<ref name="combes-lequeux2016-87-94">Combes, Lequeux, 2016, pp. 87—94.</ref>. Агалактика агәҭа аҭҵаара уадаҩуп, агәҭа аганахьала аеҵәабжьаратәи асаба алашара аҭагалара амҽхак [[Фотометрическая система UBV|V диапазон]] аҿы 30<sup>[[Звёздная величина|m]]</sup> ахьынӡанаӡо, убри аҟнытә ари арегион аинфраҟаԥшьтәи арадио диапазонқәа рҿы мацара ауп иахьубо<ref name="van-den-bergh2000-47-50">van den Bergh, 2000, pp. 47—50.</ref>. == Аилазаара == [[Афаил:Gaia%E2%80%99s_Hertzsprung-Russell_diagram_ESA393151.jpg|мини|300x454пкс|[[Gaia]] адыррақәа рыла [[Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел идиаграмма]], Амра аҟынтәи 5 нызқь [[Световой год|лашара шықәса]] рыҩныҵҟа иҟоу аеҵәақәа рзы|слева]] [[Афаил:Age-metallicity relation of the Galaxy-ab.svg|мини|300x300пкс|Агалактика еиуеиԥшым асистемахәҭақәа рзы ақәреи [[металличность|аметаллреи]]]] === Аеҵәақәа рпопулиациа === Асар Рымҩаҿы [[темп звездообразования|аеҵәақәа рышьақәгылара амҽхак]], еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, шықәсыкахь 1,6—2 {{Mo}} шьақәнаргылоит<ref name=":5" /><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2011AJ....142..197C|автор=Chomiuk L., Povich M. S.|заглавие=Toward a Unification of Star Formation Rate Determinations in the Milky Way and Other Galaxies|год=2011|месяц=12|день=1|издание=[[The Astronomical Journal]]|том=142|страницы=197|issn=0004-6256|язык=en|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.1088/0004-6256/142/6/197|archive-date=2022-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517011655/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2011AJ....142..197C}}</ref>. Даара ирмариоу аформаҿы, Агалактика [[звёздное население|аеҵәақәа рпопулиациа]] еиҩшазар ҟалоит [[население I|апопулиациа I]], [[население II|апопулиациа II]] ҳәа. Актәи еиднакылоит еиҳа иқәыԥшу, [[металличность|зметаллра]] ҳараку аеҵәақәа, урҭ еикәарҳәу аорбитақәа рыла еиҭаҵуеит, насгьы иҟьаҟьоу, иҵәиуа [[галактический диск|агалактикатә диск]] шьақәдыргылоит. Аҩбатәи — ажәытә еҵәақәа, ихьанҭоу аелементқәа рыла иӷару, урҭ еиҵыху аорбитақәа рыла еиҭаҵуеит, насгьы иааидкыланы имгьежьуа асфероидтә [[Галактическое гало|гало]] шьақәдыргылоит, иара убас [[балдж|абалџь]]<ref>{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/PopII.html|title=Population II|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-01-29|archive-date=2022-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123160911/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/PopII.html|url-status=live}}</ref>. Ари ма егьи апопулиациа аеҵәақәа рымацара ракәымкәа, егьырҭ агалактикаҿы иҟоу аобиектқәагьы рылазар ауеит. Апопулиациа I ахаҭарнакцәа рахь иаҵанакуеит [[межзвёздный газ|аеҵәабжьаратәи арчы]], [[звёздные ассоциации|аеҵәақәа реидҳәаларақәеи]] [[Рассеянное звёздное скопление|иԥсаҟьоу акластерқәеи]], [[классические цефеиды|аклассикатә цефеидқәеи]]<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/Cepheid-variable|title=Cepheid variable|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-02-04|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204160528/https://www.britannica.com/science/Cepheid-variable|url-status=live}}</ref>. Апопулиациа II иаҵанакуеит, ҿырԥштәыс иаагозар, [[шаровые скопления|аглобустә кластерқәеи]] [[переменные типа RR Лиры|RR Lyrae аԥсахгақәеи]]<ref name=":4" /><ref name="combes-lequeux2016-44-45" />. Аха хыхь зыӡбахә ҳәаз асистема ажәхьеит ҳәа иԥхьаӡоуп. Ақәреи, ахимиатә еилазаареи, акинематикеи рыбжьара иҟоу [[Корреляция|акоррелиациа]] инаӡамкәа иҟалеит, насгьы аиҟәшара ацынхәрас еиҳа иҭышәынтәалоу аградациа ԥшаан<ref name=":4" />. Агалактика ахәҭақәа зегьы рҿы еиуеиԥшым ақәрақәеи аметаллрақәеи змоу аеҵәақәа убаратәы иҟоуп: абарҭ апараметрқәа рылаҵәара кырӡа идууп. Уи адагьы, апопулиациа аҟазшьақәа рыла, адиск еиҩшазар ҟалоит [[Тонкий диск|аҵаӷеи]] [[толстый диск|ашәпеи]] ҳәа (шәахә. хыхь), насгьы абалџь апопулиациа агало апопулиациа иеиԥшым, убри аҟнытә еиҳа аҵакы амоуп абарҭ аԥшь-система хәыҷқәак рпопулиациақәа рыӡбахә хаз-хазы рылацәажәара<ref name="combes-lequeux2016-44-45" /><ref name=":6">{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/population.html|title=Population|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-01-29|archive-date=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129214858/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/population.html|url-status=live}}</ref>. Адиск ҵаӷа апопулиациа иаҵанакуеит [[Амра|Амреи]] уи ааигәара иҟоу аеҵәақәа рҟынтәи 96%. Адиск ҵаӷаҿы еиуеиԥшым ақәрақәа змоу аеҵәақәа ыҟоуп, уажәтәи аамҭазы ицәырҵуа инадыркны 10 миллиард шықәса зхыҵуа аеҵәақәа рҟынӡа, урҭ абжьаратәи рықәра 6 миллиард шықәса шьақәнаргылоит. Убасала, адиск ҵаӷа [[звездообразование|аеҵәақәа рышьақәгылара]] иахьа уажәраанӡагьы иахьымҩаԥысуа, [[Спиральные рукава|асарчтә маӷрақәа]] рҟны еиҳарак активла аус зуа иқәыԥшу системахәҭоуп. Адиск ҵаӷа аеҵәақәа [[металличность|аметаллра]] ҳарак рымоуп: бжьаратәла, урҭ рҟны иҟоу ахәҭаҷ хьанҭақәа рыхәҭаа амратә еҵәа иаҿырԥшзар ауеит, аеҵәақәа реиҳарак рзы 1/3 инаркны 3 мратә еҵәак рҟынӡа иҟоуп<ref name=":7">{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/Thick+Disk|title=Thick Disk|website=Asronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-01-30|archive-date=2022-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314091839/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/Thick+Disk|url-status=live}}</ref>. Адиск ҵаӷа аметаллтә [[градиент]] аанарԥшуеит: уи адиск аҩныҵҟатәи ахәҭақәа рҿы еиҳа иҳаракуп адәахьтәи ахәҭақәа рҟны аасҭа. Адиск ҵаӷа Агалактика агәҭа иаакәыршаны ирласны иҵәиуеит, насгьы аеҵәақәа агьежьтәқәа ирзааигәоу аорбитақәа рыла еиҭаҵуеит. Амра азааигәара аеҵәақәа рныҟәара аццакра 220 км/с раҟара ыҟоуп<ref name=":3" /><ref name="combes-lequeux2016-50" /><ref name=":6" />. Адиск шәпа апопулиациа еиуеиԥшым апараметрқәа рыла адиск ҵаӷа апопулиациа иеиԥшым. Адиск шәпа иаҵанакуеит Амра азааигәара иҟоу аеҵәақәа рҟынтәи 4% раҟара, иҟалап урҭ руакы [[Арктур]] акәзар. Арҭ аеҵәақәа акыр иажәхьеит, рықәрақәа 10—12 миллиард шықәса раҟара ыҟоуп<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2019MNRAS.490.5335S|автор=Sharma S., Stello D., Bland-Hawthorn J., Hayden M. R., Zinn J. C.|заглавие=The K2-HERMES Survey: age and metallicity of the thick disc|год=2019|месяц=12|день=1|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|том=490|страницы=5335–5352|issn=0035-8711|место=Oxford|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|doi=10.1093/mnras/stz2861|archive-date=2022-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218182606/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2019MNRAS.490.5335S}}</ref><ref name="bland-hawthorn2014-59-60">Bland-Hawthorn et al., 2014, pp. 59—60.</ref>. Урҭ еиҵоу аметаллра рымоуп, адиск ҵаӷа аеҵәақәа раасҭа: урҭ реиҳарак рҿы аметаллқәа рхыԥхьаӡара{{Ref+|Астрономиаҿы аметаллқәа ҳәа ирышьҭоуп агели аасҭа еиҳа ихьанҭоу аелементқәа зегьы<ref name="metallicity">{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/metallicity.html|title=Metallicity|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-02-01|archive-date=2021-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005150223/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/metallicity.html|url-status=live}}</ref>.|комм.}} 1/10 инаркны 1/2 рҟынӡа амратәи аҟынтәи ауп, бжьаратәла — 1/4. Убри ааан, адиск шәпа аеҵәақәа рҟны [[кислород|аксигени]] [[магний|амагни]] реиԥш иҟоу [[Альфа-процесс|альфа-хәҭаҷқәа]] рхыԥхьаӡара, аметаллқәа зегьы ирҿырԥшны, адиск ҵаӷаҿы иҟоу аасҭа еиҳауп. Адиск шәпа, аҵаӷа еиԥш, иҵәиуеит, аха 40 км/с ала еиҵоу аццакырала, убри аҟнытә аеҵәақәа аеллиптикатә орбитақәа рыла еиҭаҵуеит, насгьы рыццакрақәа рдисперсиа еиҳауп<ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name="combes-lequeux2016-48-49">Combes, Lequeux, 2016, pp. 48—49.</ref>. Аеҵәатә гало шьақәгылоуп зметаллра даараӡа илаҟәу ажәытә еҵәақәа рыла, еиҳарак [[субкарлик|асубссақәа]] — Амра зегь реиҳа иазааигәоу агало аеҵәа [[звезда Каптейна|Каптеин иеҵәа]] ауп. Агало аеҵәақәа рықәрақәа 12 миллиард шықәса иреиҳауп, насгьы аметаллқәа рыхәҭаа абжьааԥны 1/100 инаркны 1/10 рҟынӡа амратәи аҟынтәи ауп. Ари асистемахәҭа аеҵәақәа [[Момент импульса|аимпульс аизгатә момент]] шамахамзар ирымаӡам, аццакрақәа рдисперсиа ҳарак рымоуп, насгьы кырӡа еиҵыху аорбитақәа рыла иныҟәоит, убри аҟнытә аеҵәатә гало иааизакны агьежьтә иазааигәоу аформа амоуп иара убас еикәагьежьӡом<ref name=":6" /><ref>{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/S/Stellar+Halo|title=Stellar Halo|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-02-01|archive-date=2022-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201201552/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/S/Stellar+Halo|url-status=live}}</ref><ref name="combes-lequeux2016-46-47">Combes, Lequeux, 2016, pp. 46—47.</ref>. Агалактика абалџь еиҳарак 7 миллиард шықәса иреиҳау аеҵәақәа рыла ишьақәгылоуп, аха уи аҟны еиҳа иқәыԥшу еҵәақәагьы уԥылоит, урҭ рҟынтәи еҵәақәак 500 миллион шықәса иреиҵоуп<ref name=":62">{{cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/b/Bulges|title=Bulges|website=Swinburne University of Technology|access-date=2021-10-30|archive-date=2022-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307155225/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/B/Bulges|url-status=live}}</ref>. Абалџь аеҵәақәа рметаллра даара еиԥшым — аеҵәақәа реиҳарак 2 % инаркны амратә аҟнытә 1,6 рҟынӡа инаӡоит, аха бжьаратәла уи ҳаракуп иара убас амратә аҟнытә 0,6 шьақәнаргылоит, уи адагьы абалџь аеҵәақәа [[Альфа-процесс|альфа-хәҭаҷқәа]] рыла ибеиоуп{{ref+|Аметаллра <chem>[Fe/H]</chem> [[Гелий|агели]] аасҭа ихьанҭоу аелементқәа рымратә фракциа <chem>Z = 10^{[Fe/H]}</chem> иақәшәоит<ref name="metallicity"/>.|комм.}}<ref name="bland-hawthorn2014-55-59">Bland-Hawthorn et al., 2014, pp. 55—59.</ref><ref name=":42">{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2008IAUS..245....3F|автор=Freeman K. C.|заглавие=Galactic bulges: overview|год=2008|месяц=7|день=1|язык=en|издание=Formation and Evolution of Galaxy Bulges, Proceedings of the International Astronomical Union, IAU Symposium|том=245|страницы=3–10|место=N. Y.|издательство=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/S1743921308017146 | issn = 1743-9213 }}</ref>. Ишаабо ала, абалџь аилазаара еиуеиԥшым амеханизмқәа рныррала ишьақәгылеит<ref name="combes-lequeux2016-46-47" />. Амра азааигәара абалџь аилазаара ахаҭарнакцәа ыҟаӡам<ref name=":6" />. === Аеҵәатә гәыԥқәеи урҭ реизгақәеи === Асар Рымҩаҿы еиуеиԥшым аеҵәақәа ргәыԥқәа ыҟоуп: [[Шаровое звёздное скопление|аглобустәи]] [[рассеянные звёздные скопления|иԥсаҟьои аеҵәатә гәыԥқәа]], иара убас [[звёздные ассоциации|аеҵәақәа реизгақәа]]. Арҭ асистемақәа рҿы аеҵәақәа еицырзеиԥшу ахылҵшьҭра рымоуп<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/star-cluster|title=Star cluster|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-02-04|archive-date=2022-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417172603/https://www.britannica.com/science/star-cluster|url-status=live}}</ref>. Уи адагьы, Агалактикаҿы иуԥылоит [[Движущаяся группа звёзд|иныҟәо аеҵәатә гәыԥқәа]], уаҟа аеҵәақәа хымԥада аҭыԥҭаӡараҿы еидкылам, аха еизааигәоу аныҟәаратә ццакрақәа рымоуп<ref name=":4" />. ==== Агьежьтә еизакқәа ==== [[Афаил:Messier_13_Hubble_WikiSky.jpg|мини|300x300пкс|Агьежьтә еҵәатә еизакқәа [[M 13 (звёздное скопление)|M 13]]]]Агьежьтә еизакқәа асфератә форма иазааигәоу рымоуп, урҭ рҿы аеҵәақәа рхыԥхьаӡара рацәоуп: зқьыла инаркны миллионла рҟынӡа, урҭ ршәагаақәагьы 3 инаркны 100 парсекк рҟынӡа инаӡоит<ref name=":4" />. Асар Рымҩа аҟны зегь реиҳа илашо агьежьтә еизакы, [[Омега Центавра|Омега Центавр]], [[Абсолютная звёздная величина|абсолиуттә еҵәатә мҽхакы]] −10,4<sup>m</sup> амоуп, насгьы зегь реиҳа ицәышу азы уи −3<sup>m</sup> раҟара ауп, абжьаратәи, еиҳа лассы-лассы иуԥыло аҵакы — −7<sup>m</sup>. Агьежьтә еизакқәа [[балдж|абалџьи]] [[Галактическое гало|агалои]] рҿы иҟоуп: урҭ уԥылоит агәҭантәи 100 килопарсек рҟынӡа абжьаӡараҿы, аха еиҳарак агәҭаҿы еизгоуп<ref>{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/globclust.html|title=Globular cluster|author=Darling D.|website=Internet Encycloedia of Science|access-date=2022-02-02|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030181419/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/globclust.html|url-status=live}}</ref><ref name="combes-lequeux2016-47">Combes, Lequeux, 2016, p. 47.</ref><ref name="binney-merrifield1998-327-331">Binney, Merrifield, 1998, pp. 327—331.</ref>. Асар Рымҩаҿы иҟоу агьежьтә кластерқәа жәытә обиектқәоуп, 11―13 миллиард шықәса ақәра рымоуп, аха уи агалактикақәа зегьы рҿы ус акәымзаргьы — гәыԥк рҟны агьежьтә еизак қәыԥшқәа уԥылоит<ref name="combes-lequeux2016-47" /><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/globular-cluster|title=Globular cluster|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-02-02|archive-date=2018-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102131221/https://www.britannica.com/topic/globular-cluster|url-status=live}}</ref>. Абарҭ аобиектқәа еиҳарак [[Металличность|аметаллра]] лаҟә рымоуп, −2,5 аҟынӡа, аха еизакқәак рҟны аметаллра амратәи аасҭа еиҳауп<ref name="binney-merrifield1998-327-331" />. Агалактикаҿы 150 рҟынӡа абас еиԥш иҟоу аобиектқәа еицырдыруеит, урҭ зегьы рхыԥхьаӡара 200 раҟара ҟалароуп: урҭ рҟынтәи џьоукы аеҵәабжьаратәи асаба ала иҵәахуп, убри аҟнытә урҭ убарҭаӡам<ref name=":4" /><ref name=":8" />. Асар Рымҩаҿы иалкаауп агьежьтә еизакқәа рсистемахәҭақәа ҩба: F-еизакқәа, мамзаргьы агало аизакқәа, урҭ [[металличность|рметаллра]] −0,8 аасҭа еиҵоуп, насгьы G-еизакқәа, мамзаргьы адиск аизакқәа, зметаллра ари аҵакы аасҭа еиҳау. Агало аизакқәа еихшоуп сфератә симметриала, агәҭантәи еиҳа хараӡа инеиуеит, насгьы хыԥхьаӡарала еиҳа ирацәоуп адисктә еизакқәа раасҭа, еиҳа иҟьаҟьоу асистемахәҭа шьақәзыргыло. Иҟалап, адисктә еизакқәа [[Толстый диск|адиск шәпа]] апопулиациа иаҵанакуазаргьы<ref name="binney-merrifield1998-666-670">Binney, Merrifield, 1998, pp. 666—670.</ref>. ==== Иԥсаҟьоу аизакқәа ==== [[Афаил:M44_Heggie.jpg|мини|Иԥсаҟьоу аеҵәатә еизакы [[M 44]]|300x300пкс]] Агьежьтә еизакқәа реиԥш акәымкәа, иԥсаҟьоу аизакқәа еиҳа имаҷны еиқәыршәоу аформа рымоуп, насгьы еиҳа иҵаӷоуп, еиҵоу ашәага-загақәагьы рымоуп — 10 парсекк раҟара, еиҵангьы, аеҵәақәа рхыԥхьаӡарагьы еиҵоуп — жәабала инаркны зқьыла рҟынӡа. Иаҳа иԥсыҽу иԥсаҟьоу аизакқәа абсолиуттә еҵәатә мҽхакқәа −3<sup>m</sup> аасҭа еиҳа иԥсыҽуп, реиҳа илашақәоу рҟны ари арбага −9<sup>m</sup> аҟынӡа инаӡоит. Иԥсаҟьоу аизакқәа Агалактика аҟьаҟьараҿы еихшоуп, урҭ рҟынтәи зегь реиҳа иқәыԥшу [[Спиральный рукав|асарчтә маӷрақәа]] рҟны еизгоуп<ref name=":4" /><ref name=":9">{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/O/opencluster.html|title=Open cluster|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-02-03|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030234615/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/O/opencluster.html|url-status=live}}</ref><ref name="binney-merrifield1998-377-381">Binney, Merrifield, 1998, pp. 377—381.</ref>. Иԥсаҟьоу аизакқәа еиҳарак иқәыԥшу аобиектқәа роуп, урҭ реиҳарак рышьақәгылара ашьҭахь шә-миллион шықәсак рыла еилабгоит, аха урҭ рыбжьара еиҳа ижәытәу аобиектқәагьы уԥылоит<ref name=":9" />. Убри инақәыршәаны, иԥсаҟьоу аизакқәа рҟны илашоу аеҵәа жәҩангәыԥштәылақәа уԥылоит, агьежьтә еизакқәа рҟны иҟам. Иԥсаҟьоу аизакқәа рметаллрақәа ҳаракуп, бжьаратәла амратә иаҿурԥшыртә аҟынӡа<ref name="binney-merrifield1998-377-381" />. Агалактикаҿы еицырдыруеит 1200 инареиҳаны иԥсаҟьоу аизакқәа<ref>{{Статья|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2018/10/aa33476-18/aa33476-18.html|автор=Cantat-Gaudin T., Jordi C., Vallenari A., Bragaglia A., Balaguer-Núñez L.|заглавие=A Gaia DR2 view of the open cluster population in the Milky Way|год=2018|месяц=10|день=1|язык=en|издание=[[Astronomy & Astrophysics]]|том=618|страницы=A93|место=Les Ulis|издательство=[[EDP Sciences]]|issn=0004-6361, 1432-0746|doi=10.1051/0004-6361/201833476|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120175516/https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2018/10/aa33476-18/aa33476-18.html}}</ref>. Аха, абас еиԥш иҟоу аизакқәа еснагь егьырҭ аеҵәақәа рыбжьара иахьалкаам, насгьы Агалактика адиск аҿы иахьыҟоу азы, аеҵәабжьаратәи албаадара урҭ рхылаԥшра иахьаԥырхагоу, Агалактикаҿы иԥсаҟьоу аизакқәа зегьы рыхәҭак мацара ауп идыру<ref name="binney-merrifield1998-377-381" />. ==== Аеҵәақәа реидҳәаларақәа ==== Аеҵәақәа реидҳәалара ҳәа изышьҭоу аеҵәақәа ргәыԥ қәыԥшқәа роуп, регионк аҟны еицышьақәгылаз. Аидҳәаларақәа ашәага-зага дуқәа рымоуп — 80 парсек рҟынӡа, убри аҟнытә аидҳәаларақәа рҿы иҟоу аеҵәақәа гравитациала иԥсыҽӡаны еидҳәалоуп, насгьы миллион шықәсқәак рыла арҭ реиԥш иҟоу аилазаашьақәа хыбгалоит. Аизакқәа рҟны аеҵәақәа рхыԥхьаӡара абжьааԥны зықьцыра ишеиҳамгьы, урҭ рҟнытә реиҳа илашақәоу агьежьтә еизакқәа раасҭагьы илашазар ауеит, избан акәзар урҭ рҟны иҟоуп зыԥсҭазаара анҵыра рацәам илашоу идуӡӡоу аеҵәақәа<ref name=":4" /><ref>{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/association_stellar.html|title=Stellar association|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-02-04|archive-date=2020-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029101448/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/association_stellar.html|url-status=live}}</ref>. === Аеҵәабжьаратәи аҭыԥ === [[Афаил:Gaia-_Exploring_the_multi-dimensional_Milky_Way_ESA24305488.jpeg|мини|300x300пкс|Gaia DR3 акаталог аҟынтәи Асар Рымҩа ахсаалақәа ԥшьба: [[Радиальная скорость|ашәахәатә ццакыра]] (хыхь армарахь), [[собственное движение|ахатәы ныҟәара]] (ҵаҟа армарахь), [[Космическая пыль|аеҵәабжьаратә саба]] (хыхь арӷьарахь) насгьы [[металличность|аметаллра]] (ҵаҟа арӷьарахь)]] Ҳгалактика аеҵәақәа рыбжьара иҟоу аҭыԥҭаӡара иҵаӷоу [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратәи аҭыԥ]] ала ихарҭәаауп, уи адиск аҿы еизгоуп, насгьы 99% арчы ала ишьақәгылоуп — еиҳарак [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]]. Даҽа 1% — асаба ауп, уи [[Межзвёздное поглощение|еҵәабжьаратәи албаадареи]] алашара [[Поляризация волн|аполиаризациеи]] рыла аҽаанарԥшуеит<ref name=":10">{{cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/I/ISM.html|title=Interstellar medium|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-02-05|archive-date=2022-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120133857/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/I/ISM.html|url-status=live}}</ref>. Аеҵәабжьаратәи аҭыԥҭаӡарахь иаҵанакуеит иара убас [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]], зымчхара 3 [[Гаусс (единица измерения)|микрогаусск]] шьақәнаргыло — ари арбага маҷцәоуп Агалактикаҿы арчы аныҟәара анырразы, аха иазхоит асаба ахәҭаҷқәа иалкаау формала инаҳәааҳәны алашара аполиаризациа аԥырҵаларазы<ref name=":4" />. Аеҵәабжьаратәи абжьаӡараҿы [[космические лучи|акосмостә шәахәақәа]] ыҟоуп — [[Релятивистские эффекты|арелиативисттә ццакрақәа]] зманы иныҟәо [[электрон|аелектронқәеи]] [[протон|апротонқәеи]] реиԥш иҟоу еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/interstellar-medium|title=Interstellar medium|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-02-05|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204182815/https://www.britannica.com/science/interstellar-medium|url-status=live}}</ref><ref name="binney-merrifield1998-451">Binney, Merrifield, 1998, p. 451.</ref><ref name="combes-lequeux2016-64-71">Combes, Lequeux, 2016, pp. 64—71.</ref>. Асар Рымҩа аеҵәабжьаратәи аҭагылазаашьа аԥхарреи аилаӷәӷәареи рыла кырӡа еизадам. Арчы ԥха миллион [[кельвин]] аҟынӡа аԥхарра амазар алшоит, ихьшәашәоу акәзар — 100 K еиҵаны. Аларҵәара абжьаратәи аасҭа акырӡа еиҵахар алшоит — ахәҭаҷк/{{см3}} — насгьы [[Молекулярное облако|амолекулатә ԥсҭҳәақәа]] рҿы {{E|10|0}} ахәҭаҷқәа/{{см3}} рҟынӡа инаӡар алшоит. Ари аизадамра еиқәнархоит аеҵәабжьаратәи аҭагылазаашьа еиԥымҟьо аидҳәалара, иаҳҳәап, [[Звёздный ветер|аеҵәатә ԥша]], [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] рыԥжәарақәа ирыхҟьаны<ref name=":10" />. {| class="wikitable" style="margin:auto; clear:both;" |+Агалактикаҿы аеҵәабжьаратәи аҭагылазаашьа еиуеиԥшым афазақәа рҿы, насгьы уи инықәырԥшу апараметрқәа<ref name="combes-lequeux2016-32">Combes, Lequeux, 2016, p. 32.</ref> ! colspan="2" |Афаза ![[Концентрация частиц|Аконцентрациа]] (см<sup>−3</sup>) !Аԥхарра ([[Кельвин|K]]) !Акапан зегьы ({{Mo}}) |- | rowspan="2" |Атомартә рчы |Ихьшәашәоу |25 |100 |4{{E|9}} |- |Иԥхоу |0,25 |8000 |4{{E|9}} |- | colspan="2" |Амолекулатә рчы |1000 |≤100 |≥3{{E|9}} |- | rowspan="3" |Аионизациа зызу аҭагылазаашьа |[[Область H II|H II арегионқәа]] |1―{{E|4|0}} |10 000 |5{{E|7}} |- |Адиффузтә |0,03 |8000 |{{E|9|0}} |- |Ицоу |6{{E|−3}} |5{{E|5}} |{{E|8|0}} |} ==== Аемиссиатә наҟәрақәеи асуперҿыцқәа рцәынхақәеи ==== Агалактика иубарҭоу ахәҭақәа иреиуоуп [[Область H II|H II арегионқәа]]. Урҭ рҿы ирацәоуп иқәыԥшу, илашоу аеҵәақәа, урҭ абас еиԥш иҟоу аҭыԥқәа рҿы еиҿкаахоит, насгьы иаарыкәыршоу арчы [[Ионизация|аионизациа азыруеит]], убри аҟнытә H II арегионқәа лашоит. Арҭ аҭыԥқәа рҟазшьарбагатә шәагаа 50 [[Световой год|лашара шықәса]] шьақәнаргылоит, аха урҭ рахьтә еиҳа идуқәоу рдиаметр 1000 лашара шықәса раҟара ҟалар алшоит, абас еиԥш иҟоу аобиектқәа рҿы иҟоу арчы акапан 1—2 {{Mo}} инаркны зқьыла рҟынӡа еиуеиԥшымзар ауеит. H II арегионқәа асарчтә маӷрақәа рҿы еизгоуп, аха урҭ амаӷрақәа рыбжьара иҟоу аҭыԥ аҿгьы иуԥылоит<ref name=":4" /><ref name="combes-lequeux2016-60-63">Combes, Lequeux, 2016, pp. 60—63.</ref>. [[Планетарные туманности|Апланетартә наҟәрақәа]] адәахьала егьырҭ анаҟәрақәа рыхкқәа иреиԥшуп, насгьы урҭ рырчы аионизациа абзоурала илашоит. Урҭ аеҵәақәа рцәынхақәа роуп, [[Эволюция звёзд|зеволиуциа]] нагӡаны адәахьтәи ахҩақәа казыԥсаз; убри аҟнытә урҭ рҟазшьарбагатә шәагаақәа лашара шықәсак иазааигәоуп, рырчытә капан 0,3 {{Mo}} раҟара ҟалоит. Урҭ адиск еиуеиԥшым ахәҭақәа рҿы, насгьы агало аҩныҵҟатәи аҭыԥқәа рҿы иубаратәы иҟоуп. Ахәшьарақәа рыла, Агалактикаҿы 20 000 рҟынӡа апланетартә наҟәрақәа ыҟазароуп, аха 1800 мацара роуп иаадыруа<ref name=":4" /><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/planetary-nebula|title=Planetary nebula|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2022-02-05|archive-date=2022-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220205204146/https://www.britannica.com/science/planetary-nebula|url-status=live}}</ref>. [[Остаток сверхновой|Асуперҿыцқәа рцәынхақәа]] ҟалоит [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] рыԥжәарақәа рышьҭахь. Апланетартә наҟәрақәа ирҿырԥшны, урҭ еиҳаны арчы рымоуп, еиҳа ирласны рыҽдырҭбаауеит, насгьы аамҭа кьаҿк ала иубарҭоуп. Урҭ иара убас [[радиодиапазон|арадио диапазон]] аҿы [[синхротронное излучение|асинхротронтә радиациа]] аԥырҵоит. Агалактика зегьы аҿы асуперҿыцқәа ҟалоит инықәырԥшшәа 50 шықәса рахьтә знык<ref name=":4" /><ref name="combes-lequeux2016-63-64">Combes, Lequeux, 2016, pp. 63—64.</ref>. === Аматериа лашьца === Адинамикатә ҟазшьақәа рыла ахәшьара зҭазар ауа Асар Рымҩа акапан наӡа (шәахә. ҵаҟа), уи аҿы иаҳбо аматериа акапан аасҭа акырӡа еиҳауп; егьырҭ агалактикақәа реиҳарак рҿгьы уи аҩыза асахьа ааԥшуеит. Уи абзоурала ҳара ҳгалактикеи егьырҭ агалактикақәеи рҿы зҟазшьа еилкаам [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] ыҟоуп ҳәа, насгьы иубарҭам, аха [[Гравитация|агравитациатә еидҳәалара]] иалахәуп ҳәа ахәыцрахь ҳнанагоит<ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref name="combes-lequeux2016-75-83">Combes, Lequeux, 2016, pp. 75—83.</ref>. Аматериа лашьца [[Гало галактики|Агалактика агало]] аҿы еихшоуп (шәахә. хыхь) насгьы [[тёмное гало|агало еиқәаҵәа]] ҟанаҵоит, агәҭантәи 100—200 килопарсек рҟынӡа инаӡо. Агалактика аҩнуҵҟатәи ахәҭақәа рҿы аматериа лашьца акапан зегьы аҟны алагала ду ҟанаҵаӡом, аха уи аилаӷәӷәара агәҭантәи абжьаӡара <math>R</math> еизҳацыԥхьаӡа иахьмаҷхо азы — <math>R^{-2}</math> еихша-еихшарала — аматериа лашьца Агалактика анҭыҵтәи аҭыԥқәа рҿы аҳра ауеит, насгьы зегьы еизакны Асар Рымҩа акапан аҟынтәи иреиҳау ахәҭаа шьақәнаргылоит<ref name=":4" /><ref name="surdin2017-292-297">Сурдин, 2017, с. 292—297.</ref>. == Адинамика == [[Афаил:The rotation curve of the Milky Way-ab.svg|мини|300x300пкс|Асар Рымҩа [[Кривая вращения галактики|аҵәира архәа]], [[балдж|абалџь]], [[Галактический диск|адиск]], [[гало тёмной материи|аматериа лашьца агало]] рҟынтәи иарбоу алагалақәа рыла]] Ҳгалактика еикәагьежьуеит, убри аан еиуеиԥшым асистемахәҭақәа еиуеиԥшым аццакрала еикәагьежьуеит — еиҳа иҟьаҟьоу асистемахәҭақәа еиҳа иццакны еикәагьежьуеит. Амра, адиск аҿы иҟоу аеҵәақәа ирыцны, Агалактика агәҭа иакәшоит 220 км/с аццакра аманы<ref name="surdin2017-47-50-130-133">Сурдин, 2017, с. 47—50, 130—133.</ref>. Агалактика [[Кривая вращения галактики|аҵәира архәа]] аҭеиҭыԥш ииашаҵәҟьаны еиуеиԥшым аҭҵаарақәа рҿы еиԥшым, аха уи аформа иааизакны еицырдыруеит. Аҵәира архәа ҟьаҟьоуп, насгьы агәҭантәи жәабала [[килопарсек]] рҟынӡа илеиуам, уи зыхҟьо [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] рацәаны иахьыҟоу ауп<ref name="surdin2017-187-193">Сурдин, 2017, с. 187—193.</ref>. Уи адагьы, [[Постоянные Оорта|Оорт иконстантақәа]] рыла Амра азааигәара аҵәира архәа анаара шьақәыргылазар ауеит. Иара −2 км/с раҟара ҟалоит килопарсекк азы, даҽакала иуҳәозар, Агалактика абри ахәҭаҿы аҵәира архәа аҽеиҭанакуам<ref name="combes-lequeux2016-38">Combes, Lequeux, 2016, p. 38.</ref>. Еҵәақәак рыццакра адиск аҵәира аццакра еиԥшым; урҭ реиԥшымзаара ацәынхатә ццакра ҳәа иашьҭоуп. Еиҳа иҟьаҟьоу асистемақәа рзы [[Дисперсия скоростей|ацәынхатә еҵәатә ццакрақәа зегьы рдисперсиа]] хаҭәаа зегь раасҭа ихәыҷуп, 15 км/с, асфератә системахәҭаҿы ари аҵакы анаӡара алшоит 100—150 км/с рҟынӡа. Реиҳа ижәытәу аеҵәақәа рзы, иаҳҳәап, агалактика агәҭа акәша-мыкәша аҵәира аццакра еиҵоуп, еиҳа иқәыԥшу аеҵәақәа раасҭа, насгьы рыццакра аиԥхьырттара еиҳауп. Убас, иаҳҳәап, Амра азааигәара, аамҭа кьаҿк аҩнуҵҟа инхо [[Звезда спектрального класса O|O]], [[Звезда спектрального класса B|B]] аклассқәа рҟны иҟоу аеҵәақәа рзы адиск аԥсабара аперпендикулиартә ган аҟны аццакра аиԥхьырттара 6 км/с шьақәнаргылоит, насгьы аклассқәа [[Звезда спектрального класса G|G]] инаркны [[Звезда спектрального класса M|M]] рҟынӡа ирыҵанакуа ассақәа рыццакра, бжьаратәла даара ижәытәу — 21 км/с шьақәнаргылоит. Ари зыхҟьо аамҭа цацыԥхьаӡа аеҵәақәа [[Молекулярное облако|рмолекулатә ԥсҭҳәақәеи]] [[Спиральные рукава|асарчтә маӷрақәеи]] реидҳәалара иахҟьаны аеҵәатә системақәа рыццакра рылаҵәара ахьеизҳауа ауп<ref name="surdin2017-47-55">Сурдин, 2017, с. 47—55.</ref><ref name="combes-lequeux2016-25">Combes, Lequeux, 2016, p. 25.</ref>. Аеҵәақәа рцәынхатә ццакрақәа [[Анизотропия|анизотропла]] еихшоуп: асистемахәҭақәа зегьы рзы, Агалактика агәҭахьы иҟоу адисперсиа еиҳауп, адиск аҵәира аганахьала, насгьы адиск аҟьаҟьара иаҿагылоу аганахьала иҟоу адисперсиа аасҭа. Уи адагьы, ари аихшара Агалактика агәҭахьы ахырхарҭала [[Асимметрия|асимметриатәуп]]. Ари ацәырҵра [[Отклонение вертекса|авертекстә цәхьаҵра]] ҳәа иашьҭоуп, уи иаҿыҵганы иԥхьаӡоуп адиск аҟны асарчтә маӷрақәа рыҟазаара иахҟьоу Агалактика агравитациатә потенциал асимметриа<ref name="surdin2017-47-55" /><ref name="combes-lequeux2016-27">Combes, Lequeux, 2016, p. 27.</ref>. == Аҭыԥантәи агәыԥ аҟны == [[Афаил:Universe Reference Map Part 3-4 ab.jpg|мини|300x300пкс|[[Подгруппа Млечного Пути|Асар Рымҩа агәыԥхәыҷи]] [[Местная группа|Аҭыԥантәи агәыԥи]]]] Асар Рымҩа жәабала [[Агалактика|агалактикақәа]] рыла ишьақәгылоу [[Группа галактик|агәыԥ]] аҿы иҟоуп, [[Местная группа|Аҭыԥантәи Агәыԥ]] ҳәа хьӡыс измоу, 2 [[мегапарсек|мегапарсекк]] рҟынӡа ашәагаа змоу<ref name="surdin2017-126-130">Сурдин, 2017, с. 126—130.</ref>. Асар Рымҩеи [[галактика Андромеды|Андромедатәи агалактикеи]] еиуеиԥшым аганқәа рыла Аҭыԥантәи Агәыԥ аҿы аԥыжәара змоу галактикақәоуп. Андромеда Агалактика ҳара Ҳгалактика аасҭа еиҳауп, насгьы аеҵәақәа рацәаны иамоуп, аха Асар Рымҩа Андромеда Агалактика акапан еиԥшу, мамзаргьы еиҳау акапан амоуп, уи [[гало тёмной материи|аматериа еиқәаҵәа агало ду]] абзоурала<ref name=":1">{{cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/startswithabang/2019/03/14/could-the-milky-way-be-more-massive-than-andromeda/|title=Could The Milky Way Be More Massive Than Andromeda?|author=Siegel E.|website=[[Forbes]]|date=2019-03-14|access-date=2022-01-19|archive-date=2020-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202102831/https://www.forbes.com/sites/startswithabang/2019/03/14/could-the-milky-way-be-more-massive-than-andromeda/|url-status=live}}</ref>. Даҽа обиектк — [[галактика Треугольника|Ахкәакь агалактика]] — агәыԥ агалактика дуқәа рыбжьара ахԥатәи аҭыԥ амоуп<ref>{{cite web|lang=en|url=https://earthsky.org/clusters-nebulae-galaxies/what-is-the-local-group/|title=The Local Group is our galactic neighborhood|website=EarthSky|date=2021-12-08|access-date=2022-02-10|archive-date=2022-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220210210053/https://earthsky.org/clusters-nebulae-galaxies/what-is-the-local-group/|url-status=live}}</ref>. === Амҩанызақәа === Ҳгалактика ҩажәа инареиҳаны [[Галактика-спутник|амҩанызатә галактикақәа]] рыла Аҭыԥантәи Агәыԥ аҿы [[Подгруппа Млечного Пути|Асар Рымҩа агәыԥхәҭа]] шьақәнаргылоит<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1169715|title=Местная Группа Галактик|author=Дроздовский И. О.|website=[[Астронет]]|access-date=2022-02-11|archive-date=2012-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314054853/http://www.astronet.ru/db/msg/1169715|url-status=live}}</ref>, уи ашәагаа 300 килопарсекк шьақәнаргылоит. Еиҳа идуу, еицырдыруа амҩанызақәа рахь иаҵанакуеит [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] [[Малое Магелланово Облако|Аԥсҭҳәа Хәыҷи]], урҭ рҟны [[звездообразование|аеҵәашьақәгылара]] мҩаԥысуеит, насгьы илашоу иқәыԥшу аеҵәақәа рымоуп. Егьырҭ амҩанызақәа — [[Карликовая сфероидальная галактика|иссоу асфератә ԥшра змоу агалактикақәа]], аеҵәашьақәгылара ахьымҩаԥымсуа. Урҭ ахьыԥшаахо еҵәаџьаа рыла ахьӡқәа рыҭахоит, иаҳҳәап, [[Карликовая галактика в созвездии Печь|агалактика Аԥечка]], [[Карликовая галактика в созвездии Скульптор|агалактика Аскульптор]], [[Карликовая галактика в Насосе|агалактика Аӡтага]]<ref name="surdin2017-126-130" />. == Ашьақәгылареи аеволиуциеи == [[Атҟәацра ду|Атҟәацра ду]] ҟалеит 13,7 миллиард шықәса раԥхьа. Иҟоуп агәаанагара, раԥхьатәи Адунеи аҿы, [[гало тёмной материи|аматериа лашьца агало]] хәыҷқәа, рыкапан {{E|7|0}} {{Mo}} еиҟараны, раԥхьатәи аилаӷәӷәара афлуктуациақәа ирыхҟьаны ишьақәгылеит ҳәа. Урҭ аобиектқәа Адунеи зырҭәыз арчы еизыргон, насгьы еиҿаҳаны [[Протогалактика|апротогалактикақәа]] шьақәдыргылеит. 13 миллиард шықәса раԥхьа Ҳгалактикаҿы аеҵәақәа ашьақәгылара иалагеит — уи аԥхьа уи зегьы арчи аматериа лашьцареи рыла ишьақәгылан. Агалактика еиуеиԥшым ахәҭақәа — [[балдж|абалџь]], [[Гало галактики|агало]], насгьы [[Тонкий диск|адиск ҵаӷеи]] [[толстый диск|ашәпеи]] (шәахә. хыхь) — еиуеиԥшым аамҭақәа рзы еиуеиԥшым амҩақәа рыла ишьақәгылеит<ref name="bland-hawthorn2014-54-164-165">Bland-Hawthorn et al., 2014, pp. 54, 164—165.</ref>. Ҳгалактика ашьақәгылараан, Адунеи шьақәгылан [[Первичный нуклеосинтез|Атҟәацра Ду аан иҟалаз]] аелементқәа рыла — [[водород|аӡри]], [[Гелий|агели]], урҭ ризотопқәа — [[Дейтерий|адеутериуми]] [[Гелий-3|агели-3]], [[Литий-7|алити-7]] рыла, еиҳа ихьанҭоу аелементқәа еиҳарак [[Звёздный нуклеосинтез|анаҩс аеҵәақәа рҿы ишьақәгылеит]]<ref name="combes-lequeux2016-121-137">Combes, Lequeux, 2016, pp. 121—137.</ref>. Атҟәацра Ду ашьҭахь 4 миллиард шықәса рынахыс еиҳамкәа абалџь шьақәгылеит — уи аҿы аеҵәақәа рышьақәгылара ирласны имҩаԥысуан, насгьы 0,5 миллиард шықәса рыла ихыркәшахеит, убри аҟнытә абалџьтә аеҵәақәа рҟны аиха иаҿырԥшны альфа-хәҭаҷқәа еиҳаны ирымоуп (шәахә. хыхь). Убри аамҭазы, аха 1—2 миллиард шықәса ирылагӡаны, еҵәақәак агало аҿы еиҿкаахеит. Адиск шьақәгылеит насшәа, 4–5 миллиард шықәса рышьҭахь Атҟәацра ду ашьҭахь, уи ашьҭахь аеҵәақәа еиҳарак адиск аҿы мацара ауп иахьышьақәгылаз, насгьы маҷк ҟалеит абалџь аҿы<ref name="combes-lequeux2016-121-127">Combes, Lequeux, 2016, pp. 121—127.</ref><ref name="bland-hawthorn2014-164-167-194">Bland-Hawthorn et al., 2014, pp. 164—167, 194.</ref>. Иҟоуп агәаанагара, адиск аҩныҵҟатәи ахәҭақәа рҟынтәи адәахьтәи ахәҭақәа рҟынӡа ишьақәгылон ҳәа: аҩныҵҟатәи ахәҭақәа рҿы аеҵәақәа рышьақәгылара иаҟазшьарбаз аамҭа 2 миллиард шықәса шьақәнаргылон, адәахьтәи ахәҭақәа рҿы — 10 миллиард шықәса ма еиҳаны, уи иҳаилнаркаауеит аеҵәақәа рметаллра аградиент адиск аҟны (шәахә. хыхь). Адиск шәпа шьақәгылеит адиск ҵаӷа аԥхьа, насгьы актәи ашьақәгылара ашьҭахь, 8 миллиард шықәса раԥхьа, аеҵәақәа рышьақәгылара миллиард шықәса рыҩныҵҟа иаанкылан ҳәа ҳҳәар алшоит. 7 миллиард шықәса раԥхьа аеҵәақәа рышьақәгылара еиҭалагеит, насгьы шамахамзар ацашьа мԥсахӡакәа ицоит, аеҵәақәа ахьышьақәгыло адиск ҵаӷаҿы мацара ауп<ref name="bland-hawthorn2014-164-167-194" /><ref name="combes-lequeux2016-139">Combes, Lequeux, 2016, p. 139.</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015A&A...578A..87S|автор=Snaith O., Haywood M., Di Matteo P., Lehnert M. D., Combes F.|заглавие=Reconstructing the star formation history of the Milky Way disc(s) from chemical abundances|год=2015|месяц=6|день=1|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|том=578|страницы=A87|issn=0004-6361|место=Les Ulis|издательство=[[EDP Sciences]]|doi=10.1051/0004-6361/201424281|archive-date=2022-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222031832/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015A%26A...578A..87S}}</ref>. Ҳгалактика аеволиуциа анырра анаҭоит адәахьтәи арчы [[аккреция|аизҳара]], шықәсык ахь 3 {{Mo}} рҟынӡа, уи аеҵәақәа рышьақәгылара иацу ахарџьқәа ханарҭәаауеит<ref name="combes-lequeux2016-134">Combes, Lequeux, 2016, p. 134.</ref>. Иҳаҩсыз 12 миллиард шықәса ирылагӡаны ҳгалактика егьырҭ агалактика дуқәа [[Слияние галактик|рылаҵәара]] ахнамгаӡеит — ас еиԥш иҟоу аиҿасрақәа рҭоурых ҟазшьарбагаӡам, насгьы Асар Рымҩа егьырҭ агалактикақәа ирылнакаауеит<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.mpa-garching.mpg.de/794407/hl202001|title=Our Milky Way – not a typical spiral galaxy|publisher=[[Общество Макса Планка|Max Planck Institute]]|access-date=2022-02-16|archive-date=2022-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216232413/https://www.mpa-garching.mpg.de/794407/hl202001|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015MNRAS.450.2874R|автор=Ruchti G. R., Read J. I., Feltzing S., Serenelli A. M., McMillan P.|заглавие=The Gaia-ESO Survey: a quiescent Milky Way with no significant dark/stellar accreted disc|год=2015|месяц=7|день=1|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|том=450|страницы=2874–2887|issn=0035-8711|место=Oxford|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|doi=10.1093/mnras/stv807|archive-date=2022-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216233447/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015MNRAS.450.2874R}}</ref>. Убас, 11 миллиард шықәса раԥхьа Асар Рымҩеи [[Кракен (галактика)|Кракен агалактикеи]] еилалеит, уи акапан Асар Рымҩа акапан аҟынтәи 3% раҟара шьақәнаргылеит; еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла зааӡатәи Адунеи аҟны аҭыԥ змазар ауаз инарываргыланы, ари аилалара зегь иреиҳау еилалараны иҟазарц алшон. Иара убасгьы иҟоуп ахәшьара [[Гайя-Энцелад|Гаиа-Енцелад]] алаҵәарагьы еиҳа идуун ҳәа, насгьы аҵыхәтәантәи акапан Асар Рымҩа акапан аҟнытә 6 % шьақәнаргылон ҳәа. Асар Рымҩаҿы акәымпылтә еҵәатә еизакқәа жәахеи ҩажәеи иреиҵамкәа иҟоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, аханатә ари агалактикаҿы ишьақәгылаз<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2020MNRAS.498.2472K|автор=Kruijssen J. M. D., Pfeffer J. L., Chevance M., Bonaca A., Trujillo-Gomez S., Bastian N., Reina-Campos M., Crain R. A., Hughes M. E.|заглавие=Kraken reveals itself - the merger history of the Milky Way reconstructed with the E-MOSAICS simulations|год=2020-10-01|издание=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|том=498|страницы=2472–2491|issn=0035-8711|doi=10.1093/mnras/staa2452|archive-date=2022-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20221104141352/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2020MNRAS.498.2472K}}</ref>. === Иҟалаша === [[Афаил:Andromeda_and_Milky_Way_collision.ogv|мини|300x300пкс|Асар Рымҩеи Андромеда агалактикеи реилаҵара амодель]] Ҳгалактикеи уи амҩаныза — [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] — реиҿасреи реилалареи ҳаԥхьаҟа, 2,4 миллиард шықәса рышьҭахь иҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Уи иалҵшәаны Асар Рымҩа арбагақәак агалактиказы еиҳа иҟазшьарбаганы иҟалараны иҟоуп, аиҿырԥшратә капан аманы — иаҳҳәап, [[Галактическое гало|агало]] абжьаратәи [[металличность|аметаллра]] иазҳауеит, Агалактика агәҭаны [[Сверхмассивная чёрная дыра|асуперкапантә кылҳара еиқәаҵәа]] акапан еиԥшҵәҟьа<ref>{{Статья|ссылка=https://academic.oup.com/mnras/article/483/2/2185/5181341|автор=Cautun M., Deason A. J., Frenk C. S., McAlpine S.|заглавие=The aftermath of the Great Collision between our Galaxy and the Large Magellanic Cloud|год=2019|язык=en|место=Oxford|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|месяц=2|день=21|том=483|выпуск=2|страницы=2185–2196|issn=0035-8711, 1365-2966|doi=10.1093/mnras/sty3084|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108013613/https://academic.oup.com/mnras/article/483/2/2185/5181341|archive-date=2019-01-08}}</ref>. Уи адагьы, ҳаԥхьаҟа [[столкновение Млечного Пути и галактики Андромеды|Асар Рымҩеи Андромеда агалактикеи реиҿасра]] ҟалар алшоит. [[галактика Андромеды|Андромеда агалактикеи]] Асар Рымҩеи 120 км/с аццакырала еизааигәахоит, насгьы Андромеда агалактика [[тангенциальная скорость|атангенциалтә ццакыра]] убри аан даара имаҷуп аҟнытә, ари ҟалоит 4 миллиард шықәса рышьҭахь, уи ашьҭахь аилаҵәара апроцессгьы 2 миллиард шықәса ақәырӡхоит, аилаҵәара иалҵшәаны [[эллиптическая галактика|аеллиптикатә галактика]] шьақәгылоит. Агалактикақәа реилаҵәараан хазы игоу аеҵәақәа реиҿасра аеҵәақәа рыҟазаара амаҷра иахҟьаны изалмыршахар ҟалап, аха, иҟалап [[Амратә система|Амратә система]] иҟалаз агалактика агәҭаҟынтәи хараӡа иршәхар. Ари аиҿасра иалахәхоит [[галактика Треугольника|агалактика Ахкәакь]], насгьы, иҟалап Асар Рымҩа агалактика Андромеда иаҿасаанӡагьы уи иаҿасыр<ref name=":43">{{cite web|lang=en|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/Andromeda.html|title=Andromeda Galaxy (M31, NGC 224)|author=Darling D.|website=Internet Encyclopedia of Science|access-date=2022-02-12|archive-date=2010-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115160115/http://daviddarling.info/encyclopedia/A/Andromeda.html|url-status=live}}</ref><ref name=":12">{{cite web|lang=en|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/A/Andromeda+galaxy|title=Andromeda galaxy|website=Astronomy|location=Melbourne|publisher=[[Swinburne University of Technology]]|access-date=2022-02-12|archive-date=2020-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617052146/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/A/Andromeda+galaxy|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=http://www.nature.com/news/andromeda-on-collision-course-with-the-milky-way-1.10765|автор=Cowen R.|заглавие=Andromeda on collision course with the Milky Way|год=2012|язык=en|место=N. Y.|издание=[[Nature]]|издательство=[[Nature Publishing Group|NPG]]|issn=1476-4687|doi=10.1038/nature.2012.10765|archive-date=2020-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200513182011/http://www.nature.com/news/andromeda-on-collision-course-with-the-milky-way-1.10765}}</ref>. == Аҭҵаара аҭоурых == === XX-тәи ашәышықәсанӡа === [[Афаил:Herschel-Galaxy.png|мини|300x300пкс|[[Уильям Гершель|Уилиам Гершель]] илҵшәақәа рыла Агалактика аилазаашьа. Агәҭаны иҟоу акәаԥ иаанарԥшуеит Амра аҭыԥ]] Асар Рымҩа ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс еицырдыруеит. I—II ашәышықәсақәа рзы инхоз [[Клавдий Птолемей|Клавди Птолемеи]] уи иазку ахҳәаа инарҭбааны иҟеиҵеит, аха 1610 шықәсазы ауп [[Галилео Галилей|Галилео Галилеи]] раԥхьаӡакәны Агалактика аеҵәақәа рыла ишышьақәгылоу ала алкаа иаша аныҟеиҵаз. Ителескоп ала иара игәеиҭеит Асар Рымҩа ацәаҳәа адиффузиатә лашара хыԥхьаӡара рацәала аеҵәа ҭаақәа рыла ишаԥҵахо<ref name="combes-lequeux2016-1">Combes, Lequeux, 2016, p. 1.</ref>. Асар Рымҩаҿы аеҵәақәа рыларҵәара иазкны раԥхьатәи агәаанагара [[Райт, Томас (астроном)|Томас Раит]] итәуп, уи ҩ-модельк ааирԥшит: «анцәатә гәыцә» иакәыршоу аеҵәақәа рыла ишьақәгылоу адиск, насгьы аеҵәақәа рыла ишьақәгылоу асфератә хҩа. Амратә система ари адиск ма ахҩа аҩнуҵҟа иҟан, уи Асар Рымҩа аформа ҳаилнаркаауеит. Раит иусумҭа шьаҭас иҟаҵаны, [[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] 1755 шықәсазы атрактат икьыԥхьит, уа иара иҳәеит Асар Рымҩа ацәеижь иакәшоу аеҵәақәа рдиск аформа шамоу «адхаларатә мчра дуӡӡа аманы». Раити Канти иара убас иазгәарҭеит игәаҭаз аеҵәақәа рҟынтәи џьоукы ҵҩа змам аеҵәақәа рыла ишьақәгылоу егьырҭ «асар рымҩақәа» шракәыз<ref name=":02">{{Книга|ссылка=http://link.springer.com/10.1007/978-3-319-48775-5|автор=Martin Beech|заглавие=The Pillars of Creation|год=2017|место=Cham|издательство=Springer International Publishing|страницы=7—9|страниц=269|isbn=978-3-319-48774-8, 978-3-319-48775-5}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.philosophy.ru/library/kant/nebo.html|title=Всеобщая естественная история и теория неба|lang=ru|author=Иммануил Кант|website=|date=|access-date=2024-04-27|archive-date=2006-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20061231134135/http://www.philosophy.ru/library/kant/nebo.html|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name=":11">{{cite web|url=http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm|title=Our Galaxy|lang=en|date=1998-11-24|publisher=George Mason University|access-date=2024-04-27|url-status=live|last1=Evans|first1=J. C.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904071806/http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm|archive-date=2016-09-04}}</ref>. Галилео ишьҭахь шәышықәсеи бжаки ааҵуаны, 1784—1785 шықәсқәа рзы [[Уильям Гершель|Уилиам Гершель]] раԥхьаӡа акәны иҽазишәеит Асар Рымҩа ашәагааи аформеи рыԥхьаӡаразы ахылаԥшратә дыррақәа рхархәара. Иара ажәҩан аҿы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла иҟоу аеҵәақәа рхыԥхьаӡара ишәеит, насгьы ҳгалактика диск ҟьаҟьак еиԥшуп ҳәа алкаа ҟаиҵеит. Гершель иара убасгьы иҽазишәеит Агалактика ашәага-загақәа ахәшьара рыҭара: иара мчыла уи аԥхьаӡара дақәшәеит аеҵәақәа рыбжьара абжьаратәи абжьаӡарала, уи иара иаамҭазы еилкаамызт — иара иҟеиҵеит алкаа Асар Рымҩа адиаметр аеҵәақәа рыбжьара абжьаратәи абжьаӡарақәа 800 шышьақәнаргыло ала, насгьы ашәпара — 150. Уи иашьашәалоит адиаметр 1800 парсеки ашәпара 340 парсеки — ашәпара ахәшьара уи аамҭа инаркны имаҷны аҽаԥсахит, адиаметр ахәшьарагьы даараӡа имаҷны ахәшьара аиуит. Уи адагьы, Гершель ииашамкәа алкаа ҟеиҵеит Амра Агалактика агәҭа иазааигәаны иҟоуп ҳәа<ref name="combes-lequeux2016-2-3">Combes, Lequeux, 2016, pp. 2—3.</ref><ref name="waller2013-22-25">Waller, 2013, pp. 22—25.</ref><ref name="surdin2017-119-125">Сурдин, 2017, с. 119—125.</ref><ref name=":11" />. [[Афаил:The_colour_of_the_sky_from_Gaia’s_Early_Data_Release_3_ESA22358060.png|мини|300x300пкс|[[Gaia]] адыррақәа рыла Асар Рымҩа]] Агалактика ашәагаа ахәшьара аҭаразы даҽа ԥышәак, шамахаӡак убри аметод ала, иҟаиҵеит [[Струве, Василий Яковлевич|Васили Струве]] 1847 шықәсазы. Уи аамҭазы еҵәақәак рҟынӡа абжьаӡара еилкаахахьан, ҷыдала, 1838 шықәсазы [[Фридрих Бессель]] аеҵәа [[61 Лебедя|61 Cygni]] [[параллакс|апараллакс]] ишәеит, насгьы уи аҟынӡа абжьаӡара 3,3 парсек ыҟоуп ҳәа иԥхьаӡеит<ref name="waller2013-28">Waller, 2013, p. 28.</ref>. Струве Агалактика ашәагаақәа 4 килопарсекк иреиҵам ҳәа ахәшьара аиҭеит, иара убас [[Межзвёздное поглощение|аеҵәабжьаратәи албаадара]] аҟазааразы ахшыҩзышьҭра ҟеиҵеит. Уи адагьы, уи игәеиҭеит, Агалактика аҟьаҟьара ацәыхарахараан аеҵәақәа рырацәара ишагхо<ref name="combes-lequeux2016-2-3" /><ref name="surdin2017-119-125" />. === XX ашәышықәса === XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы Асар Рымҩа ашәагаа аилкаара рҽазыршәон. Хықәкыла, [[Хуго Зелигер|Хуго Зелигери]] [[Якобус Каптейн|Иакобус Каптеини]] [[Фотопластинка|афотоҭыхратә пластинақәа]] рхы иархәаны ахылаԥшрақәа мҩаԥыргон, насгьы ҳгалактика ашәагаақәа изныкымкәа ахәшьара азыҟарҵахьан. Зелигер 1920 шықәсазтәи аҵыхәтәантәи ихәшьарақәа, насгьы Каптеин 1922 шықәсазтәи ихәшьарақәа 14,4×3,3 и 16×3 килопарсек шьақәдыргылеит. Гершель иҟны еиԥш, амодельқәа аҩбагьы рҟны Амра агәҭа иазааигәаны иҟоуп ҳәа игханы агәаанагара ҟаҵан. Уи аамҭазы астрономцәа уажәшьҭа еилыркаауан аеҵәабжьаратәи албаадара ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа ишырныруаз, аха ииашаны ашәара рылшомызт<ref name="surdin2017-119-125" />. 1917 шықәсазы [[Харлоу Шепли]] Асар Рымҩа ашәагаа даҽа знеишьак ала ишәеит: [[Шаровое звёздное скопление|аглобустә еҵәатә гәыԥқәа]] рыларҵәарала, урҭ рҟынӡа иҟоу абжьаӡара [[Цефеиды|ацефеидқәа]] рхылаԥшрақәа рыла ишәон. Уи иалҵшәаны Шепли алкаа ҟеиҵеит Агалактика ашәагаа 100 килопарсекк шьақәнаргылоит ҳәа, Амра уи агәҭаҟынӡа абжьаӡара — 13 килопарсек. Арҭ аҩ-рбагакгьы мыцхәы ишхагалацәазгьы, Шепли раԥхьаӡакәны Амра Ҳгалактика агәҭаҟынтәи хараӡа ишыҟоу ааирԥшит<ref name="surdin2017-119-125" /><ref name="waller2013-45-48">Waller, 2013, pp. 45—48.</ref>. Убри аамҭазгьы, Шепли, уи аамҭазы инхоз аҵарауаа реиҳараҩык реиԥш, агәраганы дыҟан Адунеи зегьы Ҳгалактика мацара ауп ҳәа, иаҳбо аобиектқәа зегьы зҵазкуа<ref name="efremov2006-35">Ефремов, 2006, с. 35.</ref>. 1920 шықәсазы [[Большой спор|Аимак Ду]] ҟалеит — Шеплии [[Кёртис, Гебер|Гебер Кертиси]] рыбжьара аиҿцәажәара, Агалактика ашәагаа, Амра уа иахьыҟоу, иара убас егьырҭ азҵаарақәа ирызкны. Ҷыдала, Кертис агәра игомызт Шепли абжьаӡарақәа ииашаны ишишәаз{{ref+|Шепли ихы иаирхәаз аметод ахаҭа ииашан, аха аглобустә кластерқәа рҿы ацефеидқәа рылашара ахәшьараҿы еишьҭагылак ала иҟалаз агха иахҟьаны абжьаӡара ахәшьара 3-нтә еиҳаны иҟалеит<ref name="waller2013-45-48" />.|комм.}}; Кертис имодель аҿы Агалактика еиҳа имаҷыз ашәагаақәа аман, Амра уи агәҭа ааигәара иҟан, насгьы еиуеиԥшым аобиектқәа, иаҳҳәап, [[галактика Андромеды|Андромеда агалактика]] еиԥш иҟаз, уи иаҵанакуамызт. Аиашазы, Шеплии Кертиси рҩыџьагьы хәҭакахьала ииашан<ref name="surdin2017-119-125" /><ref name="waller2013-45-48" /><ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995PASP..107.1133T|автор=Trimble V.|заглавие=The 1920 Shapley-Curtis Discussion: Background, Issues, and Aftermath|год=1995|месяц=12|день=1|язык=en|издание=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|том=107|страницы=1133|issn=0004-6280|место=Chicago|издательство=[[University of Chicago Press]]|doi=10.1086/133671|archive-date=2020-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801045921/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995PASP..107.1133T}}</ref>. [[Эдвин Хаббл|Едвин Хаббл]] илшеит 1924—1925 шықәсқәа рзы Адунеи Ҳгалактика мацара шакәым ашьақәырӷәӷәара. Агалактикақәа жәпакы рҿы ацефеидқәа рхылаԥшрақәа рыла, Хаббл урҭ рҟынӡа иҟоу абжьаӡара еиликааит, уи Шепли иҟаиҵаз ахәшьара ҳаракы, Асар Рымҩа ашәагаа аасҭа акырӡа еиҳан. Убас ала, ишьақәырӷәӷәахеит наҟәрақәак Ҳгалактика анҭыҵгьы ишыҟоу, насгьы урҭ аеҵәатә системақәа шракәу<ref name=":0" /><ref name="waller2013-48-52">Waller, 2013, pp. 48—52.</ref><ref name="efremov2006-39-40">Ефремов, 2006, с. 39—40.</ref>. 1925 шықәсазы [[Бертил Линдблад|Бертиль Линдблад]] игәеиҭеит Амра аганахьала аццакра ду змоу аеҵәақәа рыццакра асимметриатә еихшара шрымоу, насгьы Амра аганахьала ганкала ишныҟәо. Иара убасҵәҟьа игәеиҭеит агьежьтә еизакқәа рганахьалагьы. Линдблад уи далацәажәеит, Амреи уи иаакәыршаны иҟоу аеҵәақәеи рӷьырак Агалактика агәҭа иакәшоу диск ҟьаҟьак аҿы ишыҟоу, насгьы агьежьтә еизакқәеи аеҵәақәа рыхәҭа хәыҷи асфератә система хәыҷы шышьақәдыргыло, уи шамахамзар иҵәиӡом, убри аҟнытә уи ахәҭаҷқәа аццакра ду рымоуп, ииашаны Амра аганахьала. 1927-1928 шықәсқәа рзы Линдблади [[Ян Оорт|Иан Оорти]] ишьақәдырӷәӷәеит Агалактика Шепли иааирԥшыз аглобустә кластертә система агәҭа иақәшәо агәҭа ишакәшо, насгьы игәарҭеит аҵәира цәеижькьакьатәны акәымкәа, [[Дифференциальное вращение|идифференциалтәны]] ишыҟоу<ref name=":0" /><ref name="van-den-bergh2000-46">van den Bergh, 2000, p. 46.</ref><ref name="efremov2006-44-45">Ефремов, 2006, с. 44—45.</ref>. 1944 шықәсазы [[Вальтер Бааде]] иааирԥшит Агалактика адиск аеҵәақәеи асфероидтә системахәҭа аеҵәақәеи шеиԥшым, насгьы аеҵәақәа I-тәи апопулиациеи II-тәи апопулиациеи ҳәа реихшара далагеит. 1940-тәи ашықәсқәа рзы Асар Рымҩаҿы иалкаахахьан адиск, абалџь, насгьы агало, 1950-тәи ашықәсқәа рзы иааԥшит аеҵәақәа рпопулиациақәа ахимиатә еилазаара алагьы ишеиԥшым<ref name="combes-lequeux2016-45">Combes, Lequeux, 2016, p. 45.</ref>. 1953 шықәсазы Амра азааигәара Агалактика [[Спиральный рукав|асарчтә маӷрақәа]] рыхәҭақәа аарԥшын, адырҩашықәсаны — Агалактика зегьы асарчтә еиҿкаашьа. 1950-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы иаарԥшын арадио емиссиа ахыҵхырҭа [[Стрелец A|Ахысҩы A]], Агалактика агәҭаны иҟоу<ref name="efremov2006-44-46-59">Ефремов, 2006, с. 44—46, 59.</ref>. Ҳара Ҳгалактикаҿы [[Бар (астрономия)|абар]] раԥхьаӡакәны иаартын 1991 шықәсазы<ref name="van-den-bergh2000-46" />. 1989 шықәсазы идәықәҵаз [[Hipparcos]] акосмостә телескоп Ҳгалактика аҭҵаараҿы акыр зҵазкуа аус нанагӡеит. Ари ателескоп ахархәарала, хыԥхьаӡара рацәала аеҵәақәа рҭыԥқәа, [[Собственное движение|ииашоу рныҟәарақәа]], рыбжьаӡарақәа шәахеит. 120 нызқь еҵәа рзы ииашоу рныҟәарақәеи рыбжьаӡарақәеи ршәара мҩаԥысит 10% аасҭа еиӷьны, 2,5 миллион еҵәа рзы — еиҵоу аиашарала. Абарҭ алҵшәақәа уаанӡатәиқәа зегьы кырӡа ираԥыргеит, ҷыдала, Амра азааигәара иҟоу адыррақәа рырҵаулара алдыршеит<ref name="combes-lequeux2016-12">Combes, Lequeux, 2016, p. 12.</ref>. === XXI ашәышықәса === Асар Рымҩа аҭҵаара анырра арҭеит еиуеиԥшым ажәҩан аҭҵаарақәа рҟынтәи ироуз адыррақәа<ref>{{статья|jstor=43298020|автор=Strauss M. A.|заглавие=Mapping the Universe: Surveys of the Sky as Discovery Engines in Astronomy|ссылка=https://archive.org/details/sim_daedalus_fall-2014_143_4/page/n94|год=2014|язык=en|издание=Daedalus|том=143|выпуск=4|страницы=93–102|issn=0011-5266|место=Cambridge, MA|издательство=[[MIT Press]]|archive-date=2022-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220215204/https://www.jstor.org/stable/43298020}}</ref>. Иаҳҳәап, 2000-тәи ашықәсқәа рзы имҩаԥгаз [[2MASS]] ажәҩан зегьы аинфраҟаԥшьтә ҭҵаара абзоурала, Агалактика агәҭантәи аҭыԥқәа рыҭҵаара алыршахеит, урҭ рхылаԥшра аеҵәабжьаратәи албаадара анырра анаҭоит. Хықәкыла, 2MASS адыррақәа инарықәыршәаны, абар аҟазаара шьақәырӷәӷәан, еиҳа ихәыҷу аҩбатәи абаргьы аартын<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2004ASPC..317..129W|автор=Weinberg M. D.|заглавие=Finding the Milky Way in 2MASS|год=2004|месяц=12|день=1|язык=en|издание=Milky Way Surveys: The Structure and Evolution of our Galaxy, Proceedings of ASP Conference #317. The 5th Boston University Astrophysics Conference held 15-17 June, 2003 at Boston University, Boston, MA, USA. Edited by Dan Clemens, Ronak Shah, and Teresa Brainerd. San Francisco: Astronomical Society of the Pacific|том=317|страницы=129|ответственный=edited by Clemens, Dan; Shah, Ronak Y.; Brainerd, Tereasa|место=Chicago|издательство=[[Astronomical Society of the Pacific]]|isbn=978-1-58381-252-5|archive-date=2023-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414175433/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2004ASPC..317..129W|url-status=live}}</ref>. [[Слоановский цифровой небесный обзор|Слоан ицифратә жәҩанҭҵаара]] ахархәарала Агалактика еиуеиԥшым аструктуратә параметрқәа шьақәыргылан, насгьы агало аҿы [[Звёздный поток|аеҵәатә цәқәырԥа ҿыцқәа]] аартын<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...673..864J|автор=Jurić M., Ivezić Z., Brooks A., Lupton R. H., Schlegel D.|заглавие=The Milky Way Tomography with SDSS. I. Stellar Number Density Distribution|год=2008|месяц=2|день=1|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=673|страницы=864–914|issn=0004-637X|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.1086/523619|archive-date=2022-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223155853/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...673..864J}}</ref><ref name="combes-lequeux2016-iii-85-86">Combes, Lequeux, 2016, pp. III, 85—86.</ref>. Уи адагьы, еиуеиԥшым аспектроскоптә хылаԥшрақәа ирылдыршеит Агалактика ахимиатә еволиуциа инарҭбааны аҭҵаара, [[Миллиметровые волны|миллиметртәи]] асубмиллиметртәи адиапазонқәа рҿы имҩаԥгаз ахылаԥшрақәа рыбзоурала аеҵәабжьаратәи аҭагылазаашьаҿы еиуеиԥшым амолекулақәа аарԥшхеит. Акомпиутертә технологиа аҿиара иалнаршеит [[Эволюция галактик|агалактикақәа рышьақәгылареи револиуциеи]] рмодельҟаҵара<ref name="combes-lequeux2016-iii">Combes, Lequeux, 2016, p. III.</ref>. 2013 шықәсазы идәықәҵаз [[Gaia]] акосмостә телескоп Hipparcos ателескоп иаҭынханы иҟалеит<ref name="combes-lequeux2016-12" />. Gaia Агалактикаҿы аеҵәақәа рҭыԥқәеи ииашоу рныҟәарақәеи ашәоит уи аԥхьа иҟаз аасҭа 200-нтә еиҳа ииашаны, насгьы кырӡа еиҳа иҭаау аобиектқәа рыхәаԥшра алшоит<ref>{{cite web|url=https://sci.esa.int/web/gaia/-/28820-summary|title=ESA Science & Technology - Summary|website=[[Европейское космическое агентство|ESA]]|access-date=2022-02-20|archive-date=2022-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220215200/https://sci.esa.int/web/gaia/-/28820-summary|url-status=live}}</ref>. Ателескоп аусура иалагеит 2014 шықәсазы, актәи Gaia акаталог — Gaia DR1 — ҭыҵит 2016 шықәсазы, насгьы 1,1 миллиард инареиҳаны аобиектқәа агәылан<ref>{{cite web|url=https://sci.esa.int/web/gaia/-/58272-gaia-s-billion-star-map-hints-at-treasures-to-come|title=ESA Science & Technology - Gaia's billion-star map hints at treasures to come|website=[[Европейское космическое агентство|ESA]]|access-date=2022-07-10|archive-date=2021-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113201041/https://sci.esa.int/web/gaia/-/58272-gaia-s-billion-star-map-hints-at-treasures-to-come|url-status=live}}</ref>. 2022 шықәсазы иҭыҵит Gaia DR3 адыррақәа реизга, уаҟа уажәшьҭа 1,8 миллиард инареиҳаны аобиектқәа ыҟоуп, 21-тәи [[Звёздная величина|аеҵәатә мҽхакы]] аҟынӡа. Урҭ рахьтә 1,4 миллиард рзы [[Небесные координаты|ажәҩан аҿы акоординатқәа]] рымацара ракәымкәа, [[параллакс|апараллакси]] [[собственное движение|ииашоу аныҟәареи]] ршәара мҩаԥысит. 470 миллион еҵәа рзы еиҵоу аилкаара змоу [[спектр|аспектр]] аагоуп, насгьы 217 миллион рзы [[спектральный класс|аспектралтә класс]] еилкаауп<ref>{{cite web|url=https://www.cosmos.esa.int/web/gaia/dr3|title=Gaia DR3 content - Gaia - Cosmos|website=[[Европейское космическое агентство|ESA]]|access-date=2022-07-10|archive-date=2022-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627022457/https://www.cosmos.esa.int/web/gaia/dr3|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/abs/forth/aa43940-22/aa43940-22.html|автор=Gaia Collaboration|заглавие=Gaia Data Release 3. Summary of the content and survey properties|год=2022-06-13|язык=en|издание=Astronomy & Astrophysics|issn=0004-6361, 1432-0746|doi=10.1051/0004-6361/202243940}}</ref>. == Акультураҿы == [[Афаил:Jacopo_Tintoretto_-_The_Origin_of_the_Milky_Way_-_Google_Art_Project.jpg|мини|300x300пкс|«[[Происхождение Млечного Пути (картина)|Асар Рымҩа ахыҵхырҭа]]» Тинторетто]] Жәытә-натә аахыс Асар Рымҩа еиуеиԥшым ажәларқәа рыбжьара акультуратә, адинтә, афилософиатә ҵакы аман. Ахьӡ «Асар Рымҩа» [[Греко-римская мифология|абырзен-римтәи амифологиа]] аҟынтәи ауп ишааз. Еиҳа иаларҵәоу алегендақәа руак инақәыршәаны, [[Гера]] — [[Зевс]] иԥҳәыс — мап ацәылкит аҵыхәтәантәи ихәыҷқәа агәыԥҳәы рҿаҵара. Ҽнак, Гера даныцәаз, [[Гермес]] [[Геракл]] лгәыԥҳәы дадикылеит, акрыфара даналага, Гера дҿыхан, уи дигәҭасит. Уи аамҭазы агәыԥҳәы иҭыҵәрааз ахш Асар Рымҩа алҵит. Еиуеиԥшым аҟазацәа, [[Рубенс, Питер Пауль|Рубенси]] [[Тинторетто|Тинтореттои]] уахь иналаҵаны, ари асиужет шьаҭас иҟаҵаны русумҭақәа аԥырҵон. Ажәа «галактика» ахаҭагьы ари амиф иадҳәалоуп, насгьы {{lang-grc|Κύκλος Γαλαξίας}} аҟынтәи иаауеит, «ахштә гьежь» ҳәа еиҭаргоит<ref name="waller2013-10-16">Waller, 2013, pp. 10—16.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ianridpath.com/startales/milkyway.html|title=Star Tales – Milky Way|author=Ridpath I.|website=|access-date=2022-02-21|archive-date=2022-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220131081441/http://www.ianridpath.com/startales/milkyway.html|url-status=live}}</ref>. Акультурақәа жәпакы рҿы, Асар Рымҩа убасҵәҟьа анцәахәқәеи иҭахаз афырхацәеи рзы жәҩантә мҩа дуны иҟан. [[Китайская мифология|Китаитәи амифологиаҿы]] Асар Рымҩа бзиа еибабо аӡахҩи ахьчеи еиҟәызыҭхо араӡын ӡиас еиԥш иаарԥшуп — урҭ рхаҿқәа аадырԥшуеит аеҵәа лашақәа [[Вега|Вегеи]] [[Альтаир|Альтаири]]. [[Австралийские аборигены|Австралиатәи аборигенцәа]] рмифқәа рҟны Асар Рымҩа ақәеи ақәаарыхреи аазго амаҭ еиԥш иахәаԥшуеит. [[Ацтеки|Ацтекцәагьы]] иара убас Асар Рымҩа амаҭ еиԥшны рхахьы иааиуан, [[Майя (цивилизация)|маиаа]] — адунеитә ҵла еиԥш<ref name="waller2013-10-16" />. == Азгәаҭақәа == === Ахҳәаақәа === {{Reflist|group=комм.}} === Ахыҵхырҭақәа === {{Reflist}} == Алитература == * {{книга |автор=Новиков Н.Б.|заглавие=1000 аналогий, изменивших науку (новый взгляд на гениальность)|nodot= |язык=ru |ответственный= |ссылка= |место=М.|издательство= |год=2010 |том= |страниц=878|страницы= |isbn= |ref=Новиков}} * {{Книга|ref=Сурдин|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|заглавие=Галактики|год=2017|издание=2-е, исправленное и дополненное|место=М.|издательство=[[Физматлит]]|страниц=432|isbn=978-5-9221-1726-5}} * {{Книга|ref=Ефремов|автор=[[Ефремов, Юрий Николаевич|Ефремов Ю. Н.]]|заглавие=Млечный Путь|год=2006|место=Фрязино|издательство=Век 2|страниц=64|isbn=5-85099-156-5|серия=Наука сегодня}} * {{Книга|ref=Binney, Merrifield|ссылка=https://books.google.ru/books?id=dh8sEAAAQBAJ|автор=Binney J., Merrifield M.|заглавие=Galactic Astronomy|год=1998|место=Princeton|издательство=[[Princeton University Press]]|allpages=816|isbn=978-0-691-23332-1}} * {{Книга|ref=van den Bergh|ссылка=https://books.google.ru/books?id=H0JMeoqFqEcC|автор=van den Bergh S.|заглавие=The Galaxies of the Local Group|год=2000|место=Cambridge; {{N. Y.}}|издательство=[[Cambridge University Press]]|allpages=348|isbn=978-1-139-42965-8}} * {{Книга|ref=Waller|ссылка=https://books.google.ru/books?id=2ZF4tWI-UeIC|автор=Waller W. H.|заглавие=The Milky Way: An Insider's Guide|год=2013|место=Princeton|издательство=Princeton University Press|allpages=316|isbn=978-0-691-12224-3}} * {{Книга|ref=Combes, Lequeux|автор=Combes F., Lequeux J.|заглавие=The Milky Way: Structure, Dynamics, Formation and Evolution|год=2016|место=Les Ulis|издательство=[[EDP Sciences]]|allpages=195|isbn=978-2-7598-1915-7}} * {{Книга|ref=Bland-Hawthorn et al.|ссылка=http://www.physics.usyd.edu.au/~jbh/share/Books/BOOK_Saas_Fee_13.pdf|автор=Bland-Hawthorn J., Freeman K., Matteucci F.|заглавие=The Origin of the Galaxy and Local Group|ответственный=Moore B., Swiss Society for Astrophysics and Astronomy|год=2014|место=Berlin; Heidelberg|издательство=[[Springer Berlin Heidelberg]]|isbn=978-3-642-41719-1|allpages=viii, 254|серия=Saas-Fee Advanced Course, 37}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:сар Рымҩа}} [[Акатегориа:Асар Рымҩа| ]] [[Акатегориа:Абар змоу асарчтә галактикақәа]] [[Акатегориа:Агалактикатә астрономиа]] 6x96ajlk1i4t6s0j8j3q37m29v5ymr5 Ахцәажәара:Асар Рымҩа 1 56739 174581 2026-09-29T09:31:13Z Nart17 17397 Аиҭагаҩ: Айнар Читанава. Nart17 translation team. 174581 wikitext text/x-wiki == Аиҭагара == Ари астатиа [[:ru:Млечный Путь|аурыс Авикипедиа астатиа «Млечный Путь»]] аҟынтәи еиҭагоуп (алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0]; авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы). * '''Аиҭагаҩ:''' Айнар Читанава * '''Апроект:''' Nart17 translation team q2ppp2dxl77voxonfls64w17mi8b5pr