Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.47.0-wmf.23
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Адин
0
4654
174868
174705
2026-10-09T23:34:53Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
174868
wikitext
text/x-wiki
'''Адин''' ({{lang-la|religiō}} рҟынтәи — «ҭоубалеи гәрагаралеи еидҳәалоу»; «аныха», «адинхаҵара», religare— «аидҳәалара», ligare— «аидҳәалара») — [[сверхъестественное|иԥсабартәым]] џьара акы [[Вера|агәрагарала]] ишьақәгылоу агәаанагарақәа рсистема, [[Ахшыҩырҵара|аморалтә]] нормақәеи, ахымҩаԥгашьа аҷыдарақәеи, [[обряд|ақьабзқәеи]], акульттә хымҩаԥгашьеи ауаа гәыԥла [[Организация|реидкылара]] уахь иналаҵаны. ([[Христианская церковь|Ауахәама]], [[умма|аумма]], [[сангха|асангха]], [[Идейная община|адинытә еилазаара]]).<ref name="автоссылка1">Этимологический словарь Шанского Н. М.</ref><ref>{{Книга|автор=|заглавие=Новая философская энциклопедия: в 4 т.|ответственный=под ред. В. С. Степина|год=2010|часть=Религия|ссылка часть=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH01c5f2fc7c579f33e84aabc5?p.s=TextQuery|язык=ru|издание=|место=М.|издательство=Мысль|том=3|страницы=436|страниц=692|столбцы=2|isbn=978-2-244-01115-9|isbn2=978-2-244-01118-0|тираж=5000}}</ref><ref>{{Книга|автор=|заглавие=Философский энциклопедический словарь|ответственный=под ред. Л. Ф Ильичева, П. Н. Федосеева, С. М. Ковалева, В. Г. Панова|год=1983|часть=Религия|язык=ru|издание=|место=М.|издательство=Советская Энциклопедия|страницы=576|страниц=840|столбцы=2|isbn=|тираж=150000}}</ref><ref name="автоссылка1" /><ref name="Кругосвет">''Елена Казарина'' {{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html}}</ref>
Иара убас, атермин «адин» еилкаахар ауеит абас еиԥш иҟоу аҵакқәа рыла «асубиективтә-хатәы» (адин индивидуалтә «гәрагарак», «динхаҵарак» аҳасабала) насгьы «обиективтә-зеиԥш» (адин институционалтә цәырҵрак аҳасабала — «агәрагара», «анцәа имҵахырхәара», «адинхаҵара») ҳәа.<ref>Аринин, 1998, с. 15.</ref>
Адунеи аарԥшразы адинтә система ([[мировоззрение|адунеихәаԥшышьа]]) адинтә гәрагара шьаҭас иамоуп, насгьы ауаҩы ауаҩытәыҩсатә доуҳатә дунеи иареи ирыбжьоу аизыҟазаашьақәа ирыдҳәалоуп, уи иадҳәалан ауаҩы дыррақәак имоуп, иԥсҭазаара уахь ирхоит. Агәрагара рӷәӷәахар алшоит [[Религиозный опыт|амистикатә ԥышәала]].<ref name="Кураев">{{книга
|автор = [[Кураев, Андрей Вячеславович|Кураев А. В.]], [[протодиакон]], [[кандидат философских наук|к. ф. н.]]
|заглавие = Уроки сектоведения
|ссылка = http://kuraev.ru/index.php?option=com_remository&Itemid=54&func=fileinfo&id=21
|место = СПб.
|издательство = Формика
|год = 2002
|страниц = 448
|isbn = 5-7754-0039-9
|archive-date = 2009-11-01
|archive-url = https://web.archive.org/web/20091101135443/http://kuraev.ru/index.php?option=com_remository&Itemid=54&func=fileinfo&id=21
}} «(Религиозных) целей существует две: 1) контакт с надчеловеческим духовным миром („высшими силами“); 2) преодоление смерти, понимаемое как следствие состоявшегося „контакта“»</ref><ref name="Доусон">{{книга |автор=[[Доусон, Кристофер Генри|Доусон К. Г.]] |заглавие=Религия и культура |место=СПб. |год=2000 |страницы=62}}</ref>
Адин азы ҷыдала аҵакы рымоуп [[добро и зло|абзиеи ацәгьеи]], [[нравственность|ацәаҩашәа]], аԥсҭазаара ахықәки аҵаки реиԥш иҟоу аилкаарақәа.
[[Мировая религия|Адунеи адинқәа]] реиҳарак ирыдҳәалоу адинтә гәрагарақәа ауаа ианырҵеит иԥшьоу атекстқәа рҿы, урҭ агәра зго рдунеихәаԥшра инақәыршәаны ииашаҵәҟьаны [[Бог|Анцәа]], ма анцәахәқәа ирҳәамҭан, иреиҳау адоуҳа змоу ауаа, ма арҵаҩцәа дуқәа, иԥшьоуи иԥшьоу адыррақәа змоуи ианырҵеит ҳәа иԥхьаӡоуп.
Адинхаҵаратә еилазаарақәа реиҳарак рҿы [[духовенство|адиннапхгаҩцәа]] (адинхаҵара амаҵзцҩцәа) ихадоу аҭыԥ ааныркылоит.<ref>Баёв, 2011.</ref>
Атәылақәа реиҳарак рҿы адин ихадоу аҭыԥ ааннакылоит; изызҵааз реиҳараҩык адинқәа руак иаҵанакуеит ҳәа рхы рыԥхьаӡоит.<ref>{{книга|автор=Г. Д. Левин|часть=Материализм|заглавие=Энциклопедия эпистемологии и философии науки|ответственный=Составление и общая редакция. [[Касавин, Илья Теодорович|И. Т. Касавин]]|место=М.|издательство=«Канон+» РООИ «Реабилитация»|год=2009|страницы=472—473|страниц=1248|isbn=978-5-88373-089-3|тираж=800}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |title=Левада-Центр/Пресс-выпуски/В России 74 % православных и 7 % мусульман |access-date=2015-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121231020830/http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |archive-date=2012-12-31 |url-status=dead }}</ref>
== Адин аилкаара ==
{{Main|Адин аилкаара}}
Адин ҳәа изышьҭоу аиҿагылара зцу, иуадаҩу зҵаароуп, убри аҟнытә аҵарауаа еиқәшаҳаҭханы акы азааира рылшом. Аӡәырҩы ахәыцҩцәа адин рхатә знеишьала иазнеиуеит. Убри аҟнытә, еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, уи 250 инареиҳаны аилкаарақәа амоуп, даҽа гәаанагарақәак рыла — 1000 рҟынӡа.<ref name="ESBE" /><ref>{{Cite web|lang=|url=https://religiousstudies.in/proekt/1000-definicij-religii-enciklopediya/|title=1000 дефиниций религии — Энциклопедия|author=|website=Академическое религиоведение {{!}} Проект|publisher=Кафедра философии и религиоведения [[ВлГУ]]|access-date=2020-07-25|archive-date=2020-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725165848/https://religiousstudies.in/proekt/1000-definicij-religii-enciklopediya/|url-status=live}}</ref><ref>НФЭ, 2010. «Можно даже констатировать, что адекватное формально-логическое определение религии дать вообще невозможно ... Каждый крупный мыслитель (и светский, и религиозный), как правило, предлагает собственное, так или иначе отличающееся от уже имеющихся определение религии»</ref><ref name="sfn-e46944">Марченко, 2014.</ref><ref>НФЭ, 2010. «Каждый крупный мыслитель (и светский, и религиозный), как правило, предлагает собственное, так или иначе отличающееся от уже имеющихся определение религии»</ref><ref>Марченко, 2014. «Насчитывают более 250 определений религии»</ref><ref>Аринин, 2014, с. 7.</ref>
Адин еиуеиԥшым аилкаарақәа ыҟоуп, урҭ еихшазар ауеит хкыла. Адин аилкаара ашьақәыргыларазы раԥхьатәи знеишьоуп «иуниверсалтәу аҳәамҭа», «иашаҵәҟьоу [[Дефиниция|аҳәаақәҵара]]» аԥҵара аҽазышәара. Аҩбатәи ишьақәнарӷәӷәоит, еиуеиԥшым ауаажәларрақәа рҿы «динны» иԥхьаӡоу асоциалтә цәырҵрақәа, ҭҵаарадыррала иҭаҩу «аспектқәа» рыла мацара аарԥшра шалшо. Аҩ-знеишьакгьы акритика рыгым.<ref>Аринин, 2014, с. 13—14.</ref>
Адин аилкаарақәак:
* еиҳа зымчу иҟынтәи адыргақәа рыла агәрагара аарԥшра;<ref>[[Фома Аквинский]], «[[Сумма теологии]]», Том VIII. [https://azbyka.ru/otechnik/konfessii/summa-teologii-tom-8/48 Вопрос 94. Об идолопоклонстве] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190306043227/https://azbyka.ru/otechnik/konfessii/summa-teologii-tom-8/48 |date=2019-03-06 }}</ref>
* еиҳа зымчу рымҵахырхәара аиҿкаара. Адин еиҳау амчқәа ыҟоуп ҳәа агәрагара анаҩсангьы, урҭ амчрқәа рахь иҷыдоу аизыҟазаашьақәа бжьанаҵоит; убри аҟнытә, урҭ амчқәа рахь ирхоу агәазыҳәара ауп;<ref name="ESBE">[[Трубецкой, Сергей Николаевич|Трубецкой С. Н.]] Религия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона Т. 26 А. — СПб., 1899. — С. 539—544</ref>
* адоуҳатә шьақәгылашьа, адунеи ауаҩы иара ихаҭреи рахь имоу иҷыдоу азыҟазаашьа ауп, уи шьаҭас иамоуп [[Инобытие|даҽа дунеик]] еиҳа ԥыжәара аҭара, абжьааԥнытәи аҵабырг аҟазаара аасҭа;<ref>Забияко, 2008, с. 1069.</ref>
* Иҳараку, ауаҩы имч зқәымхо агәрагара шьаҭас измоу ауаҩытәыҩсатә нормақәеи адоуҳатә мазарақәеи рсистема.<ref> Харари Ю. Н. Sapiens. Краткая история человечества / Юваль Ной Харари; пер. с англ. Л.Сумм. — М,: Сидбад, 2019. — 530 с., с. 256.</ref>
== Ажәа «адин» аетимологиа ==
Ажәытәан ажәа «адин» хыҵхырҭас иамаз аганахьала еиуеиԥшым агәаанагарақәа ыҟан ({{lang-la|religio}} — «аламыс», «адинхаҵара», «анцәахаҵара» «[[Религиозный культ|акульт]] обиект»). Абасала, I ашә. ҳера ҟалаанӡазтәи еицырдыруа римтәи ацәажәаҩ, ашәҟәыҩҩы, аполитик [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] агәра ганы дыҟан ажәа алатинтә ҟаҵарба «relegere» («еиҭа аизгара, даҽазнык алацәажәара, даҽазнык азхәыцра, иҷыдоу ахархәаразы ааныжьра») аҟынтәи иааит ҳәа, уи аҵакы еиҭарсны «ахаҵкы акамыршәра», ма «акы ҷыдала азҿлымҳара аҭаны, ҳаҭыр ақәҵара» ауп иаанаго. Убри аҟынтә [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] адин ҵакыс иамоуп ҳәа иазиԥхьаӡон еиҳа иҳараку амчрақәеи Анцәеи ҳаҭыр рықәҵара.<ref name="Osipov" /><ref name="sfn-8591ba">Элбакян, 2001, с. 488.</ref><ref name="sfn-8591ba" /><ref name="sfn-d35849">Жуковский, Копцева, Пивоваров, 2006, с. 8.</ref><ref name="sfn-e46944" />
Еицырдыруа мраҭашәаратәи ақьырсиантә шәҟәыҩҩы, ацәажәаҩ [[Лактанций|Лактанции]] (инықәырԥшны 250-325шш.) иԥхьаӡон ажәа «адин» алатинтә ҟаҵарба «religare» (аидҳәалара, аԥахра) аҟынтә иааит ҳәа, убри аҟынтә адин ауаҩи [[Бог|Анцәеи]] реидҳәала ауп ҳәа дахәаԥшуан.<ref name="Osipov" /><ref name="sfn-8591ba" /><ref name="sfn-d35849" /><ref name="sfn-e46944" />
Аԥшьа [[Аврелий Августин|Августин]]гьы адин аҵакы убасҵәҟьа еиликаауан, аха иара игәы излаанагоз ала ажәа «адин» аҟаҵарба «reeligere» аҟынтәи иаауеит, даҽакала иуҳәозар, «аиҭеидгылара», насгьы адин ахаҭа иаанагоит аидгылара, зны ибжьаӡыз ауаҩи Анцәеи реидгылара аиҭарҿыцра.<ref name="Osipov" >{{книга|ссылка=http://www.wco.ru/biblio/books/osip14/Main.htm|заглавие=Путь разума в поисках истины|автор=[[Осипов, Алексей Ильич|Осипов А. И.]]|издательство=Издание Сретенского монастыря|место=М.|год=2002|archive-date=2011-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110906062114/http://www.wco.ru/biblio/books/osip14/Main.htm}}</ref>
Иахьатәи аҭҵааҩцәа лассы-лассы иақәшаҳаҭхоит ажәа «адин» аҟаҵарба «religare» аҟынтә иааит ҳәа иҟоу агәаанагара.<ref>{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/etymology/religion|title=Religion|author=|work=Online Etymology Dictionary|publisher=|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHiciY4?url=http://dictionary.reference.com/etymology/religion|archive-date=2012-05-27|access-date=2011-11-24|url-status=live}}</ref><ref name="sfn-d35849" /><ref name="sfn-e46944" />
Егьырҭ акультурақәа рҿы, алатин бызшәала «religio» ҳәа изышьҭоу афеномен иақәшәо атерминқәа раԥхьатәи рҵакқәа еиԥшым. [[Асанскрит бызшәа|Санскриттәи]] абызшәала уи иақәшәо атермин — «[[Дхарма|dharma]]» («дхар» аҟынтә — «ашьақәырӷәӷәара», «адгылара», «ахьчара») — ҵакыс иамоуп арҵара, аҟазшьа бзиа, аморалтә ҟазшьа, аҭакԥхықәра, [[справедливость|аиашара]], азакәан, аҿырԥштәы, адунеихәаԥшышьа уҳәа убас иҵегьы. Еиҳараӡак ари ажәа рхы иадырхәоит жәлар рыԥсҭазаашьа иадкыланы, уи ҳәаақәызҵо аԥҟарақәа роуп зыӡбахә ҳәоу. Илыԥшааху аилазаараҿы ацәырҵрақәа рганахьала ахархәара амоуп санскриттәи «[[Мокша (философия)|moksa]]», уи иаанаго есыҽнытәи аԥсҭазаара ааныжьны, аиреи аԥсреи реибаркыра аҟынтәи ахақәиҭтәра аҽазышәара ауп.<ref name="sfn-e46944" />
Аԥсылман дин аҿы ахархәара амоуп «din», уи раԥхьаӡа амчра ҳәа аанагон — ахьыԥшызаара, аҵасқәа, анаҩс ахархәара иалагеит ҳәаа змам Аллаҳ имчра аҿаԥхьа ахырхәара аҵакы аманы, Анцәа аҽизкра, адинтә мҩақәҵарақәа рынагӡара, агәрагара аиӷьтәра. Убри аҟнытә, «din», ҵакыс иаиоуа иалагеит: «[[иман|иман]]» (агәрахаҵара, аҟаҵарба «агәра агара»), «[[ислам|Аԥсылманра]]» (Анцәа аҽизкра, ахынраалара, адинтә мҩақәҵарақәа рынагӡара), «[[ихсан|ихсан]]» (аҽазҵәылхра, ламысла, гәыкала агәрагара аиӷьтәра).<ref name="sfn-e46944" />
Европатәи акультураҿы «адин» ҳәа изышьҭоу азы [[Акитаи бызшәа|акитаи бызшәаҿы]] ажәа «chiao» рхы иадырхәоит. Аиапон бызшәала, «сиуке» — «арҵара».<ref name="sfn-e46944" />
Ажәытә [[Ажәытә славиан бызшәа|славиан]] бызшәаҿы ажәақәа «ахаҵара», «агәрахаҵара» рхы иадырхәон, аурыс бызшәаҿы ажәа «адин» XVIII ашә. алагамҭа инаркны ауп ахархәара анаиу.<ref name="sfn-e46944" />
=== Аҵакы аеволиуциа ===
{{Main|Адин аилкаара#Аҵакы аеволиуциа}}
«Адин» аилкаара аконцепциа адунеи аҿы иҟоу адинқәа реиҳарак раасҭа иҿыцуп. Ари ажәа мраҭашәаратәи адинқәа изхымԥо русшәҟәқәа рҿы ахархәара амамызт — [[Еврейская библия|Ауриа р-Библиа]]ҿы, [[Новый Завет|Ауасиаҭ Ҿыц]] аҿы, [[Коран|Аҟәырҟан]] аҿы. Алаҭын ажәа «religio» ҵакыс иамоуп «адинхаҵара», уи ахархәара аиуит алаҭын бызшәала Абиблиа раԥхьатәи аиҭагаҿы. [[Вестфальский мир|Вестфалиатәи аҭынчра]] анышьақәыргылаха ашьҭахь (1648) {{lang-la|religio}} ахархәара аиуит адинхаҵара аанарԥшырц азы, абри аҵакы аманы аурыс бызшәа иаланагалеит XVIII ашәышықәсазы.<ref>Аринин, 2014, с. 6—19.</ref><ref>Harrison, 2015, с. 7. «Before the seventeenth century, the word "religion" and its cognates were used relatively infrequently. Equivalents of the term are virtually nonexistent in the canonical documents of the Western religions — the Hebrew Bible, the New Testament, and the Qur'an»</ref><ref name="sfn-5878f0">Аринин, 2014, с. 19.</ref><ref name="sfn-b0d8ae">Harrison, 2015, с. 7—8.</ref><ref name="sfn-5878f0" /><ref name="sfn-b0d8ae" />
== Афункциақәа ==
* «Аиҿкааратә». Адин ауааи асоциалтә гәыԥқәеи рхымҩаԥгашьа еиҿнакаауеит, насгьы ауаҩы ихақәиҭразы аҳәаақәа шьақәнаргылоит.
* «Адунеихәаԥшышьатә». Адин адунеи асахьеи уа ауаҩы иааникыло аҭыԥи шьақәнаргылоит, ишьақәнарӷәӷәоит аԥыжәара змоу амазарақәа рсистема.
* «Акомпенсациатә». Адин ауаҩы ицхраауеит асоциалтәи апсихологиатәи стрессқәа риааираҿы, насгьы агәҭынчра изаанагоит.
* «Аимадаратә». Адин адинхаҵаратә еилазаареи, ма аиҿкаареи рыҩнуҵҟа агәра зго реимадара шьақәнаргылоит.
* «Аинтеграциатә». Динхаҵарала еидкыло ауаажәларра рзы адин аинтеграциеи асоциалтә ҭышәынтәалареи рзы факторны иҟалар алшоит. Даҽа ганкахьалагьы, адин ауаа реиҟәыҭхараҿы иӷәӷәоу факторны иҟалар алшоит, уи шьақәзырӷәӷәо акәны иҟоуп адинқәа ирыхҟьаны аҳәынҭқаррақәа рыбжьара аибашьреи, аграждантә еибашьрақәеи.
* «Акультуратә». Адин асоциалтә-культуратә ҭынха аиқәырхареи арҿиареи иацхраауеит, убри аамҭазы иара ахаҭа ауаатәыҩса икультура иахәҭакны иҟоуп.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://megabook.ru/article/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%8F|title=Религия — Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия — статья|website=Энциклопедия Кирилла и Мефодия|access-date=2023-07-03|archive-date=2023-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230703091040/https://megabook.ru/article/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%8F|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.husain-off.ru/bibl/bog11/b_33.html|title=Боголюбов Л.Н. Обществознание. 11 класс. Профильный уровень|access-date=2019-03-25|archive-date=2019-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324185631/http://www.husain-off.ru/bibl/bog11/b_33.html|url-status=live}}</ref>
== Аилазаашьа ==
Адин аилазаашьаҿы абарҭ ахәҭақәа алыркаауеит:<ref>Религиоведение, 2014.</ref>
* «адинтә хдырра», шьақәгылазар ауеит, иаабац (хаҭалатәи азнеишьа), аконцептуалтә ([[Бог|Анцәа]] изкну аҵара, аԥсҭазаашьа анормақәа, уҳәа уб. иҵ.);
* «адинтә усура», акульттәи акульт нҭыҵтәи ҳәа еиҟәшоуп;
* «адинтә зыҟазаашьақәа» (акульт, акульт нҭыҵтәи);
* «адинтә еиҿкаарақәа».
== Ахкқәа ==
[[Древнеегипетская религия|Ажәытәтәи Мысра]], [[История индуизма|Индиа]], [[Ажәытәӡатәи Еллынтәыла амифологиа|Бырзентәыла]], [[Древнеримская религия|Рим]], [[Мифология ацтеков|ацтекцәа]], [[Религия Майя|маиаа]], [[Германо-скандинавская мифология|ажәытәтәи агерманцәа]], [[Славянская религия|ажәытәтәи Урыстәыла]] рдинқәа рҿы анцәахәқәа рацәаны иҟан. ([[политеизм|политеизм]]).
[[Монотеизм|Амонотеизм]] — [[зороастризм|зороастризм]], [[иудаизм|аиудеизм]], [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[ислам|аԥсылманра]], [[сикхизм|асикхизм]] уҳәа егьырҭ адинқәа рзы иҷыдоу ҟазшьоуп. Хыхь зыӡбахә ҳәаз адинқәа рхаҵаҩцәа ргәаанагарала, урҭ рцәырҵра Анцәа аԥааимбарцәа рахь иҟаиҵаз анырра иалҵшәоуп.<ref>{{книга|заглавие=Маски авторитарности: очерки о гуру. Монотеизм: универсальная абстракция|автор=Крамер Д., Олстед Д.|издательство=«[[Прогресс-Традиция]]»|место=М.|год=2002|страниц=408|isbn=5-89826-031-5}}{{Cite web |url=http://polbu.ru/kramer_authoritarian/ch60_all.html |title=Архивированная копия |access-date=2009-01-21 |archive-date=2013-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115091821/http://polbu.ru/kramer_authoritarian/ch60_all.html |url-status=unfit }}</ref>
[[Пантеизм|Апантеизм]] — инақәыршәаны Адунеи (аԥсабара) Анцәеи еиԥшуп ҳәа иазнеиуеит. Апантеизм еиуеиԥшым ажәытәтәи адинтәи афилософиатәи школқәа ([[стоики|Астоикцәа]], уҳәа уб. иҵ.) рҿи абжьаратәи аамҭақәа рҵарақәа (шәахә. [[Спиноза|Аспиноза]], уҳәа уб. иҵ.) рҿи аларҵәара рыман. Апантеизм аелементқәа рацәаны иаҳԥылоит амырҭаҭратәи имырҭаҭратәыми ахаҵарақәа рҿы, иара убасгьы иахьатәи [[Религиозный синкретизм|асинкретизмтәи]] оккультизмтәи ҵарақәа рҿы: [[теософия|атеософиа]], [[Агни-йога|Агни-иога]], уҳәа уб. иҵ.
Иҟоуп иара убас «Анцәа дызмам адинқәа» (Мраҭашәаратәи адинҭҵааратә школқәа жәпакы рҿы ари ахшыҩҵак иарҭо аҵакы ала) — абстракттә [[идеал|идеал]] агәра агара: [[конфуцианство|аконфуцианизм]], [[даосизм|адаоизм]], [[буддизм|абуддизм]], [[джайнизм|аджаинизм]]. Ас еиԥш иҟоу адинқәа адин ахкқәа аетикатә динқәа ҳәа ирышьҭоуп.<ref>{{cite web |url=http://www.humanities.edu.ru/db/msg/46684 |title=Религия как связь с Богом |author=[[Пивоваров, Даниил Валентинович|Пивоваров Д. В.]] |work=Философия религии. Курс лекций. Часть первая. Лекция 3 |access-date=2009-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429224936/http://www.humanities.edu.ru/db/msg/46684 |archive-date=2009-04-29 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Книга|автор=Энтони Гидденс|заглавие=Социология|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5354010934|ответственный=под ред. В. Д. Мазо; пер. с англ. А. В. Беркова, В. П. Мурата, И. В. Ольшевского, И. Д. Ульяновой, А. Д. Хлопина|год=2005|язык=ru|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Едиториал УРСС|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5354010934/page/n465 466], 622|страниц=632|isbn=5-354-01093-4 (рус.)|isbn2=0-7456-2311-5 (англ.)}}</ref>
=== Аклассификациа ===
{{Main|Адинхаҵаратә еиҿкаарақәа рсоциологиатә классификациақәа}}
Иҟоуп хәнызқь инареиҳаны адинқәа. Адинҭҵааҩы [[Васильева, Елена Николаевна (религиовед)|Е.Н.Васильева]] иазгәалҭоит, адинқәа иҭбаау рыклассификациа аԥҵараҿы проблема хадас иҟоуп урҭ реиуеиԥшымра, ҷыдала, ҳара иаҳдыруа адинқәа убриаҟара еиԥшым, ихаз-хазуп, урҭ рзы шьаҭак аԥшаара залшом, даҽакала иуҳәозар, зегьы еицырзеиԥшу аҷыдарақәа рыԥшааруа уадаҩуп; Уи адагьы, адинқәа динамикала иҿио обектқәоуп, убри аҟынтә адинқәа рыклассификациаҿы, урҭ ҿиацыԥхьаӡа, хымԥада аԥсахрақәа алагалахоит; насгьы, зегьы раасҭа ихадоу, адин аилкаара — [[Религиоведение|адинҭҵаараҿы]] зегь реиҳа иуадаҩу усуп, уи азы аҵарауаа рыбжьара уажәгьы иаку гәаанагарак ыҟам.<ref name="Васильева" /><ref name="Кругосвет - Классификация религий">{{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html|заглавие=Религия}} ''«В наше время существует более пяти тысяч религий. Для систематизации этого многообразия обычно выделяют типы религий по некоторым общим признакам. Бытуют различные типологические схемы»''.</ref><ref name="Васильева">{{Статья|автор=[[Васильева, Елена Николаевна (религиовед)|Васильева Е. Н.]]|заглавие=Проблемы классифицирования религий по конфессиональным различиям|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/282075930_Problemy_klassificirovania_religij_po_konfessionalnym_razliciam|издание=European Journal of of Science and Theology|год=2014-01-01|том=10|страницы=38—43|archive-date=2018-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180812021640/https://www.researchgate.net/publication/282075930_Problemy_klassificirovania_religij_po_konfessionalnym_razliciam}}</ref><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «В прошлом существовало и поныне существует множество религий (как отмечалось ранее, их насчитывают около пяти тысяч и даже больше)»</ref>
Адинқәа реихшараан еиуеиԥшым азнеишьақәа ыҟоуп, урҭ рҟынтәи зегьы еицеиԥшны ирыдыркылаз ыҟам:<ref name="Кругосвет - Классификация религий" /><ref name="sfn-b77c00">Религии народов мира, 2013.</ref><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «Предложены разные типологические схемы и соответственно различают религии «языческие и откровенные», «естественные и богооткровенные», «натуралистические и супранатуралистические», «естественные и этические», «зависимости и свободы», «политеистические, генотеистические и монотеистические» и т. д.»</ref><ref>Аванесов, Проблема типологии религий. «В настоящее время в религиоведении всё ещё не существует общепринятой типологии (классификации) религий. Предлагаются многочисленный варианты систематизации религиозных форм; каждый из таких вариантов опирается на тот или иной критерий, представленный как наиболее предпочтительный и продуктивный. … Итак, существующие варианты типологии религий страдают серьёзными недостатками и зачастую не отражают реального положения дел в области религиозной жизни»</ref>
* «Анормативтә знеишьа» ааԥшуеит адинқәа «аҵабырги», «амци» ҳәа реихшараан. Ари зегь реиҳа ижәытәӡоу классификациоуп, аха аобективра аныԥшуа иҟам.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аеволиуциатә знеишьа» адинқәа рыҿиаратә етапқәа рыла еиҟәнашоит, ауаҩы изҳара иаҿырԥшзар ауеит. Абасала, [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Г. Гегель]] адинқәа еихшоит Адоуҳа ашьақәгылраҿы инарыгӡоз ароль ала:
** «Аԥсабаратә динқәа» (илаҟәу аҿиаратә ҩаӡараҿы иҟоуп): аџьнышра, Китаи, Индиа рдинқәа (абуддизмгьы уахь иналаҵаны), Мысра, Персиа, Сириа ажәытәтәи рдинқәа.
** «Адоуҳа-хаҭалатәи адинқәа» (ибжьаратәу аҩаӡараҿы иҟоуп): Аиудаизм, ажәытә бырзентәи, ажәытә римтәи рдинқәа.
** «Абсолиут- хаҭалатәи адин» (иреиҳау аҩаӡараҿы иҟоуп): ақьырсианра.<ref name="sfn-b77c00" /><ref>Аванесов, Проблема типологии религий.</ref>
Абри еиԥш иҟоу аклассификациа ҳадигалоит аиашадинхаҵаратә динҭҵааҩы [[А. Мень|А. Мен]], уи дазааиуеит абас еиԥш иҟоу алкаа, адинқәа зегьы ақьырсиан ԥхьатәи аҭоурых ауп, уи аҽазыҟаҵара ауп.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Агеографиатә знеишьа» адинқәа рыбжьара иҟоу аҭоурыхтәи агенетикатәи еимадарақәа хшыҩзышьҭра рнаҭоит. Ахәҭакахьала иалыркаауеит, «мраҭашәаратәи» ([[Ақьырсианра|ақьырсианра]], аԥсылманра, [[иудаизм|аиудаизм]]) насгьы «мрагыларатәи» ([[буддизм|абуддизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[сикхизм|асикхизм]], [[даосизм|атаоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], [[синтоизм|асинтоизм]]). Иара убасгьы иалукаар ҟалоит Африкеи, Америкеи, Океаниеи, егьырҭ арегионқәеи рдинқәа.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аморфологиатә знеишьа», уи аҩнуҵҟа адинқәа еихшоуп аҵаки, аформеи, акульт аҟазшьеи, [[Нравственность|амораль]] ахь ирымоу азнеишьеи, уҳәа убас рыла. Изымҵаныҳәо аобиект инақәыршәаны адин шоит «амонотеизм» (анцәазаҵәра), «политеизм» (анцәарацәара) «генотеизм» (анцәақәа р[[иерархия|иерархиа]], иреиҳаӡоу Анцәа) «атеисттә динқәа» (иаҳҳәап, заатәи абуддизм, [[саентология|асиентологиа]]), «супратеизм» ([[Шанкара|Шанкара]] [[Монизм|амонисттә]] индуизм, еллинисттә [[космизм|космизм]]). Ари азнеишьа ашьаҭаркҩы [[Тайлор, Эдуард Бернетт|Е. Таилор]] иоуп.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" />
* «Агенетикатә знеишьа» адинқәа рхылҵшьҭра хшыҩзышьҭра азнауеит, урҭ еиҩшоит «иԥсабаратәу (ажәлартә)», «иаарту адинқәа (ахатәы динқәа)» ҳәа. Актәиқәа аԥааимбарцәа ирыбзоураны акәымкәа, ауаажәларраҿы ицәырҵуеит, урҭ рахь иаҵанакуеит аҭоурыхԥхьатәи ахылҵшьҭратәи динқәа, еиуеиԥшым амилаҭтә динқәа, [[синтоизм|асинтоизм]], ма [[индуизм|аиндуизм]] реиԥш иҟоу. «Иаату адинқәа» ашьаҭаркҩы ихаҭара иадҳәалоуп, насгьы иԥсабаратәым аатра ма ахаҿы ааира афакт иазкуп; урҭ рахь иаҵанакуеит [[зороастризм|азороастризм]], абуддизм, ақьырсианра, аԥсылманра.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" />
* «Аҭоурыхтә знеишьа» адин ауаажәларреи аетникеи рыҿиара аҩаӡара иаднаҳәалоит. Иҟоуп «ахылҵшьҭратә» динқәа (заатәиқәа, урҭ рахь иаҵанакуеит [[анимизм|анимизм]], [[тотемизм|атотемизм]], [[Религиозный фетишизм|афетишизм]], [[магия|анашана]]), «амилаҭтә» ([[индуизм|аиндуизм]], [[иудаизм|аиудаизм]], [[синтоизм|асинтоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], уҳәа уб. иҵ.), «адунеитә» (амилаҭԥхьатәи, ақьырсианреи аԥсынманреи уҳәа уахь иналаҵаны). Хазы акатегориахь иаҵанакуеит «[[Синкретизм религиозный|асинкретисттә]]» динқәа, урҭ еиуеиԥшым акультурақәа ирыҵанакуа еиуеиԥшым адинтә елементқәа реилалара иабзоураны ишьақәгылеит (иаҳҳәап, афро-қьырсиантә уахәамақәа). Иазгәаҭатәуп еиуеиԥшым аамҭақәа рзы динк аҵанакуазар шауа амилаҭтә, адунеитәи, мамзаргьы ахылҵшьҭратә.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" /><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «С учётом историко-стадиальных этапов развития этносов выделяют родоплеменные и народностно-национальные религии. От этих типов отличают мировые религии»</ref><ref>Аванесов, Проблема типологии религий. «Представляясь наиболее простой, очевидной и удобной, данная классификация страдает существенными недостатками. «Количественная» (внешняя, поверхностная) мерка не может ничего сообщить о «качестве» религии, о её сущности и главных принципах. В этом случае оказываются принадлежащими к одному классу такие принципиально различающиеся по содержанию религии, как христианство и буддизм; с другой стороны, такие однотипные религии, как иудаизм и ислам, оказываются помещёнными в разные группы. Кроме того, существуют такие религии, которые не могут быть названы ни национальными, ни мировыми в точном смысле слова (например, конфуцианство, сложившееся как национальная религия Китая, но затем получившее распространение также в Японии и Корее)»</ref>
* «Аишьҭагылашьатә знеишьа» — «иԥсхьоу адинқәа» (ажәытәан иҟаз) «зыԥсы ҭоу адинқәа» (уажәы иҟоу) ҳәа аихшарала ишьақәгылоуп. Иахьатәи адинқәа рҟны, хазы категорианы иалыркаауеит «[[новые религиозные движения|иҿыцу адинтә еиҿкаарақәа]]».<ref name="Кругосвет о живой религии">{{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html|заглавие=Религия}} ''«Религии подразделяются на „мёртвые“ и „живые“ (современные). К первым относятся исчезнувшие религии, например, верования древних индейцев, египтян, которые оставили после себя множество легенд, мифов и памятников древней культуры»''.</ref><ref name="sfn-b77c00" />
* «Асоциалтә знеишьа» — адин адунеии ауаҩи рахь иамоу азнеишьа аанарԥшуеит. Иалыркаауеит «адунеи здызкыло» «адунеи мап ацәызкуа», «адунеи шьақәзырӷәӷәо». Иҟоуп иара убас «аиқәырхаратә динқәа», уаҟа ӷәӷәала иҿианы иҟоуп [[Сотериология|аиқәырхаратәи ахҿыхратәи знеишьақәа]], уи инақәыршәаны ауаҩы данԥслак ашьҭахь иеиқәырхара алыршахоит, аха уи ҭагылазаашьақәак ирхьыԥшуп. Насгьы, [[спасение|аиқәырхара]]тә динқәа, аиқәырхаратә лҵшәа аҟазшьеи ахырхарҭеи шьаҭас иҟаҵаны, х-гәыԥкны еихшоуп:<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Аскеза|Аскетизм]] адинқәа» аиқәырхара егьи адунеи аҿы (анырцә)ирбоит, урҭ ргәаанагарала, ауаҩы адгьыл аҿы имам, иоур злымшо ахьиоуа ҭыԥуп. Аскетизм мҩа, даҽакала иуҳәозар, адунеитә мазарақәеи агәахәарақәеи мап рыцәкра, адгьылтә ԥсҭазаараҿы амчреи азакәанқәеи риааира роуп. Ари акатегориахьы иаҵанакуеит ақьырсианра.<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[эскапизм|Аескапизм]] адинқәа» (анг. быз. аҟынтә. «escape» — абналара, ахеиқәырхара, ахақәиҭхара) ахеиқәырхара алыршахоит ахақәиҭра аҭагылазаашьаҿы ҳәа иазнеиуеит, аматериалтә дунеи бзиарак аанагар алшом ҳәа агәра ганы, убри аҟнытә ари адунеи аҿы ахақәиҭра ада узышьҭалаша акагьы ыҟам (ари аҭагылазаашьа лассы-лассы иашьҭоуп [[Нирвана|агәыраҳаҭра]], зегь азеиԥшзаара, [[Атараксия|атараксиа]] ҳәа). Ари акатегориахь иаҵанакуеит абуддизм.<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Гетерономия (философия)|Агетерономиа]] адинқәа» (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә ἕτερος — «егьырҭ», νόμος — «азакәан») ишьақәдырӷәӷәоит Анцәа адунеи аҿы иҟоу амч зегьы имоуп ҳәа, убри аҟнытә, ахеиқәырхаразы, ауаҩы Анцәа ишьақәиргылаз азакәанқәеи аԥҟарақәеи дрықәныҟәар ихәҭоуп. Арҭ адинқәа рахь иаҵанакуеит аиудизм, насгьы аԥсылманра.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Афеноменологиатә знеишьа» адинқәа ауаҩы иԥсҭазаараҿы иузеиҟәымҭхо феноменны иԥхьаӡоуп. Еиҳа еицырдыруа ҳәа иԥхьаӡоуп Голландиатәи аҵарауаҩ [[Ван дер Леув, Герард|Г. Ван дер Леу]] иҟаиҵаз афеноменологиатә классификациа, уи анаҩстәи адинқәа рыхкқәа аликааит: «азаҵәреи доуҳала аизҳареи» рдинқәа (Ажәытәтәи Китаи XVIII ашә. иҟаз адеизми), «ақәԥара» адинқәа (зороастризм), «аҭынчра» адинқәа (иарбан динзаалакгьы рҿы иахԥылоит амистицизм аформа аманы) «агәҭынчымзаара», мамзаргьы «атеизм» (уигьы иҷыдоу формақәа амоуп, аха адинқәа зегьы рҿы иаҳԥылоит), «амчреи аформеи» рдин (Ажәытәтәи Бырзентәыла); «ҵыхәаԥҵәара змами аскетизми» рдинқәа (Индиа адинқәа); «[[Шуньята|аҭацәреи]] арыцҳашьареи» рдин (абуддизм); «агәазыҳәареи азыӡырҩреи» рдин (аиудаизм); «аҳаракыреи аԥхашьареи» рдин (аԥсылманра); «абзиабара» адин (ақьырсианра).<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аетнолингвистикатә знеишьа» еиқәиршәеит [[Религиоведение|адиныҭҵаара]]ҿы [[Сравнительный метод|аиҿырԥшратә метод]] ашьаҭаркҩы [[Мюллер, Фридрих Макс|Макс Миуллер]] уи агәра ганы дыҟан «абызшәеи, адинхаҵареи, амилаҭи» рыбжьара аимадара ыҟоуп ҳәа, уахь иԥхьаӡон «аритә (индоевропатәи) адинқәа» аславианцәа, анемеццәа, акельтцәа, аџьамцәа, абырзенцәа, аримлианцәа рдинқәа Индиаа рдинқәа нарылаҵаны, Абиблиа амчра шьаҭас измоу Мрагылара Ааигәа адинқәа (аиудаизм, ақьырсианра, аԥсылманра) «семиттәи ([[Авраамические религии|абраамтәи]]) адинқәа» ҳәа ирышьҭоуп.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Астатистикатә знеишьа» шьаҭас иамоуп [[Эмпирические данные|аемпирикатә дыррақәа]], иаҳҳәап: ахаҵаҩцәа рхыԥхьаӡара, урҭ ауааԥсыра зегьы рҟынтәи заҟа процент ыҟоу, рықәреи ахаҵатә аԥҳәыстә еилазаареи, ргеографиатә еихшара. Уи еиҳарак рхы иадырхәоит, адинқәа рышьҭанеицәа рхыԥхьаӡарала реихшараан. Ари азнеишьа уадаҩраны иамоуп адинхаҵаратә критериа ахьаԥҵатәу.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аҳәынҭқарратә-закәантә знеишьа» иалнакаауеит аҳәынҭқарра «зыдгыло», аҳәынҭқарра «зыдгылам» , иара убасгьы аҳәынҭқарра «неитралла» изызнеиуа адинқәа. Иҟоуп [[государственная религия|аҳәынҭқарратә статус змоу адинқәа]], насгьы аҳәынҭқарратә документқәа рыла зыстатус шьақәырӷәӷәам адинқәа.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аиҿкааратә знеишьа» шьаҭас иамоуп аиҿкааратә ҩаӡара инақәыршәаны адинқәа реихшара «ӷәӷәала ацентрализациа зызу», «иԥсыҽны ацентрализациа зызу», «адецентрализациа зызу» ҳәа. Адинтә еиҿкаарақәа рыҩаӡара инақәыршәаны еихшоуп «ауахәамақәа», «асектақәа», «акультқәа» ҳәа. Иҟоуп адинтә еиҿкаарақәа рышьақәгылара апроцесс аан ах-етапк ирхысыз: «ахаризматикатә культ» инаркны «асекта» ахь, анаҩс «ауахәама» ахь. {{Main|Адинхаҵаратә еиҿкаарақәа рсоциологиатә классификациақәа}}
** «[[Церковь (институт)|Ауахәама]]» зегь реиҳа ихаҭәаахьоу динтә еиҿкаара хкыуп, социалтә институтуп, авторитартә аиерархиатә напхгара амоуп, занааҭла иазыҟазҵо адиннапхгаҩцәа ыҟоуп, адинытә мораль анормақәа рсистема еилыкка ишьақәгылоуп, иамоуп узхымԥо аԥҟарақәа, амазарақәа, асанкциақәа. Иалкаау динтә ҭагылазаашьак аҿы ииз ауахәама даднаҳәалоит. Лассы-лассы ауахәама аҳәынҭқарратә мчра иадҳәалоуп ([[государственная религия|аҳәынҭқарратә уахәама]]).<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Секта|Асекта]]» ҳәа изышьҭоу ауахәама иацәхьаҵыз динтә еиҿкаароуп. Уи ианыԥшуеит ахатәы динхаҵара, адунеи егьырҭ адинқәеи рҟәыҭхара, насгьы урҭ ргәрагара ада ииашоу акы ыҟам ҳәа азнеира. Асекта ахь аҵанакра адинхаҵара аиҭакра иалҵшәоуп.<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Харизматический культ|Акульт (ахаризматикатә культ)]]» — ахаризматә ҟазшьа змоу ауаҩы икәша аҽеидкылара абзоурала ицәырҵыз динтә еиҿкаароуп. Акульт иамаӡам иҿиахьоу адинтә доктрина, уи шьаҭас иамоуп акульт анапхгаҩы анцәа иҟазшьа имоуп ҳәа агәрагара, насгьы иалкаау алахәылацәа рыҟазаара.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аирархиатә знеишьа» Урыстәылатәи адинҭҵааҩы [[Пучков, Павел Иванович|П.И.Пучков]] адинқәа реихшараан ихы иаирхәеит. Аиерархиа аҩадатәи аҩаӡараҿы иҟоуп П. И. Пучков «адинқәа (ажәа аҵакы ҭшәала)» мамзаргьы «адин ҷыдақәа» ҳәа зыхьӡиҵо ауаажәларрақәа (иаҳҳәап, ақьырсианра, аԥсылманра, аиндуизм, уҳәа убас иҵегьы). Аҩбатәи аҩаӡараҿы иҟоуп «ахырхарҭақәа» — , акыр шықәса раахыс ишьақәгылахьоу, еиуеиԥшым адинқәа рыҟәша дуқәа (иаҳҳәап, [[протестантизм|апротестантизм]], [[православие|аиашадинхаҵара]], [[католицизм|акатолицизм]], [[шиизм|ашиизм]]). Ахԥатәи аҩаӡара «амҩасра», урҭ егьырҭ аиҿкаарақәа раасҭа еиҳа аҩныҵҟала еизааигәоуп (иаҳҳәап, [[баптизм|абаптизм]], [[алавизм|алавизм]]). Аҵыхәтәантәи, аԥшьбатәи аҩаӡара «[[Деноминация (религия)|аденоминациа]]» еиднакылоит адогмақәеи акультқәеи рыла иузеиҩымдыраауа, лассы-лассы еицырзеиԥшу анапхгара змоу адинтә еилазаарақәа (иаҳҳәап, [[Южная баптистская конвенция|Аахыҵтәи абаптисттә конвенциа]], [[Католическая церковь|Римтәи-акатоликтә уахәама]], [[Русская православная церковь|Урыстәылатәи аиашахаҵаратә уахәама]]).<ref name="sfn-b77c00" />
* «Адогматикатә (адинҵаратә) знеишьа» адинқәа еицырзеиԥшу адинҵаратә принципқәа рыла еихшоуп. Ас еиԥш аклассификациа ахкқәа рацәоуп:
** Иреиҳау Аԥсы (Анцәа) ауаҩы дшизыҟоу. Иаҳҳәап, [[буддизм|абуддизм]] аҿы Анцәа дыҟоуп, аха ауаҩы дизааигәахом, дахьирхәӡом, мамзаргьы аџьшьара ииҭом. Ақьырсианраҿы Анцәа дыҟоуп, ауаҩы диацәажәар илшоит, насгьы илшоит дахьирхәлар, ма аџьшьара ииҭалар. [[баптизм|Абаптизм]] аҿы Анцәеи ауаҩы рыԥсы акы ауп. [[ислам|Аԥсылманра]]ҿы Анцәа еснагь ауаҩы изааигәара дыҟоуп, еснагь напхгара изиуеит, есминуҭ ихымҩаԥгашьа ахәшьара аиҭоит.<ref name="sfn-b77c00" />
** Адинҵараҿы идинтәыми адоуҳатәии ҳәа аиҟәыҭхара алышара. [[Хантингтон, Сэмюэл Филлипс|Семиуел Хантингтон]] ашәҟәы «[[Столкновение цивилизаций|Ацивилизациақәа реиҿагылара]]» аҟны ишазгәеиҭаз ала, акатолицизми апротестантизми рҿы Анцәеи акесари, ауахәаматәи иуахәаматәыми, адоуҳатәи аматериалтәи еиҟәыҭхоуп; аиндуизм аҿгьы идинтәыми адоуҳатәи амчрақәа еиҟәыҭхоуп, аха идинтәым амч акомпетенциа ԥкуп адин ахьчарала. Аԥсылманра, аламаизм, аконфуцианизм, асинтоизм рҿы адоуҳатәи идинтәыми амчқәа еиҟәыҭхаӡом. Семиуел Хантингтон ишиҳәаз ала, «аԥсылманраҿы Анцәа акесар иоуп, Китаи Иапониеи — акесар д-Нцәоуп».<ref name="sfn-b77c00" />
** Ҳазшаз Анцәа дыҟоуп, ма дыҟаӡам ҳәа агәаанагара ала. «Аметафизикатә динқәа» рҿы (урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[иудаизм|аиудаизм]], [[ислам|аԥсылманра]], [[сикхизм|асикхизм]], уҳәа убас иҵ.) ирҳәоит Ҳазшаз-Анцәа ҳдунеи шишаз, ауаҩгьы уахь дналаҵаны. «Аемпирикатә динқәа» рҿы ([[буддизм|абуддизм]], [[даосизм|адаоизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[синтоизм|асинтоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], уҳәа убас иҵ.) Ҳазшаз-Анцәа иҟазаара мап ацәыркуеит, мамзаргьы уи ихадоу ароль наигӡом ҳәа иахәаԥшуеит.<ref name="sfn-b77c00" />
** Ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара аҵаки ахықәкиқәеи реилыркаарала, адунеии ауаҩи напхгара рызҭо амчқәа инарықәыршәаны адинхаҵарақәа традициала еиҩыршоит «амырҭаҭратә», «атеисттә» ҳәа.
*** «[[Теизм|Атеисттә]]» (абырзен быз. аҟынтә Θεός — «[[Бог|Анцәа]]») адинқәа «агәаартратә динқәа» ҳәа ицәырҵит, урҭ шьаҭас ирымоуп ԥсы зхоу акы — Анцәа адунеи аҿы амчра зегьы ахьимоу.<ref name="sfn-b77c00" />
*** «[[Язычество|Амырҭаҭратә]]» динхаҵарақәа цәырҵит шәышықәсалатәи ауаатәыҩса рҭоурых («иԥсабаратәу адинхаҵарақәа») апроцесс аан, адунеи аҿы иреиҳаӡоу принципны ирыԥхьаӡоит адунеитә иашара апринцип, уи инақәыршәаны ауаҩы иоуа аџьшьарақәеи дзықәшәо ахьырхәрақәеи анс акә, арс акә иқәнаганы дақәшәоит. Ари аҩыза аиашара анагӡара алыршахоит, акы, аиашара адунеизегьтәи азакәан иабзоураны. Иҩбахазгьы, иерархиала, ма еилататаны ишьақәгылоу Анцәақәа ргәазыҳәарала, иреиҳаӡоу Анцәа далархәны, ма иара ида, «[[Дуализм (религия)|дуалистикала]]» (анцәа бзиақәеи анцәа цәгьақәеи), «[[Монизм|амонистикала]]» (нцәахаҵаратә лагамҭак ала), мамзаргьы «[[Плюрализм (философия)|аплиуралистла]]» (аус еицызуа афакторқәа жәпакы). Амырҭаҭраҿы еиҳарак иаҳәоит анцәақәа рацәаҩны рымчра («[[политеизм|аполитеизм]]») атәы, аха дазхарҵар алшоит нцәа заҵәыкгьы («[[монотеизм|амонотеизм]]»), аҵыхәтәантәи аан амчра зегьы иара имам, егьырҭ адунеитә мчқәа рыла иԥкуп.<ref name="sfn-b77c00" />
== Ацәырҵра ==
{{Main|Акогнитивтә динҭҵаарақәа}}
[[Файл:The Evolution of Religion.jpg|thumb|700 px|Адинхаҵара аеволиуциа]]
Ирацәоуп
адинқәа рыцәырҵра иазку атеориақәа, уахь иаҵанакуеит:<ref>[http://www.nntu.nnov.ru/RUS/fakyl/VECH/metod/hist_relig/chapter01.htm Возникновение религии. Древнейшие формы религиозных верований] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20131006124816/http://www.nntu.nnov.ru/RUS/fakyl/VECH/metod/hist_relig/chapter01.htm |date=2013-10-06 }} // ''Чайковский А. Е., Капочкина Н. А., Кудрявцев М. С.'' История религий. Учебное пособие. — Нижний Новгород: [[Нижегородский государственный технический университет]], ''2001''.</ref><ref>[https://books.google.com.ua/books?hl=ru&lr=&id=Tk_aXfs3NM8C&oi=fnd&pg=PA5&dq=происхождение+религии&ots=ydejjSmOII&sig=xCbySS-Oqj_-AGe_7VSN2LqdeVk&redir_esc=y#v=onepage&q=концепции%20о%20происхождении%20религии&f=false История религий] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220316042255/https://books.google.com.ua/books?hl=ru&lr=&id=Tk_aXfs3NM8C&oi=fnd&pg=PA5&dq=%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%B8&ots=ydejjSmOII&sig=xCbySS-Oqj_-AGe_7VSN2LqdeVk&redir_esc=y#v=onepage&q=концепции%20о%20происхождении%20религии&f=false |date=2022-03-16 }}, [[Крывелёв, Иосиф Аронович]]</ref><ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskoe-izuchenie-religii-v-duhovno-akademicheskoy-traditsii-v-dorevolyutsionnoy-rossii/viewer Историческое изучение религии в духовно-академической традиции в дореволюционной России] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20191229105336/https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskoe-izuchenie-religii-v-duhovno-akademicheskoy-traditsii-v-dorevolyutsionnoy-rossii/viewer |date=2019-12-29 }}, [[Антонов, Константин Михайлович (философ)|Антонов, Константин Михайлович]]</ref>
* «Адинхаҵаратә ([[Ақьырсианра|ақьырсиантә]])»: ауаҩы Анцәа дишеит, [[грехопадение|агәнаҳа]] ҟаиҵаанӡа дышиашоу диацәажәон. Агәнаҳа ашьҭахь, [[Бог в христианстве|Анцәеи]] ауаҩи реимадара ԥҵәан, аха Анцәа ихы ааирԥшуан [[Откровение|агәаартрақәа]] рҿы, амаалықьцәеи, [[пророк|аԥааимбарцәеи]], Ацәа ицәырҵреи рыла. Ауаҩы, иара убас, имоуп алшара иимбо Анцәа изхьаԥшра ([[молитва|аматнеирақәа]] рҿы) ма, абжьаҟазацәа рыла дышиашоу ихы имадара. [[Политеизм|Аполитеизм]] раԥхьатәи [[монотеизм|амонотеизм]] маҷ-маҷ ацәхьаҵра иалҵшәоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
* «Абжьаратә», гагкахьала, ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә дыррақәеи ауаажәларратә цәаныррақәеи ҵаргәас ирымоуп, даҽа ганкахьалагьы, адунеии ауаҩи Анцәа ишишаз иазку [[авраамические религии|авраамтәи адинқәа]] рпостулат хада иаҵанакуа, уи ашьҭахь (еиҳарак агәнаҳа аныҟала иахҟьаны) ауаҩы зынӡа ихашҭит иара иацәажәара, уимоу иара дшыҟоугьы. Уи ҿыц Анцәа иахь амҩа иԥшаар акәхеит, убри аҟынтә динс иҟоу зегьы Анцәа иахь узырхынҳәра амҩа аԥшаара ауп. Ари ахәаԥшышьа [[прамонотеизм|апрамонотеизм]] аконцепциа иақәшәон, уи инақәыршәаны адин ауаатәыҩсатә еилазаараҿы еснагь иҟан, уи адагьы, раԥхьаӡа амонотеизм аформа аман, анаҩс ажәларқәа жәпакы рҿы уи ыӡит, атотемизми, амырҭаҭра, егьырҭ имонотеизмтәым адинқәа рахь ииасит. Апрамонотеизм аконцепциа шьақәиргылеит Шотландиатәи аҵарауаҩ, ашәҟәыҩҩы Е. Ланг, анаҩс уи 12-томк рыла ишьақәгылоу акатоликатә ԥшьаҩы, антрополог, алингвист [[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|У. Шмидт]] иҩымҭа «Анцәа изку аидеиа ахыҵхырҭа» аҿы иацҵан. Аха ԥыҭрак ашьҭахь акритика азун. [[Крывелёв, Иосиф Аронович|И. А. Крывелев]] излеиҳәо ала, Вильгельм Шмидт иусумҭаҿы агхақәа ыҟоуп. Шмидт данԥсы ашьҭахь, иҵаҩцәа, [[Журнал Антропос|ажурнал «Anthropos»]] акәша рҽеидыркылоит, иусумҭа аревизиа азура рҽазыршәеит, аха мап ацәыркит , апрамонотеизм акәымкәа, [[пратеизм|апратеизм]] динхаҵара хадас иҟоу ҳәа иԥхьаӡаны.<ref>''[[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|W. Schmidt.]]'' Der Ursprung der Gottesidee. V.1-12. 1912—1955</ref><ref>Jensen, Adolf E., ''Myth and Cult among Primitive Peoples''.</ref><ref>''[[Элиаде, Мирча|Eliade Mircea]]'', «The Quest for the 'Origins' of Religion». — P. 162; ''[[Элиаде, Мирча|Eliade Mircea]]'', Patterns in Comparative Religion. — P. 54—58</ref><ref>Jacques Waardenburg, ''Reflections on the Study of Religion'' [https://books.google.ru/books?id=51BCQyxdclMC&lpg=PA221&ots=LTGsfqp42D&dq=urmonotheismus%20rejected&hl=ru&pg=PA221#v=onepage&q=urmonotheismus&f=false p. 221] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20171005051038/https://books.google.ru/books?id=51BCQyxdclMC&lpg=PA221&ots=LTGsfqp42D&dq=urmonotheismus%20rejected&hl=ru&pg=PA221#v=onepage&q=urmonotheismus&f=false |date=2017-10-05 }}.</ref><ref>''[[Крывелёв, Иосиф Аронович|Крывелёв И. А.]]'' Прамонотеизм // [[Большая советская энциклопедия]].</ref>
* «[[Эволюция|Аеволиуциатә]]»: иԥсабаратәым џьара акы агәрагара цәырҵуеит ахшыҩ аҿиара иҷыдоу аҩаӡараҿы, иаҳбо аԥсабаратә феноменқәа рационалла ахҳәаа аҟаҵара ахьалымшо азы. Аҭоурыхԥхьатәи ауаҩы ацәырҵрақәа зегьы аҵаҵӷәы змоу цәырҵран иԥхьаӡон, аԥсабаратә мчқәа рцәырҵра адоуҳа агәаҳәара иарҿиоз акакәны дахәаԥшуан, уи ауаҩы иаҵкыс еиҳа иӷәӷәоу хшыҩлатәи принципуп. Ауаҩы ицәаныррақәеи иусқәеи еиҳа иҳараку амчра иадырҳәалон, насгьы урҭ амчқәа реизыҟазаашьақәа рмодель ауаатәыҩсатә еилазаара иақәшәо аиҿкаара иаҿырԥшын. Абри ахәаԥшышьала, адин еиҳа имариоу аформақәа рҟынтәи еиҳа иуадаҩу аформақәа рахь инеит: раԥхьа иҟан апреанизм, анаҩс [[анимизм|анимизм]], [[тотемизм|атотемизм]], [[политеизм|аполитеизм]], аҵыхәтәан [[монотеизм|амонотеизм]] (шәахә. [[Антропология религии|адин антропологиа]]). Уи адагьы, адинтә хдырра аҿиара ауаажәларраҿы аморалтә принципқәа арӷәӷәеит, уи алагьы аҭышәынтәалара еизнарҳаит, уи, анаҩс, аиндаҭларатә ԥыжәара анаҭон, насгьы ауаажәларрақәа рыбжьара аԥсабаратә алхрала ирӷәӷәахеит. Hervey C. Peoples егьырҭ иколлегацәеи рҳәамҭала, ауаатәыҩсатә еилазаарақәа рҿы еиуеиԥшым адинтә хәаԥшышьақәа рылаҵәара иаанарԥшуеит аеволиуциатә ҟазшьа шрымоу. Аха заатәи адунеихәаԥшышьақәа рҷыдарақәеи, урҭ рыҿиара аишьҭаргылашьеи аҭҵаарадырра иаздыруам.<ref>Dhavamony Mariasusai. Phenomenology of religión. [[Папский Григорианский университет|Editrice Pontificia Università Gregoriana]], 1973. — P. 60—64 — ISBN 88-7652-474-6</ref><ref name="HG" /><ref name="HG">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4958132/ Hunter-Gatherers and the Origins of Religion] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190808214159/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4958132/ |date=2019-08-08 }}, Human Nature. 2016; 27: 261—282, Hervey C. Pavel Duda, Frank W. Marlowe</ref>
: Адинтә гәрахаҵарақәа зегьы рыруадаҩра агәаанагара раԥхьаӡа акәны иалазгалаз [[Эдуард Тайлор|Е. Таилор]] иоуп, уи адин раԥхьатәи аформа [[анимизм|анимизм]] ауп ҳәа агипотеза шьақәиргылеит. Анаҩс, Таилор ихәыцрақәа ирыцҵахеит [[Фрэзер, Джеймс Джордж|Џь. Фреизер]] ([[магия|анашана]] адин раԥхьатәи иахыҵхырҭаны), Р. Маретти, Л. И. [[Штернберг, Лев Яковлевич|Штернберги]] ([[аниматизм|аниматизм]] аамҭа, аԥсабара зегьы аԥсы аҭалара), [[Леви-Брюль, Люсьен|Л. Леви-Бруль]] (аҭоурыхԥхьатәи алогикаԥхьатәи [[мистицизм|амистицизм]]) русумҭақәа рҿы. Иахьатәи аамҭазы анашанеи, адини, аҭҵаарадырреи револиуциатә еишьҭагылара атеориа мап ацәыркуеит. Даҽа ганкахьалагьы, иахьатәи аҭҵаарақәа иаадырԥшуеит адинқәеи агәрагарақәеи рыҿиара аеволиуциатә ҟазшьа шамоу: [[анимизм|анимизм]] инаркны [[монотеизм|амонотеизм]] ахь. Убри аамҭазы, еиҟәыҭханы иҟоу [[пантеон|апантеонқәа]] рцәырҵра, насгьы [[Спас Вседержитель|Зегьы зымчу Анцәа заҵәык]] иоуп ҳәа аконцепциа ауаажәларра рсоциалтә еволиуциа иақәшәон: ашәарыцаҩ-еизгаҩцәа реиҟарара инаркны (75-100 нызқь шықәса ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа) ақыҭанхамҩатә цивилизациақәа рсоциалтә стратификациа аҟынӡа (7-10 нызқь шықәса ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа).<ref name="Britannica ">[http://britannica.com/biography/James-George-Frazer Sir James George Frazer] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190430051507/http://britannica.com/biography/James-George-Frazer |date=2019-04-30 }} // [[Энциклопедия Британника|Encyclopædia Britannica Online]]. Encyclopædia Britannica Inc., 2015.{{oq|en|the evolutionary sequence of magical, religious, and scientific thought is no longer accepted}}</ref><ref name="HG" /><ref name="HG" />
Иара убас, [[марксизм|Марксизм]] ашьаҭаркҩцәагьы иаԥырҵеит аконцепциа, уи инақәыршәаны адин иашьаҭоуп ауаҩы ииашаҵәҟьоу имчыдара, есыҽнытәи иԥсҭазаараҿы иаҳԥыло, раԥхьаӡа аԥсабаратә, нас асоциалтә феноменқәа рҿаԥхьа ихала иусқәа рырманшәалара шилымшо ала иааԥшуа. Аларҵәара амоуп еицырдыруа ахшыҩҵара «[[опиум народа|адин ажәлар ропиум ауп]]».<ref>''«Религия — это вздох угнетённой твари, сердце бессердечного мира, подобно тому как она — дух бездушных порядков. Религия есть опиум народа»'' — ''[[Маркс, Карл|Маркс К.]], [[Энгельс, Фридрих|Энгельс Ф.]]'' Сочинения, т. 1, с. 415.</ref><ref>Семёнов, 2002.</ref>
Иахьа [[палеолит|апалеолит]] аамҭа иазкны иҳаму адыррақәа рыла, ари апериод анҵәамҭазы, ажәытәуаа адин, мамзаргьы адоуҳатә еизыҟазаашьақәа ҳәа ҳзышьҭоу дырҿиеит. Ус шакәу ҳдырбоит усҟантәи аамҭазы ирымаз ауаҩы анышә иамадара иадҳәалоу ақьабзи аҳаԥқәа рҿы ахаҳәқәа рҟны иҭырхыз асахьақәеи. Иҟалап ауаа агәра ргозҭгьы аԥсабараҿы Анцәақәа, ма анцәахәқәа нхоит ҳәа, мамзаргьы еиуеиԥшым амаҭәарқәеи аҭыԥқәеи, иаҳҳәап, ахрақәа, ма абнақәа, рхаҭақәа рыԥсы ҭоуп ҳәа. Адинтә гәрахаҵарақәеи аҵасқәеи — ҳхаҿы иааҳгар ҳалшоит — асоциалтә еиҿкаара шьақәдыргылеит, ауаажәларрақәа еидкыло, урҭ русура алҵшәа еиӷьыртәит.<ref name="McClellan">{{Книга| автор=McClellan| ссылка=https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover| заглавие=Science and Technology in World History: An Introduction| место=Baltimore, Maryland| издательство=[[Johns Hopkins University Press]]| год=2006| isbn=0801883601| archive-date=2020-02-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20200206025809/https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover#PPA11}} [https://books.google.ru/books?id=aJgp94zNwNQC&lpg=PP1&hl=ru&pg=PA11#v=onepage&q&f=false Page 11] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180313092234/https://books.google.ru/books?id=aJgp94zNwNQC&lpg=PP1&hl=ru&pg=PA11#v=onepage&q&f=false |date=2018-03-13 }}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA162&dq=Uniquely+Human+cognitive-linguistic+base&ei=nNUeR9fmBo74pwKwtKnMDg&sig=3UsvgAnE5B-vzb55I6W6OqqhJy4|заглавие=Uniquely Human|автор=Phillip Lieberman|isbn=0674921836|год=1991|archive-date=2015-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403045303/https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA162&dq=Uniquely+Human+cognitive-linguistic+base&ei=nNUeR9fmBo74pwKwtKnMDg&sig=3UsvgAnE5B-vzb55I6W6OqqhJy4}}</ref><ref name="Kusimba 2003 285">{{Книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=xCa5zfefWVUC&printsec=frontcover&vq=Middle+Paleolithic&rview=1&source=gbs_summary_r |заглавие=African Foragers: Environment, Technology, Interactions |автор=Kusimba, Sibel |год=2003 |издательство=Rowman Altamira |isbn=075910154X |pages=285 |archive-date=2015-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403055936/https://books.google.com/books?id=xCa5zfefWVUC&printsec=frontcover&vq=Middle+Paleolithic&rview=1&source=gbs_summary_r#PPA133,M1 }}</ref><ref name="ScienceDaily">[https://web.archive.org/web/20061209060050/http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061130081347.htm World’s Oldest Ritual Discovered — Worshipped The Python 70,000 Years Ago] // ScienceDaily, 30.11.2006</ref>
Аҵарауаа шьоукы зынӡаск мап ацәыркуеит адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа ыҟан ҳәа агәаанагара, ргәаанагара шьақәдырӷәӷәарц азы ирҳәоит «ҳаамҭазтәи аетнографиа иаздырӡом жәларыкгьы, аимшьҭракгьы адинтә традициа змам, адинхаҵара ҟалаанӡатәи ажәлар» ҳәа.<ref>Зубов, 2006.</ref>
Аха аҵарауаа даҽа џьоукы ргәы иаанагоит, адин ауаҩы иҟазшьаҷыдоуп ҳәа ишьақәдырӷәӷәо акритика аҿаԥхьа имчыдоуп ҳәа. Урҭ ргәаанагарала, адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа акырӡа ицон, [[неандерталец|анеандерталец]] дшьақәгылаанӡа. Урҭ рҟынтә џьоукы ргәы иаанагоит адинытә гәаанагарақәеи аҵасқәеи рыҟазаара аазырԥшуа адыргақәа рацәаны, насгьы агәра угартә ицәырҵит хыхьтәи апалеолит аамҭазы мацара ҳәа (40-18 нызқь шықәса раԥхьа). Адинхаҵаратә ҵасқәа рцәырҵра аамҭа аилкаара ӷәӷәала иадҳәалоуп уаанӡа «ишьақәгылаз ауааи» ([[архантроп|архантропцәеи]] [[палеоантроп|апалеоантропцәеи]]) аҭоурыхԥхьатәи ауаа ҳаамҭазтәи иреиԥшқәаз (анеоантропцәа, [[Homo sapiens|Homo sapiens]]) реиԥшымзаареи реиҟәыҭхареи ралкаара апроблема, урҭ иреиуан хыхьтәи апалеолит иаҵанакуаз ауаа, [[кроманьонец|акроманионцәа]] ҳәа изышьҭаз.<ref name="Regnarmir" /><ref name="Regnarmir">Глава 1. Археологические памятники истории религии // ''[[Токарев, Сергей Александрович|Токарев С. А.]]'' Религия в истории народов мира. — М.: [[Политиздат]], 1964. — 559 с.</ref><ref>[http://www.verigi.ru/?book=210&chapter=4 Глава 1 / Проблема дорелигиозной эпохи] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140202132535/http://www.verigi.ru/?book=210&chapter=4 |date=2014-02-02 }} // ''[[Угринович, Дмитрий Модестович|Угринович Д. М.]]'' Искусство и религия. — М.: [[Политиздат]], [[1982|1982]].</ref>
Франциатәи антрополог [[Буайе, Паскаль|Паскаль Буаие]] иазгәеиҭоит адинхаҵареи/мамзаргьы иԥсабаратәым амчқәа рыгәрагара Адгьыл аҿы иҟоу ажәларқәеи аимшьҭрақәеи зегьы рҿы ишыҟоу, аха аԥстәқәа рыбжьара уи ыҟам. Шықәсы рацәала имҩаԥигоз аҭҵаарақәа рыла, Буаиер алкаақәа ҟаиҵоит, адинқәеи, [[суеверия|амцхаҵарақәеи]], егьырҭ иԥсабаратәым амчқәа рыгәрагареи рыцәырҵра амзызқәа ауаҩытәыҩсатә хкык иаҳасабала ихәыцшьа афизиологиа ауп изыбзоуроу ҳәа.<ref>Буайе, 2016, с. 12.</ref>
Иахьа адин ацәырҵра, аҿиара, аусура азакәанқәа [[религиоведение|адинҭҵаара]] иамаҭәаруп, урҭ XIX ашә. [[История|аҭоурых]], [[Археология|археологиа]], [[Социальная философия|асоциалтә философиа]], [[Социология|асоциологиа]] уҳәа аҭҵаарадыррақәа жәпакы реилаҵәараҿы ихьыԥшым дырратә усхкны ашьақәгылара иалагеит.
== Адинхаҵареи амифологиеи ==
Адини [[мифология|амифологиеи]] реизыҟазаашьа азҵаара еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла аус зуаз аҭҵааҩцәа еиԥшымкәа иахәаԥшуан. [[Мифологическая школа (этнография)|Амифологиатә школ]] макьана ишиашоу ари азҵаара шьҭнахуамызт, избанзар динны уи аамҭазы иԥхьаӡаз иуадаҩыз адинхаҵрақәа ракәын — ақьырсианра, аԥсылманра, аиудаизм, уҳәа убас иҵ., амифологиа ажәытә поезиа ҳәа иԥхьаӡан. Амифологиатә школ амифологиеи ажәлар рдинхаҵарақәеи еиҟәнаҭхомызт.<ref name="sfn-4204f9">Токарев, 1988.</ref>
Аилкаара «амиф» раԥхьаӡа акәны ақьырсиантә ҵарадырраҿы ахархәара аиҭеит адин аҭоурыхҭҵааҩы, алибералтә динҭҵааҩ [[Штраус, Давид Фридрих|Д. Штраус]] («Иаса иԥсҭазаара», 1835), уи [[Исторический Иисус Христос|аҭоурыхтә Иаса]] ихаҿсахьа амифтә шьаҭақәа рҟынтәи ирыцқьарц иҽазишәеит. [[эволюционная школа|Аеволиуциатә школ]] аетнографцәа амифологиеи адинхаҵареи еизааигәартәит. [[Тайлор, Эдуард Бернетт|Е. Теилор]] агәра ганы дыҟан амифологиа шьаҭас иамоу [[анимизм|анимизмтә]] дунеихәаԥшышьа ауп ҳәа, уи адин аҵакы шьаҭас иамоуп ҳәа. Ари ахәаԥшышьа аеволиуцианистцәеи аетнографцәеи еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла еиҭаркит. [[Харузин, Николай Николаевич|Н. Н. Харузин]] амифологиа аҭоурыхԥхьатәи ауаҩы идунеихәаԥшышьа иахәҭакны иадиҳәалон, адинхаҵарақәа рдыррақәа рзы ихадароу хыҵхырҭаны иԥхьаӡон, избан акәзар амифологиатә материал акультқәа рҿы ахархәара амоуп. [[Бринтон, Даниел Гаррисон|Д. Бринтон]]гьы агәра ганы дыҟан амифологиа ахаҭа динтәуп ҳәа, аха, иара излаиҳәо ала, амифологиа аҟынтәи иаауа адин акәӡам, адин аҟынтәи амифологиа ауп иаауа, амиф иашақәа ракәзар, адинхаҵарақәа шьаҭас ирымоу анцәатәра иалҵшәоуп. К. Преусс иазгәеиҭеит амиф акульт аҿы ихымԥадатәиу хәҭакны ишыҟоу. [[Ранович, Абрам Борисович|А. Б. Ранович]] излеиҳәо ала, амифологиа еснагь адин аелементқәа ируакуп.<ref>''[[Ранович, Абрам Борисович|Ранович А. Б.]]'' Мифология // в кн.: Литературная энциклопедия. Т. 7. М., 1934.</ref><ref name="sfn-4204f9" />
XIX ашәышықәса анҵәамҭазы амифологиеи адини реиҟәыҭхара, мамзаргьы урҭ реиҿырԥшра рҽазыршәон. Хықәкыс иҟаз адин амифологиатә хәҭа амхреи, «игәызиану ма иччархәу» ажәабжьқәа рҟынтәи ахақәиҭтәра акәын. Абасала, Ф. Џьевонс иҩуан амиф адинхаҵара акәӡам, адин ахыҵхырҭа акәымкәа, амиф аҭоурыхԥхьатәи философиоуп, ҭҵаарадырроуп, насгьы хәҭакахь ала асахьаркыратә фантастикоуп ҳәа. Уи амифқәа алнахуеит, иара иақәымшәо мап ацәнакуеит. С. Реинак амифологиа ажәабжьқәа реизга мацара акәны дахәаԥшуан, адин акәзар, ацәаныррақәеи аусқәеи азҷыдаҟазшьоуп.<ref>Jevons F. В. An introduction to the history of religion. 2 ed. L., 1902. P. 264—266.</ref><ref>''Рейнак С.'' Орфей. Всеобщая история религий / пер. с франц. в. 1. М., 1919. С. 9—10.</ref><ref name="sfn-4204f9" />
[[прамонотеизм|Апротомонотеизм]] атеориа адгылаҩцәа ([[Лэнг, Эндрю|Е. Ланг]], [[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|У. Шмидт]], урҭ рышьҭанеицәа) рҽазыршәон еиҳа еилыхха адини амифологиеи аҳәаа рыбжьаҵара. Адин амифологиатә мотивқәа змам, аморалтә дунеихәаԥшышьа заҵәык зныԥшуа ала иаадырԥшуан. Арҭ амотивқәа рҩыза ыҟамызт ажәытәтәи аҭоурыхԥхьатәи динхаҵараҿы ҳәа. Апрамонотеизм атеориа ашьаҭаркҩы Ленг адин аҿы ҩ-хырхарҭак ртәы дазааҭгылоит — адинтәи амифтәи. Актәи, абнауаа рыбжьарагьы, адоуҳақәа ргәыҟаҵаразы аҵасқәа амаӡам, аҩбатәи ҭәуп анашанеи амцҳәареи рыла. Венатәи ашкол ахада Шмидт ишьақәирӷәӷәон адинхаҵараҿы амифологиатә хәҭақәа ихьшәақәоу роуп ҳәа, урҭ ажәҩан аҿы иҟоу иҳараку, ицқьоу Анцәа ихаҿра моралла иԥхасҭартәуеит ҳәа.<ref>[[Лэнг, Эндрю|Lang A.]] Myth, ritual and religion. V. 1—2. L., 1887.</ref><ref>Lang A. The making of religion. 3 ed. L.-[a. o.], 1909.</ref><ref name="sfn-4204f9" /><ref name="sfn-4204f9" />
Авторцәа ԥыҭҩык амиф адини еиҟәырыҭхон актәи аҵакы арҭшәарала. [[Вундт, Вильгельм|В.Вундт]] агәра ганы дыҟан адин ахьыҟоу анцәахәқәа рахь агәрагара ахьыҟоу мацара ауп ҳәа, амифологиа акәзар адоуҳақәа, аџьнышқәа, ауааи аԥстәқәеи рыԥсы агәрагара амҽханакуеит, уи адин алагамҭа мацара ауп ҳәа. П. Еренреих излеиҳәо ала, амифологиа раԥхьаӡа адинхаҵаратә ҟазшьа амамызт, анаҩстәи аҿиаратә стадиақәа раан ауп уи адинхаҵара ианадҳәалаха.<ref>''[[Вундт, Вильгельм|Вундт В.]]'' Миф и религия. СПб., 1913.</ref><ref name="sfn-4204f9" />
Апротомонотеизм атеоретикцәа ирҿагылон [[марксист|амарксистцәа]], урҭ адин иҽеим цәырҵраны ирыԥхьаӡоит, амифологиа иҵоуроу культуратә мазарак аҳасабала иахәаԥшуеит, насгьы амифологиеи адини реилалара уи ԥхасҭанатәуеит. [[Тренчени-Вальдапфель, Имре|И. Тренчени-Валдапфель]] агәра ганы дыҟан адин уи ауаҩы имаӡоу амчқәа инапахьы иаагара иацхраауа реакционтә мчроуп ҳәа, амифологиа акәзар, иҵоуроу афырхацәеи анцәақәа рхаҿсахьа ссирқәеи ауаҩы иеиӷьтәразы иреиҳаӡоу ҩаӡарак аҳасабала ицәырҵуа прогрессивтә мчуп ҳәа. Иара игәаанагарала, аҭоурыхԥхьатәи ауаажәларраҿы амифологиа адинхаҵара иахәҭакын, аха ашьҭахь, аклассдатәи акласстәи ауаажәларра аҽеиҭакраан, амиф адинхаҵара иацәыхарахеит. Амифологиа афантазиа иапрогрессивтә хәҭаны иҟалеит, уа ауаҩы ихдырра адин иаҿагыланы ақәԥара иалагеит, уи ауаҩы адәныҟатәи адунеи дшахьыԥшу ала ацәанырра инаҭон. [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] иазгәеиҭоит Тренчени-Валдапфель иҟаиҵаз алкаақәа еиҳарак шьаҭас ишрымоу иҿиахьоу ихьшәоу амифологиа, еиҳарак абырзентә мифологиа мацара.<ref>''[[Тренчени-Вальдапфель, Имре|Тренчени-Вальдапфель И.]]'' Мифология / пер. с венг. М., 1959.</ref><ref name="sfn-4204f9" /><ref name="sfn-4204f9" />
Иахьатәи аҭҵаарадырраҿы амифологиеи адинхаҵареи ӷәӷәала еимадоуп ҳәа иҟоу агәаанагара аԥыжәара амоуп, убри аан урҭ хьыԥшымкәа иаанхоит. Амифқәа рышьақәгылара адинтә ҟазшьа ҳәа акгьы алам, уи шьақәдырӷәӷәоит [[Австралийская мифология|Австралиатәи амифқәа]], Океаниа амифқәа, Африкеи Америкеи рыжәларқәа рмифқәа. Урҭ рҟынтә зегь реиҳа имариоу ауаҩы иааикәыршаны иҟоу аԥсабара аилазаашьа иазку азҵаарақәа рҭак ҟарҵоит. Аха амифқәа асоциалтә ԥсҭазаара ацәырҵрақәа, аҵасқәа, аҟазшьатә нормақәа (ақәреи хаҵара-ԥҳәысла ҳәа аихшара, аҭынхара, абшьҭрақәа реизыҟазаашьақәа уҳәа убас иҵегьы) ари аилыркаара асоциалтә практика арқьиоит, мифологиатә ҵаҵӷәуп, санкциоуп, иԥшьоуп. Иԥшьоу асоциалтә нормақәа хымԥадатәины иҟалоит. Амиф зегь реиҳа ихадоу асоциалтә-нормативтә функциа нанагӡоит. Асоциалтә практика ҵаҵӷәыс иамоуп, иԥшьахоит амифтә жәытәрахь ухьазырԥшуа ала, амифтә абшьҭрақәа, [[культурный герой|акультуратә фырхацәа]], иарбоу ақьабз, мамзаргьы асоциалтә норма анышьақәдыргыла аамҭазы. Амифқәеи адинтә қьабзқәеи еидҳәалахоит. Амиф адинытә церемониа ҳаилнаркаауеит, ашьаҭа анаҭоит. Амифи аҵасқәеи рыбжьара иҟоу аидҳәалара аҵарадырраҿы акыр аамҭа аимак-аиҿак цәырнагеит: раԥхьатәи иарбану, амиф акәу, аҵас акәу. Аҳәынҭқарратә уаажәларраҿы анцәахәқәа зегь раԥхьаӡа иргыланы асоциалтә мчра аадырԥшуа иалагоит.<ref name="sfn-4204f9" />
Амифологиа адинхаҵарақәа рҵаказы аматериал ҳнаҭоит, аха уи адин аҿы зегь реиҳа ихадоу елементуп. [[Робертсон-Смит, Уильям|У. Робертсон-Смит]] иҩуан ажәытәтәи адинқәа шьаҭас ирымаз ахаҵарақәеи адогмақәеи ракәым, ауаажәларра ахаҭарнакцәа хымԥада излахәу аҵасқәеи аритуалқәеи роуп ҳәа. Адинқәа жәпакы рҿы амифологиатә компонент ихадоу аҭыԥ ааннакылом, насгьы ихымԥадатәиим. Убас, змифологиа еиуеиԥышмкәа еиларсуа, ҩаӡара ҳаракыла иҿиаз ажәытә бырзенцәа рҿы амифқәа адин аҵакы шьақәдыргыломызт. Амифқәа рыгәрагара хымԥадатәины иҟамызт. Аҵара змаз амифқәа рҿы иҳәоу мап ацәыркыр рылшрон, аха анцәахәқәа — ақлалақь ахылаԥшцәа, ҳаҭыр рықәырҵон, насгьы адинтә қьабзқәа нарыгӡон. Динқәак рҿы амифологиатә ган улаԥш иҵашәо ароль нанагӡом, насгьы уи иҟоуп ҳәа узҳәом, иаҳҳәап, [[конфуцианство|аконфуцианизм]] аҿы. Амифологиеи адини еицырзеиԥшу афантазиа ахаҿытәра, убри аҟнытә, аҿиара раԥхьатәи астадиақәа рҿы, амифологиа адин аусхкы ахь иаҵанакуеит. Амифологиаҿы ицәырҵуа ахҭысқәа ииасхьоу аамҭа ([[мифическое время|амифологиатә епоха]]) иаҵанакуеит. Адин аҿы иҟоуп [[культовые мифы|акульттә мифқәа]] адин-нашанатә ҵасқәа ирыдҳәалоу, уаҟа ақьабз шьақәырӷәӷәоуп амифологиа иазҷыдароу азнеишьала: аҵас ашьақәгылара ажәытә мифологиатә аамҭахь иаҵанакуеит, амифтә персонажқәа ирыдҳәалоуп, насгьы амиф ахаҭа, аҵас еиԥш, иԥшьоу, имаӡоу акы акәны иҟалоит. Адин-нашанатә ритуалқәа ирылаҵаны, амифқәа адинтә гәрахаҵарақәа рҵакы ихадоу хәҭакны иҟоуп. Адунеи адинқәа рҿы аҿиара ихьшәоу аамҭазы, амифқәа динтә догманы иҟалоит. Аха жәларқәак рыбжьара (ажәытә бырзенцәа, уҳәа убас иҵ.) амифологиатә фантазиа аҿиара иабзоураны афилософиатә идеиақәа амифологиатә формала рцәыргара рылшеит. Аҭоурыхтә ҿиара заатәии ихьшәоуи астадиақәа рҿгьы амифологиа зны-зынла адин иахьыԥшымкәа ашьақәгылара алшон.<ref name="sfn-4204f9" />
== Адини адемографиеи ==
Адинҭҵааҩы [[Силантьев, Роман Анатольевич|Р. А. Силантиев]] иазгәеиҭоит, атрадициатә динқәа зегьы ахшара рацәа ишадгылоу, аҽԥыргара иаҿагылоуп, насгьы арыцқьареи аконтрацепциеи ирықәыӡбоит. Убри аҟынтә, адин агәра зго ауааԥсыра рыбжьара ахшараиура еиҳауп атеистцәа рыбжьара аасҭа: иаҳҳәап, Израиль ахшараиура еиҳа ирацәоуп ауриа-аортодоксцәа рыбжьара, уа ҭаацәарак аҿы хәҩык еиҵаны ахәыҷқәа ахьрымоу маҷуп. Аԥсылманцәа рзы ахшара рацәа ҷыдароуп. Адинхаҵара ахьеиқәхаз ақьырсиантә тәылақәа рҿы ахшараиура аԥсылманцәа рҿы аасҭа еиҵам: ҿырԥштәыс иаагозар, [[Республика Босния и Герцеговина|Босниеи Герцеговинеи]] рҿы, аиашадинхаҵаратә сербцәа рҟны ахшараиура еиҳауп [[Босняки|аԥсылман-бошниакцәа]] рҟны аасҭа. Украинеи Урыстәылатәии аиашахаҵаратә диннапхгаҩцәа рҭаацәарақәа рҿы хҩык-ԥшьҩык иреиҵаны ахәыҷқәа змоу ахьаҳԥылоу маҷуп, жәаҩык жәохәҩык ахәыҷқәа змоу аҭаацәарақәа епархиацыԥхьаӡа иуԥылоит. Убри аҟнытә, адемографиатә кризис шьаҭас иамоу ақьырсиантә мазарақәа рыӡра ауп, Европа аԥсылманра зиааиуа ақьырсианра ахаҭа акәӡам, адинхаҵара зцәыӡыз ақьырсианра ашьҭахьтәи аилазаара ауп.<ref>[[Силантьев, Роман Анатольевич|Силантьев Р. А.]] [http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0109/analit06.php Отношение религии к демографии] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210209005717/http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0109/analit06.php |date=2021-02-09 }}. // [[Демоскоп Weekly]]. № 109—110. 14 —27 апреля 2003</ref>
Урыстәыла ахшараиура аиҵахара мзыз хадас иамоуп аиашахаҵаратә дин ацәыӡра ауп ҳәа далацәажәоит асоциологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, Адемографиатә ҭҵаарақәа ринститут адиректор, апортал Демографиа.ру аредактор хада [[Белобородов, Игорь Иванович|И.И.Белобородов]].<ref>Шевченко М. [http://www.nanya.ru/stati/2011/08/22/327622-demografiya-rossii/ Демография России] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180303050401/http://www.nanya.ru/stati/2011/08/22/327622-demografiya-rossii/ |date=2018-03-03 }} // Няня.ru, 22.08.2011</ref>
Бжьаратәны иаҳгозар, адин змоу ауаа рыбжьара ахшараиура еиҳауп, атеистцәа рыбжьара аасҭа. Аха, арегионқәа зегьы рҿы еиԥшым: [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи]], [[Северная Европа|Аҩадатәи]], [[Южная Европа|Аладатәи Европа]] атәылақәа рҿы адинхаҵара афактор аҭаацәараҿы ахәыҷқәа рхыԥхьаӡараҿы анырра ду амазар, [[Восточная Европа|Мрагыларатәи Европа]] атәылақәа рҿы аҭҵаарақәа иаадырԥшит адинхаҵареи ахшараиуреи шеихьыԥшым.<ref>{{статья|заглавие=Газеты пишут о религиозности и рождаемости. Помогает ли РПЦ повысить рождаемость|ссылка=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0557/gazeta025.php|издание=[[Демоскоп Weekly]]|тип=сайт|год=3—16 июня 2013|номер=557—558|archive-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816033220/http://demoscope.ru/weekly/2013/0557/gazeta025.php}}</ref>
Урыстәыла, [[Малева, Татьяна Михайловна|Т.М.Малеве]]и [[Синявская, Оксана Вячеславовна|О.В.Синиавскаие]]и апроект РиДМиЖ (GGS), аҳәаақәа ирҭагӡаны имҩаԥыргаз аҭҵаарақәа рыла, ахшараиура еиҳа ирацәоуп аԥсылманра ныҟәызго амилаҭқәа рыбжьара, егьырҭ адинқәа рҿы ахшараиура еиҳа еиҵоуп, адин ахаҵара змоуи ахаҵара змами ахшараиура аганахьала еиԥшымзаарак рымам.<ref>{{статья|автор=Забаев И.В., Мелкумян Е.Б., Орешина Д.А., Павлюткин И.В., Пруцкова Е.В.|заглавие=Влияние религиозной социализации и принадлежности к общине на рождаемость. Постановка проблемы|ссылка=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0553/analit03.php|издание=[[Демоскоп Weekly]]|тип=сайт|год=1—19 мая 2013|номер=553—554|archive-date=2018-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180202041551/http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0553/analit03.php}}</ref>
Аиашадинхаҵаратә [[ПСТГУ|Иԥшьоу Тихоновсктәи агуманитартә университет]] адинҭҵааратә факультет адини афилософиеи ркафедра арҵаҩы, асоциологиа амагистр Е. В. Пруцкова лажәақәа рыла, адинхаҵареи аиреи рыбжьара иҟоу аидҳәалара шьақәыргылахоит раԥхьатәи адинтә социализациа аҟазаареи аҟамзаареи инарықәыршәаны.<ref>Пруцкова Е. В. [http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0549/pdf/pruckova.pdf Рождаемость в Европе: значение религиозной социализации] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170506142130/http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0549/pdf/pruckova.pdf |date=2017-05-06 }} // [[Демоскоп Weekly]], 549, 1-4.</ref>
Аха ауааԥсыреи аҿиареи ирызкыз Адунеизегьтәи аконференциаҿы (Каир, цәыббрамза 1994) ажәахәқәа ишаадырԥшуа ала, адинытә гәыԥқәа рҿы арыцқьареи аҭаацәара аԥҵаразы агәҭакқәеи рганахьала ирымоу азнеишьа еиԥшӡам.<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0175/arxiv01.php Демография и религия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180215204726/http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0175/arxiv01.php |date=2018-02-15 }} // [[Демоскоп Weekly]]. — № 175—176. 25 октября — 7 ноября 2004 год.</ref>
== Адинхаҵареи ауаажәларреи ==
{{Main|Адинхаҵареи ауаажәларреи}}
Астатиаҿы анаҩстәи азҵаарақәа рыӡбахә ҳәоуп:
* [[Религия и общество#Религия и наука|Адини аҭҵаарадыреи]] (аҵарауаа рыбжьара адинхаҵареи, адини аҵарадырра аҩаӡареи уахь иналаҵаны)
* [[Религия и общество#Религия и преступность|Адини ацәгьоурақәеи]]
* [[Религия и общество#Религия и здоровье|Адини агәабзиареи]]
* [[Религия и общество#Религия и социальное благополучие|Адини асоциалтә бзазареи]]
* [[Религия и общество#Религия и политика|Адини аполитикеи]]
== Адини ацәаҩашәеи ==
{{Main|Амораль#Аморали адинхаҵареи}}
== Адини адунеи аҿы иҟоу агәрахаҵарақәеи ==
{{Main|Адинқәа рсиа}}
[[Файл:Map of state religions.svg|thumb|400 px|Аофициалтә динқәа змоу аҳәынҭқаррақәа:
{{legend|#0000FF|[[Ақьырсианра|Ақьырсианра]]}}
{{legend|#158706|[[Ислам|Аԥсылманра]]}}
{{legend|#EBCF16|[[Буддизм|Абуддизм]]}}]]
<imagemap>
Файл:ReligijneSymbole.svg|thumb|[[Адинтә символқәа]]
rect 0 0 300 300 [[Христианство]]
rect 300 0 600 300 [[Иудаизм]]
rect 600 0 900 300 [[Индуизм]]
rect 900 0 1200 300 [[Бахаи]]
rect 0 300 300 600 [[Ислам]]
rect 300 300 600 600 [[Фетишизм]]
rect 600 300 900 600 [[Даосизм]]
rect 900 300 1200 600 [[Синтоизм]]
rect 0 600 300 900 [[Буддизм]]
rect 300 600 600 900 [[Сикхизм]]
rect 900 600 1200 900 [[Джайнизм]]
rect 0 900 300 1200 [[Айявари]]
default [[Файл:ReligijneSymbole.svg]]
</imagemap>
=== Архаикатә хаҵарақәа, аритуалқәеи ақьабзқәеи ===
Аҵарадырра иалнакаауеит ихадароу агәрахаҵарақәа, урҭ рҟазшьаҷыдоуп [[Охотники и собиратели|ашәарыцаҩ-еизгаҩцәа]]: [[анимизм|анимизм]], [[Жизнь после смерти|аԥсра ашьҭахь аԥсҭазаара агәрагара]], [[шаманизм|ашаманизм]], [[культ предков|ахылҵшьҭра акульт]], [[Политеизм|иреиҳау анцәахәқәа ркульт]].<ref name="HG" />
==== Анашана ====
{{Main|Анашана}}
Анашана — ахәыцратә система ахцәажәаразы рхы иадырхәо еилкаароуп, ахҭысқәа анырра рыҭаразы, аматериа аҭагылазаашьаҿы ииашоу анырреи, ма иубарҭам анырреи рыҟаҵаразы ауаҩы маӡалатәи амчқәа рахь дзхьанарԥшуеит; иалкаау ахықәкы анагӡаразы [[сверхъестественное|иԥсабаратәым]] амчқәа ицхраауеит.<ref name="Britannica2">{{cite web|author=Karen Louise Jolly|url=http://www.britannica.com/print/topic/356655|title=Magic|work=[[Encyclopædia Britannica]]|publisher=Encyclopædia Britannica Inc|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHqQVLR?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/356655/magic|archive-date=2012-05-27|access-date=2012-10-05|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ethnonet.ru/etnografiya/religioznye-verovanija-predpolagaemyj-genezis-i/|title=Религиозные верования. Предполагаемый генезис и история.|author=[[Марков, Геннадий Евгеньевич|Марков Г. Е.]]|work=Этножурнал|access-date=2012-10-05|url-status=live|archive-date=2012-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120526041529/http://www.ethnonet.ru/lib/0503-02.html}}</ref>
==== Атотемизм ====
{{Main|Атотемизм}}
Атеисттә гәаанагара змоу аҵарауаа аӡәырҩы атотемизм ажәытәӡатәи ауаатәыҩса рдинқәа иреиуоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Атотемизм ашьҭақәа ҳԥылоит адинқәа зегьы рҿы, уимоу аҵасқәеи, аҳәамҭақәеи, амифқәеи рҿгьы.
Атотемизм — ауаҩи иааҳакәыршаны иҟоу адунеии еимадоуп ҳәа иазнеиуеит, ихыҭҳәаау аиуаратә еидҳәалара ҳԥылоит ауаҩи аԥсабаратә обиекти-[[тотем|атотеми]] рыбжьара: аԥстәы, аҵиаа, зыԥсы ҭам амаҭәар, аԥсабаратә цәырҵра.<ref>{{cite web|url=http://www.ecsocman.edu.ru/text/19279617/|title=Тотемизм|publisher=Федеральный образовательный портал — экономика, социология, менеджмент|url-status=dead}}</ref>
==== Анимизм ====
{{Main|Анимизм}}
Уи аҵакы хадас иамоуп аԥсы, [[дух (мифология)|адоуҳақәа]] шыҟоу агәрагара, насгьы аԥсабара зегьы аԥсы ҭоуп ҳәа агәрагара. Англыз етнограф, акультураҭҵааҩы [[Тайлор, Эдвард Бернетт|Едвард Таилор]] агәра ганы дыҟан анимизм иарбанзаалак адин иаҟазшьоуп, насгьы уи ашьаҭа шьақәнаргылоит ҳәа.
==== Афетишизм ====
{{Main|Адинтә фетишизм}}
Еиуеиԥшым иԥсабаратәым амчқәа змоу амаҭәарқәа рыгәрагара.
==== Аниматизм ====
{{Main|Аниматизм}}
Аԥсабара, ма уи ахәҭақәеи ацәырҵрақәеи аԥсы рхоуп ҳәа агәра агара.
==== Ашаманизм ====
{{Main|Ашаманизм}}
Аԥсы идунеи анырра аҭара. [[шаман|Ашаман]] имҩаԥиго аимадара.
=== Антикатәи адунеи адинтә синкретизм ===
==== [[Древнеегипетская религия|Ажәытәтәи Мысра адинхаҵара]] ====
[[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысраа]] рдин шьақәгылеит аҭоурыхԥхьатәи-ахылҵшьҭратә цуҭаҿы, 3000 шықәса ирылагӡаны Мрагыларатәи атеологиатә системақәа рахь аҿиаратә мҩа ду ианысит: афетишизми атотемизми рҟынтәи [[политеизм|аполитеизмтәи]] амонотеисттәи хәыцрақәа рҟынӡа. Ажәытәтәи Мысратәи адинхаҵара иаҵанакуан [[теогония|атеогониеи]] [[космогония|акосмогониеи]], акультқәеи амифқәеи, нырцәтәи аԥсҭазаара иазку агәаанагарақәа, [[клир|адиннапхгаҩцәа]] ([[Жречество Древнего Египта|аныхаԥаара]]) реиҿкаара, ауаажәларраҿы урҭ рҭыԥқәа, [[фараон|афараон]] [[обожествление|нцәахәыс иҟаҵара]] уҳәа уб. иҵ.
Ажәытәтәи Мысратәи адин традициала [[Политеизм|аполитеист]] ҳәа иԥхьаӡоуп, аха Ажәытәтәи Мысраҿы иҟан [[Генотеизм|агенотеисттә]] ҟазшьа змаз акультқәа, аамҭа кьаҿк азы иҟан [[атонизм|атонизм]]гьы (XIV ашә. ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа), уи [[Монолатрия|амонолатриа]] аҟазшьақәа роуп. Ари афакт зны-зынла ахшыҩҵакқәа еиланарҩашьоит; џьоукы ажәытәтәи Мысратәи адинхаҵараҿы иҵәаху амонотеизмтә ҟазшьа иазку атеориақәа аԥырҵоит, Мысреи Израильи рдинқәа рыбжьара аимадара шьақәдыргылоит.<ref>{{Книга|автор=Jan Assmann|заглавие=The Search for God in Ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ACkeJSSIvQYC&printsec=frontcover&dq=The+Search+for+God+in+Ancient+Egypt&q=&hl=ru|издательство=Cornell University Press|год=2001|страницы=11|страниц=292|isbn=9780801487293|archive-date=2019-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119230951/https://books.google.ru/books?id=ACkeJSSIvQYC&printsec=frontcover&dq=The+Search+for+God+in+Ancient+Egypt&q=&hl=ru#v=onepage&q=The%20Search%20for%20God%20in%20Ancient%20Egypt&f=false}}</ref><ref>{{Книга|автор=Rosalie David|заглавие=Handbook to Life in Ancient Egypt|ссылка=https://archive.org/details/handbooktolifein00aros|издательство=Facts on File Inc.|год=1998|страницы=[https://archive.org/details/handbooktolifein00aros/page/125 125]}}</ref><ref>{{Книга|автор=Wilkinson, Richard H.|заглавие=The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt|ссылка=https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk|издательство=Thames & Hudson|год=2003|страницы=[https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk/page/n236 236]—240}}</ref>
==== Ажәытә Бырзентәылеи аурымцәеи рдинхаҵарақәа ====
{{Main|Ажәытәӡатәи абырзенцәа рмифологиа|Ажәытә аурымцәа рдин}}
[[Древняя Греция|Ажәытә бырзенцәа]] ирыман хыԥхьаӡара рацәала ауаа иреиԥшыз анцәақәа рпантеон ду (Зевс, Аполлон, Афродита, уҳәа уб. иҵ.), абжанцәақәа (афырхацәа), апантеон аҩнуҵҟа аиерархиа ӷәӷәа ыҟан. Ажәытә бырзенцәа рынцәахәқәеи рыбжанцәақәеи ауаа рхы шымҩаԥырго еиԥш рхы мҩаԥыргоит, урҭ рхымҩаԥгашьақәа инарықәыршәаны еиуеиԥшым ахҭысқәа ҟалоит.
Ажәытә бырзенцәа ирыман ауаатәыҩсатә нцәахәқәа ([[Зевс|Зевс]], [[Аполлон (мифология)|Аполлон]], [[Афродита|Афродита]], уҳәа убас иҵегьы) р[[Пантеон (боги)|пантеон]] ду, аха ӷәӷәала иалкааны, [[полубог|анцәабжақәа]] (афырхацәа), насгьы уи апантеон аҩнуҵҟа иҟан иӷәӷәоу [[иерархия|аиерархиа]]. Ажәытә бырзенцәа рынцәахәқәеи рынцәабжақәеи ауаа рхы шымҩаԥырго еиԥш рхы мҩаԥыргоит, насгьы урҭ русқәа инарықәыршәаны хҭысқәак ҟалоит.
Ауаҩԥшра змоу Анцәақәа рҟазшьа иаанарԥшуеит, аӡәы урҭ ргәы ақәшәара шилшо аматериалтә мчы ала — аҳамҭақәа (ауаҩытәыҩса ԥсаҭатәс иҟаҵареи егьырҭ аԥсаҭатәқәеи уахь иналаҵаны), агәрагарала (даҽакала иуҳәозар, анцәа иахь рхы нарханы [[молитва|иҳәара]], уахь иалоуп ахырҽхәара, ма ажьара) мамзаргьы иҷыдоу аусқәа рынаӡарала.
=== Авраамтә динқәа ===
{{Main|Авраамтә динқәа}}
[[Тора|Хәы-шәҟәык]] рҟны зыӡбахә ҳәоу ахыркҩы [[Авраам|Авраам]] ақьырсианреи, аԥсылманреи, аиудаизми рҿы иааԥшуа атрадициа ашьаҭаркҩыс дыԥхьаӡоуп.
==== Аиудеиатә дин ====
Агәаанагара злаҟоу ала «[[Иудаизм|аиудеиа]]» ашьақәгылара иаҿын XIX ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа инаркны, [[Ханаан|Ханаана]] адгьылҵакыреи [[Мсыр|Мысра]] аҩадатәи ахәҭаҿи (уажәы Мысра, [[Шьамтәыла|Сириа]], [[Ливан|Ливан]], [[Израиль|Израиль]], [[Иорданиа|Иорданиа]] ртәылақәа). Аиудаизм [[монотеизм|амонотеизм]] рыланаҳәеит, уи еиҳагьы инарҵауланы иднарҵон Анцәа ауаҩы иара диеиԥшны дишеит ҳәа. Ари адинтә еилазаара ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара аганқәа зегьы аҵанакуеит. Аиудаизм зныкала иагьдинтәиуп иагьмилаҭтәиуп, насгьы ауаҩы есыҽнытәи иԥсҭазаара зегьы еиҿызкаауа аԥҟарақәа рықәныҟәара хымԥадатәиуп ҳәа шьақәзырӷәӷәо хыдҵоуп ([[Галаха|Галаха]]). Аиудаизм адунеитә динхаҵаразы иаҭаху ҟазшьақәак амаӡам: [[вера|ахаҵаҩцәа]] реиҳараҩык иании инаркны ари адин ахь иаҵанакуеит, аха изҭаху аиудаизм идикылар ауеит, уи азы дахысыроуп аиудаизм ахь аиасра апроцесс ([[гиюр|гиюр]]).
==== Ақьырсианра ====
«[[Ақьырсианра|Ақьырсианра]]» цәырҵит I ашә. ҳашықәсԥхьаӡара азы [[Палестина (историческая область)|Палестина]], уи аамҭазы [[Римская империя|Аурымцәа римпериа]] анапаҵаҟа иҟан, раԥхьаӡа ауриаа рыбжьара, Ажәытәӡатәи аиудаизм амессиантә еиҿкаарақәа рконтекст аҿы. Раԥхьатәи жәашықәсақәа ирылагӡаны егьырҭ ахәҭақәа рҿи, насгьы егьырҭ амилаҭқәа рыбжьареи еиҳа инарҭбааны аларҵәара аиуит. Ақьырсианразы «иҟаӡам [[эллин|абырзенцәагьы]] аиудеиаагьы»<ref>Гал. 3:28.</ref>, уи иаанагоит [[Христианин|дқьырсианхар]] илшоит дарбанзаалак, милаҭ еилых ҟамҵакәа. Убри аҟнытә, милаҭтә динхаҵараны иҟоу аиудаизм еиԥш акәымкәа, ақьырсианра [[мировая религия|адунеизегьтәи динхаҵараны]] иҟалеит.
Ақьырсианраҿы зегь реиҳа ихадоу аҿыцрақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡатәуп агәаанагареи ахыҭҳәааи ракәымкәа иҟаҵәҟьоу агәрагара, Анцәа иуаҩхара, насгьы Иара [[Искупительная жертва#В Новом Завете|иԥсреи]] [[Воскресение Иисуса Христа|иԥсҭалареи]] агәрахаҵара. Анцәа иуаҩхара мҩаԥысуеит [[Иаса Қьырса|Иаса Қьырса]] ихаҿала, [[Ветхозаветные пророчества о Христе|Ажәытә уасиаҭ ҿаҳәатәы]] (пророчество) анагӡара арҵабыргуа.
Ақьырсианраҿы иҟоуп аиудаизм иазҷыдаҟазшьоу зԥхьанҵақәак («[[Десять заповедей|Жәа-уасиаҭк]]», «[[Заповеди любви|Абзиабаратә уасиаҭ]]», «[[Золотое правило нравственности|Ацәаҩашәа ахьтәы ԥҟара]]»). Аха ақьиара [[Благодать|азылԥхара]] абзоурала, ақьырсианра егьырҭ, еиҳа имаҷны аҵакы змоу адинтә ԥкрақәа рацәаны иамнахаит («зныҟәгара уадаҩыз аидара»). «Азакәан», «азылԥхара», «Анцәа ицәшәара», «абзиабара» рдиалектика ақьырсианра аҭоурых зегьы аҿы актуалра аманы иаанхоит, еиуеиԥшым аформақәа аанахәалар алшоит («[[Слово о законе и благодати|Азакәани азылԥхареи ирызку ажәа]]», «[[Либеральное христианство|Алибералтә қьырсианра]]», «[[Афундаментализм|Афундаментализм]]»).
==== Аԥсылманра ====
«[[Ислам|Аԥсылманра]]» VII ашә. ҳашықәсԥхьаӡаразы ицәырҵит, уи аамҭазы [[язычество|амарҭаҭра]] аҳра ахьауаз [[Аравийский полуостров|Аравиитәи адгьылбжьаха]] бжаҿы. Адинҭҵааҩцәа рацәаҩны (иаҳҳәап, [[Люксенберг, Кристоф|Лиуксенберг, Кристоф]]) изларыԥхьаӡо ала [[Мухаммед|Муҳаммад]] аиудизми ақьырсианреи рҟынтәи иамаиԥсахыз рацәоуп. VII ашә. ҳашықәсԥхьаӡаразы ақьырсианра аларҵәара ахьамаз адгьылҵакырақәа рымҽхак ҭбаан, [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи амшын]] аҩадатәи аԥшаҳәагьы уахь иналаҵаны; Аравиитәи адгьылбжьаха бжаҿы уи ашьҭанеицәа рацәаҩӡамызт. Ақьырсиантә ҳәынҭқарра заҵәык [[Иемен|Емен]], Муҳаммад даниз аамҭазы ефиоптәи [[монофизитство|амонофизитцәа]] рнапхгара аҵаҟа иҟан, анаҩс аԥсылманра анышьақәгылоз аамҭазы [[зороастризм|зороастриантәи]] аџьамцәа рнапхгара аҵаҟа иҟалеит. Аха Аравиитәи аимшьҭрақәеи акланқәеи шәышықәсала ауриацәеи ақьырсианцәеи ирыванхон, насгьы амонотеизм иазку аидеиақәа ибзианы ирдыруан. Убас, Муҳаммад иԥҳәыс Хадиџьа лаб иашьа иԥа [[Варака ибн Навфаль|Варака]] дқьырсианын. Амонотеистцәа мамзаргьы амонотеисттә ҟазшьа змоу ауаа «Ҳанифцәа» ҳәа ирышьҭан. Урҭ [[Авраам|Авраам]] идин иқәныҟәоит ҳәа иԥхьаӡон. Аԥсылманра уаанӡатәи амонотеисттә динқәа зегьы рышьаҭаркҩцәа ԥааимбарцәаны иазханаҵоит.
=== Индиатәи адинқәа ===
{{Main|Индиатәи адинқәа}}
[[Индийский субконтинент|Индиатәи аконтинент]] хәҭаҿы ицәырҵыз адинқәа. Индиатәи адинқәа рахь иаҵанакуеит [[индуизм|аиндуизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[буддизм|абуддизм]], [[сикхизм|асикхизм]] уҳәа убас егьырҭгьы. Индиатәи адинқәа рконцепциа хада [[дхарма|адхарма]] агәрагара ауп, зегьы зымҽхазкуа аҟазаара азакәан. Индиатәи адинқәа зегьы ([[сикхизм|асикхизм]] аламҵакәа) ихадоу концепцианы ирыдыркылоит аиҭаирақәа р[[Карма|каматә]] еишьҭагыла.
=== Адунеи адинқәа ===
{{Main|Адунеи адин}}
Адунеи адинқәа рахь ирыԥхьаӡоит [[буддизм|абуддизм]], [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[ислам|аԥсылманра]] (аишьҭагылашьа ианцәырҵыз инақәыршәаны иҟаҵоуп). Адунеи адинқәа рахь иԥхьаӡахарц азы, адин адунеи зегь аҿы ашьҭанеицәа рацәаны иамазар ауп, убри аамҭазы иарбанзаалак [[Национальность|амилаҭтә]], мамзаргьы аҳәынҭқарратә еилазаара иадҳәаламзар ауп. Уи адагьы, адин адунеитә динхаҵарақәа раҳасабала ианахәаԥшуа, уи аҭоурых аҿы иҟанаҵо анырреи, аларҵәара амҽхак зеиԥшроуи хшыҩзышьҭра азухоит.
=== Ашьҭанеицәа рхыԥхьаӡара [[конфессия|динхаҵарала]] аихшара ===
{{Main|Адин дуқәа рыгәразго рхыԥхьаӡара}}
{{Main|Ақьырсианцәа рхыԥхьаӡара}}
Ақьырсиантә даҟьа «Laborers Together» адыррақәа инарықәыршәаны, [[2011 год|2011 шықәсазы]], динла адунеи ауааԥсыра еихшоуп абас:<ref name="sgm">{{cite web|url=http://www.sent2all.com/Status%20Of%20Global%20Mission%202011.pdf|title=Status of Global Mission 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHtEzQq?url=http://www.sent2all.com/Status%20Of%20Global%20Mission%202011.pdf|archive-date=2012-05-27|url-status=dead|access-date=2011-11-24}}</ref>
[[Файл:Prevailing world religions map rus.png|thumb|450x450px|Ахсаала иаанарԥшуеит адунеи аҿы иреиҳау адинхаҵарақәеи урҭ рконфессиа хадақәеи ахьрылаҵәоу]]
* [[христиане|Ақьырсианцәа]] — 2.31 миллиард («33%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[мусульмане|Аԥсылманцәа]] — 1.58 миллиард («23%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[индуизм|Аиндузим]] ныҟәызго — 0,95 миллиард («14%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[буддист|Абуддистцәа]] — 0.47 миллиард («6.7%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* Китаитәи атрадициатә динқәа ныҟәызго — 0.46 миллиард («6.6%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[сикхи|асикхцәа]] — 24 миллионҩык («0.3%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[иудеи|аиудеиаа]] — 15 миллионҩык («0.2%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* аҭыԥантәи агәрагарақәа ныҟәызго — 0.27 миллиард («3.9%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* адинхаҵара змам — 0,66 миллиард («9,4%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* атеистцәа — 0.14 миллиард («2%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә).
XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы динхаҵарала ашьҭанеицәа рхыԥхьаӡара шрылаҵәаз иазку адыррақәа ҭыҵит [[ЭСБЕ|Брокгаузи Ефрони ренциклопедиатә жәар]] аҟны иану астатиа «Адин» аҿы.<ref name="ESBE"/>
== Адин акультураҿы ==
Хыԥхьаӡара рацәала алитературатә, амузикатә, асахьаркыратә ҟазарақәа рҿы ауаа рдини рдинхаҵаратә аобиектқәеи ирызкны ирымоу агәаанагарақәа аарԥшуп
== Акритика ==
{{Main|Адин акритика азура}}
{{Main|Атеизм|Агностицизм|Антитеизм|Ақьырсианра акритика азура|Аԥсылманра акритика азура|Аиудаизм акритика азура|Абуддизм акритика азура}}
Адин акритика иаҵанакуеит аидеиақәа рыкритика, урҭ ареалтә ԥсҭазаара иахьынӡақәшәо, адинтә хымҩаԥгашьа акритика, урҭ рсоциалтә-политикатә лҵшәақәа. Адинҭҵааҩы Томас Твид иҩуан адин хаҭалатәи аҩаӡараҿы аҵакы аҭара анаҩсангьы, амч ду змоу адинқәа ауаажәларра анырра рынаҭоит ҳәа, насгьы иалшоит уи анырра хра амазар, мамзаргьы иамамзар. Адин еиуеиԥшым [[дискриминация|азинеиҟарамра]] зыхьчо мчны иҟан, насгьы асоциалтә ԥсахрақәа рыҟаҵара угәазырԥхо мчны аус ауан.<ref>Beckford, 2003, с. [https://archive.org/details/socialtheoryreli00beck/page/n11 2].</ref><ref>Fitzgerald, 2003, с. 235.</ref><ref name="sfn-2f4eef">Tweed, 2020, с. 48.</ref>
Европатәи алыԥшаахи абжьаратәи акласси рахь иаҵанакуаз ақьырсианцәа еиуеиԥшым аинтеллектуалтә ааԥхьарақәа аныҟала, адоуҳатә кризис иаланагалеит. 1840-1900 шықәсқәа рзы Европа ауааԥсыра шьоукы рдинхаҵара аанрыжьит [[теория Дарвина|Дарвин ибиологиеи]] [[геология|агеологиа]] ҿыци рнырра иахҟьаны, урҭ адунеи ашьақәгылареи уи ақәреи ирызкны абиблиатә гәаанагарақәа ирҿагылон; Абиблиа аҭҵаараҿы [[историко-критический метод|иреиҳау акритика]] ҳәа иашьҭоуп аҭоурыхтәи алитературатәи хырхарҭа ҿыц, уи Аԥшьаҩыра Анцәа идоуҳала иҩуп ҳәа агәаанагара иаҿагылон; аиҿырԥшратә ҭҵаара, ақьырсианра егьырҭ адинқәа ирҿдырԥшуан, ирыԥшаауан иахьеиқәҿырҭуа. Агәрахаҵаҩцәа шьоукы рдин рыхьчарц рҽазыршәон, атрадициатә дин иҿыцу аҭагылазаашьаҿы ҟазарыла еиҭахәаԥшуан. Убас, гәыԥҩык адиндырҩцәеи ахәыцҩцәеи адунеи бжьымшы рыла ишшаз иазку абиблиатә ҳәамҭа ҿыцла иазнеит, арҭ амшқәа аеволиуциатә аамҭақәа реиԥш иахәаршит. XX ашәышықәса алагамҭазы, арҭ ахәыцҩцәа аеволиуциа Анцәа арҿиаразы ихы иаирхәон ҳәа ирыԥхьаӡо иалагеит.<ref>Tweed, 2020.</ref>
[[Научный атеизм|Аҭҵаарадырратә атеизм]] [[марксистско-ленинская философия|марксисттәи ленинтәи адунеихәаԥшышьа]] иахәҭаны иҟалеит. Уи шьаҭас иамаз [[диалектический материализм|адиалектикатәи]] [[исторический материализм|аҭоурыхтәи материализм]] аҳәаақәа ирҭагӡаны адунеии ауаҩи рыхәаԥшра акәын. Афилософиатә ҭҵаарадырра аҳасабала адин хыҵхырҭас иамоу аиҭаҳәарази, адин аҭҵаарадырратә критикази, аҭҵааратә атеизм адиалектикатәи аҭоурыхтәи материализм апринципқәа ирылҵуеит. Марксизм аклассикцәеи Асовет философцәа ргәыԥ дуи атеизм [[материализм|аматериализм]] иацәыхараны, ихьыԥшым ҭҵаарадырраны ирыԥхьаӡомызт, аха Сталин ишьҭахьтәи аамҭазы, «аҭҵаарадырратә атеизм» «ииашоу ҭҵаарадырра заҵәык» ауп ҳәа ирылаҳәан, насгьы иҷыдоу философиатә дисциплинаны, ихьыԥшым ҭҵаарадырраны, зхатәы проблематикеи амаҭәари змоу акакәны иҟалеит.<ref>Thrower, 1983.</ref><ref>Шахнович, 2022.</ref>
XX ашәышықәсазы адунеизегьтәи аибашьрақәеи, [[Атомные бомбардировки Хиросимы и Нагасаки|атомтә бомбақәа рыԥжәареи]], [[Холокост|ауриқәа рнырҵәареи]] ирыхҟьаны, адин аҵакы ашьақәыргыларазы иамоу афункциа ҿыц акритика азун. [[Освенцим|Освенцим]] аҿы еиқәхаз [[Визель, Эли|Ели Визель]] дналаҵаны ауриаа ԥыҭҩык, [[избранный народ|иалихыз ажәлар]] зыхьчар акәыз Абиблиатә нцәа иқәыӡбон. Визель игәалашәарақәа еидызкыло амемуар «[[Ночь (книга)|Аҵх]]» аҿы иҩуан ахәыҷқәа былра ианыргоз «иҭынчыз ажәҩан иаҵәа аҵаҟа урҭ лҩаха ианаҵачуаз» игәаҿы ицәырҵыз аҿагыларатә цәанырра атәы. Уи аамҭазы, иҩуан иара, «дыршьит сара сынцәа, иршьыит сыԥсы».<ref name="sfn-2f4eef" />
XXI ашәышықәса алагамҭазы [[новый атеизм|атеизм ҿыц]] ахаҭарнакцәа адин акритика азыруит. Ари аиҿкаара авторцәа «атеизм ԥшьҩык аҽыуаа» ҳәа ирышьҭоуп ([[Докинз, Ричард|Ричард Доукинс]], [[Хитченс, Кристофер|Кристофер Хитченс]], [[Деннет, Дэниел|Дениел Деннетт]], [[Харрис, Сэм|Сем Харрис]]). Ашәҟәқәеи, аҵаратә статьақәеи, ажәахәқәеи рҿы иаарԥшу адинтә жәабжьқәа рыкритика иазку ргәаанагарақәа еиуеиԥшым аҵаратә усхкқәа рҿы аимак-аиҿакқәа цәырнагеит, насгьы еицырдыруа амассса-информациатә хархәагақәа рҿы ирацәаны рыӡбахә рҳәеит. Афилософ Сем Харрис иҩымҭа «[[Конец веры|Агәрахаҵара аҵыхәтәа]]» аҿы адины иамоу иҽеим аҟазшьақәа, ақәымчрагьы уахь иналаҵаны, дрылацәажәеит. Афилософ Дениел Деннет иҩымҭа «Азықәра арбгара» аҿы «иџьашьахәу акы агәрагара зҳамоу» ҳәа азҵаара ықәиргылеит. Абиолог Ричард Доукинс ишәҟәы «[[Бог как иллюзия|Анцәа лаԥшхырԥагаҩы иаҳасабала]]» аҿы адинхаҵара иадҳәалоу еиуеиԥшым аганқәа рыӡбахә иҳәеит. Ажурналист, аполемист Кристофер Хитченс иҩымҭаҿы «[[Бог не любовь|Анцәа зегьы илшом]]» аҿы ишьақәирӷәӷәон адинтә мчрақәа ауаҩы иаҳаҭыр еиларгоит ҳәа, насгьы адинытә еиҿкаарақәа рҿы иҟоу акоррупциа атәы иҩуан.<ref>The Oxford Handbook on Atheism, 2016.</ref>
=== Адини аҭҵаарадырреи ===
Ихьшәоу [[викторианская эпоха|Викториантәи аамҭазы]], «аҭҵаарадырреи адини реибашьра» иазкны аусумҭақәа аԥырҵон, насгьы акультура арҭ аҩ-ганк еснагь еиҿагылазароуп ҳәа агәаанагара ыҟан. Аха анаҩс [[история науки|аҭҵаарадырра аҭҵааҩцәа]] уи аҩыза агәаанагара иацәхьаҵит. Аконфликттә тезис, имариоу азнеишьала, уажәы зегьы ирылаҵәахьеит Мраҭашәаратәи аҭҵаарадырра ареалтә ҭоурыхҭҵаара иазку ииашам аинтеллектуалтә шьаҭоуп ҳәа. Аҭҵаарадырра аҭҵааҩы [[Брук, Джон Хедли|Джон Брук]] иҩуан, атрадициатә формақәа рҿы аиҿагыларатә тезис акырӡа илаҟәын ҳәа. Гари Фернгрен излаиҳәо ала, аконфликттә тезис аасҭа акомплекстә тезис аԥхьагылара аманы ишыҟоу азы Брук игәаанагара аҭҵаарадырра апрофессионалтә ҭҵааҩцәа рыбжьара инарҭбааны азхаҵара аиуит, аха атрадициатә позициа егьырҭ аганқәа рҿгьы ишыӷәӷәоу иаанхоит, еиҳаракгьы ауаажәларратә хдырраҿы.<ref>Shapin, 1996, с. 195.</ref><ref>Russell, 2002, с. 7.</ref><ref>Brooke, 1991, с. 42.</ref><ref>Ferngren, 2002, с. x.</ref>
Адин иаԥнаҵоит [[Космогония|акосмогониеи]] (адунеи ахылҵшьҭра) антропологиеи (ауаҩы ихылҵшьҭра) рԥҟарақәа, урҭ иахьатәи аҭҵаарадырратә идеиақәа ирҿагылоуп. Уи аганахьала иахьатәи аҭҵаарадырра адинтә позициақәа жәпакы акритика рызнауеит. Ҿырԥштәыс иаагозар [[креационизм|акреационизми]] [[эволюция|аеволиуциа атеориеи]] ирыбжьоу аиҿагылара ([[критика эволюционизма|аеволиуциа акритика]]).
Адинқәа зны-зынла [[закон природы|аԥсабара азакәанқәа]] ирҿагыло, мамзаргьы ирықәымшәо атезисқәа шьақәдырӷәӷәоит. Адинтә усумҭақәа жәпакы рҿы зыӡбахә ҳәоу аџьашьахәқәа аԥсабара азакәанқәа ишрықәшәо ала ахәшьара аҭара рылшоит.
Адинхаҵаратә текстқәа акритика азырур рылшоит ҳаамҭазтәи аҭоурыхтә ҭҵаарадырра агәаанагарақәа иахьынӡарықәшәо инаҿырԥшны. Иаҳҳәап, асоветтә [[Библеистика|библиаҭҵааҩцәа]] Абиблиаҿы ҭыԥқәак еиҿагыло, ма еиқәымшәо афактқәеи ажәабжьқәеи злоу акакәны иахәаԥшуеит (иаҳҳәап, [[Новый Завет|Ауасиаҭ Ҿыци]] [[Аевангелие|Аевангелиақәа]] ԥшьбеи атексқәа реиԥшымзаареи, урҭ [[герменевтика|реилыркаара]] азҵаареи). Абиблиатә критикцәа арҭ аҭыԥқәа шеилыркаауеи адинҭҵааҩцәеи адинадгылаҩцәеи ртрадициатә динхаҵаратә еилкаара акыр иреиԥшымхар алшоит. Адинҭҵааҩцәа рыхәҭак (алибералтә хырхарҭа) ари акритика иақәшаҳаҭхар рылшоит, убри аан егьырҭ (хадаратәла аконсерваторцәа) ари акритика аҭҵаарадырратә ҩаӡара критикала ахәшьара арҭар рылшоит.<ref>{{Книга|автор=[[Бюкай, Морис]]|заглавие=[[Библия, Коран и наука]]|издательство=Éditions Seghers|год=1976|isbn=966-95604-6-2}}</ref>
Аҭҵаарадырреи адини реиқәшәара иазку азҵаара аимак-аиҿа зцу теманы иҟоуп. Аҵарауааи адиндырҩцәеи лассы-лассы еиҿагыло агәаанагарақәа рҳәоит.
«Аиқәшәара иазку агәаанагарақәа»
{{Ацитата алагара}}Зеиԥшыҟам ахшыҩҵак иԥшааит ҳаиԥыларақәа зегьы раасҭа иналукааша алахәылаҩ, Адунеи аинфлациа ҳаамҭазтәи атеориа аԥҵаҩцәа иреиуоу, Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа академик [[Старобинский, Алексей Александрович|Алексеи Старобински]]. Иара иҳәеит: «Анцәа даҳзылԥхеит аҭҵаарадырраҿы иара ҳизхьамԥшларц». Даҽакала иуҳәозар, аҵарауаҩ аԥсабара аниҭҵаауа, Анцәа ииашаҵәҟьаны иҟаиҵаз ашьҭақәа рыԥшаара аҭахӡам. Аха ауаҩи уи ихдырреи ртәы ҳаналацәажәо, Анцәа ихьӡ мҳәакәа ҳзаҩсуам. Академик Старобински иҳәеит Анцәа дыҟоуп ҳәа, аҭоурых аҿы ауаа рацәа рдинхаҵара шьаҭас иҟаҵаны рхы мҩаԥыргон, зны-зынлагьы даара иҳаракыз русқәа рҿы иааԥшуан, рҭахрақәа раҵкыс аӡә иҭахрақәа аԥхьа идыргылон.{{Ацитата алгара |источник={{Cite web|url=http://kommersant.ru/doc/3275710|title=Я бы не делил учёных на атеистов и не атеистов|author=Елена Кудрявцева}} «Ажурнал “Огониок”», мшаԥымза 24, 2017}}
«Аиқәымшәара иазку агәаанагара»
* Еицырдыруа америкатәи агенетик [[Койн, Джерри Аллен|Д. А. Коин]] аҭҵаарадырратә хәаԥшышьеи адинтә дунеихәаԥшышьеи зынӡа ишеиқәымшәо атәы иҳәон.<ref>Койн, 2016.</ref>
=== Адинтә ԥышәа критикала азхәыцра ===
{{Main|Адинтә ԥышәа}}
Иҟоуп агәаанагара, адин-мистикатә ԥышәа [[эпилепсия|алаԥсратә]] симптомқәеи, [[Шизофрения|ашизофрениеи]], [[деменция|агәхашҭреи]], алаԥшҵашәареи реиԥш иҟоу ачымазарақәа рԥышәа аҟынтәи иаауеит ҳәа. [[Галлюцинация|Алаԥшҵашәара]] цәырҵуеит [[Центральная нервная система|агәҭантәи анервтә система]] аҳәаатә ҭагылазаашьақәа рҿы, алаԥшҵашәара ахҟьоит аусура мыцхәы, [[Температура тела|ашоура]] амазаара, [[голодание|амлакра]], мамзаргьы мыцхәы [[Пост (религия)|ачгара]] уҳәа убас егьырҭ ахҭысқәа.<ref>''Jeffrey L. Salver, M.D.; John Rabin, M.D.'' — The neural substrates of religious experience.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.absolutology.org.ru/brain_myst.htm|title=Мозг и религиозный опыт|author=Берснев Павел|access-date=2010-12-26|url-status=live|archive-date=2011-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925135512/http://absolutology.org.ru/brain_myst.htm}}</ref>
ЛСД апсихикаҿы иҟанаҵо анырра ԥызшәоз апсихиатр [[Гроф, Станислав|Станислав Гроф]] излаиҳәо ала, «Аԥсреи аиреи рԥышәа, Адунеи ма Анцәеи дареи ракзаара, ақаҷааатә феноменқәа рԥылара, ма ЛСД асеансқәа рҿы аҭыԥ змаз «иҳаҩсыз аиҭаирақәа» рԥышәа адунеи адин дуқәа иԥшьоу рҩырақәеи ажәытә цивилизациақәа рмистикатә текст маӡақәеи рҿы иарбоу ахҭысқәа иааџьаушьартә иреиԥшуп». Убри аан, апсихика аԥсахрақәа рҿы иҳауз аԥышәа Гроф абас ахәшьара аиҭоит: «Ахолотроптә ҭагылазаашьақәа рҿы, ҳара иаҳныруеит аҟазаара даҽа ганқәак, уи даараӡа интенсиву, уимоу уаршанхартә иҟазар алшоит».<ref>[[Гроф, Станислав|Гроф С.]] [http://psylib.org.ua/books/grofs01/index.htm Области человеческого бессознательного] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140201213825/http://psylib.org.ua/books/grofs01/index.htm |date=2014-02-01 }}. — М.: Издательство трансперсонального института, 1994. — 278 с.</ref><ref>''[[Гроф, Станислав|Гроф С.]]'' Космическая игра / Пер. с англ. Ольги Цветковой — М.: Издательство Трансперсонального Института, 1997. — '''С. 16''' — 256 с.</ref>
Еиуеиԥшым адинхаҵарақәа еиуеиԥшымкәа иазнеиуеит аекстатикатәи амистикатәи лаԥшҵашәарақәеи агәҭыхақәеи. Адинхаҵарақәа зегьы ари аҩыза аԥшаара иадгылом, иарбанызаалак амистикатә ԥышәа агәрагара ишиашоу ишьақәнарӷәӷәоит ҳәа ирыдыркылоит. Иаҳҳәап, [[богословие|адинҭҵаара]] апрофессор [[Осипов, Алексей Ильич|А.И. Осипов]] игәаанагарала, «адоуҳатә ԥсҭазаараҿы аԥышәа змоу иԥшьоу абацәеи азықәԥаҩцәеи зегьы хьаҳәхьачарада ақьырсиан игәиҽанырҵоит даланагалар шалшо, даҽакала иуҳәозар, [[Духовная прелесть|адоуҳатә хжьара]], уи аан ауаҩы инерв-ԥсихикеи, лассы-лассы иаҩысҭаатә гәҭакқәеи идырҿио иҟам-иным абара Анцәа изааиртыз акакәны идикылоит».<ref name="Osipov"/>
== Шәахәаԥш иара убас ==
* [[Апатеизм|Апатизм]]
* [[Атеизм]]
* [[Бог|Анцәеи]] [[Дьявол|Аџьныши]]
* [[Вера|Агәрагара]]
* [[Государственная религия|Аҳәынҭқарратә динхаҵара]]
* [[Метатеология|Аметатеологиа]]
* [[Молитва|Анцәаиҳәара]]
* [[Определение религии|Адин аилкаара]]
* [[Поклонение|Ашьапкра]]
* [[Религиоведение|Адинҭҵаара]]
* [[Религиозность|Адинхаҵара]]
* [[Религиозный бред|Адинтә патара]]
* [[Религиозный фанатизм|Адинтә фанатизм]]
* [[Религия и шизофрения|Адини ашизофрениеи]]
* [[Сверхъестественное|Иԥсабаратәым амч]]
* [[Спасение|Аиқәырхара]]
* [[Теизм|Атеизм]]
* [[Теистический эволюционизм|Атеисттә еволиуционизм]]
* [[Теология|Атеологиа]]
* [[Афилософиа|Афилософиа]]
* [[Дорелигиозная эпоха|Адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа]]
{{clear}}
== Азгәаҭақәа ==
'''Примечания'''
{{Notelist}}
'''Сноски'''
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
=== Адин аилкаара ===
'''на русском языке'''
* [[Трубецкой, Сергей Николаевич|Трубецкой С. Н.]] Религия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона
* {{Cite web|url=https://ido.tsu.ru/other_res/hischool/filreliggii/22.htm|title=Лекции по философии религии. Часть 2. Предмет философии религии. Этимология термина «религия» |author= [[Аванесов, Сергей Сергеевич|Аванесов С. С.]]|publisher= Институт дистанционного образования, [[Томский государственный университет]]|access-date=2018-09-26}}
* ''Аллес Г.'' [http://religious-life.ru/2013/02/religion/ Религия] // Интернет-издание «Религиозная жизнь» (перевод статьи из The Encyclopedia of Religion. Macmillan Reference, 2005)
* {{книга|автор= |заглавие= 750 определений религии: история символизаций и интерпретаций|ответственный= [[Аринин, Евгений Игоревич|Аринин Е. И.]] (редактор)|ссылка= http://e.lib.vlsu.ru/bitstream/123456789/3871/1/01379.pdf|издательство= [[Владимирский государственный университет]] им. А. Г. и Н. Г. Столетовых|год= 2014|страниц= 460|часть= |isbn= 978-5-9984-0546-4|ref= Аринин|archive-date= 2016-10-20|access-date= 2026-07-14|archive-url= https://web.archive.org/web/20161020080512/http://e.lib.vlsu.ru/bitstream/123456789/3871/1/01379.pdf|url-status= dead}}
* {{БСЭ3|статья=Религия |автор=[[Гараджа, Виктор Иванович|Гараджа В. И.]] |том=21|ref=Гараджа}}
* {{БРЭ|статья=Религия |том=28|страницы=374|год=2015|ref=БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/3505105|архив=https://web.archive.org/web/20221110154349/https://bigenc.ru/religious_studies/text/3505105|архив дата=2022-11-10}}
* {{Источник/НФЭ|Религия|[[Митрохин, Лев Николаевич|Митрохин Л. Н.]]|url=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH01c5f2fc7c579f33e84aabc5}}
* {{книга|автор=[[Яблоков И. Н.]], [[Давыдов, Иван Павлович|Давыдов И. П.]]|заглавие= Философия права. Курс лекций. Учебное пособие|том=2|ответственный=[[Марченко, Михаил Николаевич|Марченко М. Н.]] (отв. редактор) |ссылка часть= https://books.google.ru/books?id=gyD9AgAAQBAJ&pg=PT127&dq=латинским+religio&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiS0OPK7czdAhVswYsKHXyqBbUQ6AEIJzAA#v=onepage&f=false|издательство= Проспект|год= 2014|страниц=555|часть= Лекция 22 «Религия и право»|isbn= 9785392017744|ref= Марченко}}
'''на других языках'''
* ''Asad, Talal.'' [http://www.iupui.edu/~womrel/Rel433%20Readings/01_SearchableTextFiles/Asad_ConstructionOfReligionAnthroCategory.pdf The Construction of Religion as an Anthropological Category] // Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam. Baltimore, 1993. P. 27—54.{{In lang|en}}
* {{статья |автор=[[Пивоваров, Даниил Валентинович|Pivovarov D. V.]] |заглавие=On Universal Definition of Religion |ссылка=http://elib.sfu-kras.ru/bitstream/2311/16613/1/03_Pivovarov.pdf |издание=[[Journal of Siberian Federal University]]. Humanities & Social Sciences|год=2015|том=8 |номер=1 |страницы=52—63|ref=Pivovarov}}
* {{книга |автор= Harrison, Peter |заглавие=The Territories of Science and Religion |ссылка= https://books.google.ru/books?id=Z1KIoAEACAAJ&hl |издательство= [[University of Chicago Press]] |год=2015 |allpages= 300 |серия= |isbn=9780226184487 |ref=Harrison}}
=== Адинхаҵареи адинҭҵаареи рҭоурых ===
* {{БРЭ |автор=[[Антонов, Константин Михайлович (философ)|К. М. Антонов]] |статья= Религия |ссылка=https://bigenc.ru/c/religiia-1a8735/?v=10382434 |архив=https://web.archive.org/web/20260219134848/https://bigenc.ru/c/religiia-1a8735?v=10382434|архив дата=2024-02-19 |год=2024 |ref=Антонов}}
* {{БРЭ |автор=[[Резвых, Пётр Владиславович|П. В. Резвых]], [[Аверинцев, Сергей Сергеевич|С. С. Аверинцев]], А. В. Константинов |статья= Миф |ссылка=https://bigenc.ru/c/mif-4ca5dd/?v=3811951 |архив=https://web.archive.org/web/20260222191812/https://bigenc.ru/c/mif-4ca5dd?v=3811951 |архив дата=2026-02-22 |год=2022 |ref=Резвых, Аверинцев, Константинов}}
* {{Cite web|url = https://ido.tsu.ru/other_res/hischool/filreliggii/pril.htm|title=Лекции по философии религии. Приложение. Проблема типологии религий |author= [[Аванесов, Сергей Сергеевич|Аванесов С. С.]]|publisher= Институт дистанционного образования, [[Томский государственный университет]]|access-date=2018-09-26|ref = Аванесов, Проблема типологии религий}}
* {{книга |автор=[[Аринин, Евгений Игоревич|Аринин Е. И.]] |заглавие=Философия религии. Принципы сущностного анализа: Монография|место=Архангельск |издательство=[[Поморский государственный университет имени М. В. Ломоносова|Издательство ПГУ им. М. В. Ломоносова]] |год=1998|страницы=295 |isbn=5-88086-168-6|ref=Аринин}}
* {{статья |автор=[[Баёв, Павел Анатольевич|Баёв П. А.]] |ссылка=http://ecsocman.hse.ru/socis/msg/35402580.html |заглавие=Церковь и служитель культа в медийном дискурсе отечественного социума |издание=[[Социологические исследования (журнал)|Социологические исследования]] |год=2011 |номер=2 |страницы=118—127 |ref=Баёв |archive-url=https://web.archive.org/web/20180228223933/http://ecsocman.hse.ru/socis/msg/35402580.html |archive-date=2018-02-28 |url-status=bot: unknown }}
* {{книга|автор=[[Буайе, Паскаль|Буайе П.]]|заглавие= Объясняя религию: Природа религиозного мышления|оригинал= Pascal Boyer: "Et l'Homme Crea Les Dieux:Comment expliquer la religion"|место = М.|издательство= [[Альпина Нон-фикшн]]|год = 2016|страниц= 496|isbn= 978-5-91671-632-0|ref=Буайе}}
* {{книга |автор= [[Горохов, Станислав Анатольевич|Горохов С. А.]], [[Христов, Тодор Тодорович|Христов Т. Т.]]|заглавие= Религии народов мира. Учебное пособие |ссылка= https://books.google.ru/books?id=1_pSAgAAQBAJ |место=М.|издательство= «Проспект» |год= 2013 |страниц = 584|isbn= 9785392139170 |ref= Религии народов мира}}
* {{книга |автор=[[Жуковский, Владимир Ильич|Жуковский В. И.]], [[Копцева, Наталья Петровна|Копцева Н. П.]], [[Пивоваров, Даниил Валентинович|Пивоваров Д. В.]] |заглавие=Визуальная сущность религии: монография|место=Красноярск|издательство=[[Красноярский государственный университет|Краснояр. гос. университет.]]|год=2006|страниц=460 |isbn= 5-7638-0628-X|ref=Жуковский, Копцева, Пивоваров}}
* {{книга |автор=[[Забияко, Андрей Павлович|Забияко А. П.]] |часть=Религия|ссылка часть= |заглавие=[[Энциклопедия религий]] |ответственный=Под ред. [[Забияко, Андрей Павлович|А. П. Забияко]], [[Красников, Александр Николаевич|А. Н. Красникова]], [[Элбакян, Екатерина Сергеевна|Е. С. Элбакян]] |место=М. |издательство=[[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], Гаудеамус |год=2008 |страницы=1069—1073|страниц=1520 |серия=Summa |isbn=978-5-8291-1084-0, ISBN 978-5-98426-067-1 |тираж=3000|ref=Забияко}}
* {{книга |автор=[[Зубов, Андрей Борисович|Зубов А. Б.]] |заглавие=История религии. Курс лекций. Книга первая |место=М. |издательство= [[МГИМО-Университет]] |год=2006 |страниц=436 |isbn= 5-9228-0243-7|ref=Зубов}}
* Семёнов, 2002. {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_305.html|title=Возникновение религии и её первая, исходная форма — магия|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 1|archive-url=|archive-date=|year=2002}}
* {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_372.html|title=Основные этапы эволюции первобытной религии|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 2|archive-url=|archive-date=|ref=Семёнов1|year=2003}}
* {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_393.html|title=Тотемизм, первобытная мифология и первобытная религия|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 3|archive-url=|archive-date=|ref=Семёнов2|year=2003}}
* {{книга |автор= {{comment|Тихонова Г. Ю.|Галина Юрьевна Тихонова — кандидат философских наук, доцент кафедры социальных коммуникаций Томского политехнического университета}}, {{comment|Гиниятова Е. В.|Елена Владимировна Гиниятова — кандидат философских наук, аналитик отдела Интернет-коммуникаций Томского политехнического университета}}|заглавие= Религиоведение: учебное пособие |ссылка= http://portal.tpu.ru:7777/SHARED/g/GALINAT/tt/hj/Tab1/РЕЛИГИОВЕДЕНИЕ%20пособие.pdf |ответственный= |место = Томск |издательство= [[Томский политехнический университет|Издательство Томского политехнического университета]] |год= 2013|страниц = 203|ref= Религиоведение (Тихонова, Гиниятова)}}
* [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]]. [https://www.peoplesmyths.com/r/religiya-i-mifologiya.html Религия и мифология] // Мифы народов мира. Энциклопедия. Т. 2
* {{статья |автор=[[Шахнович, Марианна Михайловна|Шахнович М. М.]] |заглавие=Концепт «научный атеизм»: история его конструирования и введения в философию и политическую практику (1954—1964) |издание=Вестник Санкт-Петербургского университета. Философия и конфликтология |год=2022 |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/kontsept-nauchnyy-ateizm-istoriya-ego-konstruirovaniya-i-vvedeniya-v-filosofiyu-i-politicheskuyu-praktiku-1954-1964 |том=38 |выпуск=3 |страницы=436—448 |doi=10.21638/spbu17.2022.314 |ref=Шахнович}}
* {{книга|ссылка часть=http://scepsis.ru/library/id_48.html|часть=Религия и наука|заглавие=Эйнштейн А. Собрание научных трудов|том=IV|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|страницы=126—129|автор=[[Еинштеин, Алберт|Эйнштейн А.]]|ref=Эйнштейн}}
* {{книга |автор=[[Элбакян, Екатерина Сергеевна|Элбакян Е. С.]]|часть=Религия |заглавие=Философский словарь |ответственный=Под ред. [[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|И. Т. Фролова]] |издание=7-е изд., перераб. и доп |место=М. |издательство=[[Республика (издательство)|Республика]] |год=2001 |страницы=488 |ref=Элбакян}}
* {{книга |заглавие= Религиоведение: учебник для бакалавров |ответственный= [[Яблоков, Игорь Николаевич|Яблоков И. Н.]] |издательство= Юрайт |год= 2014 |место= М.|страниц = 479 |isbn= 978-5-9916-2985-0 |ref= Религиоведение}}
'''на других языках'''
* {{книга |автор=[[Бекфорд, Джеймс|Beckford, James A.]] |заглавие=Social Theory and Religion |ссылка=https://archive.org/details/socialtheoryreli00beck |год=2003 |издательство=[[Cambridge University Press]] |место=Cambridge |страниц=252 |isbn=978-0-521-77431-4 |язык=en |ref=Beckford}}
* {{книга |автор=[[Брук, Джон Хедли|Brooke, J. H.]] |год=1991 |заглавие=Science and Religion: Some Historical Perspectives |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligions0000broo |издательство=[[Cambridge University Press]] |язык=en |ref=Brooke}}
* {{книга |автор=Ferngren, Gary |часть=Introduction |заглавие=Gary Ferngren (editor). Science & Religion: A Historical Introduction |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7 |место=Baltimore |издательство=[[Johns Hopkins University Press]] |год=2002 |ISBN=0-8018-7038-0 |язык=en |ref=Ferngren}}
* {{книга |автор=Fitzgerald, Timothy |заглавие=The Ideology of Religious Studies |ссылка=https://books.google.com/books?id=R7A1f6Evy84C |место= New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2003 | isbn = 978-0195347159 |язык=en |ref=Fitzgerald}}
* {{книга|ссылка=https://books.google.co.id/books?id=v2yiyLLOj88C&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|заглавие=Religions of the world: a comprehensive encyclopedia of beliefs and practices|ответственный=[[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]] and Martin Baumann (ed.)|издание=2nd Ed|место=Santa Barbara/Denver/Oxford|издательство=ABC-Clio|год=2010|том=1—6|страниц=3200|isbn=978-1-59884-203-6}}
* {{книга |часть=Chapter 16, "New Atheism" |заглавие=The Oxford Handbook on Atheism |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2016 |ISBN=978-0199644650 |язык=en |ref=The Oxford Handbook on Atheism}}
* {{книга |автор=Russell, Colin A. |часть=The Conflict Thesis |заглавие=in Gary Ferngren (editor). Science & Religion: A Historical Introduction |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7 |место=Baltimore |издательство=[[Johns Hopkins University Press]] |год=2002 |ISBN=0-8018-7038-0 |язык=en |ref=Russell}}
* {{книга |автор=[[Шейпин, Стивен|Shapin, S.]] |год=1996 |заглавие=The Scientific Revolution |издательство=[[University of Chicago Press]] |язык=en |ref=Shapin}}
* {{книга |автор=Thrower, James |год=1983 |заглавие=Marxist-Leninist 'Scientific Atheism' and the Study of Religion and Atheism in the USSR |ссылка=https://archive.org/details/marxistleninists0000thro |место=Berlin |издательство=[[Walter de Gruyter]] & Co. Religion and Reason (Vol. 25) |страниц=500 |isbn=90-279-3060-0 |язык=en |ref=Thrower}}
* {{книга |автор=Tweed, Thomas A. |заглавие=Religion: A Very Short Introduction |ссылка=https://archive.org/details/religionveryshor0000twee |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2020 |ISBN=9780190064693 |язык=en |ref=Tweed}}
=== Апологетика ===
* {{книга |ссылка часть=http://ec-dejavu.ru/r/Religion_China.html |автор=[[Маслов, Алексей Александрович|Маслов А. А.]] |часть=Религия в Китае |заглавие=Китай: Укрощение драконов. Духовные поиски и сакральный экстаз |место=СПб.|издательство=[[Алетейя (издательство)|Алетейя]] |год=2003 |страницы=15—29 }}
* {{книга |ссылка=http://www.alexandrmen.ru/books/index.html |заглавие=История религии: В поисках Пути, Истины и Жизни |автор=[[Мень А. В.]] |место=М.|издание=(в 7 томах) |год=1991—1992 }}
* {{книга |ссылка=http://www.alexandrmen.ru/books/histrel/histrel.html |заглавие=История религии (учебник в 2 томах) |автор=[[Мень А. В.]] |место=М. |год=1997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060715183616/http://www.alexandrmen.ru/books/histrel/histrel.html|archive-date=2006-07-15}} (Том 1. В поисках Пути, Истины и Жизни. Том 2. Пути христианства).
* {{cite web|url=http://www.wco.ru/biblio/books/osip1/Main.htm|title=Путь разума в поисках истины|author=[[Осипов, Алексей Ильич|Осипов А. И.]]|date=1997|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118033402/http://www.wco.ru/biblio/books/osip1/Main.htm|archive-date=2012-01-18|access-date=2010-11-07|url-status=dead}}
* {{cite web|url=http://www.philosophy.ru/library/tolstoy/what_is_religion.html|title=Что такое религия и в чём сущность её?|author=[[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстой Л. Н.]] Толстовский листок — Толстой и о Толстом: выпуск первый / сост. В. А. Мороз. — изд. 2-е. — М.: Мамонтовский Дом; Музей русской народной живописи, 1995. — 116 с. — (Запрещённый Толстой). — Содерж.|archive-url=|archive-date=|access-date=2007-08-23|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://jnana.ru/science/torch.html|title=Религии мира. Опыт запредельного. Трансперсональные состояния и психотехника|author=[[Торчинов, Евгений Алексеевич|Торчинов Е. А.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514201654/http://jnana.ru/science/torch.html|archive-date=2012-05-14|access-date=2008-11-29|url-status=dead}}
* ''[[Флоренский П. А.]]'' Собрание сочинений. Философия культа (опыт православной антроподицеи). — М.: [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]], 2004. (Серия «Философское наследие». — Т. 133).
* {{статья |автор=Елена Кудрявцева |заглавие=Я бы не делил учёных на атеистов и не атеистов |ссылка=http://kommersant.ru/doc/3275710 |издание=Огонёк |тип=журнал |год=2017 |месяц=4 |число=25 |ref=Кудрявцева}} «Астрофизик Максим Зельников о протестах учёных против лженауки и веры в сверхъестественное».
=== Акритика ===
* White, E. D. {{cite web |url=http://englishatheist.org/white/contents.html |title=A History of the Warfare of Science with Theology in Christendom}} 2 vols. ([[1896|1896]]){{In lang|en}} (на русском языке: {{книга |автор=[[Уайт, Э. Д.]] |заглавие=Борьба религии с наукой |ответственный=Пер. Д. Л. Вейса |место=Москва — Ленинград |год=1932}}).
* {{cite web|url=http://www.ftarchives.net/cassels/sr/contents.htm|title=Supernatural Religion: An Inquiry into the Reality of Divine Revelation|author=Walter Richard Cassels|archive-url=https://www.webcitation.org/67fyvarnp?url=http://www.ftarchives.net/cassels/sr/contents.htm|archive-date=2012-05-15|access-date=2009-03-27|url-status=live}}, London, [[1902|1902]]. ({{cite web|url=https://archive.org/details/supernaturalreli02cassiala|title=в pdf, djVu|archive-url=https://www.webcitation.org/67fywKZfX?url=http://archive.org/details/supernaturalreli02cassiala|archive-date=2012-05-15|access-date=2017-10-02|url-status=live}}){{In lang|en}} («Сверхъестественная религия: исследование реальности божественного откровения»).
* {{книга |ссылка=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/DraHist.html |заглавие=History of the Conflict Between Religion and Science |автор=[[John William Draper]] |место=New York |издательство=D. Appleton |год=1874|язык=en}} («История борьбы между религией и наукой»).
* [[Хитченс, Кристофер|Hitchens, C. E.]] [http://evolbiol.ru/large_files/hitchens.pdf ''God Is Not Great: How Religion Poisons Everything]'' ISBN 0-446-57980-7 (на русском языке: {{книга |автор=[[Хитченс, Кристофер|Хитченс К.]] |заглавие=[[Бог — не любовь]]: Как религия всё отравляет |ответственный=Пер. с англ |место=М. |издательство=ООО «Альпина нон-фикшн» |год=2012 |страниц=365 |isbn=978-5-91671-092-2}})''.
* {{книга| автор= Джерри Койн | заглавие= Вера против фактов: Почему наука и религия несовместимы | оригинал= A. Jerrry Coyne Faith Versus Fact: Why Science and Religion Are Incompatible | место= М. | издательство = Альпина Паблишер | год= 2016 | allpages= 384 | серия= | isbn= 978-5-9614-5817-6 |ref=Койн}}.
* «Унаследуют ли верующие землю? Демография и политика в XXI веке», политический социолог Эрик Кауфман.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:дин}}
[[Акатегориа:Адин| ]]
41rajdna8imklrvjslgopxfz57dkydt
Трамп, Дональд Џьон
0
6662
174931
174307
2026-10-10T01:25:26Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
174931
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
|ахьӡ=Дональд Трамп
|амаҵура=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент|ЕАА рпрезидент]]
|инаркны={{date|20|1|2025}}
|рҟынӡа=
|абираҟ=Flag of the United States.svg
|агерб=Greater coat of arms of the United States.svg
|аишьҭагылашьа=47
|апрезидент ихаҭыԥуаҩ=[[Венс, Џьеи Ди|Џьеи Ди Венс]]
|аԥхьа иҟаз=[[Баиден, Џьо|Џьо Баиден]]
|аҭынха=
|амаҵура2=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент|ЕАА рпрезидент]]
|инаркны2={{date|20|1|2017}}
|рҟынӡа2={{date|20|1|2021}}
|абираҟ2=Flag of the United States.svg
|агерб2=Greater coat of arms of the United States.svg
|аишьҭагылашьа2=45
|апрезидент ихаҭыԥуаҩ2=[[Пенс, Маик|Маик Пенс]]
|аԥхьа иҟаз2=[[Обама, Барак|Барак Обама]]
|аҭынха2=[[Баиден, Џьо|Џьо Баиден]]
|ахәыҷқәа=Дональд Трамп-еиҵбы,
Иванка Трамп,
Ерик Трамп,
Тиффани Трамп,
Беррон Трамп|амилаҭра=Американцәа шкәакәақәа|ауацәа=Мэриэнн Трамп Бэрри, Фред Трамп-младший, Роберт Трампи Елизабет Трамп Грау (ашьцәеи аиаҳәшьцәеи)
Џьон Трамп (иаб иашьа)
Елизабет Трамп (иаб иҟынтәи ианду)
Џаред Кушнер (амаҳә)
Лара Трамп (аҭаца)
Ванесса Трамп (аҭаца)
Трамп, Мери Леа (аиашьиԥа)
Џьон Уитни Уолтер (иаб иашьа иԥа)
Кай Мэдисон Трамп, Дональд Трамп III, Тристан Милош Трамп, Хлои Софиа Трампи Спенсер Фредерик Трамп (амаҭацәа)
}}
'''Дональд Џьон Трамп''' ({{lang-en|Donald John Trump}}; {{date|14|6|1946}}, [[Куинс]], [[Ниу-Иорк]]) — '''45-тәии 47-тәии''' [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рпрезидент. Дональд Трамп иоура 188 см. иҟоуп, икапан акәзар – 115 кьыла инаӡоит. Иара динхаҵарала пресвитериануп.
Имал шьақәзыргыло еиуоуп [[аҩнеихагыла ду]] [[Trump Tower]], уаҟоуп Трамп иҭаацәагьы ахьынхо.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/text/5753873 |title=ТРАМП |access-date=2024-01-27 |archive-date=2022-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005055550/https://bigenc.ru/text/5753873 |url-status=dead }}</ref> Ошәабжьытә азырҭ иқақәҵарҵәақәа ҳҭысара иҟәаҳара.
== Дональд Трамп инысмҩа ==
Трамп иан – Мери Енн Маклауди, иаб – Фред Трампи идууз аргыларатә корпорациа напхгаҩцәас иаман. 1936 шықәса рзы хаҵеи-ԥҳәыси активла аусдкылара рнапы алакын, абизнес арҭбааразы дара иаархәоит аколлеџь [[Ниу-Иорк]]. Абри ахыбра аҟны Трамп иқәыԥшра аамҭа зегьы ихигеит, уа инхон иареи иеиҳабацәаз иаҳәшьцәеи иашьцәеи ԥшьҩык. Дхәыҷаахыс Дональд аԥыза иҟазшьақәа инубаалон. 1959 шықәсазы Дональд Трамп иҭаацәа ирыӡбеит Ниу-Иорктәи арратә академиа дҭарҵарц.
Академиа аҟны Дональд аҵара бзианы иҵон, аԥсҭазаара аилашреи ауаажәларратә усқәеи даара активла дрылахәын. Иара аныҳәатә марш еиҿкааҩыс дыҟан, Аинышәара амш азы имҩаԥгаз. Дональд Трамп имоуп хыԥхьаӡара рацәала амедальқәа, ианашьоуп аспорттә еицлабрақәа рҟны иигоз аиааирақәа рзы аҳамҭақәа, иара убасгьы акыр анаукатә конфренциақәа рҟны далкаан.<ref>https://24smi.org/celebrity/994-donald-tramp.html</ref>
Даныҷкәыназ Дональд актиорс аусура даара игәы азыҳәон. Аха академиа даналга, аԥхьаҟа ипрезидентхараны иҟаз, иаб иус иациҵарц иӡбоит, иԥсҭазаарагьы аусдкылара иамеидоит. Уи азын Дональд Трамп дҭалоит Фордемтәи ауниверситет, «Аекономикеи афинансқәеи» рзанааҭ ала. Аха иара аҵара дзалымгеит аҟынтә, иара убри азаанаҭ ала Уортонтәи абизнес ашкол ахь диасуеит. 1968 шықәсазы Трамп иреиҳаӡоу аҵараиурҭа дшалгаз азы адокумент иоуеит.<ref>https://biography-life.ru/life/169-donald-tramp-biografiya-lichnaya-zhizn-milliarder-kotoryy-lyubit-rossiyu.html</ref>
== Абизнеси аусуреи ==
Абизнес – ашкол аҟны иҵара аан Дональд Трамп далагоит раԥхьатәи аусқәа идкылара. Аиқәышаҳаҭрақәа иаб ибжьацәажәара ала акәын инапы шаҵеиҩуаз. Аусдкылаҩ қәыԥш илшоит 6.000.000 Еиду Америкатәи Аштатқәа рдоллар арҳара.
Сентиабр мза 12, 1968 шықәсазы иаԥҵан аилазаара Trump Organization. Дональд раԥхьатәи иргыларатә проектны иҟан уаанӡатәи аотель-асасааирҭа Commodore. Иара ари аргылара хә-маҷла иааихәеит, анаҩс еиҭашьақәиргылан, уа асасааирҭа Grand Hyatt ааиртит.<ref>https://obrazovaka.ru/donald-trump.html</ref>
1980-тәи ашықәсқәа рзы Трамп икомпаниа иаргылоит абааш Trump Tower. Ари аҩнеихагыла ду Ниу-Иорк ақалақь аҟны ахыбрақәа зегьы иаарылыҳәҳәо иҟалеит. Дональд ари ахыбра ауадақәа реиҳарак аофисқәа рцентрқәеи анхарҭатә аппартаментқәеи ишаны ириҭеит. 1982 шықәса рзы аусдкылаҩ иргылоит даҽа хыбрак Trump Plaza Hotel & Casino, ари адунеи зегьы аҟны зегь реиҳа ибеиоу, иԥшӡоу аотель-казино акәны иҟалеит.<ref>https://www.rbc.ru/business/13/08/2015/55cc8da59a794702b4bcb154</ref>
1990-тәи ашықәсқәа рзы Дональд Трамп икомпаниа акыр афинанстә уадаҩрақәа азцәырҵит, абанкротра дақәшәарцгьы акааигымхеит. Аха, абизнесмен 10.000.000.000 америкатәи адоллар ала акредит игеит. Анаҩс, 1997 шықәсазы Трамп арҭ аԥарақәа зегьы ауалҳәаҩцәа ирызиргьежьит, аргыларатә проектқәагьы ирыциҵоит.
Ԥшьышықәса ааҵхьаны, Дональд Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аштаб-квартира азааигәара абаашхьыҵәцара Trump World Tower иргылоит. 2000 –тәи ашықәсқәа рзы амагнат Жәларбжьаратәи аотель аргылара инапы алакын. Ари апроект хыркәшамызт, 2001 шықәса рзын аҭыԥ змаз атерракт иахҟьаны, насгьы 2008 шықәсазтәи адунеитә финансттә кризис иахҟьаны.
Акыр ауалқәа ирыхҟьаны амиллиардер ихатә корпорациа аҟны иааникылоз адиректор хада иҭыԥ аанижьыр акәхоит. Аҵыхәтәантәи иара ипроект акәхеит Чикаго аханхьыҵәцара аргылара. Ари ахыбра аҳаракырала Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны игылоу ахыбрақәа рыҳаракырала зегь иреиҳау рахьтә ахԥатәиуп.<ref>https://www.forbes.ru/milliardery/391571-milliarder-kotoryy-razbogatel-bolshe-drugih-amerikanskih-biznesmenov-pri</ref>
== Имазара ахәшьара аҭара ==
2016 шықәсазы Дональд Трамп имазара ишьақәнаргылеит 4.000.000.000 америкатәи адоллар. Иара ихатәны имоуп хыԥхьаӡара рацәала еиҭамҵуа амал. Амагнат спонсорс дрымоуп акыр аилазаарақәа атуризм, аспорт, арлахҿыхратә хырхарҭаҟны, урҭ иара акыр ахашәалақәа изаарышьҭуеит. 2009 шықәсазы абизнесмен авитаминқәеи амедицинатә хәшәхкқәеи рыла ахәаахәҭра еиҿикаауеит.
2018 шықәсазы, аҳәынҭқарра ахада имазара миллиардк доллар рҟынӡа илаҟәит. Иахьанӡа Еиду Америкатәи Аштатқәа рхадас иҟаз мызктәи иуалафахәы 35.000 нызқь мааҭ рҟынӡа инаӡон.<ref>https://tass.ru/spec/trump-money</ref>
== Аполитикатә кариера ==
Дональд Трамп 2001 шықәсазы Адемократиатә партиа далахәылахеит. Жәеиза шықәса ааҵхьаны дреспубликанецхоит. 2015 шықәсазы аусдкылаҩ аҳәамҭа ҟаиҵеит Еиду Америкатәи Аштатқәа рхадас икандидатура шықәиргыло ала. Дональд Трамп икандидатура ықәиргылеит аспонсортә дгылара имамкәа. Аха иалхратә компаниа акыр акорпорациақәа финансла ацхыраара азыҟарҵон, урҭ рыбжьара иҟан акомпаниа WWE, ари аилазаара арестлинг азы аусмҩаԥгатәқәа нанагӡон.
Дональд Трамп иалхратә программа ихадоу апунктқәа ируакын Урыстәылатәи Афедерациеи Еиду Америкатәи Аштатқәеи реизыҟазаашьақәа рҭышәныртәалара. Дональд Трамп арҭ алхрақәа рҟны Хиллари Клинтони иареи еиндаҭлон, адемократцәа рҟынтә адгылара лыман. Аҿцәажәарақәеи ақәгыларақәеи раан дара рыбжьара акыр аҭыӡшәақәа аҭыԥ рыман, уи, ҳәарада, алхыҩцәа ҿыцқәа аднаԥхьалон. Еиҳаракгьы аимак-аиҿак ахылҿиаауан Еиду Америкатәи Аштатқәа рахь аҭыԥ змаз илегалтәым аиммиграциа, насгьы Барак Обама имедицинатә реформақәа, иара убасгьы Китаитәи Жәлар рреспубликеи Америкеи рхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа.<ref>{{Cite web |url=https://svpressa.ru/persons/donald-tramp/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154901/https://svpressa.ru/persons/donald-tramp/ |url-status=dead }}</ref>
Аӡәырҩы аекспертцәеи аполитикцәеи Трамп даҵахоит алхрақәа рҟны ҳәа азгәарҭон, уи аусдкылаҩ истатус ахьимаз азы. Аха урҭ ирҳәоз ҟамлеит. Дональд Трамп итезис хадақәа Еиду Америкатәи Аштатқәа руааԥсыра даара иргәаԥхон, уи иабзоурахеит ноибар мза 8, 2016 шықәса рзы иигаз хьаҳәаԥаҳәадатәи аиааира. Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент иалхрақәа официалла ишьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза, 2017 шықәсазы. Апрезидент имаҵзура дахагылеит жәабранмза 20, 2017 шықәсазы.<ref>{{Cite web |url=https://biograf24.com/lidery/glavy-gosudarstv/donald-tramp-biografiya#i-7 |title=Дональд Трамп: биография и бизнес деятельность, политическая карьера и президентство, личная жизнь |access-date=2024-01-27 |archive-date=2021-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118032036/https://biograf24.com/lidery/glavy-gosudarstv/donald-tramp-biografiya#i-7 |url-status=dead }}</ref>
== Трамп апрезидент ==
Дональд Трамп ипрезиденттә ҿҳәара ишалагаз еԥш аҩныҵҟатәи аполитика аҟны ашәахттә реформақәа рымҩаԥгара хырхарҭа хаданы иаликааит. Аҳәынҭқарра ахада ахашәала азы ашәахтә ирмаҷит, аиуристтә хаҿқәа рзын ашәахтә қәынкыларақәа аԥыхын, апрогрессивтә шәахтә азы аградациа асистема ҿыц аԥиҵеит.
Ас еиԥш алагала ҿыцқәа рнаҩс Еиду Америкатәи Аштатқәа иреиҳаӡоу акорпорациақәа ([[Apple]], [[Microsoft]], [[Facebook]], [[Amazon]]), ркапиталқәа рыхәҭак Еиду Америкатәи Аштатқәа рахь иргьежьын. Апрезидент даара иҽԥишәеит амедицинатә ԥгаԥсазы азакәан иԥсахырц, Барак Обама инапы зҵеиҩыз. Аха ас еиԥш аԥшьгара адемократцәа адымгылеит. Убри аҟынтә азакәан аус шауц иауа иаанхеит. Иара убасгьы, Дональд Трамп аресурсқәа аҿиара иаҿыз акыр атәылақәа рҟынтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рахь аргьежьра еиҿикааит. Хәажәкырамза 2018 шықәсазы аҳаза алагалан Китаитәи Жәлар Рреспубликеи Мексикеи рҟынтәи иаарго аалыҵқәа рзы. Акыр акорпорациақәа раалыҵ аҭыжьра Еиду Америкатәи Аштатқәа рахь ииаргеит, уи иалнаршеит хыԥхьаӡара рацәала аусутә ҭыԥқәа раԥҵара.<ref>https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9899393</ref>
Дональд Трамп идәныҟатәи аполитика аҷыдарақәа ируакын [[Мексика]]и [[Мрагылара Ааигәа]] аҳәынҭқаррақәеи ртәылауаа рганахь ала амиграциатә закәанԥҵара арӷәӷәара. 2017 шықәсазы илегалтәым аиммигрантцәа ирҿагыланы ақәԥаразы аусԥҟақәа ҭыжьын, иара убасгьы адҵа ҟаҵан мексикатәи аҳәаа иахьаԥну аҭӡамц аргыларазы. Ари аҭӡамц аргылара атәыла абиуџьет аҟынтәи аԥара рацәа аҭаххон. Асенат аҟны Ареспубликатә партиа ахаҭарнакцәа аҭыԥқәа реиҳарак ахьааныркыло, ари аӡбамҭа иадгылеит. Аха ахаҭарнакцәа Рпалата аҟны, уа адемократцәа еиҳауп, аҭӡамц аргылара азы аԥара азоужьра мап ацәыркуеит.<ref>https://24.kz/ru/news/in-the-world/item/434912-chem-zapomnilsya-donald-tramp-za-chetyre-goda-prezidentstva</ref>
Ажьырныҳәамза 2017 шықәсазы Дональд ахҵәацәа рыдкылара аамҭала аанкыларазы, ааигәамрагыларатәи арегион аҳәынҭқаррақәа рҟынтә, иара убасгьы аԥкрақәа алагалан даҽа араб ҳәынҭқаррақәа быжьбы рзы. Арҭ азакәанқәа адискриминациатә ҟазшьа рымоуп ҳәа иԥхьаӡан, Иреиҳаӡоу аӡбарҭагьы уи аблокада азнауит.
2017 шықәса сентиабр мзазы, аҳәынҭқарра ахада илегалм амигрантцәа рхәыҷқәа рыхьчаразы аус зуаз апрограмма аԥыхра рылеиҳәоит. Еиду Америкатәи Аштатқәа ирыҵанакуа ақалақь дуқәа рҿы имҩаԥгаз ақәгыларақәа инарымаданы ари ақәҵара анапы аҵаҩымкәа иаанхеит.
2018 шықәсазы, атәыла ахада иусбарҭа аҳәамҭа ҟанаҵеит Еиду Америкатәи Аштатқәа жәларбжьаратәи аекологиатә еиқәышаҳаҭра ишалҵуа азы. Аусура иаҟәыҵит арацәаҵхреи, анефт аалыҵқәеи, аихаӡеи рыԥшыхәра азы алицензиа аҭара азин ҟазымҵоз азакәан.
Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент иполитика массала атәылауаа ргәынамӡара цәырнагеит. Иқәгылоз дҵаны иҟарҵон алхранӡатәи аҳәамҭақәа рынагӡаразы. Аӡәырҩы аполитикцәеи аҳәынҭқарратә усзуҩцәеи ықәгылеит атәыла ахада изын аимпичмент рылаҳәаразы. Аполитикатә гәыԥқәа рҟны аиҳабыра русура аанкыларазы аиҿагыларақәа аҳәынҭқарратә усзуҩцәа уалафахәыда иааннажьит.<ref>https://www.bbc.com/russian/features-48627038</ref>
== Трамп ихатәы ԥсҭазаареи ихәыҷқәеи имаҭацәеи ==
Еиду Америкатәи Аштатқәа 45-тәи апрезидент хҩык аҳәса ааигахьан. Арҭ аҭаацәарақәа зегьы рҟынтәи иара имоуп хәҩык ахәыҷқәеи ааҩык амаҭацәеи. Дональ Трамп раԥхьатәи иԥҳәыс амодель Ивана Трамп лакәын. Урҭ рчара ҟалеит 1977 шықәса рзы.
Дональд Трамп раԥхьатәи иԥҳәыс илыхшеит хҩык ахәыҷқәа: Дональд Џон (аиҵбы), Иванка, Ерик. Ахәыҷқәа иахьагьы раб ибизнес анагӡара рнапы алакуп. 1990-тәи ашықәсқәа рзы аҭаацәара хыбгалоит, аҩныҵҟатәи аҭыӡшәақәа ирыхҟьаны.<ref>{{Cite web |url=https://damy-gospoda.ru/donald-tramp-kratkaya-biografiya/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423045507/https://damy-gospoda.ru/donald-tramp-kratkaya-biografiya/ |archive-date=2025-04-23 |url-status=dead}}</ref>
Дональд Трамп раԥхьатәи иԥа Трамп - аиҵбы америкатәи афотомодель Ванесса Трамп ԥҳәысс димоуп. Урҭ ирыхшеит хҩык ахшара: Кеи Медисон, Хлоиа Софиа, Дональд Джон III, Тристан Милоси Фредерики.
Иванка Трамп Джаред Кунераи диццоит, уи аиудеицәа дреиуан. Лхаҵа иҭаацәа милаҭла иауриацәан, Ниу-Иорк инхоз ауриацәа рдиаспора рыбжьара даара пату зқәыз ҭаацәаран. Атәыла ахада иԥҳа аиудиеицәа рдинхаҵара лыдылкылоит. Дара ирыхшеит хҩык ахәыҷқәа: Теодор Джеимс, Джозеф Фредерик, Арабелла Роуз.
Ерик Трамп иакәзар, асупермодель Лара Иунаско ԥҳәысс дигеит. Уи иԥҳәыси иареи Манхеттен инхоит. Ерик иԥҳәыс афотоҭыхра лнапы алакуп, убри аҟынтә лассы-ласс Лос-Анџьелесҟа афотоҭыхразы ицалоит.
1993 шықәсазы Дональд Трамп аҩынтә раан ԥҳәыс дигоит, уи динасыԥхеит акиноактриса Марла Енн Меиплз. Аҩбатәи аҭаацәараҿы Дональд дихшоит аԥҳа Тиффани. Иахьа лара актрисахара лҽазылшәоит, инстаграмм аҿы лхатә даҟьа лымоуп, Голливуд астудиақәа рҟны аус луеит аамҭа-аамҭала.
Иахьанӡа Дональд Трамп иԥҳәыс лакәын афотомодель Меланиа Трамп. Урҭ 24 шықәса рыбжьоуп. Трамп ахԥатәи иԥҳәыс длыхшеит аԥа Беррон. Аӡәырҩы ишьақәдырӷәӷәоит уи даутиступ ҳәа.<ref>https://stuki-druki.com/authors/Trump.php</ref>
== Абиблиографиеи аҳамҭақәеи ==
Дональд Трамп иԥсҭазаара зегьы апублицистика даҿын. Иара иҩит 17 шәҟәы, урҭ рҟны еиҭеиҳәоит иеихьӡарақәа рҭоурыхқәа, иусдкыларатә усура ахаҭарақәа раартра хықәкыс иҟаҵаны.
Апрезидент аҵыхәтәантәи ишәҟәы иахьӡуп “Изувеченная Америка: Как сделать Америку снова великой”. Уа Дональд Трамп иахьатәи Еиду Америкатәи Аштатқәа иадҳәалоу акыр аинтерс зҵоу афактқәа ааигоит.
Адәныҟатәи аполитикеи аекономикеи рҟны иеихьӡарақәа рзы Трамп ианашьоуп адгьылбжьаха Еллис Ҳаҭыр зқәу амедаль, Апрезидент иорден «Сияние», Абдель-Азиз иордени «Агәымшәаразы» ахьтәы медали, урҭ Дональд ианаршьеит Афганистантәи ижәытәӡатәиу аимшьҭрақәа раԥхьагылаҩцәа.<ref>https://www.shopolog.ru/metodichka/kompanii-i-rynki/donal-d-tram-o-biznese-uspehe-i-den-gah-38-luchshih-citat/</ref>
== Дональд Трамп – аҵыхәтәантәи ажәабжьқәа ==
Ажьырныҳәамза 2019 шықәсазы Дональд Трамп иалхрақәа рымҩаԥысшьа шаҟа ииашаз, азакәантә шьаҭа ахьынӡамаз атәы зҳәоз алҵшәақәа кьыԥхьын. Аусҭҵааҩцәа ишьақәдырӷәӷәоит, алхрақәа рылҵшәақәа урыстәылатәи амаҵзура ҷыдақәа даара анырра арҭеит ҳәа, уаанӡатәи аусдкылаҩи дареи аиқәышаҳаҭра рыбжьарҵеит ҳәа.
2019 шықәса жәабранмзазы апрезидент аҳәамҭа ҟаиҵеит акосмостә архәҭақәа шаԥҵахо азы. Урҭ ззырхаз аракетақәа ҵәҩанҵәыҟа рдәықәҵара акәын, уа аӷа ибаллистикатә џьаԥҳаны аԥшааразы.
Хәажәкырамза 2019 шықәсазы Дональд Трамп аҳәамҭа ҟаиҵеит ИГИЛ атеррористтә еиҿкаара иаиааиуп ҳәа, уи аҳәамҭа иара жәларбжьаратәи арена аҟны иреитинг шьҭнахит.<ref>https://eksmo.ru/authors/tramp-donald-ITD15226/</ref>
== Азгәаҭақәа ==
{{reflist}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1946 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Рашәарамза 14 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа]]
[[Акатегориа:Аимпичмент зықәшәаз апрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи абизнес шәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи абизнесменцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи амиллиардерцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи абизнесменцәа ацәгьоурақәа рзы ахара рыдҵоуп]]
[[Акатегориа:Америкатәи ацәгьаҟаҵаҩцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи амилаҭеилыхҩцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи ацәгьаршратә теоретикцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи ахылҵшьҭра змоу америкауаа]]
[[Акатегориа:Шотландиатәи ахылҵшьҭра змоу америкауаа]]
[[Акатегориа:Аглобализациа иаҿагылоу активистцәа]]
[[Акатегориа:Аиммиграциа иаҿагыло активистцәа]]
[[Акатегориа:Афеминизм акритикцәа]]
[[Акатегориа:Аисламизм акритикцәа]]
[[Акатегориа:Асоциализм акритикцәа]]
[[Акатегориа:Трампаа]]
fzttacm4bphcszpjyr8mrj05tf5tamp
Клеопатра
0
55278
174930
172639
2026-10-10T00:58:57Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
174930
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
| ахьӡ = Клеопатра VII
| афото = Bust of Cleopatra VII - Altes Museum - Berlin - Germany 2017.jpg
| ахҵара = [[Шершель|Мавретаниатәи Цезараа]] рҟынтәи Клеопатра VII лбиуст. [[Берлинтәи антикатә еизгарҭа]]
| амаҵура = [[Ажәытә Мысра|Мысра аҳкәажә]]
| инаркны = ҳ. ҟ. 51
| рҟынӡа = ҳ. ҟ. 30
| аԥхьа иҟаз = [[Птолемеи XII Неос Дионис|Птолемеи XII]]
| аҭынха = [[Октавиан Август]] ([[Римтәи Мысра]] анапхгаҩы иаҳасабала)
| ажәла = [[Птолемеиаа|Птолемеиаа]]
| ахаҵа =
* 1-тәи: [[Птолемеи XIII]]
* 2-тәи: [[Птолемеи XIV]]
* 3-тәи: [[Марк Антони]]
| ахәыҷқәа =
* [[Птолемеи XV Цезарион|Птолемеи XV Цезарион]]
* [[Александр Гелиос]]
* [[Птолемеи Филадельф|Птолемеи Филадельф]]
* [[Клеопатра Селена II]]
| ани аби = [[Птолемеи XII Неос Дионис|Птолемеи XII]], [[Клеопатра V]]
}}
'''Клеопатра VII Филопатор''' (ажәытә бырзенбызшәала Κλεοπάτρα Φιλοπάτωρ, копт. Ⲕⲗⲉⲱⲡⲁⲧⲣⲁ Ⲫⲓⲗⲟⲡⲁⲧⲱⲣ;) — [[Македониа|Македониатәи]] [[Птолемеиаа]] (Лагидцәа) рдинасти иалҵыз рахьтә [[Еллинтәи Мысра|еллинтәи Мысра]] аҵыхәтәантәи аҳкәажә.
Лара деицырдыруа дҟалеит римтәи ар рԥыза [[Марк Антони]] иахь илымаз адрама зхылҿиааз абзиабара аҭоурых ала. Лара лаҳкәажәра аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Римтәи аимпериа|Рим]] анапахьы иаанагеит Мысра, Клеопатра [[Клеопатра лҽылшьра|лхаҭа лҽылшьит]], [[Октавиан Август|Октавиан]] тәыс дҟаимҵарц азы. Лара акиноқәеи алитературатә ҩымҭақәеи рҿы зегь реиҳа еицырдыруа ажәытәӡатәи аперсонажқәа дыруаӡәкын, иахьагьы убарҭ дреиуоуп.
== Азеиԥш дырраҭара ==
Клеопатра VII инеиԥынкылан 22 шықәса Мысра анапхгара алҭон, лашьцәа лыцхантәаҩцәан (дара традициала формалла иагьылхацәан) [[Птолемеи XIII]], [[Птолемеи XIV]], анаҩс [[Ажәытә Рим|римтәи]] ар рԥыза [[Марк Антони]] ԥҳәысс диман. Лара лоуп Рим анапахьы иаанагаанӡа, Мысра зхы иақәиҭыз аҵыхәтәантәи напхгаҩыс иҟаз. Лареи [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезар]]и, анаҩс лареи Марк Антонии ирыбжьаз абзиабара абзоурала зегьы деицырдыруа дҟалеит. Иҟалап Цезар иҟынтәи [[Птолемеи XV Цезарион|Цезарион]] захьӡыз аԥа дылхылҵзар, Антони иҟынтә- ҩыџьа аԥацәеи ԥҳаки<ref>''[[Пастухов, Пётр Иванович|Пастухов П. И.]]'' «Лукреция, Клеопатра и Прозерпина».</ref>.
Клеопатра илызку ахыҵхырҭақәа — [[Плутарх]], [[Светони]], [[Аппиан]], [[Дион Кассии]], [[Иосиф Флавии]]. Лара илызку ажәытәӡатәи аҭоурыхҭҵаарақәа раӷьырак лыхьӡ ҭызгақәо иреиуам; иҟоуп агәаанагара, Клеопатра лаҳаҭыр лазырҟәуаз Мысра знапахьы иаазгаз [[Октавиан Август|Октавиан]]и иааикәыршаны иҟаз ауааи роуп ҳәа, урҭ рымч зегь азыркит аҳкәажә лыхьӡ арцәгьара, даадырԥшит ишәарҭоу Рим аӷа лакәны, уи азмырхакәа Марк Антони игени бааԥс лакәынгьы.
Аха аҭоурыхҭҵааҩцәа џьоукы агәаанагара аадырԥшуеит лара илзырҳәоз иашаҵәҟьан ҳәа, акаҳԥреи агьангьашреи лылан ҳәа. Иаҳҳәап, IV-тәи ашәышықәсазы инхоз римтәи аҭоурыхдырҩы [[Секст Аврели Виктор|Аврели Виктор]] Клеопатра илызкны иҟаиҵаз аҳәамҭа еиқәханы иҟоуп: ''«Уи дыԥхамшьан, лассы-лассы длаԥсуан, акырӡа дыԥшӡан, аӡәырҩы ахацәа уахы заҵәык иадамхаргьы илызнеирц азы рыԥсҭазаара ахҭнырҵон»''<ref>Аврелий Виктор, «О знаменитых людях», 86</ref>.
== Ахылҵшьҭра ==
{{main|Птолемеиаа}}
[[Афаил:Ptolemy XII Auletes Louvre Ma3449.jpg|мини|200px|left|Птолемеи XII Авлет имармалташьтә биуст. [[Лувр]] амузеи. [[Париж]]]]
Клеопатра диит 69 азы, ҳ. ҟ. (официалла [[Птолемеи XII Неос Дионис|Птолемеи XII]] аҳра аниуаз 12-тәи ашықәс азы), иҟалап, [[Александриа]]. Лара аҳ Птолемеи XII Авлет хҩык (еицырдыруа) иԥҳацәа дыруаӡәкуп, иҟалап ауадалықԥҳәыс дылхылҵзар, избан акәзар, [[Страбон]] ишазгәеиҭоз ала, уи аҳ изакәантәыз ԥҳа заҵәык лакәын имаз — [[Береника IV]], ҳ. ҟ. 58—55 шықәсқәа рзтәи аҳкәажә.
Клеопатра лхәыҷреи лқәыԥшреи ирызкны акгьы еилкааӡам. Ҳәарада, лара даара анырра лынаҭеит ҳ. ҟ. 58—55 шықәсқәа рзы иҟалаз аилаҩынтра, лаб аҳ дахҳәаны, Мысра данықәырца, иԥҳа (Клеопатра лаҳәшьа) Береника аҳкәажәс даныҟала. Рим Шьамтәыла ахаҭарнак [[Авл Габинии|Габинии]] имчқәа рыла Птолемеи XII иаҳратәра андырхынҳә, Птолемеи XII ауаҩшьрақәеи, арепрессиақәеи рахь диасуеит (урҭ ирылҵшәаны Береникагьы дҭахоит). Уи иахҟьаны иара театркьанџьак еиԥш изныҟәо иалагеит, Римтәи амчра абзоурала акәхеит аҳ иҭыԥаҿ даанызкылоз, Рим Мысра атәыла афинансқәа ахьалнацәцәаауаз акала дзаԥырхагахомызт. Лаб иаҳраан аҭыԥ змаз ауадаҩрақәа рҵагахеит ԥхьаҟа иаҳкәажәхаран иҟаз лзы, лара алшарақәа зегьы лхы иалырхәеит лаӷацәеи лымҩа иаԥгылази рықәгаразы. Иаҳҳәап, лашьа еиҵбы [[Птолемеи XIII]] [[Ҳ. ҟ. 44|ҳ. ҟ. 44]] шықәсазы, уи ашьҭахь лаҳәшьа [[Арсиноиа IV]].
== Аҭеиҭыԥши ахаҭареи ==
[[Афаил:Venus and Cupid from the House of Marcus Fabius Rufus at Pompeii, most likely a depiction of Cleopatra VII (2).jpg|мини|[[Помпеи]]атәи аҭыӡсахьа, ҳ. ҟ. 46 шықәса инарзынаԥшуа. Иҟалап Клеопатреи [[Птолемеи XV Цезарион|Цезарион]]и рпортреҭ акәзар]]
Иаанымхеит зыгәра угартә иҟоу, ииашаны, аидеализациа ҟамҵакәа, Клеопатра лҭеиҭыԥш аазырԥшуа сахьак. [[Алжир]] иҟоу [[Шершель]] ақалақь аҟны (ажәытәтәи ақалақь), аԥхасҭа зауз абиуст, Клеопатра лыԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иаԥҵан, иара Марк Антонии лареи рыԥҳа [[Клеопатра Селена II]] [[Мавретаниа]] аҳ [[Иуба II]] дахьицца аҳаҭыразы иҟаҵан, уи Клеопатра аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзтәи лҭеиҭыԥш аанарԥшуеит, аха џьоукы ари абиуст Клеопатра Селена II лхаҭа лтәоуп ҳәа рыԥхьаӡоит. Клеопатра VII илыдыркылоит еллинтәи абиустқәа, иқәыԥшу, абырзенцәа рхы-рҿқәа змоу аҳәса ԥшӡақәа аазырԥшуа, аха абиустқәа модельқәас ирымақәаз рхаҭарақәа иалкааӡам. Иҟоуп агәаанагара, Клеопатра VII лсахьа зныԥшуа абиустқәа [[Берлинтәи антикатә еизгарҭа]]ҿы,насгьы [[Ватикантәи амузеиқәа|Ватикантәи амузеи]] аҿы иҵәахуп ҳәа, аха аклассикатә ҭеиҭыԥш аидеализациа азуп ҳәа агәыҩбара цәырҵуеит. Ԥыҭҩык аҵарауаа агәаанагара аадырԥшуеит, [[Есквилинтәи Венера]] ҳәа изышьҭоу аҳатәара Клеопатра Рим даныҟаз иҟарҵеит ауп ҳәа.
Аԥара ҿырпқәа ирну апрофильқәа рҿы дарбоуп зхахәы ҳәуа, зыблақәа дуу, зыцламҳәа маҷк ԥхьаҟа иаагоу, зԥынҵа ҭархәо аԥҳәыс ([[Птолемеиаа]] рышьҭра ахаҭарнакцәа ишырҟазшьоу еиԥш). Даҽа ганкахьалагьы, идыруп, Клеопатра амч ду змаз ԥхаррак шлыҵаз,иаразнак улахь дшааиуаз, ларгьы уи лхы иалырхәон, уи адагьы, абжьы хаа лхан, лыхшыҩ ҵаулан, иҵарын. Клеопатра лпортреҭқәа збахьаз [[Плутарх]] иҩуеит:
<blockquote>
''Избан акәзар, абри аԥҳәыс лыԥшӡара зеиԥшыҟам ҳәа изышьҭоу, убла шаалықәшәалак узыршанхо акәмызт, аха лцәажәашьа ссирын, убри аҟнытә лҭеиҭыԥш зегьы ухнахуан, насгьы илҳәозгьы агәра угон, лажәақәа роума, лныҟәашьа аума, зегь рыла далукаауан, убри аҟынтә лара угәаҵанӡа днеиуан. Лыбжьы ашьҭыбжьқәа хааӡа ауаҩы илымҳа иҭыҩуан, лыбыз иарбан цәажәашьахкызаалак ирԥшӡан иаазырԥшуа, арахәыц рацәа змоу амузыкатә инструмент еиԥшын»<ref>Плутарх, «Антоний», 27</ref>
</blockquote>
Усҟантәи аамҭаз абырзенқәа рыԥҳацәа рааӡара усҟак хьаас ирымамызт, аҳцәа рҭаацәарақәа рҿгьы ус иҟан, аха Клеопатра аҵара ду лдырҵеит, уи ԥсабарала илылаз аҟәыӷара ианацла, алҵшәа бзиақәа аанагеит. Клеопатра ииашаҵәҟьаны аҳкәажә- [[Аполиглот|аполиглот]] лакәхеит, лара лхатәы бызшәа инаҷыданы ([[Койне|еллинтәа аамҭазы иҟаз абырзен бызшәа]]) анаҩсгьы, илдыруан [[Египеттәи абызшәа|мысраа рбызшәа]] (лдинастиа аҟынтә раԥхьа лара лоуп уи аҵара зылзыршаз, иҟалап [[Птолемеи VIII|Птолемеи VIII Фискон]] дналамҵакәа), [[Арамеитәи абызшәақәа|арамеи]]тәи, [[Агеез|агеез]]тәи (ажәытә ефиоптәи абызшәа), [[Ажәытә аџьамбызшәа|ажәытә аџьамбызшәа]], [[Ажәытә ауриа бызшәа|ажәытә ауриа бызшәе]]и [[Берберцәа рбызшәақәа|аберберцәа рбызшәе]]и ([[Ажәытәтәи Ливиа|ажәытәтәи Ливиа]] аладахьы инхоз ажәлар). Лара лбызшәадыррақәа [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәа]]гьы аҵанакит, аха аҵара змаз римаа, [[Гаи Иулии Цезар|Цезар]] иеиԥш иҟаз, рхаҭақәа абырзен бызшәа бзиаӡаны ирдыруан.
=== Ахьӡ ===
{| class="wikitable"
|-
! colspan="2" scope="colgroup" | Ахьӡ ахкы
! scope="colgroup" | Аиероглифтә ҩыра
!Атранслитерациа
!Ахыҵх.
|-
| rowspan="2" style="text-align:center" | '''«Ахор ахьӡ»'''([[Хор (амифологиа)|Хор]] иеиԥш)
| rowspan="2" | <hiero>G5</hiero>
| <hiero>G36:D21-V30-F35*F35*F35-H2:Aa1-O22</hiero>
| ''wr(t) nb(t)-nfrw ȝḫ(t)-zḥ.''
|<ref>C.R.Lepsius, Denkmäler aus Aegypten und Aethiopien, 12 Bde., Berlin 1849-59. -IV 65a.</ref>
|-
| <hiero>G36*X1:D21-X1:V1:X1-A53-N35:X2*X1:O34</hiero>
| ''wrt twt-n-jt.s.''
|<ref>C.R.Lepsius, Denkmäler aus Aegypten und Aethiopien, Text, Hrsg. v. E.Naville und K. Sethe, 5 Bde., Leipzig 1897—1913 — IV 4(α).</ref>
|-
| rowspan="2" style="text-align:center" | '''«Ахатә хьӡы»'''([[Ра]] иԥҳа лаҳасабала)
| rowspan="2" | <hiero>zA-ra:H_SPACE</hiero>
| <hiero>N29:E23-V1:Q3-D46:D21:X1*H8-U22:X1-O34:N36-</hiero>
| ''qrwwpdr.t'' Ep. ''nṯrt mr(t)-jt.s. (Κλεοπάτρα θέά φιλοπάτωρ)''
|<ref>C.R.Lepsius, Denkmäler aus Aegypten und Aethiopien, Text, Hrsg. v. E.Naville und K. Sethe, 5 Bde., Leipzig 1897—1913 — IV 3.</ref>
|-
| <hiero>N29:E23-M17-V4-Q3-G1-D46:D21-G1-X1:H8-</hiero>
| ''qrwjwȝpȝdrȝ.t''
|<ref name="autogenerated1">H.Brugsch, Thesaurus Inscriptionum Aegyptiacarum, 6 Bde., Leipzig 1883-91 —879.</ref>
|-
| rowspan="2" style="text-align:center" | Аепитет
| rowspan="2" |
| <hiero>X1:H8-R8-X2:X1-S29-N36</hiero>
| ''nṯrt mr(t) jt.s.''
|<ref name="autogenerated1" />
|-
| <hiero>X1-R8-X1:H8-X1:I9-O34:N36</hiero>
| ''nṯrt mr(t) jt.s.''
|<ref>C.R.Lepsius, Denkmäler aus Aegypten und Aethiopien, 12 Bde., Berlin 1849-59. -IV 53a.</ref>
|}
== Аҳәынҭқар итәарҭахь амҩа ==
Птолемеи XII, ҳ. ҟ. 51 шықәса хәажәкырамзазы иԥсҭазаара далҵит, уи иуасиаҭ ала аҳ иҭыԥ Клеопатреи уи аамҭазы 9 шықәса раҟара зхыҵуаз лашьа еиҵбы [[Птолемеи XIII]]-и рахь иасуан, ешьеи еҳәшьеи формалла аҭаацәара аԥырҵеит, избанзар ажәытәтәи Мысратәи аҵас инақәыршәаны, аиашьа иаҳәшьа ԥҳәысс дигар акәын. Птолемеиаа рышьҭраҿы аӡӷабцәа зегьы Клеопатра рыхьӡын, аҷкәынцәа — Птолемеи. Клеопатра лашьа-лхаҵа иаҵкыс деиҳабын, убри аҟнытә регент ԥҳәысс дҟалеит. Лара 18 шықәса анлыхыҵуаз, Рим ақәыршаҳаҭны, аҳ иҭыԥ дахагылеит, Θέα Φιλοπάτωρ (Теа Филопатор) ҳәа официалла ахьӡ лыҭаны, даҽакала иуҳәозар, аб бзиа дызбо анцәарҭыԥҳа (ҳ. ҟ. 51 шықәсазтәи астела иану аҩыра аҟынтә).
Лаҳра раԥхьатәи хышықәса аамҭа мариамызт, избанзар [[Нил]] аӡхыҵра ахьмаҷыз иахҟьаны ҩышықәса ирылагӡаны аҽаҩра ҟаломызт.
Ацнапхгаҩцәа аҳра руа ианалага, иаразнак аганқәа маӡала еиҿагыло иалагеит. Раԥхьа Клеопатра,лашьа қәыԥш наҟ днаиханы, лхала анапхгара ҟалҵон, аха нас иара амчра инапахьы иааигарц далагеит, аевнух [[Потин]] ( иара уаанӡа аҳәынҭқарра напхгара аиҭошәа дыҟан), акомандаҟаҵаҩ Ахилл, насгьы дзааӡаз [[Теодот]] ([[Хиос]]тәи [[Аоратор|ариторик]] рыцхыраарала). ҳ. ҟ. 50 шықәса жьҭаарамза 27 рзтәи адокумент аҿы Птолемеи ихьӡ инаҵшьны аԥхьа игылоуп.
ҳ. ҟ. 48 шықәса аԥхынразы [[Шьамтәыла]]ҟа ибналаз Клеопатра, уаҟа ар еизганы, уи ар хадара азуны, Мысра аҳәааҿы дааины дгылеит, [[Пелусии]] абаа азааигәара; иара уаҟаҵәҟьа ар дрыцны дааины лашьагьы дгылеит, иаҳәшьа атәыла даламҵарц азы.
Еиҭакратә моментны иҟалеит Мысраҟа ибналаз римтәи асенатор Помпеи Птолемеи идгылаҩцәа даныршьыз аамҭа.
== Клеопатреи Цезари ==
[[Афаил:Cleopatra and Caesar by Jean-Leon-Gerome.jpg|мини|250px|«[[Клеопатреи Цезари (асахьаҭыхымҭа)|Клеопатреи Цезари]]». Асахьаҭыхҩы [[Жером, Жан-Леон|Жан-Леон Жером]] иҭыхымҭа ([[1866]] ш.)]]
Уи аамҭазы аиҿагылара иаланагалеит Рим. [[Фарсал]] азааигәара [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезар]] [[Гнеи Помпеи Ду|Помпеи]] дииааит, Помпеи ҳ. ҟ. 48 шықәса рашәарамза алагамҭазы Мысра дыӡхыҵуеит, Мысратәи аҳ ицхыраара даҳәоит. Птолемеи XIII қәыԥш, ииашаны иаҳҳәозар, иабжьгаҩцәа, аиааира згаз рҟынтә феида роурц азы, Помпеи ишьразы адҵа ҟарҵоит. Помпеи Мысра адгьыл ишьапы шаақәиргылаз, иааикәыршаны иҟаз зегьы рыла ишабоз дҭадырхеит (ҳ. ҟ. 48 шықәса цәыббрамза 28 рзы). Аха аҳ агха ихьит: ҩымш рышьҭахь Помпеи дишьҭаланы Мысра инеиз Цезар, уи дахьҭадырхаз игәы ԥнажәнеит, Помпеи ихы Александриа аҭӡамцқәа рзааигәара ҳаҭырла анышә иарҭартә иҟаиҵеит, анаҩс уаҟа [[Немезида]] лыԥшьаҭыԥ иргылеит.
Цезар Мысра даннеи ихазынаҭра хаирҭәаарц иҽазишәеит, Птолемеи XII аҳра архынҳәра данашьҭаз римтәи абанкир Рабири иҟны иҟаиҵаз ауалқәа рхархәарала, Цезар урҭ иара итәитәырц далагеит. Светонии иҩуеит, Цезар Мысра Римтәи провинцианы аҟаҵара ''«изымгәаӷьит»'' ҳәа, ''« зеиҿырцаа бзиоу хаҭарнакык инапахьы иааимгарц азы [амал ду змаз апровинциа] »''. Убри аан Цезар аҳцәа рыбжьара иҟаз аимак-аиҿак аҿы [[Аӡбаҩ|ӡбаҩ]]ыс дыҟазарц шиҭаху рылеиҳәеит.
Птолемеи XIII усгьы ииашаҵәҟьаны напхгаҩыс дыҟан, насгьы Помпеи дазхаиҵахьан; убри аҟынтә, Цезар Клеопатра лышҟа азҿлымҳара ааирԥшит, избанзар уи амчра лиҭар кьанџьаҵас ииҭаху лылаигӡалар илшоит ҳәа иԥхьаӡеит.
Мысраҟа данаа хара имгакәа, иара Клеопатра Александриаҟа длыԥхьоит. Птолемеи иуаа ирыхьчоз аҳҭнықалақь ахь анеира ус мариамызт; уи аус анагӡараҿы Клеопатра длыцхрааит лара бзиа дызбоз сицилиатәи [[Аполлодор Сицилиатәи|Аполлодор]], уи аҳкәажә маӡала аԥсыӡ зларкуаз анышь ала дигеит, анаҩс Цезар иуадақәа рахь днаигеит, ацәарҭама иазкыз асакь ду дҭаҵаны (акиносахьақәа рҿы ирԥшӡаны ишаадырԥшуа еиԥш, ауарҳал дылаҵаны акәымкәа, уахәаԥш [[Клеопатра луарҳал]]). Абри афакт иунарбоит аҳкәажә цәеижьыла митәык дшыҟамыз. Клеопатра Римтәи адиктатор диашьаԥкны, даазмырбуаз рзы дашшышуа далагеит, [[Потин]] дишьырц азы агәазыҳәара аалырԥшит. 52 шықәса зхыҵуаз Цезар аҳкәажә қәыԥш даара дигәаԥхеит; уи адагьы, Птолемеи XII иуасиаҭ азыхынҳәра иара ихатә политикатә интересқәа ирықәшәон. Адырҩаҽны шьыжьымҭан Цезар иӡбамҭа атәы жәаха шықәса зхыҵуаз аҳ аниаиҳәа, уи игәы ԥжәаны идиадема ихҳәаны, дыҳәҳәо аҳҭынра ддәылҟьеит, ачарҳәара шизыруз атәы еизаз ауаа иреиҭеиҳәо далагеит. Ари заҳаз ажәлар агәынамӡара аадырԥшуа иалагеит; аха уи аамҭазы Цезар аҳ иуасиаҭ дырзаԥхьан, илиршеит ажәлар реиқәкра.
Аха Цезар изы аҭагылазаашьа еиҳа иуадаҩхеит. Иара ицыз ар быжь- нызқьҩык асолдаҭцәа ыҟан; Африка иҭадырхаз Помпеи идгылаҩцәа еизо иалагеит, ари аҭагылазаашьа Птолемеи ипартиа ахаҭарнакцәа Цезар дықәаҳгоит ҳәа агәыӷра рызцәырнагеит. [[Потин]]и Ахилли Александриаҟа ар ааԥхьара рырҭеит; Цезар Потин дахьишьызгьы иаанамкылеит бџьаршьҭыхлатәи ақәгылара. Аруаа ақалақьуаагьы рыдгылеит, римаа ишырҭаху рхы ахьымҩаԥыргоз, ақалақьуаа рмал ахьырцәыргоз иаҿагыланы игылеит. Птолемеи XIII-ии иаҳәшьа Арсиноиеи уахь ибналаны ианнеи еиҳа ргәы шьҭыҵит. Уи иахҟьаны, ҳ. ҟ. 48 шықәса цәыббрамзазы Александриа аҳратә квартал аҿы инхоз Цезар иааикәшан итәеит. Цезари Клеопатреи еиқәдырхеит цхыраара ирзааиз [[Пергамтәи Митридат]] напхгара ззиуаз архәҭақәа.
Абунтҟаҵаҩцәа ҳ. ҟ. 47 шықәса ажьырныҳәамза 15 рзы Мареотиатәи аӡиа азааигәара индырҵәеит, аҳ Птолемеи дыбналаны дышцоз Нил дӡааҟәрылеит. Арсиноиа дрытҟәеит, Цезар и[[Атриумф|триумф]]тә ныҟәара дытҟәаны далан. Уи ашьҭахь Цезари Клеопатреи еицны 400 ӷба рыла Нил ихылеит, аныҳәатә усмҩаԥгатәқәа рацәаны имҩаԥыргеит. Клеопатра амчрахь дхынҳәит хәажәкырамза 27 рзы<ref>Ino Nicolaou. Prosopography of Ptolemaic Cyprus. 1976. P. 22.</ref>, егьи лашьа еиҵбы Птолемеи XIV формалла хаҵа диццеит, Римтәи апротекторат аҵаҟа иҟаз Мысра ииашаҵәҟьаны анапхгаҩыс дҟалеит. Апротекторат иахәдықәҵараны иҟалеит Мысра иаанрыжьыз х-[[Римтәи алегион|легион]]к. Цезар данца ашьҭахь хара имгакәа, ҳ. ҟ. 47 шықәса рашәарамза 23 рзы, Клеопатра аԥа длоуеит, уи Птолемеи Цезар ҳәа ихьӡырҵеит, аха [[Птолемеи XV Цезарион|Цезарион]] ҳәа Александриаа ирҭаз ахьӡшьа ала аҭоурых дазынхеит<ref>«Цезарёнок», то есть маленький Цезарь</ref>. Уи Цезар сахьалеи ртәашьалеи даара диеиԥшуп ҳәа азгәарҭон.
== Рим аҟазаара ==
Цезар [[Понттәи аҳра|Понт]] аҳ [[Фарнак II]] диабашьуан, уи ашьҭахь Африка иҟаз Помпеи аҵыхәтәантәи идгылаҩцәа; аибашьрақәа анынҵәа иарзнакҵәҟьа, Клеопатреи лашьеи Римҟа иааԥхьоит (ҳ. ҟ. 46 шықәсазы, аԥхынра), формалла, Рими Мысреи рыбжьара аиҩызара рыбжьарҵарц азы. Клеопатра Тибр аԥшаҳәаҿы ибаҳчақәа ирҭалаҳан иҟаз Цезар ивилла лиҭеит, уаҟа лара илыдылкылон ҳаҭыр лықәҵара иазыццакны инеиуаз римаа дуқәа. Уи ареспубликанеццәа агәынамӡара рызцәырнаго иалагеит, насгьы Цезар иԥсра зырццакыз амзызқәа иреиуахеит. Уи моу, уҳәан-сҳәанны ирылалеит ([[Светони]] ииҳәаз, насгьы зегьы ргәалаҟазаара аазарԥшуаз акәны), Цезар Клеопатра аҩбатәи ԥҳәысыс дҟаиҵарц игәы иҭоуп, аҳҭнықалақь Александриаҟа иигарц иҭахуп ҳәа. Цезар ихаҭа адҵа ҟаиҵеит ахьӡы зхьыршаз Клеопатра лҳатәара Венера Ахацыркҩы лныҳәарҭаҿы идыргыларц (иара дызҵанакуаз Иулиаа рышьҭра, амиф ишаҳәоз ала, Венера илхылҵит). Ус шакәызгьы, Цезар иуасиаҭшәҟәы Цезарион иӡбахә ҳәа акгьы анӡамызт, убри алагьы уи иԥа шиакәыз шьақәимырӷәӷәаӡеит.
== Асуверентә напхгара ==
Цезар [[Гаи Иулии Цезар ишьра|дыршьит ачарҳәара иалҵшәаны]] ҳ. ҟ. 44 шықәса, хәажәкырамза 15 рзы. Мызкы ашьҭахь, мшаԥымза аҽеиҩшамҭаз, Клеопатра Рим аанлыжьит, ԥхынгәымзазы Александриаҟа дааит. Уи ашьҭахь хара имгакәа 14 шықәса зхыҵуаз Птолемеи XIV идунеи иԥсахит. [[Иосиф Флавии]] излеиҳәо ала, иаҳәшьа ашҳам илҭеит: аԥа данлыхша Клеопатра формалла ацнапхгаҩы длоуит. Ари аҭагылазаашьаҿы изызҳауаз лашьа зынӡа дмыцхәын.
ҳ. ҟ. 43 шықәсазы Мысра амлакра ҟалеит, ҩышықәса инеиԥынкыланы Нил аӡы хыҵуамызт. Аҳкәажә зегь раԥхьаӡа иргыланы дзызхәыцуаз лаҳҭнықалақь фатәыла аиқәыршәара акәын, ақалақьуаа агәамҵрақәа ирылагахьан. Иҭархаз Цезар иаанижьыз римтәи х-легионк, Мысра иҟанаҵ иаарҭахыз ҟаҵо игәаран.
Цезар дызшьыз ганкахьала [[Гаи Кассии Лонгин|Кассии]] [[Марк Иуни Брут|Брут]]и, даҽа ганкахьала иара иҭынхацәа [[Марк Антони|Антони]]и [[Октавиан Август|Октавиан]]и рыбжьара иҟалаз аибашьра аҳкәажә даламӡырц азы, ҟәыӷарыла лхы мҩаԥылгар акәын. Мрагылара Цезар дызшьыз рнапаҿы иҟан: Брут Бырзентәылеи Азиа Хәыҷи анапхгара рзиуан, Кассии Шьамтәыла дтәан. Кипр иҟаз Клеопатра лымчра ахаҭарнак Серапион Касси дицхрааит ԥаралеи аӷбақәеи рыла, ҳәарада аҳкәажә лақәшаҳаҭрала, римтәи лхылаԥшҩы дызшьыз рахь илымаз ацәаныррақәа зеиԥшразаалакгьы. Анаҩс лара официалла Серапион иҟаиҵаз мап ацәылкит. Даҽа ганкахьалагьы, Клеопатра ԥыҭрак ашьҭахь ишылҳәаз ала, ацезарианцәа дрыцхраарц азы аӷбақәа еиқәлыршәеит. ҳ. ҟ. 42 шықәсазы ареспубликанеццәа [[Филиппқәа рҿтәи аибашьра|Филиппқәа]] рзааигәара иҭадырхеит. Аҭагылазаашьа Клеопатра лзы иаразнак аҽаԥсахит.
== Клеопатреи Антонии ==
=== Марк Антонии лареи реиқәшәара ===
[[Афаил:Sir Lawrence Alma-Tadema - The Meeting of Antony and Cleopatra.jpg|thumb|250px|[[Антонии Клеопатреи реиԥылара ҳ. ҟ. 41 шықәсазы]]. [[Алма-Тадема, Лоуренс|Лоуренс Алма-Тадема]] исахьаҭыхымҭа, ''1883, ахатәы еизга'']]
[[Афаил:1963 Cleopatra trailer screenshot (69).jpg|мини|250px|Клеопатра ӷба ԥшӡала Антони иахь дцоит. Акинофильм «[[Клеопатра (афильм, 1963)|Клеопатра]]» аҟынтәи акадр, 1963 ш.]]
Клеопатра 28 шықәса лхыҵуан ҳ. ҟ. 41 шықәсазы, 40 шықәса зхыҵуаз римтәи ар рԥызеи лареи анеибадыр. Антони, аҽыр рнапхгаҩык иаҳасабала, ҳ. ҟ. 55 шықәсазы Птолемеи XII иаҳра аиҭашьақәыргыларазы ақәгыларақәа дышрылахәыз дыруп, аха уи аамҭазы урҭ зеиқәымшәазар ҟалап, [[Аппиан]] жәабжьны еиҭеиҳәоит Антони 14 шықәса зхыҵуаз Клеопатра убри аамҭазы дигәаԥхахьан ҳәа<ref>Аппиан, «Гражд. войны», 5.8</ref>. Иҟалап урҭ еибадырзар аҳкәажә Рим даныҟаз аамҭазы, аха 41 шықәсазы еиқәшәаанӡа, ибзианы изеибадыруамызт.
Римтәи адунеи аихшараан, ареспубликанеццәа анықәырҳәа ашьҭахь, Антони Мрагылара ирҭеит. Антони Цезар ипроект наигӡарц иӡбеит — апарфианцәа дырҿагылан деибашьырц. Аибашьра иҽазыҟаҵо, иара Александриаҟа аофицар Квинт Делли ддәықәиҵоит, Клеопатра иара иахь [[Киликиа]]ҟа днеирц адҵа лиҭоит. Цезар дызшьыз дрыцхраауан ҳәа лара ахара лыдирҵарц иҭаххеит, иҟалап уи ҽыҵгас иҟаҵаны, аибашьратә ныҟәаразы иахьынӡазалшоз аԥара лымихырц игәы иҭеикзар.
Клеопатра, Делли ила Антони иҟазшьа аҷыдарақәа зегьы еилылкааит, зегьы раԥхьаӡа иргыланы аҳәса бзиа ишибоз, ихы шьҭыхны дшыҟаз, адәахьтәи аԥшӡарақәа бзиа ишибоз. Арҭқәа анеилылкаа лара даалаган зыԥрақәа ҟаԥшьеиқәаз, араӡын зхьыршаз ажәҩақәа змаз, зыбзарқьал ахьӡы ахьыршаны иҟаз аӷба дақәтәан дизааит; лара лхаҭа [[Афродита]] лымаҭәа лышәҵаны дақәтәан, лыҩганкгьы рҿы Ерот еиԥшыз аҷкәын хәыҷқәа гылан, аӷба ныҟәырцон анимфқәа рымаҭәақәа зшәыз, лымаҵ зуаз аҭыԥҳацәа. Аӷба Кидн аӡиас ахылан ицон, афлеиҭақәеи акифарақәеи рыбжьы ссири, илаҳа-лаҳауа иҟаз [[Афҩы хаақәа|афҩы хаақәе]]и рго. Анаҩс лара Антони даалыԥхьоит еиҿылкааз аныҳәатә еишәа ду ихы алаирхәырц азы. Арҭқәа зегьы збаз Антони иаразнакала Клеопатра игәы лызцеит. Аҳкәажә илыдырҵоз ахарақәа зегьы уадаҩрада мап рцәылкит. Серапион иҟаиҵақәоз ртәы ҳәа акагьы сыздырӡомызт ҳәа даақәгылеит, лара лхаҭа ацезарианцәа рыцхрааразы афлот шеиқәлыршәаз атәы ралҳәеит, аха уи афлот, рыцҳарас иҟалаз, аԥша ӷәӷәақәа ирыхҟьаны иаанкылан ҳәа азгәалҭеит. Антони Клеопатра игәы шлызцоз ашьақәырӷәӷәаразы, лара иҟалҵаз аҳәарала, [[Ефес]] иҟоу Артемида лныхабаа аҟны зҽыҵәахны итәаз лаҳәшьа [[Арсиноиа IV]] лышьразы адҵа ҟаиҵеит.
[[Афаил:DebrayCleopatra.jpg|thumb|left|[[Браи, Иан де|Иан де Браи]], ''Антонии Клеопатреи рчаражәра'', 1669]]
Абас ала иалагеит жәашықәса ицоз абзиабара аҭоурых, аҭоурых аҿы зегь реиҳа еицырдыруа иреиуақәоу — Антонии лареи реизыҟазаашьақәа рҿы, Клеопатра лпланқәа рынагӡаразы аполитикатә гәҭакы аҭыԥ ахьынӡамаз цқьа ишаҳзымдыруагьы. Иара иганахьала, Антони напхгара зиҭоз ар ду рныҟәгара злаилшоз Мысратәи аԥарақәа рыла акәын.
=== Лагьидаа рҳәынқарра аиҭашьақәыргылара ===
Антони, ир ааныжьны, Клеопатра длышьҭаланы Александриаҟа дцеит, уаҟа ҳ. ҟ. 41—40 шықәсқәазтәи аӡын ихигеит, арыжәтәи агәырҿыхарақәеи иҽрыдцало. Клеопатра лакәзар, иахьынӡалылшоз иара длыдҿалҳәаларц лҽазылшәон.
[[Плутарх]] еиҭеиҳәоит:
<blockquote>
''Лара иара абаҩқәа рыла дицхәмаруан, еицрыжәуан, еицышәарыцон, абџьарқәа рыла иҽаназыҟаиҵоз ахәаԥшцәа дрылахәын, уахынла иара атәы имаҭәа ишәҵаны ақалақь даналаз, аҩнқәа рышәқәеи рԥенџьырқәеи рҿы дааҭгыланы аԥшәмацәа, малла еиҩцамыз ауаа данрыхлафуаз, Клеопатрагьы иара дишьашәаланы лҽеибыҭаны дицын»
</blockquote>
Ҽнак Антони, Клеопатра илаз аԥсыӡкратә ҟазарала диршанхарц игәы иҭакны, иааиԥмырҟьаӡакәа аԥсыӡ ҿыцқәа иҵәгәыр иахарҵаларц азы аӡхәыҵалаҩцәа драцәажәеит; Клеопатра, уи иаҩсҭаара иаразнак еилылкаан, ларгьы аӡхәыҵалаҩцәа драцәажәеит, Антони иҵәгәыр ирҩаны иҟоу аԥсыӡ ахарҵарц азы.
[[Афаил:Cleopatra VII tetradrachm Ascalon mint.jpg|мини|300px|Клеопатра VII лпортрет аԥараҿырԥ аҿы]]
Урҭ хәмаруанаҵы, [[Парфиа|апарфианцәа]] раҳ иԥа Пакор ажәылара далагеит, уи иахҟьаны Рим [[Шьамтәыла|Шьамтәылеи]], Азиа Хәыҷи, Киликиеи ацәыӡит. Антигон Маттафии, [[Хасмонеиаа]] (Маккавеиаа) рдинастиа аҟынтә римаа ирҿагылаз аҳ иԥа, апарфианцәа [[Иерусалим]]тәи аҳра иҭыԥ аҿы днаргеит. Марк Антони [[Тир]]ынтәи аамҭа кьаҿк ала аҿагыларатә жәылара мҩаԥигеит, аха нас Римҟа дхынҳәыр акәхеит, уаҟа иԥҳәыс Фульвиеи Октавиан идгылаҩцәеи реиҿагылара ашьҭахь, Брундизиа аҭынчразы аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Иҟалаз аиҿагыларақәа Фульвиа илхаран, Плутарх излеиҳәо ала, убас ала лара дгәыӷуан Антони Клеопатра дылҟәылгап ҳәа.
Уи аамҭазы [[Фульвиа]] лыдунеи лыԥсахит, Антони Октавиан иаҳәшьа Октавиа ԥҳәысс дигеит. Убри аамҭазыҵәҟьа, ҳ. ҟ. 40 шықәсазы, Александриа инхоз Клеопатра Антони иҟынтә еициз ҩыџьа ахшара лхылҵит: аҷкәын Александр Гелиос («Амра»), аӡӷаб Клеопатра Селена («Амза»).
Хышықәса ирылагӡаны ҳ. ҟ. 37 шықәса ҭагаларанӡа аҳкәажә илызку адыррақәа ыҟам. Антони Италиантәи даныхынҳә ашьҭахь, бзиа еибабоз Антиохиа еиқәшәоит ҭагалан 37 шықәсазы, убри аамҭа инаркны рполитикеи рыбзиабареи рҿы аетап ҿыц алагоит. Антони илегат Вентидии апарфианцәа ықәицеит; Антони апарфианцәа рхаҭарнакцәа иара ихатәы вассалцәа рыла иԥсахуеит, мамзаргьы Римынтәи ишиашоу напхгара ҟаиҵоит. Убас, еицырдыруаз [[Ирод I Ду|Ирод]], иара ицхыраарала, [[Иудеиа]] аҳыс дҟалоит. Убасҵәҟьа иҟалеит [[Галатиа|Галатие]]и, Понти, [[Каппадокиа|Каппадокие]]и. Арҭқәа зегьы Клеопатрагьы афеида алылгоит, избанзар лара [[Кипр]] шылтәу шьақәырӷәӷәахоит, иара убасгьы [[Адгьылбжьаратәи амшын]] аԥшаҳәаҿы иҟоу шьамтәылатәии киликиатәии ақалақьқәа, иахьатәи [[Ливан]] иҟоу Халкидика аҳра азы лзинқәа шьақәдырӷәӷәоит. Убас ала, лара илылшеит раԥхьатәи Птолемеиаа рҳәынқарра ахәҭакахьала аиҭашьақәыргылара.
Клеопатра лаҳратәра аера ҿыц абри аамҭа инаркны ишалагаз атәы адокументқәа рҿы иарбазарц адҵа ҟалҵеит. Лара лхаҭа аофициалтә титул лыдылкылеит Θεα Νεωτερα Φιλοπατωρ Φιλοπατρις (''Феа Неотера Филопатор Филопатрис''), даҽакала иуҳәозар, «анцәарҭыԥҳа еиҵбы, аби аԥсадгьыли бзиа избо». Атитул рзырхан ирыдҵахаз шьамтәылаа, урҭ Птолемеиаа ршьа злаз аҳкәажә (анцәарҭыԥҳа еиҳабы) [[Клеопатра Феа]] дрыман ҳ. ҟ. II-тәи ашәышықәсазы; ари атитул, аҭоурыхдырҩцәа ргәаанагарала, иара убас иаанарԥшуан Клеопатра Македониатәи ашьаҭақәа шлымазгьы, уи Шьамтәыла напхгара азҭоз абырзен-македониатәи акласс азы акры зҵазкуаз аргументын.
=== Антонии Клеопатреи рхәыҷқәа ===
[[Афаил:An ancient Roman bust of Cleopatra VII of Ptolemaic Egypt2.jpg|мини|130px|Ажәытәтәи римтәи абиуст, Клеопатра лхаҭа, мамзаргьы Марк Антони иҟынтә лыԥҳа [[Клеопатра Селена II]] аазырԥшуа.]]
[[Афаил:An ancient Roman bust of Cleopatra VII of Ptolemaic Egypt1.jpg|мини|130px|]]
ҳ. ҟ. 37—36 шықәсқәа рзы Антони апарфианцәа дырҿагыланы аибашьра далагеит, уи арыцҳара ду ахылҿиааит, еиҳарак [[Ажәытә Ермантәыла|Ермантәылеи]] [[Мидиа|Мидиеи]] рышьхақәа рҿы аӡын ӷәӷәа ахьыҟаз иахҟьаны. Антони ихаҭа аарла аԥсра дацәынхеит.
Клеопатра Александриа даанхеит, уаҟа ҳ. ҟ. 36 шықәса цәыббрамзазы Антони иҟынтә ахԥатәи ахшара длоуит — [[Птолемеи Филадельф]]. Рим Антонии Клеопатреи рхы ахьеидыркылаз аимпериеи, хаҭала Октавиани рзы шәарҭара дууп ҳәа рыԥхьаӡо иалагеит. Аҵыхәтәантәи, ҳ. ҟ. 35 шықәса ааԥын алагамҭазы, иаҳәшьа Октавиа, Антони закәанлатәи иԥҳәыс, иԥҳацәа ҩыџьа ран —[[Антониа Еиҳабы]] (аԥхьаҟа императорхараны иҟаз [[Нерон]] ианду) [[Антониа Еиҵбы]] (аԥхьаҟа [[Германик]]и аимператор [[Клавдии]] иранхаран иҟаз) — лхаҵа ишҟа дишьҭит. Аха лара Афины дышнеиҵәҟьаз, Антони иаразнак дхынҳәырц лыдиҵит. Уи аӡбамҭа Клеопатра илыхҟьеит, избанзар лара Антони уԥҳәыс дудыукылар сҽысшьеит ҳәа диқәмақарит.
Антони парфианцәеи иареи реибашьраҿы дахьаҵахаз азы ашьоура иҭахын: ҳ. ҟ. 35 шықәсазы Ермантәыла аҳ [[Артавазд II]] дытҟәаны дигеит, егьи Артавазд — Мидиа [[Атропатена|Атропатены]] аҳи иареи аиҩызара рыбжьарҵеит, итриумф азгәеиҭеит, аха Рим акәымкәа, Александриа, Клеопатреи еицырхылҵыз рхәыҷқәеи алархәны. Ԥыҭрак ашьҭахь, Цезарион аҳцәа рҳ ҳәа атитул иоуит; [[Александр Гелиос]] Ермантәылеи [[Евфрат]] анаюстәи адгьылқәеи раҳыс дыԥхьаӡахеит, Птолемеи Филадельф Шьамтәылеи [[Азиа Хәыҷы|Азиа Хәыҷ]]и иоуит (номиналла, избанзар ҩышықәса инарзынаԥшуа ихыҵуан), аҵыхәтәаны, [[Клеопатра Селена II]] илырҭеит [[Киренаика]].
Арҭ атерриториақәа зегьы Антони ииашаҵәҟьаны инапы аҵаҟа иҟамызт. [[Иосиф Флавии]] ишиҳәо ала, Клеопатра Иудеиагьы лҭахын, аха Антони мап лцәикит; аха ари ажәабжь агәыҩбара узцәырнагоит.
Адгьылқәа ршара иазкыз ажәабжь Рим ӷәӷәала ргәы ԥнажәеит; Антони Римтәи аҵасқәа зегьы еилаганы, еллинтәи аҳәынқар иеиԥш ихы мҩаԥиго далагеит.
== Аилаҳара ==
=== Акциумтәи аибашьра ===
{{main|Акциумтәи аибашьра}}
Антони макьанагьы асенати ари рҿы иҳаҭыр ӷәӷәан, аха Мрагыларатәи -еллинтәи аҟазшьақәа аазырԥшуаз ихымҩаԥгашьақәа, римтәи анормақәеи атрадициатә идеиақәеи ирҿагылон, иара ихала Октавиан ииҭеит иҿадыргылашаз абџьар.
ҳ. ҟ. 32 шықәсазы аграждантә еибашьраҿынӡа инеит. Убри аан Октавиан уи «Римтәи ажәлар Мысратәи аҳкәажә илҿагыланы имҩаԥырго еибашьроуп» ҳәа рылеиҳәеит. Римтәи ар рԥыза тәыс дҟазҵаз мысратәи аԥҳәыс, Рими уи ацәаҩа бзиақәеи ирыцәтәыму мрагыларатәии, еллинтәи-аҳратә цәырҵра бааԥсқәи дырхыҵхырҭаны даадырԥшуа иалагеит.
[[Афаил:Castro Battle of Actium.jpg|thumb|255px|слева|''Актиумтәи аибашьра''. [[Кастро, Лоренцо|Лоренцо А. Кастро]] (1672)]]
Антонии Клеопатреи аибашьразы 500 ӷба змаз афлот рхианы ирыман, урҭ рҟынтә 200 мысратәиқәан. Антонии Клеопатреи еиманы изеиҩсуаз абырзен қалақьқәа зегьы рҿы қьаф уа иқәын, аныҳәарақәа мҩаԥго, иара дкалышь-малышьуа акәын дшеибашьуаз, убриалагьы Октавиан аибашьцәеи амшынтә флоти реиҿкааразы аамҭа ииҭон. Антони Бырзентәыла мраҭашәаратәи аԥшаҳәахьы архәҭақәа еизигонаҵы, Октавиан иаарласны [[Епир]]ҟа дцеит, Антони уаҟа иабашьра далагеит.
Клеопатра Антони ир ргыларҭаҿы дахьыҟаз, лгәы ԥызжәоз зегьы рзы иааиԥмырҟьаӡакәа ацәгьа ахьлыршуаз, Антони даара иԥырхагахеит, уи иахҟьаны идгылақәоз аӡәырҩы аӷа иганахь ииасит. Иҟазшьарбагоуп Антони гәыкала идгылаз Квинт Делли иҭоурых, уи Октавиан иахь диасыр акәхеит, избанар Клеопатра илхиҳәааз алаф лаҳаҭыр ланарҟәит ҳәа ԥхьаӡаны, ашҳам иҭан дылшьырц лгәы ишҭаз иазкны адырра иоуит. Октавиан иахь [[Аиасыҩцәа|ииасқәаз]] Антони иуасиаҭ ажәақәа ртәы изеиҭарҳәеит; уи иаразнак иахьыҵәахыз Веста лыныҳәарҭа аҟынтәи иганы иҭрыжьит. Антони официалла Клеопатра иԥҳәыс шлакәыз шьақәирӷәӷәон, лԥацәа изакәантәу ихшарақәа шраку, насгьы Рим акәымкәа, Клеопатра лывара Александриа анышә дамардарц уасиаҭны иаанижьит. Антони иуасиаҭ зынӡа ихьӡ ланарҟәит Римаа рҿаԥхьа.
Октавиан, ар рԥыза дук иакәмызт, убри аҟынтә далихит [[Марк Випсани Агриппа]], аибашьра қәҿиарала имҩаԥызгоз, аԥышәа змаз ар рԥыза. Агриппа илиршеит [[Амбракиатәи аӡыбжьаха]]ла аҟны Антонии Клеопатреи рфлот акәшара. Урҭ рыруаа афатә рзымхо иалагеит. Клеопатра мшынла раӷа иӷбақәа ԥыхха иқәҵаны рхы еиқәдырхарц лҭаххеит. Арратә хеилак аҿы ари агәаанагара аԥыжәара агеит. Уи иалҵшәаны [[Акциум аҿтәи аибашьра|Акциум амшынтә еибашьра]] ҟалеит ҳ. ҟ. 31 шықәса цәыббрамза 2 рзы. Убасҟан Клеопатра даҵахар ҳәа дшәаны лыӷбақәа лыманы дыбналарц лыӡбеит. Антони уи длышьҭалеит. Ирҟәаҟәаз ифлот Октавиан инапахьы иааигеит, уи ашьҭахь згәы каҳаны иҟаз адгьылмҩатә архәҭақәагьы еибашьрада рабџьар шьҭарҵеит.
=== Антонии Клеопатреи рҭахара ===
[[Афаил:The Death of Cleopatra arthur.jpg|мини|250px|''Клеопатра лыԥсра'', Реџьинальд Артур исахьа, 1892]]
{{main|Клеопатра лыҽшьра}}
Антони Мысраҟа дхынҳәит, Октавиан иҿагыларазы акгьы ҟаимҵеит. Аха уи азы иара алшарақәагьы имамызт. Иара имчқәа арыжәтәи аныҳәақәеи ирықәирӡуан, насгьы Клеопатреи иареи «Аҽшьыҩцәа рхеилак» шаԥырҵо атәы рыларҳәеит, уи алахәылацәа ҳаицыԥсуеит ҳәа ҭоуба ҟарҵеит. Рҩызцәагьы уи ахеилак иалалар акәхеит. Клеопатра абаандаҩцәа рҿы еиуеиԥшым ашҳамқәа злоу ахәшәқәа ԥылшәон, иарбан шҳаму еиҳа ирласны, ахьаа умҭаӡакәа узшьуа аилкааразы. Клеопатра Цезарион иеиқәырхара даара хьаас илыман. Иара Индиаҟа ддәықәылҵеит, аха ԥыҭрак ашьҭахь ахәыҷы Мысраҟа дхынҳәуеит. Аамҭак азы лара лхаҭагьы Индиаҟа абналара лгәы иҭалкит, аха аӷбақәа [[Суецктәи аӡымҩахгага]] иахысны ицарц ианалага, арабцәа ирблит. Урҭ апланқәа мап рцәыркыр акәхеит.
[[Афаил:Benczur-kleopatra.jpg|thumb|left|200px|''Клеопатра лыԥсра'', Венгртәи асахьаҭыхҩы [[Бензур, Гиула|Гиула Бензур]] исахьаҭыхымҭа, 1911]]
ҳ. ҟ. 30 ашықәс, ааԥынразы Октавиан Мысра дақәлеит. Клеопатра ачарҳәара лҽацәылыхьчарц лҽазылшәо далагеит гәымбылџьбарала: Пелусиа акомендант Селевк абаа аӷацәа ианриҭа, иԥҳәыси ихәыҷқәеи ршьырц адҵа ҟалҵеит. Ԥхынгәымза анҵәамҭазы Октавиан ируаа Александриа азааигәаранӡа иааит. Антони ир аҟынтә иаанхаз ахәҭақәа акакала еишьҭагыланы, аиааира згаз иахь ииасуа иалагеит.
Нанҳәамза 1 азы Клеопатра, зыгәра лгоз лмаҵуҩҳәсақәа Ирадеи Хармиони лыманы, лхатә кардама ахыбра лҽыҩнакны дтәеит. Антони лҽылшьит ҳәа амц дыржьеит. Антони ари аниаҳа, аҳәа илеиҵеит. Дук мырҵыкәа, аҳәса зыԥсы зхыҵуаз Антони акардама дҭаргалеит, иқьызқьызуа иҵәыуоз Клеопатра лнапаҟны иԥсҭазаара далҵит. Клеопатра лакәзар, аҟама кны днагылеит, аԥсра дшазхиоу аарԥшуа, аха анаҩс Октавиан ицҳаражәҳәаҩ иацәажәара далагеит. Уи акардама ахыбра аҭалара азин илҭеит, насгьы илкыз абџьар лымихит. Иҟалап Клеопатра Октавиан дхылхырц дгәыӷуазҭгьы, мамзаргьы еиқәшаҳаҭны аҳра лзынижьуа џьылшьозҭгьы. Аха Октавиан Цезари Антонии раасҭа иҽирӷәӷәеит, ихыхрагьы лылымшеит.
Клеопатра аҵыхәтәантәи лымшқәа ртәы Плутарх иԥкааны дрылацәажәоит, лҳақьым Олимп игәалашәарақәа ихы иархәаны. Октавиан Клеопатра азин лиҭеит бзиа илбоз анышә дамалдарц; лхатә лахьынҵа еилкаамызт. Лара дычмазаҩушәа ҟалҵеит, насгьы амла лҽаркны лхы лшьуашәа далагеит, аха Октавиан бхәыҷқәа ҭасырхоит ҳәа данлықәмақар, илыдыргалоз ахәышәтәра рыжәра дакәшаҳаҭеит.
<blockquote>
''Мшқәак рышьҭахь, Цезар (Октавиан) ихаҭа Клеопатра дылҭааит, маҷк лгәы ирҭынчырц азы. Лара лгәы кажьны, лылахь еиқәҵаны лиарҭа дылаиан, Цезар лышә аҿы данаацәырҵ, ахитон заҵәык шылшәыз дҩаҵҟьан, днаиашьаԥкит. Акыраамҭа илмырҽеицыз лыхцәқәа шьыҵәра -шьыҵәра икнаҳан, лхы-лҿы бнеикны иҟан, лыбжьы ҵысуан, лыблақәа ҭахәаҽын.''<ref>[[Плутарх]], «Антоний», 83</ref>
</blockquote>
[[Афаил:Death of Cleopatra by Rixens.jpg|мини|300px|Клеопатра лыԥсра. Асахьаҭыхҩы Жан-Андре Риксан (1874)]]
Октавиан Клеопатра лгәы шьҭызхуаз ажәақәа налаҳәаны дцеит.
Дук мырҵыкәа Клеопатра бзиа дызбоз римтәи аофицар Корнели Долабелла илеиҳәеит, хымш рышьҭахь Октавиан и[[Атриумф|триумф]] азы лара Римҟа дышдәықәырҵо. Клеопатра Октавиан заа изылҩыз ашәҟәы ирҭарц азы адҵа ҟаҵаны, лмаҵуҩҳәсақәа лыманы лкардама лҽыҩналкит. Октавиан ашәҟәы иоуит, уи аҟны Клеопатра дашшуан, насгьы Антони ивара анышә дамардарц азы аҳәара ҟалҵон. Октавиан иаразнак лара лышҟа ауаа дәықәиҵеит. Иишьҭыз ауаа Клеопатра дыԥсны дырбеит, лара аҳқәажә лымаҭәақәа лышәҵаны ахьтәы цәардаӷәы дықәын. Уаанӡа [[Алаҳа|алаҳақәа]] зҭаз ааҵәа иманы нхаҩык длызнеит, ахьчаҩцәа уи иганахь гәҩара рызцәырымҵӡеит. Убри инамаданы анхаҩы ааҵәа амаҭ ҭартәаны Клеопатра илызнеигеит ҳәа агәаанага аадырԥшит. Аҳкәажә лнапаҿы ацҭыԥқәа ҩба аарла иубарҭан рҳәон. Амаҭ ахаҭа ауадаҿы ирымбаӡеит, иаразнак аҳҭынра ааныжьны иҳәазаны ицазшәа.
Даҽа версиак инақәыршәаны, Клеопатра ашҳам лыхцәы иалалҵоз ашьыԥлика аҿы иҵәахны илыман. Ари аверсиа шьақәзырӷәӷәо фактуп Клеопатра лмаҵуҩҳәсақәа рҩыџьагьы лара иахьлыцыԥсыз. Маҭык хҩык ауаа знык ала иашьит ҳәа агәрагара уадаҩуп. Дион Касси излеиҳәо ала, Октавиан Клеопатра [[Апсиллцәа|апсиллцәа]] рыцхыраарала лыԥсы ҭеиҵарц иҽазишәеит, дара ашҳам алцәыцәаара рхы ԥырхага амҭакәа изылшоз аекзотикатә жәлары рхаҭарнакцәа ракәын.
ҳ. ҟ. 30 ашықәс, нанҳәамза 12 рзы Клеопатра лыԥсҭазаара дахьалҵыз иалҵшәаны Октавиан Рим имҩаԥигоз итриумф дизаламырхәит иитҟәарц ииҭахыз аҳкәажә ԥшӡа. Атриумфтә ныҟәараҿы лҳаҭәара заҵәык акәын иргоз.
Цезар ииааӡаз Октавиан Клеопатреи Цезари рԥа Птолемеи XV Цезарион иара убри ашықәс азы дҭаирхеит. Антони ихәыҷқәа азынџьырқәа рыла иҿаҳәаны атриумфатор ипарад иаладырхәит, анаҩс урҭ Октавиан иаҳәшьа Октавиа, Антони иԥҳәыс, «лхаҵа игәалашәара аҳаҭыразы» илааӡеит. Аамҭа анца, Клеопатра лыԥҳа Клеопатра Селена II ԥҳәысс дирҭеит амавританиатәи аҳ [[Иуба II]], убас алагьы Шершельтәи Клеопатра лбиуст аԥҵахеит.
Александр Гелиоси Птолемеи Филадельфи рлахьынҵа еилкаамкәа иаанхеит. Урҭ заа иԥсит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.
Мысра [[Римтәи апровинциақәа]] ируакхеит.
Клеопатра лкардама ыҟоуп ҳәа иԥхьаӡоу аҭыԥқәа иреуоуп Тапосирис Магна (иахьатәи Абусир) аныҳәарҭа азааигәара. Осирис иныхабаа Александриа инаркны 45 километра мраҭашәарахь игылоуп, уи дыргылеит аҳ Птолемеи II ихаан. Ари иԥшьоу ҭыԥуп- алегенда инақәыршәаны Осирис иԥсыбаҩ анышә иахьамадоу аҭыԥқәа иреиуоуп. 2009 шықәса ааԥынразы, Мысратәи ажәытә ҭынхақәа рзы усҟан министрс иҟаз Заҳи Ҳавасс амассатә информациатә хархәагақәа ирылеиҳәеит, аныхабаа аҟны радарла имҩаԥыргаз аҭыхрақәа ирыбзоураны, 120 метра зкуа, ԥслымӡла иҭәыз атунель аҵарауаа ишырыԥшааз. Ажрақәа раан ирыԥшааит аԥҳәыс лҳатәара, иҟалап уи илегендартәу Клеопатра лакәзар, лара аҳра анылуаз иҭыжьыз ҳәа иԥхьаӡоу аԥара ҿырпқәа, иара убас даныԥсы ашьҭахь иҟаҵаз ахаҵа имаска, иҟалап уи Марк Антони итәызар. Аха,ари аҩыза оптимизм шыҟазгьы (2006 шықәса, абҵарамзазы Заҳи Ҳавасс ажурналистцәа иреиҳәеит: «ҳара Клеопатра лкардама ҳашьҭоуп. Ҳара ҳаԥхьа, Мысра аҵыхәтәантәи аҳкәажә лыԥсыжырҭа системала аԥшаарақәа аӡәгьы имҩаԥимгацызт» ҳәа), Клеопатра лкардама (Марк Антони итәы еиԥш) уажәраанӡагьы иԥшааӡам. Ари аныхабаа ааигәарагьы, егьырҭ аҭыԥқәа рҿгьы. Зҵыхәтәа цәгьахаз абзиабаҩцәа дуқәа ркардамақәа рыԥшаара иацҵоуп.
== Клеопатра акультураҿы ==
=== Амузыкеи адрамеи ===
* «[[Антонии Клеопатреи]]» — [[Шеқспир, Уильиам|Уильиам Шекспир]] итрагедиа (1603—1604 мамзаргьы 1607).
* «[[Помпеи иԥсра]]» — [[Корнель, Пиер|Пиер Корнель]] итрагедиа (1643).
* «Клеопатра» — [[Маттезон, Иоганн|Иоганн Маттезон]] иопера (1704).
* «Клеопатра» — [[Пиониц, Франц|Франц Пиониц]] иопера (1888).
* «[[Цезари Клеопатреи]]» — [[Шоу, Бернард|Бернард Шоу]] ипиеса (1898).
* «[[Мысратәи аҵхқәа (абалет)|Мысратәи аҵхқәа]]» — [[Фокин, Михаил Михаил-иԥа|М. М. Фокин]] ибалет (1908).
* «[[Клеопатра (абалет)|Клеопатра]]» — М. М. Фокин ибалет (1909, «Мысратәи аҵхқәа» рҟынтәи иеиҭашьақәыргылоу).
* «Клеопатра» — [[Массне, Жиуль|Жиуль Массне]] иопера (1914).
* «Клеопатра» — абаллада (1989) насгьы авидеоклип (1991), [[Азиза]] иналыгӡо, [[Пушкина, Маргарита Анатоли-иԥҳа|Маргарита Пушкина]] лажәеинраала, амузыка [[Грязнова (Ванина), Елена|Елена Ванина]]<ref>{{cite web|url=https://www.discogs.com/ru/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0-Aziza/release/3939246|title=Азиза - Aziza (1991, Vinyl)|work=Дискография|publisher=Discogs|lang=ru|access-date=2020-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904231921/https://www.discogs.com/ru/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0-Aziza/release/3939246|archive-date=2019-09-04}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=kLRQfJGV-FU Азиза - Клеопатра / Утренняя почта «В гостях у Зайцевых» (1991) — Азиза. Официальный канал]</ref>.
* «Цезари Клеопатреи» — А. Журбин имиузикл (2010).
* «[[Антонии Клеопатреи (аопера)|Антонии Клеопатреи]]» — [[Барбер, Семиуел|Семиуел Барбер]] иопера (1966).
=== Алитература ===
* «Клеопатра» — [[Пушкин, Александр Сергеи-иԥа|Александр Сергеи-иԥа Пушкин]] иажәеинраала (1824, 1828 шықәсазтәи аредакциаҿы еиҳарак «[[Мысратәи аҵхқәа]]» ртекст иалаҵоуп).
* «Клеопатра ирылҭаз аҵх» — [[Готие, Теофиль|Теофиль Готие]] иновелла (1845).
* «Клеопатра» — [[Еберс, Георг|Георг Еберс]] иҭоурыхтә роман (1893).
* «[[Клеопатра (ароман)|Клеопатра]]» — [[Хаггард, Генри Раидер|Генри Раидер Хаггард]] ироман (1898).
* «Клеопатра» («Сара Клеопатра, сара саҳкәажәын…») — [[Бриусов, Валери Иаковлев-иԥа|Валери Иаковлев-иԥа Бриусов]] иажәеинраала (1899).
* «Клеопатра» («Мап, атәы иеиԥш аџьар сықәырҵом…») — [[Бриусов, Валери Иаковлев-иԥа|Валери Иаковлев-иԥа Бриусов]] иажәеинраала (1905)
* «Клеопатра» («Зылахь еиқәу апаноптикум аартуп…») — [[Блок, Александр Александр-иԥа|Александр Александр-иԥа Блок]] иажәеинраала (1907).
* «Клеопатра» — [[Ахматова, Анна Андреи-иԥҳа|Анна Андреи-иԥҳа Ахматова]] лажәеинраала (1940).
* «Клеопатра лымшынҵақәа» — [[Џьорџь, Маргарет|Маргарет Џьорџь]] лҭоурыхтә роман (1997)
* «Зеиӷьыҟам» — [[Френ, Ирен|Ирен Фреи]] Клеопатра илызку лышәҟәы (1998); урысшәала еиҭагоу «Клеопатра, мамзаргьы Зеиӷьыҟам» ҳәа захьӡу ҭыҵит [[ЖЗЛ]] ҳәа изышьҭоу асериаҿы (2001).
* «Аҳцәа раҳкәажә» — [[Фентези|аҭоурыхтә фентези]] астиль ала иҩу Мариа Хедли лроман (2011).
=== Асахьаҭыхратә ҟазара ===
Клеопатра лхаҿсахьақәа изныкымкәа асахьаҭыхреи аҿыханҵеи рҿы иаадырԥшхьеит, еиҳарак XVI—XIX-тәи ашәышықәсақәа рзы.
Еиҳа ирылаҵәахьоу асиужетқәа иреиуоуп «Клеопатра лыԥсра[[:fr:La Mort de Cléopâtre|<sup>[fr]</sup>]]» мамзаргьы «Аԥсра иаҿу Клеопатра». Еиҳарак асахьаҿы даарԥшуп ихту ма зыбжа хту аԥҳәыс, згәыԥҳәқәарахь амаҭ назго; еиҳа имаҷны Клеопатра даадырԥшуеит амаҭ анлыцҳа ашьҭахь ацәардаӷәы дықәианы, мамзаргьы аҳқәажә лтәарҭаҿы.
<gallery class="center">
Афаил:ACSIE016 - Cleopatra, from the Ruins of Dendéra.jpg|[[Дендера аныхабаа акомплекс|Дендератәи аныҳәарҭатә комплекс]]
Афаил:Fresco of a woman in profile, possibly Cleopatra VII of Ptolemaic Egypt, from the House of the Orchard at Pompeii.jpg|Иҟалап Клеопатра лпортреҭ акәзар, Абаҳчатә ҩны аҟны, ақалақь [[Помпеи]], ҳара ҳера I-тәи ашәышықәса абжаразы
Афаил:14-manasses-chronicle.jpg|«Аҳкәажә Клеопатреи аҳ Филопони», [[Манасси ихроника]] (Ватикантәи асиа, XIV-тәи ашәышықәса)
Афаил:Tomb of Cleopatra and Mark Antony, illuminated manuscript of Boccaccio, miniature by the Boucicaut master, 1409 AD (cropped).jpg|Антонии Клеопатреи ркардама(1409)
Афаил:Woodcut illustration of Cleopatra and Mark Antony - Penn Provenance Project.jpg|«Антонии Клеопатреи» (1474)
Афаил:BoccaceCleopatre.png|«Антонии Клеопатреи», [[Боккаччино, Боккаччо|Боккаччо Боккаччино]] (1474)
Афаил:Les vies des femmes célèbres d'Antoine Dufour - Cleopatra.jpg|«Клеопатра лыԥсра», Жан Пишор (1504)
Афаил:The dying Cleopatra, by Jan van Scorel.jpg|«Аԥсра иаҿу Клеопатра», [[Скорел, Иан ван|Иан ван Скорел]] (1523)
Афаил:Giampietrino - Death of Cleopatra.jpg|«Клеопатра лыԥсра», [[Џьампетрино]] (1524-1526)
Афаил:Cleopatra - Michelangelo Buonarroti.png|«Клеопатра», [[Микеланџьело|Микеланџьело Буонарроти]] (1533/34)
Афаил:Guido Reni - Tod der Kleopatra Potsdam Sanssouci.jpg|«Клеопатра лыԥсра», [[Рени, Гвидо|Гвидо Рени]] (1595—1598 инарзынаԥшуа)
Афаил:Morte di Cleopatra - O. Gentileschi.png|«Клеопатра лыԥсра», [[Џьентилески, Орацио|Орацио Џьентилески]] (1613 инарзынаԥшуа)
Афаил:Cleopatra by Cagnacci (Metropolitan Museum of Art).jpg|alt=«Клеопатра лыԥсра», Гвидо Каньиаччи (1645)|«Клеопатра лыԥсра», [[Каньиаччи, Гвидо|Гвидо Каньиаччи]] (1645)
Афаил:Andrea Vaccaro - The death of Cleopatra.jpg|«Клеопатра лыԥсра», [[Ваккаро, Андреа|Андреа Ваккаро]] (1630—1670)
Афаил:(Narbonne) La mort de Cléopâtre - Antoine Rivalz - Musée des Beaux-Arts de Narbonne.jpg|alt=«Клеопатра лыԥсра», Антуан Риваль[en] (1715)|«Клеопатра лыԥсра», Антуан Риваль (1715)
Афаил:Cleopatra MET DP822755.jpg|«Клеопатра», [[Фреи, Иоганн|Иакоб Фреи]] (1720)
Афаил:Cleopatra VII Philopator, engraving by Élisabeth Sophie Chéron after a Hellenistic medallion, published c. 1736.jpg|«Клеопатра лпортреҭ», [[Шерон, Елизабет-Софи|Елизабет-Софи Шерон]] (1736)
Афаил:Hans Makart - The Death of Cleopatra, 1875.jpg|alt=«Клеопатра лыԥсра», Ганс Макарт (1875)|«Клеопатра лыԥсра», [[Макарт, Ганс|Ганс Макарт]] (1875)
Афаил:HalfEgyptianPoundobverse.png|50 [[Мысратәи афунт|мысратәи]] [[Апиастр|апиастр]]қәа (2007)
</gallery>
Егьырҭ еицырдыруа асиужетқәа: «Клеопатреи Цезари» иара убас «Клеопатреи Антонии».
Урыстәылатәи амузеиқәа рколлекциақәа рҿы иҟоуп еицырдыруа усумҭақәак:
* «Клеопатра лыԥсра» — [[Миниар, Пиер|Пиер Миниар]] исахьаҭыхымҭа (XVII); [[Ермитаж|Аҳәынҭқарратә Ермитаж]].
* «Клеопатра лыԥсра» — Романо Тревизани ҳәа изышьҭаз [[Тревизани, Франческо|Франческо]] исахьаҭыхымҭа (1710-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа); [[А. С. Пушкин ихьӡ зху асахьаҭыхратә ҟазарақәа рмузеи]].
* «Аԥсра иаҿу Клеопатра» — [[Аргунов, Иван Петр-иԥа|Иван Петр-иԥа Аргунов]] исахьаҭыхымҭа (1750); [[Третьиаков ихьӡ зху аҳәынҭқарратә галереиа]].
* «[[Клеопатра лчаражәра]]» — фламандиатәи асахьаҭыхҩы [[Иорданс, Иакоб|Иакоб Иорданс]] исахьаҭыхымҭа (1653); [[Ермитаж|Аермитаж]].
=== Клеопатра акино аҟны ===
Клеопатра илызкуп акинофильмқәа рацәанык:
* [[Клеопатра (афильм, 1899)|Клеопатра]] / Cléopâtre (Франциа, 1899) — абжьы зхам аԥшшәы шкәакәеи аиқәаҵәеи рыла иҟоу афильм, арежиссиор [[Мельес, Џьорџь|Џьорџь Мельес]], [[Д’Альси, Жанна|Жанна Д’Альси]] Клеопатра лроль налыгӡоит.
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1908)|Антонии Клеопатреи]] / Antony and Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1908) — абжьы зхам аԥшшәы шкәакәеи аиқәаҵәеи рыла иҟоу афильм, арежиссиор [[Кент, Чарльз|Чарльз Кент]], ароль налыгӡоит [[Лоуренс, Флоренс|Флоренс Лоуренс]].
* [[Клеопатра (афильм, 1910)|Клеопатра]] / Cléopâtre (Франциа, 1910) — абжьы зхам, аԥшшәы шкәакәеи аиқәаҵәеи рыла иҟоу афильм, [[Шеқспир, Уильиам|Уильиам Шекспир]] ипиеса «[[Антонии Клеопатреи]]» инақәыршәаны иқәыргылоу, арежиссиорцәа: [[Зекка, Фердинанд|Фердинанд Зекка]] ароль налыгӡоит.
* [[Клеопатра (афильм, 1912)|Клеопатра]] / Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1912) — абжьы зхам, аԥшшәы шкәакәеи аиқәаҵәеи рыла иҟоу афильм, арежиссиор [[Гескилл, Чарльз|Чарльз Л. Гескилл]], ароль налыгӡоит [[Гарднер, Хелен|Хелен Гарднер]].
* [[Марк Антонии Клеопатреи (1913)|Марк Антонии Клеопатреи]] / Marcantonio e Cleopatra (Италиа, 1913) — абжьы зхам, аԥшшәы шкәакәеи аиқәаҵәеи рыла иҟоу афильм, арежиссиор [[Гуаццони, Енрико|Енрико Гуаццони]], роль хада- [[Џьанна Террибили-Гонсалес]],
* [[Клеопатра (афильм, 1917)|Клеопатра]] / Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1917) — абжьы зхам, аԥшшәы шкәакәеи аиқәаҵәеи рыла иҟоу афильм, арежиссиор [[Едвардс, Џьеимс Гордон|Џьеимс Гордон Едвардс]], ароль налыгӡоит [[Бара, Теда|Теда Бара]], афильм ыӡит ҳәа иԥхьаӡоуп.
* [[Антони Клеопатреи (афильм, 1924)|Антони Клеопатреи]] / Anthony and Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1924) — арежиссиор, ароль наигӡоит.
* [[Клеопатра (афильм, 1928)|Клеопатра]] / Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1928) — арежиссиор [[Нил, Рои Уильиам|Рои Уильиам Нил]], ароль налыгӡоит [[Дороти Ревиер]].
* «Oh! Oh! Cleopatra» (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1931). Ароль аҿы.
* [[Клеопатра (афильм, 1934)|Клеопатра]] / Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1934) — Оскар аноминант, арежиссиор [[Демилль, Сесил Блаунт|Сесил Блаунт Демилль]], [[Кольбер, Клодетт|Клодетт Кольбер]] ароль налыгӡоит
* [[Клеопатра (афильм, 1943)|Клеопатра]] / كليوباترا (Мысра, 1943) — арежиссиор Ибрагим Лама, ароль наигӡоит [[Ризк, Амина|Амина Ризк]]
* [[Цезари Клеопатреи (афильм, 1945)|Цезари Клеопатреи]] / Caesar and Cleopatra (Британиа Ду, 1945) — арежиссиор, [[Ли, Вивиен|Вивиен Ли]] лроль налыгӡоит
* [[Антонии Клеопатреи рхатә ԥсҭазаара]] / La vida íntima de Marco Antonio y Cleopatra (Мексика, 1947) — арежиссиор [[Гавальдон, Роберто|Роберто Гавальдон]], ароль наигӡоит [[Понс, Мариа Антонелла|Мариа Антонелла Понс]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1951)|Антонии Клеопатреи]] / Antony and Cleopatra (Британиа Ду, 1951) — [[Летс, Паулин|Паулин Летс]] лроль налыгӡоит
* [[Клеопатра ҩ-ҵхык лыцымҩаԥгара]] / Due notti con Cleopatra (Италиа, 1953) — арежиссиор [[Маттоли, Марио|Марио Маттоли]], [[Лорен, Софи|Софи Лорен]] лроль налыгӡоит
* [[Нилтәи амаҭ]] / Serpent of the Nile (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1953) — арежиссиор [[Касл, Уильим|Уильим Касл]], ароль налыгӡоит [[Ронда Флеминг]]
* [[Ауаатәыҩса рҭоурых (афильм)|Ауаатәыҩса рҭоурых]] / The Story of Mankind (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1957) — арежиссиор [[Аллен, Ирвин|Ирвин Аллен]], роль хадас иамаз [[Меио, Вирџьиниа|Вирџьиниа Меио]]
* [[Клеопатра ллегионқәа]] / Le legioni di Cleopatra (Италиа, Франциа, Испаниа, 1959) — арежиссиор, ароль хада- [[Кристал, Линда|Линда Кристал]]
* ателесериал. Асериа «Caesar and Cleopatra» (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1959). Ароль налыгӡоит [[Лори, Паипер|Паипер Лори]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1959)|Антони Клеопатреи]] / Antony and Cleopatra (Австралиа, 1959) — арежиссиор, Бетти Кауфман ароль налыгӡоит
* [[Цезар изы аҳкәажә]] / Una regina per Cesare (Франциа — Италиа, 1962) — арежиссиор, ароль наигӡоит.
* [[Клеопатра (афильм, 1963)|Клеопатра]] / Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1963) — Оскар аноминант, арежиссиор [[Манкевич, Џьозеф Лео|Џьозеф Лео Манкевич]], [[Теилор, Елизабет|Елизабет Теилор]] ароль налыгӡоит
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1963)|Антонии Клеопатреи]] / Antonius und Cleopatra (ГФР, 1963) — арежиссиор, ароль наигӡоит [[Миутель, Лола|Лола Миутель]]
* [[Тотои Клеопатреи]] / Totò e Cleopatra (Италиа, 1963) — арежиссиор [[Черкио, Фернандо|Фернандо Черкио]], [[Ноель, Магали|Магали Ноель]] лроль налыгӡоит
* [[Ауарба аларҵәара]] / The Spread of the Eagle (Британиа Ду, 1963) — арежиссиор, ароль наигӡоит [[Моррис, Мери (актриса)|Мери Моррис]]
* [[Ус ҟаҵала, Клео!]] / Carry On Cleo (Британиа Ду, 1964) — арежиссиор, ароль наигӡоит [[Бҽрри, Аманда|Аманда Бҽрри]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1965)|Антонии Клеопатреи]] / Antonio e Cleopatra (Италиа, 1965) — арежиссиор, ароль наигӡоит [[Валери, Валериа|Валериа Валери]]
* [[Сара, Клеопатреи Антонии]] / Η Κλεοπάτρα ήταν Αντώνης (Грециа, 1966) — ароль наиӡоит [[Паравас, Ставрас|Ставрас Паравас]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1967)|Антонии Клеопатреи]] / Antoine et Cléopâtre (Франциа, 1967) — арежиссиор, [[Магр, Жиудит|Жиудит Магр]] лроль налыгӡоит
* [[Астерикси Клеопатреи]] / Astérix et Cléopâtre — амультипликациатә фильм (Франциа, Бельгиа, 1968), Клеопатра абжьы лхалҵеит [[Дакс, Мишлин|Мишлин Дакс]]
* [[Cleopatra (аниме)|Cleopatra]] / クレオパトラ — аеротикатә аниме (Иапониа, 1970), Клеопатра абжьы лхалҵеит [[Накаиама, Тинацу|Тинацу Накаиама]]
* [[Клеопатра (афильм, 1970)|Клеопатра]] / Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1970) — арежиссиор, ароль наигӡоит [[Вива (актриса)|Вива]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1972)|Антонии Клеопатреи]] / Antony And Cleopatra (Британиа Ду, Испаниа, Швеицариа, 1972) — арежиссиор [[Хестон, Чарлтон|Чарлтон Хестон]], ароль наигӡоит [[Нил, Хильдегард|Хильдегард Нил]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1974)|Антони Клеопатреи]]/ Antony and Cleopatra (Британиа Ду, 1974) — арежиссиор Jon Scoffield, [[Сазман, Џьанет|Џьанет Сазман]] лроль налыгӡоит
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1977)|Антонии Клеопатреи]] — абалеттә фильм (СССР, 1977), [[Осипенко, Алла Евгени-иԥҳа|Алла Осипенко]] лроль налыгӡоит
* [[Цезари Клеопатреи (ателеспектакль)|Цезари Клеопатреи]] — ателеспектакль (СССР, 1979), [[Коренева, Елена Алексеи-иԥҳа|Елена Коренева]] лроль налыгӡоит
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1980)|Антонии Клеопатреи]] — ателеспектакль (СССР, 1980), [[Борисова, Иулиа Константин-иԥҳа|Иулиа Борисова]] лроль налыгӡоит
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1981)|Антонии Клеопатреи]] / Antony and Cleopatra — (Британиа Ду, 1981) — арежиссиор [[Миллер, Џьонатан|Џьонатан Вулф Миллер]], [[Лапотеир, Джеин|Джеин Лапотеир]] лроль налыгӡоит
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1984)|Антонии Клеопатреи]] / Antony and Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1984) — арежиссиор, ароль налыгӡоит [[Редгреив, Линн|Линн Редгреив]]
* [[Салам џьаҳанымҟа амҩа аҟынтә]] / Highway to Hell (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1992) — арежиссиор, ароль налыгӡоит Amy Stiller
* [[Клеопатра леротикатә ԥхыӡқәа]] / Sogni erotici di Cleopatra (Италиа, Франциа, 1996) — [[Петрелли, Марчелла|Марчелла Петрелли]] лроль налыгӡоит
* [[Зена — аибашьцәа рҳкәажә]] / Xena: Warrior Princess — ателесериал (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1997), [[Торрес, Џьина|Џьина Торрес]] лроль налыгӡоит
* [[Клеопатра (афильм, 1999)|Клеопатра]] / Cleopatra — (Еиду Америкатәи Аштатқәа, Германиа, 1999), [[Варела, Леонор|Леонор Варела]] лроль налыгӡоит
* [[Астерикси Обеликси: «Клеопатра» амиссиа]] / Astérix & Obélix: Mission Cléopâtre — (Франциа, Германиа, 2002), арежиссиор [[Шаба, Ален|Ален Шаба]], ароль налыгӡоит [[Беллуччи, Моника|Моника Беллуччи]]
* [[Иули Цезар (афильм, 2002)|Иули Цезар]] / Julius Caesar — (Нидерланды, Италиа, Германиа, Еиду Америкатәи Аштатқәа, 2002), арежиссиор [[Едель, Ули|Ули Едель]], ароль наигӡоит [[Сардо, Самуела|Самуела Сардо]]
* [[Аканнаки|Каннаки (Клеопатра)]] / കണ്ണകി (Индиа, 2002) — арежиссиор, [[Дас, Нандита|Нандита Дас]] лроль налыгӡоит
* [[Римтәи аимпериа. Август]] / Imperium: Augustus (Германиа, Италиа, Испаниа, Австриа, Франциа, Британиа Ду, 2003) — арежиссиор [[Ианг, Роджер|Роджер Ианг]], ароль наигӡоит [[Валле, Анна|Анна Валле]]
* [[Клеопатра (Адамо ифильм)|Клеопатра]] / Cleopatra (Швециа, 2003) — апорнографиатә фильм, арежиссиор [[Адамо, Антонио|Антонио Адамо]], роль хадас иамоу [[Теилор, Џьулиа|Џьулиа Теилор]]
* [[Скуби-Ду, дабаҟоу смумиа?]] / Scooby-Doo! in Where’s My Mummy? — амультипликациатә фильм (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 2005), Клеопатра абжьы лхалҵеит [[Медсен, Вирџьиниа|Вирџьиниа Медсен]]
* [[Рим (ателесериал)|Рим]] / Rome (2005—2007) — [[HBO]]/[[BBC]] ателеверсиатә драма, ароль налыгӡоит [[Маршал, Линдси|Линдси Маршал]]
* Иули Цезар / Giulio Cesare — аопера (Британиа Ду, 2006), [[Низ, Даниель де|Даниель де Низ]] лроль налыгӡоит
* [[Клеопатра (афильм, 2007)|Клеопатра]]/ Cleópatra (Бразилиа, 2007) — арежиссиор, ароль наигӡоит [[Негрини, Алессандра|Алессандра Негрини]]
* [[Аамҭа аҳәаа (ателесериал)|Аамҭа аҳәаа]], асериа «Клеопатра илыцымҩаԥгаз аҵх» (Урыстәыла, 2015) — ароль налыгӡоит [[Шьербакова, Евгениа Евгени-иԥҳа|Евгениа Шьербакова]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 2017)|Антонии Клеопатреи]] / Antony and Cleopatra (Британиа Ду, 2017) — арежиссиор, ароль налыгӡоит [[Саимон, Џьозетт|Џьозетт Саимон]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 2018)|Антонии Клеопатреи]] / Antony and Cleopatra (Британиа Ду, 2018) — арежиссиор, ароль налыгӡоит [[Оконедо, Софи|Софи Оконедо]]
* [[Африкатәи аҳкәажәцәа]], «Аҳкәажә Клеопатра» / Queen Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, Британиа Ду, 2023, Netflix асериал) ароль аҿы.
* [[Астерикси Обеликси: Ажәҩантәи Аимпериа]] / Astérix et Obélix: L’Empire du Milieu (Франциа, 2023) — арежиссиор [[Кане, Гииом|Гииом Кане]], ароль налыгӡоит [[Котиар, Марион|Марион Котиар]]
* «[[Клеопатра (афильм ҿыц)|Клеопатра]]» — 2010 шықәса инаркны аус зыдулара иаҿу афильм
=== Аӷбақәа ===
* [[Клеопатра (афрегат, 1779)|Клеопатра]]— [[Британиа Ду Аҳра арратә-мшынтә флот]] 5-тәи аранг змоу 32 бџьар змоу афрегат, 1779 шықәсазы амшын ихҵан, 1814 шықәсазы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (афрегат, 1780)|Клеопатра]]— 32 бзарбзан зықәгылоу афрегат, 1780 шықәсазы [[Франциатәи арратә-мшынтә мчқәа]] рзы амшын ихҵан, 1793 шықәсазы [[Британиа Ду Аҳра арратә-мшынтә флот]] анапахьы иаанагеит, ахьӡ ԥсахны «Oiseau» (аԥсаатә) ҳәа ахьӡҵан, 1816 ашықәсазы иқәгахеит.
* Клеопатра — 44 бзарбзан змаз [[Франциатәи арратә-мшынтә мчқәа]] рфрегат, 1817 азы амшын ихырҵеит, 1823 азы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (афрегат, 1835)|Клеопатра]]— [[Британиа Ду Аҳра арратә-мшынтә флот]] 6-тәи аранг змоу 26 бзарбзан зықәгылоу афрегат, 1835 шықәсазы амшын ихырҵеит, 1862 ашықәс азы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (афрегат, 1838)|Клеопатра]]— [[Франциатәи арратә-мшынтә мчқәа]] 50 бзарбзан змоу афрегат, 1838 шықә азы амшын ихҵан, 1869 ашықәс азы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (аԥхӡытә фрегат)|Клеопатра]]— [[Британиатәи Ост-Индиатәи Акомпаниа]] афрегат, 1839 азы амшын ихырҵеит, 1847 шықәса мшаԥымза 14 рзы Малабар аԥшаҳәаҿы иҟәыбаса ицеит, уи акомандеи апассаџьырцәеи (зегьы ааидкыланы 250 инареиҳаны) ҭахеит.
* [[Клеопатра (понтон)|Клеопатра]]— аекипажазы ацҳа хәыҷ змоу апонтон, 1877 шықәсазы ақьашана [[Клеопатра лгәыр (Лондон)|Клеопатра лгәыр]] Александриантәи Лондонҟа аиагаразы идыргылаз, 1878 шықәсазы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (акорвет)|Клеопатра]]— [[Британиа Ду Аҳра арратә-мшынтә флот]] авинттә корвет, 1878ш азы амшын ихырҵеит, 1931ш азы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (акреисер лас)|Клеопатра]]— [[Британиа Ду Аҳра арратә-мшынтә флот]] акреисер лас, 1915ш азы амшын ихҵан, 1931ш азы иқәгахеит.
* [[HMS Cleopatra (1940)|Клеопатра]] — [[Британиа Ду Аҳра арратә-мшынтә флот]] акреисер, уи 1940ш азы амшын ихҵан, 1953ш азы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (атранспорт)|Клеопатра]]— Еиду Америкатәи Аштатқәа рытранспорттә ӷба, 1944 шықәсазы «United Victory» ҳәа ахьӡ аманы амшын ихҵан, 1946 шықәсазы Британиа Ду иаанахәеит, Александриеи Ниу-Иорки рыбжьара амшын ихын, 1956 шықәсазы «Клеопатра» ҳәа ахьӡ ԥсахын, 1961 шықәсазы Еиду Арабтә мшынтә еилахәыра имилаҭтәны иҟарҵеит, 1981 шықәсазы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (афрегат)|Клеопатра]]— [[Британиа Ду Аҳра арратә-мшынтә флот]] афрегат, 1964ш азы амшын ихырҵеит, 1992 азы иқәыргеит.
* Клеопатра — аԥассажьыртә, палубаки винт заҵәыки змоу аԥхараныҟәаӷба, 1964 шықәс азы амшын ихҵан. Аҳәынҭқарратә наплакы «Москватәи аӷбаргылареи аӷбақәа рремонт аҟаҵареи рзы азауад» ала «МО-106» ҳәа ахьӡ аманы, 1995 шықәсазы «Чаика» ҳәа ахьӡ ԥсахын, 2006 шықәсазы — «Клеопатра» ҳәа, 2015 шықәсазы иқәгахеит<ref>{{Cite web |url=https://fleetphoto.ru/vessel/11897 |title=Клеопатра, Бортовой №: В-12-3795. |archive-date=2025-01-12 |access-date=2025-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250112103817/https://fleetphoto.ru/vessel/11897 |url-status=live }}</ref>.
=== Афилателиа ===
[[Афаил:Stamp 1972 Ajman MiNr2529A252536A pm B002.jpg|мини|250px|Аџьман аԥошьҭатә марка, 1972]]
* Мысратәи асулҭанра аԥошьҭатә марка (абарельеф «Клеопатра»), ашьацԥшшәы, 2 милием, 1914 шықәса ажьырныҳәамза 8<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/272444-Cleopatra-Egyptian_History-%D0%95%D0%B3%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82 Cleopatra.]</ref>, 1921 шықәса<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/321607-Cleopatra-Egyptian_History-%D0%95%D0%B3%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82 Cleopatra.]</ref>
* Мысратәи асулҭанра аԥошьҭатә марка (абарельеф «Клеопатра»), аҟаԥшь, 2 милием, 1922 шықәса<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/321608-Cleopatra-Egyptian_History-%D0%95%D0%B3%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82 Cleopatra.]</ref>
* Иементәи Мутаваккилтәи Аҳра аԥошьҭатә марка ([[Тиеполо, Џьованни Баттиста|Џьованни Баттиста Тиеполо]] исахьаҭыхымҭа «Антонии Клеопатреи реиԥылара»), 24 бкуши, 1968 шықәса мшаԥымза<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/486896-The_Meeting_of_Anthony_and_Cleopatra_Giambattista_Tiepolo-UNESCO_-_Save_the_Monuments_of_Venice-%D0%99%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE The Meeting of Anthony and Cleopatra, Giambattista Tiepolo.]</ref>
* Аџьмантәи аемират аԥошьҭатә марка ([[Лисс, Иоганн|Иоганн Лисс]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лыԥсра»), 1 катартәи риал, 1972 шықәса<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/689940-Death_of_Cleopatra_Johann_Liss-Paintings_from_Alte_Pinakothek_Munich_II-%D0%90%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B0%D0%BD Death of Cleopatra, Johann Liss.]</ref>
* Парагваи аԥошьҭатә марка ([[Каньиаччи, Гвидо|Гвидо Каньиаччи]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лыԥсра»), 0,25 гуарани, 1972 шықәса лаҵарамза 22<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/447352-The_Death_of_Cleopatra_G_Cagnacci_detail-Paintings_from_the_Vienna_Museum-%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D0%B9 The Death of Cleopatra, G. Cagnacci (detail).]</ref>
* Екваториалтәи Гвинеиа аԥошьҭатә марка ([[Каньиаччи, Гвидо|Гвидо Каньиаччи]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лыԥсра»), 2 песета Екваториалтәи Гвинеиа, 1973 шықәса рашәарамза 29.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/295406-G_Cagnacci_The_Death_of_Cleopatra-Nude_paintings_by_European_painters-%D0%AD%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%93%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%8F G. Cagnacci : The Death of Cleopatra.]</ref>
* Чехословакиа аԥошьҭатә марка ([[Рубенс, Питер Пауль|Питер Пауль Рубенс]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра»), 5 чехословакиатәи акрона, 1977 шықәса абҵарамза 24<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/123556-Cleopatra_by_Rubens_1614-1617-%D0%98%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D0%A7%D0%B5%D1%85%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%8F Cleopatra, by Rubens. (1614—1617).]</ref>
* Шьамтәыла аԥошьҭатә марка (Клеопатра лбиуст), 25 пиастр, 1979 шықәса нанҳәамза 19.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/378849-Head_of_Clipeata_Cleopatra-Exhibits_from_National_Museum_Damascus-%D0%A1%D0%B8%D1%80%D0%B8%D1%8F Head of Clipeata (Cleopatra).]</ref>
* Мраҭашәаратәи Берлин аԥошьҭатә марка (Берлинтәи антикатә еизгарҭаҿы Клеопатра лбиуст), 30 пфенниг, 1984 шықәса ажьырныҳәамза 12.<ref>{{Cite web |url=https://www.stampworld.com/ru/stamps/Berlin/Postage%20stamps/1980-1989?year=1984 |title=1984 Art Treasures of the Museum in Berlin. |archive-date=2025-01-20 |access-date=2025-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120133123/https://www.stampworld.com/ru/stamps/Berlin/Postage%20stamps/1980-1989?year=1984 |url-status=live }}</ref><ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/41070-Queen_Cleopatra_VII_Museum_of_Antiquities-Art_treasures_in_Berlin_museums-%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD Queen Cleopatra VII (Museum of Antiquities).]</ref>
* Гаианатәи аԥошьҭатә марка ([[Моро, Гиустав|Гиустав Моро]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра»), 50 гаианатәи адоллар, 1993 шықәса ԥхынҷкәынмза 6.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1164576-Cleopatra_by_Gustave_Moreau-Bicentenary_of_the_Louvre_Paris-%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%B0%D0%BD%D0%B0 Cleopatra, by Gustave Moreau.]</ref>
* Мали аԥошьҭатә марка (Елизабет Теилор Клеопатра лроль налыгӡоит), 150 франк КФА BCEAO, 1994 шықәса лаҵарамза 23.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/510446-Elizabeth_Tayklor_Cleopatra-Motion_picture-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B8 Elizabeth Taylor, Cleopatra.]</ref>
* Либериа аԥошьҭатә марка (Клеопатра лпортреҭ), 50 цент, 1998 шықәса ԥхынгәымза 27.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1545691-Cleopatra_VII_Thea_Filop%C3%A1tor-Monarchs_1998-%D0%9B%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F Cleopatra VII Thea Filopátor.]</ref>
* Сиерра-Леоне аԥошьҭатә марка ([[Рени, Гвидо|Гвидо Рени]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лыԥсра»), 1000 леоне, 2000 шықәса жьҭаарамза 6.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1085336-The_Death_of_Cleopatra_by_Guido_Reni-International_Stamp_Exhibition_Espana_2000-%D0%A1%D1%8C%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B0-%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B5 The Death of Cleopatra by Guido Reni.]</ref>
* Антигуеи Барбудеи рԥошьҭатә марка ([[Лересс, Герард де|Герард де Лересс]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лчара»), 1 мрагыларатәи-карибтәи адоллар, 2000 шықәса ԥхынҷкәынмза 18.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/681921-Cleopatras_Banquet_Gerard_Lairesse-Bicentenary_of_Rijksmuseum_Amsterdam_Dutch_Paintings-%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%B0_%D0%B8_%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%B4%D0%B0 «Cleopatra’s Banquet» (Gerard Lairesse).]</ref>
* Гренадеи, Карриакуи, Мартиника Хәыҷи рԥошьҭатә блок ([[Лересс, Герард де|Герард де Лересс]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лчаражәра»), 6 мрагыларатәи-карибтәи адоллар, 2001 шықәса ажьырныҳәамза 15<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/717293-Cleopatras_banquet_by_Gerard_Lairesse-Rijksmuseum-%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BA%D0%B0_%D0%B8_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%BA Cleopatra’s banquet, by Gerard Lairesse.]</ref>
* Мальдиватәи аԥошьҭатә марка ([[Лересс, Герард де|Герард де Лересс]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лчаражәра»), 7 мальдивтәи руфиа, 2001 шықәса ажьырныҳәамза 15<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1007193-Cleopatras_Banquet_-_Gerard_Lairesse-Rijksmuseum_Amsterdam_2001-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D1%8B «Cleopatra’s Banquet» — Gerard Lairesse.]</ref>
* Мозамбиктәи аԥошьҭатә марка (Клеопатра лпортреҭ), 20 000 метикал, 2002 шықәса цәыббрамза 28<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/367418-Cleopatra_VII-Egyptian_Pharaohs_2002-%D0%9C%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BA Cleopatra VII.]</ref>
* Либериа аԥошьҭатә марка (Клеопатра лстатуиа), 60 либериатәи адоллар, 2006 шықәса рашәарамза 13<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1530420-Study_of_a_nude_woman_as_Cleopatra-400th_Birth_Anniversary_of_Rembrandt-%D0%9B%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F Study of a nude woman as Cleopatra.]</ref>
* Сан-Томеи Принсипи рԥошьҭатә марка (асаркофаги Клеопатра лпортрети), 20 000 добра, 2008 шықәса ԥхынгәымза 17.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1540941-Sarcophagus_Queen_Cleopatra_VII-Egyptian_Civilization-%D0%A1%D0%B0%D0%BD-%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D0%B5_%D0%B8_%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%B8%D0%BF%D0%B8 Sarcophagus, Queen Cleopatra VII.]</ref>
* Британиа Ду аԥошьҭатә марка (Антонии Клеопатреи, аконцерт), 68 пенни, 2011 шықәса мшаԥымза 21.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/249636-Antony_Cleopatra_2006-Royal_Shakespeare_Co-%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F Antony & Cleopatra 2006.]</ref>
* Гвинеиа аԥошьҭатә марка (Елизабет Теилор Клеопатра лроль налыгӡоит), 10 000 гвинеиатәи афранкқәа, 2011 шықәса лаҵарамза 10.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1429368-Cleopatra-Elizabeth_Taylor_2011-%D0%93%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%8F Cleopatra.]</ref>
* Гвинеиа аԥошьҭатә маркеи аԥошьҭатә блоки (Елизабет Теилор Клеопатра лроль налыгӡоит), 40 000 гвинеиатәи афранкқәа, 2011 шықәса лаҵарамза 10.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1429370-Cleopatra_with_Richard_Burton-Elizabeth_Taylor_2011-%D0%93%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%8F Cleopatra with Richard Burton.]</ref>
* Гвинеиа аԥошьҭатә маркеи аԥошьҭатә блоки (Клеопатра лпортреҭ), 40 000 гвинеиатәи афранкқәа, 2011 шықәса цәыббрамза 30.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1439323-Edfu_temple_Horus_statue_and_Cleopatra-History_of_Egyptian_Art-%D0%93%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%8F Edfu temple, Horus statue and Cleopatra.]</ref>
* Мальдиватәи аԥошьҭатә марка ([[Иорданс, Иакоб|Иакоб Иорданс]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лчара»), 20 мальдиватәи руфиа, 2014 шықәса жьҭаарамза 7.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/830594-Cleopatras_Feast_by_Jacobs_Jordaens-250th_Anniversary_of_the_Hermitage_Museum-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D1%8B «Cleopatra’s Feast», by Jacobs Jordaens.]</ref>
* Нигер аԥошьҭатә марка (Елизабет Теилор Клеопатра лроль налыгӡоит), 900 франк КФА BCEAO, 2016 шықәса мшаԥымза 20.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1373078-As_Cleopatra-Elizabeth_Taylor_2016-%D0%9D%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80 Elizabeth Taylor As Cleopatra.]</ref>
* Соломонтәи адгьылбжьахақәа рԥошьҭатә блок (Микеланџьело Буонарроти исахьаҭыхымҭа «Клеопатра»), 10 Соломонтәи адгьылбжьахақәа рдоллар, 2016 шықәса мшаԥымза 12.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/992158-Cleopatra_by_Michelangelo-Michelangelo_1475-1564-%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 «Cleopatra», by Michelangelo]</ref>
* Украина аԥошьҭатә марка (Клеопатра лпортреҭ), аноминал V, 2019ш.<ref>{{Cite web |url=https://meshok.net/item/117253317_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0_2019_%D0%92%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%8F_%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B_%D0%9A%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B0_1%D0%BC |title=Украина 2019, Выдающиеся женщины, Клеопатра, 1 м.|archive-date=2025-01-15 |access-date=2025-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250115080059/https://meshok.net/item/117253317_%25D0%25A3%25D0%25BA%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B8%25D0%25BD%25D0%25B0_2019_%25D0%2592%25D1%258B%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%258E%25D1%2589%25D0%25B8%25D0%25B5%25D1%2581%25D1%258F_%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D1%2589%25D0%25B8%25D0%25BD%25D1%258B_%25D0%259A%25D0%25BB%25D0%25B5%25D0%25BE%25D0%25BF%25D0%25B0%25D1%2582%25D1%2580%25D0%25B0_1%25D0%25BC |url-status=live }}</ref>
== Клеопатра астрономиаҿы ==
* [[Астероидқәа рымаҟа|Амаҟа хада]] иатәу аметаллтә [[Астероид|астероид]] [[(216) Клеопатра]], мшаԥымза 10, 1880 шықәсазы [[Пализа, Иоганн|Иоганн Пализа]], [[Пула иҟоу Австро-Венгриатәи амшынтә обсерваториа]]ҿы иааиртит. Абаҩ аформа амоуп, ашәагаа 217×94×81 км ыҟоуп. Ҩ-мҩанызак ацуп ([[Алексгелиос]]и), иаартын цәыббрамза 19, 2008 шықәсазы, Клеопатра лхәыҷқәа Александр Гелиоси Клеопатра Селена II рыхьӡқәа рыхҵоуп.
* [[Венера]] иҟоу [[Клеопатра (акратер)|Клеопатра]] ҳәа изышьҭоу [[Акратер|акратер]], [[Максвелл ашьхақәа]] рымрагыларатәи аҟәараҿы иҟоуп, ахьӡ шьақәнарӷәӷәеит Жәларбжьаратәи Астрономиатә Еидгыла 1992 шықәсазы. Адәахьтәи аҭаҳара адиаметр — 100 км иназынаԥшуеит, аҩныҵҟатәи — 45—55 км; адәахьтәи аҭаҳара аҵаулара — 1,5 км, аҩныҵҟатәи — 2,4—2,6 км.
== Клеопатра абиологиаҿы ==
* Ҽынлатәи аԥарԥалыкь [[Алимонница клеопатра|алимонница клеопатра]], ахкы дахцәажәахьеит швециатәи аԥсабараҭҵааҩы [[Линнеи, Карл|Карл Линнеи]] 1767 шықәсазы. Ареал: аладатәи Европа, аҩадатәи Африка, Иааигәоу Мрагылара.
* [[Cleopatra (амоллиуск)|Cleopatra]][[Амгәаҿы ашьапы змоу моллиускқәа|амгәаҿы ашьапы змоу моллиускқәа]] рыхкы (акамыршша), 20 инареиҳаны ахкқәа зҵазкуа.
== Азгәаҭарақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{Акьыԥхьра|книга|заглавие=Закат Птолемеев|автор=[[Кравчук, Александр (историк)|Кравчук, Александр]]|место=М.| издательство = [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы издательства Наука|Гл. ред. восточной литературы]]|год=1973|страниц=217|ссылка=http://www.sno.pro1.ru/lib/kravchuk/|оригинал=Kleopatra, Ossolineum|оригинал язык=pl|ref=Кравчук}}
* {{книга |автор=[[Декс, Пьер]] |заглавие=Клеопатра|место=Ростов-на-Дону|издательство=Феникс|год= 1998|страниц=320 |серия=След в истории|isbn=5-222-00181-4 |тираж=10000|ref=Декс}}
* {{Книга|автор=Петров А.|ссылка часть=http://ec-dejavu.ru/c/Cleopatra.html|часть=Несколько страниц в защиту Клеопатры|заглавие=Восток-Запад-Россия. Сб. статей.|место=М.|издательство=[[Прогресс-Традиция]]|год=2002|страницы=383—390|ref=Петров}}
* {{Акьыԥхьра|книга|заглавие=Клеопатра или Неподражаемая|автор=[[Френ, Ирен]]|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=2001|страниц=356|isbn= 5-235-02668-3|ответственный=перевод [[Баскакова, Татьяна Александровна|Т. А. Баскаковой]]|оригинал=L'Inimitable Cléopâtre|язык=ru|оригинал язык=fr|серия=[[ЖЗЛ|Жизнь замечательных людей]]|тираж=6000|ref=Френ}}
* ''[[Светони|Светоний]]'', «Божественный Юлий», «Август»
* ''Бенгтсон Г.'' Правители эпохи эллинизма. — М.: Наука, 1982.
* ''Beckerath J. von.'' Handbuch der ägyptischen Königsnamen. — Mainz, 1999.
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://web.archive.org/web/20030208021301/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/cleopatra_vii.shtml Cleopatra VII] at [[BBC]] History
* [https://web.archive.org/web/20180306142846/https://publications.artic.edu/roman/api/epub/480/510/print_view Cat. 22 Tetradrachm Portraying Queen Cleopatra VII] — Sabino Rachel, Gross-Diaz Theresa, Art Institute of Chicago, 2016.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 69 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 1-тәи ашәышықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 13 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 30 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Нанҳәамза 12 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Птолемеиаа рпринцессацәа]]
[[Акатегориа:Ажәытәтәи Мысра аҳкәажәцәа]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 1-тәи ашәышықәсазтәи Африка анапхгаҩцәа]]
[[Акатегориа:«Анцәатә комедиа» аперсонажқәа]]
[[Акатегориа:Зашьцәа зшьыз]]
[[Акатегориа:Аԥсышьа еилкаам аҭагылазаашьақәа]]
[[Акатегориа:Ашҳам ыжәны рхы зшьыз]]
[[Акатегориа:Клеопатра| ]]
[[Акатегориа:Марк Антони иҳәсақәа]]
9ocegzy50qexp5m46mvklpg22zezljp
Алахәыла ахцәажәара:~2026-54299-87
3
57023
174932
2026-10-10T01:30:58Z
~2026-54299-87
26126
Создана пустая страница
174932
wikitext
text/x-wiki
phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1
Алахәыла:Nart17/Ашкол
2
57024
174933
2026-10-10T08:46:53Z
Nart17
17397
Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline)
174933
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:School 18 Syktyvkar.JPG|thumb|250px|[[Типовая школа|Ашколқәа ртиптә хыбрақәа рсериа]]]]
'''Ашкол''' (аполиак ажәа szkoła ала, алаҭын ажәа schola аҟынтә, абырзен ажәа σχολή аҟынтә — «аԥсшьараамҭа»<ref>''Фасмер М.'' Этимологический словарь русского языка. — М.: Прогресс, 1964—1973. — Статья «школа».</ref>) — [[Общее образование|азеиԥш ҵара]] ахьроуа [[Образовательное учреждение|ҵараиурҭоуп]]. Инарҭбааны иуҳәозар, ари ажәа иарбанзаалак ҵараиурҭазы ухы иаурхәар ҟалоит ([[музыкальная школа|амузыкатә школ]], [[художественная школа|асахьаҭыхратә школ]], [[спортивная школа|аспорттә школ]] — [[ДЮСШ|ахәыҷтәы-қәыԥштә аспорттә школ]], аиқәԥаратә ҟазара ашкол, уҳәа убас иҵегьы)<ref name="ushakov">{{книга
|автор =
|заглавие = Толковый словарь русского языка
|ответственный = Д. Н. Ушаков
|ссылка = http://ushdict.narod.ru/dict.htm
|место = М.
|издательство = Гос. институт «Сов. энцикл.»; ОГИЗ; Гос. издательство иностр. и нац. слов
|год = 1940
|том = 4
|страниц =
|страницы =
|isbn =
|archive-date = 2011-12-06
|archive-url = https://web.archive.org/web/20111206092257/http://ushdict.narod.ru/dict.htm
}}</ref>.
== Атермин ахьынтәиаауа ==
Раԥхьаӡа абырзен ажәа [[wikt:σχολή|σχολή]] иаанагон «аԥсшьараамҭа, зых иақәиҭу аамҭахгара», нас уи «аԥсшьараамҭазы аҽазыҟаҵара» (иаҳҳәап, [[Платон]] аԥсшьарамшқәа раан ауаа еизганы иԥышәеи идырреи рызнеигон), анаҩс — «аҽазыҟаҵарақәа», «афилософцәа реицәажәара» (иаҳҳәап, [[Плутарх]] иҿы) ҳәа рхы иадырхәо иалагеит. Ари ажәа аурыс бызшәа ишиашоу акәымкәа, алаҭын ажәа schola аҟынтәи, аполиак ажәа szkoła ала иалалеит.
== Ахкқәа ==
Ашколқәа иурҭоит:
* [[Начальное общее образование|алагамҭатә ҵара]] ([[начальная школа|алагарҭатә школ]]) (Урыстәылан 1-тәи акласс инаркны 4-тәи акласс аҟынӡа)
* [[Основное общее образование|азеиԥш ҵара хада]] ([[средняя школа|абжьаратә школ]]) (Урыстәылан 5-тәи акласс инаркны 9-тәи акласс аҟынӡа)
* [[Среднее образование|абжьаратә]] [[Общее образование|азеиԥш ҵара]] ([[средняя школа|абжьаратә школ]]) (Урыстәылан 10-тәи акласс инаркны 11-тәи акласс аҟынӡа)
* [[Профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] ([[ПТУ]], [[Техникум (учебное заведение)|атехникумқәа]], [[Училище|абжьаратә ҵараиурҭақәа]], уҳәа уб. иҵ.)
* иҷыдоу аҵара, иреиҳау аҵарагьы уахь иналаҵаны (атехникатә, аекономикатә, аиуристтә, [[Религиозная организация|адинтә]], уҳәа уб. егь.)
== Арҵара апроцесс ==
=== Ашколтә аамҭа аихшара ===
Ашколтә аамҭа х-етапкны ишоуп: [[урок|аурок]], [[школьная перемена|аԥсшьараамҭа]], «зымш иацу агәыԥ». Аурокқәеи аԥсшьараамҭақәеи акырынтә рҽеиҭнырыԥсахлоит, «зымш иацу агәыԥ» ала аҵарамш хыркәшахоит.
* Аурок — ашколхәыҷқәа амаҭәарқәа рыла разыҟаҵара ауп.
* Аԥсшьараамҭа — аурокқәа рыбжьара аԥсшьара ауп.
* «Зымш иацу агәыԥ» (''инагӡ.'' «[[Школа с продлённым днём|зымш иацу агәыԥ]]», ГПД) — аҵаҩы аҩны дыҟазарц алшара ахьыҟам иахҟьаны аурокқәа рышьҭахь ашкол аҿы данаанхо ауп (акрифар, аурокқәа ҟаиҵар илшоит). 1999 шықәса инаркны еиҿкаауп ахәыҷқәа рхылаԥшразы агәыԥқәа.
* Аелективқәа (аелективтә курсқәа), афакультативқәа (абжьааԥны, ихадоу аурокқәа рышьҭахь имҩаԥысуеит).
=== Арҵара апрограмма ===
[[Школьная программа|Ашколтә программа]] ([[учебная программа|арҵагатә программа]], [[программа обучения|арҵара апрограмма]]) — ашкол аҿы иддырҵо [[Учебная дисциплина|арҵаратә маҭәарқәа]] реизга ауп.
=== Ахәшьарақәа ===
Ашколқәа рҿы ахәшьараҭарақәеи (аҵаҩы иеихьӡарақәа ирызку аинформациа аҳасабала) ахәшьарақәеи (ахәшьара хыԥхьаӡарала аарԥшра) еилырхӡом. Убри аҟнытә ахәшьара ҳәа иашьҭоуп зегьы: ахәшьараҭарагьы, ахәшьарақәагьы. Урыстәылатәи ашколқәа рҿы ахәшьарақәа ықәдыргылоит хә-баллк иҟоу асистемала (1 инаркны 5 рҟынӡа).
* Ихәарҭам хәшьарақәоуп 1, 2 (аофициалтә хьӡы — ''ихәарҭам'').
* Ахәшьара 3 (аофициалтә хьӡы — ''хар амам'') иреиҵаӡоу хар змам хәшьароуп, иахьынӡахәҭоу иҳаракым ҳәа иԥхьаӡоуп.
* Ахәшьара 4 (аофициалтә хьӡы — ''ибзиоуп'') лассы-лассы «абжьаратә хәшьара аасҭа еиҳауп» ҳәа иԥхьаӡоуп.
* Ахәшьара 5 (аофициалтә хьӡы — ''ибзиаӡоуп'') иреиӷьӡоу хәшьароуп.
3-баллк ма еиҳаны ҳәа иҟоу адыррақәа рыҩаӡара ''аихьӡара'' ҳәа иашьҭоуп, 4-баллки, насгьы еиҳаны — ''адыррақәа рхаҭабзиара'' ҳәа иашьҭоуп<ref>[http://bigideas.ru/posts/11/246 Важные знания в школьные времена для успешного саморазвития] {{Wayback|url=http://bigideas.ru/posts/11/246 |date=20120116003608 }} Henrik Edberg / BigIdeas — интересные переведённые статьи из англоязычного интернета</ref> (иаҳҳәап, аофициалтә документқәа рҿы: «акласс аҿы аихьаӡара — 80%, адыррақәа рхаҭабзиара —70%» — даҽакала иуҳәозар, 80% аҵаҩцәа 3-баллки еиҳангьы ирымоуп, урҭ рҟынтәи 70% — 4 баллки еиҳангьы).
Зны-зынла ахәшьара иацзар ҟалоит аплиус ма аминус. Иаҳҳәап, ахәшьара '''4+''' (4-еи аплиуси) еиҳауп '''4''' аасҭа, аха еиҵоуп '''5−''' (5-еи аминуси) аасҭа, насгьы '''5−''' еиҵоуп '''5''' аасҭа. Ишаԥу еиԥш, аплиусқәеи аминусқәеи анаҩс ҳасаб рзыруам. Аԥшьбарак, ашықәс рзы, иара убас аттестат аҿы ахәшьарақәа аплиуси аминуси рыда ықәдыргылоит. Ихәарҭам ахәшьарақәа ('''1''', '''2''') аплиусқәеи аминусқәеи рыда ықәдыргылоит. Ахәшьара '''1''' шамахамзар ықәдыргылаӡом. Иҟоуп аофициалтә документқәа рҿы (иаҳҳәап, акласстә журналқәа рҿы) аплиусқәеи аминусқәеи рхархәара азин узымҭо иофициалбжатәу «аԥҟарақәа».
Уи адагьы иҟоуп уажәтәи ахәшьарақәа рыла «аҳәаатә хәшьара» (аԥшьбарак, ашықәсбжа, асеместр, атриместр рзы) ақәыргылара амеханика ҷыда. Абжьааԥны ари амеханизм абжьаратә балл аԥхьаӡара иеиԥшуп, аҵыхәтәантәи ахәшьарақәа еиҳа аԥыжәара рырҭоит.<!-- В целом следует признать, что механизмы оценивания отметками предельно заформализованы и отметочное давление учителей на учеников рассматривается как важнейшее средство организации учебной дисциплины.-->
Иара убасгьы иҟоуп ахәшьарақәа идифференциатәу рсистема (10-балл, 12-балл, 20-балл, уимоу 100-балл ҳәагьы иҟоу). 100-баллтәи асистема рхы иадырхәоит [[Британиаду|Еиду Британиа]] ашколқәа рҿы, 20-баллтәи асистема [[Франциа|Франциа]] ашколқәа рҿы ахәшьарақәа рыҭаразы ихадоу системоуп, 12-баллтәи асистема [[Украина|Украинатәи]] ашколқәа рҿы ахархәара амоуп, 10-баллтәи асистема рхы иадырхәоит [[Беларус|Белоруссиа]], [[Молдавиа]], [[Латвиа|Латвиа]], [[Литва]], [[Қырҭтәыла|Қырҭтәыла]], [[Ермантәыла|Ермантәыла]] рышколқәа рҿы. Иҟоуп иара убасгьы нбанлатәи, насгьы адыррақәа егьырҭ ахәшьара рыҭара асистемақәа.
=== Аҿыцлагалақәа ===
==== Аелектронтә рҵага шәҟәқәа рыларҵәара апроект ====
2013 шықәса ааԥынразы 75 школ рҿы имҩаԥган 60 мшы имҩаԥысуаз аексперимент, уи шьаҭас иҟаҵаны арҵаҩцәа ирылшеит арҵаратә процесс аҿы [[Электронный учебник|аелектронтә рҵага шәҟәқәа]] рхархәара адинамика бзиа шамоу азы алкаа аҟаҵара. Аха иазгәаҭан апроект аиӷьтәра шаҭаху.<br>
2015 шықәсанӡа еиуеиԥшым аԥышәарақәа мҩаԥган, урҭ рылҵшәақәа рыла ирыдыркылаз азакәан ала, ажьырныҳәамза 1, 2015 шықәса инаркны Урыстәылатәи ашколқәа зегьы зелектронтә версиа ҭыҵуа ашәҟәқәа рахь ииасыр ахәҭоуп.<br>
Аелектронтә рҵага шәҟәы «Аелектронтә ҵаратә лагыла» захьӡу Москва ақалақь ахада [[Собянин, Сергей Семёнович|Сергеи Собианин]] иаԥшьигаз апроект иахәҭакуп<ref name="prikaz">{{книга
|автор =
|заглавие = О формировании федерального перечня рекомендуемых учебников
|ответственный = Министерство образования и науки Российской федерации
|ссылка = http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B/4983/%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB/3980/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7%20%E2%84%96%201559%20%D0%BE%D1%82%2008.12.2014.pdf
|место = М.
|издательство =
|год = 2015
|том =
|страниц =
|страницы =
|isbn =
|archive-date = 2015-06-22
|archive-url = https://web.archive.org/web/20150622200729/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B/4983/%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB/3980/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7%20%E2%84%96%201559%20%D0%BE%D1%82%2008.12.2014.pdf
}} {{Cite web |url=http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/документы/4983/файл/3980/Приказ%20№%201559%20от%2008.12.2014.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2019-07-03 |archive-date=2015-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150622200729/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/документы/4983/файл/3980/Приказ%20№%201559%20от%2008.12.2014.pdf |url-status=dead }}</ref>.
Ари апроект — иаку арҵаратә системоуп, уи еиднакылоит еиуеиԥшым аидеиақәа:
* аҵаҩы [[планшет|ипланшет]];
* арҵаҩы ипланшет;
* [[интерактивная доска|Иинтерактивтәу акласс ӷәы]];
* аелектронтә мшынҵа;
* «Аҭаареи акрыфареи» захьӡу аинформациатә система.
Иахьатәи аамҭазы ари апроект — аԥышәаратә проектуп, лаҵарамза, 2015 шықәсазы иҟаз адыррақәа рыла уи иалахәуп 2,500-ҩык аҵаҩцәеи 60-ҩык арҵаҩцәеи.<br>
Аелектронтә рҵага шәҟәы «Аелектронтә Ҵаратә Лагыла» иахәҭакны уахәаԥшуазар — конструкторуп, арҵаҩы уи ихы иархәаны арҵага шәҟәы атекст, аинтерактивтә ҵакы, ахарҭәаагатә материалқәа акны еизигоит. Ақьаад иалху ашәҟәгьы еиԥш, уи дарбанзаалак аҵаҩы ихатә мыругоуп. Аинтернет ала аелектронтә шәҟәы ахала иҿыцхоит, насгьы атестқәеи аконтрольтә усурақәеи рылҵшәақәа асервер ахь идәықәҵазар алшоит<ref name="uchebnick">{{книга
|автор =
|заглавие = uchebnik.mos.ru
|ответственный = Департамент образования города Москвы
|ссылка = http://uchebnik.mos.ru/ui/landing/
|место = М.
|издательство =
|год = 2015
|том =
|страниц =
|страницы =
|isbn =
|archive-date = 2015-06-23
|archive-url = https://web.archive.org/web/20150623205834/http://uchebnik.mos.ru/ui/landing/
}}</ref>.
==== Амаҭәар «Атехнологиа» аҳәаақәа ирҭагӡаны аԥхьагыларатә технологиақәа рҵара ====
[[Министерство образования и науки Российской Федерации|Урыстәылатәи Афедерациа аҵареи аҭҵаарадырреи рминистрра]] 2017 шықәсазы иазыԥхьагәанаҭоит ашколқәа рҿы амаҭәар «атехнологиа» арҵара аконцепциа азырхиара, уи аинформациатә технологиақәеи [[3D-принтер|3D-принтерқәеи]] аус рыдулара иазынархахоит. Урыстәылатәи Афедерациа Аҵареи Аҭҵаарадырреи рминистрра азеиԥш ҵара аусхк аҟны аҳәынҭқарратә политика адепартамент адиректор Анастасиа Зырианова ишылҳәо ала, уажәазы ишьақәырӷәӷәоуп ихадоу азеиԥш ҵара инықәырԥшу арҵаратә программа — аҵара аҵакы ҳәаақәызҵо адокумент<ref>{{Cite web |url=http://www.mskagency.ru/materials/2475165 |title=Работа с 3D-принтерами может появиться в школьной программе по технологии к 2017 г |access-date=2015-07-30 |archive-date=2015-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150805013454/http://www.mskagency.ru/materials/2475165 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2015/07/29/technology/ |title=Российских школьников научат работать с 3D-принтерами |access-date=2015-07-30 |archive-date=2015-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729130158/http://lenta.ru/news/2015/07/29/technology/ |url-status=live }}</ref>.
== СССР ашколқәа ==
[[Афаил:Аттестат зрелости МПС СССР 1970 годы.JPG|thumb|300px|Аашықәсатәи аҵаразы аршаҳаҭгеи абжьаратә ҵаразы аттестати, 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа.<br>СССР иҟан СССР Аҵара Аминистрра акәымкәа СССР Аимадаратә мҩақәа аминистрра иатәыз ашколқәа. Арҵара апрограмма аиԥшымзаарақәа амамызт.]]
[[Афаил:Аттестат зрелости образца 1945 г..jpg|thumb|Ақәранаӡаратә аттестат (1945 шықәса)]]
[[1918|1918 шықәсазы]] [[Декрет об отделении церкви от государства и школы от церкви|ауахәамеи аҳәынҭқарреи, ашколи ауахәамеи реиҟәыҭхара иазкыз адекрет]] ала иуахәаматәым аҵара апринцип алагалоуп. Раԥхьаӡа акәны Урыстәыла аҭоурых аҿы 1930 шықәсазы зегьы рзы ихымԥадатәиу хәыда-ԥсада иҟоу аҵара апринцип аларгалеит<ref>[https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/352290-postanovlenie-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-i-soveta-narodnyh-komissarov-o-vseobschem-obyazatelnom-nachalnom-obuchenii-14-avgusta-1930-g Постановление Центрального исполнительного комитета и Совета народных комиссаров. О всеобщем обязательном начальном обучении.]</ref>. Ауааԥсыра реиҳараҩык (1897 шықәсазы 2/3 ауааԥсыра иреиҵамкәа иҵарадан) рҵарадара аԥыхразы 1930-тәи ашықәсқәа рҟынӡа СССР жәлар рҵара асистемаҿы аус руан [[Ликбез|аҵарадара аԥыхра иазкыз ашколқәа]]<ref name="БСЭГрам">'''Грамотность'''. БСЭ, 3-е изд. — М.: Сов. энциклопедия, 1972. — т.7.</ref>.
[[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] иаԥҵан ауааԥсыра зегьы зымҽхазкуаз азеиԥшҵаратә школқәа рсистема. Иҟан абжьаратә азеиԥшҵаратә школқәа, аус зуаз аҿар рзы ашколқәа ([[Вечернее обучение|уахынлатәи ашколқәа]], [[Школа рабочей молодёжи|аус зуаз аҿар рышколқәа]]).
1943 шықәсазы СССР ақалақьқәа [[Москва]], [[Ленинград]], [[Список союзных республик СССР|аидгылатә республикақәа]] раҳҭнықалақьқәа, [[Область (география)|аобласттәи]] [[Край|атәылаҿацәтәи]] центрқәа, ааглыхратә центр дуқәа жәпакы рҿы иҟаз быжьшықәсатәии [[средняя школа|абжьаратәии ашколқәа]] рҿы аҷкәынцәеи аӡӷабцәеи [[раздельное обучение|хаз-хазы аҵара]] ддырҵон, убас иҟан 1954 шықәсанӡа.
Ашколқәа рҿы иҟан [[Ленинская комната|Ленин иуадақәа]], ахәыҷқәеи аҿари аиҵбыраӡатәи реиҿкаарақәа: аиҵбыратәи аклассқәа рзы иҟан [[Октябрята|октиабриаттәи аеҵәақәа]], 4-тәи акласс инаркны 7-тәи акласс аҟынӡа — [[Пионерское движение|апионертә отриадқәа]], аиҳабыратә классқәа рҿы — [[комсомол|акомҿартә еиҿкаарақәа]]. Иҟан истандартыз [[школьная форма|ашколтә форма]], уи аԥҟашьа ашықәсқәа цацыԥхьаӡа аҽаԥсахуан.
Асоветтә шықәсқәа раангьы, иахьагьы асоветтә школ адунеи ашколқәа зегьы ишреиӷьу астереотип ыҟоуп<ref>{{cite web
|url = http://tass-ural.ru/analytics/260.html
|title = Российская школа - по-прежнему лучшая в мире?
|author =
|date =
|work =
|publisher = tass-ural.ru
|access-date = 2011-03-10
|lang =
|archive-url = https://web.archive.org/web/20121203192533/http://tass-ural.ru/analytics/260.html
|archive-date = 2012-12-03
|url-status = dead
}}</ref>.
== Еиуеиԥшым атәылақәа рҿы ҳаамҭазтәи ашкол ==
=== Урыстәыла ===
Еиуеиԥшым аамҭақәа рзы [[Урыстәыла|Урыстәыла]] ашколқәа 10-12 класс рыла ишьақәгылан, урҭ 4-ҩаӡарак рыла еихшан:
* ашколқәранӡатә,
* аиҵбыратә,
* абжьаратә,
* аиҳабыратә.
Ашкол иалганы аԥышәарақәа анырҭилак ашьҭахь аҵаҩцәа ''«Ақәранаӡаратә аттестат»'' роуеит.
Ашкол аус ауеит аҳәынҭқарра (арегионалтә мамзаргьы амуниципалтә биуџьетқәа рыла), ахазхаҿқәа, ауаажәларратә хеидкылақәа, иара убас адинтә конфессиақәа рхарџь ала.
Ашколқәа шоит:
* Аҵара аҩаӡарала:
** алагарҭатә,
** Ихарҭәаам абжьаратә (ихадоу),
** абжьаратә,
** иреиҳау;
* Аҵаҩы дыӡӷабзар ма дыҷкәынзар:
** [[Мужчина|Ахацәа]] рзы,
** [[Женщина|аҳәса]] рзы,
** Еицырзеиԥшу;
* адин иаҿырԥшны:
** Идинтәым
** идинтәу (аконфессионалтә).
Азеиԥш абжьаратә ҵара узҭо аҵараиурҭақәа рахь иаҵанакуеит:
* Азеиԥшҵаратә школқәа,
* [[Лицей|алицеиқәа]],
* [[Гимназия|агимназиақәа]].
Абжьааԥны азеиԥшҵаратә ҵараиурҭақәа рахь иҭалоит 6 мамзаргьы 7 шықәса анырхыҵуа; иалгоит 17 ма 18 шықәса анырхыҵуа. Азеиԥш абжьаратә ҵара истандарттәу ашколтә программа иазԥхьагәанаҭоит 10-12 классқәеи убриаҟарагьы аҵара ашықәсқәеи.
Аҵарашықәс иалагоит цәыббрамза 1 азы, инҵәоит лаҵарамза анҵәамҭазы. Аҵарашықәс 5-8-тәи, 10-тәи аклассқәа рҿы 35 мчыбжьы цоит, 1-4-тәи, 9-тәи, 11-тәи аклассқәа рҿы — 34 мчыбжьы. Аҵарашықәс аихшараан иҟоуп ихадоу ҩ-знеишьак:
* ''Аԥшьбаракқәа'' 4 рыла. Аԥшьбаракқәа рыбжьара аԥсшьарамшқәа ыҟоуп («аԥхынтәи», «ҭагалантәи», «аӡынтәи», «ааԥынтәи»).
* ''Атриместрқәа'' 3 рыла. Атриместрқәа еихшоуп 5-блоккны, урҭ рыбжьара мчыбжьыктәи аԥсшьарамшқәа ыҟоуп, III-тәии I-тәии атриместрқәа рыбжьара аԥхынтәи аԥсшьарамшқәа ыҟоуп.
Мамзаргьы ашколтә программа атриместрқәа рыла ишоуп, аха мчыбжьыктәи аԥсшьарамшқәа амам, урҭ рҭыԥан Аҳәынҭқарратә стандарт иақәшәо аԥсшьарамшқәа амоуп. Иҟоуп авариант 5-6 мчыбжьы рыла ишьақәгылоу арҵаратә модульқәеи (апериодқәа) мчыбжьыктәи аԥсшьарамшқәеи рҽанырыԥсахуа. Ас еиԥш иҟоу 2-периодк (модульк) атриместр шьақәдыргылоит.
Ишаԥу еиԥш, 10-11-тәи аклассқәа рҿы ашықәс 2-шықәсбжак рыла ишоуп.
Аԥшьбарак, ма атриместрқәа зегьы рынҵәамҭазы изхысуа амаҭәарқәа зегьы рзы аихшьалатә хәшьара ықәдыргылоит, ашықәс анҵәамҭазы — ашықәс ахәшьара. Зны-зынла аԥшьбарак азы ахәшьарақәа рцынхәрас, мамзаргьы урҭ инарываргыланы ашықәсбжазы ахәшьарақәа ықәдыргылоит. Аҵара ззымҵо, даҽакала иуҳәозар, ашықәс анҵәамҭазы иҽеим ахәшьарақәа зауз аҵаҩы, класск аҿы дахахар илшоит, мамзаргьы класск ала еиҵаны диагазар ҟалоит.
Аҵыхәтәантәи акласс анҵәамҭазы, иара убас 9-тәи акласс анҵәамҭазы (мамзаргьы 8-тәи акласс анҵәамҭазы 10 шықәса аҵара рҵозар), аҵаҩцәа маҭәарқәак рыла аԥышәарақәа рҭиуеит. Урҭ аԥышәарақәеи ашықәс ахәшьарақәеи рылҵшәақәа рыла ақәранаӡаратә аттестат ахь ахәшьарақәа ықәдыргылоит. Аԥышәарақәа ахьыҟам амаҭәарқәа рзы аттестат ахь ашықәс ахәшьара ықәдыргылоит.
Аҵараиура ихымԥадатәиуп 9-тәи акласс аҟынӡа. 10-тәи, 11-тәи аклассқәа рҿы аҵара ахәыҷқәа зегьы рзы ихымԥадатәиӡам. Аҵаҩы 11-тәи акласс даналгалак ашьҭахь, ихарҭәаау абжьаратә ҵаразы аршаҳаҭга иоуеит (Урыстәылатәи Афедерациаҿы — Ихарҭәаау азеиԥш ҵаразы [[Аттестат|аттестат]]). 9-тәи акласс қәҿиарала даналгалак ашьҭахь, аушьҭымҭа ихадоу азеиԥш ҵаразы аттестат иоуеит. 9-тәи акласс аушьҭымҭа азанааҭтә ҵараиурҭаҿы ([[Профессионально-техническое училище|ПТУ]], СПТУ) иҵара иациҵар илшоит, уа, иара убас, ихарҭәаау абжьаратә ҵара апрограммала иҵара далгар илшоит, мамзаргьы абжьаратә ҵараиурҭа ҷыдаҿы (атехникум, аколлеџь, абжьаратә ҵараиурҭақәа жәпакы: амедицинатә, арҵаҩратә), уаҟа абжьаратә ҵара ҷыдеи, атехник ма анџьныр еиҵбы рквалификациа иоур илшоит, мамзаргьы иаразнак аусура далагаргьы ҟалоит. Уи адагьы, НПО-и СПО-и русбарҭақәак азанааҭтә зыҟаҵара апрограммақәа рыла 8-тәи, 9-тәи аклассқәа рахь аҵаҩцәа рыдыркылоит. 9-тәи акласс ашьҭахь аколлеџь, атехникум, мамзаргьы абжьаратә ҵараиурҭа ианҭало актәи аҵарашықәс (ПТУ аҿы шықәсыки бжаки) 10-тәи, 11-тәи аклассқәа рыпрограммала аҵара рҵоит (ақыҭанхамҩеи абнатә нхамҩеи ирызку НПО-и СПО-и рзанааҭқәак рыда). Уи адагьы иазгәаҭатәуп СПО «Акәашара аҟазара» азанааҭ ахь ишрыдыркыло 7-тәи акласс ианалгалак ашьҭахь<ref>[http://www.balletvrn.ru/docs/071203%20ФГОС%20СПО%20Искусство%20танца.doc Министерство образования и науки Российской Федерации, Приказ от 17 января 2011 г. № 36]</ref>, «Абалет аҟазара» азанааҭ ахь 4-тәи акласс ианалгалак ашьҭахь<ref>{{Cite web |url=http://bestpravo.com/federalnoje/ea-postanovlenija/g2g.htm |title=Об утверждении и введении в действие федерального государственного образовательного стандарта среднего профессионального |access-date=2016-04-26 |archive-date=2017-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907185800/http://bestpravo.com/federalnoje/ea-postanovlenija/g2g.htm |url-status=dead }}</ref>, «Аинструменталтә нагӡара» — 1-тәи акласс ахь<ref>{{Cite web |url=http://7law.info/zakonodatelstvo/legal0k/z023.htm |title=Об утверждении и введении в действие федерального государственного образовательного стандарта среднего профессионального образования по |access-date=2014-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211054454/http://7law.info/zakonodatelstvo/legal0k/z023.htm |archive-date=2015-12-11 |url-status=dead }}</ref> (аҵара ҿҳәарас иамоуп 4 шықәсеи 10-мзи инаркны 10 шықәсеи 10-мзи рҟынӡа, иара убас азеиԥш, абжьаратә занааҭтә ҵара апрограммақәа рыла аҵара ддырҵоит). Иреиҳау аҵараиурҭа аҭаларазы абжьааԥны иумазароуп ихарҭәаау абжьаратә ҵара: абжьаратә (ихарҭәаау) азеиԥш ҵаразы аттестат, ма азанааҭ-техникатә ҵараиурҭа [[диплом|адиплом]], ма атехникум адиплом, иара убас [[ЕГЭ|ЕГЕ]] алҵшәақәа.
Ашколқәа жәпакы рҿы ирыдыркылеит 5-мштәи (аԥсшьарамшқәа — асабша, амҽыша) мамзаргьы 6-мштәи (амҽыша — ԥсшьарамшуп) аусуратә [[неделя|мчыбжьы]], есыҽны 4-8 урок (СанПиН ҿыцқәа изларҳәо ала, 1-4-тәи аклассқәа рҿы 5-урокк иреиҳамкәа, 5-6-тәи аклассқәа рҿы 6-урокк иреиҳамкәа, 7-11-тәи аклассқәа рҿы 7-урокк иреиҳамкәа). Ас еиԥш иҟоу асистема аан аурокқәа цоит 45 минуҭ (еиҳа имаҷзаргьы ҟалоит, аха, шамахамзар, 35 минуҭ иреиҵам). Аурокқәа рҽыршоит аԥсшьараамҭақәа рыла, урҭ 5-20 минуҭ ыҟоуп. Аҵара ада аклассқәа рҿы аҵаҩцәа аҩныҟатәи адҵақәагьы нарыгӡоит (аиҵбыратәи ашколхәыҷқәа аҩныҟатәи адҵақәа ирыҭамзаргьы ҟалоит, уи арҵаҩы ибарҭоуп).
Азеиԥш ҵара асистемаҿы иҟалар алшоит испециалтәу абжьаратә школқәа мамзаргьы хаз игоу аклассқәа (апрофилԥхьатәи [[Профильное обучение|апрофилтәи]]): амаҭәарқәа жәпакы — атәым бызшәа, афизика-математикатә, ахимиатә, анџьныртә, абиологиатә уҳәа инарҵауланы рҵара иазку. Иаабац аклассқәа излареиԥшым аспециализациа амаҭәарқәа рзы изыцҵоу арҵаратә лшареидарала ауп. Аҵыхәтәантәи аамҭазы амш наӡа ашколқәа ҿиоит, уаҟа ахәыҷқәа азеиԥш ҵара адагьы, аурокнҭыҵтәи аусура мҽхакы ҭбаала имҩаԥыргоит, аус руеит агәыԥқәа, асекциақәа уҳәа реиԥш иҟоу [[дополнительное образование детей|ахәыҷқәа изыцҵоу рҵаразы]] ахеидкылақәа.
Азеиԥшҵаратә школқәа рыдагьы Урыстәыла иҟоуп [[учреждение дополнительного образования детей|ахәыҷқәа изыцҵоу рҵара иазку аусбарҭақәагьы]] — [[Детская музыкальная школа|амузыкатә]], асахьаҭыхратә, [[ДЮСШ|аспорттә]] уҳәа. Урҭ азеиԥш ҵара ахыдҵақәа рыӡбаӡом, хықәкыс ирымоу ахәыҷқәа рырҿиаратә лшарақәа рыҿиара ауп, насгьы рыԥсҭазааратә хҳәаақәҵареи азанааҭи ралхраан ацхыраара рыҭара иазкуп.
2005-2010 ашықәсқәа рзы Урыстәылатәи Афедерациаҿы ашколқәа рхыԥхьаӡара 12 377 еизак рыла ирмаҷын<ref>{{cite web|url=http://www.novopol.ru/-za-pyat-let-v-rossii-zakryili-tyisyach-selskih-shkol-text121219.html|title=За пять лет в России закрыли 10 тысяч сельских школ|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120413171005/http://www.novopol.ru/-za-pyat-let-v-rossii-zakryili-tyisyach-selskih-shkol-text121219.html|archive-date=2012-04-13|access-date=2012-04-12|url-status=dead}}</ref>.
==== Аҵара ареформа ====
Лаҵарамза 8, 2010 шықәсазы Урыстәыла ахада инапы аҵаиҩит Афедералтә закәан № 83, уи ашьаҭала, ажьырныҳәамза 1, 2011 шықәса инаркны ашколқәа жәпакы ихымԥадатәиу аҳәынҭқарратә ԥаразоужьра аиура иаҟәыҵит. Ԥхынҷкәынмза 29, 2012 шықәсазы ирыдыркылеит «Урыстәылатәи Афедерациаҿы аҵара иазку» Афедералтә Закәан, уи амчра аиуит цәыббрамза 1, 2013 шықәсазы. Ари азакәан инақәыршәаны ашколқәа аштаттә еихшанҵа рхала ишьақәдырӷәӷәар рылшоит, аџьаԥса афонд аизшара, зыхә шәатәу арҵаратә маҵзурақәа ашколхәыҷқәа рыҭара рылшоит<ref>{{Cite web|url = http://echo.msk.ru/blog/aolshtynsky/1209687-echo/|title = Реформа общего образования — «социальная бомба» замедленного действия|author = Андрей Ольштынский|work = |date = 2013-12-02|publisher = Эхо Москвы|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222104710/http://echo.msk.ru/blog/aolshtynsky/1209687-echo/|url-status = live}}</ref>. Убри инамаданы, Москва арҵаҩы [[Средний размер оплаты труда|ибжьаратәу иуалфахәы]] иазҳаит. 2010 шықәсазы уи мызкахьы 39,2 нызқь мааҭ ыҟан, 2013 шықәсазы — 64,1 нызқь мааҭ иҟалеит. 2014 шықәса анҵәамҭазы уи 70,2 нызқь мааҭ рҟынӡа инаӡеит. 2010 шықәса инаркны Москва арҵаҩы ибжьаратәу иуалфахәы 79% рыла еиҳахеит<ref>{{Cite web|url = http://www.interfax.ru/moscow/421688|title = Средняя зарплата учителей в Москве достигла 70 тысяч рублей|author = |work = |date = 2015-02-03|publisher = Интерфакс|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222105538/http://www.interfax.ru/moscow/421688|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://vz.ru/news/2015/5/29/748130.html|title = Собянин: Средняя зарплата учителей в Москве выросла до 70 тыс. рублей|author = |work = |date = 2015-05-29|publisher = Деловая газета Взгляд|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222104439/http://vz.ru/news/2015/5/29/748130.html|url-status = live}}</ref>.
Жьҭаарамза 1, 2014 шықәса инаркны Урыстәылатәи ашколқәа зыхә шәатәу «зымш иацу агәыԥ» ахь ииасит<ref>{{Cite web|url=http://www.aif.ru/dontknows/actual/1352541|title = Сколько сейчас стоит продлёнка в школах и станет ли она вновь бесплатной?|lang=ru|author = Елена Слободян|work = |date = 2014-10-04|publisher = Аргументы и Факты|archive-url=https://web.archive.org/web/20141004081129/https://aif.ru/dontknows/actual/1352541|archive-date=2014-10-04|url-status=live}}</ref>. Аҵаразы Афедералтә закәан инақәыршәаны абиуџьеттә еиҿкаарақәа зыхә шәатәу арежим ахь аиасра рхала ирыӡбоит, иара убас аҵаҩцәа ирырҭо изыцҵоу амаҵзурақәа рзы аҭаацәа иршәаша ахәԥса рхала ишьақәдыргылоит<ref>{{Cite web|url = http://www.mk.ru/social/2014/08/28/v-novom-godu-bolshinstvo-shkol-perekhodit-na-platnuyu-prodlenku.html|title = Большинство школ с 1 сентября переходит на платную «продлёнку»|author = Евгений Балабас|work = |date = 2014-08-28|publisher = Московский комсомолец|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222120252/http://www.mk.ru/social/2014/08/28/v-novom-godu-bolshinstvo-shkol-perekhodit-na-platnuyu-prodlenku.html|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.rg.ru/2015/09/10/prodlenka.html|title = Урок закончился? Плати!|author = Сергей Жуков|work = |date = 2015-09-10|publisher = Российская газета|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222161531/http://www.rg.ru/2015/09/10/prodlenka.html|url-status = live}}</ref>.
Мшаԥымза 1, 2024 шықәсазы Урыстәылатәи Афедерациа ахада Владимир Путин аиҳабыра рнапы ианиҵеит аҩныҟатәи адҵақәа рырмаҷрала, аконтрольтә усурақәа рымҽхак армаҷрала, амаҭәарбжьаратә еимадарақәа рырӷәӷәарала, аушьҭратә ԥышәарақәа рматериалқәеи арҵаратә программақәеи еиҳа еиӷьу реишьашәаларала ашколтә программа еиӷьыртәырц. Уи иҭышәынтәалоу, алҵшәа змоу аҵара-ааӡаратә лшареидара алнаршароуп<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/society/articles/2024/04/02/1029268-prezident-poruchil-optimizirovat-uchebnii-protsess-v-shkolah/|title=Президент поручил оптимизировать учебный процесс в школах|lang=ru|website=Ведомости|date=2024-04-02|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403023428/https://www.vedomosti.ru/society/articles/2024/04/02/1029268-prezident-poruchil-optimizirovat-uchebnii-protsess-v-shkolah|url-status=live}}</ref>.
=== Германиа ===
[[Афаил:Nuremberg. Bismarcks school.jpg|thumb|250px|«Бисмаркшуле»]]
Германиа адыррақәа хыԥхьаӡарала ахәшьара рыҭараан рхы иадырхәо асистемеи Урыстәылатәи асистемеи зынӡаск еиԥшым. Иреиҳау баллны иԥхьаӡоуп акы, еицәоу баллны — фба. Германиатәи ашколқәа аимԥшымзаара рымоуп адыррақәа рымҽхак ала. Актәи аҭыԥ аҿы иҟоуп агимназиа, аҵыхәтәантәи аҭыԥ аҿы — ашкол хадақәа. Аҵаҩы школк аҟынтәи адыррақәа рыҩаӡаразы аҭахрақәа еиҳа иахьырацәоу ашкол ахь аиасра даара ицәыуадаҩуп.
=== Швеицариа ===
Швеицариа иҟоу ашколқәа зегьы ҩ-хкыкны ишоуп: аҳәынҭқарратәи ахатәи. Аҳәынҭқарратә ҵараиурҭақәа зегьы хәыда-ԥсадоуп, аҭыԥантәи ауааԥсыра реиҳараҩык уа аҵара рҵоит. Аҳәынҭқарратә школқәа зегьы аус руеит [[система образования в Швейцарии|амилаҭтә ҵара асистемала]] — [[Matura]] ҳәа изышьҭоу, уи адунеи аҿы зегь реиҳа иӷәӷәоу ҳәа иԥхьаӡоуп. Уи ҷыдара хадас иамоуп 3 бызшәак — ухала иалухуа аҳәынҭқарратә бызшәақәа ҩбеи аҳәаанырцәтәи бызшәаки хымԥада рҵара ауп. Швеицариа х-хәҭакны ишьақәгылоуп — анемец, афранцыз, аиталиан рыла. Уи инақәыршәаны атәыла ахәҭақәа зегьы рҿы аҵараиурҭақәа аус руеит амилаҭтә программа Matura еиуеиԥшым авариантқәа рыла — афранцыз бызшәала иҟоу Matura, анемец бызшәала иҟоу, аиталиан бызшәала иҟоу, урҭ зегьы Германиеи, Франциеи, Италиеи рышколтә стандартқәа иахьынӡауа ирзааигәоуп. Уи инақәыршәаны арҭ апрограммақәа дара-дара еишьашәалоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
Швеицариа иҟоу ахатә школқәа рхыԥхьаӡара 250 иреиҳауп, урҭ рҿы еиҳарак аҳәаанырцәынтәи иааиз аҵара рҵоит. Швеицариатәи ахатә школқәа адунеи зегьы аҿы еицырдыруеит: Forbes ишаҳәо ала, урҭ адунеи аҿы зегь реиҳа ахьӡ змоу, зыхә ҳараку аҵараиурҭақәа рсиаҿы аԥыжәара рымоуп<ref>{{cite web
|url = https://www.forbes.com/2007/12/10/europe-boarding-schools-biz-cx_vr_1210boarding_slide_2.html?partner=bigmir
|title = Наиболее привилегированные школы Европы ( Europe’s Most Expensive Boarding Schools)
|author = Vidya Ram
|date =
|work =
|publisher = forbes.com
|access-date = 2011-03-10
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20121027104029/http://www.forbes.com/2007/12/10/europe-boarding-schools-biz-cx_vr_1210boarding_slide_2.html?partner=bigmir
|archive-date = 2012-10-27
|url-status = dead
}}</ref>. Арҭ ашколқәа аԥырҵон еицырдыруа арҵаҩцәеи апсихологцәеи [[Иоганн Песталоцци]], [[Жан Пиаже]], [[Жирар, Жан-Батист (педагог)|аб Жирар]], [[Мария Монтессори|Мариа Монтессори]], [[Рудольф Штайнер|Рудолф Штаинер]] ридеиақәа рныррала. Швеицариатәи ашколқәа рыпрограммақәа аҵаҩы ихаҭара еинааланы иҿиарц (адоуҳатә, аинтеллектуалтә, махәҿалатә), насгьы аҵаҩцәа аҵаразы агәазыҳәара роурц еиԥш иахьышьақәгылоу ԥыжәараны ирымоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
Ахатә школқәа атәымуаа ирзынархоуп, убри аҟнытә урҭ фактла аус руеит жәларбжьаратәи иазхаҵоу ашколтә ҵара амилаҭтә стандартқәа зегьы рыла.
Иҟоуп иара убасгьы аноу-хаугьы: Швеицариа иаԥҵаз иҷыдоу ашколтә программақәа:
* Жәларбжьаратәи IB апрограмма (International Baccalaureate), уи 3-4 шықәса рыҩнуҵҟа адунеи аҿы иреиӷьу аҵараиурҭақәа рҭаларазы аҵаҩы иазыҟаҵара хықәкыс иамоуп.
* Finishing School — аҭыԥҳацәа рзы ашкол, зхаҭабзиара ҳараку аҵара адагьы адипломатиатә етикетгьы, ахымҩаԥгашьа бзиақәагьы ахьыддырҵо школуп.
Швеицариатәи ашколқәа зегьы, рырҵаратә программақәа еиԥшымзаргьы, ихарҭәаау абжьаратә ҵаразы раттестатқәа Европа, иара убас Америка, Австралиа уҳәа атәылақәа рҿы иазхарҵоит. Иарбанзаалак аҵараиурҭа ахыԥхьаӡаларазы иаҭахуп аҭаларатә балл умазарц, иара убас арҵара абызшәа шудыруа шьақәурӷәӷәароуп.
[[:Категория:Школы Швейцарии|Швеицариатәи ашколқәа рсиа]]
=== Ҭурқменисҭан ===
[[Афаил:Школа Ашхабад.jpg|thumb|right|250px|[[Ашхабад]] иҟоу Беиик Сердар Несиллери ашкол]]
1998-2000 ашықәсқәа рзы [[Ниязов, Сапармурат Атаевич|Сапармурат Ниазов]] иусԥҟақәа рыла атәылаҿы аҵара зегьы ареформа мҩаԥган, уи инамаданы абжьаратә ҵара аиура аамҭа 9 шықәса рҟынӡа еиҵахеит. Арҵаҩцәа рзанааҭтә дырра аизырҳаразы аинститутқәа аԥыхын, арҵаратә метод ҿыцқәа ралагалара азин ыҟамызт. Ашколқәа рҿы абаҩрҵәыреи аџьатә ҵареи рышьаҭақәа дырҵара иаҟәыҵит, урҭ рцынхәрас азанааҭтә ҵара алагалан.
Раԥхьатәи аусԥҟа ала Ҭурқменисҭан ахада ҿыц [[Бердымухамедов, Гурбангулы Мяликгулыевич|Гурбангулы Бердымухамедов]] ашколқәа рҿы аҵара 9 шықәса рҭыԥан 10 шықәса рҟынӡа ацҵаразы азакәан идикылеит, 2013 шықәсазы 12 шықәсатәи аҵара алагалан<ref>{{Cite web |url=http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/38936.html |title=С нового учебного года в средних школах Туркменистана введено 12-летнее обучение |access-date=2014-07-11 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714120228/http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/38936.html |url-status=live }}</ref>. Иара убас иалагалан амаҭәар ҿыцқәа — аекономика ашьаҭақәа, аекологиа, Ҭурқменисҭан акультуратә ҭынха, адунеитә культура, аетика, аинформациа-коммуникациатәи аинновациатәи технологиақәа, амодельҟаҵареи аграфикеи<ref>{{Cite web |url=http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2185055.html |title=В Туркменистане вводится 12-летнее среднее образование |access-date=2014-07-11 |archive-date=2013-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131122053536/http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2185055.html |url-status=live }}</ref>. Абасала, азеиԥш ҵараиурҭа иҭалоит 6 шықәса анырхыҵуа; иалгоит 18 шықәса анырхыҵуа<ref>{{Cite web |url=http://turkmenistan.gov.tm/?id=3459 |title=Средние школы переходят на 12-летнюю систему обучения |access-date=2014-07-11 |archive-date=2017-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012055016/http://turkmenistan.gov.tm/?id=3459 |url-status=dead }}</ref>. Аҵараиура ахәыҷқәа зегьы рзы ихымԥадатәиуп.
Иахьатәи аамҭазы азеиԥш бжьаратә ҵара узҭо аҵараиурҭақәа иреиуоуп азеиԥшҵаратә школқәа, [[Лицей|алицеиқәа]], [[Гимназия|агимназиақәа]].
Аҵарашықәс иалагоит цәыббрамза 1 азы, инҵәоит лаҵарамза анҵәамҭазы, ''аԥшьбаракқәа'' 4 рыла еихшоуп. Аԥшьбаракқәа рыбжьара аԥсшьарамшқәа ыҟоуп («аԥхынтәи», «ҭагалантәи», «аӡынтәи», «ааԥынтәи»). Аԥшьбарак анҵәамҭазы изхысуа амаҭәарқәа зегьы рзы аихшьалатә хәшьара рзықәдыргылоит, есышықәса анҵәамҭазы — ашықәс ахәшьара. Зны-зынла, аԥшьбарак азы ахәшьарақәа рцынхәрас ма урҭ инарываргыланы, ашықәсбжазы ахәшьарақәагьы рзықәдыргылоит. Аҵаҩы ашықәс анҵәамҭазы ихәарҭам ахәшьарақәа иоур, класск аҿы дахахар илшоит.
Ашколқәа жәпакы рҿы ирыдыркылеит 6-мштәи аусуратә [[неделя|мчыбжьы]] (амҽыша — ԥсшьарамшуп), есыҽны 4-7 урок мҩаԥыргоит. Ас еиԥш иҟоу асистема аан аурокқәа цоит 45 минуҭ. Аҵара адагьы аклассқәа рҿы аҵаҩцәа аҩныҟатәи адҵақәа ҟарҵоит (аиҵбыратәи ашколхәыҷқәа аҩныҟатәи адҵақәа ирыҭамзаргьы ҟалоит, уи арҵаҩы ибарҭоуп).
Азеиԥш абжьаратә ҵара роуеит 11-12-тәи аклассқәа рҵаҩцәа<ref>{{Cite web |url=http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2125512.html |title=Туркменистан переходит на 12-летнее среднее образование |access-date=2013-03-03 |archive-date=2013-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304130004/http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2125512.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.turkmeninform.com/ru/news/20130302/07133.html |title=Дан старт переходу образовательной системы Туркменистана на 12-летнее школьное образование |access-date=2013-03-03 |archive-date=2013-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306060159/http://www.turkmeninform.com/ru/news/20130302/07133.html |url-status=live }}</ref>. Иреиҳаӡоу аҵараиурҭа аҭаларазы абжьааԥны ихарҭәаау абжьаратә ҵара аҭахуп: абжьаратә школ аттестат, ма абжьаратә апрофтехучилишьче ишалгаз азы адокумент, мамзаргьы атехникум [[диплом|адиплом]].
Азеиԥш ҵара асистемаҿы иҟалар алшоит испециалтәу абжьаратә школқәа мамзаргьы хаз игоу аклассқәа (апрофилԥхьатәи [[Профильное обучение|апрофилтәи]]): амаҭәарқәа жәпакы — атәым бызшәа, афизика-математикатә, ахимиатә, анџьныртә, абиологиатә уҳәа инарҵауланы рҵара иазку. Иаабац аклассқәа излареиԥшым аспециализациа амаҭәарқәа рзы изыцҵоу арҵаратә лшареидарала ауп.
Азеиԥшҵаратә школқәа рыдагьы Ҭурқменисҭан иҟоуп [[учреждение дополнительного образования детей|ахәыҷқәа изыцҵоу рҵара иазку аусбарҭақәагьы]] — [[Детская музыкальная школа|амузыкатә]], асахьаҭыхратә, [[ДЮСШ|аспорттә]] уҳәа. Урҭ азеиԥш ҵара ахыдҵақәа рыӡбаӡом, хықәкыс ирымоу ахәыҷқәа рырҿиаратә лшарақәа рыҿиара ауп, насгьы рыԥсҭазааратә хҳәаақәҵареи азанааҭи ралхраан ацхыраара рыҭара иазкуп.
Ҭурқменисҭан аус ауеит [[ТРСОШ|Пушкин ихьӡ зху еилахәу аҭуркмен-аурыс школ]]. Уи ахыбра ианыԥшуеит иахьа Ҭурқменисҭани Ашхабади иҟоу архитектуратә стиль. Ашкол аԥҵоуп ҳаамҭазтәи атехнологиақәа ҳасаб рзуны, амультимедиатәқәагьы уахь иналаҵаны, насгьы иахьынӡауа ҳаамҭазтәи аметодқәа рхархәарала аҵаҩцәа адыррақәа роурц иазынархоуп<ref>{{cite web
|url = http://news.kremlin.ru/transcripts/6430
|title = Церемония открытия школы имени А. С. Пушкина
|author =
|date =
|work =
|publisher = news.kremlin.ru
|access-date = 2011-03-10
|lang =
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110920210754/http://news.kremlin.ru/transcripts/6430
|archive-date = 2011-09-20
|url-status = dead
}}</ref>. Ашкол аушьҭымҭацәа Урыстәылатәи аттестат ақәырԥшы роуеит. Урҭ рҟынтәи аӡәырҩы азинҷыдатә ҭагылазаашьақәа рыла Урыстәылатәи аҵараиурҭақәа рҭаларазы алшара рымоуп<ref>{{Cite web |url=http://www.turkmenistan.ru/ru/node/15911 |title=В Туркмении 53 школьных выпускника получили аттестаты о среднем образовании российского образца |access-date=2014-07-11 |archive-date=2020-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923131235/http://www.turkmenistan.ru/ru/node/15911 |url-status=live }}</ref>.
== Агалереиа ==
<gallery mode="packed" heights="175">
Morozov Selskaya Shkola.jpg|Ақыҭатә хәыда-ԥсадатәи ашкол. Урыстәыла. <br>[[Морозов, Александр Иванович (художник Российской империи)|Александр Морозов]], 1865
France in XXI Century. School.jpg|[[XXI век|XXI-тәи ашәышықәса]] иаҵанакуа ашкол аус ауеит адыррақәа ахшыбаҩ ахь аҭагалара апринцип ала. «[[:commons:Category:France in XXI Century|Франциа XXI-тәи ашәышықәсазы]]» захьӡу асериа аҟынтәи акарикатура. Аԥошьҭатә сахьа, [[1901 год|1901]]
Schoolgirls in Bamozai.JPG|Аиҵбыратә класс Бамозаи ақыҭаҿы ([[Афганистан|Афганисҭан]] иҟоу [[Гардез]] азааигәара) иҟоу ашкол аҿы. Ашкол ахыбра амаӡам, аурокқәа адәаҿы имҩаԥыргоит
</gallery>
== Шәахә. иара уб. ==
{{Allpages|Ашкол}}
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Школа}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:школ}}
kkecbt84z0bnqzd98v8hy1zhjqefrsc
174934
174933
2026-10-10T08:47:04Z
Nart17
17397
Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline)
174934
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:School 18 Syktyvkar.JPG|thumb|250px|[[Типовая школа|Ашколқәа ртиптә хыбрақәа рсериа]]]]
'''Ашкол''' (аполиак ажәа szkoła ала, алаҭын ажәа schola аҟынтә, абырзен ажәа σχολή аҟынтә — «аԥсшьараамҭа»<ref>''Фасмер М.'' Этимологический словарь русского языка. — М.: Прогресс, 1964—1973. — Статья «школа».</ref>) — [[Общее образование|азеиԥш ҵара]] ахьроуа [[Образовательное учреждение|ҵараиурҭоуп]]. Инарҭбааны иуҳәозар, ари ажәа иарбанзаалак ҵараиурҭазы ухы иаурхәар ҟалоит ([[музыкальная школа|амузыкатә школ]], [[художественная школа|асахьаҭыхратә школ]], [[спортивная школа|аспорттә школ]] — [[ДЮСШ|ахәыҷтәы-қәыԥштә аспорттә школ]], аиқәԥаратә ҟазара ашкол, уҳәа убас иҵегьы)<ref name="ushakov">{{книга
|автор =
|заглавие = Толковый словарь русского языка
|ответственный = Д. Н. Ушаков
|ссылка = http://ushdict.narod.ru/dict.htm
|место = М.
|издательство = Гос. институт «Сов. энцикл.»; ОГИЗ; Гос. издательство иностр. и нац. слов
|год = 1940
|том = 4
|страниц =
|страницы =
|isbn =
|archive-date = 2011-12-06
|archive-url = https://web.archive.org/web/20111206092257/http://ushdict.narod.ru/dict.htm
}}</ref>.
== Атермин ахьынтәиаауа ==
Раԥхьаӡа абырзен ажәа [[wikt:σχολή|σχολή]] иаанагон «аԥсшьараамҭа, зых иақәиҭу аамҭахгара», нас уи «аԥсшьараамҭазы аҽазыҟаҵара» (иаҳҳәап, [[Платон]] аԥсшьарамшқәа раан ауаа еизганы иԥышәеи идырреи рызнеигон), анаҩс — «аҽазыҟаҵарақәа», «афилософцәа реицәажәара» (иаҳҳәап, [[Плутарх]] иҿы) ҳәа рхы иадырхәо иалагеит. Ари ажәа аурыс бызшәа ишиашоу акәымкәа, алаҭын ажәа schola аҟынтәи, аполиак ажәа szkoła ала иалалеит.
== Ахкқәа ==
Ашколқәа иурҭоит:
* [[Начальное общее образование|алагамҭатә ҵара]] ([[начальная школа|алагарҭатә школ]]) (Урыстәылан 1-тәи акласс инаркны 4-тәи акласс аҟынӡа)
* [[Основное общее образование|азеиԥш ҵара хада]] ([[средняя школа|абжьаратә школ]]) (Урыстәылан 5-тәи акласс инаркны 9-тәи акласс аҟынӡа)
* [[Среднее образование|абжьаратә]] [[Общее образование|азеиԥш ҵара]] ([[средняя школа|абжьаратә школ]]) (Урыстәылан 10-тәи акласс инаркны 11-тәи акласс аҟынӡа)
* [[Профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] ([[ПТУ]], [[Техникум (учебное заведение)|атехникумқәа]], [[Училище|абжьаратә ҵараиурҭақәа]], уҳәа уб. иҵ.)
* иҷыдоу аҵара, иреиҳау аҵарагьы уахь иналаҵаны (атехникатә, аекономикатә, аиуристтә, [[Религиозная организация|адинтә]], уҳәа уб. егь.)
== Арҵара апроцесс ==
=== Ашколтә аамҭа аихшара ===
Ашколтә аамҭа х-етапкны ишоуп: [[урок|аурок]], [[школьная перемена|аԥсшьараамҭа]], «зымш иацу агәыԥ». Аурокқәеи аԥсшьараамҭақәеи акырынтә рҽеиҭнырыԥсахлоит, «зымш иацу агәыԥ» ала аҵарамш хыркәшахоит.
* Аурок — ашколхәыҷқәа амаҭәарқәа рыла разыҟаҵара ауп.
* Аԥсшьараамҭа — аурокқәа рыбжьара аԥсшьара ауп.
* «Зымш иацу агәыԥ» (''инагӡ.'' «[[Школа с продлённым днём|зымш иацу агәыԥ]]», ГПД) — аҵаҩы аҩны дыҟазарц алшара ахьыҟам иахҟьаны аурокқәа рышьҭахь ашкол аҿы данаанхо ауп (акрифар, аурокқәа ҟаиҵар илшоит). 1999 шықәса инаркны еиҿкаауп ахәыҷқәа рхылаԥшразы агәыԥқәа.
* Аелективқәа (аелективтә курсқәа), афакультативқәа (абжьааԥны, ихадоу аурокқәа рышьҭахь имҩаԥысуеит).
=== Арҵара апрограмма ===
[[Школьная программа|Ашколтә программа]] ([[учебная программа|арҵагатә программа]], [[программа обучения|арҵара апрограмма]]) — ашкол аҿы иддырҵо [[Учебная дисциплина|арҵаратә маҭәарқәа]] реизга ауп.
=== Ахәшьарақәа ===
Ашколқәа рҿы ахәшьараҭарақәеи (аҵаҩы иеихьӡарақәа ирызку аинформациа аҳасабала) ахәшьарақәеи (ахәшьара хыԥхьаӡарала аарԥшра) еилырхӡом. Убри аҟнытә ахәшьара ҳәа иашьҭоуп зегьы: ахәшьараҭарагьы, ахәшьарақәагьы. Урыстәылатәи ашколқәа рҿы ахәшьарақәа ықәдыргылоит хә-баллк иҟоу асистемала (1 инаркны 5 рҟынӡа).
* Ихәарҭам хәшьарақәоуп 1, 2 (аофициалтә хьӡы — ''ихәарҭам'').
* Ахәшьара 3 (аофициалтә хьӡы — ''хар амам'') иреиҵаӡоу хар змам хәшьароуп, иахьынӡахәҭоу иҳаракым ҳәа иԥхьаӡоуп.
* Ахәшьара 4 (аофициалтә хьӡы — ''ибзиоуп'') лассы-лассы «абжьаратә хәшьара аасҭа еиҳауп» ҳәа иԥхьаӡоуп.
* Ахәшьара 5 (аофициалтә хьӡы — ''ибзиаӡоуп'') иреиӷьӡоу хәшьароуп.
3-баллк ма еиҳаны ҳәа иҟоу адыррақәа рыҩаӡара ''аихьӡара'' ҳәа иашьҭоуп, 4-баллки, насгьы еиҳаны — ''адыррақәа рхаҭабзиара'' ҳәа иашьҭоуп<ref>[http://bigideas.ru/posts/11/246 Важные знания в школьные времена для успешного саморазвития] {{Wayback|url=http://bigideas.ru/posts/11/246 |date=20120116003608 }} Henrik Edberg / BigIdeas — интересные переведённые статьи из англоязычного интернета</ref> (иаҳҳәап, аофициалтә документқәа рҿы: «акласс аҿы аихьаӡара — 80%, адыррақәа рхаҭабзиара —70%» — даҽакала иуҳәозар, 80% аҵаҩцәа 3-баллки еиҳангьы ирымоуп, урҭ рҟынтәи 70% — 4 баллки еиҳангьы).
Зны-зынла ахәшьара иацзар ҟалоит аплиус ма аминус. Иаҳҳәап, ахәшьара '''4+''' (4-еи аплиуси) еиҳауп '''4''' аасҭа, аха еиҵоуп '''5−''' (5-еи аминуси) аасҭа, насгьы '''5−''' еиҵоуп '''5''' аасҭа. Ишаԥу еиԥш, аплиусқәеи аминусқәеи анаҩс ҳасаб рзыруам. Аԥшьбарак, ашықәс рзы, иара убас аттестат аҿы ахәшьарақәа аплиуси аминуси рыда ықәдыргылоит. Ихәарҭам ахәшьарақәа ('''1''', '''2''') аплиусқәеи аминусқәеи рыда ықәдыргылоит. Ахәшьара '''1''' шамахамзар ықәдыргылаӡом. Иҟоуп аофициалтә документқәа рҿы (иаҳҳәап, акласстә журналқәа рҿы) аплиусқәеи аминусқәеи рхархәара азин узымҭо иофициалбжатәу «аԥҟарақәа».
Уи адагьы иҟоуп уажәтәи ахәшьарақәа рыла «аҳәаатә хәшьара» (аԥшьбарак, ашықәсбжа, асеместр, атриместр рзы) ақәыргылара амеханика ҷыда. Абжьааԥны ари амеханизм абжьаратә балл аԥхьаӡара иеиԥшуп, аҵыхәтәантәи ахәшьарақәа еиҳа аԥыжәара рырҭоит.<!-- В целом следует признать, что механизмы оценивания отметками предельно заформализованы и отметочное давление учителей на учеников рассматривается как важнейшее средство организации учебной дисциплины.-->
Иара убасгьы иҟоуп ахәшьарақәа идифференциатәу рсистема (10-балл, 12-балл, 20-балл, уимоу 100-балл ҳәагьы иҟоу). 100-баллтәи асистема рхы иадырхәоит [[Британиаду|Еиду Британиа]] ашколқәа рҿы, 20-баллтәи асистема [[Франциа|Франциа]] ашколқәа рҿы ахәшьарақәа рыҭаразы ихадоу системоуп, 12-баллтәи асистема [[Украина|Украинатәи]] ашколқәа рҿы ахархәара амоуп, 10-баллтәи асистема рхы иадырхәоит [[Беларус|Белоруссиа]], [[Молдавиа]], [[Латвиа|Латвиа]], [[Литва]], [[Қырҭтәыла|Қырҭтәыла]], [[Ермантәыла|Ермантәыла]] рышколқәа рҿы. Иҟоуп иара убасгьы нбанлатәи, насгьы адыррақәа егьырҭ ахәшьара рыҭара асистемақәа.
=== Аҿыцлагалақәа ===
==== Аелектронтә рҵага шәҟәқәа рыларҵәара апроект ====
2013 шықәса ааԥынразы 75 школ рҿы имҩаԥган 60 мшы имҩаԥысуаз аексперимент, уи шьаҭас иҟаҵаны арҵаҩцәа ирылшеит арҵаратә процесс аҿы [[Электронный учебник|аелектронтә рҵага шәҟәқәа]] рхархәара адинамика бзиа шамоу азы алкаа аҟаҵара. Аха иазгәаҭан апроект аиӷьтәра шаҭаху.<br>
2015 шықәсанӡа еиуеиԥшым аԥышәарақәа мҩаԥган, урҭ рылҵшәақәа рыла ирыдыркылаз азакәан ала, ажьырныҳәамза 1, 2015 шықәса инаркны Урыстәылатәи ашколқәа зегьы зелектронтә версиа ҭыҵуа ашәҟәқәа рахь ииасыр ахәҭоуп.<br>
Аелектронтә рҵага шәҟәы «Аелектронтә ҵаратә лагыла» захьӡу Москва ақалақь ахада [[Собянин, Сергей Семёнович|Сергеи Собианин]] иаԥшьигаз апроект иахәҭакуп<ref name="prikaz">{{книга
|автор =
|заглавие = О формировании федерального перечня рекомендуемых учебников
|ответственный = Министерство образования и науки Российской федерации
|ссылка = http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B/4983/%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB/3980/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7%20%E2%84%96%201559%20%D0%BE%D1%82%2008.12.2014.pdf
|место = М.
|издательство =
|год = 2015
|том =
|страниц =
|страницы =
|isbn =
|archive-date = 2015-06-22
|archive-url = https://web.archive.org/web/20150622200729/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B/4983/%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB/3980/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7%20%E2%84%96%201559%20%D0%BE%D1%82%2008.12.2014.pdf
}} {{Cite web |url=http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/документы/4983/файл/3980/Приказ%20№%201559%20от%2008.12.2014.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2019-07-03 |archive-date=2015-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150622200729/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/документы/4983/файл/3980/Приказ%20№%201559%20от%2008.12.2014.pdf |url-status=dead }}</ref>.
Ари апроект — иаку арҵаратә системоуп, уи еиднакылоит еиуеиԥшым аидеиақәа:
* аҵаҩы [[планшет|ипланшет]];
* арҵаҩы ипланшет;
* [[интерактивная доска|Иинтерактивтәу акласс ӷәы]];
* аелектронтә мшынҵа;
* «Аҭаареи акрыфареи» захьӡу аинформациатә система.
Иахьатәи аамҭазы ари апроект — аԥышәаратә проектуп, лаҵарамза, 2015 шықәсазы иҟаз адыррақәа рыла уи иалахәуп 2,500-ҩык аҵаҩцәеи 60-ҩык арҵаҩцәеи.<br>
Аелектронтә рҵага шәҟәы «Аелектронтә Ҵаратә Лагыла» иахәҭакны уахәаԥшуазар — конструкторуп, арҵаҩы уи ихы иархәаны арҵага шәҟәы атекст, аинтерактивтә ҵакы, ахарҭәаагатә материалқәа акны еизигоит. Ақьаад иалху ашәҟәгьы еиԥш, уи дарбанзаалак аҵаҩы ихатә мыругоуп. Аинтернет ала аелектронтә шәҟәы ахала иҿыцхоит, насгьы атестқәеи аконтрольтә усурақәеи рылҵшәақәа асервер ахь идәықәҵазар алшоит<ref name="uchebnick">{{книга
|автор =
|заглавие = uchebnik.mos.ru
|ответственный = Департамент образования города Москвы
|ссылка = http://uchebnik.mos.ru/ui/landing/
|место = М.
|издательство =
|год = 2015
|том =
|страниц =
|страницы =
|isbn =
|archive-date = 2015-06-23
|archive-url = https://web.archive.org/web/20150623205834/http://uchebnik.mos.ru/ui/landing/
}}</ref>.
==== Амаҭәар «Атехнологиа» аҳәаақәа ирҭагӡаны аԥхьагыларатә технологиақәа рҵара ====
[[Министерство образования и науки Российской Федерации|Урыстәылатәи Афедерациа аҵареи аҭҵаарадырреи рминистрра]] 2017 шықәсазы иазыԥхьагәанаҭоит ашколқәа рҿы амаҭәар «атехнологиа» арҵара аконцепциа азырхиара, уи аинформациатә технологиақәеи [[3D-принтер|3D-принтерқәеи]] аус рыдулара иазынархахоит. Урыстәылатәи Афедерациа Аҵареи Аҭҵаарадырреи рминистрра азеиԥш ҵара аусхк аҟны аҳәынҭқарратә политика адепартамент адиректор Анастасиа Зырианова ишылҳәо ала, уажәазы ишьақәырӷәӷәоуп ихадоу азеиԥш ҵара инықәырԥшу арҵаратә программа — аҵара аҵакы ҳәаақәызҵо адокумент<ref>{{Cite web |url=http://www.mskagency.ru/materials/2475165 |title=Работа с 3D-принтерами может появиться в школьной программе по технологии к 2017 г |access-date=2015-07-30 |archive-date=2015-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150805013454/http://www.mskagency.ru/materials/2475165 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2015/07/29/technology/ |title=Российских школьников научат работать с 3D-принтерами |access-date=2015-07-30 |archive-date=2015-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729130158/http://lenta.ru/news/2015/07/29/technology/ |url-status=live }}</ref>.
== СССР ашколқәа ==
[[Афаил:Аттестат зрелости МПС СССР 1970 годы.JPG|thumb|300px|Аашықәсатәи аҵаразы аршаҳаҭгеи абжьаратә ҵаразы аттестати, 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа.<br>СССР иҟан СССР Аҵара Аминистрра акәымкәа СССР Аимадаратә мҩақәа аминистрра иатәыз ашколқәа. Арҵара апрограмма аиԥшымзаарақәа амамызт.]]
[[Афаил:Аттестат зрелости образца 1945 г..jpg|thumb|Ақәранаӡаратә аттестат (1945 шықәса)]]
[[1918|1918 шықәсазы]] [[Декрет об отделении церкви от государства и школы от церкви|ауахәамеи аҳәынҭқарреи, ашколи ауахәамеи реиҟәыҭхара иазкыз адекрет]] ала иуахәаматәым аҵара апринцип алагалоуп. Раԥхьаӡа акәны Урыстәыла аҭоурых аҿы 1930 шықәсазы зегьы рзы ихымԥадатәиу хәыда-ԥсада иҟоу аҵара апринцип аларгалеит<ref>[https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/352290-postanovlenie-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-i-soveta-narodnyh-komissarov-o-vseobschem-obyazatelnom-nachalnom-obuchenii-14-avgusta-1930-g Постановление Центрального исполнительного комитета и Совета народных комиссаров. О всеобщем обязательном начальном обучении.]</ref>. Ауааԥсыра реиҳараҩык (1897 шықәсазы 2/3 ауааԥсыра иреиҵамкәа иҵарадан) рҵарадара аԥыхразы 1930-тәи ашықәсқәа рҟынӡа СССР жәлар рҵара асистемаҿы аус руан [[Ликбез|аҵарадара аԥыхра иазкыз ашколқәа]]<ref name="БСЭГрам">'''Грамотность'''. БСЭ, 3-е изд. — М.: Сов. энциклопедия, 1972. — т.7.</ref>.
[[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] иаԥҵан ауааԥсыра зегьы зымҽхазкуаз азеиԥшҵаратә школқәа рсистема. Иҟан абжьаратә азеиԥшҵаратә школқәа, аус зуаз аҿар рзы ашколқәа ([[Вечернее обучение|уахынлатәи ашколқәа]], [[Школа рабочей молодёжи|аус зуаз аҿар рышколқәа]]).
1943 шықәсазы СССР ақалақьқәа [[Москва]], [[Ленинград]], [[Список союзных республик СССР|аидгылатә республикақәа]] раҳҭнықалақьқәа, [[Область (география)|аобласттәи]] [[Край|атәылаҿацәтәи]] центрқәа, ааглыхратә центр дуқәа жәпакы рҿы иҟаз быжьшықәсатәии [[средняя школа|абжьаратәии ашколқәа]] рҿы аҷкәынцәеи аӡӷабцәеи [[раздельное обучение|хаз-хазы аҵара]] ддырҵон, убас иҟан 1954 шықәсанӡа.
Ашколқәа рҿы иҟан [[Ленинская комната|Ленин иуадақәа]], ахәыҷқәеи аҿари аиҵбыраӡатәи реиҿкаарақәа: аиҵбыратәи аклассқәа рзы иҟан [[Октябрята|октиабриаттәи аеҵәақәа]], 4-тәи акласс инаркны 7-тәи акласс аҟынӡа — [[Пионерское движение|апионертә отриадқәа]], аиҳабыратә классқәа рҿы — [[комсомол|акомҿартә еиҿкаарақәа]]. Иҟан истандартыз [[школьная форма|ашколтә форма]], уи аԥҟашьа ашықәсқәа цацыԥхьаӡа аҽаԥсахуан.
Асоветтә шықәсқәа раангьы, иахьагьы асоветтә школ адунеи ашколқәа зегьы ишреиӷьу астереотип ыҟоуп<ref>{{cite web
|url = http://tass-ural.ru/analytics/260.html
|title = Российская школа - по-прежнему лучшая в мире?
|author =
|date =
|work =
|publisher = tass-ural.ru
|access-date = 2011-03-10
|lang =
|archive-url = https://web.archive.org/web/20121203192533/http://tass-ural.ru/analytics/260.html
|archive-date = 2012-12-03
|url-status = dead
}}</ref>.
== Еиуеиԥшым атәылақәа рҿы ҳаамҭазтәи ашкол ==
=== Урыстәыла ===
Еиуеиԥшым аамҭақәа рзы [[Урыстәыла|Урыстәыла]] ашколқәа 10-12 класс рыла ишьақәгылан, урҭ 4-ҩаӡарак рыла еихшан:
* ашколқәранӡатә,
* аиҵбыратә,
* абжьаратә,
* аиҳабыратә.
Ашкол иалганы аԥышәарақәа анырҭилак ашьҭахь аҵаҩцәа ''«Ақәранаӡаратә аттестат»'' роуеит.
Ашкол аус ауеит аҳәынҭқарра (арегионалтә мамзаргьы амуниципалтә биуџьетқәа рыла), ахазхаҿқәа, ауаажәларратә хеидкылақәа, иара убас адинтә конфессиақәа рхарџь ала.
Ашколқәа шоит:
* Аҵара аҩаӡарала:
** алагарҭатә,
** Ихарҭәаам абжьаратә (ихадоу),
** абжьаратә,
** иреиҳау;
* Аҵаҩы дыӡӷабзар ма дыҷкәынзар:
** [[Мужчина|Ахацәа]] рзы,
** [[Женщина|аҳәса]] рзы,
** Еицырзеиԥшу;
* адин иаҿырԥшны:
** Идинтәым
** идинтәу (аконфессионалтә).
Азеиԥш абжьаратә ҵара узҭо аҵараиурҭақәа рахь иаҵанакуеит:
* Азеиԥшҵаратә школқәа,
* [[Лицей|алицеиқәа]],
* [[Гимназия|агимназиақәа]].
Абжьааԥны азеиԥшҵаратә ҵараиурҭақәа рахь иҭалоит 6 мамзаргьы 7 шықәса анырхыҵуа; иалгоит 17 ма 18 шықәса анырхыҵуа. Азеиԥш абжьаратә ҵара истандарттәу ашколтә программа иазԥхьагәанаҭоит 10-12 классқәеи убриаҟарагьы аҵара ашықәсқәеи.
Аҵарашықәс иалагоит цәыббрамза 1 азы, инҵәоит лаҵарамза анҵәамҭазы. Аҵарашықәс 5-8-тәи, 10-тәи аклассқәа рҿы 35 мчыбжьы цоит, 1-4-тәи, 9-тәи, 11-тәи аклассқәа рҿы — 34 мчыбжьы. Аҵарашықәс аихшараан иҟоуп ихадоу ҩ-знеишьак:
* ''Аԥшьбаракқәа'' 4 рыла. Аԥшьбаракқәа рыбжьара аԥсшьарамшқәа ыҟоуп («аԥхынтәи», «ҭагалантәи», «аӡынтәи», «ааԥынтәи»).
* ''Атриместрқәа'' 3 рыла. Атриместрқәа еихшоуп 5-блоккны, урҭ рыбжьара мчыбжьыктәи аԥсшьарамшқәа ыҟоуп, III-тәии I-тәии атриместрқәа рыбжьара аԥхынтәи аԥсшьарамшқәа ыҟоуп.
Мамзаргьы ашколтә программа атриместрқәа рыла ишоуп, аха мчыбжьыктәи аԥсшьарамшқәа амам, урҭ рҭыԥан Аҳәынҭқарратә стандарт иақәшәо аԥсшьарамшқәа амоуп. Иҟоуп авариант 5-6 мчыбжьы рыла ишьақәгылоу арҵаратә модульқәеи (апериодқәа) мчыбжьыктәи аԥсшьарамшқәеи рҽанырыԥсахуа. Ас еиԥш иҟоу 2-периодк (модульк) атриместр шьақәдыргылоит.
Ишаԥу еиԥш, 10-11-тәи аклассқәа рҿы ашықәс 2-шықәсбжак рыла ишоуп.
Аԥшьбарак, ма атриместрқәа зегьы рынҵәамҭазы изхысуа амаҭәарқәа зегьы рзы аихшьалатә хәшьара ықәдыргылоит, ашықәс анҵәамҭазы — ашықәс ахәшьара. Зны-зынла аԥшьбарак азы ахәшьарақәа рцынхәрас, мамзаргьы урҭ инарываргыланы ашықәсбжазы ахәшьарақәа ықәдыргылоит. Аҵара ззымҵо, даҽакала иуҳәозар, ашықәс анҵәамҭазы иҽеим ахәшьарақәа зауз аҵаҩы, класск аҿы дахахар илшоит, мамзаргьы класск ала еиҵаны диагазар ҟалоит.
Аҵыхәтәантәи акласс анҵәамҭазы, иара убас 9-тәи акласс анҵәамҭазы (мамзаргьы 8-тәи акласс анҵәамҭазы 10 шықәса аҵара рҵозар), аҵаҩцәа маҭәарқәак рыла аԥышәарақәа рҭиуеит. Урҭ аԥышәарақәеи ашықәс ахәшьарақәеи рылҵшәақәа рыла ақәранаӡаратә аттестат ахь ахәшьарақәа ықәдыргылоит. Аԥышәарақәа ахьыҟам амаҭәарқәа рзы аттестат ахь ашықәс ахәшьара ықәдыргылоит.
Аҵараиура ихымԥадатәиуп 9-тәи акласс аҟынӡа. 10-тәи, 11-тәи аклассқәа рҿы аҵара ахәыҷқәа зегьы рзы ихымԥадатәиӡам. Аҵаҩы 11-тәи акласс даналгалак ашьҭахь, ихарҭәаау абжьаратә ҵаразы аршаҳаҭга иоуеит (Урыстәылатәи Афедерациаҿы — Ихарҭәаау азеиԥш ҵаразы [[Аттестат|аттестат]]). 9-тәи акласс қәҿиарала даналгалак ашьҭахь, аушьҭымҭа ихадоу азеиԥш ҵаразы аттестат иоуеит. 9-тәи акласс аушьҭымҭа азанааҭтә ҵараиурҭаҿы ([[Профессионально-техническое училище|ПТУ]], СПТУ) иҵара иациҵар илшоит, уа, иара убас, ихарҭәаау абжьаратә ҵара апрограммала иҵара далгар илшоит, мамзаргьы абжьаратә ҵараиурҭа ҷыдаҿы (атехникум, аколлеџь, абжьаратә ҵараиурҭақәа жәпакы: амедицинатә, арҵаҩратә), уаҟа абжьаратә ҵара ҷыдеи, атехник ма анџьныр еиҵбы рквалификациа иоур илшоит, мамзаргьы иаразнак аусура далагаргьы ҟалоит. Уи адагьы, НПО-и СПО-и русбарҭақәак азанааҭтә зыҟаҵара апрограммақәа рыла 8-тәи, 9-тәи аклассқәа рахь аҵаҩцәа рыдыркылоит. 9-тәи акласс ашьҭахь аколлеџь, атехникум, мамзаргьы абжьаратә ҵараиурҭа ианҭало актәи аҵарашықәс (ПТУ аҿы шықәсыки бжаки) 10-тәи, 11-тәи аклассқәа рыпрограммала аҵара рҵоит (ақыҭанхамҩеи абнатә нхамҩеи ирызку НПО-и СПО-и рзанааҭқәак рыда). Уи адагьы иазгәаҭатәуп СПО «Акәашара аҟазара» азанааҭ ахь ишрыдыркыло 7-тәи акласс ианалгалак ашьҭахь<ref>[http://www.balletvrn.ru/docs/071203%20ФГОС%20СПО%20Искусство%20танца.doc Министерство образования и науки Российской Федерации, Приказ от 17 января 2011 г. № 36]</ref>, «Абалет аҟазара» азанааҭ ахь 4-тәи акласс ианалгалак ашьҭахь<ref>{{Cite web |url=http://bestpravo.com/federalnoje/ea-postanovlenija/g2g.htm |title=Об утверждении и введении в действие федерального государственного образовательного стандарта среднего профессионального |access-date=2016-04-26 |archive-date=2017-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907185800/http://bestpravo.com/federalnoje/ea-postanovlenija/g2g.htm |url-status=dead }}</ref>, «Аинструменталтә нагӡара» — 1-тәи акласс ахь<ref>{{Cite web |url=http://7law.info/zakonodatelstvo/legal0k/z023.htm |title=Об утверждении и введении в действие федерального государственного образовательного стандарта среднего профессионального образования по |access-date=2014-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211054454/http://7law.info/zakonodatelstvo/legal0k/z023.htm |archive-date=2015-12-11 |url-status=dead }}</ref> (аҵара ҿҳәарас иамоуп 4 шықәсеи 10-мзи инаркны 10 шықәсеи 10-мзи рҟынӡа, иара убас азеиԥш, абжьаратә занааҭтә ҵара апрограммақәа рыла аҵара ддырҵоит). Иреиҳау аҵараиурҭа аҭаларазы абжьааԥны иумазароуп ихарҭәаау абжьаратә ҵара: абжьаратә (ихарҭәаау) азеиԥш ҵаразы аттестат, ма азанааҭ-техникатә ҵараиурҭа [[диплом|адиплом]], ма атехникум адиплом, иара убас [[ЕГЭ|ЕГЕ]] алҵшәақәа.
Ашколқәа жәпакы рҿы ирыдыркылеит 5-мштәи (аԥсшьарамшқәа — асабша, амҽыша) мамзаргьы 6-мштәи (амҽыша — ԥсшьарамшуп) аусуратә [[неделя|мчыбжьы]], есыҽны 4-8 урок (СанПиН ҿыцқәа изларҳәо ала, 1-4-тәи аклассқәа рҿы 5-урокк иреиҳамкәа, 5-6-тәи аклассқәа рҿы 6-урокк иреиҳамкәа, 7-11-тәи аклассқәа рҿы 7-урокк иреиҳамкәа). Ас еиԥш иҟоу асистема аан аурокқәа цоит 45 минуҭ (еиҳа имаҷзаргьы ҟалоит, аха, шамахамзар, 35 минуҭ иреиҵам). Аурокқәа рҽыршоит аԥсшьараамҭақәа рыла, урҭ 5-20 минуҭ ыҟоуп. Аҵара ада аклассқәа рҿы аҵаҩцәа аҩныҟатәи адҵақәагьы нарыгӡоит (аиҵбыратәи ашколхәыҷқәа аҩныҟатәи адҵақәа ирыҭамзаргьы ҟалоит, уи арҵаҩы ибарҭоуп).
Азеиԥш ҵара асистемаҿы иҟалар алшоит испециалтәу абжьаратә школқәа мамзаргьы хаз игоу аклассқәа (апрофилԥхьатәи [[Профильное обучение|апрофилтәи]]): амаҭәарқәа жәпакы — атәым бызшәа, афизика-математикатә, ахимиатә, анџьныртә, абиологиатә уҳәа инарҵауланы рҵара иазку. Иаабац аклассқәа излареиԥшым аспециализациа амаҭәарқәа рзы изыцҵоу арҵаратә лшареидарала ауп. Аҵыхәтәантәи аамҭазы амш наӡа ашколқәа ҿиоит, уаҟа ахәыҷқәа азеиԥш ҵара адагьы, аурокнҭыҵтәи аусура мҽхакы ҭбаала имҩаԥыргоит, аус руеит агәыԥқәа, асекциақәа уҳәа реиԥш иҟоу [[дополнительное образование детей|ахәыҷқәа изыцҵоу рҵаразы]] ахеидкылақәа.
Азеиԥшҵаратә школқәа рыдагьы Урыстәыла иҟоуп [[учреждение дополнительного образования детей|ахәыҷқәа изыцҵоу рҵара иазку аусбарҭақәагьы]] — [[Детская музыкальная школа|амузыкатә]], асахьаҭыхратә, [[ДЮСШ|аспорттә]] уҳәа. Урҭ азеиԥш ҵара ахыдҵақәа рыӡбаӡом, хықәкыс ирымоу ахәыҷқәа рырҿиаратә лшарақәа рыҿиара ауп, насгьы рыԥсҭазааратә хҳәаақәҵареи азанааҭи ралхраан ацхыраара рыҭара иазкуп.
2005-2010 ашықәсқәа рзы Урыстәылатәи Афедерациаҿы ашколқәа рхыԥхьаӡара 12 377 еизак рыла ирмаҷын<ref>{{cite web|url=http://www.novopol.ru/-za-pyat-let-v-rossii-zakryili-tyisyach-selskih-shkol-text121219.html|title=За пять лет в России закрыли 10 тысяч сельских школ|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120413171005/http://www.novopol.ru/-za-pyat-let-v-rossii-zakryili-tyisyach-selskih-shkol-text121219.html|archive-date=2012-04-13|access-date=2012-04-12|url-status=dead}}</ref>.
==== Аҵара ареформа ====
Лаҵарамза 8, 2010 шықәсазы Урыстәыла ахада инапы аҵаиҩит Афедералтә закәан № 83, уи ашьаҭала, ажьырныҳәамза 1, 2011 шықәса инаркны ашколқәа жәпакы ихымԥадатәиу аҳәынҭқарратә ԥаразоужьра аиура иаҟәыҵит. Ԥхынҷкәынмза 29, 2012 шықәсазы ирыдыркылеит «Урыстәылатәи Афедерациаҿы аҵара иазку» Афедералтә Закәан, уи амчра аиуит цәыббрамза 1, 2013 шықәсазы. Ари азакәан инақәыршәаны ашколқәа аштаттә еихшанҵа рхала ишьақәдырӷәӷәар рылшоит, аџьаԥса афонд аизшара, зыхә шәатәу арҵаратә маҵзурақәа ашколхәыҷқәа рыҭара рылшоит<ref>{{Cite web|url = http://echo.msk.ru/blog/aolshtynsky/1209687-echo/|title = Реформа общего образования — «социальная бомба» замедленного действия|author = Андрей Ольштынский|work = |date = 2013-12-02|publisher = Эхо Москвы|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222104710/http://echo.msk.ru/blog/aolshtynsky/1209687-echo/|url-status = live}}</ref>. Убри инамаданы, Москва арҵаҩы [[Средний размер оплаты труда|ибжьаратәу иуалфахәы]] иазҳаит. 2010 шықәсазы уи мызкахьы 39,2 нызқь мааҭ ыҟан, 2013 шықәсазы — 64,1 нызқь мааҭ иҟалеит. 2014 шықәса анҵәамҭазы уи 70,2 нызқь мааҭ рҟынӡа инаӡеит. 2010 шықәса инаркны Москва арҵаҩы ибжьаратәу иуалфахәы 79% рыла еиҳахеит<ref>{{Cite web|url = http://www.interfax.ru/moscow/421688|title = Средняя зарплата учителей в Москве достигла 70 тысяч рублей|author = |work = |date = 2015-02-03|publisher = Интерфакс|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222105538/http://www.interfax.ru/moscow/421688|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://vz.ru/news/2015/5/29/748130.html|title = Собянин: Средняя зарплата учителей в Москве выросла до 70 тыс. рублей|author = |work = |date = 2015-05-29|publisher = Деловая газета Взгляд|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222104439/http://vz.ru/news/2015/5/29/748130.html|url-status = live}}</ref>.
Жьҭаарамза 1, 2014 шықәса инаркны Урыстәылатәи ашколқәа зыхә шәатәу «зымш иацу агәыԥ» ахь ииасит<ref>{{Cite web|url=http://www.aif.ru/dontknows/actual/1352541|title = Сколько сейчас стоит продлёнка в школах и станет ли она вновь бесплатной?|lang=ru|author = Елена Слободян|work = |date = 2014-10-04|publisher = Аргументы и Факты|archive-url=https://web.archive.org/web/20141004081129/https://aif.ru/dontknows/actual/1352541|archive-date=2014-10-04|url-status=live}}</ref>. Аҵаразы Афедералтә закәан инақәыршәаны абиуџьеттә еиҿкаарақәа зыхә шәатәу арежим ахь аиасра рхала ирыӡбоит, иара убас аҵаҩцәа ирырҭо изыцҵоу амаҵзурақәа рзы аҭаацәа иршәаша ахәԥса рхала ишьақәдыргылоит<ref>{{Cite web|url = http://www.mk.ru/social/2014/08/28/v-novom-godu-bolshinstvo-shkol-perekhodit-na-platnuyu-prodlenku.html|title = Большинство школ с 1 сентября переходит на платную «продлёнку»|author = Евгений Балабас|work = |date = 2014-08-28|publisher = Московский комсомолец|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222120252/http://www.mk.ru/social/2014/08/28/v-novom-godu-bolshinstvo-shkol-perekhodit-na-platnuyu-prodlenku.html|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.rg.ru/2015/09/10/prodlenka.html|title = Урок закончился? Плати!|author = Сергей Жуков|work = |date = 2015-09-10|publisher = Российская газета|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222161531/http://www.rg.ru/2015/09/10/prodlenka.html|url-status = live}}</ref>.
Мшаԥымза 1, 2024 шықәсазы Урыстәылатәи Афедерациа ахада Владимир Путин аиҳабыра рнапы ианиҵеит аҩныҟатәи адҵақәа рырмаҷрала, аконтрольтә усурақәа рымҽхак армаҷрала, амаҭәарбжьаратә еимадарақәа рырӷәӷәарала, аушьҭратә ԥышәарақәа рматериалқәеи арҵаратә программақәеи еиҳа еиӷьу реишьашәаларала ашколтә программа еиӷьыртәырц. Уи иҭышәынтәалоу, алҵшәа змоу аҵара-ааӡаратә лшареидара алнаршароуп<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/society/articles/2024/04/02/1029268-prezident-poruchil-optimizirovat-uchebnii-protsess-v-shkolah/|title=Президент поручил оптимизировать учебный процесс в школах|lang=ru|website=Ведомости|date=2024-04-02|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403023428/https://www.vedomosti.ru/society/articles/2024/04/02/1029268-prezident-poruchil-optimizirovat-uchebnii-protsess-v-shkolah|url-status=live}}</ref>.
=== Германиа ===
[[Афаил:Nuremberg. Bismarcks school.jpg|thumb|250px|«Бисмаркшуле»]]
Германиа адыррақәа хыԥхьаӡарала ахәшьара рыҭараан рхы иадырхәо асистемеи Урыстәылатәи асистемеи зынӡаск еиԥшым. Иреиҳау баллны иԥхьаӡоуп акы, еицәоу баллны — фба. Германиатәи ашколқәа аимԥшымзаара рымоуп адыррақәа рымҽхак ала. Актәи аҭыԥ аҿы иҟоуп агимназиа, аҵыхәтәантәи аҭыԥ аҿы — ашкол хадақәа. Аҵаҩы школк аҟынтәи адыррақәа рыҩаӡаразы аҭахрақәа еиҳа иахьырацәоу ашкол ахь аиасра даара ицәыуадаҩуп.
=== Швеицариа ===
Швеицариа иҟоу ашколқәа зегьы ҩ-хкыкны ишоуп: аҳәынҭқарратәи ахатәи. Аҳәынҭқарратә ҵараиурҭақәа зегьы хәыда-ԥсадоуп, аҭыԥантәи ауааԥсыра реиҳараҩык уа аҵара рҵоит. Аҳәынҭқарратә школқәа зегьы аус руеит [[система образования в Швейцарии|амилаҭтә ҵара асистемала]] — [[Matura]] ҳәа изышьҭоу, уи адунеи аҿы зегь реиҳа иӷәӷәоу ҳәа иԥхьаӡоуп. Уи ҷыдара хадас иамоуп 3 бызшәак — ухала иалухуа аҳәынҭқарратә бызшәақәа ҩбеи аҳәаанырцәтәи бызшәаки хымԥада рҵара ауп. Швеицариа х-хәҭакны ишьақәгылоуп — анемец, афранцыз, аиталиан рыла. Уи инақәыршәаны атәыла ахәҭақәа зегьы рҿы аҵараиурҭақәа аус руеит амилаҭтә программа Matura еиуеиԥшым авариантқәа рыла — афранцыз бызшәала иҟоу Matura, анемец бызшәала иҟоу, аиталиан бызшәала иҟоу, урҭ зегьы Германиеи, Франциеи, Италиеи рышколтә стандартқәа иахьынӡауа ирзааигәоуп. Уи инақәыршәаны арҭ апрограммақәа дара-дара еишьашәалоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
Швеицариа иҟоу ахатә школқәа рхыԥхьаӡара 250 иреиҳауп, урҭ рҿы еиҳарак аҳәаанырцәынтәи иааиз аҵара рҵоит. Швеицариатәи ахатә школқәа адунеи зегьы аҿы еицырдыруеит: Forbes ишаҳәо ала, урҭ адунеи аҿы зегь реиҳа ахьӡ змоу, зыхә ҳараку аҵараиурҭақәа рсиаҿы аԥыжәара рымоуп<ref>{{cite web
|url = https://www.forbes.com/2007/12/10/europe-boarding-schools-biz-cx_vr_1210boarding_slide_2.html?partner=bigmir
|title = Наиболее привилегированные школы Европы ( Europe’s Most Expensive Boarding Schools)
|author = Vidya Ram
|date =
|work =
|publisher = forbes.com
|access-date = 2011-03-10
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20121027104029/http://www.forbes.com/2007/12/10/europe-boarding-schools-biz-cx_vr_1210boarding_slide_2.html?partner=bigmir
|archive-date = 2012-10-27
|url-status = dead
}}</ref>. Арҭ ашколқәа аԥырҵон еицырдыруа арҵаҩцәеи апсихологцәеи [[Иоганн Песталоцци]], [[Жан Пиаже]], [[Жирар, Жан-Батист (педагог)|аб Жирар]], [[Мария Монтессори|Мариа Монтессори]], [[Рудольф Штайнер|Рудолф Штаинер]] ридеиақәа рныррала. Швеицариатәи ашколқәа рыпрограммақәа аҵаҩы ихаҭара еинааланы иҿиарц (адоуҳатә, аинтеллектуалтә, махәҿалатә), насгьы аҵаҩцәа аҵаразы агәазыҳәара роурц еиԥш иахьышьақәгылоу ԥыжәараны ирымоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
Ахатә школқәа атәымуаа ирзынархоуп, убри аҟнытә урҭ фактла аус руеит жәларбжьаратәи иазхаҵоу ашколтә ҵара амилаҭтә стандартқәа зегьы рыла.
Иҟоуп иара убасгьы аноу-хаугьы: Швеицариа иаԥҵаз иҷыдоу ашколтә программақәа:
* Жәларбжьаратәи IB апрограмма (International Baccalaureate), уи 3-4 шықәса рыҩнуҵҟа адунеи аҿы иреиӷьу аҵараиурҭақәа рҭаларазы аҵаҩы иазыҟаҵара хықәкыс иамоуп.
* Finishing School — аҭыԥҳацәа рзы ашкол, зхаҭабзиара ҳараку аҵара адагьы адипломатиатә етикетгьы, ахымҩаԥгашьа бзиақәагьы ахьыддырҵо школуп.
Швеицариатәи ашколқәа зегьы, рырҵаратә программақәа еиԥшымзаргьы, ихарҭәаау абжьаратә ҵаразы раттестатқәа Европа, иара убас Америка, Австралиа уҳәа атәылақәа рҿы иазхарҵоит. Иарбанзаалак аҵараиурҭа ахыԥхьаӡаларазы иаҭахуп аҭаларатә балл умазарц, иара убас арҵара абызшәа шудыруа шьақәурӷәӷәароуп.
[[:Категория:Школы Швейцарии|Швеицариатәи ашколқәа рсиа]]
=== Ҭурқменисҭан ===
1998-2000 ашықәсқәа рзы [[Ниязов, Сапармурат Атаевич|Сапармурат Ниазов]] иусԥҟақәа рыла атәылаҿы аҵара зегьы ареформа мҩаԥган, уи инамаданы абжьаратә ҵара аиура аамҭа 9 шықәса рҟынӡа еиҵахеит. Арҵаҩцәа рзанааҭтә дырра аизырҳаразы аинститутқәа аԥыхын, арҵаратә метод ҿыцқәа ралагалара азин ыҟамызт. Ашколқәа рҿы абаҩрҵәыреи аџьатә ҵареи рышьаҭақәа дырҵара иаҟәыҵит, урҭ рцынхәрас азанааҭтә ҵара алагалан.
Раԥхьатәи аусԥҟа ала Ҭурқменисҭан ахада ҿыц [[Бердымухамедов, Гурбангулы Мяликгулыевич|Гурбангулы Бердымухамедов]] ашколқәа рҿы аҵара 9 шықәса рҭыԥан 10 шықәса рҟынӡа ацҵаразы азакәан идикылеит, 2013 шықәсазы 12 шықәсатәи аҵара алагалан<ref>{{Cite web |url=http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/38936.html |title=С нового учебного года в средних школах Туркменистана введено 12-летнее обучение |access-date=2014-07-11 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714120228/http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/38936.html |url-status=live }}</ref>. Иара убас иалагалан амаҭәар ҿыцқәа — аекономика ашьаҭақәа, аекологиа, Ҭурқменисҭан акультуратә ҭынха, адунеитә культура, аетика, аинформациа-коммуникациатәи аинновациатәи технологиақәа, амодельҟаҵареи аграфикеи<ref>{{Cite web |url=http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2185055.html |title=В Туркменистане вводится 12-летнее среднее образование |access-date=2014-07-11 |archive-date=2013-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131122053536/http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2185055.html |url-status=live }}</ref>. Абасала, азеиԥш ҵараиурҭа иҭалоит 6 шықәса анырхыҵуа; иалгоит 18 шықәса анырхыҵуа<ref>{{Cite web |url=http://turkmenistan.gov.tm/?id=3459 |title=Средние школы переходят на 12-летнюю систему обучения |access-date=2014-07-11 |archive-date=2017-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012055016/http://turkmenistan.gov.tm/?id=3459 |url-status=dead }}</ref>. Аҵараиура ахәыҷқәа зегьы рзы ихымԥадатәиуп.
Иахьатәи аамҭазы азеиԥш бжьаратә ҵара узҭо аҵараиурҭақәа иреиуоуп азеиԥшҵаратә школқәа, [[Лицей|алицеиқәа]], [[Гимназия|агимназиақәа]].
Аҵарашықәс иалагоит цәыббрамза 1 азы, инҵәоит лаҵарамза анҵәамҭазы, ''аԥшьбаракқәа'' 4 рыла еихшоуп. Аԥшьбаракқәа рыбжьара аԥсшьарамшқәа ыҟоуп («аԥхынтәи», «ҭагалантәи», «аӡынтәи», «ааԥынтәи»). Аԥшьбарак анҵәамҭазы изхысуа амаҭәарқәа зегьы рзы аихшьалатә хәшьара рзықәдыргылоит, есышықәса анҵәамҭазы — ашықәс ахәшьара. Зны-зынла, аԥшьбарак азы ахәшьарақәа рцынхәрас ма урҭ инарываргыланы, ашықәсбжазы ахәшьарақәагьы рзықәдыргылоит. Аҵаҩы ашықәс анҵәамҭазы ихәарҭам ахәшьарақәа иоур, класск аҿы дахахар илшоит.
Ашколқәа жәпакы рҿы ирыдыркылеит 6-мштәи аусуратә [[неделя|мчыбжьы]] (амҽыша — ԥсшьарамшуп), есыҽны 4-7 урок мҩаԥыргоит. Ас еиԥш иҟоу асистема аан аурокқәа цоит 45 минуҭ. Аҵара адагьы аклассқәа рҿы аҵаҩцәа аҩныҟатәи адҵақәа ҟарҵоит (аиҵбыратәи ашколхәыҷқәа аҩныҟатәи адҵақәа ирыҭамзаргьы ҟалоит, уи арҵаҩы ибарҭоуп).
Азеиԥш абжьаратә ҵара роуеит 11-12-тәи аклассқәа рҵаҩцәа<ref>{{Cite web |url=http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2125512.html |title=Туркменистан переходит на 12-летнее среднее образование |access-date=2013-03-03 |archive-date=2013-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304130004/http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2125512.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.turkmeninform.com/ru/news/20130302/07133.html |title=Дан старт переходу образовательной системы Туркменистана на 12-летнее школьное образование |access-date=2013-03-03 |archive-date=2013-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306060159/http://www.turkmeninform.com/ru/news/20130302/07133.html |url-status=live }}</ref>. Иреиҳаӡоу аҵараиурҭа аҭаларазы абжьааԥны ихарҭәаау абжьаратә ҵара аҭахуп: абжьаратә школ аттестат, ма абжьаратә апрофтехучилишьче ишалгаз азы адокумент, мамзаргьы атехникум [[диплом|адиплом]].
Азеиԥш ҵара асистемаҿы иҟалар алшоит испециалтәу абжьаратә школқәа мамзаргьы хаз игоу аклассқәа (апрофилԥхьатәи [[Профильное обучение|апрофилтәи]]): амаҭәарқәа жәпакы — атәым бызшәа, афизика-математикатә, ахимиатә, анџьныртә, абиологиатә уҳәа инарҵауланы рҵара иазку. Иаабац аклассқәа излареиԥшым аспециализациа амаҭәарқәа рзы изыцҵоу арҵаратә лшареидарала ауп.
Азеиԥшҵаратә школқәа рыдагьы Ҭурқменисҭан иҟоуп [[учреждение дополнительного образования детей|ахәыҷқәа изыцҵоу рҵара иазку аусбарҭақәагьы]] — [[Детская музыкальная школа|амузыкатә]], асахьаҭыхратә, [[ДЮСШ|аспорттә]] уҳәа. Урҭ азеиԥш ҵара ахыдҵақәа рыӡбаӡом, хықәкыс ирымоу ахәыҷқәа рырҿиаратә лшарақәа рыҿиара ауп, насгьы рыԥсҭазааратә хҳәаақәҵареи азанааҭи ралхраан ацхыраара рыҭара иазкуп.
Ҭурқменисҭан аус ауеит [[ТРСОШ|Пушкин ихьӡ зху еилахәу аҭуркмен-аурыс школ]]. Уи ахыбра ианыԥшуеит иахьа Ҭурқменисҭани Ашхабади иҟоу архитектуратә стиль. Ашкол аԥҵоуп ҳаамҭазтәи атехнологиақәа ҳасаб рзуны, амультимедиатәқәагьы уахь иналаҵаны, насгьы иахьынӡауа ҳаамҭазтәи аметодқәа рхархәарала аҵаҩцәа адыррақәа роурц иазынархоуп<ref>{{cite web
|url = http://news.kremlin.ru/transcripts/6430
|title = Церемония открытия школы имени А. С. Пушкина
|author =
|date =
|work =
|publisher = news.kremlin.ru
|access-date = 2011-03-10
|lang =
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110920210754/http://news.kremlin.ru/transcripts/6430
|archive-date = 2011-09-20
|url-status = dead
}}</ref>. Ашкол аушьҭымҭацәа Урыстәылатәи аттестат ақәырԥшы роуеит. Урҭ рҟынтәи аӡәырҩы азинҷыдатә ҭагылазаашьақәа рыла Урыстәылатәи аҵараиурҭақәа рҭаларазы алшара рымоуп<ref>{{Cite web |url=http://www.turkmenistan.ru/ru/node/15911 |title=В Туркмении 53 школьных выпускника получили аттестаты о среднем образовании российского образца |access-date=2014-07-11 |archive-date=2020-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923131235/http://www.turkmenistan.ru/ru/node/15911 |url-status=live }}</ref>.
== Агалереиа ==
<gallery mode="packed" heights="175">
Morozov Selskaya Shkola.jpg|Ақыҭатә хәыда-ԥсадатәи ашкол. Урыстәыла. <br>[[Морозов, Александр Иванович (художник Российской империи)|Александр Морозов]], 1865
France in XXI Century. School.jpg|[[XXI век|XXI-тәи ашәышықәса]] иаҵанакуа ашкол аус ауеит адыррақәа ахшыбаҩ ахь аҭагалара апринцип ала. «[[:commons:Category:France in XXI Century|Франциа XXI-тәи ашәышықәсазы]]» захьӡу асериа аҟынтәи акарикатура. Аԥошьҭатә сахьа, [[1901 год|1901]]
Schoolgirls in Bamozai.JPG|Аиҵбыратә класс Бамозаи ақыҭаҿы ([[Афганистан|Афганисҭан]] иҟоу [[Гардез]] азааигәара) иҟоу ашкол аҿы. Ашкол ахыбра амаӡам, аурокқәа адәаҿы имҩаԥыргоит
</gallery>
== Шәахә. иара уб. ==
{{Allpages|Ашкол}}
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Школа}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:школ}}
ogilar3mpy3g7sysiagpvxcfl51psbv
174938
174934
2026-10-10T08:47:50Z
Nart17
17397
+{{Delete}} — астатиа жәаба иануп
174938
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Астатиа жәаба иануп: [[Ашкол]] — асандбокс акопиа аҭахым (article is live in the main namespace; staging copy obsolete)}}
[[Афаил:School 18 Syktyvkar.JPG|thumb|250px|[[Типовая школа|Ашколқәа ртиптә хыбрақәа рсериа]]]]
'''Ашкол''' (аполиак ажәа szkoła ала, алаҭын ажәа schola аҟынтә, абырзен ажәа σχολή аҟынтә — «аԥсшьараамҭа»<ref>''Фасмер М.'' Этимологический словарь русского языка. — М.: Прогресс, 1964—1973. — Статья «школа».</ref>) — [[Общее образование|азеиԥш ҵара]] ахьроуа [[Образовательное учреждение|ҵараиурҭоуп]]. Инарҭбааны иуҳәозар, ари ажәа иарбанзаалак ҵараиурҭазы ухы иаурхәар ҟалоит ([[музыкальная школа|амузыкатә школ]], [[художественная школа|асахьаҭыхратә школ]], [[спортивная школа|аспорттә школ]] — [[ДЮСШ|ахәыҷтәы-қәыԥштә аспорттә школ]], аиқәԥаратә ҟазара ашкол, уҳәа убас иҵегьы)<ref name="ushakov">{{книга
|автор =
|заглавие = Толковый словарь русского языка
|ответственный = Д. Н. Ушаков
|ссылка = http://ushdict.narod.ru/dict.htm
|место = М.
|издательство = Гос. институт «Сов. энцикл.»; ОГИЗ; Гос. издательство иностр. и нац. слов
|год = 1940
|том = 4
|страниц =
|страницы =
|isbn =
|archive-date = 2011-12-06
|archive-url = https://web.archive.org/web/20111206092257/http://ushdict.narod.ru/dict.htm
}}</ref>.
== Атермин ахьынтәиаауа ==
Раԥхьаӡа абырзен ажәа [[wikt:σχολή|σχολή]] иаанагон «аԥсшьараамҭа, зых иақәиҭу аамҭахгара», нас уи «аԥсшьараамҭазы аҽазыҟаҵара» (иаҳҳәап, [[Платон]] аԥсшьарамшқәа раан ауаа еизганы иԥышәеи идырреи рызнеигон), анаҩс — «аҽазыҟаҵарақәа», «афилософцәа реицәажәара» (иаҳҳәап, [[Плутарх]] иҿы) ҳәа рхы иадырхәо иалагеит. Ари ажәа аурыс бызшәа ишиашоу акәымкәа, алаҭын ажәа schola аҟынтәи, аполиак ажәа szkoła ала иалалеит.
== Ахкқәа ==
Ашколқәа иурҭоит:
* [[Начальное общее образование|алагамҭатә ҵара]] ([[начальная школа|алагарҭатә школ]]) (Урыстәылан 1-тәи акласс инаркны 4-тәи акласс аҟынӡа)
* [[Основное общее образование|азеиԥш ҵара хада]] ([[средняя школа|абжьаратә школ]]) (Урыстәылан 5-тәи акласс инаркны 9-тәи акласс аҟынӡа)
* [[Среднее образование|абжьаратә]] [[Общее образование|азеиԥш ҵара]] ([[средняя школа|абжьаратә школ]]) (Урыстәылан 10-тәи акласс инаркны 11-тәи акласс аҟынӡа)
* [[Профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] ([[ПТУ]], [[Техникум (учебное заведение)|атехникумқәа]], [[Училище|абжьаратә ҵараиурҭақәа]], уҳәа уб. иҵ.)
* иҷыдоу аҵара, иреиҳау аҵарагьы уахь иналаҵаны (атехникатә, аекономикатә, аиуристтә, [[Религиозная организация|адинтә]], уҳәа уб. егь.)
== Арҵара апроцесс ==
=== Ашколтә аамҭа аихшара ===
Ашколтә аамҭа х-етапкны ишоуп: [[урок|аурок]], [[школьная перемена|аԥсшьараамҭа]], «зымш иацу агәыԥ». Аурокқәеи аԥсшьараамҭақәеи акырынтә рҽеиҭнырыԥсахлоит, «зымш иацу агәыԥ» ала аҵарамш хыркәшахоит.
* Аурок — ашколхәыҷқәа амаҭәарқәа рыла разыҟаҵара ауп.
* Аԥсшьараамҭа — аурокқәа рыбжьара аԥсшьара ауп.
* «Зымш иацу агәыԥ» (''инагӡ.'' «[[Школа с продлённым днём|зымш иацу агәыԥ]]», ГПД) — аҵаҩы аҩны дыҟазарц алшара ахьыҟам иахҟьаны аурокқәа рышьҭахь ашкол аҿы данаанхо ауп (акрифар, аурокқәа ҟаиҵар илшоит). 1999 шықәса инаркны еиҿкаауп ахәыҷқәа рхылаԥшразы агәыԥқәа.
* Аелективқәа (аелективтә курсқәа), афакультативқәа (абжьааԥны, ихадоу аурокқәа рышьҭахь имҩаԥысуеит).
=== Арҵара апрограмма ===
[[Школьная программа|Ашколтә программа]] ([[учебная программа|арҵагатә программа]], [[программа обучения|арҵара апрограмма]]) — ашкол аҿы иддырҵо [[Учебная дисциплина|арҵаратә маҭәарқәа]] реизга ауп.
=== Ахәшьарақәа ===
Ашколқәа рҿы ахәшьараҭарақәеи (аҵаҩы иеихьӡарақәа ирызку аинформациа аҳасабала) ахәшьарақәеи (ахәшьара хыԥхьаӡарала аарԥшра) еилырхӡом. Убри аҟнытә ахәшьара ҳәа иашьҭоуп зегьы: ахәшьараҭарагьы, ахәшьарақәагьы. Урыстәылатәи ашколқәа рҿы ахәшьарақәа ықәдыргылоит хә-баллк иҟоу асистемала (1 инаркны 5 рҟынӡа).
* Ихәарҭам хәшьарақәоуп 1, 2 (аофициалтә хьӡы — ''ихәарҭам'').
* Ахәшьара 3 (аофициалтә хьӡы — ''хар амам'') иреиҵаӡоу хар змам хәшьароуп, иахьынӡахәҭоу иҳаракым ҳәа иԥхьаӡоуп.
* Ахәшьара 4 (аофициалтә хьӡы — ''ибзиоуп'') лассы-лассы «абжьаратә хәшьара аасҭа еиҳауп» ҳәа иԥхьаӡоуп.
* Ахәшьара 5 (аофициалтә хьӡы — ''ибзиаӡоуп'') иреиӷьӡоу хәшьароуп.
3-баллк ма еиҳаны ҳәа иҟоу адыррақәа рыҩаӡара ''аихьӡара'' ҳәа иашьҭоуп, 4-баллки, насгьы еиҳаны — ''адыррақәа рхаҭабзиара'' ҳәа иашьҭоуп<ref>[http://bigideas.ru/posts/11/246 Важные знания в школьные времена для успешного саморазвития] {{Wayback|url=http://bigideas.ru/posts/11/246 |date=20120116003608 }} Henrik Edberg / BigIdeas — интересные переведённые статьи из англоязычного интернета</ref> (иаҳҳәап, аофициалтә документқәа рҿы: «акласс аҿы аихьаӡара — 80%, адыррақәа рхаҭабзиара —70%» — даҽакала иуҳәозар, 80% аҵаҩцәа 3-баллки еиҳангьы ирымоуп, урҭ рҟынтәи 70% — 4 баллки еиҳангьы).
Зны-зынла ахәшьара иацзар ҟалоит аплиус ма аминус. Иаҳҳәап, ахәшьара '''4+''' (4-еи аплиуси) еиҳауп '''4''' аасҭа, аха еиҵоуп '''5−''' (5-еи аминуси) аасҭа, насгьы '''5−''' еиҵоуп '''5''' аасҭа. Ишаԥу еиԥш, аплиусқәеи аминусқәеи анаҩс ҳасаб рзыруам. Аԥшьбарак, ашықәс рзы, иара убас аттестат аҿы ахәшьарақәа аплиуси аминуси рыда ықәдыргылоит. Ихәарҭам ахәшьарақәа ('''1''', '''2''') аплиусқәеи аминусқәеи рыда ықәдыргылоит. Ахәшьара '''1''' шамахамзар ықәдыргылаӡом. Иҟоуп аофициалтә документқәа рҿы (иаҳҳәап, акласстә журналқәа рҿы) аплиусқәеи аминусқәеи рхархәара азин узымҭо иофициалбжатәу «аԥҟарақәа».
Уи адагьы иҟоуп уажәтәи ахәшьарақәа рыла «аҳәаатә хәшьара» (аԥшьбарак, ашықәсбжа, асеместр, атриместр рзы) ақәыргылара амеханика ҷыда. Абжьааԥны ари амеханизм абжьаратә балл аԥхьаӡара иеиԥшуп, аҵыхәтәантәи ахәшьарақәа еиҳа аԥыжәара рырҭоит.<!-- В целом следует признать, что механизмы оценивания отметками предельно заформализованы и отметочное давление учителей на учеников рассматривается как важнейшее средство организации учебной дисциплины.-->
Иара убасгьы иҟоуп ахәшьарақәа идифференциатәу рсистема (10-балл, 12-балл, 20-балл, уимоу 100-балл ҳәагьы иҟоу). 100-баллтәи асистема рхы иадырхәоит [[Британиаду|Еиду Британиа]] ашколқәа рҿы, 20-баллтәи асистема [[Франциа|Франциа]] ашколқәа рҿы ахәшьарақәа рыҭаразы ихадоу системоуп, 12-баллтәи асистема [[Украина|Украинатәи]] ашколқәа рҿы ахархәара амоуп, 10-баллтәи асистема рхы иадырхәоит [[Беларус|Белоруссиа]], [[Молдавиа]], [[Латвиа|Латвиа]], [[Литва]], [[Қырҭтәыла|Қырҭтәыла]], [[Ермантәыла|Ермантәыла]] рышколқәа рҿы. Иҟоуп иара убасгьы нбанлатәи, насгьы адыррақәа егьырҭ ахәшьара рыҭара асистемақәа.
=== Аҿыцлагалақәа ===
==== Аелектронтә рҵага шәҟәқәа рыларҵәара апроект ====
2013 шықәса ааԥынразы 75 школ рҿы имҩаԥган 60 мшы имҩаԥысуаз аексперимент, уи шьаҭас иҟаҵаны арҵаҩцәа ирылшеит арҵаратә процесс аҿы [[Электронный учебник|аелектронтә рҵага шәҟәқәа]] рхархәара адинамика бзиа шамоу азы алкаа аҟаҵара. Аха иазгәаҭан апроект аиӷьтәра шаҭаху.<br>
2015 шықәсанӡа еиуеиԥшым аԥышәарақәа мҩаԥган, урҭ рылҵшәақәа рыла ирыдыркылаз азакәан ала, ажьырныҳәамза 1, 2015 шықәса инаркны Урыстәылатәи ашколқәа зегьы зелектронтә версиа ҭыҵуа ашәҟәқәа рахь ииасыр ахәҭоуп.<br>
Аелектронтә рҵага шәҟәы «Аелектронтә ҵаратә лагыла» захьӡу Москва ақалақь ахада [[Собянин, Сергей Семёнович|Сергеи Собианин]] иаԥшьигаз апроект иахәҭакуп<ref name="prikaz">{{книга
|автор =
|заглавие = О формировании федерального перечня рекомендуемых учебников
|ответственный = Министерство образования и науки Российской федерации
|ссылка = http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B/4983/%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB/3980/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7%20%E2%84%96%201559%20%D0%BE%D1%82%2008.12.2014.pdf
|место = М.
|издательство =
|год = 2015
|том =
|страниц =
|страницы =
|isbn =
|archive-date = 2015-06-22
|archive-url = https://web.archive.org/web/20150622200729/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B/4983/%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB/3980/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7%20%E2%84%96%201559%20%D0%BE%D1%82%2008.12.2014.pdf
}} {{Cite web |url=http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/документы/4983/файл/3980/Приказ%20№%201559%20от%2008.12.2014.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2019-07-03 |archive-date=2015-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150622200729/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/документы/4983/файл/3980/Приказ%20№%201559%20от%2008.12.2014.pdf |url-status=dead }}</ref>.
Ари апроект — иаку арҵаратә системоуп, уи еиднакылоит еиуеиԥшым аидеиақәа:
* аҵаҩы [[планшет|ипланшет]];
* арҵаҩы ипланшет;
* [[интерактивная доска|Иинтерактивтәу акласс ӷәы]];
* аелектронтә мшынҵа;
* «Аҭаареи акрыфареи» захьӡу аинформациатә система.
Иахьатәи аамҭазы ари апроект — аԥышәаратә проектуп, лаҵарамза, 2015 шықәсазы иҟаз адыррақәа рыла уи иалахәуп 2,500-ҩык аҵаҩцәеи 60-ҩык арҵаҩцәеи.<br>
Аелектронтә рҵага шәҟәы «Аелектронтә Ҵаратә Лагыла» иахәҭакны уахәаԥшуазар — конструкторуп, арҵаҩы уи ихы иархәаны арҵага шәҟәы атекст, аинтерактивтә ҵакы, ахарҭәаагатә материалқәа акны еизигоит. Ақьаад иалху ашәҟәгьы еиԥш, уи дарбанзаалак аҵаҩы ихатә мыругоуп. Аинтернет ала аелектронтә шәҟәы ахала иҿыцхоит, насгьы атестқәеи аконтрольтә усурақәеи рылҵшәақәа асервер ахь идәықәҵазар алшоит<ref name="uchebnick">{{книга
|автор =
|заглавие = uchebnik.mos.ru
|ответственный = Департамент образования города Москвы
|ссылка = http://uchebnik.mos.ru/ui/landing/
|место = М.
|издательство =
|год = 2015
|том =
|страниц =
|страницы =
|isbn =
|archive-date = 2015-06-23
|archive-url = https://web.archive.org/web/20150623205834/http://uchebnik.mos.ru/ui/landing/
}}</ref>.
==== Амаҭәар «Атехнологиа» аҳәаақәа ирҭагӡаны аԥхьагыларатә технологиақәа рҵара ====
[[Министерство образования и науки Российской Федерации|Урыстәылатәи Афедерациа аҵареи аҭҵаарадырреи рминистрра]] 2017 шықәсазы иазыԥхьагәанаҭоит ашколқәа рҿы амаҭәар «атехнологиа» арҵара аконцепциа азырхиара, уи аинформациатә технологиақәеи [[3D-принтер|3D-принтерқәеи]] аус рыдулара иазынархахоит. Урыстәылатәи Афедерациа Аҵареи Аҭҵаарадырреи рминистрра азеиԥш ҵара аусхк аҟны аҳәынҭқарратә политика адепартамент адиректор Анастасиа Зырианова ишылҳәо ала, уажәазы ишьақәырӷәӷәоуп ихадоу азеиԥш ҵара инықәырԥшу арҵаратә программа — аҵара аҵакы ҳәаақәызҵо адокумент<ref>{{Cite web |url=http://www.mskagency.ru/materials/2475165 |title=Работа с 3D-принтерами может появиться в школьной программе по технологии к 2017 г |access-date=2015-07-30 |archive-date=2015-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150805013454/http://www.mskagency.ru/materials/2475165 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2015/07/29/technology/ |title=Российских школьников научат работать с 3D-принтерами |access-date=2015-07-30 |archive-date=2015-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729130158/http://lenta.ru/news/2015/07/29/technology/ |url-status=live }}</ref>.
== СССР ашколқәа ==
[[Афаил:Аттестат зрелости МПС СССР 1970 годы.JPG|thumb|300px|Аашықәсатәи аҵаразы аршаҳаҭгеи абжьаратә ҵаразы аттестати, 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа.<br>СССР иҟан СССР Аҵара Аминистрра акәымкәа СССР Аимадаратә мҩақәа аминистрра иатәыз ашколқәа. Арҵара апрограмма аиԥшымзаарақәа амамызт.]]
[[Афаил:Аттестат зрелости образца 1945 г..jpg|thumb|Ақәранаӡаратә аттестат (1945 шықәса)]]
[[1918|1918 шықәсазы]] [[Декрет об отделении церкви от государства и школы от церкви|ауахәамеи аҳәынҭқарреи, ашколи ауахәамеи реиҟәыҭхара иазкыз адекрет]] ала иуахәаматәым аҵара апринцип алагалоуп. Раԥхьаӡа акәны Урыстәыла аҭоурых аҿы 1930 шықәсазы зегьы рзы ихымԥадатәиу хәыда-ԥсада иҟоу аҵара апринцип аларгалеит<ref>[https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/352290-postanovlenie-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-i-soveta-narodnyh-komissarov-o-vseobschem-obyazatelnom-nachalnom-obuchenii-14-avgusta-1930-g Постановление Центрального исполнительного комитета и Совета народных комиссаров. О всеобщем обязательном начальном обучении.]</ref>. Ауааԥсыра реиҳараҩык (1897 шықәсазы 2/3 ауааԥсыра иреиҵамкәа иҵарадан) рҵарадара аԥыхразы 1930-тәи ашықәсқәа рҟынӡа СССР жәлар рҵара асистемаҿы аус руан [[Ликбез|аҵарадара аԥыхра иазкыз ашколқәа]]<ref name="БСЭГрам">'''Грамотность'''. БСЭ, 3-е изд. — М.: Сов. энциклопедия, 1972. — т.7.</ref>.
[[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] иаԥҵан ауааԥсыра зегьы зымҽхазкуаз азеиԥшҵаратә школқәа рсистема. Иҟан абжьаратә азеиԥшҵаратә школқәа, аус зуаз аҿар рзы ашколқәа ([[Вечернее обучение|уахынлатәи ашколқәа]], [[Школа рабочей молодёжи|аус зуаз аҿар рышколқәа]]).
1943 шықәсазы СССР ақалақьқәа [[Москва]], [[Ленинград]], [[Список союзных республик СССР|аидгылатә республикақәа]] раҳҭнықалақьқәа, [[Область (география)|аобласттәи]] [[Край|атәылаҿацәтәи]] центрқәа, ааглыхратә центр дуқәа жәпакы рҿы иҟаз быжьшықәсатәии [[средняя школа|абжьаратәии ашколқәа]] рҿы аҷкәынцәеи аӡӷабцәеи [[раздельное обучение|хаз-хазы аҵара]] ддырҵон, убас иҟан 1954 шықәсанӡа.
Ашколқәа рҿы иҟан [[Ленинская комната|Ленин иуадақәа]], ахәыҷқәеи аҿари аиҵбыраӡатәи реиҿкаарақәа: аиҵбыратәи аклассқәа рзы иҟан [[Октябрята|октиабриаттәи аеҵәақәа]], 4-тәи акласс инаркны 7-тәи акласс аҟынӡа — [[Пионерское движение|апионертә отриадқәа]], аиҳабыратә классқәа рҿы — [[комсомол|акомҿартә еиҿкаарақәа]]. Иҟан истандартыз [[школьная форма|ашколтә форма]], уи аԥҟашьа ашықәсқәа цацыԥхьаӡа аҽаԥсахуан.
Асоветтә шықәсқәа раангьы, иахьагьы асоветтә школ адунеи ашколқәа зегьы ишреиӷьу астереотип ыҟоуп<ref>{{cite web
|url = http://tass-ural.ru/analytics/260.html
|title = Российская школа - по-прежнему лучшая в мире?
|author =
|date =
|work =
|publisher = tass-ural.ru
|access-date = 2011-03-10
|lang =
|archive-url = https://web.archive.org/web/20121203192533/http://tass-ural.ru/analytics/260.html
|archive-date = 2012-12-03
|url-status = dead
}}</ref>.
== Еиуеиԥшым атәылақәа рҿы ҳаамҭазтәи ашкол ==
=== Урыстәыла ===
Еиуеиԥшым аамҭақәа рзы [[Урыстәыла|Урыстәыла]] ашколқәа 10-12 класс рыла ишьақәгылан, урҭ 4-ҩаӡарак рыла еихшан:
* ашколқәранӡатә,
* аиҵбыратә,
* абжьаратә,
* аиҳабыратә.
Ашкол иалганы аԥышәарақәа анырҭилак ашьҭахь аҵаҩцәа ''«Ақәранаӡаратә аттестат»'' роуеит.
Ашкол аус ауеит аҳәынҭқарра (арегионалтә мамзаргьы амуниципалтә биуџьетқәа рыла), ахазхаҿқәа, ауаажәларратә хеидкылақәа, иара убас адинтә конфессиақәа рхарџь ала.
Ашколқәа шоит:
* Аҵара аҩаӡарала:
** алагарҭатә,
** Ихарҭәаам абжьаратә (ихадоу),
** абжьаратә,
** иреиҳау;
* Аҵаҩы дыӡӷабзар ма дыҷкәынзар:
** [[Мужчина|Ахацәа]] рзы,
** [[Женщина|аҳәса]] рзы,
** Еицырзеиԥшу;
* адин иаҿырԥшны:
** Идинтәым
** идинтәу (аконфессионалтә).
Азеиԥш абжьаратә ҵара узҭо аҵараиурҭақәа рахь иаҵанакуеит:
* Азеиԥшҵаратә школқәа,
* [[Лицей|алицеиқәа]],
* [[Гимназия|агимназиақәа]].
Абжьааԥны азеиԥшҵаратә ҵараиурҭақәа рахь иҭалоит 6 мамзаргьы 7 шықәса анырхыҵуа; иалгоит 17 ма 18 шықәса анырхыҵуа. Азеиԥш абжьаратә ҵара истандарттәу ашколтә программа иазԥхьагәанаҭоит 10-12 классқәеи убриаҟарагьы аҵара ашықәсқәеи.
Аҵарашықәс иалагоит цәыббрамза 1 азы, инҵәоит лаҵарамза анҵәамҭазы. Аҵарашықәс 5-8-тәи, 10-тәи аклассқәа рҿы 35 мчыбжьы цоит, 1-4-тәи, 9-тәи, 11-тәи аклассқәа рҿы — 34 мчыбжьы. Аҵарашықәс аихшараан иҟоуп ихадоу ҩ-знеишьак:
* ''Аԥшьбаракқәа'' 4 рыла. Аԥшьбаракқәа рыбжьара аԥсшьарамшқәа ыҟоуп («аԥхынтәи», «ҭагалантәи», «аӡынтәи», «ааԥынтәи»).
* ''Атриместрқәа'' 3 рыла. Атриместрқәа еихшоуп 5-блоккны, урҭ рыбжьара мчыбжьыктәи аԥсшьарамшқәа ыҟоуп, III-тәии I-тәии атриместрқәа рыбжьара аԥхынтәи аԥсшьарамшқәа ыҟоуп.
Мамзаргьы ашколтә программа атриместрқәа рыла ишоуп, аха мчыбжьыктәи аԥсшьарамшқәа амам, урҭ рҭыԥан Аҳәынҭқарратә стандарт иақәшәо аԥсшьарамшқәа амоуп. Иҟоуп авариант 5-6 мчыбжьы рыла ишьақәгылоу арҵаратә модульқәеи (апериодқәа) мчыбжьыктәи аԥсшьарамшқәеи рҽанырыԥсахуа. Ас еиԥш иҟоу 2-периодк (модульк) атриместр шьақәдыргылоит.
Ишаԥу еиԥш, 10-11-тәи аклассқәа рҿы ашықәс 2-шықәсбжак рыла ишоуп.
Аԥшьбарак, ма атриместрқәа зегьы рынҵәамҭазы изхысуа амаҭәарқәа зегьы рзы аихшьалатә хәшьара ықәдыргылоит, ашықәс анҵәамҭазы — ашықәс ахәшьара. Зны-зынла аԥшьбарак азы ахәшьарақәа рцынхәрас, мамзаргьы урҭ инарываргыланы ашықәсбжазы ахәшьарақәа ықәдыргылоит. Аҵара ззымҵо, даҽакала иуҳәозар, ашықәс анҵәамҭазы иҽеим ахәшьарақәа зауз аҵаҩы, класск аҿы дахахар илшоит, мамзаргьы класск ала еиҵаны диагазар ҟалоит.
Аҵыхәтәантәи акласс анҵәамҭазы, иара убас 9-тәи акласс анҵәамҭазы (мамзаргьы 8-тәи акласс анҵәамҭазы 10 шықәса аҵара рҵозар), аҵаҩцәа маҭәарқәак рыла аԥышәарақәа рҭиуеит. Урҭ аԥышәарақәеи ашықәс ахәшьарақәеи рылҵшәақәа рыла ақәранаӡаратә аттестат ахь ахәшьарақәа ықәдыргылоит. Аԥышәарақәа ахьыҟам амаҭәарқәа рзы аттестат ахь ашықәс ахәшьара ықәдыргылоит.
Аҵараиура ихымԥадатәиуп 9-тәи акласс аҟынӡа. 10-тәи, 11-тәи аклассқәа рҿы аҵара ахәыҷқәа зегьы рзы ихымԥадатәиӡам. Аҵаҩы 11-тәи акласс даналгалак ашьҭахь, ихарҭәаау абжьаратә ҵаразы аршаҳаҭга иоуеит (Урыстәылатәи Афедерациаҿы — Ихарҭәаау азеиԥш ҵаразы [[Аттестат|аттестат]]). 9-тәи акласс қәҿиарала даналгалак ашьҭахь, аушьҭымҭа ихадоу азеиԥш ҵаразы аттестат иоуеит. 9-тәи акласс аушьҭымҭа азанааҭтә ҵараиурҭаҿы ([[Профессионально-техническое училище|ПТУ]], СПТУ) иҵара иациҵар илшоит, уа, иара убас, ихарҭәаау абжьаратә ҵара апрограммала иҵара далгар илшоит, мамзаргьы абжьаратә ҵараиурҭа ҷыдаҿы (атехникум, аколлеџь, абжьаратә ҵараиурҭақәа жәпакы: амедицинатә, арҵаҩратә), уаҟа абжьаратә ҵара ҷыдеи, атехник ма анџьныр еиҵбы рквалификациа иоур илшоит, мамзаргьы иаразнак аусура далагаргьы ҟалоит. Уи адагьы, НПО-и СПО-и русбарҭақәак азанааҭтә зыҟаҵара апрограммақәа рыла 8-тәи, 9-тәи аклассқәа рахь аҵаҩцәа рыдыркылоит. 9-тәи акласс ашьҭахь аколлеџь, атехникум, мамзаргьы абжьаратә ҵараиурҭа ианҭало актәи аҵарашықәс (ПТУ аҿы шықәсыки бжаки) 10-тәи, 11-тәи аклассқәа рыпрограммала аҵара рҵоит (ақыҭанхамҩеи абнатә нхамҩеи ирызку НПО-и СПО-и рзанааҭқәак рыда). Уи адагьы иазгәаҭатәуп СПО «Акәашара аҟазара» азанааҭ ахь ишрыдыркыло 7-тәи акласс ианалгалак ашьҭахь<ref>[http://www.balletvrn.ru/docs/071203%20ФГОС%20СПО%20Искусство%20танца.doc Министерство образования и науки Российской Федерации, Приказ от 17 января 2011 г. № 36]</ref>, «Абалет аҟазара» азанааҭ ахь 4-тәи акласс ианалгалак ашьҭахь<ref>{{Cite web |url=http://bestpravo.com/federalnoje/ea-postanovlenija/g2g.htm |title=Об утверждении и введении в действие федерального государственного образовательного стандарта среднего профессионального |access-date=2016-04-26 |archive-date=2017-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907185800/http://bestpravo.com/federalnoje/ea-postanovlenija/g2g.htm |url-status=dead }}</ref>, «Аинструменталтә нагӡара» — 1-тәи акласс ахь<ref>{{Cite web |url=http://7law.info/zakonodatelstvo/legal0k/z023.htm |title=Об утверждении и введении в действие федерального государственного образовательного стандарта среднего профессионального образования по |access-date=2014-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211054454/http://7law.info/zakonodatelstvo/legal0k/z023.htm |archive-date=2015-12-11 |url-status=dead }}</ref> (аҵара ҿҳәарас иамоуп 4 шықәсеи 10-мзи инаркны 10 шықәсеи 10-мзи рҟынӡа, иара убас азеиԥш, абжьаратә занааҭтә ҵара апрограммақәа рыла аҵара ддырҵоит). Иреиҳау аҵараиурҭа аҭаларазы абжьааԥны иумазароуп ихарҭәаау абжьаратә ҵара: абжьаратә (ихарҭәаау) азеиԥш ҵаразы аттестат, ма азанааҭ-техникатә ҵараиурҭа [[диплом|адиплом]], ма атехникум адиплом, иара убас [[ЕГЭ|ЕГЕ]] алҵшәақәа.
Ашколқәа жәпакы рҿы ирыдыркылеит 5-мштәи (аԥсшьарамшқәа — асабша, амҽыша) мамзаргьы 6-мштәи (амҽыша — ԥсшьарамшуп) аусуратә [[неделя|мчыбжьы]], есыҽны 4-8 урок (СанПиН ҿыцқәа изларҳәо ала, 1-4-тәи аклассқәа рҿы 5-урокк иреиҳамкәа, 5-6-тәи аклассқәа рҿы 6-урокк иреиҳамкәа, 7-11-тәи аклассқәа рҿы 7-урокк иреиҳамкәа). Ас еиԥш иҟоу асистема аан аурокқәа цоит 45 минуҭ (еиҳа имаҷзаргьы ҟалоит, аха, шамахамзар, 35 минуҭ иреиҵам). Аурокқәа рҽыршоит аԥсшьараамҭақәа рыла, урҭ 5-20 минуҭ ыҟоуп. Аҵара ада аклассқәа рҿы аҵаҩцәа аҩныҟатәи адҵақәагьы нарыгӡоит (аиҵбыратәи ашколхәыҷқәа аҩныҟатәи адҵақәа ирыҭамзаргьы ҟалоит, уи арҵаҩы ибарҭоуп).
Азеиԥш ҵара асистемаҿы иҟалар алшоит испециалтәу абжьаратә школқәа мамзаргьы хаз игоу аклассқәа (апрофилԥхьатәи [[Профильное обучение|апрофилтәи]]): амаҭәарқәа жәпакы — атәым бызшәа, афизика-математикатә, ахимиатә, анџьныртә, абиологиатә уҳәа инарҵауланы рҵара иазку. Иаабац аклассқәа излареиԥшым аспециализациа амаҭәарқәа рзы изыцҵоу арҵаратә лшареидарала ауп. Аҵыхәтәантәи аамҭазы амш наӡа ашколқәа ҿиоит, уаҟа ахәыҷқәа азеиԥш ҵара адагьы, аурокнҭыҵтәи аусура мҽхакы ҭбаала имҩаԥыргоит, аус руеит агәыԥқәа, асекциақәа уҳәа реиԥш иҟоу [[дополнительное образование детей|ахәыҷқәа изыцҵоу рҵаразы]] ахеидкылақәа.
Азеиԥшҵаратә школқәа рыдагьы Урыстәыла иҟоуп [[учреждение дополнительного образования детей|ахәыҷқәа изыцҵоу рҵара иазку аусбарҭақәагьы]] — [[Детская музыкальная школа|амузыкатә]], асахьаҭыхратә, [[ДЮСШ|аспорттә]] уҳәа. Урҭ азеиԥш ҵара ахыдҵақәа рыӡбаӡом, хықәкыс ирымоу ахәыҷқәа рырҿиаратә лшарақәа рыҿиара ауп, насгьы рыԥсҭазааратә хҳәаақәҵареи азанааҭи ралхраан ацхыраара рыҭара иазкуп.
2005-2010 ашықәсқәа рзы Урыстәылатәи Афедерациаҿы ашколқәа рхыԥхьаӡара 12 377 еизак рыла ирмаҷын<ref>{{cite web|url=http://www.novopol.ru/-za-pyat-let-v-rossii-zakryili-tyisyach-selskih-shkol-text121219.html|title=За пять лет в России закрыли 10 тысяч сельских школ|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120413171005/http://www.novopol.ru/-za-pyat-let-v-rossii-zakryili-tyisyach-selskih-shkol-text121219.html|archive-date=2012-04-13|access-date=2012-04-12|url-status=dead}}</ref>.
==== Аҵара ареформа ====
Лаҵарамза 8, 2010 шықәсазы Урыстәыла ахада инапы аҵаиҩит Афедералтә закәан № 83, уи ашьаҭала, ажьырныҳәамза 1, 2011 шықәса инаркны ашколқәа жәпакы ихымԥадатәиу аҳәынҭқарратә ԥаразоужьра аиура иаҟәыҵит. Ԥхынҷкәынмза 29, 2012 шықәсазы ирыдыркылеит «Урыстәылатәи Афедерациаҿы аҵара иазку» Афедералтә Закәан, уи амчра аиуит цәыббрамза 1, 2013 шықәсазы. Ари азакәан инақәыршәаны ашколқәа аштаттә еихшанҵа рхала ишьақәдырӷәӷәар рылшоит, аџьаԥса афонд аизшара, зыхә шәатәу арҵаратә маҵзурақәа ашколхәыҷқәа рыҭара рылшоит<ref>{{Cite web|url = http://echo.msk.ru/blog/aolshtynsky/1209687-echo/|title = Реформа общего образования — «социальная бомба» замедленного действия|author = Андрей Ольштынский|work = |date = 2013-12-02|publisher = Эхо Москвы|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222104710/http://echo.msk.ru/blog/aolshtynsky/1209687-echo/|url-status = live}}</ref>. Убри инамаданы, Москва арҵаҩы [[Средний размер оплаты труда|ибжьаратәу иуалфахәы]] иазҳаит. 2010 шықәсазы уи мызкахьы 39,2 нызқь мааҭ ыҟан, 2013 шықәсазы — 64,1 нызқь мааҭ иҟалеит. 2014 шықәса анҵәамҭазы уи 70,2 нызқь мааҭ рҟынӡа инаӡеит. 2010 шықәса инаркны Москва арҵаҩы ибжьаратәу иуалфахәы 79% рыла еиҳахеит<ref>{{Cite web|url = http://www.interfax.ru/moscow/421688|title = Средняя зарплата учителей в Москве достигла 70 тысяч рублей|author = |work = |date = 2015-02-03|publisher = Интерфакс|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222105538/http://www.interfax.ru/moscow/421688|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://vz.ru/news/2015/5/29/748130.html|title = Собянин: Средняя зарплата учителей в Москве выросла до 70 тыс. рублей|author = |work = |date = 2015-05-29|publisher = Деловая газета Взгляд|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222104439/http://vz.ru/news/2015/5/29/748130.html|url-status = live}}</ref>.
Жьҭаарамза 1, 2014 шықәса инаркны Урыстәылатәи ашколқәа зыхә шәатәу «зымш иацу агәыԥ» ахь ииасит<ref>{{Cite web|url=http://www.aif.ru/dontknows/actual/1352541|title = Сколько сейчас стоит продлёнка в школах и станет ли она вновь бесплатной?|lang=ru|author = Елена Слободян|work = |date = 2014-10-04|publisher = Аргументы и Факты|archive-url=https://web.archive.org/web/20141004081129/https://aif.ru/dontknows/actual/1352541|archive-date=2014-10-04|url-status=live}}</ref>. Аҵаразы Афедералтә закәан инақәыршәаны абиуџьеттә еиҿкаарақәа зыхә шәатәу арежим ахь аиасра рхала ирыӡбоит, иара убас аҵаҩцәа ирырҭо изыцҵоу амаҵзурақәа рзы аҭаацәа иршәаша ахәԥса рхала ишьақәдыргылоит<ref>{{Cite web|url = http://www.mk.ru/social/2014/08/28/v-novom-godu-bolshinstvo-shkol-perekhodit-na-platnuyu-prodlenku.html|title = Большинство школ с 1 сентября переходит на платную «продлёнку»|author = Евгений Балабас|work = |date = 2014-08-28|publisher = Московский комсомолец|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222120252/http://www.mk.ru/social/2014/08/28/v-novom-godu-bolshinstvo-shkol-perekhodit-na-platnuyu-prodlenku.html|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.rg.ru/2015/09/10/prodlenka.html|title = Урок закончился? Плати!|author = Сергей Жуков|work = |date = 2015-09-10|publisher = Российская газета|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222161531/http://www.rg.ru/2015/09/10/prodlenka.html|url-status = live}}</ref>.
Мшаԥымза 1, 2024 шықәсазы Урыстәылатәи Афедерациа ахада Владимир Путин аиҳабыра рнапы ианиҵеит аҩныҟатәи адҵақәа рырмаҷрала, аконтрольтә усурақәа рымҽхак армаҷрала, амаҭәарбжьаратә еимадарақәа рырӷәӷәарала, аушьҭратә ԥышәарақәа рматериалқәеи арҵаратә программақәеи еиҳа еиӷьу реишьашәаларала ашколтә программа еиӷьыртәырц. Уи иҭышәынтәалоу, алҵшәа змоу аҵара-ааӡаратә лшареидара алнаршароуп<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/society/articles/2024/04/02/1029268-prezident-poruchil-optimizirovat-uchebnii-protsess-v-shkolah/|title=Президент поручил оптимизировать учебный процесс в школах|lang=ru|website=Ведомости|date=2024-04-02|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403023428/https://www.vedomosti.ru/society/articles/2024/04/02/1029268-prezident-poruchil-optimizirovat-uchebnii-protsess-v-shkolah|url-status=live}}</ref>.
=== Германиа ===
[[Афаил:Nuremberg. Bismarcks school.jpg|thumb|250px|«Бисмаркшуле»]]
Германиа адыррақәа хыԥхьаӡарала ахәшьара рыҭараан рхы иадырхәо асистемеи Урыстәылатәи асистемеи зынӡаск еиԥшым. Иреиҳау баллны иԥхьаӡоуп акы, еицәоу баллны — фба. Германиатәи ашколқәа аимԥшымзаара рымоуп адыррақәа рымҽхак ала. Актәи аҭыԥ аҿы иҟоуп агимназиа, аҵыхәтәантәи аҭыԥ аҿы — ашкол хадақәа. Аҵаҩы школк аҟынтәи адыррақәа рыҩаӡаразы аҭахрақәа еиҳа иахьырацәоу ашкол ахь аиасра даара ицәыуадаҩуп.
=== Швеицариа ===
Швеицариа иҟоу ашколқәа зегьы ҩ-хкыкны ишоуп: аҳәынҭқарратәи ахатәи. Аҳәынҭқарратә ҵараиурҭақәа зегьы хәыда-ԥсадоуп, аҭыԥантәи ауааԥсыра реиҳараҩык уа аҵара рҵоит. Аҳәынҭқарратә школқәа зегьы аус руеит [[система образования в Швейцарии|амилаҭтә ҵара асистемала]] — [[Matura]] ҳәа изышьҭоу, уи адунеи аҿы зегь реиҳа иӷәӷәоу ҳәа иԥхьаӡоуп. Уи ҷыдара хадас иамоуп 3 бызшәак — ухала иалухуа аҳәынҭқарратә бызшәақәа ҩбеи аҳәаанырцәтәи бызшәаки хымԥада рҵара ауп. Швеицариа х-хәҭакны ишьақәгылоуп — анемец, афранцыз, аиталиан рыла. Уи инақәыршәаны атәыла ахәҭақәа зегьы рҿы аҵараиурҭақәа аус руеит амилаҭтә программа Matura еиуеиԥшым авариантқәа рыла — афранцыз бызшәала иҟоу Matura, анемец бызшәала иҟоу, аиталиан бызшәала иҟоу, урҭ зегьы Германиеи, Франциеи, Италиеи рышколтә стандартқәа иахьынӡауа ирзааигәоуп. Уи инақәыршәаны арҭ апрограммақәа дара-дара еишьашәалоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
Швеицариа иҟоу ахатә школқәа рхыԥхьаӡара 250 иреиҳауп, урҭ рҿы еиҳарак аҳәаанырцәынтәи иааиз аҵара рҵоит. Швеицариатәи ахатә школқәа адунеи зегьы аҿы еицырдыруеит: Forbes ишаҳәо ала, урҭ адунеи аҿы зегь реиҳа ахьӡ змоу, зыхә ҳараку аҵараиурҭақәа рсиаҿы аԥыжәара рымоуп<ref>{{cite web
|url = https://www.forbes.com/2007/12/10/europe-boarding-schools-biz-cx_vr_1210boarding_slide_2.html?partner=bigmir
|title = Наиболее привилегированные школы Европы ( Europe’s Most Expensive Boarding Schools)
|author = Vidya Ram
|date =
|work =
|publisher = forbes.com
|access-date = 2011-03-10
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20121027104029/http://www.forbes.com/2007/12/10/europe-boarding-schools-biz-cx_vr_1210boarding_slide_2.html?partner=bigmir
|archive-date = 2012-10-27
|url-status = dead
}}</ref>. Арҭ ашколқәа аԥырҵон еицырдыруа арҵаҩцәеи апсихологцәеи [[Иоганн Песталоцци]], [[Жан Пиаже]], [[Жирар, Жан-Батист (педагог)|аб Жирар]], [[Мария Монтессори|Мариа Монтессори]], [[Рудольф Штайнер|Рудолф Штаинер]] ридеиақәа рныррала. Швеицариатәи ашколқәа рыпрограммақәа аҵаҩы ихаҭара еинааланы иҿиарц (адоуҳатә, аинтеллектуалтә, махәҿалатә), насгьы аҵаҩцәа аҵаразы агәазыҳәара роурц еиԥш иахьышьақәгылоу ԥыжәараны ирымоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
Ахатә школқәа атәымуаа ирзынархоуп, убри аҟнытә урҭ фактла аус руеит жәларбжьаратәи иазхаҵоу ашколтә ҵара амилаҭтә стандартқәа зегьы рыла.
Иҟоуп иара убасгьы аноу-хаугьы: Швеицариа иаԥҵаз иҷыдоу ашколтә программақәа:
* Жәларбжьаратәи IB апрограмма (International Baccalaureate), уи 3-4 шықәса рыҩнуҵҟа адунеи аҿы иреиӷьу аҵараиурҭақәа рҭаларазы аҵаҩы иазыҟаҵара хықәкыс иамоуп.
* Finishing School — аҭыԥҳацәа рзы ашкол, зхаҭабзиара ҳараку аҵара адагьы адипломатиатә етикетгьы, ахымҩаԥгашьа бзиақәагьы ахьыддырҵо школуп.
Швеицариатәи ашколқәа зегьы, рырҵаратә программақәа еиԥшымзаргьы, ихарҭәаау абжьаратә ҵаразы раттестатқәа Европа, иара убас Америка, Австралиа уҳәа атәылақәа рҿы иазхарҵоит. Иарбанзаалак аҵараиурҭа ахыԥхьаӡаларазы иаҭахуп аҭаларатә балл умазарц, иара убас арҵара абызшәа шудыруа шьақәурӷәӷәароуп.
[[:Категория:Школы Швейцарии|Швеицариатәи ашколқәа рсиа]]
=== Ҭурқменисҭан ===
1998-2000 ашықәсқәа рзы [[Ниязов, Сапармурат Атаевич|Сапармурат Ниазов]] иусԥҟақәа рыла атәылаҿы аҵара зегьы ареформа мҩаԥган, уи инамаданы абжьаратә ҵара аиура аамҭа 9 шықәса рҟынӡа еиҵахеит. Арҵаҩцәа рзанааҭтә дырра аизырҳаразы аинститутқәа аԥыхын, арҵаратә метод ҿыцқәа ралагалара азин ыҟамызт. Ашколқәа рҿы абаҩрҵәыреи аџьатә ҵареи рышьаҭақәа дырҵара иаҟәыҵит, урҭ рцынхәрас азанааҭтә ҵара алагалан.
Раԥхьатәи аусԥҟа ала Ҭурқменисҭан ахада ҿыц [[Бердымухамедов, Гурбангулы Мяликгулыевич|Гурбангулы Бердымухамедов]] ашколқәа рҿы аҵара 9 шықәса рҭыԥан 10 шықәса рҟынӡа ацҵаразы азакәан идикылеит, 2013 шықәсазы 12 шықәсатәи аҵара алагалан<ref>{{Cite web |url=http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/38936.html |title=С нового учебного года в средних школах Туркменистана введено 12-летнее обучение |access-date=2014-07-11 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714120228/http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/38936.html |url-status=live }}</ref>. Иара убас иалагалан амаҭәар ҿыцқәа — аекономика ашьаҭақәа, аекологиа, Ҭурқменисҭан акультуратә ҭынха, адунеитә культура, аетика, аинформациа-коммуникациатәи аинновациатәи технологиақәа, амодельҟаҵареи аграфикеи<ref>{{Cite web |url=http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2185055.html |title=В Туркменистане вводится 12-летнее среднее образование |access-date=2014-07-11 |archive-date=2013-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131122053536/http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2185055.html |url-status=live }}</ref>. Абасала, азеиԥш ҵараиурҭа иҭалоит 6 шықәса анырхыҵуа; иалгоит 18 шықәса анырхыҵуа<ref>{{Cite web |url=http://turkmenistan.gov.tm/?id=3459 |title=Средние школы переходят на 12-летнюю систему обучения |access-date=2014-07-11 |archive-date=2017-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012055016/http://turkmenistan.gov.tm/?id=3459 |url-status=dead }}</ref>. Аҵараиура ахәыҷқәа зегьы рзы ихымԥадатәиуп.
Иахьатәи аамҭазы азеиԥш бжьаратә ҵара узҭо аҵараиурҭақәа иреиуоуп азеиԥшҵаратә школқәа, [[Лицей|алицеиқәа]], [[Гимназия|агимназиақәа]].
Аҵарашықәс иалагоит цәыббрамза 1 азы, инҵәоит лаҵарамза анҵәамҭазы, ''аԥшьбаракқәа'' 4 рыла еихшоуп. Аԥшьбаракқәа рыбжьара аԥсшьарамшқәа ыҟоуп («аԥхынтәи», «ҭагалантәи», «аӡынтәи», «ааԥынтәи»). Аԥшьбарак анҵәамҭазы изхысуа амаҭәарқәа зегьы рзы аихшьалатә хәшьара рзықәдыргылоит, есышықәса анҵәамҭазы — ашықәс ахәшьара. Зны-зынла, аԥшьбарак азы ахәшьарақәа рцынхәрас ма урҭ инарываргыланы, ашықәсбжазы ахәшьарақәагьы рзықәдыргылоит. Аҵаҩы ашықәс анҵәамҭазы ихәарҭам ахәшьарақәа иоур, класск аҿы дахахар илшоит.
Ашколқәа жәпакы рҿы ирыдыркылеит 6-мштәи аусуратә [[неделя|мчыбжьы]] (амҽыша — ԥсшьарамшуп), есыҽны 4-7 урок мҩаԥыргоит. Ас еиԥш иҟоу асистема аан аурокқәа цоит 45 минуҭ. Аҵара адагьы аклассқәа рҿы аҵаҩцәа аҩныҟатәи адҵақәа ҟарҵоит (аиҵбыратәи ашколхәыҷқәа аҩныҟатәи адҵақәа ирыҭамзаргьы ҟалоит, уи арҵаҩы ибарҭоуп).
Азеиԥш абжьаратә ҵара роуеит 11-12-тәи аклассқәа рҵаҩцәа<ref>{{Cite web |url=http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2125512.html |title=Туркменистан переходит на 12-летнее среднее образование |access-date=2013-03-03 |archive-date=2013-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304130004/http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2125512.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.turkmeninform.com/ru/news/20130302/07133.html |title=Дан старт переходу образовательной системы Туркменистана на 12-летнее школьное образование |access-date=2013-03-03 |archive-date=2013-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306060159/http://www.turkmeninform.com/ru/news/20130302/07133.html |url-status=live }}</ref>. Иреиҳаӡоу аҵараиурҭа аҭаларазы абжьааԥны ихарҭәаау абжьаратә ҵара аҭахуп: абжьаратә школ аттестат, ма абжьаратә апрофтехучилишьче ишалгаз азы адокумент, мамзаргьы атехникум [[диплом|адиплом]].
Азеиԥш ҵара асистемаҿы иҟалар алшоит испециалтәу абжьаратә школқәа мамзаргьы хаз игоу аклассқәа (апрофилԥхьатәи [[Профильное обучение|апрофилтәи]]): амаҭәарқәа жәпакы — атәым бызшәа, афизика-математикатә, ахимиатә, анџьныртә, абиологиатә уҳәа инарҵауланы рҵара иазку. Иаабац аклассқәа излареиԥшым аспециализациа амаҭәарқәа рзы изыцҵоу арҵаратә лшареидарала ауп.
Азеиԥшҵаратә школқәа рыдагьы Ҭурқменисҭан иҟоуп [[учреждение дополнительного образования детей|ахәыҷқәа изыцҵоу рҵара иазку аусбарҭақәагьы]] — [[Детская музыкальная школа|амузыкатә]], асахьаҭыхратә, [[ДЮСШ|аспорттә]] уҳәа. Урҭ азеиԥш ҵара ахыдҵақәа рыӡбаӡом, хықәкыс ирымоу ахәыҷқәа рырҿиаратә лшарақәа рыҿиара ауп, насгьы рыԥсҭазааратә хҳәаақәҵареи азанааҭи ралхраан ацхыраара рыҭара иазкуп.
Ҭурқменисҭан аус ауеит [[ТРСОШ|Пушкин ихьӡ зху еилахәу аҭуркмен-аурыс школ]]. Уи ахыбра ианыԥшуеит иахьа Ҭурқменисҭани Ашхабади иҟоу архитектуратә стиль. Ашкол аԥҵоуп ҳаамҭазтәи атехнологиақәа ҳасаб рзуны, амультимедиатәқәагьы уахь иналаҵаны, насгьы иахьынӡауа ҳаамҭазтәи аметодқәа рхархәарала аҵаҩцәа адыррақәа роурц иазынархоуп<ref>{{cite web
|url = http://news.kremlin.ru/transcripts/6430
|title = Церемония открытия школы имени А. С. Пушкина
|author =
|date =
|work =
|publisher = news.kremlin.ru
|access-date = 2011-03-10
|lang =
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110920210754/http://news.kremlin.ru/transcripts/6430
|archive-date = 2011-09-20
|url-status = dead
}}</ref>. Ашкол аушьҭымҭацәа Урыстәылатәи аттестат ақәырԥшы роуеит. Урҭ рҟынтәи аӡәырҩы азинҷыдатә ҭагылазаашьақәа рыла Урыстәылатәи аҵараиурҭақәа рҭаларазы алшара рымоуп<ref>{{Cite web |url=http://www.turkmenistan.ru/ru/node/15911 |title=В Туркмении 53 школьных выпускника получили аттестаты о среднем образовании российского образца |access-date=2014-07-11 |archive-date=2020-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923131235/http://www.turkmenistan.ru/ru/node/15911 |url-status=live }}</ref>.
== Агалереиа ==
<gallery mode="packed" heights="175">
Morozov Selskaya Shkola.jpg|Ақыҭатә хәыда-ԥсадатәи ашкол. Урыстәыла. <br>[[Морозов, Александр Иванович (художник Российской империи)|Александр Морозов]], 1865
France in XXI Century. School.jpg|[[XXI век|XXI-тәи ашәышықәса]] иаҵанакуа ашкол аус ауеит адыррақәа ахшыбаҩ ахь аҭагалара апринцип ала. «[[:commons:Category:France in XXI Century|Франциа XXI-тәи ашәышықәсазы]]» захьӡу асериа аҟынтәи акарикатура. Аԥошьҭатә сахьа, [[1901 год|1901]]
Schoolgirls in Bamozai.JPG|Аиҵбыратә класс Бамозаи ақыҭаҿы ([[Афганистан|Афганисҭан]] иҟоу [[Гардез]] азааигәара) иҟоу ашкол аҿы. Ашкол ахыбра амаӡам, аурокқәа адәаҿы имҩаԥыргоит
</gallery>
== Шәахә. иара уб. ==
{{Allpages|Ашкол}}
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Школа}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:школ}}
g1dhqito3u394fp75spblecile62mie
Ашкол
0
57025
174935
2026-10-10T08:47:30Z
Nart17
17397
Аиҭагара [[:ru:Школа]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Сария Аргун. Nart17 translation team.
174935
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:School 18 Syktyvkar.JPG|thumb|250px|[[Типовая школа|Ашколқәа ртиптә хыбрақәа рсериа]]]]
'''Ашкол''' (аполиак ажәа szkoła ала, алаҭын ажәа schola аҟынтә, абырзен ажәа σχολή аҟынтә — «аԥсшьараамҭа»<ref>''Фасмер М.'' Этимологический словарь русского языка. — М.: Прогресс, 1964—1973. — Статья «школа».</ref>) — [[Общее образование|азеиԥш ҵара]] ахьроуа [[Образовательное учреждение|ҵараиурҭоуп]]. Инарҭбааны иуҳәозар, ари ажәа иарбанзаалак ҵараиурҭазы ухы иаурхәар ҟалоит ([[музыкальная школа|амузыкатә школ]], [[художественная школа|асахьаҭыхратә школ]], [[спортивная школа|аспорттә школ]] — [[ДЮСШ|ахәыҷтәы-қәыԥштә аспорттә школ]], аиқәԥаратә ҟазара ашкол, уҳәа убас иҵегьы)<ref name="ushakov">{{книга
|автор =
|заглавие = Толковый словарь русского языка
|ответственный = Д. Н. Ушаков
|ссылка = http://ushdict.narod.ru/dict.htm
|место = М.
|издательство = Гос. институт «Сов. энцикл.»; ОГИЗ; Гос. издательство иностр. и нац. слов
|год = 1940
|том = 4
|страниц =
|страницы =
|isbn =
|archive-date = 2011-12-06
|archive-url = https://web.archive.org/web/20111206092257/http://ushdict.narod.ru/dict.htm
}}</ref>.
== Атермин ахьынтәиаауа ==
Раԥхьаӡа абырзен ажәа [[wikt:σχολή|σχολή]] иаанагон «аԥсшьараамҭа, зых иақәиҭу аамҭахгара», нас уи «аԥсшьараамҭазы аҽазыҟаҵара» (иаҳҳәап, [[Платон]] аԥсшьарамшқәа раан ауаа еизганы иԥышәеи идырреи рызнеигон), анаҩс — «аҽазыҟаҵарақәа», «афилософцәа реицәажәара» (иаҳҳәап, [[Плутарх]] иҿы) ҳәа рхы иадырхәо иалагеит. Ари ажәа аурыс бызшәа ишиашоу акәымкәа, алаҭын ажәа schola аҟынтәи, аполиак ажәа szkoła ала иалалеит.
== Ахкқәа ==
Ашколқәа иурҭоит:
* [[Начальное общее образование|алагамҭатә ҵара]] ([[начальная школа|алагарҭатә школ]]) (Урыстәылан 1-тәи акласс инаркны 4-тәи акласс аҟынӡа)
* [[Основное общее образование|азеиԥш ҵара хада]] ([[средняя школа|абжьаратә школ]]) (Урыстәылан 5-тәи акласс инаркны 9-тәи акласс аҟынӡа)
* [[Среднее образование|абжьаратә]] [[Общее образование|азеиԥш ҵара]] ([[средняя школа|абжьаратә школ]]) (Урыстәылан 10-тәи акласс инаркны 11-тәи акласс аҟынӡа)
* [[Профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] ([[ПТУ]], [[Техникум (учебное заведение)|атехникумқәа]], [[Училище|абжьаратә ҵараиурҭақәа]], уҳәа уб. иҵ.)
* иҷыдоу аҵара, иреиҳау аҵарагьы уахь иналаҵаны (атехникатә, аекономикатә, аиуристтә, [[Религиозная организация|адинтә]], уҳәа уб. егь.)
== Арҵара апроцесс ==
=== Ашколтә аамҭа аихшара ===
Ашколтә аамҭа х-етапкны ишоуп: [[урок|аурок]], [[школьная перемена|аԥсшьараамҭа]], «зымш иацу агәыԥ». Аурокқәеи аԥсшьараамҭақәеи акырынтә рҽеиҭнырыԥсахлоит, «зымш иацу агәыԥ» ала аҵарамш хыркәшахоит.
* Аурок — ашколхәыҷқәа амаҭәарқәа рыла разыҟаҵара ауп.
* Аԥсшьараамҭа — аурокқәа рыбжьара аԥсшьара ауп.
* «Зымш иацу агәыԥ» (''инагӡ.'' «[[Школа с продлённым днём|зымш иацу агәыԥ]]», ГПД) — аҵаҩы аҩны дыҟазарц алшара ахьыҟам иахҟьаны аурокқәа рышьҭахь ашкол аҿы данаанхо ауп (акрифар, аурокқәа ҟаиҵар илшоит). 1999 шықәса инаркны еиҿкаауп ахәыҷқәа рхылаԥшразы агәыԥқәа.
* Аелективқәа (аелективтә курсқәа), афакультативқәа (абжьааԥны, ихадоу аурокқәа рышьҭахь имҩаԥысуеит).
=== Арҵара апрограмма ===
[[Школьная программа|Ашколтә программа]] ([[учебная программа|арҵагатә программа]], [[программа обучения|арҵара апрограмма]]) — ашкол аҿы иддырҵо [[Учебная дисциплина|арҵаратә маҭәарқәа]] реизга ауп.
=== Ахәшьарақәа ===
Ашколқәа рҿы ахәшьараҭарақәеи (аҵаҩы иеихьӡарақәа ирызку аинформациа аҳасабала) ахәшьарақәеи (ахәшьара хыԥхьаӡарала аарԥшра) еилырхӡом. Убри аҟнытә ахәшьара ҳәа иашьҭоуп зегьы: ахәшьараҭарагьы, ахәшьарақәагьы. Урыстәылатәи ашколқәа рҿы ахәшьарақәа ықәдыргылоит хә-баллк иҟоу асистемала (1 инаркны 5 рҟынӡа).
* Ихәарҭам хәшьарақәоуп 1, 2 (аофициалтә хьӡы — ''ихәарҭам'').
* Ахәшьара 3 (аофициалтә хьӡы — ''хар амам'') иреиҵаӡоу хар змам хәшьароуп, иахьынӡахәҭоу иҳаракым ҳәа иԥхьаӡоуп.
* Ахәшьара 4 (аофициалтә хьӡы — ''ибзиоуп'') лассы-лассы «абжьаратә хәшьара аасҭа еиҳауп» ҳәа иԥхьаӡоуп.
* Ахәшьара 5 (аофициалтә хьӡы — ''ибзиаӡоуп'') иреиӷьӡоу хәшьароуп.
3-баллк ма еиҳаны ҳәа иҟоу адыррақәа рыҩаӡара ''аихьӡара'' ҳәа иашьҭоуп, 4-баллки, насгьы еиҳаны — ''адыррақәа рхаҭабзиара'' ҳәа иашьҭоуп<ref>[http://bigideas.ru/posts/11/246 Важные знания в школьные времена для успешного саморазвития] {{Wayback|url=http://bigideas.ru/posts/11/246 |date=20120116003608 }} Henrik Edberg / BigIdeas — интересные переведённые статьи из англоязычного интернета</ref> (иаҳҳәап, аофициалтә документқәа рҿы: «акласс аҿы аихьаӡара — 80%, адыррақәа рхаҭабзиара —70%» — даҽакала иуҳәозар, 80% аҵаҩцәа 3-баллки еиҳангьы ирымоуп, урҭ рҟынтәи 70% — 4 баллки еиҳангьы).
Зны-зынла ахәшьара иацзар ҟалоит аплиус ма аминус. Иаҳҳәап, ахәшьара '''4+''' (4-еи аплиуси) еиҳауп '''4''' аасҭа, аха еиҵоуп '''5−''' (5-еи аминуси) аасҭа, насгьы '''5−''' еиҵоуп '''5''' аасҭа. Ишаԥу еиԥш, аплиусқәеи аминусқәеи анаҩс ҳасаб рзыруам. Аԥшьбарак, ашықәс рзы, иара убас аттестат аҿы ахәшьарақәа аплиуси аминуси рыда ықәдыргылоит. Ихәарҭам ахәшьарақәа ('''1''', '''2''') аплиусқәеи аминусқәеи рыда ықәдыргылоит. Ахәшьара '''1''' шамахамзар ықәдыргылаӡом. Иҟоуп аофициалтә документқәа рҿы (иаҳҳәап, акласстә журналқәа рҿы) аплиусқәеи аминусқәеи рхархәара азин узымҭо иофициалбжатәу «аԥҟарақәа».
Уи адагьы иҟоуп уажәтәи ахәшьарақәа рыла «аҳәаатә хәшьара» (аԥшьбарак, ашықәсбжа, асеместр, атриместр рзы) ақәыргылара амеханика ҷыда. Абжьааԥны ари амеханизм абжьаратә балл аԥхьаӡара иеиԥшуп, аҵыхәтәантәи ахәшьарақәа еиҳа аԥыжәара рырҭоит.<!-- В целом следует признать, что механизмы оценивания отметками предельно заформализованы и отметочное давление учителей на учеников рассматривается как важнейшее средство организации учебной дисциплины.-->
Иара убасгьы иҟоуп ахәшьарақәа идифференциатәу рсистема (10-балл, 12-балл, 20-балл, уимоу 100-балл ҳәагьы иҟоу). 100-баллтәи асистема рхы иадырхәоит [[Британиаду|Еиду Британиа]] ашколқәа рҿы, 20-баллтәи асистема [[Франциа|Франциа]] ашколқәа рҿы ахәшьарақәа рыҭаразы ихадоу системоуп, 12-баллтәи асистема [[Украина|Украинатәи]] ашколқәа рҿы ахархәара амоуп, 10-баллтәи асистема рхы иадырхәоит [[Беларус|Белоруссиа]], [[Молдавиа]], [[Латвиа|Латвиа]], [[Литва]], [[Қырҭтәыла|Қырҭтәыла]], [[Ермантәыла|Ермантәыла]] рышколқәа рҿы. Иҟоуп иара убасгьы нбанлатәи, насгьы адыррақәа егьырҭ ахәшьара рыҭара асистемақәа.
=== Аҿыцлагалақәа ===
==== Аелектронтә рҵага шәҟәқәа рыларҵәара апроект ====
2013 шықәса ааԥынразы 75 школ рҿы имҩаԥган 60 мшы имҩаԥысуаз аексперимент, уи шьаҭас иҟаҵаны арҵаҩцәа ирылшеит арҵаратә процесс аҿы [[Электронный учебник|аелектронтә рҵага шәҟәқәа]] рхархәара адинамика бзиа шамоу азы алкаа аҟаҵара. Аха иазгәаҭан апроект аиӷьтәра шаҭаху.<br>
2015 шықәсанӡа еиуеиԥшым аԥышәарақәа мҩаԥган, урҭ рылҵшәақәа рыла ирыдыркылаз азакәан ала, ажьырныҳәамза 1, 2015 шықәса инаркны Урыстәылатәи ашколқәа зегьы зелектронтә версиа ҭыҵуа ашәҟәқәа рахь ииасыр ахәҭоуп.<br>
Аелектронтә рҵага шәҟәы «Аелектронтә ҵаратә лагыла» захьӡу Москва ақалақь ахада [[Собянин, Сергей Семёнович|Сергеи Собианин]] иаԥшьигаз апроект иахәҭакуп<ref name="prikaz">{{книга
|автор =
|заглавие = О формировании федерального перечня рекомендуемых учебников
|ответственный = Министерство образования и науки Российской федерации
|ссылка = http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B/4983/%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB/3980/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7%20%E2%84%96%201559%20%D0%BE%D1%82%2008.12.2014.pdf
|место = М.
|издательство =
|год = 2015
|том =
|страниц =
|страницы =
|isbn =
|archive-date = 2015-06-22
|archive-url = https://web.archive.org/web/20150622200729/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B/4983/%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB/3980/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7%20%E2%84%96%201559%20%D0%BE%D1%82%2008.12.2014.pdf
}} {{Cite web |url=http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/документы/4983/файл/3980/Приказ%20№%201559%20от%2008.12.2014.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2019-07-03 |archive-date=2015-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150622200729/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/документы/4983/файл/3980/Приказ%20№%201559%20от%2008.12.2014.pdf |url-status=dead }}</ref>.
Ари апроект — иаку арҵаратә системоуп, уи еиднакылоит еиуеиԥшым аидеиақәа:
* аҵаҩы [[планшет|ипланшет]];
* арҵаҩы ипланшет;
* [[интерактивная доска|Иинтерактивтәу акласс ӷәы]];
* аелектронтә мшынҵа;
* «Аҭаареи акрыфареи» захьӡу аинформациатә система.
Иахьатәи аамҭазы ари апроект — аԥышәаратә проектуп, лаҵарамза, 2015 шықәсазы иҟаз адыррақәа рыла уи иалахәуп 2,500-ҩык аҵаҩцәеи 60-ҩык арҵаҩцәеи.<br>
Аелектронтә рҵага шәҟәы «Аелектронтә Ҵаратә Лагыла» иахәҭакны уахәаԥшуазар — конструкторуп, арҵаҩы уи ихы иархәаны арҵага шәҟәы атекст, аинтерактивтә ҵакы, ахарҭәаагатә материалқәа акны еизигоит. Ақьаад иалху ашәҟәгьы еиԥш, уи дарбанзаалак аҵаҩы ихатә мыругоуп. Аинтернет ала аелектронтә шәҟәы ахала иҿыцхоит, насгьы атестқәеи аконтрольтә усурақәеи рылҵшәақәа асервер ахь идәықәҵазар алшоит<ref name="uchebnick">{{книга
|автор =
|заглавие = uchebnik.mos.ru
|ответственный = Департамент образования города Москвы
|ссылка = http://uchebnik.mos.ru/ui/landing/
|место = М.
|издательство =
|год = 2015
|том =
|страниц =
|страницы =
|isbn =
|archive-date = 2015-06-23
|archive-url = https://web.archive.org/web/20150623205834/http://uchebnik.mos.ru/ui/landing/
}}</ref>.
==== Амаҭәар «Атехнологиа» аҳәаақәа ирҭагӡаны аԥхьагыларатә технологиақәа рҵара ====
[[Министерство образования и науки Российской Федерации|Урыстәылатәи Афедерациа аҵареи аҭҵаарадырреи рминистрра]] 2017 шықәсазы иазыԥхьагәанаҭоит ашколқәа рҿы амаҭәар «атехнологиа» арҵара аконцепциа азырхиара, уи аинформациатә технологиақәеи [[3D-принтер|3D-принтерқәеи]] аус рыдулара иазынархахоит. Урыстәылатәи Афедерациа Аҵареи Аҭҵаарадырреи рминистрра азеиԥш ҵара аусхк аҟны аҳәынҭқарратә политика адепартамент адиректор Анастасиа Зырианова ишылҳәо ала, уажәазы ишьақәырӷәӷәоуп ихадоу азеиԥш ҵара инықәырԥшу арҵаратә программа — аҵара аҵакы ҳәаақәызҵо адокумент<ref>{{Cite web |url=http://www.mskagency.ru/materials/2475165 |title=Работа с 3D-принтерами может появиться в школьной программе по технологии к 2017 г |access-date=2015-07-30 |archive-date=2015-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150805013454/http://www.mskagency.ru/materials/2475165 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2015/07/29/technology/ |title=Российских школьников научат работать с 3D-принтерами |access-date=2015-07-30 |archive-date=2015-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729130158/http://lenta.ru/news/2015/07/29/technology/ |url-status=live }}</ref>.
== СССР ашколқәа ==
[[Афаил:Аттестат зрелости МПС СССР 1970 годы.JPG|thumb|300px|Аашықәсатәи аҵаразы аршаҳаҭгеи абжьаратә ҵаразы аттестати, 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа.<br>СССР иҟан СССР Аҵара Аминистрра акәымкәа СССР Аимадаратә мҩақәа аминистрра иатәыз ашколқәа. Арҵара апрограмма аиԥшымзаарақәа амамызт.]]
[[Афаил:Аттестат зрелости образца 1945 г..jpg|thumb|Ақәранаӡаратә аттестат (1945 шықәса)]]
[[1918|1918 шықәсазы]] [[Декрет об отделении церкви от государства и школы от церкви|ауахәамеи аҳәынҭқарреи, ашколи ауахәамеи реиҟәыҭхара иазкыз адекрет]] ала иуахәаматәым аҵара апринцип алагалоуп. Раԥхьаӡа акәны Урыстәыла аҭоурых аҿы 1930 шықәсазы зегьы рзы ихымԥадатәиу хәыда-ԥсада иҟоу аҵара апринцип аларгалеит<ref>[https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/352290-postanovlenie-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-i-soveta-narodnyh-komissarov-o-vseobschem-obyazatelnom-nachalnom-obuchenii-14-avgusta-1930-g Постановление Центрального исполнительного комитета и Совета народных комиссаров. О всеобщем обязательном начальном обучении.]</ref>. Ауааԥсыра реиҳараҩык (1897 шықәсазы 2/3 ауааԥсыра иреиҵамкәа иҵарадан) рҵарадара аԥыхразы 1930-тәи ашықәсқәа рҟынӡа СССР жәлар рҵара асистемаҿы аус руан [[Ликбез|аҵарадара аԥыхра иазкыз ашколқәа]]<ref name="БСЭГрам">'''Грамотность'''. БСЭ, 3-е изд. — М.: Сов. энциклопедия, 1972. — т.7.</ref>.
[[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] иаԥҵан ауааԥсыра зегьы зымҽхазкуаз азеиԥшҵаратә школқәа рсистема. Иҟан абжьаратә азеиԥшҵаратә школқәа, аус зуаз аҿар рзы ашколқәа ([[Вечернее обучение|уахынлатәи ашколқәа]], [[Школа рабочей молодёжи|аус зуаз аҿар рышколқәа]]).
1943 шықәсазы СССР ақалақьқәа [[Москва]], [[Ленинград]], [[Список союзных республик СССР|аидгылатә республикақәа]] раҳҭнықалақьқәа, [[Область (география)|аобласттәи]] [[Край|атәылаҿацәтәи]] центрқәа, ааглыхратә центр дуқәа жәпакы рҿы иҟаз быжьшықәсатәии [[средняя школа|абжьаратәии ашколқәа]] рҿы аҷкәынцәеи аӡӷабцәеи [[раздельное обучение|хаз-хазы аҵара]] ддырҵон, убас иҟан 1954 шықәсанӡа.
Ашколқәа рҿы иҟан [[Ленинская комната|Ленин иуадақәа]], ахәыҷқәеи аҿари аиҵбыраӡатәи реиҿкаарақәа: аиҵбыратәи аклассқәа рзы иҟан [[Октябрята|октиабриаттәи аеҵәақәа]], 4-тәи акласс инаркны 7-тәи акласс аҟынӡа — [[Пионерское движение|апионертә отриадқәа]], аиҳабыратә классқәа рҿы — [[комсомол|акомҿартә еиҿкаарақәа]]. Иҟан истандартыз [[школьная форма|ашколтә форма]], уи аԥҟашьа ашықәсқәа цацыԥхьаӡа аҽаԥсахуан.
Асоветтә шықәсқәа раангьы, иахьагьы асоветтә школ адунеи ашколқәа зегьы ишреиӷьу астереотип ыҟоуп<ref>{{cite web
|url = http://tass-ural.ru/analytics/260.html
|title = Российская школа - по-прежнему лучшая в мире?
|author =
|date =
|work =
|publisher = tass-ural.ru
|access-date = 2011-03-10
|lang =
|archive-url = https://web.archive.org/web/20121203192533/http://tass-ural.ru/analytics/260.html
|archive-date = 2012-12-03
|url-status = dead
}}</ref>.
== Еиуеиԥшым атәылақәа рҿы ҳаамҭазтәи ашкол ==
=== Урыстәыла ===
Еиуеиԥшым аамҭақәа рзы [[Урыстәыла|Урыстәыла]] ашколқәа 10-12 класс рыла ишьақәгылан, урҭ 4-ҩаӡарак рыла еихшан:
* ашколқәранӡатә,
* аиҵбыратә,
* абжьаратә,
* аиҳабыратә.
Ашкол иалганы аԥышәарақәа анырҭилак ашьҭахь аҵаҩцәа ''«Ақәранаӡаратә аттестат»'' роуеит.
Ашкол аус ауеит аҳәынҭқарра (арегионалтә мамзаргьы амуниципалтә биуџьетқәа рыла), ахазхаҿқәа, ауаажәларратә хеидкылақәа, иара убас адинтә конфессиақәа рхарџь ала.
Ашколқәа шоит:
* Аҵара аҩаӡарала:
** алагарҭатә,
** Ихарҭәаам абжьаратә (ихадоу),
** абжьаратә,
** иреиҳау;
* Аҵаҩы дыӡӷабзар ма дыҷкәынзар:
** [[Мужчина|Ахацәа]] рзы,
** [[Женщина|аҳәса]] рзы,
** Еицырзеиԥшу;
* адин иаҿырԥшны:
** Идинтәым
** идинтәу (аконфессионалтә).
Азеиԥш абжьаратә ҵара узҭо аҵараиурҭақәа рахь иаҵанакуеит:
* Азеиԥшҵаратә школқәа,
* [[Лицей|алицеиқәа]],
* [[Гимназия|агимназиақәа]].
Абжьааԥны азеиԥшҵаратә ҵараиурҭақәа рахь иҭалоит 6 мамзаргьы 7 шықәса анырхыҵуа; иалгоит 17 ма 18 шықәса анырхыҵуа. Азеиԥш абжьаратә ҵара истандарттәу ашколтә программа иазԥхьагәанаҭоит 10-12 классқәеи убриаҟарагьы аҵара ашықәсқәеи.
Аҵарашықәс иалагоит цәыббрамза 1 азы, инҵәоит лаҵарамза анҵәамҭазы. Аҵарашықәс 5-8-тәи, 10-тәи аклассқәа рҿы 35 мчыбжьы цоит, 1-4-тәи, 9-тәи, 11-тәи аклассқәа рҿы — 34 мчыбжьы. Аҵарашықәс аихшараан иҟоуп ихадоу ҩ-знеишьак:
* ''Аԥшьбаракқәа'' 4 рыла. Аԥшьбаракқәа рыбжьара аԥсшьарамшқәа ыҟоуп («аԥхынтәи», «ҭагалантәи», «аӡынтәи», «ааԥынтәи»).
* ''Атриместрқәа'' 3 рыла. Атриместрқәа еихшоуп 5-блоккны, урҭ рыбжьара мчыбжьыктәи аԥсшьарамшқәа ыҟоуп, III-тәии I-тәии атриместрқәа рыбжьара аԥхынтәи аԥсшьарамшқәа ыҟоуп.
Мамзаргьы ашколтә программа атриместрқәа рыла ишоуп, аха мчыбжьыктәи аԥсшьарамшқәа амам, урҭ рҭыԥан Аҳәынҭқарратә стандарт иақәшәо аԥсшьарамшқәа амоуп. Иҟоуп авариант 5-6 мчыбжьы рыла ишьақәгылоу арҵаратә модульқәеи (апериодқәа) мчыбжьыктәи аԥсшьарамшқәеи рҽанырыԥсахуа. Ас еиԥш иҟоу 2-периодк (модульк) атриместр шьақәдыргылоит.
Ишаԥу еиԥш, 10-11-тәи аклассқәа рҿы ашықәс 2-шықәсбжак рыла ишоуп.
Аԥшьбарак, ма атриместрқәа зегьы рынҵәамҭазы изхысуа амаҭәарқәа зегьы рзы аихшьалатә хәшьара ықәдыргылоит, ашықәс анҵәамҭазы — ашықәс ахәшьара. Зны-зынла аԥшьбарак азы ахәшьарақәа рцынхәрас, мамзаргьы урҭ инарываргыланы ашықәсбжазы ахәшьарақәа ықәдыргылоит. Аҵара ззымҵо, даҽакала иуҳәозар, ашықәс анҵәамҭазы иҽеим ахәшьарақәа зауз аҵаҩы, класск аҿы дахахар илшоит, мамзаргьы класск ала еиҵаны диагазар ҟалоит.
Аҵыхәтәантәи акласс анҵәамҭазы, иара убас 9-тәи акласс анҵәамҭазы (мамзаргьы 8-тәи акласс анҵәамҭазы 10 шықәса аҵара рҵозар), аҵаҩцәа маҭәарқәак рыла аԥышәарақәа рҭиуеит. Урҭ аԥышәарақәеи ашықәс ахәшьарақәеи рылҵшәақәа рыла ақәранаӡаратә аттестат ахь ахәшьарақәа ықәдыргылоит. Аԥышәарақәа ахьыҟам амаҭәарқәа рзы аттестат ахь ашықәс ахәшьара ықәдыргылоит.
Аҵараиура ихымԥадатәиуп 9-тәи акласс аҟынӡа. 10-тәи, 11-тәи аклассқәа рҿы аҵара ахәыҷқәа зегьы рзы ихымԥадатәиӡам. Аҵаҩы 11-тәи акласс даналгалак ашьҭахь, ихарҭәаау абжьаратә ҵаразы аршаҳаҭга иоуеит (Урыстәылатәи Афедерациаҿы — Ихарҭәаау азеиԥш ҵаразы [[Аттестат|аттестат]]). 9-тәи акласс қәҿиарала даналгалак ашьҭахь, аушьҭымҭа ихадоу азеиԥш ҵаразы аттестат иоуеит. 9-тәи акласс аушьҭымҭа азанааҭтә ҵараиурҭаҿы ([[Профессионально-техническое училище|ПТУ]], СПТУ) иҵара иациҵар илшоит, уа, иара убас, ихарҭәаау абжьаратә ҵара апрограммала иҵара далгар илшоит, мамзаргьы абжьаратә ҵараиурҭа ҷыдаҿы (атехникум, аколлеџь, абжьаратә ҵараиурҭақәа жәпакы: амедицинатә, арҵаҩратә), уаҟа абжьаратә ҵара ҷыдеи, атехник ма анџьныр еиҵбы рквалификациа иоур илшоит, мамзаргьы иаразнак аусура далагаргьы ҟалоит. Уи адагьы, НПО-и СПО-и русбарҭақәак азанааҭтә зыҟаҵара апрограммақәа рыла 8-тәи, 9-тәи аклассқәа рахь аҵаҩцәа рыдыркылоит. 9-тәи акласс ашьҭахь аколлеџь, атехникум, мамзаргьы абжьаратә ҵараиурҭа ианҭало актәи аҵарашықәс (ПТУ аҿы шықәсыки бжаки) 10-тәи, 11-тәи аклассқәа рыпрограммала аҵара рҵоит (ақыҭанхамҩеи абнатә нхамҩеи ирызку НПО-и СПО-и рзанааҭқәак рыда). Уи адагьы иазгәаҭатәуп СПО «Акәашара аҟазара» азанааҭ ахь ишрыдыркыло 7-тәи акласс ианалгалак ашьҭахь<ref>[http://www.balletvrn.ru/docs/071203%20ФГОС%20СПО%20Искусство%20танца.doc Министерство образования и науки Российской Федерации, Приказ от 17 января 2011 г. № 36]</ref>, «Абалет аҟазара» азанааҭ ахь 4-тәи акласс ианалгалак ашьҭахь<ref>{{Cite web |url=http://bestpravo.com/federalnoje/ea-postanovlenija/g2g.htm |title=Об утверждении и введении в действие федерального государственного образовательного стандарта среднего профессионального |access-date=2016-04-26 |archive-date=2017-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907185800/http://bestpravo.com/federalnoje/ea-postanovlenija/g2g.htm |url-status=dead }}</ref>, «Аинструменталтә нагӡара» — 1-тәи акласс ахь<ref>{{Cite web |url=http://7law.info/zakonodatelstvo/legal0k/z023.htm |title=Об утверждении и введении в действие федерального государственного образовательного стандарта среднего профессионального образования по |access-date=2014-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211054454/http://7law.info/zakonodatelstvo/legal0k/z023.htm |archive-date=2015-12-11 |url-status=dead }}</ref> (аҵара ҿҳәарас иамоуп 4 шықәсеи 10-мзи инаркны 10 шықәсеи 10-мзи рҟынӡа, иара убас азеиԥш, абжьаратә занааҭтә ҵара апрограммақәа рыла аҵара ддырҵоит). Иреиҳау аҵараиурҭа аҭаларазы абжьааԥны иумазароуп ихарҭәаау абжьаратә ҵара: абжьаратә (ихарҭәаау) азеиԥш ҵаразы аттестат, ма азанааҭ-техникатә ҵараиурҭа [[диплом|адиплом]], ма атехникум адиплом, иара убас [[ЕГЭ|ЕГЕ]] алҵшәақәа.
Ашколқәа жәпакы рҿы ирыдыркылеит 5-мштәи (аԥсшьарамшқәа — асабша, амҽыша) мамзаргьы 6-мштәи (амҽыша — ԥсшьарамшуп) аусуратә [[неделя|мчыбжьы]], есыҽны 4-8 урок (СанПиН ҿыцқәа изларҳәо ала, 1-4-тәи аклассқәа рҿы 5-урокк иреиҳамкәа, 5-6-тәи аклассқәа рҿы 6-урокк иреиҳамкәа, 7-11-тәи аклассқәа рҿы 7-урокк иреиҳамкәа). Ас еиԥш иҟоу асистема аан аурокқәа цоит 45 минуҭ (еиҳа имаҷзаргьы ҟалоит, аха, шамахамзар, 35 минуҭ иреиҵам). Аурокқәа рҽыршоит аԥсшьараамҭақәа рыла, урҭ 5-20 минуҭ ыҟоуп. Аҵара ада аклассқәа рҿы аҵаҩцәа аҩныҟатәи адҵақәагьы нарыгӡоит (аиҵбыратәи ашколхәыҷқәа аҩныҟатәи адҵақәа ирыҭамзаргьы ҟалоит, уи арҵаҩы ибарҭоуп).
Азеиԥш ҵара асистемаҿы иҟалар алшоит испециалтәу абжьаратә школқәа мамзаргьы хаз игоу аклассқәа (апрофилԥхьатәи [[Профильное обучение|апрофилтәи]]): амаҭәарқәа жәпакы — атәым бызшәа, афизика-математикатә, ахимиатә, анџьныртә, абиологиатә уҳәа инарҵауланы рҵара иазку. Иаабац аклассқәа излареиԥшым аспециализациа амаҭәарқәа рзы изыцҵоу арҵаратә лшареидарала ауп. Аҵыхәтәантәи аамҭазы амш наӡа ашколқәа ҿиоит, уаҟа ахәыҷқәа азеиԥш ҵара адагьы, аурокнҭыҵтәи аусура мҽхакы ҭбаала имҩаԥыргоит, аус руеит агәыԥқәа, асекциақәа уҳәа реиԥш иҟоу [[дополнительное образование детей|ахәыҷқәа изыцҵоу рҵаразы]] ахеидкылақәа.
Азеиԥшҵаратә школқәа рыдагьы Урыстәыла иҟоуп [[учреждение дополнительного образования детей|ахәыҷқәа изыцҵоу рҵара иазку аусбарҭақәагьы]] — [[Детская музыкальная школа|амузыкатә]], асахьаҭыхратә, [[ДЮСШ|аспорттә]] уҳәа. Урҭ азеиԥш ҵара ахыдҵақәа рыӡбаӡом, хықәкыс ирымоу ахәыҷқәа рырҿиаратә лшарақәа рыҿиара ауп, насгьы рыԥсҭазааратә хҳәаақәҵареи азанааҭи ралхраан ацхыраара рыҭара иазкуп.
2005-2010 ашықәсқәа рзы Урыстәылатәи Афедерациаҿы ашколқәа рхыԥхьаӡара 12 377 еизак рыла ирмаҷын<ref>{{cite web|url=http://www.novopol.ru/-za-pyat-let-v-rossii-zakryili-tyisyach-selskih-shkol-text121219.html|title=За пять лет в России закрыли 10 тысяч сельских школ|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120413171005/http://www.novopol.ru/-za-pyat-let-v-rossii-zakryili-tyisyach-selskih-shkol-text121219.html|archive-date=2012-04-13|access-date=2012-04-12|url-status=dead}}</ref>.
==== Аҵара ареформа ====
Лаҵарамза 8, 2010 шықәсазы Урыстәыла ахада инапы аҵаиҩит Афедералтә закәан № 83, уи ашьаҭала, ажьырныҳәамза 1, 2011 шықәса инаркны ашколқәа жәпакы ихымԥадатәиу аҳәынҭқарратә ԥаразоужьра аиура иаҟәыҵит. Ԥхынҷкәынмза 29, 2012 шықәсазы ирыдыркылеит «Урыстәылатәи Афедерациаҿы аҵара иазку» Афедералтә Закәан, уи амчра аиуит цәыббрамза 1, 2013 шықәсазы. Ари азакәан инақәыршәаны ашколқәа аштаттә еихшанҵа рхала ишьақәдырӷәӷәар рылшоит, аџьаԥса афонд аизшара, зыхә шәатәу арҵаратә маҵзурақәа ашколхәыҷқәа рыҭара рылшоит<ref>{{Cite web|url = http://echo.msk.ru/blog/aolshtynsky/1209687-echo/|title = Реформа общего образования — «социальная бомба» замедленного действия|author = Андрей Ольштынский|work = |date = 2013-12-02|publisher = Эхо Москвы|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222104710/http://echo.msk.ru/blog/aolshtynsky/1209687-echo/|url-status = live}}</ref>. Убри инамаданы, Москва арҵаҩы [[Средний размер оплаты труда|ибжьаратәу иуалфахәы]] иазҳаит. 2010 шықәсазы уи мызкахьы 39,2 нызқь мааҭ ыҟан, 2013 шықәсазы — 64,1 нызқь мааҭ иҟалеит. 2014 шықәса анҵәамҭазы уи 70,2 нызқь мааҭ рҟынӡа инаӡеит. 2010 шықәса инаркны Москва арҵаҩы ибжьаратәу иуалфахәы 79% рыла еиҳахеит<ref>{{Cite web|url = http://www.interfax.ru/moscow/421688|title = Средняя зарплата учителей в Москве достигла 70 тысяч рублей|author = |work = |date = 2015-02-03|publisher = Интерфакс|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222105538/http://www.interfax.ru/moscow/421688|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://vz.ru/news/2015/5/29/748130.html|title = Собянин: Средняя зарплата учителей в Москве выросла до 70 тыс. рублей|author = |work = |date = 2015-05-29|publisher = Деловая газета Взгляд|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222104439/http://vz.ru/news/2015/5/29/748130.html|url-status = live}}</ref>.
Жьҭаарамза 1, 2014 шықәса инаркны Урыстәылатәи ашколқәа зыхә шәатәу «зымш иацу агәыԥ» ахь ииасит<ref>{{Cite web|url=http://www.aif.ru/dontknows/actual/1352541|title = Сколько сейчас стоит продлёнка в школах и станет ли она вновь бесплатной?|lang=ru|author = Елена Слободян|work = |date = 2014-10-04|publisher = Аргументы и Факты|archive-url=https://web.archive.org/web/20141004081129/https://aif.ru/dontknows/actual/1352541|archive-date=2014-10-04|url-status=live}}</ref>. Аҵаразы Афедералтә закәан инақәыршәаны абиуџьеттә еиҿкаарақәа зыхә шәатәу арежим ахь аиасра рхала ирыӡбоит, иара убас аҵаҩцәа ирырҭо изыцҵоу амаҵзурақәа рзы аҭаацәа иршәаша ахәԥса рхала ишьақәдыргылоит<ref>{{Cite web|url = http://www.mk.ru/social/2014/08/28/v-novom-godu-bolshinstvo-shkol-perekhodit-na-platnuyu-prodlenku.html|title = Большинство школ с 1 сентября переходит на платную «продлёнку»|author = Евгений Балабас|work = |date = 2014-08-28|publisher = Московский комсомолец|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222120252/http://www.mk.ru/social/2014/08/28/v-novom-godu-bolshinstvo-shkol-perekhodit-na-platnuyu-prodlenku.html|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.rg.ru/2015/09/10/prodlenka.html|title = Урок закончился? Плати!|author = Сергей Жуков|work = |date = 2015-09-10|publisher = Российская газета|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222161531/http://www.rg.ru/2015/09/10/prodlenka.html|url-status = live}}</ref>.
Мшаԥымза 1, 2024 шықәсазы Урыстәылатәи Афедерациа ахада Владимир Путин аиҳабыра рнапы ианиҵеит аҩныҟатәи адҵақәа рырмаҷрала, аконтрольтә усурақәа рымҽхак армаҷрала, амаҭәарбжьаратә еимадарақәа рырӷәӷәарала, аушьҭратә ԥышәарақәа рматериалқәеи арҵаратә программақәеи еиҳа еиӷьу реишьашәаларала ашколтә программа еиӷьыртәырц. Уи иҭышәынтәалоу, алҵшәа змоу аҵара-ааӡаратә лшареидара алнаршароуп<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/society/articles/2024/04/02/1029268-prezident-poruchil-optimizirovat-uchebnii-protsess-v-shkolah/|title=Президент поручил оптимизировать учебный процесс в школах|lang=ru|website=Ведомости|date=2024-04-02|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403023428/https://www.vedomosti.ru/society/articles/2024/04/02/1029268-prezident-poruchil-optimizirovat-uchebnii-protsess-v-shkolah|url-status=live}}</ref>.
=== Германиа ===
[[Афаил:Nuremberg. Bismarcks school.jpg|thumb|250px|«Бисмаркшуле»]]
Германиа адыррақәа хыԥхьаӡарала ахәшьара рыҭараан рхы иадырхәо асистемеи Урыстәылатәи асистемеи зынӡаск еиԥшым. Иреиҳау баллны иԥхьаӡоуп акы, еицәоу баллны — фба. Германиатәи ашколқәа аимԥшымзаара рымоуп адыррақәа рымҽхак ала. Актәи аҭыԥ аҿы иҟоуп агимназиа, аҵыхәтәантәи аҭыԥ аҿы — ашкол хадақәа. Аҵаҩы школк аҟынтәи адыррақәа рыҩаӡаразы аҭахрақәа еиҳа иахьырацәоу ашкол ахь аиасра даара ицәыуадаҩуп.
=== Швеицариа ===
Швеицариа иҟоу ашколқәа зегьы ҩ-хкыкны ишоуп: аҳәынҭқарратәи ахатәи. Аҳәынҭқарратә ҵараиурҭақәа зегьы хәыда-ԥсадоуп, аҭыԥантәи ауааԥсыра реиҳараҩык уа аҵара рҵоит. Аҳәынҭқарратә школқәа зегьы аус руеит [[система образования в Швейцарии|амилаҭтә ҵара асистемала]] — [[Matura]] ҳәа изышьҭоу, уи адунеи аҿы зегь реиҳа иӷәӷәоу ҳәа иԥхьаӡоуп. Уи ҷыдара хадас иамоуп 3 бызшәак — ухала иалухуа аҳәынҭқарратә бызшәақәа ҩбеи аҳәаанырцәтәи бызшәаки хымԥада рҵара ауп. Швеицариа х-хәҭакны ишьақәгылоуп — анемец, афранцыз, аиталиан рыла. Уи инақәыршәаны атәыла ахәҭақәа зегьы рҿы аҵараиурҭақәа аус руеит амилаҭтә программа Matura еиуеиԥшым авариантқәа рыла — афранцыз бызшәала иҟоу Matura, анемец бызшәала иҟоу, аиталиан бызшәала иҟоу, урҭ зегьы Германиеи, Франциеи, Италиеи рышколтә стандартқәа иахьынӡауа ирзааигәоуп. Уи инақәыршәаны арҭ апрограммақәа дара-дара еишьашәалоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
Швеицариа иҟоу ахатә школқәа рхыԥхьаӡара 250 иреиҳауп, урҭ рҿы еиҳарак аҳәаанырцәынтәи иааиз аҵара рҵоит. Швеицариатәи ахатә школқәа адунеи зегьы аҿы еицырдыруеит: Forbes ишаҳәо ала, урҭ адунеи аҿы зегь реиҳа ахьӡ змоу, зыхә ҳараку аҵараиурҭақәа рсиаҿы аԥыжәара рымоуп<ref>{{cite web
|url = https://www.forbes.com/2007/12/10/europe-boarding-schools-biz-cx_vr_1210boarding_slide_2.html?partner=bigmir
|title = Наиболее привилегированные школы Европы ( Europe’s Most Expensive Boarding Schools)
|author = Vidya Ram
|date =
|work =
|publisher = forbes.com
|access-date = 2011-03-10
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20121027104029/http://www.forbes.com/2007/12/10/europe-boarding-schools-biz-cx_vr_1210boarding_slide_2.html?partner=bigmir
|archive-date = 2012-10-27
|url-status = dead
}}</ref>. Арҭ ашколқәа аԥырҵон еицырдыруа арҵаҩцәеи апсихологцәеи [[Иоганн Песталоцци]], [[Жан Пиаже]], [[Жирар, Жан-Батист (педагог)|аб Жирар]], [[Мария Монтессори|Мариа Монтессори]], [[Рудольф Штайнер|Рудолф Штаинер]] ридеиақәа рныррала. Швеицариатәи ашколқәа рыпрограммақәа аҵаҩы ихаҭара еинааланы иҿиарц (адоуҳатә, аинтеллектуалтә, махәҿалатә), насгьы аҵаҩцәа аҵаразы агәазыҳәара роурц еиԥш иахьышьақәгылоу ԥыжәараны ирымоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
Ахатә школқәа атәымуаа ирзынархоуп, убри аҟнытә урҭ фактла аус руеит жәларбжьаратәи иазхаҵоу ашколтә ҵара амилаҭтә стандартқәа зегьы рыла.
Иҟоуп иара убасгьы аноу-хаугьы: Швеицариа иаԥҵаз иҷыдоу ашколтә программақәа:
* Жәларбжьаратәи IB апрограмма (International Baccalaureate), уи 3-4 шықәса рыҩнуҵҟа адунеи аҿы иреиӷьу аҵараиурҭақәа рҭаларазы аҵаҩы иазыҟаҵара хықәкыс иамоуп.
* Finishing School — аҭыԥҳацәа рзы ашкол, зхаҭабзиара ҳараку аҵара адагьы адипломатиатә етикетгьы, ахымҩаԥгашьа бзиақәагьы ахьыддырҵо школуп.
Швеицариатәи ашколқәа зегьы, рырҵаратә программақәа еиԥшымзаргьы, ихарҭәаау абжьаратә ҵаразы раттестатқәа Европа, иара убас Америка, Австралиа уҳәа атәылақәа рҿы иазхарҵоит. Иарбанзаалак аҵараиурҭа ахыԥхьаӡаларазы иаҭахуп аҭаларатә балл умазарц, иара убас арҵара абызшәа шудыруа шьақәурӷәӷәароуп.
[[:Категория:Школы Швейцарии|Швеицариатәи ашколқәа рсиа]]
=== Ҭурқменисҭан ===
1998-2000 ашықәсқәа рзы [[Ниязов, Сапармурат Атаевич|Сапармурат Ниазов]] иусԥҟақәа рыла атәылаҿы аҵара зегьы ареформа мҩаԥган, уи инамаданы абжьаратә ҵара аиура аамҭа 9 шықәса рҟынӡа еиҵахеит. Арҵаҩцәа рзанааҭтә дырра аизырҳаразы аинститутқәа аԥыхын, арҵаратә метод ҿыцқәа ралагалара азин ыҟамызт. Ашколқәа рҿы абаҩрҵәыреи аџьатә ҵареи рышьаҭақәа дырҵара иаҟәыҵит, урҭ рцынхәрас азанааҭтә ҵара алагалан.
Раԥхьатәи аусԥҟа ала Ҭурқменисҭан ахада ҿыц [[Бердымухамедов, Гурбангулы Мяликгулыевич|Гурбангулы Бердымухамедов]] ашколқәа рҿы аҵара 9 шықәса рҭыԥан 10 шықәса рҟынӡа ацҵаразы азакәан идикылеит, 2013 шықәсазы 12 шықәсатәи аҵара алагалан<ref>{{Cite web |url=http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/38936.html |title=С нового учебного года в средних школах Туркменистана введено 12-летнее обучение |access-date=2014-07-11 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714120228/http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/38936.html |url-status=live }}</ref>. Иара убас иалагалан амаҭәар ҿыцқәа — аекономика ашьаҭақәа, аекологиа, Ҭурқменисҭан акультуратә ҭынха, адунеитә культура, аетика, аинформациа-коммуникациатәи аинновациатәи технологиақәа, амодельҟаҵареи аграфикеи<ref>{{Cite web |url=http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2185055.html |title=В Туркменистане вводится 12-летнее среднее образование |access-date=2014-07-11 |archive-date=2013-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131122053536/http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2185055.html |url-status=live }}</ref>. Абасала, азеиԥш ҵараиурҭа иҭалоит 6 шықәса анырхыҵуа; иалгоит 18 шықәса анырхыҵуа<ref>{{Cite web |url=http://turkmenistan.gov.tm/?id=3459 |title=Средние школы переходят на 12-летнюю систему обучения |access-date=2014-07-11 |archive-date=2017-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012055016/http://turkmenistan.gov.tm/?id=3459 |url-status=dead }}</ref>. Аҵараиура ахәыҷқәа зегьы рзы ихымԥадатәиуп.
Иахьатәи аамҭазы азеиԥш бжьаратә ҵара узҭо аҵараиурҭақәа иреиуоуп азеиԥшҵаратә школқәа, [[Лицей|алицеиқәа]], [[Гимназия|агимназиақәа]].
Аҵарашықәс иалагоит цәыббрамза 1 азы, инҵәоит лаҵарамза анҵәамҭазы, ''аԥшьбаракқәа'' 4 рыла еихшоуп. Аԥшьбаракқәа рыбжьара аԥсшьарамшқәа ыҟоуп («аԥхынтәи», «ҭагалантәи», «аӡынтәи», «ааԥынтәи»). Аԥшьбарак анҵәамҭазы изхысуа амаҭәарқәа зегьы рзы аихшьалатә хәшьара рзықәдыргылоит, есышықәса анҵәамҭазы — ашықәс ахәшьара. Зны-зынла, аԥшьбарак азы ахәшьарақәа рцынхәрас ма урҭ инарываргыланы, ашықәсбжазы ахәшьарақәагьы рзықәдыргылоит. Аҵаҩы ашықәс анҵәамҭазы ихәарҭам ахәшьарақәа иоур, класск аҿы дахахар илшоит.
Ашколқәа жәпакы рҿы ирыдыркылеит 6-мштәи аусуратә [[неделя|мчыбжьы]] (амҽыша — ԥсшьарамшуп), есыҽны 4-7 урок мҩаԥыргоит. Ас еиԥш иҟоу асистема аан аурокқәа цоит 45 минуҭ. Аҵара адагьы аклассқәа рҿы аҵаҩцәа аҩныҟатәи адҵақәа ҟарҵоит (аиҵбыратәи ашколхәыҷқәа аҩныҟатәи адҵақәа ирыҭамзаргьы ҟалоит, уи арҵаҩы ибарҭоуп).
Азеиԥш абжьаратә ҵара роуеит 11-12-тәи аклассқәа рҵаҩцәа<ref>{{Cite web |url=http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2125512.html |title=Туркменистан переходит на 12-летнее среднее образование |access-date=2013-03-03 |archive-date=2013-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304130004/http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2125512.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.turkmeninform.com/ru/news/20130302/07133.html |title=Дан старт переходу образовательной системы Туркменистана на 12-летнее школьное образование |access-date=2013-03-03 |archive-date=2013-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306060159/http://www.turkmeninform.com/ru/news/20130302/07133.html |url-status=live }}</ref>. Иреиҳаӡоу аҵараиурҭа аҭаларазы абжьааԥны ихарҭәаау абжьаратә ҵара аҭахуп: абжьаратә школ аттестат, ма абжьаратә апрофтехучилишьче ишалгаз азы адокумент, мамзаргьы атехникум [[диплом|адиплом]].
Азеиԥш ҵара асистемаҿы иҟалар алшоит испециалтәу абжьаратә школқәа мамзаргьы хаз игоу аклассқәа (апрофилԥхьатәи [[Профильное обучение|апрофилтәи]]): амаҭәарқәа жәпакы — атәым бызшәа, афизика-математикатә, ахимиатә, анџьныртә, абиологиатә уҳәа инарҵауланы рҵара иазку. Иаабац аклассқәа излареиԥшым аспециализациа амаҭәарқәа рзы изыцҵоу арҵаратә лшареидарала ауп.
Азеиԥшҵаратә школқәа рыдагьы Ҭурқменисҭан иҟоуп [[учреждение дополнительного образования детей|ахәыҷқәа изыцҵоу рҵара иазку аусбарҭақәагьы]] — [[Детская музыкальная школа|амузыкатә]], асахьаҭыхратә, [[ДЮСШ|аспорттә]] уҳәа. Урҭ азеиԥш ҵара ахыдҵақәа рыӡбаӡом, хықәкыс ирымоу ахәыҷқәа рырҿиаратә лшарақәа рыҿиара ауп, насгьы рыԥсҭазааратә хҳәаақәҵареи азанааҭи ралхраан ацхыраара рыҭара иазкуп.
Ҭурқменисҭан аус ауеит [[ТРСОШ|Пушкин ихьӡ зху еилахәу аҭуркмен-аурыс школ]]. Уи ахыбра ианыԥшуеит иахьа Ҭурқменисҭани Ашхабади иҟоу архитектуратә стиль. Ашкол аԥҵоуп ҳаамҭазтәи атехнологиақәа ҳасаб рзуны, амультимедиатәқәагьы уахь иналаҵаны, насгьы иахьынӡауа ҳаамҭазтәи аметодқәа рхархәарала аҵаҩцәа адыррақәа роурц иазынархоуп<ref>{{cite web
|url = http://news.kremlin.ru/transcripts/6430
|title = Церемония открытия школы имени А. С. Пушкина
|author =
|date =
|work =
|publisher = news.kremlin.ru
|access-date = 2011-03-10
|lang =
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110920210754/http://news.kremlin.ru/transcripts/6430
|archive-date = 2011-09-20
|url-status = dead
}}</ref>. Ашкол аушьҭымҭацәа Урыстәылатәи аттестат ақәырԥшы роуеит. Урҭ рҟынтәи аӡәырҩы азинҷыдатә ҭагылазаашьақәа рыла Урыстәылатәи аҵараиурҭақәа рҭаларазы алшара рымоуп<ref>{{Cite web |url=http://www.turkmenistan.ru/ru/node/15911 |title=В Туркмении 53 школьных выпускника получили аттестаты о среднем образовании российского образца |access-date=2014-07-11 |archive-date=2020-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923131235/http://www.turkmenistan.ru/ru/node/15911 |url-status=live }}</ref>.
== Агалереиа ==
<gallery mode="packed" heights="175">
Morozov Selskaya Shkola.jpg|Ақыҭатә хәыда-ԥсадатәи ашкол. Урыстәыла. <br>[[Морозов, Александр Иванович (художник Российской империи)|Александр Морозов]], 1865
France in XXI Century. School.jpg|[[XXI век|XXI-тәи ашәышықәса]] иаҵанакуа ашкол аус ауеит адыррақәа ахшыбаҩ ахь аҭагалара апринцип ала. «[[:commons:Category:France in XXI Century|Франциа XXI-тәи ашәышықәсазы]]» захьӡу асериа аҟынтәи акарикатура. Аԥошьҭатә сахьа, [[1901 год|1901]]
Schoolgirls in Bamozai.JPG|Аиҵбыратә класс Бамозаи ақыҭаҿы ([[Афганистан|Афганисҭан]] иҟоу [[Гардез]] азааигәара) иҟоу ашкол аҿы. Ашкол ахыбра амаӡам, аурокқәа адәаҿы имҩаԥыргоит
</gallery>
== Шәахә. иара уб. ==
{{Allpages|Ашкол}}
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Школа}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:школ}}
[[Акатегориа:Ашколқәа|*]]
[[Акатегориа:Ашколтә ҵара]]
[[Акатегориа:Аҵараиурҭақәа рыхкқәа]]
s8498upwzr6wkno76sa8gyhai9kujvn
174937
174935
2026-10-10T08:47:38Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Ашкол]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
174935
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:School 18 Syktyvkar.JPG|thumb|250px|[[Типовая школа|Ашколқәа ртиптә хыбрақәа рсериа]]]]
'''Ашкол''' (аполиак ажәа szkoła ала, алаҭын ажәа schola аҟынтә, абырзен ажәа σχολή аҟынтә — «аԥсшьараамҭа»<ref>''Фасмер М.'' Этимологический словарь русского языка. — М.: Прогресс, 1964—1973. — Статья «школа».</ref>) — [[Общее образование|азеиԥш ҵара]] ахьроуа [[Образовательное учреждение|ҵараиурҭоуп]]. Инарҭбааны иуҳәозар, ари ажәа иарбанзаалак ҵараиурҭазы ухы иаурхәар ҟалоит ([[музыкальная школа|амузыкатә школ]], [[художественная школа|асахьаҭыхратә школ]], [[спортивная школа|аспорттә школ]] — [[ДЮСШ|ахәыҷтәы-қәыԥштә аспорттә школ]], аиқәԥаратә ҟазара ашкол, уҳәа убас иҵегьы)<ref name="ushakov">{{книга
|автор =
|заглавие = Толковый словарь русского языка
|ответственный = Д. Н. Ушаков
|ссылка = http://ushdict.narod.ru/dict.htm
|место = М.
|издательство = Гос. институт «Сов. энцикл.»; ОГИЗ; Гос. издательство иностр. и нац. слов
|год = 1940
|том = 4
|страниц =
|страницы =
|isbn =
|archive-date = 2011-12-06
|archive-url = https://web.archive.org/web/20111206092257/http://ushdict.narod.ru/dict.htm
}}</ref>.
== Атермин ахьынтәиаауа ==
Раԥхьаӡа абырзен ажәа [[wikt:σχολή|σχολή]] иаанагон «аԥсшьараамҭа, зых иақәиҭу аамҭахгара», нас уи «аԥсшьараамҭазы аҽазыҟаҵара» (иаҳҳәап, [[Платон]] аԥсшьарамшқәа раан ауаа еизганы иԥышәеи идырреи рызнеигон), анаҩс — «аҽазыҟаҵарақәа», «афилософцәа реицәажәара» (иаҳҳәап, [[Плутарх]] иҿы) ҳәа рхы иадырхәо иалагеит. Ари ажәа аурыс бызшәа ишиашоу акәымкәа, алаҭын ажәа schola аҟынтәи, аполиак ажәа szkoła ала иалалеит.
== Ахкқәа ==
Ашколқәа иурҭоит:
* [[Начальное общее образование|алагамҭатә ҵара]] ([[начальная школа|алагарҭатә школ]]) (Урыстәылан 1-тәи акласс инаркны 4-тәи акласс аҟынӡа)
* [[Основное общее образование|азеиԥш ҵара хада]] ([[средняя школа|абжьаратә школ]]) (Урыстәылан 5-тәи акласс инаркны 9-тәи акласс аҟынӡа)
* [[Среднее образование|абжьаратә]] [[Общее образование|азеиԥш ҵара]] ([[средняя школа|абжьаратә школ]]) (Урыстәылан 10-тәи акласс инаркны 11-тәи акласс аҟынӡа)
* [[Профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] ([[ПТУ]], [[Техникум (учебное заведение)|атехникумқәа]], [[Училище|абжьаратә ҵараиурҭақәа]], уҳәа уб. иҵ.)
* иҷыдоу аҵара, иреиҳау аҵарагьы уахь иналаҵаны (атехникатә, аекономикатә, аиуристтә, [[Религиозная организация|адинтә]], уҳәа уб. егь.)
== Арҵара апроцесс ==
=== Ашколтә аамҭа аихшара ===
Ашколтә аамҭа х-етапкны ишоуп: [[урок|аурок]], [[школьная перемена|аԥсшьараамҭа]], «зымш иацу агәыԥ». Аурокқәеи аԥсшьараамҭақәеи акырынтә рҽеиҭнырыԥсахлоит, «зымш иацу агәыԥ» ала аҵарамш хыркәшахоит.
* Аурок — ашколхәыҷқәа амаҭәарқәа рыла разыҟаҵара ауп.
* Аԥсшьараамҭа — аурокқәа рыбжьара аԥсшьара ауп.
* «Зымш иацу агәыԥ» (''инагӡ.'' «[[Школа с продлённым днём|зымш иацу агәыԥ]]», ГПД) — аҵаҩы аҩны дыҟазарц алшара ахьыҟам иахҟьаны аурокқәа рышьҭахь ашкол аҿы данаанхо ауп (акрифар, аурокқәа ҟаиҵар илшоит). 1999 шықәса инаркны еиҿкаауп ахәыҷқәа рхылаԥшразы агәыԥқәа.
* Аелективқәа (аелективтә курсқәа), афакультативқәа (абжьааԥны, ихадоу аурокқәа рышьҭахь имҩаԥысуеит).
=== Арҵара апрограмма ===
[[Школьная программа|Ашколтә программа]] ([[учебная программа|арҵагатә программа]], [[программа обучения|арҵара апрограмма]]) — ашкол аҿы иддырҵо [[Учебная дисциплина|арҵаратә маҭәарқәа]] реизга ауп.
=== Ахәшьарақәа ===
Ашколқәа рҿы ахәшьараҭарақәеи (аҵаҩы иеихьӡарақәа ирызку аинформациа аҳасабала) ахәшьарақәеи (ахәшьара хыԥхьаӡарала аарԥшра) еилырхӡом. Убри аҟнытә ахәшьара ҳәа иашьҭоуп зегьы: ахәшьараҭарагьы, ахәшьарақәагьы. Урыстәылатәи ашколқәа рҿы ахәшьарақәа ықәдыргылоит хә-баллк иҟоу асистемала (1 инаркны 5 рҟынӡа).
* Ихәарҭам хәшьарақәоуп 1, 2 (аофициалтә хьӡы — ''ихәарҭам'').
* Ахәшьара 3 (аофициалтә хьӡы — ''хар амам'') иреиҵаӡоу хар змам хәшьароуп, иахьынӡахәҭоу иҳаракым ҳәа иԥхьаӡоуп.
* Ахәшьара 4 (аофициалтә хьӡы — ''ибзиоуп'') лассы-лассы «абжьаратә хәшьара аасҭа еиҳауп» ҳәа иԥхьаӡоуп.
* Ахәшьара 5 (аофициалтә хьӡы — ''ибзиаӡоуп'') иреиӷьӡоу хәшьароуп.
3-баллк ма еиҳаны ҳәа иҟоу адыррақәа рыҩаӡара ''аихьӡара'' ҳәа иашьҭоуп, 4-баллки, насгьы еиҳаны — ''адыррақәа рхаҭабзиара'' ҳәа иашьҭоуп<ref>[http://bigideas.ru/posts/11/246 Важные знания в школьные времена для успешного саморазвития] {{Wayback|url=http://bigideas.ru/posts/11/246 |date=20120116003608 }} Henrik Edberg / BigIdeas — интересные переведённые статьи из англоязычного интернета</ref> (иаҳҳәап, аофициалтә документқәа рҿы: «акласс аҿы аихьаӡара — 80%, адыррақәа рхаҭабзиара —70%» — даҽакала иуҳәозар, 80% аҵаҩцәа 3-баллки еиҳангьы ирымоуп, урҭ рҟынтәи 70% — 4 баллки еиҳангьы).
Зны-зынла ахәшьара иацзар ҟалоит аплиус ма аминус. Иаҳҳәап, ахәшьара '''4+''' (4-еи аплиуси) еиҳауп '''4''' аасҭа, аха еиҵоуп '''5−''' (5-еи аминуси) аасҭа, насгьы '''5−''' еиҵоуп '''5''' аасҭа. Ишаԥу еиԥш, аплиусқәеи аминусқәеи анаҩс ҳасаб рзыруам. Аԥшьбарак, ашықәс рзы, иара убас аттестат аҿы ахәшьарақәа аплиуси аминуси рыда ықәдыргылоит. Ихәарҭам ахәшьарақәа ('''1''', '''2''') аплиусқәеи аминусқәеи рыда ықәдыргылоит. Ахәшьара '''1''' шамахамзар ықәдыргылаӡом. Иҟоуп аофициалтә документқәа рҿы (иаҳҳәап, акласстә журналқәа рҿы) аплиусқәеи аминусқәеи рхархәара азин узымҭо иофициалбжатәу «аԥҟарақәа».
Уи адагьы иҟоуп уажәтәи ахәшьарақәа рыла «аҳәаатә хәшьара» (аԥшьбарак, ашықәсбжа, асеместр, атриместр рзы) ақәыргылара амеханика ҷыда. Абжьааԥны ари амеханизм абжьаратә балл аԥхьаӡара иеиԥшуп, аҵыхәтәантәи ахәшьарақәа еиҳа аԥыжәара рырҭоит.<!-- В целом следует признать, что механизмы оценивания отметками предельно заформализованы и отметочное давление учителей на учеников рассматривается как важнейшее средство организации учебной дисциплины.-->
Иара убасгьы иҟоуп ахәшьарақәа идифференциатәу рсистема (10-балл, 12-балл, 20-балл, уимоу 100-балл ҳәагьы иҟоу). 100-баллтәи асистема рхы иадырхәоит [[Британиаду|Еиду Британиа]] ашколқәа рҿы, 20-баллтәи асистема [[Франциа|Франциа]] ашколқәа рҿы ахәшьарақәа рыҭаразы ихадоу системоуп, 12-баллтәи асистема [[Украина|Украинатәи]] ашколқәа рҿы ахархәара амоуп, 10-баллтәи асистема рхы иадырхәоит [[Беларус|Белоруссиа]], [[Молдавиа]], [[Латвиа|Латвиа]], [[Литва]], [[Қырҭтәыла|Қырҭтәыла]], [[Ермантәыла|Ермантәыла]] рышколқәа рҿы. Иҟоуп иара убасгьы нбанлатәи, насгьы адыррақәа егьырҭ ахәшьара рыҭара асистемақәа.
=== Аҿыцлагалақәа ===
==== Аелектронтә рҵага шәҟәқәа рыларҵәара апроект ====
2013 шықәса ааԥынразы 75 школ рҿы имҩаԥган 60 мшы имҩаԥысуаз аексперимент, уи шьаҭас иҟаҵаны арҵаҩцәа ирылшеит арҵаратә процесс аҿы [[Электронный учебник|аелектронтә рҵага шәҟәқәа]] рхархәара адинамика бзиа шамоу азы алкаа аҟаҵара. Аха иазгәаҭан апроект аиӷьтәра шаҭаху.<br>
2015 шықәсанӡа еиуеиԥшым аԥышәарақәа мҩаԥган, урҭ рылҵшәақәа рыла ирыдыркылаз азакәан ала, ажьырныҳәамза 1, 2015 шықәса инаркны Урыстәылатәи ашколқәа зегьы зелектронтә версиа ҭыҵуа ашәҟәқәа рахь ииасыр ахәҭоуп.<br>
Аелектронтә рҵага шәҟәы «Аелектронтә ҵаратә лагыла» захьӡу Москва ақалақь ахада [[Собянин, Сергей Семёнович|Сергеи Собианин]] иаԥшьигаз апроект иахәҭакуп<ref name="prikaz">{{книга
|автор =
|заглавие = О формировании федерального перечня рекомендуемых учебников
|ответственный = Министерство образования и науки Российской федерации
|ссылка = http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B/4983/%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB/3980/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7%20%E2%84%96%201559%20%D0%BE%D1%82%2008.12.2014.pdf
|место = М.
|издательство =
|год = 2015
|том =
|страниц =
|страницы =
|isbn =
|archive-date = 2015-06-22
|archive-url = https://web.archive.org/web/20150622200729/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B/4983/%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB/3980/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7%20%E2%84%96%201559%20%D0%BE%D1%82%2008.12.2014.pdf
}} {{Cite web |url=http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/документы/4983/файл/3980/Приказ%20№%201559%20от%2008.12.2014.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2019-07-03 |archive-date=2015-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150622200729/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/документы/4983/файл/3980/Приказ%20№%201559%20от%2008.12.2014.pdf |url-status=dead }}</ref>.
Ари апроект — иаку арҵаратә системоуп, уи еиднакылоит еиуеиԥшым аидеиақәа:
* аҵаҩы [[планшет|ипланшет]];
* арҵаҩы ипланшет;
* [[интерактивная доска|Иинтерактивтәу акласс ӷәы]];
* аелектронтә мшынҵа;
* «Аҭаареи акрыфареи» захьӡу аинформациатә система.
Иахьатәи аамҭазы ари апроект — аԥышәаратә проектуп, лаҵарамза, 2015 шықәсазы иҟаз адыррақәа рыла уи иалахәуп 2,500-ҩык аҵаҩцәеи 60-ҩык арҵаҩцәеи.<br>
Аелектронтә рҵага шәҟәы «Аелектронтә Ҵаратә Лагыла» иахәҭакны уахәаԥшуазар — конструкторуп, арҵаҩы уи ихы иархәаны арҵага шәҟәы атекст, аинтерактивтә ҵакы, ахарҭәаагатә материалқәа акны еизигоит. Ақьаад иалху ашәҟәгьы еиԥш, уи дарбанзаалак аҵаҩы ихатә мыругоуп. Аинтернет ала аелектронтә шәҟәы ахала иҿыцхоит, насгьы атестқәеи аконтрольтә усурақәеи рылҵшәақәа асервер ахь идәықәҵазар алшоит<ref name="uchebnick">{{книга
|автор =
|заглавие = uchebnik.mos.ru
|ответственный = Департамент образования города Москвы
|ссылка = http://uchebnik.mos.ru/ui/landing/
|место = М.
|издательство =
|год = 2015
|том =
|страниц =
|страницы =
|isbn =
|archive-date = 2015-06-23
|archive-url = https://web.archive.org/web/20150623205834/http://uchebnik.mos.ru/ui/landing/
}}</ref>.
==== Амаҭәар «Атехнологиа» аҳәаақәа ирҭагӡаны аԥхьагыларатә технологиақәа рҵара ====
[[Министерство образования и науки Российской Федерации|Урыстәылатәи Афедерациа аҵареи аҭҵаарадырреи рминистрра]] 2017 шықәсазы иазыԥхьагәанаҭоит ашколқәа рҿы амаҭәар «атехнологиа» арҵара аконцепциа азырхиара, уи аинформациатә технологиақәеи [[3D-принтер|3D-принтерқәеи]] аус рыдулара иазынархахоит. Урыстәылатәи Афедерациа Аҵареи Аҭҵаарадырреи рминистрра азеиԥш ҵара аусхк аҟны аҳәынҭқарратә политика адепартамент адиректор Анастасиа Зырианова ишылҳәо ала, уажәазы ишьақәырӷәӷәоуп ихадоу азеиԥш ҵара инықәырԥшу арҵаратә программа — аҵара аҵакы ҳәаақәызҵо адокумент<ref>{{Cite web |url=http://www.mskagency.ru/materials/2475165 |title=Работа с 3D-принтерами может появиться в школьной программе по технологии к 2017 г |access-date=2015-07-30 |archive-date=2015-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150805013454/http://www.mskagency.ru/materials/2475165 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2015/07/29/technology/ |title=Российских школьников научат работать с 3D-принтерами |access-date=2015-07-30 |archive-date=2015-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729130158/http://lenta.ru/news/2015/07/29/technology/ |url-status=live }}</ref>.
== СССР ашколқәа ==
[[Афаил:Аттестат зрелости МПС СССР 1970 годы.JPG|thumb|300px|Аашықәсатәи аҵаразы аршаҳаҭгеи абжьаратә ҵаразы аттестати, 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа.<br>СССР иҟан СССР Аҵара Аминистрра акәымкәа СССР Аимадаратә мҩақәа аминистрра иатәыз ашколқәа. Арҵара апрограмма аиԥшымзаарақәа амамызт.]]
[[Афаил:Аттестат зрелости образца 1945 г..jpg|thumb|Ақәранаӡаратә аттестат (1945 шықәса)]]
[[1918|1918 шықәсазы]] [[Декрет об отделении церкви от государства и школы от церкви|ауахәамеи аҳәынҭқарреи, ашколи ауахәамеи реиҟәыҭхара иазкыз адекрет]] ала иуахәаматәым аҵара апринцип алагалоуп. Раԥхьаӡа акәны Урыстәыла аҭоурых аҿы 1930 шықәсазы зегьы рзы ихымԥадатәиу хәыда-ԥсада иҟоу аҵара апринцип аларгалеит<ref>[https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/352290-postanovlenie-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-i-soveta-narodnyh-komissarov-o-vseobschem-obyazatelnom-nachalnom-obuchenii-14-avgusta-1930-g Постановление Центрального исполнительного комитета и Совета народных комиссаров. О всеобщем обязательном начальном обучении.]</ref>. Ауааԥсыра реиҳараҩык (1897 шықәсазы 2/3 ауааԥсыра иреиҵамкәа иҵарадан) рҵарадара аԥыхразы 1930-тәи ашықәсқәа рҟынӡа СССР жәлар рҵара асистемаҿы аус руан [[Ликбез|аҵарадара аԥыхра иазкыз ашколқәа]]<ref name="БСЭГрам">'''Грамотность'''. БСЭ, 3-е изд. — М.: Сов. энциклопедия, 1972. — т.7.</ref>.
[[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] иаԥҵан ауааԥсыра зегьы зымҽхазкуаз азеиԥшҵаратә школқәа рсистема. Иҟан абжьаратә азеиԥшҵаратә школқәа, аус зуаз аҿар рзы ашколқәа ([[Вечернее обучение|уахынлатәи ашколқәа]], [[Школа рабочей молодёжи|аус зуаз аҿар рышколқәа]]).
1943 шықәсазы СССР ақалақьқәа [[Москва]], [[Ленинград]], [[Список союзных республик СССР|аидгылатә республикақәа]] раҳҭнықалақьқәа, [[Область (география)|аобласттәи]] [[Край|атәылаҿацәтәи]] центрқәа, ааглыхратә центр дуқәа жәпакы рҿы иҟаз быжьшықәсатәии [[средняя школа|абжьаратәии ашколқәа]] рҿы аҷкәынцәеи аӡӷабцәеи [[раздельное обучение|хаз-хазы аҵара]] ддырҵон, убас иҟан 1954 шықәсанӡа.
Ашколқәа рҿы иҟан [[Ленинская комната|Ленин иуадақәа]], ахәыҷқәеи аҿари аиҵбыраӡатәи реиҿкаарақәа: аиҵбыратәи аклассқәа рзы иҟан [[Октябрята|октиабриаттәи аеҵәақәа]], 4-тәи акласс инаркны 7-тәи акласс аҟынӡа — [[Пионерское движение|апионертә отриадқәа]], аиҳабыратә классқәа рҿы — [[комсомол|акомҿартә еиҿкаарақәа]]. Иҟан истандартыз [[школьная форма|ашколтә форма]], уи аԥҟашьа ашықәсқәа цацыԥхьаӡа аҽаԥсахуан.
Асоветтә шықәсқәа раангьы, иахьагьы асоветтә школ адунеи ашколқәа зегьы ишреиӷьу астереотип ыҟоуп<ref>{{cite web
|url = http://tass-ural.ru/analytics/260.html
|title = Российская школа - по-прежнему лучшая в мире?
|author =
|date =
|work =
|publisher = tass-ural.ru
|access-date = 2011-03-10
|lang =
|archive-url = https://web.archive.org/web/20121203192533/http://tass-ural.ru/analytics/260.html
|archive-date = 2012-12-03
|url-status = dead
}}</ref>.
== Еиуеиԥшым атәылақәа рҿы ҳаамҭазтәи ашкол ==
=== Урыстәыла ===
Еиуеиԥшым аамҭақәа рзы [[Урыстәыла|Урыстәыла]] ашколқәа 10-12 класс рыла ишьақәгылан, урҭ 4-ҩаӡарак рыла еихшан:
* ашколқәранӡатә,
* аиҵбыратә,
* абжьаратә,
* аиҳабыратә.
Ашкол иалганы аԥышәарақәа анырҭилак ашьҭахь аҵаҩцәа ''«Ақәранаӡаратә аттестат»'' роуеит.
Ашкол аус ауеит аҳәынҭқарра (арегионалтә мамзаргьы амуниципалтә биуџьетқәа рыла), ахазхаҿқәа, ауаажәларратә хеидкылақәа, иара убас адинтә конфессиақәа рхарџь ала.
Ашколқәа шоит:
* Аҵара аҩаӡарала:
** алагарҭатә,
** Ихарҭәаам абжьаратә (ихадоу),
** абжьаратә,
** иреиҳау;
* Аҵаҩы дыӡӷабзар ма дыҷкәынзар:
** [[Мужчина|Ахацәа]] рзы,
** [[Женщина|аҳәса]] рзы,
** Еицырзеиԥшу;
* адин иаҿырԥшны:
** Идинтәым
** идинтәу (аконфессионалтә).
Азеиԥш абжьаратә ҵара узҭо аҵараиурҭақәа рахь иаҵанакуеит:
* Азеиԥшҵаратә школқәа,
* [[Лицей|алицеиқәа]],
* [[Гимназия|агимназиақәа]].
Абжьааԥны азеиԥшҵаратә ҵараиурҭақәа рахь иҭалоит 6 мамзаргьы 7 шықәса анырхыҵуа; иалгоит 17 ма 18 шықәса анырхыҵуа. Азеиԥш абжьаратә ҵара истандарттәу ашколтә программа иазԥхьагәанаҭоит 10-12 классқәеи убриаҟарагьы аҵара ашықәсқәеи.
Аҵарашықәс иалагоит цәыббрамза 1 азы, инҵәоит лаҵарамза анҵәамҭазы. Аҵарашықәс 5-8-тәи, 10-тәи аклассқәа рҿы 35 мчыбжьы цоит, 1-4-тәи, 9-тәи, 11-тәи аклассқәа рҿы — 34 мчыбжьы. Аҵарашықәс аихшараан иҟоуп ихадоу ҩ-знеишьак:
* ''Аԥшьбаракқәа'' 4 рыла. Аԥшьбаракқәа рыбжьара аԥсшьарамшқәа ыҟоуп («аԥхынтәи», «ҭагалантәи», «аӡынтәи», «ааԥынтәи»).
* ''Атриместрқәа'' 3 рыла. Атриместрқәа еихшоуп 5-блоккны, урҭ рыбжьара мчыбжьыктәи аԥсшьарамшқәа ыҟоуп, III-тәии I-тәии атриместрқәа рыбжьара аԥхынтәи аԥсшьарамшқәа ыҟоуп.
Мамзаргьы ашколтә программа атриместрқәа рыла ишоуп, аха мчыбжьыктәи аԥсшьарамшқәа амам, урҭ рҭыԥан Аҳәынҭқарратә стандарт иақәшәо аԥсшьарамшқәа амоуп. Иҟоуп авариант 5-6 мчыбжьы рыла ишьақәгылоу арҵаратә модульқәеи (апериодқәа) мчыбжьыктәи аԥсшьарамшқәеи рҽанырыԥсахуа. Ас еиԥш иҟоу 2-периодк (модульк) атриместр шьақәдыргылоит.
Ишаԥу еиԥш, 10-11-тәи аклассқәа рҿы ашықәс 2-шықәсбжак рыла ишоуп.
Аԥшьбарак, ма атриместрқәа зегьы рынҵәамҭазы изхысуа амаҭәарқәа зегьы рзы аихшьалатә хәшьара ықәдыргылоит, ашықәс анҵәамҭазы — ашықәс ахәшьара. Зны-зынла аԥшьбарак азы ахәшьарақәа рцынхәрас, мамзаргьы урҭ инарываргыланы ашықәсбжазы ахәшьарақәа ықәдыргылоит. Аҵара ззымҵо, даҽакала иуҳәозар, ашықәс анҵәамҭазы иҽеим ахәшьарақәа зауз аҵаҩы, класск аҿы дахахар илшоит, мамзаргьы класск ала еиҵаны диагазар ҟалоит.
Аҵыхәтәантәи акласс анҵәамҭазы, иара убас 9-тәи акласс анҵәамҭазы (мамзаргьы 8-тәи акласс анҵәамҭазы 10 шықәса аҵара рҵозар), аҵаҩцәа маҭәарқәак рыла аԥышәарақәа рҭиуеит. Урҭ аԥышәарақәеи ашықәс ахәшьарақәеи рылҵшәақәа рыла ақәранаӡаратә аттестат ахь ахәшьарақәа ықәдыргылоит. Аԥышәарақәа ахьыҟам амаҭәарқәа рзы аттестат ахь ашықәс ахәшьара ықәдыргылоит.
Аҵараиура ихымԥадатәиуп 9-тәи акласс аҟынӡа. 10-тәи, 11-тәи аклассқәа рҿы аҵара ахәыҷқәа зегьы рзы ихымԥадатәиӡам. Аҵаҩы 11-тәи акласс даналгалак ашьҭахь, ихарҭәаау абжьаратә ҵаразы аршаҳаҭга иоуеит (Урыстәылатәи Афедерациаҿы — Ихарҭәаау азеиԥш ҵаразы [[Аттестат|аттестат]]). 9-тәи акласс қәҿиарала даналгалак ашьҭахь, аушьҭымҭа ихадоу азеиԥш ҵаразы аттестат иоуеит. 9-тәи акласс аушьҭымҭа азанааҭтә ҵараиурҭаҿы ([[Профессионально-техническое училище|ПТУ]], СПТУ) иҵара иациҵар илшоит, уа, иара убас, ихарҭәаау абжьаратә ҵара апрограммала иҵара далгар илшоит, мамзаргьы абжьаратә ҵараиурҭа ҷыдаҿы (атехникум, аколлеџь, абжьаратә ҵараиурҭақәа жәпакы: амедицинатә, арҵаҩратә), уаҟа абжьаратә ҵара ҷыдеи, атехник ма анџьныр еиҵбы рквалификациа иоур илшоит, мамзаргьы иаразнак аусура далагаргьы ҟалоит. Уи адагьы, НПО-и СПО-и русбарҭақәак азанааҭтә зыҟаҵара апрограммақәа рыла 8-тәи, 9-тәи аклассқәа рахь аҵаҩцәа рыдыркылоит. 9-тәи акласс ашьҭахь аколлеџь, атехникум, мамзаргьы абжьаратә ҵараиурҭа ианҭало актәи аҵарашықәс (ПТУ аҿы шықәсыки бжаки) 10-тәи, 11-тәи аклассқәа рыпрограммала аҵара рҵоит (ақыҭанхамҩеи абнатә нхамҩеи ирызку НПО-и СПО-и рзанааҭқәак рыда). Уи адагьы иазгәаҭатәуп СПО «Акәашара аҟазара» азанааҭ ахь ишрыдыркыло 7-тәи акласс ианалгалак ашьҭахь<ref>[http://www.balletvrn.ru/docs/071203%20ФГОС%20СПО%20Искусство%20танца.doc Министерство образования и науки Российской Федерации, Приказ от 17 января 2011 г. № 36]</ref>, «Абалет аҟазара» азанааҭ ахь 4-тәи акласс ианалгалак ашьҭахь<ref>{{Cite web |url=http://bestpravo.com/federalnoje/ea-postanovlenija/g2g.htm |title=Об утверждении и введении в действие федерального государственного образовательного стандарта среднего профессионального |access-date=2016-04-26 |archive-date=2017-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907185800/http://bestpravo.com/federalnoje/ea-postanovlenija/g2g.htm |url-status=dead }}</ref>, «Аинструменталтә нагӡара» — 1-тәи акласс ахь<ref>{{Cite web |url=http://7law.info/zakonodatelstvo/legal0k/z023.htm |title=Об утверждении и введении в действие федерального государственного образовательного стандарта среднего профессионального образования по |access-date=2014-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211054454/http://7law.info/zakonodatelstvo/legal0k/z023.htm |archive-date=2015-12-11 |url-status=dead }}</ref> (аҵара ҿҳәарас иамоуп 4 шықәсеи 10-мзи инаркны 10 шықәсеи 10-мзи рҟынӡа, иара убас азеиԥш, абжьаратә занааҭтә ҵара апрограммақәа рыла аҵара ддырҵоит). Иреиҳау аҵараиурҭа аҭаларазы абжьааԥны иумазароуп ихарҭәаау абжьаратә ҵара: абжьаратә (ихарҭәаау) азеиԥш ҵаразы аттестат, ма азанааҭ-техникатә ҵараиурҭа [[диплом|адиплом]], ма атехникум адиплом, иара убас [[ЕГЭ|ЕГЕ]] алҵшәақәа.
Ашколқәа жәпакы рҿы ирыдыркылеит 5-мштәи (аԥсшьарамшқәа — асабша, амҽыша) мамзаргьы 6-мштәи (амҽыша — ԥсшьарамшуп) аусуратә [[неделя|мчыбжьы]], есыҽны 4-8 урок (СанПиН ҿыцқәа изларҳәо ала, 1-4-тәи аклассқәа рҿы 5-урокк иреиҳамкәа, 5-6-тәи аклассқәа рҿы 6-урокк иреиҳамкәа, 7-11-тәи аклассқәа рҿы 7-урокк иреиҳамкәа). Ас еиԥш иҟоу асистема аан аурокқәа цоит 45 минуҭ (еиҳа имаҷзаргьы ҟалоит, аха, шамахамзар, 35 минуҭ иреиҵам). Аурокқәа рҽыршоит аԥсшьараамҭақәа рыла, урҭ 5-20 минуҭ ыҟоуп. Аҵара ада аклассқәа рҿы аҵаҩцәа аҩныҟатәи адҵақәагьы нарыгӡоит (аиҵбыратәи ашколхәыҷқәа аҩныҟатәи адҵақәа ирыҭамзаргьы ҟалоит, уи арҵаҩы ибарҭоуп).
Азеиԥш ҵара асистемаҿы иҟалар алшоит испециалтәу абжьаратә школқәа мамзаргьы хаз игоу аклассқәа (апрофилԥхьатәи [[Профильное обучение|апрофилтәи]]): амаҭәарқәа жәпакы — атәым бызшәа, афизика-математикатә, ахимиатә, анџьныртә, абиологиатә уҳәа инарҵауланы рҵара иазку. Иаабац аклассқәа излареиԥшым аспециализациа амаҭәарқәа рзы изыцҵоу арҵаратә лшареидарала ауп. Аҵыхәтәантәи аамҭазы амш наӡа ашколқәа ҿиоит, уаҟа ахәыҷқәа азеиԥш ҵара адагьы, аурокнҭыҵтәи аусура мҽхакы ҭбаала имҩаԥыргоит, аус руеит агәыԥқәа, асекциақәа уҳәа реиԥш иҟоу [[дополнительное образование детей|ахәыҷқәа изыцҵоу рҵаразы]] ахеидкылақәа.
Азеиԥшҵаратә школқәа рыдагьы Урыстәыла иҟоуп [[учреждение дополнительного образования детей|ахәыҷқәа изыцҵоу рҵара иазку аусбарҭақәагьы]] — [[Детская музыкальная школа|амузыкатә]], асахьаҭыхратә, [[ДЮСШ|аспорттә]] уҳәа. Урҭ азеиԥш ҵара ахыдҵақәа рыӡбаӡом, хықәкыс ирымоу ахәыҷқәа рырҿиаратә лшарақәа рыҿиара ауп, насгьы рыԥсҭазааратә хҳәаақәҵареи азанааҭи ралхраан ацхыраара рыҭара иазкуп.
2005-2010 ашықәсқәа рзы Урыстәылатәи Афедерациаҿы ашколқәа рхыԥхьаӡара 12 377 еизак рыла ирмаҷын<ref>{{cite web|url=http://www.novopol.ru/-za-pyat-let-v-rossii-zakryili-tyisyach-selskih-shkol-text121219.html|title=За пять лет в России закрыли 10 тысяч сельских школ|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120413171005/http://www.novopol.ru/-za-pyat-let-v-rossii-zakryili-tyisyach-selskih-shkol-text121219.html|archive-date=2012-04-13|access-date=2012-04-12|url-status=dead}}</ref>.
==== Аҵара ареформа ====
Лаҵарамза 8, 2010 шықәсазы Урыстәыла ахада инапы аҵаиҩит Афедералтә закәан № 83, уи ашьаҭала, ажьырныҳәамза 1, 2011 шықәса инаркны ашколқәа жәпакы ихымԥадатәиу аҳәынҭқарратә ԥаразоужьра аиура иаҟәыҵит. Ԥхынҷкәынмза 29, 2012 шықәсазы ирыдыркылеит «Урыстәылатәи Афедерациаҿы аҵара иазку» Афедералтә Закәан, уи амчра аиуит цәыббрамза 1, 2013 шықәсазы. Ари азакәан инақәыршәаны ашколқәа аштаттә еихшанҵа рхала ишьақәдырӷәӷәар рылшоит, аџьаԥса афонд аизшара, зыхә шәатәу арҵаратә маҵзурақәа ашколхәыҷқәа рыҭара рылшоит<ref>{{Cite web|url = http://echo.msk.ru/blog/aolshtynsky/1209687-echo/|title = Реформа общего образования — «социальная бомба» замедленного действия|author = Андрей Ольштынский|work = |date = 2013-12-02|publisher = Эхо Москвы|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222104710/http://echo.msk.ru/blog/aolshtynsky/1209687-echo/|url-status = live}}</ref>. Убри инамаданы, Москва арҵаҩы [[Средний размер оплаты труда|ибжьаратәу иуалфахәы]] иазҳаит. 2010 шықәсазы уи мызкахьы 39,2 нызқь мааҭ ыҟан, 2013 шықәсазы — 64,1 нызқь мааҭ иҟалеит. 2014 шықәса анҵәамҭазы уи 70,2 нызқь мааҭ рҟынӡа инаӡеит. 2010 шықәса инаркны Москва арҵаҩы ибжьаратәу иуалфахәы 79% рыла еиҳахеит<ref>{{Cite web|url = http://www.interfax.ru/moscow/421688|title = Средняя зарплата учителей в Москве достигла 70 тысяч рублей|author = |work = |date = 2015-02-03|publisher = Интерфакс|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222105538/http://www.interfax.ru/moscow/421688|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://vz.ru/news/2015/5/29/748130.html|title = Собянин: Средняя зарплата учителей в Москве выросла до 70 тыс. рублей|author = |work = |date = 2015-05-29|publisher = Деловая газета Взгляд|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222104439/http://vz.ru/news/2015/5/29/748130.html|url-status = live}}</ref>.
Жьҭаарамза 1, 2014 шықәса инаркны Урыстәылатәи ашколқәа зыхә шәатәу «зымш иацу агәыԥ» ахь ииасит<ref>{{Cite web|url=http://www.aif.ru/dontknows/actual/1352541|title = Сколько сейчас стоит продлёнка в школах и станет ли она вновь бесплатной?|lang=ru|author = Елена Слободян|work = |date = 2014-10-04|publisher = Аргументы и Факты|archive-url=https://web.archive.org/web/20141004081129/https://aif.ru/dontknows/actual/1352541|archive-date=2014-10-04|url-status=live}}</ref>. Аҵаразы Афедералтә закәан инақәыршәаны абиуџьеттә еиҿкаарақәа зыхә шәатәу арежим ахь аиасра рхала ирыӡбоит, иара убас аҵаҩцәа ирырҭо изыцҵоу амаҵзурақәа рзы аҭаацәа иршәаша ахәԥса рхала ишьақәдыргылоит<ref>{{Cite web|url = http://www.mk.ru/social/2014/08/28/v-novom-godu-bolshinstvo-shkol-perekhodit-na-platnuyu-prodlenku.html|title = Большинство школ с 1 сентября переходит на платную «продлёнку»|author = Евгений Балабас|work = |date = 2014-08-28|publisher = Московский комсомолец|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222120252/http://www.mk.ru/social/2014/08/28/v-novom-godu-bolshinstvo-shkol-perekhodit-na-platnuyu-prodlenku.html|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.rg.ru/2015/09/10/prodlenka.html|title = Урок закончился? Плати!|author = Сергей Жуков|work = |date = 2015-09-10|publisher = Российская газета|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222161531/http://www.rg.ru/2015/09/10/prodlenka.html|url-status = live}}</ref>.
Мшаԥымза 1, 2024 шықәсазы Урыстәылатәи Афедерациа ахада Владимир Путин аиҳабыра рнапы ианиҵеит аҩныҟатәи адҵақәа рырмаҷрала, аконтрольтә усурақәа рымҽхак армаҷрала, амаҭәарбжьаратә еимадарақәа рырӷәӷәарала, аушьҭратә ԥышәарақәа рматериалқәеи арҵаратә программақәеи еиҳа еиӷьу реишьашәаларала ашколтә программа еиӷьыртәырц. Уи иҭышәынтәалоу, алҵшәа змоу аҵара-ааӡаратә лшареидара алнаршароуп<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/society/articles/2024/04/02/1029268-prezident-poruchil-optimizirovat-uchebnii-protsess-v-shkolah/|title=Президент поручил оптимизировать учебный процесс в школах|lang=ru|website=Ведомости|date=2024-04-02|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403023428/https://www.vedomosti.ru/society/articles/2024/04/02/1029268-prezident-poruchil-optimizirovat-uchebnii-protsess-v-shkolah|url-status=live}}</ref>.
=== Германиа ===
[[Афаил:Nuremberg. Bismarcks school.jpg|thumb|250px|«Бисмаркшуле»]]
Германиа адыррақәа хыԥхьаӡарала ахәшьара рыҭараан рхы иадырхәо асистемеи Урыстәылатәи асистемеи зынӡаск еиԥшым. Иреиҳау баллны иԥхьаӡоуп акы, еицәоу баллны — фба. Германиатәи ашколқәа аимԥшымзаара рымоуп адыррақәа рымҽхак ала. Актәи аҭыԥ аҿы иҟоуп агимназиа, аҵыхәтәантәи аҭыԥ аҿы — ашкол хадақәа. Аҵаҩы школк аҟынтәи адыррақәа рыҩаӡаразы аҭахрақәа еиҳа иахьырацәоу ашкол ахь аиасра даара ицәыуадаҩуп.
=== Швеицариа ===
Швеицариа иҟоу ашколқәа зегьы ҩ-хкыкны ишоуп: аҳәынҭқарратәи ахатәи. Аҳәынҭқарратә ҵараиурҭақәа зегьы хәыда-ԥсадоуп, аҭыԥантәи ауааԥсыра реиҳараҩык уа аҵара рҵоит. Аҳәынҭқарратә школқәа зегьы аус руеит [[система образования в Швейцарии|амилаҭтә ҵара асистемала]] — [[Matura]] ҳәа изышьҭоу, уи адунеи аҿы зегь реиҳа иӷәӷәоу ҳәа иԥхьаӡоуп. Уи ҷыдара хадас иамоуп 3 бызшәак — ухала иалухуа аҳәынҭқарратә бызшәақәа ҩбеи аҳәаанырцәтәи бызшәаки хымԥада рҵара ауп. Швеицариа х-хәҭакны ишьақәгылоуп — анемец, афранцыз, аиталиан рыла. Уи инақәыршәаны атәыла ахәҭақәа зегьы рҿы аҵараиурҭақәа аус руеит амилаҭтә программа Matura еиуеиԥшым авариантқәа рыла — афранцыз бызшәала иҟоу Matura, анемец бызшәала иҟоу, аиталиан бызшәала иҟоу, урҭ зегьы Германиеи, Франциеи, Италиеи рышколтә стандартқәа иахьынӡауа ирзааигәоуп. Уи инақәыршәаны арҭ апрограммақәа дара-дара еишьашәалоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
Швеицариа иҟоу ахатә школқәа рхыԥхьаӡара 250 иреиҳауп, урҭ рҿы еиҳарак аҳәаанырцәынтәи иааиз аҵара рҵоит. Швеицариатәи ахатә школқәа адунеи зегьы аҿы еицырдыруеит: Forbes ишаҳәо ала, урҭ адунеи аҿы зегь реиҳа ахьӡ змоу, зыхә ҳараку аҵараиурҭақәа рсиаҿы аԥыжәара рымоуп<ref>{{cite web
|url = https://www.forbes.com/2007/12/10/europe-boarding-schools-biz-cx_vr_1210boarding_slide_2.html?partner=bigmir
|title = Наиболее привилегированные школы Европы ( Europe’s Most Expensive Boarding Schools)
|author = Vidya Ram
|date =
|work =
|publisher = forbes.com
|access-date = 2011-03-10
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20121027104029/http://www.forbes.com/2007/12/10/europe-boarding-schools-biz-cx_vr_1210boarding_slide_2.html?partner=bigmir
|archive-date = 2012-10-27
|url-status = dead
}}</ref>. Арҭ ашколқәа аԥырҵон еицырдыруа арҵаҩцәеи апсихологцәеи [[Иоганн Песталоцци]], [[Жан Пиаже]], [[Жирар, Жан-Батист (педагог)|аб Жирар]], [[Мария Монтессори|Мариа Монтессори]], [[Рудольф Штайнер|Рудолф Штаинер]] ридеиақәа рныррала. Швеицариатәи ашколқәа рыпрограммақәа аҵаҩы ихаҭара еинааланы иҿиарц (адоуҳатә, аинтеллектуалтә, махәҿалатә), насгьы аҵаҩцәа аҵаразы агәазыҳәара роурц еиԥш иахьышьақәгылоу ԥыжәараны ирымоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
Ахатә школқәа атәымуаа ирзынархоуп, убри аҟнытә урҭ фактла аус руеит жәларбжьаратәи иазхаҵоу ашколтә ҵара амилаҭтә стандартқәа зегьы рыла.
Иҟоуп иара убасгьы аноу-хаугьы: Швеицариа иаԥҵаз иҷыдоу ашколтә программақәа:
* Жәларбжьаратәи IB апрограмма (International Baccalaureate), уи 3-4 шықәса рыҩнуҵҟа адунеи аҿы иреиӷьу аҵараиурҭақәа рҭаларазы аҵаҩы иазыҟаҵара хықәкыс иамоуп.
* Finishing School — аҭыԥҳацәа рзы ашкол, зхаҭабзиара ҳараку аҵара адагьы адипломатиатә етикетгьы, ахымҩаԥгашьа бзиақәагьы ахьыддырҵо школуп.
Швеицариатәи ашколқәа зегьы, рырҵаратә программақәа еиԥшымзаргьы, ихарҭәаау абжьаратә ҵаразы раттестатқәа Европа, иара убас Америка, Австралиа уҳәа атәылақәа рҿы иазхарҵоит. Иарбанзаалак аҵараиурҭа ахыԥхьаӡаларазы иаҭахуп аҭаларатә балл умазарц, иара убас арҵара абызшәа шудыруа шьақәурӷәӷәароуп.
[[:Категория:Школы Швейцарии|Швеицариатәи ашколқәа рсиа]]
=== Ҭурқменисҭан ===
1998-2000 ашықәсқәа рзы [[Ниязов, Сапармурат Атаевич|Сапармурат Ниазов]] иусԥҟақәа рыла атәылаҿы аҵара зегьы ареформа мҩаԥган, уи инамаданы абжьаратә ҵара аиура аамҭа 9 шықәса рҟынӡа еиҵахеит. Арҵаҩцәа рзанааҭтә дырра аизырҳаразы аинститутқәа аԥыхын, арҵаратә метод ҿыцқәа ралагалара азин ыҟамызт. Ашколқәа рҿы абаҩрҵәыреи аџьатә ҵареи рышьаҭақәа дырҵара иаҟәыҵит, урҭ рцынхәрас азанааҭтә ҵара алагалан.
Раԥхьатәи аусԥҟа ала Ҭурқменисҭан ахада ҿыц [[Бердымухамедов, Гурбангулы Мяликгулыевич|Гурбангулы Бердымухамедов]] ашколқәа рҿы аҵара 9 шықәса рҭыԥан 10 шықәса рҟынӡа ацҵаразы азакәан идикылеит, 2013 шықәсазы 12 шықәсатәи аҵара алагалан<ref>{{Cite web |url=http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/38936.html |title=С нового учебного года в средних школах Туркменистана введено 12-летнее обучение |access-date=2014-07-11 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714120228/http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/38936.html |url-status=live }}</ref>. Иара убас иалагалан амаҭәар ҿыцқәа — аекономика ашьаҭақәа, аекологиа, Ҭурқменисҭан акультуратә ҭынха, адунеитә культура, аетика, аинформациа-коммуникациатәи аинновациатәи технологиақәа, амодельҟаҵареи аграфикеи<ref>{{Cite web |url=http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2185055.html |title=В Туркменистане вводится 12-летнее среднее образование |access-date=2014-07-11 |archive-date=2013-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131122053536/http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2185055.html |url-status=live }}</ref>. Абасала, азеиԥш ҵараиурҭа иҭалоит 6 шықәса анырхыҵуа; иалгоит 18 шықәса анырхыҵуа<ref>{{Cite web |url=http://turkmenistan.gov.tm/?id=3459 |title=Средние школы переходят на 12-летнюю систему обучения |access-date=2014-07-11 |archive-date=2017-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012055016/http://turkmenistan.gov.tm/?id=3459 |url-status=dead }}</ref>. Аҵараиура ахәыҷқәа зегьы рзы ихымԥадатәиуп.
Иахьатәи аамҭазы азеиԥш бжьаратә ҵара узҭо аҵараиурҭақәа иреиуоуп азеиԥшҵаратә школқәа, [[Лицей|алицеиқәа]], [[Гимназия|агимназиақәа]].
Аҵарашықәс иалагоит цәыббрамза 1 азы, инҵәоит лаҵарамза анҵәамҭазы, ''аԥшьбаракқәа'' 4 рыла еихшоуп. Аԥшьбаракқәа рыбжьара аԥсшьарамшқәа ыҟоуп («аԥхынтәи», «ҭагалантәи», «аӡынтәи», «ааԥынтәи»). Аԥшьбарак анҵәамҭазы изхысуа амаҭәарқәа зегьы рзы аихшьалатә хәшьара рзықәдыргылоит, есышықәса анҵәамҭазы — ашықәс ахәшьара. Зны-зынла, аԥшьбарак азы ахәшьарақәа рцынхәрас ма урҭ инарываргыланы, ашықәсбжазы ахәшьарақәагьы рзықәдыргылоит. Аҵаҩы ашықәс анҵәамҭазы ихәарҭам ахәшьарақәа иоур, класск аҿы дахахар илшоит.
Ашколқәа жәпакы рҿы ирыдыркылеит 6-мштәи аусуратә [[неделя|мчыбжьы]] (амҽыша — ԥсшьарамшуп), есыҽны 4-7 урок мҩаԥыргоит. Ас еиԥш иҟоу асистема аан аурокқәа цоит 45 минуҭ. Аҵара адагьы аклассқәа рҿы аҵаҩцәа аҩныҟатәи адҵақәа ҟарҵоит (аиҵбыратәи ашколхәыҷқәа аҩныҟатәи адҵақәа ирыҭамзаргьы ҟалоит, уи арҵаҩы ибарҭоуп).
Азеиԥш абжьаратә ҵара роуеит 11-12-тәи аклассқәа рҵаҩцәа<ref>{{Cite web |url=http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2125512.html |title=Туркменистан переходит на 12-летнее среднее образование |access-date=2013-03-03 |archive-date=2013-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304130004/http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2125512.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.turkmeninform.com/ru/news/20130302/07133.html |title=Дан старт переходу образовательной системы Туркменистана на 12-летнее школьное образование |access-date=2013-03-03 |archive-date=2013-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306060159/http://www.turkmeninform.com/ru/news/20130302/07133.html |url-status=live }}</ref>. Иреиҳаӡоу аҵараиурҭа аҭаларазы абжьааԥны ихарҭәаау абжьаратә ҵара аҭахуп: абжьаратә школ аттестат, ма абжьаратә апрофтехучилишьче ишалгаз азы адокумент, мамзаргьы атехникум [[диплом|адиплом]].
Азеиԥш ҵара асистемаҿы иҟалар алшоит испециалтәу абжьаратә школқәа мамзаргьы хаз игоу аклассқәа (апрофилԥхьатәи [[Профильное обучение|апрофилтәи]]): амаҭәарқәа жәпакы — атәым бызшәа, афизика-математикатә, ахимиатә, анџьныртә, абиологиатә уҳәа инарҵауланы рҵара иазку. Иаабац аклассқәа излареиԥшым аспециализациа амаҭәарқәа рзы изыцҵоу арҵаратә лшареидарала ауп.
Азеиԥшҵаратә школқәа рыдагьы Ҭурқменисҭан иҟоуп [[учреждение дополнительного образования детей|ахәыҷқәа изыцҵоу рҵара иазку аусбарҭақәагьы]] — [[Детская музыкальная школа|амузыкатә]], асахьаҭыхратә, [[ДЮСШ|аспорттә]] уҳәа. Урҭ азеиԥш ҵара ахыдҵақәа рыӡбаӡом, хықәкыс ирымоу ахәыҷқәа рырҿиаратә лшарақәа рыҿиара ауп, насгьы рыԥсҭазааратә хҳәаақәҵареи азанааҭи ралхраан ацхыраара рыҭара иазкуп.
Ҭурқменисҭан аус ауеит [[ТРСОШ|Пушкин ихьӡ зху еилахәу аҭуркмен-аурыс школ]]. Уи ахыбра ианыԥшуеит иахьа Ҭурқменисҭани Ашхабади иҟоу архитектуратә стиль. Ашкол аԥҵоуп ҳаамҭазтәи атехнологиақәа ҳасаб рзуны, амультимедиатәқәагьы уахь иналаҵаны, насгьы иахьынӡауа ҳаамҭазтәи аметодқәа рхархәарала аҵаҩцәа адыррақәа роурц иазынархоуп<ref>{{cite web
|url = http://news.kremlin.ru/transcripts/6430
|title = Церемония открытия школы имени А. С. Пушкина
|author =
|date =
|work =
|publisher = news.kremlin.ru
|access-date = 2011-03-10
|lang =
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110920210754/http://news.kremlin.ru/transcripts/6430
|archive-date = 2011-09-20
|url-status = dead
}}</ref>. Ашкол аушьҭымҭацәа Урыстәылатәи аттестат ақәырԥшы роуеит. Урҭ рҟынтәи аӡәырҩы азинҷыдатә ҭагылазаашьақәа рыла Урыстәылатәи аҵараиурҭақәа рҭаларазы алшара рымоуп<ref>{{Cite web |url=http://www.turkmenistan.ru/ru/node/15911 |title=В Туркмении 53 школьных выпускника получили аттестаты о среднем образовании российского образца |access-date=2014-07-11 |archive-date=2020-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923131235/http://www.turkmenistan.ru/ru/node/15911 |url-status=live }}</ref>.
== Агалереиа ==
<gallery mode="packed" heights="175">
Morozov Selskaya Shkola.jpg|Ақыҭатә хәыда-ԥсадатәи ашкол. Урыстәыла. <br>[[Морозов, Александр Иванович (художник Российской империи)|Александр Морозов]], 1865
France in XXI Century. School.jpg|[[XXI век|XXI-тәи ашәышықәса]] иаҵанакуа ашкол аус ауеит адыррақәа ахшыбаҩ ахь аҭагалара апринцип ала. «[[:commons:Category:France in XXI Century|Франциа XXI-тәи ашәышықәсазы]]» захьӡу асериа аҟынтәи акарикатура. Аԥошьҭатә сахьа, [[1901 год|1901]]
Schoolgirls in Bamozai.JPG|Аиҵбыратә класс Бамозаи ақыҭаҿы ([[Афганистан|Афганисҭан]] иҟоу [[Гардез]] азааигәара) иҟоу ашкол аҿы. Ашкол ахыбра амаӡам, аурокқәа адәаҿы имҩаԥыргоит
</gallery>
== Шәахә. иара уб. ==
{{Allpages|Ашкол}}
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Школа}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:школ}}
[[Акатегориа:Ашколқәа|*]]
[[Акатегориа:Ашколтә ҵара]]
[[Акатегориа:Аҵараиурҭақәа рыхкқәа]]
s8498upwzr6wkno76sa8gyhai9kujvn
Ахцәажәара:Ашкол
1
57026
174936
2026-10-10T08:47:33Z
Nart17
17397
Аиҭагаҩ: Сария Аргун
174936
wikitext
text/x-wiki
== Аиҭагара ==
Ари астатиа [[:ru:Школа|аурыс Авикипедиа астатиа «Школа»]] аҟынтәи еиҭагоуп
(алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0];
авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы).
* '''Аиҭагаҩ:''' Сария Аргун
* '''Апроект:''' Nart17 translation team
ijpjj835gjc9ioucuxy8g8aj7tr3qte