Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.47.0-wmf.22
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Иԥсабаратәу амҩаныза
0
56797
174697
2026-10-07T09:51:18Z
Nart17
17397
Аиҭагара [[:ru:Естественный спутник]] аҟынтә (CC BY-SA 4.0; авторцәа — иҭ/ҭ?); Аиҭагаҩ: Айнар Читанава. Nart17 translation team.
174697
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:Phobos & Deimos full.gif|thumb|[[Марс]] амҩанызақәа [[Фобос|Фобоси]] [[Деймос|Деимоси]]]]
'''Иԥсабаратәу амҩаныза''' — [[Гравитация|агравитациа]] анырра аҩнуҵҟа [[Адунеи|акосмостә ҭыԥҭаӡараҿы]] даҽа обиектк акәша-мыкәша иалкаау атраекториа ([[орбита|аорбита]]) ала иахыкәшо [[Астрономический объект|жәҩантә цәеижьуп]].
== Аилкаара алкаара ==
Раԥхьаӡакәны аилкаара «амҩаныза» ихы иаирхәеит [[Кеплер, Иоганн|Иоганн Кеплер]] 1611 шықәсазы Франкфурт иҭыжьыз иусумҭа ''Narratio de Iovis Satellitibus'' аҟны<ref name="ssmvii">{{cite book|last=Blunck|first=Jürgen|title=Solar System Moons: Discovery and Mythology|publisher=Springer|location=Berlin, Heidelberg|year=2010|pages=VII|isbn=978-3-540-68852-5|doi=10.1007/978-3-540-68853-2|language=en}}</ref>. Ахархәараҿы амҩанызақәа зны-зынла амзақәа ҳәа ирышьҭоуп.
Астрономцәа рыбжьара иҟоуп агәаанагара мҩанызас иԥхьаӡатәу агәҭантәи ацәеижь ([[Звезда|аеҵәа]]<ref>{{Cite news|title=What Is a Satellite?|first=Jennifer Wall :|last=MSFC|url=https://www.nasa.gov/audience/forstudents/k-4/stories/nasa-knows/what-is-a-satellite-k4.html|work=NASA|date=2015-05-15|access-date=2017-03-08|lang=en|archive-date=2017-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170308140427/https://www.nasa.gov/audience/forstudents/k-4/stories/nasa-knows/what-is-a-satellite-k4.html}}</ref>, [[планета|апланета]], [[карликовая планета|апланета ҵан]], ма [[Астероид|астероид]]) иакәшо аобиект ауп ҳәа, ари аобиекти агәҭантәи ацәеижьи рыла ишьақәгылоу асистема [[барицентр (астрономия)|абарицентр]] агәҭантәи ацәеижь аҩныҵҟа иҟоуп ҳәа. Абарицентр агәҭантәи ацәеижь анҭыҵ иҟазар, аобиект мҩанызаны иԥхьаӡатәым, ҩ-планетак, ма планетақәак (аҵан планетақәа, астероидқәа) рыла ишьақәгылоу асистема акомпонент ҳәа иԥхьаӡатәуп. Аха [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] макьана амҩаныза иалкаау аҳәаақәҵара анамҭацт, уи насшәа ишыҟаҵахо ҳәаны<ref name="Pluto and the Developing Landscape of Our Solar System">{{Cite web |url=http://www.iau.org/public_press/themes/pluto/ |title=Pluto and the Developing Landscape of Our Solar System |access-date=2009-03-12 |archive-date=2009-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219080008/http://iau.org/public_press/themes/pluto/ |url-status=live }}</ref>. Хәҭакахьала, [[Международный астрономический союз|ЖәАЕ]] (Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла) официалла [[Харон (спутник)|Ҳарон]] [[Плутон]] иамҩанызаны иаԥхьаӡоит.
Иарбоу адагьы иҟоуп аилкаара «амҩаныза» формала аҳәаақәҵаразы иҟалар зылшо егьырҭ азнеишьақәагьы<ref name="definitions">{{Cite web |url=http://astronet.ru/db/msg/1171221 |title=Луна — спутник или планета? |publisher=Astronet.ru |access-date=2009-03-12 |archive-date=2009-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090902092803/http://www.astronet.ru/db/msg/1171221 |url-status=live }}</ref>.
== Иԥсабаратәу амҩанызақәа ахьӡқәа рыҭара ==
Иԥсабаратәу амҩаныза аартраан иара ианашьахоит адыргеи аномери, насшәа иара убас ахатәы хьӡы. Атрадициа инақәыршәаны ари ахьӡ алхра азин имоуп амҩаныза аԥхьаартҩы. Ирыдигало ахьӡқәа уаанӡа иаартыз ажәҩантә цәеижь амҩанызақәа рыхьӡқәа ирышьашәалозароуп, уи зыкәшо. Аҭоурых иадыруеит аԥхьаартҩы ила ахьӡ алхра атрадициа аилагарақәа ҩба: Сатурн раԥхьатәи амҩанызақәа быжьбеи иара убас Уран амҩанызақәа ԥшьбеи рыхьӡқәа риҭеит астроном [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] иԥа [[Гершель, Джон|Џьон Гершель]], 1892 шықәса инаркны 1974 шықәсанӡа иаартыз, аԥхьаартҩцәа ахьӡ рхырымҵакәа иаанханы иҟаз Иупитер амҩанызақәа ахьӡқәа рнаҭеит Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла 1975 шықәсазы<ref name="ssmvii"/>.
1919 шықәса раахыс амҩанызақәа рыхьӡқәа ранашьара аҳәаақәҵара иаҿуп Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла (ЖәАЕ), 1973 шықәса раахыс — апланетатә система аноменклатуразы уи иаԥнаҵаз Аусуратә гәыԥ ({{lang-en|WGPSN}}<ref name="ssmviii">{{cite book|last=Blunck|first=Jürgen|title=Solar System Moons: Discovery and Mythology|publisher=Springer|location=Berlin, Heidelberg|year=2010|pages=VIII|isbn=978-3-540-68852-5|doi=10.1007/978-3-540-68853-2|language=en}}</ref>).
Ахьӡқәа ранашьара анаҩстәи апроцедура аус ауеит. Амҩаныза ҿыц шаарту азы адырра ҟарҵоит [[Кембридж (Массачусетс)|Кембриџь]] иҟоу [[Центральное бюро астрономических телеграмм|Астрономиатә телеграммақәа рбиуро хадахьы]], уи аамҭалатәи адырга анаҭоит (иаҳҳәап, Сатурн амҩаныза азы ахкы S/2017 S1), иара убас ациркулиар аҿы аартразы ажәабжь аланарҵәоит. Ахатәы хьӡы анашьахоит амҩаныза [[элементы орбиты|аорбита аелементқәа]] иахьынӡахәҭоу ииашаны ианышьақәыргылахалак ашьҭахь. Аԥхьаартҩы ирыдигалаз ахьӡ WGPSN аилацәажәараҿы ицәыргахоит, уи аихшьаалақәа рыла анагӡаратә еилаки ЖәАЕ ассамблеиа хадеи рышьақәырӷәӷәаразы инарышьҭуеит, уи ауп аҵыхәтәаны ишьақәзырӷәӷәогьы<ref name="ssmviii"/>.
Амҩанызақәа рыхьӡқәа рӷьырак [[Греческая мифология|абырзен мифологиақәеи]] [[Римская мифология|римтәи амифологиақәеи]] рҟынтәи иаагоуп; [[спутники Урана|Уран амҩанызақәа]] аламҵаӡакәа, урҭ рыхьӡқәа [[Шеқспир, Уильиам|Шекспир]] ипиесақәеи [[Поуп, Александр|Александр Поуп]] ипоема «Ахцәшьыҵәра амҵарсра» рҟынтәи иаагоуп, иара убас [[Эскимосская мифология|инуиттәи]], [[Галльская мифология|галльтәи]], [[Скандинавская мифология|скандинавиатәи амифологиақәа]] рҟынтәи ахьӡқәа (аиҳарак адуӡӡақәа) зхы иазырхәо [[спутники Сатурна|Сатурн уарла-шәарлатәи амҩанызақәа]]<ref name="ssmviii"/>.
== Асубспутникқәа ==
Амҩанызақәа гипотезала ирымазар ҟалоит рхатәы мҩанызақәа, аха иҟоу адыррақәа инарықәыршәаны џьара-џьара ацәеижь хада аӡышьҭыҵратә мчқәа ари аҩыза асистема ҭышәынтәаламкәа иҟарҵон. [[Амза|Амзеи]], [[Рея (спутник)|Реиеи]] [[Япет (спутник)|Иапети]] амҩанызақәа рымазааразы агәаанагарақәа ыҟан. Иахьазы иԥсабаратәу ахылҵшьҭра змоу амҩанызақәа апланетақәа ма аекзопланетақәа рамҩанызақәа рҿы иԥшааӡам.
== Шәахә. иара уб. ==
[[Афаил:Relative satellite sizes ab.svg|thumb|Амҩанызақәак реизыҟазаашьатә шәагаақәа адгьылтә гәыԥ апланетақәеи Плутони ирҿырԥшны]]
* [[Искусственный спутник Земли|Адгьыл иԥсабаратәым амҩаныза]]
* [[Спутники в Солнечной системе|Амратә системаҿы иҟоу амҩанызақәа]]
* [[Список геостационарных спутников|Агеостационартә мҩанызақәа рсиа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par Natural Satellite Physical Parameters] (JPL-NASA, with refs — last updated July 2006){{In lang|en}}
* [https://web.archive.org/web/20070227165513/http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/moon_numbers.html Moons of the Solar System] (The Planetary Society, as of March 2009){{In lang|en}}
* [https://ssd.jpl.nasa.gov JPL’s Solar System Dynamics page]{{In lang|en}}
* [https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets Planetary Names: Planet and Satellite Names and Discoverers]{{In lang|en}}
* [https://www.newscientist.com/article/dn9336-upper-size-limit-for-moons-explained/ «Upper size limit for moons explained»] Kelly Young. ''Nature'' (vol 441, p. 834) 14 June 2006{{In lang|en}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа рыхкқәа]]
ikg1j6i2yjah23f8j2gqp9x7urr56np
174698
174697
2026-10-07T09:52:02Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Иԥсабаратәу амҩаныза]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
174697
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:Phobos & Deimos full.gif|thumb|[[Марс]] амҩанызақәа [[Фобос|Фобоси]] [[Деймос|Деимоси]]]]
'''Иԥсабаратәу амҩаныза''' — [[Гравитация|агравитациа]] анырра аҩнуҵҟа [[Адунеи|акосмостә ҭыԥҭаӡараҿы]] даҽа обиектк акәша-мыкәша иалкаау атраекториа ([[орбита|аорбита]]) ала иахыкәшо [[Астрономический объект|жәҩантә цәеижьуп]].
== Аилкаара алкаара ==
Раԥхьаӡакәны аилкаара «амҩаныза» ихы иаирхәеит [[Кеплер, Иоганн|Иоганн Кеплер]] 1611 шықәсазы Франкфурт иҭыжьыз иусумҭа ''Narratio de Iovis Satellitibus'' аҟны<ref name="ssmvii">{{cite book|last=Blunck|first=Jürgen|title=Solar System Moons: Discovery and Mythology|publisher=Springer|location=Berlin, Heidelberg|year=2010|pages=VII|isbn=978-3-540-68852-5|doi=10.1007/978-3-540-68853-2|language=en}}</ref>. Ахархәараҿы амҩанызақәа зны-зынла амзақәа ҳәа ирышьҭоуп.
Астрономцәа рыбжьара иҟоуп агәаанагара мҩанызас иԥхьаӡатәу агәҭантәи ацәеижь ([[Звезда|аеҵәа]]<ref>{{Cite news|title=What Is a Satellite?|first=Jennifer Wall :|last=MSFC|url=https://www.nasa.gov/audience/forstudents/k-4/stories/nasa-knows/what-is-a-satellite-k4.html|work=NASA|date=2015-05-15|access-date=2017-03-08|lang=en|archive-date=2017-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170308140427/https://www.nasa.gov/audience/forstudents/k-4/stories/nasa-knows/what-is-a-satellite-k4.html}}</ref>, [[планета|апланета]], [[карликовая планета|апланета ҵан]], ма [[Астероид|астероид]]) иакәшо аобиект ауп ҳәа, ари аобиекти агәҭантәи ацәеижьи рыла ишьақәгылоу асистема [[барицентр (астрономия)|абарицентр]] агәҭантәи ацәеижь аҩныҵҟа иҟоуп ҳәа. Абарицентр агәҭантәи ацәеижь анҭыҵ иҟазар, аобиект мҩанызаны иԥхьаӡатәым, ҩ-планетак, ма планетақәак (аҵан планетақәа, астероидқәа) рыла ишьақәгылоу асистема акомпонент ҳәа иԥхьаӡатәуп. Аха [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] макьана амҩаныза иалкаау аҳәаақәҵара анамҭацт, уи насшәа ишыҟаҵахо ҳәаны<ref name="Pluto and the Developing Landscape of Our Solar System">{{Cite web |url=http://www.iau.org/public_press/themes/pluto/ |title=Pluto and the Developing Landscape of Our Solar System |access-date=2009-03-12 |archive-date=2009-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219080008/http://iau.org/public_press/themes/pluto/ |url-status=live }}</ref>. Хәҭакахьала, [[Международный астрономический союз|ЖәАЕ]] (Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла) официалла [[Харон (спутник)|Ҳарон]] [[Плутон]] иамҩанызаны иаԥхьаӡоит.
Иарбоу адагьы иҟоуп аилкаара «амҩаныза» формала аҳәаақәҵаразы иҟалар зылшо егьырҭ азнеишьақәагьы<ref name="definitions">{{Cite web |url=http://astronet.ru/db/msg/1171221 |title=Луна — спутник или планета? |publisher=Astronet.ru |access-date=2009-03-12 |archive-date=2009-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090902092803/http://www.astronet.ru/db/msg/1171221 |url-status=live }}</ref>.
== Иԥсабаратәу амҩанызақәа ахьӡқәа рыҭара ==
Иԥсабаратәу амҩаныза аартраан иара ианашьахоит адыргеи аномери, насшәа иара убас ахатәы хьӡы. Атрадициа инақәыршәаны ари ахьӡ алхра азин имоуп амҩаныза аԥхьаартҩы. Ирыдигало ахьӡқәа уаанӡа иаартыз ажәҩантә цәеижь амҩанызақәа рыхьӡқәа ирышьашәалозароуп, уи зыкәшо. Аҭоурых иадыруеит аԥхьаартҩы ила ахьӡ алхра атрадициа аилагарақәа ҩба: Сатурн раԥхьатәи амҩанызақәа быжьбеи иара убас Уран амҩанызақәа ԥшьбеи рыхьӡқәа риҭеит астроном [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] иԥа [[Гершель, Джон|Џьон Гершель]], 1892 шықәса инаркны 1974 шықәсанӡа иаартыз, аԥхьаартҩцәа ахьӡ рхырымҵакәа иаанханы иҟаз Иупитер амҩанызақәа ахьӡқәа рнаҭеит Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла 1975 шықәсазы<ref name="ssmvii"/>.
1919 шықәса раахыс амҩанызақәа рыхьӡқәа ранашьара аҳәаақәҵара иаҿуп Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла (ЖәАЕ), 1973 шықәса раахыс — апланетатә система аноменклатуразы уи иаԥнаҵаз Аусуратә гәыԥ ({{lang-en|WGPSN}}<ref name="ssmviii">{{cite book|last=Blunck|first=Jürgen|title=Solar System Moons: Discovery and Mythology|publisher=Springer|location=Berlin, Heidelberg|year=2010|pages=VIII|isbn=978-3-540-68852-5|doi=10.1007/978-3-540-68853-2|language=en}}</ref>).
Ахьӡқәа ранашьара анаҩстәи апроцедура аус ауеит. Амҩаныза ҿыц шаарту азы адырра ҟарҵоит [[Кембридж (Массачусетс)|Кембриџь]] иҟоу [[Центральное бюро астрономических телеграмм|Астрономиатә телеграммақәа рбиуро хадахьы]], уи аамҭалатәи адырга анаҭоит (иаҳҳәап, Сатурн амҩаныза азы ахкы S/2017 S1), иара убас ациркулиар аҿы аартразы ажәабжь аланарҵәоит. Ахатәы хьӡы анашьахоит амҩаныза [[элементы орбиты|аорбита аелементқәа]] иахьынӡахәҭоу ииашаны ианышьақәыргылахалак ашьҭахь. Аԥхьаартҩы ирыдигалаз ахьӡ WGPSN аилацәажәараҿы ицәыргахоит, уи аихшьаалақәа рыла анагӡаратә еилаки ЖәАЕ ассамблеиа хадеи рышьақәырӷәӷәаразы инарышьҭуеит, уи ауп аҵыхәтәаны ишьақәзырӷәӷәогьы<ref name="ssmviii"/>.
Амҩанызақәа рыхьӡқәа рӷьырак [[Греческая мифология|абырзен мифологиақәеи]] [[Римская мифология|римтәи амифологиақәеи]] рҟынтәи иаагоуп; [[спутники Урана|Уран амҩанызақәа]] аламҵаӡакәа, урҭ рыхьӡқәа [[Шеқспир, Уильиам|Шекспир]] ипиесақәеи [[Поуп, Александр|Александр Поуп]] ипоема «Ахцәшьыҵәра амҵарсра» рҟынтәи иаагоуп, иара убас [[Эскимосская мифология|инуиттәи]], [[Галльская мифология|галльтәи]], [[Скандинавская мифология|скандинавиатәи амифологиақәа]] рҟынтәи ахьӡқәа (аиҳарак адуӡӡақәа) зхы иазырхәо [[спутники Сатурна|Сатурн уарла-шәарлатәи амҩанызақәа]]<ref name="ssmviii"/>.
== Асубспутникқәа ==
Амҩанызақәа гипотезала ирымазар ҟалоит рхатәы мҩанызақәа, аха иҟоу адыррақәа инарықәыршәаны џьара-џьара ацәеижь хада аӡышьҭыҵратә мчқәа ари аҩыза асистема ҭышәынтәаламкәа иҟарҵон. [[Амза|Амзеи]], [[Рея (спутник)|Реиеи]] [[Япет (спутник)|Иапети]] амҩанызақәа рымазааразы агәаанагарақәа ыҟан. Иахьазы иԥсабаратәу ахылҵшьҭра змоу амҩанызақәа апланетақәа ма аекзопланетақәа рамҩанызақәа рҿы иԥшааӡам.
== Шәахә. иара уб. ==
[[Афаил:Relative satellite sizes ab.svg|thumb|Амҩанызақәак реизыҟазаашьатә шәагаақәа адгьылтә гәыԥ апланетақәеи Плутони ирҿырԥшны]]
* [[Искусственный спутник Земли|Адгьыл иԥсабаратәым амҩаныза]]
* [[Спутники в Солнечной системе|Амратә системаҿы иҟоу амҩанызақәа]]
* [[Список геостационарных спутников|Агеостационартә мҩанызақәа рсиа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par Natural Satellite Physical Parameters] (JPL-NASA, with refs — last updated July 2006){{In lang|en}}
* [https://web.archive.org/web/20070227165513/http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/moon_numbers.html Moons of the Solar System] (The Planetary Society, as of March 2009){{In lang|en}}
* [https://ssd.jpl.nasa.gov JPL’s Solar System Dynamics page]{{In lang|en}}
* [https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets Planetary Names: Planet and Satellite Names and Discoverers]{{In lang|en}}
* [https://www.newscientist.com/article/dn9336-upper-size-limit-for-moons-explained/ «Upper size limit for moons explained»] Kelly Young. ''Nature'' (vol 441, p. 834) 14 June 2006{{In lang|en}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа рыхкқәа]]
ikg1j6i2yjah23f8j2gqp9x7urr56np
Ахцәажәара:Иԥсабаратәу амҩаныза
1
56798
174699
2026-10-07T09:52:32Z
Nart17
17397
Credit Aynar Chitanava for the translation from ru:Естественный спутник (CC BY-SA 4.0).
174699
wikitext
text/x-wiki
== Аиҭагара ==
Ари астатиа [[:ru:Естественный спутник|аурыс Авикипедиа астатиа «Естественный спутник»]] аҟынтәи еиҭагоуп
(алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0];
авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы).
* '''Аиҭагаҩ:''' Айнар Читанава
* '''Апроект:''' Nart17 translation team
qd0odonh6gsl5sasjjwwyjf1rul9g4e