Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.47.0-wmf.22
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Амодуль:Find demonym
828
49729
174684
162871
2026-10-04T00:03:57Z
Fraxinus.cs
8381
174684
Scribunto
text/plain
--[[ v1.00
Test the string against the list of countries/continents.
Return the first word which matches a country/continent name ...
unless the "match=" parameter specifies a different match.
If there is no match, then return an empty string ... unless
the "nomatch" parameter specifies something different
]]
local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs
local p = {}
-- config
local nomatch = ""
local matchnum = 1
local countryList = {
'Алада-Африкауаа',
'Африкауаа',
'Антарктикауаа',
'Азиауаа',
'Карибтәи амшын ауаа',
'Аевразиауаа',
'Аевропауаа',
'Афӷануаа',
'Арнауҭцәа',
'Алжираа',
'Америкатәи Самоа инхо ауаа',
'америкауаа',
'андорраа',
'анголаа',
'ангилиа инхо ауаа',
'Антигуеи Барбудеи инхо ауаа',
'Аргентинаа',
'Аерманцәа',
'Арубаа',
'австралиауаа',
'австриауаа',
'азербаиџьанцәа',
'баҳамаа',
'баҳреинаа',
'бангладешаа',
'абарбадосцәа',
'абелорусцәа',
'абельгуиаа',
'белизаа',
'Бенинаа',
'Бермудауаа',
'Бутанаа',
'Боливиауаа',
'Босниауаа',
'Ботсванаа',
'Бразилиауаа',
'Британиауаа',
'британиауаа',
'Англизцәа',
'Ашотландцәа',
'ауелсаа',
'аҩадатәи аирландцәа',
'абрунеицәа',
'аболгарцәа',
'буркинаа',
'абирманаа',
'Бурундиаа',
'Акамбоџацәа',
'камерунаа',
'канадауаа',
'Кабо-Вердецәа',
'Африкагәҭантәи Ареспублика инхо ауаа',
'ачадцәа',
'ачилицәа',
'акитаицәа',
'колумбиауаа',
'Акоморцәа',
'Коста-Рикаа',
'хорватиаа',
'кубауаа',
'кипраа',
'чехиаа',
'Даниауаа',
'Адемократиатә Республика Конго инхо ауаа',
'Аџьибутаа',
'Доминикауаа',
'Доминиканауаа',
'аҳоландцәа',
'Мраҭашәаратәи Тимораа',
'Еквадораа',
'Амсыруаа',
'Еиду Арабтә Емиратқәа рҿы инхо ауаа',
'Еритреиаа',
'Естониаа',
'Аефиопцәа',
'Афарерцәа',
'Микронезиауаа',
'Фиџьиаа',
'Афилиппинцәа',
'Афиннцәа',
'Афранцыз полинезиаа',
'Афранцызцәа',
'афранцызцәа',
'Габонаа',
'Гамбиауаа',
'Ақырҭцәа',
'Анемеццәа',
'анемеццәа',
'Ганаа',
'Гибралтараа',
'Абырзенцәа',
'Гренландиаа',
'Гренадаа',
'Гваделупаа',
'Гуамаа',
'Гватемалаа',
'Гвианаа',
'Бисау-Гвинеиауаа',
'Гвинеиауаа',
'Папуаа',
'Аекватогвиниауаа',
'Гаианаа',
'Ҳаитиаа',
'Гондурасаа',
'Ҳонконг ақалақь инхо ауаа',
'Авенгрцәа',
'Исландиаа',
'Индиауаа',
'Аиндонезцәа',
'Аџьамцәа',
'Ираҟаа',
'Ирландиаа',
'Израильуаа',
'Аиталианцәа',
'Аивуарцәа',
'Аиамаицәа',
'Аиапонуаа',
'Иорданиауаа',
'Аҟазахцәа',
'Кениаа',
'Кирибатиаа',
'Кувеитаа',
'Косовоуаа',
'Акырӷызцәа',
'Лаосаа',
'Латвиауаа',
'Ливанаа',
'Лесотоуаа',
'Либериауаа',
'Ливиаа',
'Алихтенштеинқәа',
'Алитовцәа',
'Алиуксембургуаа',
'Макао инхо ауаа',
'Македониаа',
'Малавиаа',
'Малаизиауаа',
'Мальдиваа',
'Малиаа',
'Мальтаа',
'Менаа',
'Маршаллаа',
'Мартиникуаа',
'Мавританиауаа',
'Маврикиаа',
'Мексикауаа',
'Амолдаваа',
'Амонголаа',
'Ачерногорцәа',
'Монакоаа',
'Амарокканцәа',
'Мозамбикаа',
'Namibian',
'Nauruan',
'Nepalese',
'Аҳоландцәа',
'New Caledonian',
'New Caledonia',
'New Zealand',
'Nicaraguan',
'нигериауаа',
'анигераа',
'Niuean',
'Norfolk Island',
'North Korean',
'Macedonian',
'Northern Mariana Islands',
'Norwegian',
'Omani',
'Pakistani',
'Palauan',
'Palestinian',
'Panamanian',
'Paraguayan',
'Peruvian',
'Pitcairn Islands',
'Polish',
'Portuguese',
'Puerto Rican',
'Qatari',
'Republic of the Congo',
'Romanian',
'Аурысцәа',
'аурысцәа',
'Rwandan',
'Réunionnais',
'Sahrawi',
'Saint Barthélemy',
'Saint Helenian',
'Saint Kitts and Nevis',
'Saint Lucian',
'Saint Martin',
'Saint Pierre and Miquelon',
'Saint Vincent and the Grenadines',
'Salvadoran',
'Sammarinese',
'Samoan',
'Саудтәи арабцәа',
'Senegalese',
'Serbian',
'Seychellois',
'Sierra Leonean',
'Singaporean',
'Slovak',
'Slovenian',
'Solomon Islands',
'Somalian',
'South Georgia and the South Sandwich Islands',
'South Korean',
'Korean',
'Аиспанцәа',
'Catalan',
'Sri Lankan',
'Sudanese',
'Surinamese',
'Svalbard and Jan Mayen',
'Swazi',
'Swedish',
'Swiss',
'Syrian',
'São Tomé and Príncipe',
'Taiwanese',
'Tajikistani',
'Tajik',
'Tanzanian',
'Thai',
'Togolese',
'Tokelauan',
'Tongan',
'Trinidad and Tobago',
'Tunisian',
'Turkish',
'Turkmen',
'Turks and Caicos Islands',
'Tuvaluan',
'Ugandan',
'Ukrainian',
'United States Virgin Islands',
'Uruguayan',
'Uzbek',
'Vanuatuan',
'Ватикан ауааԥсыра',
'Venezuelan',
'Vietnamese',
'Wallis and Futuna',
'Yemeni',
'Zambian',
'Zimbabwean',
'Åland',
'Аахыҵ Уаԥстәылаа',
'Аԥсуаа',
'Find demonym/testcases'
}
-- returns the name of a country demonym that is found in the string
-- ... or an empty string if there is no match
function findcountryinstring(str)
nMatches = 0
myMatches ={}
str=" " .. str:gsub("^%s*(.-)%s*$", "%1") .. " "
-- check agaist each country
-- if there is a match, then return that country
for i, thiscountry in ipairs(countryList) do
local pat = thiscountry
if pat == "Dominica" then
pat = "Dominica%f[^a-z]" -- Don't match "dominican republic"; the correct demonym for people from Dominica is just "Dominica people"
end
if mw.ustring.find(str, pat) then
nMatches = nMatches + 1
myMatches[nMatches] = thiscountry
end
end
if (nMatches == 0) then
-- none of the title words matches a whole country
return nomatch
end
if ((matchnum >= 1) and (matchnum <= nMatches)) then
return myMatches[matchnum]
end
if (matchnum < 0) then
matchnum = matchnum + 1 -- so that -1 is the last match etc
if ((matchnum + nMatches) >= 1) then
return myMatches[matchnum + nMatches]
end
end
-- if we get here, we have not found a match at the position specified by "matchnum"
return nomatch
end
function p.main(frame)
local args = getArgs(frame)
return p._main(args)
end
function p._main(args)
if (args['nomatch'] ~= nil) then
nomatch = args['nomatch']
end
-- by default, we return the first match
-- but the optional "C" paarmeter sets the "matchnum" variable, which
-- * for a positive matchnum "n", returns the nth match if it exists
-- * for a positive matchnum "n", returns (if it exists) the nth match
-- counting backwards from the end.
-- So "match=-1" returns the last match
-- and "match=-3" returns the 3rd-last match
if (args['match'] ~= nil) then
matchnum = tonumber(args['match'])
if ((matchnum == nil) or (matchnum == 0)) then
matchnum = 1
end
end
-- by default, we use the current page
-- but if the "string=" parameters is supplied, we use that
-- so we try the parameter first
thispagename = nil
if ((args['string'] ~= nil) and (args['string'] ~= "")) then
-- we have a non-empty "string" parameter, so we use it
thisstring = args['string']
else
-- get the page title
thispage = mw.title.getCurrentTitle()
thisstring = thispage.text;
end
-- now check the pagename to try to find a country
result = findcountryinstring(thisstring)
if (result == "") then
return nomatch
end
return result
end
return p
04ydbnt8xlzibhmf18ej17j3b9wqeje
Ашаблон:Continent2people
10
49909
174687
158883
2026-10-04T00:22:43Z
Fraxinus.cs
8381
174687
wikitext
text/x-wiki
<includeonly><!--
-->{{trim|<!--
-->{{{{{subst|}}}#switch: {{{1|}}}<!--
-->|Азиа=азиауаа<!--
-->|Америка=америкауаа<!--
-->|Африка=африкауаа<!--
-->|Европа=аевропауаа<!--
-->|Аладатәи Америка=аладатәи америкауаа<!--
-->|Океаниа=аокеаниауаа<!--
-->|Аҩадатәи Америка=аҩада-америкауаа<!--
-->}}<!--
-->}}<!--
--></includeonly><!--
--><noinclude><!--
-->{{Documentation}}
</noinclude>
7k72xco714d4r0zbpejwh8cu83p4j6v
174688
174687
2026-10-04T00:23:28Z
Fraxinus.cs
8381
174688
wikitext
text/x-wiki
<includeonly><!--
-->{{trim|<!--
-->{{{{{subst|}}}#switch: {{{1|}}}<!--
-->|Азиа=азиауаа<!--
-->|Америка=америкауаа<!--
-->|Африка=африкауаа<!--
-->|Европа=аевропауаа<!--
-->|Аладатәи Америка=алада-америкауаа<!--
-->|Океаниа=аокеаниауаа<!--
-->|Аҩадатәи Америка=аҩада-америкауаа<!--
-->}}<!--
-->}}<!--
--></includeonly><!--
--><noinclude><!--
-->{{Documentation}}
</noinclude>
o9yjkhsr7wa4hb6nuc7rocifovafikv
Амодуль:CountryAdjectiveDemonym/Adjectives
828
49927
174686
162870
2026-10-04T00:09:58Z
Fraxinus.cs
8381
174686
Scribunto
text/plain
return {
["Аԥсны"] = "аԥсуаа",
["Afghanistan"] = "Afghan",
["Африка"] = "африкауаа",
["Арнауҭтәыла"] = "арнауҭцәа",
["Алжир"] = "алжираа",
["American Samoa"] = "American Samoan",
["Андорра"] = "андорраа",
["Ангола"] = "анголаа",
["Anguilla"] = "Anguillan",
["Антарктика"] = "антарктикауаа",
["Antigua and Barbuda"] = "Antigua and Barbuda",
["Аргентина"] = "аргентинаа",
["Ермантәыла"] = "аерманцәа",
["Аруба"] = "арубаа",
["Asia"] = "азиауаа",
["Австралиа"] = "австралиауаа",
["Австриа"] = "австриауаа",
["Азербаиџьан"] = "азербаиџьанцәа",
["Bahamas"] = "Bahamian",
["Bahrain"] = "Bahraini",
["Бангладеш"] = "абангладешаа ",
["Barbados"] = "Barbadian",
["Беларус"] = "абелорусцәа",
["Бельгиа"] = "абельгцеа",
["Белиз"] = "абелизаа",
["Бенин"] = "бенинаа",
["Bermuda"] = "Bermudian",
["Bhutan"] = "Bhutanese",
["Боливиа"] = "боливиауаа",
["Bonaire"] = "Bonaire",
["Bosnia and Herzegovina"] = "Bosnia and Herzegovina",
["Botswana"] = "Botswana",
["Brazil"] = "Brazilian",
["British Indian Ocean Territory"] = "British Indian Ocean Territory",
["British Malaya"] = "British Malayan",
["Brunei"] = "Bruneian",
["Bulgaria"] = "Bulgarian",
["Burkina Faso"] = "Burkinabe",
["Myanmar"] = "Burmese",
["Burundi"] = "Burundian",
["Cape Verde"] = "Cape Verdean",
["Cambodia"] = "Cambodian",
["Cameroon"] = "Cameroonian",
["Canada"] = "Canadian",
["Cayman Islands"] = "Caymanian",
["Central African Republic"] = "Central African Republic",
["Ceylon"] = "Ceylonese",
["Chad"] = "Chadian",
["Chile"] = "Chilean",
["China"] = "Chinese",
["Collectivity of Saint Martin"] = "Saint-Martinoise",
["Colombia"] = "Colombian",
["Comoros"] = "Comorian",
["Democratic Republic of the Congo"] = "Democratic Republic of the Congo",
["Republic of the Congo"] = "Republic of the Congo",
["Cook Islands"] = "Cook Islands",
["Cook Island"] = "Cook Islands",
["Costa Rica"] = "Costa Rican",
["Croatia"] = "Croatian",
["Cuba"] = "Cuban",
["Curaçao"] = "Curaçao",
["Cyprus"] = "Cypriot",
["Чехиа"] = "ачехцәа",
["Czechoslovakia"] = "Czechoslovak",
["Denmark"] = "Danish",
["Djibouti"] = "Djiboutian",
["Dominica"] = "Dominica",
["Dominican Republic"] = "Dominican Republic",
["East Germany"] = "East German",
["East Timor"] = "East Timorese",
["Ecuador"] = "Ecuadorian",
["Egypt"] = "Egyptian",
["El Salvador"] = "Salvadoran",
["Equatorial Guinea"] = "Equatoguinean",
["Eritrea"] = "Eritrean",
["Estonia"] = "Estonian",
["Eswatini"] = "Swazi",
["Ethiopia"] = "Ethiopian",
["Europe"] = "European",
["Falkland Islands"] = "Falkland Islands",
["Faroe Islands"] = "Faroese",
["Federal Republic of Yugoslavia"] = "Federal Republic of Yugoslavia",
["Federation of Malaya"] = "Malayan",
["Fiji"] = "Fijian",
["Finland"] = "Finnish",
["Франциа"] = "афранцызцәа",
["French Guiana"] = "French Guianan",
["French Polynesia"] = "French Polynesian",
["Gabon"] = "Gabonese",
["Gambia"] = "Gambian",
["Georgia (country)"] = "Georgian",
["Германиа"] = "анемеццәа",
["Ghana"] = "Ghanaian",
["Gibraltar"] = "Gibraltarian",
["Great Britain"] = "Great British",
["Greece"] = "Greek",
["Greenland"] = "Greenlandic",
["Grenada"] = "Grenadian",
["Guadeloupe"] = "Guadeloupean",
["Guam"] = "Guamanian",
["Guatemala"] = "Guatemalan",
["Guernsey"] = "Guernsey",
["Guinea"] = "Guinean",
["Guinea-Bissau"] = "Bissau-Guinean",
["Guyana"] = "Guyanese",
["Haiti"] = "Haitian",
["Honduras"] = "Honduran",
["Hong Kong"] = "Hong Kong",
["Hungary"] = "Hungarian",
["Iceland"] = "Icelandic",
["India"] = "Indian",
["Indonesia"] = "Indonesian",
["Iran"] = "Iranian",
["Iraq"] = "Iraqi",
["Ireland"] = "Irish",
["Isle of Man"] = "Manx",
["Israel"] = "Israeli",
["Italy"] = "Italian",
["Ivory Coast"] = "Ivorian",
["Jamaica"] = "Jamaican",
["Jan Mayen"] = "Jan Mayen",
["Japan"] = "Japanese",
["Jersey"] = "Jersey",
["Jordan"] = "Jordanian",
["Kazakhstan"] = "Kazakhstani",
["Kenya"] = "Kenyan",
["Kiribati"] = "Kiribati",
["Korea"] = "Korean",
["North Korea"] = "North Korean",
["South Korea"] = "South Korean",
["Kosovo"] = "Kosovan",
["Kuwait"] = "Kuwaiti",
["Kyrgyzstan"] = "Kyrgyzstani",
["Laos"] = "Laotian",
["Latvia"] = "Latvian",
["Lebanon"] = "Lebanese",
["Lesotho"] = "Lesotho",
["Liberia"] = "Liberian",
["Libya"] = "Libyan",
["Liechtenstein"] = "Liechtenstein",
["Lithuania"] = "Lithuanian",
["Luxembourg"] = "Luxembourgian",
["Macau"] = "Macau",
["Madagascar"] = "Malagasy",
["Malawi"] = "Malawian",
["Malaysia"] = "Malaysian",
["Maldives"] = "Maldivian",
["Mali"] = "Malian",
["Malta"] = "Maltese",
["Marshall Islands"] = "Marshallese",
["Martinique"] = "Martiniquan",
["Mauritania"] = "Mauritanian",
["Mauritius"] = "Mauritian",
["Mexico"] = "Mexican",
["Federated States of Micronesia"] = "Federated States of Micronesia",
["Moldova"] = "Moldovan",
["Monaco"] = "Monégasque",
["Mongolia"] = "Mongolian",
["Montenegro"] = "Montenegrin",
["Montserrat"] = "Montserratian",
["Morocco"] = "Moroccan",
["Mozambique"] = "Mozambican",
["Namibia"] = "Namibian",
["Nauru"] = "Nauruan",
["Nepal"] = "Nepalese",
["Netherlands"] = "Dutch",
["Netherlands Antilles"] = "Dutch Antillean",
["New Caledonia"] = "New Caledonian",
["New Zealand"] = "New Zealand",
["Nicaragua"] = "Nicaraguan",
["Нигер"] = "анигераа",
["Нигериа"] = "нигериауаа",
["Niue"] = "Niuean",
["North America"] = "North American",
["Northern Ireland"] = "Northern Ireland",
["Northern Mariana Islands"] = "Northern Mariana Islands",
["North Macedonia"] = "Macedonian",
["Norway"] = "Norwegian",
["Oceania"] = "Oceanian",
["Oman"] = "Omani",
["Ottoman Empire"] = "Ottoman",
["Pakistan"] = "Pakistani",
["Palau"] = "Palauan",
["Palestine"] = "Palestinian",
["Panama"] = "Panamanian",
["Papua New Guinea"] = "Papua New Guinean",
["Paraguay"] = "Paraguayan",
["Peru"] = "Peruvian",
["Philippines"] = "Philippine",
["Pitcairn Islands"] = "Pitcairn Islands",
["Poland"] = "Polish",
["Portugal"] = "Portuguese",
["Puerto Rico"] = "Puerto Rican",
["Qatar"] = "Qatari",
["Rhodesia"] = "Rhodesian",
["Romania"] = "Romanian",
["Урыстәыла"] = "аурысцәа",
["Rwanda"] = "Rwandan",
["Saba"] = "Saba",
["Sahrawi Arab Democratic Republic"] = "Sahrawi",
["Saint Barthélemy"] = "Barthélemois",
["Saint Kitts and Nevis"] = "Saint Kitts and Nevis",
["Saint Lucia"] = "Saint Lucian",
["Saint Vincent and the Grenadines"] = "Saint Vincent and the Grenadines",
["Samoa"] = "Samoan",
["San Marino"] = "Sammarinese",
["São Tomé and Príncipe"] = "São Tomé and Príncipe",
["Saudi Arabia"] = "Saudi Arabian",
["Senegal"] = "Senegalese",
["Serbia"] = "Serbian",
["Serbia and Montenegro"] = "Serbia and Montenegro",
["Seychelles"] = "Seychellois",
["Sierra Leone"] = "Sierra Leonean",
["Singapore"] = "Singaporean",
["Sint Eustatius"] = "Sint Eustatius",
["Sint Maarten"] = "Sint Maarten",
["Slovakia"] = "Slovak",
["Slovenia"] = "Slovenian",
["Solomon Islands"] = "Solomon Islands",
["Somalia"] = "Somalian",
["Somaliland"] = "Somaliland",
["South Africa"] = "South African",
["South America"] = "South American",
["South Sudan"] = "South Sudanese",
["Soviet Union"] = "Soviet",
["Spain"] = "Spanish",
["Sri Lanka"] = "Sri Lankan",
["Sudan"] = "Sudanese",
["Suriname"] = "Surinamese",
["Sweden"] = "Swedish",
["Switzerland"] = "Swiss",
["Syria"] = "Syrian",
["Taiwan"] = "Taiwanese",
["Tajikistan"] = "Tajikistani",
["Tanzania"] = "Tanzanian",
["Thailand"] = "Thai",
["Togo"] = "Togolese",
["Tokelau"] = "Tokelauan",
["Tonga"] = "Tongan",
["Trinidad and Tobago"] = "Trinidad and Tobago",
["Tunisia"] = "Tunisian",
["Turkey"] = "Turkish",
["Turkmen Soviet Socialist Republic"] = "Turkmen Soviet Socialist Republic",
["Turkmenistan"] = "Turkmenistani",
["Turks and Caicos Islands"] = "Turks and Caicos Islands",
["Tuvalu"] = "Tuvaluan",
["Uganda"] = "Ugandan",
["Ukraine"] = "Ukrainian",
["United Arab Emirates"] = "Emirati",
["Британиаду"] = "британиауаа",
["Англиа"] = "англызцәа",
["Scotland"] = "Scottish",
["Wales"] = "Welsh",
["Еиду Америкатәи Аштатқәа"] = "америкауаа",
["Uruguay"] = "Uruguayan",
["Uzbekistan"] = "Uzbekistani",
["Vanuatu"] = "Vanuatuan",
["Venezuela"] = "Venezuelan",
["Vietnam"] = "Vietnamese",
["British Virgin Islands"] = "British Virgin Islands",
["United States Virgin Islands"] = "United States Virgin Islands",
["Wallis and Futuna"] = "Wallis and Futuna",
["West Germany"] = "West German",
["Yemen"] = "Yemeni",
["Yugoslavia"] = "Yugoslav",
["Zambia"] = "Zambian",
["Zimbabwe"] = "Zimbabwean",
}
2bv7fzu9p7up7jvlzihqx92kloy61gy
Акатегориа:Германиа инхоз ауаа аамҭақәа рыла
14
49964
174692
161658
2026-10-04T00:34:21Z
Fraxinus.cs
8381
174692
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи аамҭақәа рылеи]]
[[Акатегориа:Анемеццәа| аамҭақәа]]
[[Акатегориа:Аевропауаа аамҭақәа рыла|*]]
[[Акатегориа:Германиа аҭоурых аамҭақәа рыла]]
og8ng9zsvtqic58zekzaxlqx429xe55
Ацивилизациа
0
54621
174689
172615
2026-10-04T00:25:23Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
174689
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox" style="float:right; width:242px; text-align:center; font-size:88%; margin:0 0 0.7em 1em;"
|-
| [[Афаил:Egypt.Giza.Sphinx.02.jpg|220px]]
|-
| [[Афаил:O Partenon de Atenas.jpg|220px]]
|-
| [[Афаил:Taj Mahal in March 2004.jpg|220px]]
|-
| [[Афаил:Chichen Itza 3.jpg|220px]]
|-
| [[Афаил:Himeji Castle 0804 1.jpg|220px]]
|-
| Еиуеиԥшым ацивилизациақәа рмаҭәартә шьҭа-мҭақәа
|}
'''Ацивилизациа''' (алат. civilis аҟынтә — [[гражданин|атәылауаҩратә]], [[государство|аҳәынҭқарратә]]):
# 1. азеиԥшфилософиатә ҵакала: [[Материя (философия)|аматериа]] аиҭаҵра асоциалтә форма, ахалаҿиаразы алшара азҭо иара, ахалеиҿкаарала аҭышәынтәалареи иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабареи ҳаимдара (акосмостә еибаркыра амҽхак змоу ауаҩытәыҩсатә цивилизациа);
# 2. [[Философия истории|аҭоурых-философиатә]] ҵакала: [[Человечество|ауаатәыҩса]] рҭоурыхтә процесси, рматериал-техникатәи, рдоуҳатәи еихьӡарақәа ракзаара иара апроцесс аҿы (ауаҩытәыҩсатә цивилизациа Адгьыл аҭоурых аҿы);
# 3. [[Общественное сознание|асоциалтә ҩаӡара]] аҟынӡа анаӡара иадҳәалоу адунеизегьтәи аҭоурыхтә процесс астадиа (ауаажәларратә хдырра ахкырацәараан, аԥсабара иахьынӡазалшо ахьԥшымреи, ахалеиҿкаареи, ахалаарыхреи рстадиа);
# 4. аамҭеи ақәыԥшылареи рҿы аҭыԥ змоу [[общество|ауаажәларра]]. Аҭыԥантәи ацивилизациақәа иаку системақәоуп, урҭ асистема аекономикатәи, аполитикатәи, асоциалтәи, адоуҳатәи аҟәшақәа реизак ауп, [[wikt:витальный|аԥсҭазааратә]] еикәшара азакәанқәа рыла иҿиауеит.<ref>Пономарев, 2000, с. 28.</ref>
[[термин|Атермин]] "ацивилизациа" раԥхьаӡа аҭҵаарадырра иалазгалаз дреиуоуп афилософ [[Фергюсон, Адам|Адам Фергиусон]], ари атермин ауаатәыҩса реилазаара аҿиараҿы астадиа,
[[Социальный класс|ауаажәларратә гәыԥқәа]], иара убас ақалақьқәа, аҩыра уҳәа реиԥш иҟоу ацәырҵрақәа рыҟазаара аазырԥшуа акәны дахәаԥшуан. Шотландиатәи аҵарауаа ирыдыргалаз адунеитә ҭоурых стадиала аихшара ([[дикость|абнауаҩра]] — [[варварство|аварварра]] — ацивилизациа) аҭҵаарадырратә еилазаарақәа рҿы адгылара аман XVIII ашәышықәса анҵәамҭеи XIX ашәышықәса алагамҭеи рзы, аха XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы [[плюрально-циклический подход к истории|аҭоурых хкы рацәала елаԥсоу]], аамҭа-аамҭала еиҭаҳәахо акы акәны азнеишьа аҽыҳаранкуа ианыҟала, азеиԥш еилкаара «ацивилизациа» еиҳа — еиҳа иаҵанакуа иалагеит «аҭыԥантәи ацивилизациақәа».<ref>Семенов, 2003, с. 114—115.</ref><ref name="семёнов152">Семенов, 2003, с. 152.</ref>
== Атермин ацәырҵра ==
Атермин «ацивилизациа» ацәырҵра аамҭа ашьақәыргылара иҽазԥишәеит афранцыз ҭоурыхҭҵааҩ [[Февр, Люсьен|Лиусиен Февр]]. Иусумҭа
"Ацивилизациа: ажәеи аидеиақәа ргәыԥи рыҿиашьа" аҟны иаирбеит атермин раԥхьатәи кьыԥхьла ацәырҵра афранцыз философ [[Буланже, Никола Антуан|Буланже]] иусумҭа "Зҵасқәа рҿы иҿаԥҽу Ажәытәра" (1766) аҿы ишарбоу.
{{Ацитата|автор=Буланже Н. А.|Абнауаа ацивилизациа анрылслак, ажәлар еилыкка, ҿагылашьа змам азакәанқәа анрырҭалак ашьҭахь, ацивилизациатә еиҭаҵра хыркәшоуп ҳәа зынӡа иԥхьаӡатәым: ирыҭоу азакәанԥҵара ацивилизациа иацнеиуа акәны иазнеиуазароуп.}}
Ари ашәҟәы автор иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь ауп адунеи анабаз, насгьы аԥхьатәи авариант ала акәымкәа, [[Гольбах, Поль Анри|абарон фон Гольбах]] — уи аамҭазы еицырдыруаз [[неологизм|анеологизм]]қәа равтор, иалеигалаз хра злоу [[Корректура|акорректура]]ла. Гольбах иавторра, Февр игәы излаанаго ала, иашазар ҟалоит, Буланже иусумҭаҿы атермин знык аӡбахә злеиҳәаз ала, Гольбах иакәзар, изныкымкәа ихы иаирхәахьан аилкаарақәеи атерминқәеи «ацивилизациа», «арцивилизациара», «ацивилизациа злысхьоу» иусумҭақәа «Ауаажәларра рсистема» «Аԥсабара асистема» рҿы. Убри инаркны атермин аҭҵаарадырра иаднакылоит, [[1798|1798]] шықәсазы иара раԥхьаӡа акәны «Академиа ажәар» ахь инанагоит.<ref>Февр, 1991, с. 239—247.</ref>
Швеицариатәи акультура аҭоурыхҭҵааҩ [[Старобинский, Жан|Жан Старобински]] иҭҵаараҿы Буланже, Гольбах рыӡбахә иҳәаӡом. Иара игәаанагарала, атермин «ацивилизациа» автор, [[Мирабо, Виктор Рикетти|Виктор Мирабо]] «Ауаатәыҩса рҩыза» ҳәа имоу аусумҭеи иареи роуп ([[1757|1757]]).<ref>Старобинский, 2002, с. 110—149.</ref>
Ус шакәугьы, атермин асоциокультуратә ҵакы аанахәаанӡа (акультура аҿиара астадиақәа, абнауаҩреи аварварреи ирҿаргылоу) — аамҭа иарӡыз [[Уголовное судопроизводство|ашьаус процесс]] [[Гражданский процесс|аграждантә процессқәа]] рышҟа ииазго [[судебное решение|аӡбамҭа]] — азиндырратә ҵакы шамаз, авторцәа аҩыџьагьы иазгәарҭоит.
Иара убас, афранцыз бызшәадырҩы [[Бенвенист, Эмиль|Емиль Бенвенист]] атермин ахархәараҿы аԥхьахә амаркиз де Мирабо ииҭеит, Февр инаишьҭарххны дазааҭгылеит ахьыӡҟа civilisation (афранк ҳәашьала [сивилизасион]) акыр ихьшәаны ишцәырҵыз, уи аамҭазы
аҟаҵарба civiliser («аҟазшьақәа рырԥсыҽра, аҵара дырҵара»), насгьы алахәыра аҟынтәи аҟазшьарба civilisé («ааӡара бзиа змоу, аҵара змоу»), рхы иадырхәоижьҭеи акрааҵуан.
Ас еиԥш аҟалара, аҵарауаҩ атехникатә ҟазшьа змоу абстракттә хьыӡҟақәа ркласс иамоу (усҟантәи аамҭазы) алҵшәа ԥсыҽ иабзоуроуп ҳәа аилыркаа ҟаиҵоит: -isation ала анҵәамҭа змаз ажәақәа маҷны ирылаҵәаны, урҭ рхыԥхьаӡара ԥшьаала иазҳауан (иҟаз ажәақәа fertilisation ([фертилизасион] «адгьыл арҵәыра»), thésaurisation ([тезоризасион] «аԥара аизгара, [[тезаврация|атезаврациа]]»), temporisation ([теморизасион] «азыԥшра; ахашәала аиура аамҭа»), organisation ([организасйон] «аиҿкаара»). Ари ахыԥхьаӡара маҷ аҟынтәи ажәақәа organisation, civilisation роуп «аҭагылазаара» аҵакахьы ииасыз, егьырҭ «арҿиара» мацара аҵакы еиқәдырхеит).<ref>{{статья
| автор = [[Бенвенист, Эмиль|Бенвенист Э.]]
| заглавие = Глава XXXI. Цивилизация. К истории слова
| оригинал = Civilization. Contribution à l'histoire du mot
| издание = Общая лингвистика
| место = М.
| издательство = [[Эдиториал УРСС (издательство)|URSS]]
| год = 2010
| страницы =
| isbn =
}}</ref>
Ари аҩыза аеволиуциа (азиндырратә ҵакы инаркны асоциалтә ҵакаҟынӡа) ажәа ахысуан Англиагьы, аха уаҟа акьыԥхь ҭыжьымҭаҿы ицәырҵит Мирабо ишәҟәы анҭыҵ ашьҭахь жәохә шықәса ааҵуаны ([[1772|1772]]). Ус шакәугьы ари ажәа аӡбахә аҳәашьақәа иадырбоит иара уаанӡагьы ахархәарахь ишнеихьаз, терминк аҳасабала алаҵәара аццакышьагьы уеилнаркаауеит. Бенвенист иҭҵаара ианарбоит Британиа ду ажәа civilization (нбанк ала аиԥшымзаара) ацәырҵра шамахамзар асинхронтә ҟазшьа шамаз.<ref group="азгә.">Бенвенист урҭ инарҭбааны дрылацәажәоит астатиа «Ацивилизациа. Ажәа аҭоурых ахь» аҿы.</ref> Англыз бызшәа аҭҵаарадырратә [[терминология|терминологиа]]хь иалеигалеит шотландиатәи афилософ [[Фергюсон, Адам|Адам Фергиусон]], аԥҵамҭа «Атәылуаҩратә уаажәларра аҭоурых аԥышәа» автор ({{lang-en|An Essay on the}} History of Civil Society, [[1767|1767]]), иара уа аҩбатәи адаҟьаҿы иагьазгәеиҭеит<ref>Фергюсон, 2000.</ref>:
{{Ацитата|
Асабира инаркны ашәрахь амҩа данысуеит дарбанзаалак хаз игоу аиндивид имацара иакәымкәа, абнауаҩра аҟынтәи ацивилизациахь ицо ауаатәыҩса рыхкы ахаҭагьы.
{{oq|en|Not only the individual advances from infancy to manhood, but the species itself from rudeness to civilization.
}}
}}
Бенвенист атермин авторреи Фергиусон афранцыз терминологиаҟынтәи мамзаргьы иколлега заатәи иусумҭақәа рҟынтәи аилкаара амаиԥсахыр шалшоз азҵаареи аартны ишаанижьызгьы, ашотланд ҵарауаҩ иоуп раԥхьаӡа акәны аилкаара «ацивилизациа» адунеитә ҭоурых [[Философия истории|атеориатә]] еихшараҿы зхы иазырхәаз, [[дикость|абнауаҩреи]] [[варварство|аварварреи]] ирҿазыргылаз. Убри инаркны иарбоу атермин алахьынҵеи Европа аҭоурыхҭҵааратә хәыцра аҿиареи еиларсхеит.<ref>{{Cite web |url=http://www.jour.isras.ru/index.php/socjour/article/viewFile/778/731 |title=''Д. Ф. Терин'' «Цивилизация» против «варварства»: к историографии идеи европейской уникальности |access-date=2016-11-02 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104033845/http://www.jour.isras.ru/index.php/socjour/article/viewFile/778/731 |url-status=live }}</ref>
== Ацивилизациа ауаажәларратә ҿиара астадиа аҳасабала ==
Фергиусон ирыдигалаз аихшара XVIII ашәышықәса ахԥатәи азбжа адагьы XIX ашәышықәса зегьы даара ирылаҵәаны иҟан. Уи лҵшәа бзиала рхы иадырхәон [[Морган, Льюис Генри|Лиуис Морган]] («Ажәытә уаажәларра»; [[1877|1877]]) [[Энгельс, Фридрих|Фридрих Енгельс]] («Аҭаацәеи, ахатә мали, аҳәынҭқарреи рхылҵшьҭра»; [[1884|1884]]).
Ацивилизациа ауаажәларратә ҿиара астадиа аҳасабала, асоциум аԥсабара алкаареи ауаажәларра рыҿиара иԥсабаратәуи иԥсабаратәыми афакторқәа рыбжьара аиԥшымзаарақәа (аиҿагыларақәа рҟынӡа) рцәырҵреи азҷыдароуп. Уажәазы ауаҩы (ма ахшыҩ змоу даҽа ԥстәык) иԥсҭазааратә социалтә факторқәа аԥыжәара рымоуп, ахәыцра аиӷьтәра аԥыжәара агоит. Ари аҿиара аетап иԥсабаратәым алҵшәатә мчқәа иԥсабаратәу раасҭа аԥыжәара ахьрымоу азҷыдароуп.<ref>Пономарев, 2000, с. 55.</ref>
Иара убас ацивилизациа аҷыдарақәа рахь иаҵанакуеит адгьылқәаарыхреи анапҟазареи рыҿиара, акласстә уаажәларра, аҳәынҭқарра, ақалақьқәа, ахәаахәҭра, ахатә мал, аԥара рыҟазаара, насгьы амонументалтә ргылара, «акыр» иҿиоу адин, аҩыра уҳәа. Афилософ мрагылараҭҵааҩы Б. С. Ерасов<ref name="автоссылка1">Ерасов Б. С. Сравнительное изучение цивилизаций: Хрестоматия: Учеб. пособие для студентов вузов</ref><ref group="азгә.">Азҵаара аҭоурыхҭҵаара шәахә. астатиа Nikolay N. Kradin аҟны. Archaeological Criteria of Civilization</ref> ацивилизациеи аварварра астадиеи злеиԥшым абарҭ акритериқәа аликааит<ref name="автоссылка1" />:
# 1. [[Разделение труда|Аџьа аихшара]] шьаҭас измоу аекономикатә еизыҟазаашьақәа рсистема — ииаалоу (азанааҭтәи аихшаратә занааҭҷыдеи), хагәҵәылатәи ([[социальная стратификация|асоциалтә стратификациа]]);
# 2. Напхгара зуа акласс, [[Средства производства|аарыхра ахархәагақәа]] (зыԥсы ҭоу аџьабаагьы налаҵаны) хылаԥшра рынаҭоит, уи аԥхьатәи аҭыжьыҩцәа ирымырхуа [[Прибавочный продукт|аалыҵ]] аизакреи [[оброк|ашәахтәқәеи]] рыла аиҭеихшареи мҩаԥнагоит, иара убас ауаажәларратә усурақәа рымҩаԥгаразы аусуратә мчы ахархәара анаҭоит;
# 3. Азанааҭтә ҭуџьарцәа, мамзаргьы аҳәынҭқарра хылаԥшра зырҭо, ишиашоу аиҭныԥсахлареи амаҵзурақәеи наскьазго аиҭныԥсахларатә ҳа аҟазаара;
# 4. Анагӡаратәи административтәи функциақәа знапаҿы еизызго ауаажәларра рҿыгҳара аԥыжәара ахьамоу аполитикатә еилазаашьа.
Ахылҵшьҭреи аиуареи рыла еибарку ахылҵшьҭратә еилазаара, амч ахархәара азҭо анапхгаратә класс амчрала иԥсаххоит.
Асоциал-класстә еизыҟазаашьақәа рсистемеи аҵакырадгьыл акзаареи алзыршо аҳәынҭқарра, ацивилизациатә политикатә система шьаҭас иамоуп.
== Хкы рацәала елаԥсоу аҭыԥантәи ацивилизациақәеи, аамҭа-аамҭала еиҭаҳәахо аҭоурых ахәаԥшышьеи ==
=== Аҭыԥантәи ацивилизациақәа рыҭҵаара ===
[[XIX век|XIX ашәышықәса]]зы европатәи аҭоурыхҭҵааҩцәа мрагыларатәи аилазаарақәа рзы раԥхьатәи адыррақәа анроу, алкаа ҟарҵеит ацивилизациатә ҿиара астадиаҿы иҟоу аилазаарақәа рыбжьара зхаҭабзиара ҳараку аиԥшымзаарақәа ыҟазар шалшо, уи иалнаршеит "цивилизациак" акәымкәа "цивилизациақәак"рылацәажәара. Амала, европатәиуи европатәими акультурақәа рыбжьара акультуратә еиԥшымзаарақәа рзы агәаанагарақәа уаанӡагьы ицәырҵит: иаагозар, урыстәылатәи аҭҵааҩы [[Ионов, Игорь Николаевич|И. Ионов]] италиатәи афилософ [[Вико, Джамбаттиста|Џьамбаттиста Вико]] ([[1668|1668]]-[[1744|1744]]) «китаитәи аимператор даараӡа акультура илоуп» ҳәа иҟаиҵаз аҳәамҭақәа
китаитәи ацивилизациа ҷыда шыҟоу, ус анакәха ацивилизациақәа рырацәара ҟалар шалшо ала аилыркаа ҟаиҵоит. Ус шакәугьы, Вико иидеиақәа ирзааигәаз аидеиақәа аазырԥшуаз [[Вольтер|Вольтер]]и [[Гердер, Иоганн Готфрид|Иоганн Готфрид Гердер]]и русумҭақәеи рҩымҭақәеи рҿы аилкаара «ацивилизациа» хадаратәмызт, аилкаара "аҭыԥантәи ацивилизациа" зынӡа ахархәара амамызт.<ref name="ионов">{{статья
| автор = [[Ионов, Игорь Николаевич|И. Н. Ионов]]
| заглавие = Рождение теории локальных цивилизаций и смена научных парадигм
| издание = Образы историографии
| тип = Сб.
| место = М.
| издательство = [[Российский государственный гуманитарный университет|РГГУ]]
| год = 2001
| страницы = 59—84
| isbn = 5-7281-0431-2
}}</ref>
Раԥхьаӡа акәны ажәа «ацивилизациа» ҩ-ҵакык рыла ахархәара аҭан афранцыз шәҟәыҩҩы, аҭоурыхҭҵааҩ [[Балланш, Пьер Симон|Пиер Симон Балланш]] ишәҟәы «Аҭаҳмадеи арԥыси» аҟны ([[1820|1820]]). Ашьҭахь убри аҩыза ахархәара мрагылараҭҵааҩцәа [[Бюрнуф, Эжен|Ежен Биурнуф]]и [[Лассен, Христиан|Ақьырсиан Лассен]]и рышәҟәы «Пали иазку аочерк» (1826) аҟны, еицырдыруа аныҟәаҩ, аҭҵааҩы [[Гумбольдт, Александр фон|Александр фон Гумбольдт]]и егьырҭ ахәыцыҩцәеи аҭҵааҩцәеи гәыԥҩык русумҭақәа рҿы иуԥылоит. Ажәа «ацивилизациа» аҩбатәи аҵакы ахархәара дацхрааит афранцыз ҭоурыхҭҵааҩ [[Гизо, Франсуа Пьер Гийом|Франсуа Гизо]], уи изныкымкәа атермин арацәа хыԥхьаӡараҿы ихы иаирхәахьан, аха ус шакәызгьы, аҭоурыхтә ҿиара ацәаҳәа-стадиатә схема дазиашаны даанхон.<ref name="семёнов152" /><ref name="ионов"/><ref name="семёнов152" />
[[Афаил:Arthur de Gobineau.jpg|thumb|right|120px|{{center|Жозеф Гобино}}]]
Раԥхьаӡа акәны атермин «аҭыԥтә цивилизациа» цәырҵит афранцыз философ [[Ренувье, Шарль|Шарль Ренувье]] иусумҭа "Афилософиа иазку ахархәага" аҟны ([[1844|1844]]). Шықәсқәак рышьҭахь адунеи абеит афранцыз шәҟәыҩҩы, аҭоурыхҭҵааҩ [[Гобино, Жозеф Артюр де|Жозеф Гобино]] ишәҟәы «Ауаҩытәыҩсатә расақәа реиҟарамразы аԥышәа» (1853-1855), уаҟа автор иаликааит 10 цивилизациак, дара зегьы рхатәы ҿиарамҩа ианысуеит. Ианцәырҵлак, урҭ зегьы знымзар-зны иҭахоит. Аха ахәыцҩы ацивилизациақәа рыбжьара акультуратә, асоциалтә, аекономикатә еиԥшымзаарақәа зынӡа дрызҿлымҳамызт: иара хьаас имаз ацивилизациақәа рҭоурых аҿы ирзеиԥшны иҟаз акәын — [[аристократия|аристократиа]]қәа рышьҭыхреи ркаҳареи. Убри аҟнытә иара аҭоурыхфилософиатә концепциа аҭыԥантәи ацивилизациақәа ртеориа бжьаратәла иадҳәалоуп, ишиашоу — [[консерватизм|аконсерватизм]] аидеологиа.
Гобино иусумҭақәа ирықәшәо аидеиақәа ааирԥшуан германиатәи аҭоурыхҭҵааҩ [[Рюккерт, Генрих|Генрих Риуккерт]]гьы, уи ауаатәыҩса рҭоурых — иаку процессӡам, инаваргыланы имҩаԥысуа акультура-ҭоурыхтә шарақәа рпроцессқәа реицҵалыҵ ауп алкаа дазааит. [[Рюккерт, Генрих|Риуккерт]] раԥхьаӡа акәны дазхьаԥшит ацивилизациақәа рҳәаақәа апроблема, урҭ реигәныҩра, рыҩныҵҟатә структуратә еизыҟазаашьақәа. Убри инаваргыланы Риуккерт адунеи зегьы Европа обиект аҳасабала анырра азҭо (мамзаргьы Европатәи ацивилизациа иаԥхьагылоу аҳасабала) дахәаԥшуан, уи иабзоурахеит иконцепциаҿы ацивилизациақәа аиерархиатә знеишьа ацәынхақәа рыҟазаара, урҭ реиҟарареи рхатә гәазыҳәареи мап рыцәкра.<ref name="ионов"/>
[[Афаил:Nikolay Danilevski.jpg|thumb|right|120px|Н. Иа. Данилевски]]
Европоцентрикатәым ахдыррала, ацивилизациатә еизыҟазаашьақәа раԥхьа рыхәаԥшра илшеит ишәҟәы «Урыстәылеи Европеи» ([[1869|1869]]) аҟны иажәуа мраҭашәараевропатәи ацивилизациа мрагылараевропатәи — аславиан цивилизациа қәыԥш иаҿазыргылаз<ref group="азгә.">Изхәаԥшу аҭоурыхтә индивидқәа Н. И. Данилевски акультура-ҭоурыхтә хкқәа, баша акультурақәа, ацивилизациа ҷыдақәа, аҭоурыхтә ҵакқәа ҳәа дрышьҭоуп. Иара убас атермин «ацивилизациа», инеиԥынкыланы рхы иадырхәомызт аҭыԥантәи ацивилизациақәа ртеориа ашьақәгылара анырра азҭаз егьырҭ ахәыцыҩцәагьы, амала уи дара ари аконцепциа ашьаҭакҩцәа ҳәа рыԥхьаӡара иаԥырхагам.</ref> асоциолог [[Данилевский, Николай Яковлевич|Николаи Иаков-иԥа Данилевски]]. [[панславизм|Апанславизм]] аурыс идеолог иарбан [[культурно-исторический тип|культура-ҭоурыхтә хкы]]заалак егьырҭ раасҭа иҿиоуп, иҳаракуп ҳәа аԥхьаӡара шзалымшо азгәеиҭон. Мраҭашәаратәи Европа уи иалкьны хазы иҟам. Афилософ, зны-зынла аславиан жәларқәа мраҭашәаратәи ргәылацәа раасҭа аԥыжәара шрымоу арбо, ари ахшыҩҵак аҵыхәтәанынӡа изнагом.
[[Афаил:Bundesarchiv Bild 183-R06610, Oswald Spengler.jpg|thumb|right|120px|Освальд Шпенглер]]
Аҭыԥантәи ацивилизациақәа ртеориа ашьақәгылараҿы анаҩстәи хҭыс дуны иҟалеит германиатәи афилософ, акультуролог [[Шпенглер, Освальд|Освальд Шпенглер]] иусумҭа «[[Закат Европы|Европа аҭашәара]]» ([[1918|1918]]). Шпенглер аурыс хәыцҩы иусура идыруазу цқьа еилкаам, аха арҭ аҵарауаа рылкаақәа хра злоу ахәҭа хадақәа зегьы рҿы еиԥшуп. Данилевски иеиԥш, «Ажәытә дунеи — Абжьаратәи ашәышықәсақәа — Аҿыц аамҭа» ҳәа еицрыдыркылахьоу аҭоурых еихшара хымԥада мап ацәкуа, Шпенглер адунеи аҭоурых даҽа хәаԥшышьак дадгылаҩны дықәгылеит — ԥсы зхоу реиԥш, аира, ашьақәгылара, аԥсра раамҭақәа ирхысуа, еихьԥшым акультурақәа акыр ракәны. Данилевски иеиԥш иаргьы [[европоцентризм]] акритика азиуеит, аҭоурыхтә ҭҵаара аҭахрақәа ракәымкәа, ҳаамҭазтәи ауаажәларра иқәдыргылаз азҵаарақәа рҭак аԥшаара шхымԥадатәиу дазнеиуеит: аҭыԥтә культурақәа ртеориаҿы ари германиатәи ахәыцҩы мраҭашәаратәи ауаажәларра ркризис аилыркаа иԥшаауеит, уи египеттәи, антикатәи, егьырҭ ажәытә культурақәа зықәшәаз аилаҳара ахнагоит. Уанӡа икьыԥхьыз Риуккерти Данилевскии русумҭақәа ирҿырԥшны уахәаԥшуазар, Шпенглер ишәҟәаҿы атеориа ҿыцрақәа рацәамызт, аха абжьы ду ахылҵит, избанзар бызшәа еилккала иҩын, афактқәеи ахшыҩзцарақәеи рацәан, мраҭашәаратәи ацивилизациа зынӡа агәкаҳара азҭаз, европоцентризм акризис зырӷәӷәаз [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи адунеизегьтәи аибашьра]] анхыркәшаха ашьҭахь икьыԥхьын.<ref>П. Сорокин. О КОНЦЕПЦИЯХ ОСНОВОПОЛОЖНИКОВ ЦИВИЛИЗАЦИОННЫХ ТЕОРИЙ. Сравнительное изучение цивилизаций</ref><ref>Семёнов Ю. И. Философия истории. — С. 174—175</ref><ref>Кузык Б. Н., Яковец Ю. В. Цивилизации: теория, история, диалог, будущее. — Т. 1. — С. 47-48</ref><ref group="азгә.">Аилкаара «аҭыԥантәи ацивилизациа» ацынхәрас, Шпенглер ихы иаирхәеит аилкаара «акультура». Ацивилизациа иара иеилкаараҿы «акультура аҭашәара» акәын, уи аилаҳара астадиа акәын, ажәларқәа, абызшәақәа, аҽазыҟаҵарақәа, аҟазара, аҳәынҭқаррақәа, аҭҵаарадыррақәа рформала алшарақәа реизак зегьы анагӡара ашьҭахь акультура злало. Акультура рҿиаратә лагамҭак аҳасабалеи, ацивилизациа акультура ҭархагак аҳасабалеи реиҿагылара еицрыдыркылахьоу акакәны иҟамлеит, зынӡаск «шпенглертәны» иаанхеит. Ерасов</ref>
Аҭыԥантәи ацивилизациақәа рыҭҵаараҿы акырӡа злагала дуу англыз ҭоурыхҭҵааҩ [[Тойнби, Арнольд Джозеф|Арнольд Тоинби]] иоуп. 12 том иҟоу иусумҭа «[[Постижение истории (Тойнби)|Аҭоурых аилкаара]]» (1934-1961 шш.) аҟны Тоинби ауаатәыҩса рҭоурых еихишеит иаку аҩныҵҟатәи аҿиара асхема змоу аҭыԥантәи ацивилизациақәа жәпакы рыла. Ацивилизациақәа рцәырҵра, рышьақәгылара, ркаҳара адәахьтәи Анцәатә мчхараны, [[Закон вызова и ответа|ааԥхьареи, аҭаки]], ацареи, ахынҳәреи реиԥш иҟаз амзызқәа аныԥшуан. Шпенглери [[Тойнби, Арнольд Джозеф|Тоинби]]и ргәаанагарақәа еицырзеиԥшу аҟазшьақәа рацәоуп. Аиԥшымзаара хада, Шпенглер иҿы акультурақәа зынӡа иахьеиҟәыҭхоу ауп. Тоинби иҿы акәзар, арҭ аизыҟазаашьақәа адәахьтәи аҟазшьа шрымоугьы, дара ацивилизациақәа рыԥсҭазаара иахәҭакуп. Иара изы, еилазаарақәак егьырҭ ианрыцло, ма хазы ианцо, уи алагьы аҭоурыхтә процесс аиԥымҟьара ахьеиқәдыршәо даараӡа акраҵанакуеит.<ref>Репина, 2006, с. 219—220.</ref>
Урыстәылатәи аҭҵааҩы Иу. В. Иаковец [[Белл, Дэниел (социолог)|Дениел Белл]]и [[Тоффлер, Элвин|Елвин Тоффлер]]и русумҭақәа шьаҭас иҟаҵаны ишьақәиргылеит аконцепциа "адунеитә цивилизациақәа" иалкаау ҩаӡарак аҳасабала "ауаажәларра рдинамикеи ргенетикеи рҭоурыхтә ритм аҿы еибгоу системак аҳасабала, аматериалтәи адоуҳатәи еиҭарҿиара, аекономикеи аполитикеи, асоциалтә еизыҟазаашьақәеи акультуреи ахьеиларсу, иахьхеибарҭәаауа». Иара иеилыркаарақәа рҿы, ауаатәыҩса рҭоурых, зынҵыра нкылашьа амамкәа еиҵахо, ацивилизациатә аамҭақәа ритмла рыԥсахра аҳасабала иаарԥшуп.<ref>Яковец Ю. В. Становление постиндустриальной цивилизации.— М., 1992. — С.2</ref>
=== Ацивилизациақәа ралкаара ашәага-загақәа, урҭ рхыԥхьаӡара ===
Ацивилизациақәа ралкааразы акритериақәа ралагалара аҽазышәарақәа изныкымкәа имҩаԥыргахьан; убас, урыстәылатәи аҭоурыхҭҵааҩ [[Фролов, Эдуард Давидович|Ҳ.Д. Фролов]] иусумҭақәа руак аҿы еиқәиԥхьаӡеит еиҳа ахархәара змоу реизга: [[Геополитика|агеополитикатә]] ҭагылазаашьақәа рзеиԥшра, жәытәнатә аахыс абызшәатә еиуара, аекономикатәи аполитикатәи шьақәгылашьеи, акультуреи (адинхаҵарагьы налаҵаны) аменталитети ракзаара, ма реизааигәара. Шпенглери Тоинбии инарышьҭарххны аҵарауаҩ иазхеиҵон «ацивилизациа аоригиналтә хаҭабзиара зыбзоуроу аструктуреиҿкааратә хәҭақәа зегьы роригиналтә ҟазшьеи урҭ даҽакы иаламҩашьо ракзаареи шракәу".<ref>Фролов, 2006, с. 96—100.</ref>
=== Ацивилизациақәа рциклқәа ===
Иахьатәи аетап аан аҵарауаа иалыркаауеит ацивилизациатә ҿиара абарҭ аамҭақәа: аира, аҿиара, аизҳазыӷьара, аҿыцәаара. Амала аҭыԥантәи ацивилизациақәа зегьы аԥсҭазааратә цикл астадиақәа зегьы ирхысӡом, мҽхакы ҭбаала аамҭа ианысӡом. Урҭ рахьтә акык-ҩбак реишьҭагылара еиԥҟьоит аԥсабаратә рыцҳарақәа ирыхҟьаны (ус ахьит, иаагозар, миноитәи ацивилизациа), мамзаргьы егьырҭ акультурақәа реидысларақәа ирыхҟьаны (Агәҭантәи Аладатәи Америка колумбнӡатәи ацивилизациақәа, аскифтә цивилизациашьаҭа).<ref name="пономар56">Пономарев, 2000, с. 56—57.</ref><ref>Кузык Т.1, 2006, с. 92.</ref>
"Аира аетап аан" ицәырҵуеит ацивилизациа ҿыц [[социальная философия|асоциалтә философиа]], уи амаргиналтә ҩаӡараҿы иааԥшуеит ацивилизациаԥхьатәи астадиа ахыркәшара аамҭазы (мамзаргьы уанӡатәи ацивилизациатә система акризис аизҳазыӷьара). Уи ахәҭақәа рахь иуԥхьаӡар ҟалоит ахымҩаԥгашьатә стереотипқәа, аекономикатә активра аформақәа, [[Социальная иерархия|асоциалтә стратификациа]] ашәага-загақәа, аполитикатә қәԥара аметодқәеи ахықәкқәеи. Аилазаарақәа жәпакы ацивилизациатә ҳәаа изахымсыцызт, абнауаҩра, ма аварварра астадиа аҿы иахьаанхаз азы, аҵарауаа акраамҭа рҽазыршәон азҵаара аҭак аҟаҵара: "[[Первобытное общество|аԥхьаӡатәи ауаажәларра]]ҿы ауаа зегьы иаку адоуҳатәи аматериалтәи ҭагылазаашьа зықәшәоз бжеиҳан еиԥшыз аԥсҭазаашьа рыман ҳәа агәаанагара ҟаҵазар, избан урҭ аилазаарақәа зегьы ацивилизациаҿы изымҿиаз?». Арнольд Тоинби игәаанагарала ацивилизациақәа ииуеит, иҿиауеит, агеографиатә ҭагылазаашьа еиуеиԥшым «ааԥхьарақәа» рҭакс рҽақәдыршәоит. Уи инақәыршәаны, иҭышәынтәалоу аԥсабаратә ҭагылазаашьақәа рҿы инанагаз аилазаарақәа акгьы мԥсахкәа рыҽрықәыршәара рҽазыршәон, мамзаргьы — иааиԥмырҟьаӡакәа, ма иаалырҟьаны иааҳакәыршаны иҟаз аԥсабара аиҭакрақәа змаз асоциум хымԥада еилнакаар акәын аԥсабаратә ҭагылазаашьа ишахьыԥшыз, уи ахьыԥшымра аԥсыҽхаразы адинамикатә еиҭакратә процесс иаҿанаргылар акәын.<ref name="пономар56" /><ref>Прокофьева, 2001, с. 72.</ref>
"Аҿиара аетап аан" ишьақәгылоит, иҿиауеит ацивилизациатә система абазистә хырхарҭақәа аазырԥшуа иаку асоциалтә еиҿкаара. Ацивилизациа шьақәгылоит аиндивид исоциалтә хымҩаԥгашьеи ауаажәларратә институтқәа иашьашәалоу реилазаашьеи иалкаау модельк аҳасабала.<ref name="пономар56" />
Ацивилизациатә система "аизҳазыӷьара" зыдҳәалоу уи аҿиараҿы зхаҭабзиара ҳараку ахыркәшара, ихадоу асистематә институтқәа аҵыхәтәантәи рышьақәгылара ауп. Аизҳазыӷьара иацуп ацивилизациатә ҵакыра азеиԥштәреи аимпериатә политика арцыхцыхреи, уи инақәыршәаны ауаажәларратә система зхаҭабзиара ҳараку ахалаҿиара аанкылара иасимволуп ихадоу апринципқәа акыр инҭкааны рынагӡареи адинамикатә принципқәа рҟынтәи астатикатә, ахьчаратә принцип ахь аиасреи ирылҵшәаны. Уи ацивилизациатә кризис шьаҭас иамоуп — адинамика, имҩақәызҵо амчқәа, аҿиара аформа хадақәа хаҭабзиарала рыԥсахра.<ref name="пономар56" />
"Аҿыцәаара аетап аан" ацивилизациа акризистә ҿиара, асоциалтә, аекономикатә, аполитикатә конфликтқәа акырӡа реибарххара, адоуҳа аԥҽра астадиахь ииасуеит. Аҩныҵҟатәи аинститутқәа рырԥсыҽра ауаажәларра адәныҟатәи агрессиазы иуашәшәыраны иҟанаҵоит. Аҵыхәтәаны ацивилизациа ма аҩныҵҟатәи аилаҩеиласраан, мамзаргьы ампыҵахалара иахҟьаны иҭахоит.<ref name="пономар56" />
=== Акритика ===
[[Афаил:Pitirim Sorokin.jpg|Питирим Сорокин|thumb|120px]]
Данилевски, Шпенглер, Тоинби рконцепциақәа аҭҵаарадырратә еилазаараҿы еиуеиԥшымкәа ирыдыркылеит. Урҭ русумҭақәа ацивилизациақәа рҭоурых аҭҵаара аганахьала ифундаменталтәу усумҭақәаны ишыԥхьаӡоугьы, ртеориатә усумҭақәа акритика ӷәӷәа рзыруит. Ацивилизациатә теориа иашьҭанеиуа акритикцәа дыруаӡәкны дықәгылеит аурыс-америкатәи асоциолог [[Сорокин, Питирим Александрович|Питирим Сорокин]], уи иазгәеиҭеит "арҭ атеориақәа зегь иреиҳау рыгха ӷәӷәа акультуратә системақәеи асоциалтә системақәеи (агәыԥқәеи) реилаӡҩара шакәу, ахьӡ "ацивилизациа“ акыр еиуеиԥшым асоциалтә гәыԥқәеи урҭ рзеиԥш культурақәеи ишрырҭо — зны аетникатә, зны адинхаҵаратә, зны аҳәынҭқарратә, зны аҵакыратә, зны еиуеиԥшым афакторрацәатә гәыԥқәа, мамзар дара ирымоу еизаку акультурақәа змоу еиуеиԥшым аилазаарақәа рконгломератгьы», уи иахҟьаны Тоинбии иаԥхьанеиҩцәеи ацивилизациақәа ралԥшаара акритериа хадақәа рзымҳәеит, урҭ рхыԥхьаӡара иаша еиԥшҵәҟьа.<ref>''Сорокин П.'' Общие принципы цивилизационной теории и её критика. Сравнительное изучение цивилизаций</ref>
[[Афаил:Nikolay Kradin.jpg|[[Крадин, Николай Николаевич|Николаи Крадин]]|thumb|120px]]
Аҭоурыхҭҵааҩ-мрагылараҭҵааҩы [[Алаев, Леонид Борисович|Л.Б. Алаев]] иазгәеиҭоит ацивилизациақәа ралкаара ашәага-загақәа зегьы (агенетикатә, аԥсабаратә, адинхаҵаратә) даара ишуашәшәыроу. Акритериқәа ыҟамзар, дара рҳәаақәеи рхыԥхьаӡареи реиԥш, иахьа уажәраанӡагьы еимактәыс иаанхо аилкаара «ацивилизациагьы» ашьақәыргылара залшом. Уи адагьы ацивилизациатә знеишьа аҭҵаарадырра аҳәаақәа ирҭыҵуа, шамахамзар «адоуҳара», атрансцендентра, алахьынҵа уҳәа ирыдҳәалоу аилкаарақәа ирызхьаԥшуеит. Абарҭқәа зегьы азҵаара ықәдыргылоит ацивилизациақәа ирызку аҵара аҿхьынӡаҭҵаарадырратәу азы. Аҵарауаҩ, иара иеиԥшу аидеиақәа, аперифериатә капитализм атәылақәа рылԥшаахқәа абжьааԥны аԥырак ахь ишышьҭырхуа, аиҵахара ацынхәрас ртәылақәа «рҷыдареи» «рымҩа ҷыдеи» рылацәажәара еиҳа еиӷьазшьо, «адоуҳатә» Мрагылара «аматериалтә, ибаауа, иаӷоу» Мраҭашәара иаҿазыргыло, мраҭашәараҿагыларатә гәалаҟазаарақәа цәырызго, ирыдгыло азгәеиҭоит. Ас еиԥш иҟоу аидеиақәа урыстәылатәи аналог [[евразийство|евразиара]] ауп.<ref>''Алаев Л. Б.'' [http://www.socionauki.ru/journal/articles/129681/ Смутная теория и спорная практика: о новейших цивилизационных подходах к Востоку и к России] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130615034803/http://www.socionauki.ru/journal/articles/129681/ |date=2013-06-15 }} // Историческая психология и социология истории. 2008. № 2.</ref>
Аетнолог [[Шнирельман, Виктор Александрович|В.А. Шнирельман]] иҩуеит ацивилизациатә знеишьаҿы акультура ахшыҩзышьҭра шарҭо, ари аилкаара ахыгагаареи ауадаҩреи ирыхҟьаны, ацивилизациақәа ралкаара акритериқәа еилыкка рышьақәыргыларагьы шзалымшо. Зны-зынлагьы, ацивилизациақәа рҳәаақәа рышьақәыргылараан, амилаҭеилыхратә идеиақәа ирықәныҟәоит. Асовет мчра ашьҭахьтәи Урыстәыла (аҭҵаарадырратә еилазаарақәа рҿгьы) ацивилизациатә знеишьа зеиԥш ҟамлац ахыԥша аҵарауаҩ, СССР анеилаҳа ашьҭахь, ауаажәларра зымҽхазкыз ахаҭара акризис ауп ҳәа аилыркаа ҟаиҵоит. Уи аҿы иҷыдоу ароль наргӡеит, иара игәаанагарала, еицырдыруа [[Гумилёв, Лев Николаевич|Л. Гумилиов]] ихшыҩхәыцрақәа. Урыстәыла ацивилизациатә знеишьа алаҵәара аизҳазыӷьара анеоконсервативтә, амилаҭеилыхратә, анеофашисттә идеологиақәа аԥыжәара анрымаз аамҭа иақәшәеит. Мраҭашәаратәи антропологиа уи аамҭазы ацивилизациақәа ирызку аҵара мап ацәнакхьеит, акультура иаарту, исистемадоу аҟазшьазы алкаа ҟанаҵахьеит.<ref>''Шнирельман В. А.'' [http://www.socionauki.ru/journal/articles/130342/ Слово о «голом (или не вполне голом) короле»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180310135807/http://www.socionauki.ru/journal/articles/130342/ |date=2018-03-10 }} // Историческая психология и социология истории. 2009. № 2.</ref>
Урыстәылатәи аҭоурыхҭҵааҩ [[Крадин, Николай Николаевич|Н. Н. Крадин]] Мраҭашәара ацивилизациа атеориа акризиси асовет мчра ашьҭахьтәи атәылақәа иахьрыҵаркуа уи алаҵәара шеизҳази ртәы абас иҩуеит:
<blockquote>XX ашә. аҵыхәтәантәи аԥшьбарак азы аӡәырҩы ацивилизациатә методологиа алагалара ҳџьынџьтәылатә теоретикцәа адунеитә ҭҵаарадырра аԥхьагылара змоу аҳәаақәа рахь икылнагап ҳәа иақәгәыӷуазҭгьы, уажәы ас еиԥш иҟоу аиллиузиақәа ирԥырҵтәуп. Ацивилизациатә теориа адунеитә ҭҵаарадырраҿы ирылаҵәаны иҟан шәышықәсабжа раԥхьа, уажәы уи акризистә ҭагылазаашьа амоуп. Аҳәаанырцәтәи аҵарауаа аҭыԥантәи аилазаарақәа рыҭҵаара, аҭоурыхтә антропологиа апроблематика, есҽнытәи аҭоурых адҵаалара еиҳа еиӷьаршьоит. Ацивилизациақәа ртеориа еиҳа активла аус адырулоит аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы (аевроцентризм альтернативак аҳасабала) иҿиауа, асоциалистшьҭахьтәи атәылақәа рҿы. Ари апериод иалагӡаны иалкаау ацивилизациақәа рхыԥхьаӡара иаалырҟьаны — иарбанзаалак аетникатә гәыԥ
ацивилизациатә статус аҭараҟынӡа ишьҭыҵит. Убри инамаданы, ацивилизациатә знеишьа «аԥсыҽқәа ридеологиа», ҳаамҭазтәи [[Мир-системный анализ|адунеи-система]] иҿиоу атәылақәа аетникатә милаҭеилыхра раҿагылара аформа аҳасабала иахцәажәаз [[Валлерстайн, Иммануил|И.Валлерстаин]] игәаанагара ақәшаҳаҭымхара уадаҩуп.<ref>Крадин, 2009, с. 166—200.</ref></blockquote>
Аҭоурыхҭҵааҩ, афилософ [[Семёнов, Юрий Иванович|Иу.И. Семионов]]
ацивилизациатә знеишьа ацнагаҩцәа рхатәы хшыҩхәыцрақәа ҭҵаарадырратә ҵакык шрымамыз азгәеиҭоит: «[Амарксизм] ари аус зыдулоу акатегориатә аппарат змоу аҭоурых афилософиа аконцепциа заҵәык ауп. Уи иаҿырԥшӡам уажәы ҳфилософиатәи ҳҭоурыхтәи литератураҿы иҳараркуа «ацивилизациатә знеишьа», уи иамоуп еилкаара заҵәык — «ацивилизациа», еиҳа ииашаны иуҳәозар, аилкаарагьы акәымкәа, еиуеиԥшым авторцәа зынӡа ихаз-хазу аҵакқәа зырҭо ажәагьы. Ари азнеишьа иазку семинарк аҿы, ажәахәҟаҵаҩ идгылаҩцәа ажәа «ацивилизациа» иарҭо 22 ҵакы иԥхьаӡеит. Зынӡа иџьашьатәӡам, ари азнеишьа иазку ацәажәарақәа зегьы иҭацәу аҟынтәи изҭыкко ахь риагара акәны иахьыҟоу». Убри аан, аҭоурыхтә процесс имариоу инаркны иуадаҩу ахь анеира аԥсыҽрақәа ахьырбаз, арҽеира ахьалдыршаз ала, дара иалкаау ароль ҵоура наргӡеит.<ref>Ю. И. Семенов. Материалистическое понимание истории: недавнее прошлое, настоящее, будущее // Новая и новейшая история. 1996. № 3. С. 80-84</ref><ref>[http://scepsis.ru/library/id_1082.html 2.7. Развитие плюрально-циклического взгляда на историю в XX веке] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120629073938/http://scepsis.ru/library/id_1082.html |date=2012-06-29 }} // ''Семенов Ю. И.'' Философия истории. (Общая теория, основные проблемы, идеи и концепции от древности до наших дней). М.: Современные тетради, 2003.</ref>
Аҭоурых аҿы ацивилизациатә знеишьа акритика азиуеит асоциологиатә ҵаарадыррақәа рдоктор М.И. Бобров.<ref>[http://izvestia.asu.ru/1999/2/soci/TheNewsOfASU-1999-2-soci-05.pdf izvestia.asu.ru] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20141109205609/http://izvestia.asu.ru/1999/2/soci/TheNewsOfASU-1999-2-soci-05.pdf |date=2014-11-09 }} с. 6</ref>
[[Яковенко, Игорь Григорьевич|И.Г. Иаковенко]] иазгәеиҭоит ацивилизациақәа ртеориа аметодологиа апроблемақәа жәпакы: ацивилизациақәа иаку рметодологиеи рсистематикеи ыҟаӡам.<ref>''[[Яковенко, Игорь Григорьевич|И. Г. Яковенко]]'' Цивилизационный анализ, проблема метода. // Проблемы исторического познания. — М.: Наука, 1999. — Тираж 600 экз. — С.84 — 92</ref>
Иахьатәи аамҭазы (2014 шықәса) аусура иацнаҵоит есшықәсатәи аконференциақәа мҩаԥызго, ажурнал «Comparative Civilizations Review» ҭзыжьуа «Ацивилизациақәа реиҿырԥшратә ҭҵаара Жәларбжьаратәи аилазаара».
== Акомментариқәа ==
{{Reflist |group=азгә.}}
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|28em}}
== Алитература ==
* {{книга
|автор = [[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]
|заглавие = Философия истории. (Общая теория, основные проблемы, идеи и концепции от древности до наших дней)
|ссылка = http://scepsis.ru/library/id_1065.html
|место = М.
|издательство = Современные тетради
|год = 2003
|страниц = 776
|isbn = 5-88289-208-2
|тираж = 2500
| ref = Семенов
}}
* {{книга
|автор = [[Кузык, Борис Николаевич|Кузык Б. Н.]], [[Яковец, Юрий Владимирович|Яковец Ю. В.]]
|заглавие = Цивилизации: теория, история, диалог, будущее: В 2 т.
|ссылка = http://www.kuzyk.ru/allbooks/20061013_1/
|место = М.
|издательство = Институт экономических стратегий
|год = 2006
|том = 1: Теория и история цивилизаций
|страниц = 768
|isbn = 5936181014
|тираж = 5000
|ref = Кузык Т.1
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230726020435/http://www.kuzyk.ru/allbooks/20061013_1/
|archive-date = 2023-07-26
|access-date = 2026-07-10
|url-status = dead
}}
* {{книга
|автор = [[Пономарёв, Михаил Викторович|Пономарёв М. В.]], Смирнова С. Ю.
|заглавие = Новая и новейшая история стран Европы и Америки: Учеб. пособие для студ. высш. учеб. заведений: В 3 ч
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Гуманит. изд. центр ВЛАДОС
|год = 2000
|том = 1
|страниц = 288
|isbn = 5-691-00344-5
|тираж = 10000
| ref = Пономарев
}}
* Россия как цивилизация: устойчивое и изменчивое / [[Ахиезер, Александр Самойлович|А. С. Ахиезер]], [[Гавров, Сергей Назипович|С. Н. Гавров]], [[Кульпин-Губайдуллин, Эдуард Сальманович|Э. С. Кульпин]], [[Пелипенко, Андрей Анатольевич|А. А. Пелипенко]], [[Кондаков, Игорь Вадимович|И. В. Кондаков]], [[Хренов, Николай Андреевич|Н. А. Хренов]], [[Яковенко, Игорь Григорьевич|И. Г. Яковенко]] и др.; отв. ред И. Г. Яковенко; Научный совет [[Российская академия наук|РАН]] «История мировой культуры». — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 2007. — 685 с. ISBN 978-5-02-035664-1
* {{книга
|автор = [[Февр, Люсьен|Февр Л.]]
|часть = Цивилизация: эволюция слова и группы идей
|заглавие = Бои за историю
|ссылка = https://archive.org/details/boizaistoriiu0000febv/page/239
|ответственный = Февр, Люсьен; Бобович, А. А.; [[Гуревич, Арон Яковлевич|Гуревич, А. Я.]]; АН СССР
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 1991
|страницы = 239—281
|страниц = 629
|серия = [[Памятники исторической мысли]]
|isbn = 5-02-009042-5
|тираж = 13000
| ref = Февр
}}
* {{книга
|заглавие = Сравнительное изучение цивилизаций : Хрестоматия
|ответственный = [[Ерасов, Борис Сергеевич|Б. С. Ерасов]]
|место = М.
|издательство = Аспект Пресс
|год = 1999
|страниц = 556
|isbn = 5-7567-0217-2
|тираж = 5000
| ref = Ерасов
}}
* {{книга
|автор = Ерасов Б. С
|заглавие = Цивилизации: универсалии и самобытность
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 2002
|страниц = 524
|isbn = 5-02-022634-3
|тираж = 1000
|ref = Ерасов, Цивилизации
}}
* ''Космина В. Г.'' Проблеми методології цивілізаційного аналізу історичного процесу / В. Г. Космина. — Запоріжжя: ЗНУ, 2011. — 310 с. — ISBN 978-966-599-332-2
* {{статья
| ref= Крадин
| автор = [[Крадин, Николай Николаевич|Крадин Н. Н.]]
| заглавие = Проблемы периодизации исторических макропроцессов
| ссылка = http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=51&Itemid=1
| автор издания = [[Гринин, Леонид Ефимович|Л. Е. Гринин]], [[Коротаев, Андрей Витальевич|А. В. Коротаев]], [[Малков, Сергей Юрьевич|С. Ю. Малков]]
| издание = История и Математика
| тип = Альманах
| место = М.
| издательство = Либроком
| год = 2009
| номер = 5
| страницы =
| isbn = 978-5-397-00519-7
}}
* {{книга
|автор = Прокофьева Г. П.
|заглавие = Становление категории «Цивилизация» как универсальной единицы анализа исторического процесса: Дис. ... канд. филос. наук : 09.00.11
|место = Хабаровск
|год = 2001
|страниц = 141
|ref = Прокофьева
}}
* {{книга
|ref= Репина
|автор = [[Репина, Лорина Петровна|Репина Л. П.]]
|заглавие = История исторического знания: пособие для вузов
|ответственный = Л. П. Репина, В. В. Зверева, М. Ю. Параманова
|издание = 2-е
|место = М.
|издательство = [[Дрофа (издательство)|Дрофа]]
|год = 2006
|страницы =
|страниц = 288
|isbn = 5-358-00356-8
|тираж = 2000
}}
* {{книга
|ref= Старобинский
|автор = [[Старобинский, Жан|Жан Старобинский]]
|часть = Слово «цивилизация»
|заглавие = Поэзия и знание. История литературы и культуры. В 2 томах
|оригинал =
|ответственный = Старобинский, Жан; Васильева, Е. П.; [[Дубин, Борис Владимирович|Дубин, Б. В.]]; [[Зенкин, Сергей Николаевич|Зенкин, С. Н.]]; [[Мильчина, Вера Аркадьевна|Мильчина, В. А.]]
|ссылка = http://ec-dejavu.ru/c-2/Civilization-3.html
|место = М.
|издательство = [[Языки славянской культуры]]
|год = 2002
|том = 1
|страницы =
|страниц = 496
|серия = Язык. Семиотика. Культура
|isbn = 5-94457-002-4
|тираж =
}}
* ''Уланов, М. С., Бадмаев В. Н.'' Буддизм в контексте типологии цивилизаций / М. С. Уланов, В. Н. Бадмаев // Философские науки. — 2016. — № 10. — С. 28-40.
* {{книга
|ref= Фергюсон
|автор = Фергюсон А.
|заглавие = Опыт истории гражданского общества
|оригинал = An Essay on the History of Civil Society
|ответственный = Фергюсон, Адам; Мюрберг, И. И.; [[Абрамов, Михаил Александрович|Абрамов, М. А.]]
|место = М.
|издательство = [[РОССПЭН]]
|год = 2000
|страницы =
|страниц = 391
|серия = Университетская б-ка : Политология
|isbn = 5-8243-0124-7
|тираж = 1000
}}
* {{статья
| ref= Фролов
| автор = [[Фролов, Эдуард Давидович|Фролов Э. Д]]
| заглавие = Проблема цивилизаций в историческом процессе
| издание = [[Вестник Санкт-Петербургского университета]]. Серия 2: История
| год = 2006
| номер = 2
| страницы =
}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:цивилизациа}}
[[Акатегориа:Ацивилизациақәа| ]]
[[Акатегориа:Ауаажәларра]]
[[Акатегориа:Ажәларқәа рантропологиатә категориақәа]]
[[Акатегориа:Акультуратә антропологиа]]
[[Акатегориа:Акультуратә географиа]]
[[Акатегориа:Акультуратә ҭоурых]]
[[Акатегориа:Ацәаҳәатә теориақәа]]
pkza2ecin2vxo22le1xwm2dlkjk7cz5
Акатегориа:Аемигрантцәа атәылақәа рыла
14
56775
174671
174660
2026-10-03T23:01:35Z
Fraxinus.cs
8381
174671
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Emigrants by country of origin}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category see also|Аиммигрантцәа атәылақәа рыла}}
{{DEFAULTSORT:емигрантцәа атәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Ауаа рмиграциатә статус алеи атәылақәа рылеи]]
[[Акатегориа:Аемигрантцәа| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Аемиграциа атәылақәа рыла|+емигрантцәа]]
tfaju7lw50m9x98bqco98810h8g0jxb
Акатегориа:Ауаа рмиграциатә статус алеи атәылақәа рылеи
14
56781
174668
2026-10-03T22:47:17Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Category see also|Ауаа атәылақәа рылеи рмиграциатә статус алеи}} {{DEFAULTSORT:уаа рмиграциатә статус алеи атәылақәа рылеи}} [[Акатегориа:Ауаа рмиграциатә статус ала| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауаа астатусқәа рылеи атәылақәа рылеи| миграциатә]]»
174668
wikitext
text/x-wiki
{{Category see also|Ауаа атәылақәа рылеи рмиграциатә статус алеи}}
{{DEFAULTSORT:уаа рмиграциатә статус алеи атәылақәа рылеи}}
[[Акатегориа:Ауаа рмиграциатә статус ала| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Ауаа астатусқәа рылеи атәылақәа рылеи| миграциатә]]
58lix3o2j1ont5u1o2v5hhoktcb9y3m
174669
174668
2026-10-03T22:47:32Z
Fraxinus.cs
8381
174669
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category see also|Ауаа атәылақәа рылеи рмиграциатә статус алеи}}
{{DEFAULTSORT:уаа рмиграциатә статус алеи атәылақәа рылеи}}
[[Акатегориа:Ауаа рмиграциатә статус ала| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Ауаа астатусқәа рылеи атәылақәа рылеи| миграциатә]]
1pj91jrawbfxp1oeenhs6nc9yerjh0j
Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рахь аиммигрантцәа
14
56782
174670
2026-10-03T22:59:20Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Immigrants to the United States}} [[Акатегориа:Аиммигрантцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}}ҟа аиммигрантцәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рахь иммиграциа|:иммигрантцәа]] [[Акатегориа:Америкауаа рмиграциатә статус ала|иммигрантцәа]]»
174670
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Immigrants to the United States}}
[[Акатегориа:Аиммигрантцәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}}ҟа аиммигрантцәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рахь иммиграциа|:иммигрантцәа]]
[[Акатегориа:Америкауаа рмиграциатә статус ала|иммигрантцәа]]
drczivk89hi51vhnzox7dxr8mhxot9a
174677
174670
2026-10-03T23:23:56Z
Fraxinus.cs
8381
174677
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Immigrants to the United States}}
[[Акатегориа:Аиммигрантцәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}}ҟа аиммигрантцәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рахь аиммиграциа|:иммигрантцәа]]
[[Акатегориа:Америкауаа рмиграциатә статус ала|иммигрантцәа]]
dxfe2c36bddb0e1pv5e3521kmba3azp
Акатегориа:Аиммигрантцәа атәылақәа рыла
14
56783
174672
2026-10-03T23:04:41Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Immigrants by country of destination}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Аемигрантцәа атәылақәа рыла}} {{DEFAULTSORT:иммигрантцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аиммигрантцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аиммиграциа атәылақәа рыла|*иммигрантцәа]] Акатегориа:Ажәларқәа...»
174672
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Immigrants by country of destination}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category see also|Аемигрантцәа атәылақәа рыла}}
{{DEFAULTSORT:иммигрантцәа атәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Аиммигрантцәа| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Аиммиграциа атәылақәа рыла|*иммигрантцәа]]
[[Акатегориа:Ажәларқәа атәылақәа рыла| иммигрантцәа]]
[[Акатегориа:Ауаа ахьцо ала]]
[[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рыла| иммигрантцәа]]
5qi5xhg8vf4g53388tv2msx01w9y1z5
Акатегориа:Аиммигрантцәа
14
56784
174673
2026-10-03T23:07:31Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Immigrants}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Cat more|Аиммиграциа}} {{DEFAULTSORT:иммигрантцәа}} [[Акатегориа:Аиммиграциа|!иммигрантцәа]] [[Акатегориа:Ауаа рмиграциатә статус ала]]»
174673
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Immigrants}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Cat more|Аиммиграциа}}
{{DEFAULTSORT:иммигрантцәа}}
[[Акатегориа:Аиммиграциа|!иммигрантцәа]]
[[Акатегориа:Ауаа рмиграциатә статус ала]]
oelvqero8rw0e9uncg4ifq0ztdgjd2x
Акатегориа:Аҩадатәи Америкаҟа аиммигрантцәа
14
56785
174674
2026-10-03T23:14:58Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америкаҟа аиммигрантцәа}} [[Акатегориа:Аиммигрантцәа]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америкаҟа аиммиграциа|*иммигрантцәа]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа|иммигрантцәа]]»
174674
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америкаҟа аиммигрантцәа}}
[[Акатегориа:Аиммигрантцәа]]
[[Акатегориа:Аҩадатәи Америкаҟа аиммиграциа|*иммигрантцәа]]
[[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа|иммигрантцәа]]
56ptdaiociympm11kpvc2wox3lbryws
Акатегориа:Аҩадатәи Америкаҟа аиммиграциа
14
56786
174675
2026-10-03T23:17:24Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америкаҟа аиммиграциа}} [[Акатегориа:Аиммиграциа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка ауаажәларра|иммиграциа]]»
174675
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америкаҟа аиммиграциа}}
[[Акатегориа:Аиммиграциа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Аҩадатәи Америка ауаажәларра|иммиграциа]]
rtrrkgebyyeahq0xo5mfecamicu52oi
Акатегориа:Аиммиграциа аконтинентқәа рыла
14
56787
174676
2026-10-03T23:21:44Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Immigration by continent}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:иммиграциа аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Аиммиграциа| континентқәа]] [[Акатегориа:Ауааԥсыра аконтинентқәа рыла|*иммиграциа]] [[Акатегориа:Аҭоурых амаҭәар алеи аконтинентқәа рылеи]]»
174676
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Immigration by continent}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:иммиграциа аконтинентқәа рыла}}
[[Акатегориа:Аиммиграциа| континентқәа]]
[[Акатегориа:Ауааԥсыра аконтинентқәа рыла|*иммиграциа]]
[[Акатегориа:Аҭоурых амаҭәар алеи аконтинентқәа рылеи]]
iis7zvyqr1opedipt7rkak6k0oi14y6
Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рахь аиммиграциа
14
56788
174678
2026-10-03T23:27:54Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Immigration in the United States}} {{Cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}} руаажәларра|иммиграциа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу ауааԥсыра|иммиграциа]] [[Акатегориа:Аиммиграциа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}}ҟа аиммиграциа]]»
174678
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Immigration in the United States}}
{{Cat main}}
[[Акатегориа:{{Title country}} руаажәларра|иммиграциа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу ауааԥсыра|иммиграциа]]
[[Акатегориа:Аиммиграциа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}}ҟа аиммиграциа]]
qkz43iy040qny5zgxb62uetml2gpdlz
Акатегориа:Америкауаа рмиграциатә статус ала
14
56789
174679
2026-10-03T23:30:09Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Америкауаа| миграциатә статус]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи рмиграциатә статус алеи]]»
174679
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Америкауаа| миграциатә статус]]
[[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи рмиграциатә статус алеи]]
7iuor9qno3xjaiaeseca1qd1dymtdxw
Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи рмиграциатә статус алеи
14
56790
174680
2026-10-03T23:32:47Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауаа рмиграциатә статус алеи атәылақәа рылеи}} {{DEFAULTSORT:уаа атәылақәа рылеи рмиграциатә статус алеи}} [[Акатегориа:Ауаа рмиграциатә статус ала| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи астатусқәа рылеи| миграциатә]]»
174680
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category see also|Ауаа рмиграциатә статус алеи атәылақәа рылеи}}
{{DEFAULTSORT:уаа атәылақәа рылеи рмиграциатә статус алеи}}
[[Акатегориа:Ауаа рмиграциатә статус ала| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи астатусқәа рылеи| миграциатә]]
qqbvxt4dfbavjs3mjqcz7vrc79q03qv
Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи америкауаа аҭыԥқәа рыла
14
56791
174681
2026-10-03T23:38:26Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи америкауаа| ҭыԥқәа]] [[Акатегориа:{{Title century}-тәи ашәышықәсазтәи ауаа аҭыԥқәа рыла|америкауаа]] [[Акатегориа:Америкауаа аҭыԥқәа рыла]]»
174681
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи америкауаа| ҭыԥқәа]]
[[Акатегориа:{{Title century}-тәи ашәышықәсазтәи ауаа аҭыԥқәа рыла|америкауаа]]
[[Акатегориа:Америкауаа аҭыԥқәа рыла]]
nwmfc3533yvwe8rugi5jk5lqpkvmo1p
174682
174681
2026-10-03T23:38:36Z
Fraxinus.cs
8381
174682
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи америкауаа| ҭыԥқәа]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи ауаа аҭыԥқәа рыла|америкауаа]]
[[Акатегориа:Америкауаа аҭыԥқәа рыла]]
lwz7sd3dme0z6da6kzf2xp0si7qgubk
Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи америкауаа
14
56792
174683
2026-10-03T23:58:07Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{People by nationality and century category header}}»
174683
wikitext
text/x-wiki
{{People by nationality and century category header}}
7yvqoouykuscqr1w1llvrl9nuyxgr3e
174685
174683
2026-10-04T00:05:19Z
Fraxinus.cs
8381
174685
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|20th-century people of the United States}}
{{Category series navigation}}
{{People by nationality and century category header}}
fasvtrzgszdd9nrr0e82vgct7nj6ve5
Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы инхоз аҩада-америкауаа атәылақәа рыла
14
56793
174690
2026-10-04T00:26:21Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рыла|*ҩада-америкауаа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз аевропауаа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа атәылақәа рыла]]»
174690
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рыла|*ҩада-америкауаа]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз аевропауаа| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа атәылақәа рыла]]
dwko3eigu3xajqhnvsxz86i8v0qhoa9
Акатегориа:Америкауаа ашәышықәсақәа рыла
14
56794
174691
2026-10-04T00:31:42Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|People of the United States by century}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы инхоз ауаа аамҭақәа рыла| шәышықәсақәа]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа ашәышықәсақәа рыла]] Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа ры...»
174691
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|People of the United States by century}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы инхоз ауаа аамҭақәа рыла| шәышықәсақәа]]
[[Акатегориа:Аҩадатәи Америка инхо ауаа ашәышықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]
ji0wgpxuhimdtlt0np4iiup372fif39
Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы инхоз ауаа аамҭақәа рыла
14
56795
174693
2026-10-04T00:40:45Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи аамҭақәа рылеи]] [[Акатегориа:Америкауаа| аамҭақәа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҭоурыхтә ерақәа|*уаа]] [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҭоурых аамҭақәа рыла]]»
174693
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи аамҭақәа рылеи]]
[[Акатегориа:Америкауаа| аамҭақәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҭоурыхтә ерақәа|*уаа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҭоурых аамҭақәа рыла]]
fy54c8ru2t101k8gc11qvr344db3zoe