Авикипедиа abwiki https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Амедиа Цастәи Ахцәажәара Алахәыла Алахәыла ахцәажәара Авикипедиа Авикипедиа ахцәажәара Афаил Афаил ахцәажәара Амедиавики Амедиавики ахцәажәара Ашаблон Ашаблон ахцәажәара Ацхыраара Ацхыраара ахцәажәара Акатегориа Акатегориа ахцәажәара TimedText TimedText talk Амодуль Амодуль ахцәажәара Event Event talk Акатегориа:Ашколқәа 14 27547 174939 135306 2026-10-10T21:11:22Z Fraxinus.cs 8381 174939 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Schools}} {{cat main|Ашкол}} {{DEFAULTSORT:школқәа}} [[Акатегориа:Аҵараиурҭақәа]] pj92lu73fvos64ep1oxx56tonzvt4t6 174945 174939 2026-10-10T21:31:06Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ашколтә ҵара]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 174945 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Schools}} {{cat main|Ашкол}} {{DEFAULTSORT:школқәа}} [[Акатегориа:Аҵараиурҭақәа]] [[Акатегориа:Ашколтә ҵара]] 14nmpy56f9stlkcloc2z0g25n5ndv85 Ашкол 0 57025 174944 174937 2026-10-10T21:30:09Z Fraxinus.cs 8381 нoвый ключ copтиpoвки для [[Акатегориа:Ашколқәа]]: " " [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 174944 wikitext text/x-wiki [[Афаил:School 18 Syktyvkar.JPG|thumb|250px|[[Типовая школа|Ашколқәа ртиптә хыбрақәа рсериа]]]] '''Ашкол''' (аполиак ажәа szkoła ала, алаҭын ажәа schola аҟынтә, абырзен ажәа σχολή аҟынтә — «аԥсшьараамҭа»<ref>''Фасмер М.'' Этимологический словарь русского языка. — М.: Прогресс, 1964—1973. — Статья «школа».</ref>) — [[Общее образование|азеиԥш ҵара]] ахьроуа [[Образовательное учреждение|ҵараиурҭоуп]]. Инарҭбааны иуҳәозар, ари ажәа иарбанзаалак ҵараиурҭазы ухы иаурхәар ҟалоит ([[музыкальная школа|амузыкатә школ]], [[художественная школа|асахьаҭыхратә школ]], [[спортивная школа|аспорттә школ]] — [[ДЮСШ|ахәыҷтәы-қәыԥштә аспорттә школ]], аиқәԥаратә ҟазара ашкол, уҳәа убас иҵегьы)<ref name="ushakov">{{книга |автор = |заглавие = Толковый словарь русского языка |ответственный = Д. Н. Ушаков |ссылка = http://ushdict.narod.ru/dict.htm |место = М. |издательство = Гос. институт «Сов. энцикл.»; ОГИЗ; Гос. издательство иностр. и нац. слов |год = 1940 |том = 4 |страниц = |страницы = |isbn = |archive-date = 2011-12-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111206092257/http://ushdict.narod.ru/dict.htm }}</ref>. == Атермин ахьынтәиаауа == Раԥхьаӡа абырзен ажәа [[wikt:σχολή|σχολή]] иаанагон «аԥсшьараамҭа, зых иақәиҭу аамҭахгара», нас уи «аԥсшьараамҭазы аҽазыҟаҵара» (иаҳҳәап, [[Платон]] аԥсшьарамшқәа раан ауаа еизганы иԥышәеи идырреи рызнеигон), анаҩс — «аҽазыҟаҵарақәа», «афилософцәа реицәажәара» (иаҳҳәап, [[Плутарх]] иҿы) ҳәа рхы иадырхәо иалагеит. Ари ажәа аурыс бызшәа ишиашоу акәымкәа, алаҭын ажәа schola аҟынтәи, аполиак ажәа szkoła ала иалалеит. == Ахкқәа == Ашколқәа иурҭоит: * [[Начальное общее образование|алагамҭатә ҵара]] ([[начальная школа|алагарҭатә школ]]) (Урыстәылан 1-тәи акласс инаркны 4-тәи акласс аҟынӡа) * [[Основное общее образование|азеиԥш ҵара хада]] ([[средняя школа|абжьаратә школ]]) (Урыстәылан 5-тәи акласс инаркны 9-тәи акласс аҟынӡа) * [[Среднее образование|абжьаратә]] [[Общее образование|азеиԥш ҵара]] ([[средняя школа|абжьаратә школ]]) (Урыстәылан 10-тәи акласс инаркны 11-тәи акласс аҟынӡа) * [[Профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] ([[ПТУ]], [[Техникум (учебное заведение)|атехникумқәа]], [[Училище|абжьаратә ҵараиурҭақәа]], уҳәа уб. иҵ.) * иҷыдоу аҵара, иреиҳау аҵарагьы уахь иналаҵаны (атехникатә, аекономикатә, аиуристтә, [[Религиозная организация|адинтә]], уҳәа уб. егь.) == Арҵара апроцесс == === Ашколтә аамҭа аихшара === Ашколтә аамҭа х-етапкны ишоуп: [[урок|аурок]], [[школьная перемена|аԥсшьараамҭа]], «зымш иацу агәыԥ». Аурокқәеи аԥсшьараамҭақәеи акырынтә рҽеиҭнырыԥсахлоит, «зымш иацу агәыԥ» ала аҵарамш хыркәшахоит. * Аурок  — ашколхәыҷқәа амаҭәарқәа рыла разыҟаҵара ауп. * Аԥсшьараамҭа — аурокқәа рыбжьара аԥсшьара ауп. * «Зымш иацу агәыԥ» (''инагӡ.'' «[[Школа с продлённым днём|зымш иацу агәыԥ]]», ГПД) — аҵаҩы аҩны дыҟазарц алшара ахьыҟам иахҟьаны аурокқәа рышьҭахь ашкол аҿы данаанхо ауп (акрифар, аурокқәа ҟаиҵар илшоит). 1999 шықәса инаркны еиҿкаауп ахәыҷқәа рхылаԥшразы агәыԥқәа. * Аелективқәа (аелективтә курсқәа), афакультативқәа (абжьааԥны, ихадоу аурокқәа рышьҭахь имҩаԥысуеит). === Арҵара апрограмма === [[Школьная программа|Ашколтә программа]] ([[учебная программа|арҵагатә программа]], [[программа обучения|арҵара апрограмма]]) — ашкол аҿы иддырҵо [[Учебная дисциплина|арҵаратә маҭәарқәа]] реизга ауп. === Ахәшьарақәа === Ашколқәа рҿы ахәшьараҭарақәеи (аҵаҩы иеихьӡарақәа ирызку аинформациа аҳасабала) ахәшьарақәеи (ахәшьара хыԥхьаӡарала аарԥшра) еилырхӡом. Убри аҟнытә ахәшьара ҳәа иашьҭоуп зегьы: ахәшьараҭарагьы, ахәшьарақәагьы. Урыстәылатәи ашколқәа рҿы ахәшьарақәа ықәдыргылоит хә-баллк иҟоу асистемала (1 инаркны 5 рҟынӡа). * Ихәарҭам хәшьарақәоуп 1, 2 (аофициалтә хьӡы — ''ихәарҭам''). * Ахәшьара 3 (аофициалтә хьӡы — ''хар амам'') иреиҵаӡоу хар змам хәшьароуп, иахьынӡахәҭоу иҳаракым ҳәа иԥхьаӡоуп. * Ахәшьара 4 (аофициалтә хьӡы — ''ибзиоуп'') лассы-лассы «абжьаратә хәшьара аасҭа еиҳауп» ҳәа иԥхьаӡоуп. * Ахәшьара 5 (аофициалтә хьӡы — ''ибзиаӡоуп'') иреиӷьӡоу хәшьароуп. 3-баллк ма еиҳаны ҳәа иҟоу адыррақәа рыҩаӡара ''аихьӡара'' ҳәа иашьҭоуп, 4-баллки, насгьы еиҳаны — ''адыррақәа рхаҭабзиара'' ҳәа иашьҭоуп<ref>[http://bigideas.ru/posts/11/246 Важные знания в школьные времена для успешного саморазвития] {{Wayback|url=http://bigideas.ru/posts/11/246 |date=20120116003608 }} Henrik Edberg / BigIdeas — интересные переведённые статьи из англоязычного интернета</ref> (иаҳҳәап, аофициалтә документқәа рҿы: «акласс аҿы аихьаӡара — 80%, адыррақәа рхаҭабзиара —70%» — даҽакала иуҳәозар, 80% аҵаҩцәа 3-баллки еиҳангьы ирымоуп, урҭ рҟынтәи 70% — 4 баллки еиҳангьы). Зны-зынла ахәшьара иацзар ҟалоит аплиус ма аминус. Иаҳҳәап, ахәшьара '''4+''' (4-еи аплиуси) еиҳауп '''4''' аасҭа, аха еиҵоуп '''5−''' (5-еи аминуси) аасҭа, насгьы '''5−''' еиҵоуп '''5''' аасҭа. Ишаԥу еиԥш, аплиусқәеи аминусқәеи анаҩс ҳасаб рзыруам. Аԥшьбарак, ашықәс рзы, иара убас аттестат аҿы ахәшьарақәа аплиуси аминуси рыда ықәдыргылоит. Ихәарҭам ахәшьарақәа ('''1''', '''2''') аплиусқәеи аминусқәеи рыда ықәдыргылоит. Ахәшьара '''1''' шамахамзар ықәдыргылаӡом. Иҟоуп аофициалтә документқәа рҿы (иаҳҳәап, акласстә журналқәа рҿы) аплиусқәеи аминусқәеи рхархәара азин узымҭо иофициалбжатәу «аԥҟарақәа». Уи адагьы иҟоуп уажәтәи ахәшьарақәа рыла «аҳәаатә хәшьара» (аԥшьбарак, ашықәсбжа, асеместр, атриместр рзы) ақәыргылара амеханика ҷыда. Абжьааԥны ари амеханизм абжьаратә балл аԥхьаӡара иеиԥшуп, аҵыхәтәантәи ахәшьарақәа еиҳа аԥыжәара рырҭоит.<!-- В целом следует признать, что механизмы оценивания отметками предельно заформализованы и отметочное давление учителей на учеников рассматривается как важнейшее средство организации учебной дисциплины.--> Иара убасгьы иҟоуп ахәшьарақәа идифференциатәу рсистема (10-балл, 12-балл, 20-балл, уимоу 100-балл ҳәагьы иҟоу). 100-баллтәи асистема рхы иадырхәоит [[Британиаду|Еиду Британиа]] ашколқәа рҿы, 20-баллтәи асистема [[Франциа|Франциа]] ашколқәа рҿы ахәшьарақәа рыҭаразы ихадоу системоуп, 12-баллтәи асистема [[Украина|Украинатәи]] ашколқәа рҿы ахархәара амоуп, 10-баллтәи асистема рхы иадырхәоит [[Беларус|Белоруссиа]], [[Молдавиа]], [[Латвиа|Латвиа]], [[Литва]], [[Қырҭтәыла|Қырҭтәыла]], [[Ермантәыла|Ермантәыла]] рышколқәа рҿы. Иҟоуп иара убасгьы нбанлатәи, насгьы адыррақәа егьырҭ ахәшьара рыҭара асистемақәа. === Аҿыцлагалақәа === ==== Аелектронтә рҵага шәҟәқәа рыларҵәара апроект ==== 2013 шықәса ааԥынразы 75 школ рҿы имҩаԥган 60 мшы имҩаԥысуаз аексперимент, уи шьаҭас иҟаҵаны арҵаҩцәа ирылшеит арҵаратә процесс аҿы [[Электронный учебник|аелектронтә рҵага шәҟәқәа]] рхархәара адинамика бзиа шамоу азы алкаа аҟаҵара. Аха иазгәаҭан апроект аиӷьтәра шаҭаху.<br> 2015 шықәсанӡа еиуеиԥшым аԥышәарақәа мҩаԥган, урҭ рылҵшәақәа рыла ирыдыркылаз азакәан ала, ажьырныҳәамза 1, 2015 шықәса инаркны Урыстәылатәи ашколқәа зегьы зелектронтә версиа ҭыҵуа ашәҟәқәа рахь ииасыр ахәҭоуп.<br> Аелектронтә рҵага шәҟәы «Аелектронтә ҵаратә лагыла» захьӡу Москва ақалақь ахада [[Собянин, Сергей Семёнович|Сергеи Собианин]] иаԥшьигаз апроект иахәҭакуп<ref name="prikaz">{{книга |автор = |заглавие = О формировании федерального перечня рекомендуемых учебников |ответственный = Министерство образования и науки Российской федерации |ссылка = http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B/4983/%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB/3980/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7%20%E2%84%96%201559%20%D0%BE%D1%82%2008.12.2014.pdf |место = М. |издательство = |год = 2015 |том = |страниц = |страницы = |isbn = |archive-date = 2015-06-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150622200729/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B/4983/%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB/3980/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7%20%E2%84%96%201559%20%D0%BE%D1%82%2008.12.2014.pdf }} {{Cite web |url=http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/документы/4983/файл/3980/Приказ%20№%201559%20от%2008.12.2014.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2019-07-03 |archive-date=2015-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150622200729/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/документы/4983/файл/3980/Приказ%20№%201559%20от%2008.12.2014.pdf |url-status=dead }}</ref>. Ари апроект — иаку арҵаратә системоуп, уи еиднакылоит еиуеиԥшым аидеиақәа: * аҵаҩы [[планшет|ипланшет]]; * арҵаҩы ипланшет; * [[интерактивная доска|Иинтерактивтәу акласс ӷәы]]; * аелектронтә мшынҵа; * «Аҭаареи акрыфареи» захьӡу аинформациатә система. Иахьатәи аамҭазы ари апроект — аԥышәаратә проектуп, лаҵарамза, 2015 шықәсазы иҟаз адыррақәа рыла уи иалахәуп 2,500-ҩык аҵаҩцәеи 60-ҩык арҵаҩцәеи.<br> Аелектронтә рҵага шәҟәы «Аелектронтә Ҵаратә Лагыла» иахәҭакны уахәаԥшуазар — конструкторуп, арҵаҩы уи ихы иархәаны арҵага шәҟәы атекст, аинтерактивтә ҵакы, ахарҭәаагатә материалқәа акны еизигоит. Ақьаад иалху ашәҟәгьы еиԥш, уи дарбанзаалак аҵаҩы ихатә мыругоуп. Аинтернет ала аелектронтә шәҟәы ахала иҿыцхоит, насгьы атестқәеи аконтрольтә усурақәеи рылҵшәақәа асервер ахь идәықәҵазар алшоит<ref name="uchebnick">{{книга |автор = |заглавие = uchebnik.mos.ru |ответственный = Департамент образования города Москвы |ссылка = http://uchebnik.mos.ru/ui/landing/ |место = М. |издательство = |год = 2015 |том = |страниц = |страницы = |isbn = |archive-date = 2015-06-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150623205834/http://uchebnik.mos.ru/ui/landing/ }}</ref>. ==== Амаҭәар «Атехнологиа» аҳәаақәа ирҭагӡаны аԥхьагыларатә технологиақәа рҵара ==== [[Министерство образования и науки Российской Федерации|Урыстәылатәи Афедерациа аҵареи аҭҵаарадырреи рминистрра]] 2017 шықәсазы иазыԥхьагәанаҭоит ашколқәа рҿы амаҭәар «атехнологиа» арҵара аконцепциа азырхиара, уи аинформациатә технологиақәеи [[3D-принтер|3D-принтерқәеи]] аус рыдулара иазынархахоит. Урыстәылатәи Афедерациа Аҵареи Аҭҵаарадырреи рминистрра азеиԥш ҵара аусхк аҟны аҳәынҭқарратә политика адепартамент адиректор Анастасиа Зырианова ишылҳәо ала, уажәазы ишьақәырӷәӷәоуп ихадоу азеиԥш ҵара инықәырԥшу арҵаратә программа — аҵара аҵакы ҳәаақәызҵо адокумент<ref>{{Cite web |url=http://www.mskagency.ru/materials/2475165 |title=Работа с 3D-принтерами может появиться в школьной программе по технологии к 2017 г |access-date=2015-07-30 |archive-date=2015-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150805013454/http://www.mskagency.ru/materials/2475165 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2015/07/29/technology/ |title=Российских школьников научат работать с 3D-принтерами |access-date=2015-07-30 |archive-date=2015-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729130158/http://lenta.ru/news/2015/07/29/technology/ |url-status=live }}</ref>. == СССР ашколқәа == [[Афаил:Аттестат зрелости МПС СССР 1970 годы.JPG|thumb|300px|Аашықәсатәи аҵаразы аршаҳаҭгеи абжьаратә ҵаразы аттестати, 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа.<br>СССР иҟан СССР Аҵара Аминистрра акәымкәа СССР Аимадаратә мҩақәа аминистрра иатәыз ашколқәа. Арҵара апрограмма аиԥшымзаарақәа амамызт.]] [[Афаил:Аттестат зрелости образца 1945 г..jpg|thumb|Ақәранаӡаратә аттестат (1945 шықәса)]] [[1918|1918 шықәсазы]] [[Декрет об отделении церкви от государства и школы от церкви|ауахәамеи аҳәынҭқарреи, ашколи ауахәамеи реиҟәыҭхара иазкыз адекрет]] ала иуахәаматәым аҵара апринцип алагалоуп. Раԥхьаӡа акәны Урыстәыла аҭоурых аҿы 1930 шықәсазы зегьы рзы ихымԥадатәиу хәыда-ԥсада иҟоу аҵара апринцип аларгалеит<ref>[https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/352290-postanovlenie-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-i-soveta-narodnyh-komissarov-o-vseobschem-obyazatelnom-nachalnom-obuchenii-14-avgusta-1930-g Постановление Центрального исполнительного комитета и Совета народных комиссаров. О всеобщем обязательном начальном обучении.]</ref>. Ауааԥсыра реиҳараҩык (1897 шықәсазы 2/3 ауааԥсыра иреиҵамкәа иҵарадан) рҵарадара аԥыхразы 1930-тәи ашықәсқәа рҟынӡа СССР жәлар рҵара асистемаҿы аус руан [[Ликбез|аҵарадара аԥыхра иазкыз ашколқәа]]<ref name="БСЭГрам">'''Грамотность'''. БСЭ, 3-е изд. — М.: Сов. энциклопедия, 1972. — т.7.</ref>. [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] иаԥҵан ауааԥсыра зегьы зымҽхазкуаз азеиԥшҵаратә школқәа рсистема. Иҟан абжьаратә азеиԥшҵаратә школқәа, аус зуаз аҿар рзы ашколқәа ([[Вечернее обучение|уахынлатәи ашколқәа]], [[Школа рабочей молодёжи|аус зуаз аҿар рышколқәа]]). 1943 шықәсазы СССР ақалақьқәа [[Москва]], [[Ленинград]], [[Список союзных республик СССР|аидгылатә республикақәа]] раҳҭнықалақьқәа, [[Область (география)|аобласттәи]] [[Край|атәылаҿацәтәи]] центрқәа, ааглыхратә центр дуқәа жәпакы рҿы иҟаз быжьшықәсатәии [[средняя школа|абжьаратәии ашколқәа]] рҿы аҷкәынцәеи аӡӷабцәеи [[раздельное обучение|хаз-хазы аҵара]] ддырҵон, убас иҟан 1954 шықәсанӡа. Ашколқәа рҿы иҟан [[Ленинская комната|Ленин иуадақәа]], ахәыҷқәеи аҿари аиҵбыраӡатәи реиҿкаарақәа: аиҵбыратәи аклассқәа рзы иҟан [[Октябрята|октиабриаттәи аеҵәақәа]], 4-тәи акласс инаркны 7-тәи акласс аҟынӡа — [[Пионерское движение|апионертә отриадқәа]], аиҳабыратә классқәа рҿы — [[комсомол|акомҿартә еиҿкаарақәа]]. Иҟан истандартыз [[школьная форма|ашколтә форма]], уи аԥҟашьа ашықәсқәа цацыԥхьаӡа аҽаԥсахуан. Асоветтә шықәсқәа раангьы, иахьагьы асоветтә школ адунеи ашколқәа зегьы ишреиӷьу астереотип ыҟоуп<ref>{{cite web |url = http://tass-ural.ru/analytics/260.html |title = Российская школа - по-прежнему лучшая в мире? |author = |date = |work = |publisher = tass-ural.ru |access-date = 2011-03-10 |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20121203192533/http://tass-ural.ru/analytics/260.html |archive-date = 2012-12-03 |url-status = dead }}</ref>. == Еиуеиԥшым атәылақәа рҿы ҳаамҭазтәи ашкол == === Урыстәыла === Еиуеиԥшым аамҭақәа рзы [[Урыстәыла|Урыстәыла]] ашколқәа 10-12 класс рыла ишьақәгылан, урҭ 4-ҩаӡарак рыла еихшан: * ашколқәранӡатә, * аиҵбыратә, * абжьаратә, * аиҳабыратә. Ашкол иалганы аԥышәарақәа анырҭилак ашьҭахь аҵаҩцәа ''«Ақәранаӡаратә аттестат»'' роуеит. Ашкол аус ауеит аҳәынҭқарра (арегионалтә мамзаргьы амуниципалтә биуџьетқәа рыла), ахазхаҿқәа, ауаажәларратә хеидкылақәа, иара убас адинтә конфессиақәа рхарџь ала. Ашколқәа шоит: * Аҵара аҩаӡарала: ** алагарҭатә, ** Ихарҭәаам абжьаратә (ихадоу), ** абжьаратә, ** иреиҳау; * Аҵаҩы дыӡӷабзар ма дыҷкәынзар: ** [[Мужчина|Ахацәа]] рзы, ** [[Женщина|аҳәса]] рзы, ** Еицырзеиԥшу; * адин иаҿырԥшны: ** Идинтәым ** идинтәу (аконфессионалтә). Азеиԥш абжьаратә ҵара узҭо аҵараиурҭақәа рахь иаҵанакуеит: * Азеиԥшҵаратә школқәа, * [[Лицей|алицеиқәа]], * [[Гимназия|агимназиақәа]]. Абжьааԥны азеиԥшҵаратә ҵараиурҭақәа рахь иҭалоит 6 мамзаргьы 7 шықәса анырхыҵуа; иалгоит 17 ма 18 шықәса анырхыҵуа. Азеиԥш абжьаратә ҵара истандарттәу ашколтә программа иазԥхьагәанаҭоит 10-12 классқәеи убриаҟарагьы аҵара ашықәсқәеи. Аҵарашықәс иалагоит цәыббрамза 1 азы, инҵәоит лаҵарамза анҵәамҭазы. Аҵарашықәс 5-8-тәи, 10-тәи аклассқәа рҿы 35 мчыбжьы цоит, 1-4-тәи, 9-тәи, 11-тәи аклассқәа рҿы — 34 мчыбжьы. Аҵарашықәс аихшараан иҟоуп ихадоу ҩ-знеишьак: * ''Аԥшьбаракқәа'' 4 рыла. Аԥшьбаракқәа рыбжьара аԥсшьарамшқәа ыҟоуп («аԥхынтәи», «ҭагалантәи», «аӡынтәи», «ааԥынтәи»). * ''Атриместрқәа'' 3 рыла. Атриместрқәа еихшоуп 5-блоккны, урҭ рыбжьара мчыбжьыктәи аԥсшьарамшқәа ыҟоуп, III-тәии I-тәии атриместрқәа рыбжьара аԥхынтәи аԥсшьарамшқәа ыҟоуп. Мамзаргьы ашколтә программа атриместрқәа рыла ишоуп, аха мчыбжьыктәи аԥсшьарамшқәа амам, урҭ рҭыԥан Аҳәынҭқарратә стандарт иақәшәо аԥсшьарамшқәа амоуп. Иҟоуп авариант 5-6 мчыбжьы рыла ишьақәгылоу арҵаратә модульқәеи (апериодқәа) мчыбжьыктәи аԥсшьарамшқәеи рҽанырыԥсахуа. Ас еиԥш иҟоу 2-периодк (модульк) атриместр шьақәдыргылоит. Ишаԥу еиԥш, 10-11-тәи аклассқәа рҿы ашықәс 2-шықәсбжак рыла ишоуп. Аԥшьбарак, ма атриместрқәа зегьы рынҵәамҭазы изхысуа амаҭәарқәа зегьы рзы аихшьалатә хәшьара ықәдыргылоит, ашықәс анҵәамҭазы — ашықәс ахәшьара. Зны-зынла аԥшьбарак азы ахәшьарақәа рцынхәрас, мамзаргьы урҭ инарываргыланы ашықәсбжазы ахәшьарақәа ықәдыргылоит. Аҵара ззымҵо, даҽакала иуҳәозар, ашықәс анҵәамҭазы иҽеим ахәшьарақәа зауз аҵаҩы, класск аҿы дахахар илшоит, мамзаргьы класск ала еиҵаны диагазар ҟалоит. Аҵыхәтәантәи акласс анҵәамҭазы, иара убас 9-тәи акласс анҵәамҭазы (мамзаргьы 8-тәи акласс анҵәамҭазы 10 шықәса аҵара рҵозар), аҵаҩцәа маҭәарқәак рыла аԥышәарақәа рҭиуеит. Урҭ аԥышәарақәеи ашықәс ахәшьарақәеи рылҵшәақәа рыла ақәранаӡаратә аттестат ахь ахәшьарақәа ықәдыргылоит. Аԥышәарақәа ахьыҟам амаҭәарқәа рзы аттестат ахь ашықәс ахәшьара ықәдыргылоит. Аҵараиура ихымԥадатәиуп 9-тәи акласс аҟынӡа. 10-тәи, 11-тәи аклассқәа рҿы аҵара ахәыҷқәа зегьы рзы ихымԥадатәиӡам. Аҵаҩы 11-тәи акласс даналгалак ашьҭахь, ихарҭәаау абжьаратә ҵаразы аршаҳаҭга иоуеит (Урыстәылатәи Афедерациаҿы — Ихарҭәаау азеиԥш ҵаразы [[Аттестат|аттестат]]). 9-тәи акласс қәҿиарала даналгалак ашьҭахь, аушьҭымҭа ихадоу азеиԥш ҵаразы аттестат иоуеит. 9-тәи акласс аушьҭымҭа азанааҭтә ҵараиурҭаҿы ([[Профессионально-техническое училище|ПТУ]], СПТУ) иҵара иациҵар илшоит, уа, иара убас, ихарҭәаау абжьаратә ҵара апрограммала иҵара далгар илшоит, мамзаргьы абжьаратә ҵараиурҭа ҷыдаҿы (атехникум, аколлеџь, абжьаратә ҵараиурҭақәа жәпакы: амедицинатә, арҵаҩратә), уаҟа абжьаратә ҵара ҷыдеи, атехник ма анџьныр еиҵбы рквалификациа иоур илшоит, мамзаргьы иаразнак аусура далагаргьы ҟалоит. Уи адагьы, НПО-и СПО-и русбарҭақәак азанааҭтә зыҟаҵара апрограммақәа рыла 8-тәи, 9-тәи аклассқәа рахь аҵаҩцәа рыдыркылоит. 9-тәи акласс ашьҭахь аколлеџь, атехникум, мамзаргьы абжьаратә ҵараиурҭа ианҭало актәи аҵарашықәс (ПТУ аҿы шықәсыки бжаки) 10-тәи, 11-тәи аклассқәа рыпрограммала аҵара рҵоит (ақыҭанхамҩеи абнатә нхамҩеи ирызку НПО-и СПО-и рзанааҭқәак рыда). Уи адагьы иазгәаҭатәуп СПО «Акәашара аҟазара» азанааҭ ахь ишрыдыркыло 7-тәи акласс ианалгалак ашьҭахь<ref>[http://www.balletvrn.ru/docs/071203%20ФГОС%20СПО%20Искусство%20танца.doc Министерство образования и науки Российской Федерации, Приказ от 17 января 2011 г. № 36]</ref>, «Абалет аҟазара» азанааҭ ахь 4-тәи акласс ианалгалак ашьҭахь<ref>{{Cite web |url=http://bestpravo.com/federalnoje/ea-postanovlenija/g2g.htm |title=Об утверждении и введении в действие федерального государственного образовательного стандарта среднего профессионального |access-date=2016-04-26 |archive-date=2017-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907185800/http://bestpravo.com/federalnoje/ea-postanovlenija/g2g.htm |url-status=dead }}</ref>, «Аинструменталтә нагӡара» — 1-тәи акласс ахь<ref>{{Cite web |url=http://7law.info/zakonodatelstvo/legal0k/z023.htm |title=Об утверждении и введении в действие федерального государственного образовательного стандарта среднего профессионального образования по |access-date=2014-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211054454/http://7law.info/zakonodatelstvo/legal0k/z023.htm |archive-date=2015-12-11 |url-status=dead }}</ref> (аҵара ҿҳәарас иамоуп 4 шықәсеи 10-мзи инаркны 10 шықәсеи 10-мзи рҟынӡа, иара убас азеиԥш, абжьаратә занааҭтә ҵара апрограммақәа рыла аҵара ддырҵоит). Иреиҳау аҵараиурҭа аҭаларазы абжьааԥны иумазароуп ихарҭәаау абжьаратә ҵара: абжьаратә (ихарҭәаау) азеиԥш ҵаразы аттестат, ма азанааҭ-техникатә ҵараиурҭа [[диплом|адиплом]], ма атехникум адиплом, иара убас [[ЕГЭ|ЕГЕ]] алҵшәақәа. Ашколқәа жәпакы рҿы ирыдыркылеит 5-мштәи (аԥсшьарамшқәа — асабша, амҽыша) мамзаргьы 6-мштәи (амҽыша — ԥсшьарамшуп) аусуратә [[неделя|мчыбжьы]], есыҽны 4-8 урок (СанПиН ҿыцқәа изларҳәо ала, 1-4-тәи аклассқәа рҿы 5-урокк иреиҳамкәа, 5-6-тәи аклассқәа рҿы 6-урокк иреиҳамкәа, 7-11-тәи аклассқәа рҿы 7-урокк иреиҳамкәа). Ас еиԥш иҟоу асистема аан аурокқәа цоит 45 минуҭ (еиҳа имаҷзаргьы ҟалоит, аха, шамахамзар, 35 минуҭ иреиҵам). Аурокқәа рҽыршоит аԥсшьараамҭақәа рыла, урҭ 5-20 минуҭ ыҟоуп. Аҵара ада аклассқәа рҿы аҵаҩцәа аҩныҟатәи адҵақәагьы нарыгӡоит (аиҵбыратәи ашколхәыҷқәа аҩныҟатәи адҵақәа ирыҭамзаргьы ҟалоит, уи арҵаҩы ибарҭоуп). Азеиԥш ҵара асистемаҿы иҟалар алшоит испециалтәу абжьаратә школқәа мамзаргьы хаз игоу аклассқәа (апрофилԥхьатәи [[Профильное обучение|апрофилтәи]]): амаҭәарқәа жәпакы — атәым бызшәа, афизика-математикатә, ахимиатә, анџьныртә, абиологиатә уҳәа инарҵауланы рҵара иазку. Иаабац аклассқәа излареиԥшым аспециализациа амаҭәарқәа рзы изыцҵоу арҵаратә лшареидарала ауп. Аҵыхәтәантәи аамҭазы амш наӡа ашколқәа ҿиоит, уаҟа ахәыҷқәа азеиԥш ҵара адагьы, аурокнҭыҵтәи аусура мҽхакы ҭбаала имҩаԥыргоит, аус руеит агәыԥқәа, асекциақәа уҳәа реиԥш иҟоу [[дополнительное образование детей|ахәыҷқәа изыцҵоу рҵаразы]] ахеидкылақәа. Азеиԥшҵаратә школқәа рыдагьы Урыстәыла иҟоуп [[учреждение дополнительного образования детей|ахәыҷқәа изыцҵоу рҵара иазку аусбарҭақәагьы]] — [[Детская музыкальная школа|амузыкатә]], асахьаҭыхратә, [[ДЮСШ|аспорттә]] уҳәа. Урҭ азеиԥш ҵара ахыдҵақәа рыӡбаӡом, хықәкыс ирымоу ахәыҷқәа рырҿиаратә лшарақәа рыҿиара ауп, насгьы рыԥсҭазааратә хҳәаақәҵареи азанааҭи ралхраан ацхыраара рыҭара иазкуп. 2005-2010 ашықәсқәа рзы Урыстәылатәи Афедерациаҿы ашколқәа рхыԥхьаӡара 12 377 еизак рыла ирмаҷын<ref>{{cite web|url=http://www.novopol.ru/-za-pyat-let-v-rossii-zakryili-tyisyach-selskih-shkol-text121219.html|title=За пять лет в России закрыли 10 тысяч сельских школ|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120413171005/http://www.novopol.ru/-za-pyat-let-v-rossii-zakryili-tyisyach-selskih-shkol-text121219.html|archive-date=2012-04-13|access-date=2012-04-12|url-status=dead}}</ref>. ==== Аҵара ареформа ==== Лаҵарамза 8, 2010 шықәсазы Урыстәыла ахада инапы аҵаиҩит Афедералтә закәан № 83, уи ашьаҭала, ажьырныҳәамза 1, 2011 шықәса инаркны ашколқәа жәпакы ихымԥадатәиу аҳәынҭқарратә ԥаразоужьра аиура иаҟәыҵит. Ԥхынҷкәынмза 29, 2012 шықәсазы ирыдыркылеит «Урыстәылатәи Афедерациаҿы аҵара иазку» Афедералтә Закәан, уи амчра аиуит цәыббрамза 1, 2013 шықәсазы. Ари азакәан инақәыршәаны ашколқәа аштаттә еихшанҵа рхала ишьақәдырӷәӷәар рылшоит, аџьаԥса афонд аизшара, зыхә шәатәу арҵаратә маҵзурақәа ашколхәыҷқәа рыҭара рылшоит<ref>{{Cite web|url = http://echo.msk.ru/blog/aolshtynsky/1209687-echo/|title = Реформа общего образования — «социальная бомба» замедленного действия|author = Андрей Ольштынский|work = |date = 2013-12-02|publisher = Эхо Москвы|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222104710/http://echo.msk.ru/blog/aolshtynsky/1209687-echo/|url-status = live}}</ref>. Убри инамаданы, Москва арҵаҩы [[Средний размер оплаты труда|ибжьаратәу иуалфахәы]] иазҳаит. 2010 шықәсазы уи мызкахьы 39,2 нызқь мааҭ ыҟан, 2013 шықәсазы — 64,1 нызқь мааҭ иҟалеит. 2014 шықәса анҵәамҭазы уи 70,2 нызқь мааҭ рҟынӡа инаӡеит. 2010 шықәса инаркны Москва арҵаҩы ибжьаратәу иуалфахәы 79% рыла еиҳахеит<ref>{{Cite web|url = http://www.interfax.ru/moscow/421688|title = Средняя зарплата учителей в Москве достигла 70 тысяч рублей|author = |work = |date = 2015-02-03|publisher = Интерфакс|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222105538/http://www.interfax.ru/moscow/421688|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://vz.ru/news/2015/5/29/748130.html|title = Собянин: Средняя зарплата учителей в Москве выросла до 70 тыс. рублей|author = |work = |date = 2015-05-29|publisher = Деловая газета Взгляд|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222104439/http://vz.ru/news/2015/5/29/748130.html|url-status = live}}</ref>. Жьҭаарамза 1, 2014 шықәса инаркны Урыстәылатәи ашколқәа зыхә шәатәу «зымш иацу агәыԥ» ахь ииасит<ref>{{Cite web|url=http://www.aif.ru/dontknows/actual/1352541|title = Сколько сейчас стоит продлёнка в школах и станет ли она вновь бесплатной?|lang=ru|author = Елена Слободян|work = |date = 2014-10-04|publisher = Аргументы и Факты|archive-url=https://web.archive.org/web/20141004081129/https://aif.ru/dontknows/actual/1352541|archive-date=2014-10-04|url-status=live}}</ref>. Аҵаразы Афедералтә закәан инақәыршәаны абиуџьеттә еиҿкаарақәа зыхә шәатәу арежим ахь аиасра рхала ирыӡбоит, иара убас аҵаҩцәа ирырҭо изыцҵоу амаҵзурақәа рзы аҭаацәа иршәаша ахәԥса рхала ишьақәдыргылоит<ref>{{Cite web|url = http://www.mk.ru/social/2014/08/28/v-novom-godu-bolshinstvo-shkol-perekhodit-na-platnuyu-prodlenku.html|title = Большинство школ с 1 сентября переходит на платную «продлёнку»|author = Евгений Балабас|work = |date = 2014-08-28|publisher = Московский комсомолец|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222120252/http://www.mk.ru/social/2014/08/28/v-novom-godu-bolshinstvo-shkol-perekhodit-na-platnuyu-prodlenku.html|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.rg.ru/2015/09/10/prodlenka.html|title = Урок закончился? Плати!|author = Сергей Жуков|work = |date = 2015-09-10|publisher = Российская газета|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222161531/http://www.rg.ru/2015/09/10/prodlenka.html|url-status = live}}</ref>. Мшаԥымза 1, 2024 шықәсазы Урыстәылатәи Афедерациа ахада Владимир Путин аиҳабыра рнапы ианиҵеит аҩныҟатәи адҵақәа рырмаҷрала, аконтрольтә усурақәа рымҽхак армаҷрала, амаҭәарбжьаратә еимадарақәа рырӷәӷәарала, аушьҭратә ԥышәарақәа рматериалқәеи арҵаратә программақәеи еиҳа еиӷьу реишьашәаларала ашколтә программа еиӷьыртәырц. Уи иҭышәынтәалоу, алҵшәа змоу аҵара-ааӡаратә лшареидара алнаршароуп<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/society/articles/2024/04/02/1029268-prezident-poruchil-optimizirovat-uchebnii-protsess-v-shkolah/|title=Президент поручил оптимизировать учебный процесс в школах|lang=ru|website=Ведомости|date=2024-04-02|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403023428/https://www.vedomosti.ru/society/articles/2024/04/02/1029268-prezident-poruchil-optimizirovat-uchebnii-protsess-v-shkolah|url-status=live}}</ref>. === Германиа === [[Афаил:Nuremberg. Bismarcks school.jpg|thumb|250px|«Бисмаркшуле»]] Германиа адыррақәа хыԥхьаӡарала ахәшьара рыҭараан рхы иадырхәо асистемеи Урыстәылатәи асистемеи зынӡаск еиԥшым. Иреиҳау баллны иԥхьаӡоуп акы, еицәоу баллны — фба. Германиатәи ашколқәа аимԥшымзаара рымоуп адыррақәа рымҽхак ала. Актәи аҭыԥ аҿы иҟоуп агимназиа, аҵыхәтәантәи аҭыԥ аҿы — ашкол хадақәа. Аҵаҩы школк аҟынтәи адыррақәа рыҩаӡаразы аҭахрақәа еиҳа иахьырацәоу ашкол ахь аиасра даара ицәыуадаҩуп. === Швеицариа === Швеицариа иҟоу ашколқәа зегьы ҩ-хкыкны ишоуп: аҳәынҭқарратәи ахатәи. Аҳәынҭқарратә ҵараиурҭақәа зегьы хәыда-ԥсадоуп, аҭыԥантәи ауааԥсыра реиҳараҩык уа аҵара рҵоит. Аҳәынҭқарратә школқәа зегьы аус руеит [[система образования в Швейцарии|амилаҭтә ҵара асистемала]] — [[Matura]] ҳәа изышьҭоу, уи адунеи аҿы зегь реиҳа иӷәӷәоу ҳәа иԥхьаӡоуп. Уи ҷыдара хадас иамоуп 3 бызшәак — ухала иалухуа аҳәынҭқарратә бызшәақәа ҩбеи аҳәаанырцәтәи бызшәаки хымԥада рҵара ауп. Швеицариа х-хәҭакны ишьақәгылоуп — анемец, афранцыз, аиталиан рыла. Уи инақәыршәаны атәыла ахәҭақәа зегьы рҿы аҵараиурҭақәа аус руеит амилаҭтә программа Matura еиуеиԥшым авариантқәа рыла — афранцыз бызшәала иҟоу Matura, анемец бызшәала иҟоу, аиталиан бызшәала иҟоу, урҭ зегьы Германиеи, Франциеи, Италиеи рышколтә стандартқәа иахьынӡауа ирзааигәоуп. Уи инақәыршәаны арҭ апрограммақәа дара-дара еишьашәалоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Швеицариа иҟоу ахатә школқәа рхыԥхьаӡара 250 иреиҳауп, урҭ рҿы еиҳарак аҳәаанырцәынтәи иааиз аҵара рҵоит. Швеицариатәи ахатә школқәа адунеи зегьы аҿы еицырдыруеит: Forbes ишаҳәо ала, урҭ адунеи аҿы зегь реиҳа ахьӡ змоу, зыхә ҳараку аҵараиурҭақәа рсиаҿы аԥыжәара рымоуп<ref>{{cite web |url = https://www.forbes.com/2007/12/10/europe-boarding-schools-biz-cx_vr_1210boarding_slide_2.html?partner=bigmir |title = Наиболее привилегированные школы Европы ( Europe’s Most Expensive Boarding Schools) |author = Vidya Ram |date = |work = |publisher = forbes.com |access-date = 2011-03-10 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20121027104029/http://www.forbes.com/2007/12/10/europe-boarding-schools-biz-cx_vr_1210boarding_slide_2.html?partner=bigmir |archive-date = 2012-10-27 |url-status = dead }}</ref>. Арҭ ашколқәа аԥырҵон еицырдыруа арҵаҩцәеи апсихологцәеи [[Иоганн Песталоцци]], [[Жан Пиаже]], [[Жирар, Жан-Батист (педагог)|аб Жирар]], [[Мария Монтессори|Мариа Монтессори]], [[Рудольф Штайнер|Рудолф Штаинер]] ридеиақәа рныррала. Швеицариатәи ашколқәа рыпрограммақәа аҵаҩы ихаҭара еинааланы иҿиарц (адоуҳатә, аинтеллектуалтә, махәҿалатә), насгьы аҵаҩцәа аҵаразы агәазыҳәара роурц еиԥш иахьышьақәгылоу ԥыжәараны ирымоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Ахатә школқәа атәымуаа ирзынархоуп, убри аҟнытә урҭ фактла аус руеит жәларбжьаратәи иазхаҵоу ашколтә ҵара амилаҭтә стандартқәа зегьы рыла. Иҟоуп иара убасгьы аноу-хаугьы: Швеицариа иаԥҵаз иҷыдоу ашколтә программақәа: * Жәларбжьаратәи IB апрограмма (International Baccalaureate), уи 3-4 шықәса рыҩнуҵҟа адунеи аҿы иреиӷьу аҵараиурҭақәа рҭаларазы аҵаҩы иазыҟаҵара хықәкыс иамоуп. * Finishing School — аҭыԥҳацәа рзы ашкол, зхаҭабзиара ҳараку аҵара адагьы адипломатиатә етикетгьы, ахымҩаԥгашьа бзиақәагьы ахьыддырҵо школуп. Швеицариатәи ашколқәа зегьы, рырҵаратә программақәа еиԥшымзаргьы, ихарҭәаау абжьаратә ҵаразы раттестатқәа Европа, иара убас Америка, Австралиа уҳәа атәылақәа рҿы иазхарҵоит. Иарбанзаалак аҵараиурҭа ахыԥхьаӡаларазы иаҭахуп аҭаларатә балл умазарц, иара убас арҵара абызшәа шудыруа шьақәурӷәӷәароуп. [[:Категория:Школы Швейцарии|Швеицариатәи ашколқәа рсиа]] === Ҭурқменисҭан === 1998-2000 ашықәсқәа рзы [[Ниязов, Сапармурат Атаевич|Сапармурат Ниазов]] иусԥҟақәа рыла атәылаҿы аҵара зегьы ареформа мҩаԥган, уи инамаданы абжьаратә ҵара аиура аамҭа 9 шықәса рҟынӡа еиҵахеит. Арҵаҩцәа рзанааҭтә дырра аизырҳаразы аинститутқәа аԥыхын, арҵаратә метод ҿыцқәа ралагалара азин ыҟамызт. Ашколқәа рҿы абаҩрҵәыреи аџьатә ҵареи рышьаҭақәа дырҵара иаҟәыҵит, урҭ рцынхәрас азанааҭтә ҵара алагалан. Раԥхьатәи аусԥҟа ала Ҭурқменисҭан ахада ҿыц [[Бердымухамедов, Гурбангулы Мяликгулыевич|Гурбангулы Бердымухамедов]] ашколқәа рҿы аҵара 9 шықәса рҭыԥан 10 шықәса рҟынӡа ацҵаразы азакәан идикылеит, 2013 шықәсазы 12 шықәсатәи аҵара алагалан<ref>{{Cite web |url=http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/38936.html |title=С нового учебного года в средних школах Туркменистана введено 12-летнее обучение |access-date=2014-07-11 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714120228/http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/38936.html |url-status=live }}</ref>. Иара убас иалагалан амаҭәар ҿыцқәа — аекономика ашьаҭақәа, аекологиа, Ҭурқменисҭан акультуратә ҭынха, адунеитә культура, аетика, аинформациа-коммуникациатәи аинновациатәи технологиақәа, амодельҟаҵареи аграфикеи<ref>{{Cite web |url=http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2185055.html |title=В Туркменистане вводится 12-летнее среднее образование |access-date=2014-07-11 |archive-date=2013-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131122053536/http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2185055.html |url-status=live }}</ref>. Абасала, азеиԥш ҵараиурҭа иҭалоит 6 шықәса анырхыҵуа; иалгоит 18 шықәса анырхыҵуа<ref>{{Cite web |url=http://turkmenistan.gov.tm/?id=3459 |title=Средние школы переходят на 12-летнюю систему обучения |access-date=2014-07-11 |archive-date=2017-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012055016/http://turkmenistan.gov.tm/?id=3459 |url-status=dead }}</ref>. Аҵараиура ахәыҷқәа зегьы рзы ихымԥадатәиуп. Иахьатәи аамҭазы азеиԥш бжьаратә ҵара узҭо аҵараиурҭақәа иреиуоуп азеиԥшҵаратә школқәа, [[Лицей|алицеиқәа]], [[Гимназия|агимназиақәа]]. Аҵарашықәс иалагоит цәыббрамза 1 азы, инҵәоит лаҵарамза анҵәамҭазы, ''аԥшьбаракқәа'' 4 рыла еихшоуп. Аԥшьбаракқәа рыбжьара аԥсшьарамшқәа ыҟоуп («аԥхынтәи», «ҭагалантәи», «аӡынтәи», «ааԥынтәи»). Аԥшьбарак анҵәамҭазы изхысуа амаҭәарқәа зегьы рзы аихшьалатә хәшьара рзықәдыргылоит, есышықәса анҵәамҭазы — ашықәс ахәшьара. Зны-зынла, аԥшьбарак азы ахәшьарақәа рцынхәрас ма урҭ инарываргыланы, ашықәсбжазы ахәшьарақәагьы рзықәдыргылоит. Аҵаҩы ашықәс анҵәамҭазы ихәарҭам ахәшьарақәа иоур, класск аҿы дахахар илшоит. Ашколқәа жәпакы рҿы ирыдыркылеит 6-мштәи аусуратә [[неделя|мчыбжьы]] (амҽыша — ԥсшьарамшуп), есыҽны 4-7 урок мҩаԥыргоит. Ас еиԥш иҟоу асистема аан аурокқәа цоит 45 минуҭ. Аҵара адагьы аклассқәа рҿы аҵаҩцәа аҩныҟатәи адҵақәа ҟарҵоит (аиҵбыратәи ашколхәыҷқәа аҩныҟатәи адҵақәа ирыҭамзаргьы ҟалоит, уи арҵаҩы ибарҭоуп). Азеиԥш абжьаратә ҵара роуеит 11-12-тәи аклассқәа рҵаҩцәа<ref>{{Cite web |url=http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2125512.html |title=Туркменистан переходит на 12-летнее среднее образование |access-date=2013-03-03 |archive-date=2013-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304130004/http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2125512.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.turkmeninform.com/ru/news/20130302/07133.html |title=Дан старт переходу образовательной системы Туркменистана на 12-летнее школьное образование |access-date=2013-03-03 |archive-date=2013-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306060159/http://www.turkmeninform.com/ru/news/20130302/07133.html |url-status=live }}</ref>. Иреиҳаӡоу аҵараиурҭа аҭаларазы абжьааԥны ихарҭәаау абжьаратә ҵара аҭахуп: абжьаратә школ аттестат, ма абжьаратә апрофтехучилишьче ишалгаз азы адокумент, мамзаргьы атехникум [[диплом|адиплом]]. Азеиԥш ҵара асистемаҿы иҟалар алшоит испециалтәу абжьаратә школқәа мамзаргьы хаз игоу аклассқәа (апрофилԥхьатәи [[Профильное обучение|апрофилтәи]]): амаҭәарқәа жәпакы — атәым бызшәа, афизика-математикатә, ахимиатә, анџьныртә, абиологиатә уҳәа инарҵауланы рҵара иазку. Иаабац аклассқәа излареиԥшым аспециализациа амаҭәарқәа рзы изыцҵоу арҵаратә лшареидарала ауп. Азеиԥшҵаратә школқәа рыдагьы Ҭурқменисҭан иҟоуп [[учреждение дополнительного образования детей|ахәыҷқәа изыцҵоу рҵара иазку аусбарҭақәагьы]] — [[Детская музыкальная школа|амузыкатә]], асахьаҭыхратә, [[ДЮСШ|аспорттә]] уҳәа. Урҭ азеиԥш ҵара ахыдҵақәа рыӡбаӡом, хықәкыс ирымоу ахәыҷқәа рырҿиаратә лшарақәа рыҿиара ауп, насгьы рыԥсҭазааратә хҳәаақәҵареи азанааҭи ралхраан ацхыраара рыҭара иазкуп. Ҭурқменисҭан аус ауеит [[ТРСОШ|Пушкин ихьӡ зху еилахәу аҭуркмен-аурыс школ]]. Уи ахыбра ианыԥшуеит иахьа Ҭурқменисҭани Ашхабади иҟоу архитектуратә стиль. Ашкол аԥҵоуп ҳаамҭазтәи атехнологиақәа ҳасаб рзуны, амультимедиатәқәагьы уахь иналаҵаны, насгьы иахьынӡауа ҳаамҭазтәи аметодқәа рхархәарала аҵаҩцәа адыррақәа роурц иазынархоуп<ref>{{cite web |url = http://news.kremlin.ru/transcripts/6430 |title = Церемония открытия школы имени А. С. Пушкина |author = |date = |work = |publisher = news.kremlin.ru |access-date = 2011-03-10 |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20110920210754/http://news.kremlin.ru/transcripts/6430 |archive-date = 2011-09-20 |url-status = dead }}</ref>. Ашкол аушьҭымҭацәа Урыстәылатәи аттестат ақәырԥшы роуеит. Урҭ рҟынтәи аӡәырҩы азинҷыдатә ҭагылазаашьақәа рыла Урыстәылатәи аҵараиурҭақәа рҭаларазы алшара рымоуп<ref>{{Cite web |url=http://www.turkmenistan.ru/ru/node/15911 |title=В Туркмении 53 школьных выпускника получили аттестаты о среднем образовании российского образца |access-date=2014-07-11 |archive-date=2020-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923131235/http://www.turkmenistan.ru/ru/node/15911 |url-status=live }}</ref>. == Агалереиа == <gallery mode="packed" heights="175"> Morozov Selskaya Shkola.jpg|Ақыҭатә хәыда-ԥсадатәи ашкол. Урыстәыла. <br>[[Морозов, Александр Иванович (художник Российской империи)|Александр Морозов]], 1865 France in XXI Century. School.jpg|[[XXI век|XXI-тәи ашәышықәса]] иаҵанакуа ашкол аус ауеит адыррақәа ахшыбаҩ ахь аҭагалара апринцип ала. «[[:commons:Category:France in XXI Century|Франциа XXI-тәи ашәышықәсазы]]» захьӡу асериа аҟынтәи акарикатура. Аԥошьҭатә сахьа, [[1901 год|1901]] Schoolgirls in Bamozai.JPG|Аиҵбыратә класс Бамозаи ақыҭаҿы ([[Афганистан|Афганисҭан]] иҟоу [[Гардез]] азааигәара) иҟоу ашкол аҿы. Ашкол ахыбра амаӡам, аурокқәа адәаҿы имҩаԥыргоит </gallery> == Шәахә. иара уб. == {{Allpages|Ашкол}} == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == * {{ВТ-ЭСБЕ|Школа}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:школ}} [[Акатегориа:Ашколқәа| ]] [[Акатегориа:Ашколтә ҵара]] [[Акатегориа:Аҵараиурҭақәа рыхкқәа]] e0f19sar7uvacs96fhhwc7bixli3p55 Акатегориа:Ашколтә ҵара 14 57027 174940 2026-10-10T21:22:19Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:школтә ҵара}} [[Акатегориа:Азеиԥш ҵара]] [[Акатегориа:Абжьаратәи аҵара]]» 174940 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:школтә ҵара}} [[Акатегориа:Азеиԥш ҵара]] [[Акатегориа:Абжьаратәи аҵара]] 7f0zrt1jnmgo4mn7ly071g2pjxkksv2 Акатегориа:Азеиԥш ҵара 14 57028 174941 2026-10-10T21:25:22Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Cat main}} {{DEFAULTSORT:зеиԥш ҵара}} [[Акатегориа:Аҵара аҩаӡарақәа]]» 174941 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:зеиԥш ҵара}} [[Акатегориа:Аҵара аҩаӡарақәа]] 9mlhqwec66v67y6f2mmgq922v0szavt Акатегориа:Аҵара аҩаӡарақәа 14 57029 174942 2026-10-10T21:26:48Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|Educational stages}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ҵара аҩаӡарақәа}} [[Акатегориа:Аҵара]]» 174942 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Educational stages}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ҵара аҩаӡарақәа}} [[Акатегориа:Аҵара]] 3a4c281i661j68j3ey6oscd6zsualqd Акатегориа:Абжьаратәи аҵара 14 57030 174943 2026-10-10T21:29:33Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|Secondary education}} {{DEFAULTSORT:бжьаратәи аҵара}} [[Акатегориа:Аҵара аҩаӡарақәа]]» 174943 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Secondary education}} {{DEFAULTSORT:бжьаратәи аҵара}} [[Акатегориа:Аҵара аҩаӡарақәа]] 3ucnl25n7k3vnm507d9h11du9oja88h Алахәыла:Nart17/Акосмостә ҵакыра 2 57031 174946 2026-10-11T07:50:34Z Nart17 17397 Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline) 174946 wikitext text/x-wiki {{redirect-multi|2|Акосмос|Иаарту акосмос}} [[Афаил:Atmosphere_layers-ru.svg|thumb|150px|Атмосфера аҳәаақәа]]'''Акосмостә ҵакыра''', '''акосмос''' ({{lang-grc|κόσμος}} — «аиҿкаа», «аиҿкаара») — [[Небесное тело|ажәҩан ацәеижьқәа]] [[Атмосфера|ратмосферақәа]] рҳәаақәа рынҭыҵ ишьҭоу [[Адунеи|Адунеи]] иҭацәу аҭыԥқәа. Акосмос зынӡаск иҭацәу ҵакыраӡам: уи иалоуп, аилаӷәӷәара даара ишылаҟәугьы, [[межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьар]] (еиҳарак аӡри [[ион|аионқәеи]] [[атом|атомқәеи]]), [[космические лучи|акосмостә шәахәақәеи]] [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркреи]], иара убас агипотезатә [[тёмная материя|материа лашьца]]. == Аетимологиа == Аханатәтәи аилкаараҿы абырзен термин «[[Космос (философия)|акосмос]]» (адунеиеиҿкаара) афилософиатә шьаҭа аман, [[Адунеи|Адунеи]] агәы — [[Адгьыл|Адгьыл]] акәша-мыкәша агипотезатә [[вакуум]] аркы ҳәаақәнаҵон<ref>{{Cite web |url=http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |title=CABINET // In Between Space and Cosmos |access-date=2015-10-09 |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905073839/http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |url-status=live }}</ref>. Ус шакәугьы алаҭын шьаҭа змоу абызшәақәеи уи аԥсахрақәеи рҿы еиԥшу [[Семантика|асемантика]] рхы иадырхәоит апрактикатә термин «аҵакыра» (избанзар ҭҵаарадыррала уахәаԥшуазар Адгьыл иакәыршоу авакуум ҵыхәаԥҵәара амаӡам уҳәартә иҟоуп), убри аҟнытә аурыси уи иазааигәоу абызшәақәеи рҿы ареформатә риашарақәа ирылҵшәаны иит имҩашьо [[плеоназм|аплеоназм]] «акосмостә ҵакыра»<ref>со смыслом «пространство за [[Атмосфера|атмосферой]] Земли»</ref>. == Аҭоурых == Ажәа «акосмос» ихы иаирхәеит ажәытә бырзен философ [[Пифагор]], уи ала ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу адунеи аарԥшуа. [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] [[Подлунная сфера|Амзаҵаҟатәи асфера]] аконцепциа аԥырҵеит: ари Амза аҵаҟа иҟоу адунеи агеоцентрикатә система ауп. Уи ԥшь-ԥсабарак рыла ишьақәгылоуп, насгьы аиҭакрақәа аҟазшьоуп. Усҟантәи аамҭазы аефир асфера — Амза инаркны адунеи аҳәаақәа рҟынӡа-ԥсахрада иҟоуп, уаҟа иҟоуп апланетақәеи аеҵәақәеи. Иааидкыланы акосмос ауаа азҿлымҳахо иалагеитеи 100 нызқь шықәса раԥхьагьы, австралиатәи аҵарауаа ргәы ишаанаго ала<ref>{{Cite web|url=https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|title=Люди начали интересоваться космосом 100 тысяч лет назад. Что им было известно?|lang=ru|first=Рамис|last=Ганиев|website=hi-news.ru|date=2020-12-29|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409195216/https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|url-status=live}}</ref>. == Аҳәаақәа == Аҳәаа еилыкка ыҟаӡам, атмосфера хәыҷы-хәыҷла иҵаӷахоит [[Адгьыл|адгьыл ақәыԥшылара]] иацәыхарахацыԥхьаӡа, иахьа уажәраанӡагьы акосмос алагара иарбаганы иԥхьаӡатәу азы гәаанагарак ыҟаӡам. Аԥхарра еснагьтәны иҟазҭгьы, ақәыӷәӷәара аҽаԥсахуан [[экспоненциальный рост|експоненциалтә закәанла]] 100 [[кПа]] инаркны [[уровень моря|амшын аҩаӡараҿы]] акымзарак аҟынӡа. [[Международная авиационная федерация|Жәларбжьаратәи авиациатә федерациа]] атмосфереи акосмоси рыбжьара усуратә ҳәаак аҳасабала '''100 км''' ([[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]]) аҟны аҳаракыра шьақәнаргылеит, избанзар ари аҳаракыраҿы ашьҭыхгатә [[Аэродинамическая сила|аеродинамикатә мчы]] аԥҵаразы ихымԥадатәуп [[летательный аппарат|аԥрыгатә аппарат]] [[Первая космическая скорость|раԥхьатәи акосмостә ццакыра]] аманы иныҟәаларц, уи иахҟьаны аҳаирԥырра аҵакы ыӡуеит<ref name="МАФ">{{cite web| url =http://www.fai.org/icare-records/100km-altitude-boundary-for-astronautics| title =Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics| author =Sanz Fernández de Córdoba| authorlink =| date =| format =| publisher =Официальный сайт [[Международная авиационная федерация|Международной авиационной федерации]]| access-date =2012-06-26| lang =en| description =| archive-url =https://www.webcitation.org/618QHms8h?url=http://www.fai.org/astronautics/100km.asp| archive-date =2011-08-22}}</ref><ref name="rian-grenze">{{cite web| author =Андрей Кисляков| authorlink =| date =2009-04-16| url =http://www.rian.ru/analytics/20090416/168315963.html| title =Где начинается граница космоса?| format =| publisher =[[РИА Новости]]| access-date =2010-09-04| lang =| description =| archive-url =https://www.webcitation.org/618QJBBzM?url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html| archive-date =2011-08-22}}</ref><ref name="lenta-grenze">{{cite web| author =| authorlink =| date =2009-04-10| url =http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| title =Ученые уточнили границу космоса| format =| publisher =[[Lenta.ru]]| access-date =2010-09-04| lang =| description =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QP8b6o?url=http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| url-status =live}}</ref><ref>{{cite web| author =| authorlink =| date =2009-04-10| url =http://www.membrana.ru/lenta/?9208| title =Найдена ещё одна граница космоса| format =| publisher =[[Мембрана (веб-сайт)|Мембрана]]| access-date =2010-12-12| lang =| description =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QQ63zS?url=http://www.membrana.ru/particle/13656| url-status =dead}}</ref>. [[США|ЕАА]]-и [[Канада|Канадеи]] рҟынтәи астрономцәа аҳауатә ԥшақәа рнырра аҳәааи акосмостә хәҭаҷқәа рнырра алагареи ршәеит. Уи '''118 километра'''<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20090416/168315963.html|title=Где начинается граница космоса?|lang=ru|first=|last=|website=РИА Новости|date=2009-04-16T18:31|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409194126/https://ria.ru/20090416/168315963.html|url-status=live}}</ref> аҳаракыраҿы акәхеит, [[NASA|НАСА]] ахаҭа '''122 км''' акосмос аҳәаа ҳәа ишаԥхьаӡогьы. Ари аҩыза аҳаракыраҿы [[Спейс шаттл|ашаттлқәа]] иаабац [[Орбитальный манёвр|аманиоврҟаҵара]] аҟынтәи [[Ракетный двигатель|аракетатә моторқәа]] рымацара рхархәарала аеродинамикатә мотор ахь ииасуан атмосфера «ашьаҭа» рыманы<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />. == Апланетабжьаратә ҭыԥ == {{Main|Апланетабжьаратә ҭыԥ|Агелиосфера}} [[Амра|Амра]] акәша-мыкәша иҟоу акосмостә ҵакыра арегион, [[солнечный ветер|амра аԥша]] зымҽхазкуа, ''агелиосфера'' ҳәа иашьҭоуп. Агелиосфера аҩныҵҟа иҟоуп [[Амратә система|Амратә система]] еицырдыруа [[Планета|апланетақәа]] зегьы рорбитақәа<ref>{{БРЭ|автор=[[Кононович, Эдвард Владимирович|Кононович Э. В.]]|год=2016|статья=Гелиосфера|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив=https://web.archive.org/web/20240615214842/https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив дата=2024-06-15}}</ref>{{Ref+|Аха агелиосфера аҳәаа, агелиопауза ҳәа изышьҭоу, Амратә система аҳәаа акәӡам, избанзар Амра адхалара асфера зқьынтә раҟара иҵегьы хара инаскьоит.|group=Акомм.}}. Ацәеижь жәпа дуқәа рҟынтәи зхы иақәиҭу агелиосфера аҵакыра ''апланетабжьаратә ҭагылазаашьа'' ҳәа изышьҭоу ала иҭәуп, [[Гелиопауза|агелиопауза]] анаҩс иалагоит [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратә ҭагылазаашьа]] аҵакыра. Апланетабжьаратә ҭагылазаашьа акыр иҵаӷоуп, аха зынӡакыс [[вакуум|ивакуумӡам]]. Уи амаҭәашьар ахәҭа хада амра аԥша [[плазма|аплазма]] ауп (8 рҟынӡа аҟәырҷахақәа кубтә сантиметрак аҟны Адгьыл аорбита аҩаӡараҿы), имаҷны иҟоуп анеитралтә атомқәеи амолекулақәеи рыла ишьақәгылоу [[газ|арчқәа]]. Уи иалсуеит [[космические лучи|акосмостә шәахәақәа]], [[Магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакқәа]], амреи егьырҭ ахылҵшьҭреи змоу [[электромагнитные излучения|афымцамҳалдызтә шәахәақәа]]. Апланетабжьаратә еилазаара иаҵанакуеит иара убас Амра асистема ацәеижьқәа инадыркны еиҳам [[космическая пыль|акосмостә саба]] ({{Val|e=-9}}—{{Val|e=-6|u=м}})<ref>{{БРЭ|статья=Межпланетная среда|автор=Ермолаев Ю. И.|год=2017|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2200255|архив=https://web.archive.org/web/20220812234657/https://bigenc.ru/physics/text/2200255|архив дата=2022-08-12}}</ref>. Апланетабжьаратә еилазаараҿы иныҟәоит еиуеиԥшым ахықәкқәа рыманы идәықәырҵо [[Космический аппарат|акосмостә аппаратқәа]]. 2023 шықәсанӡатәи аҭагылазаашьа ала, асериа «[[Вояджер|Воиаџьер]]» аппаратқәа ҩба роуп еибгала [[Гелиосфера|агелиосфера]] ааныжьны аеҵәабжьаратә ҭагылазаашьа хаҭалатәи агәаҭарақәа рылҵшәақәа аазыцҳаз. Апланетабжьаратә ҭагылазаашьа амаҭәашьар ажәпара ахьылаҟәу астрономиатә гәаҭарақәа рзы акырӡа иманшәалоу ҭыԥны иҟанаҵоит атмосфера жәпа зкәыршоу Адгьыл ақәыԥшылара аасҭа, убри аҟнытә [[Космический телескоп|акосмостә телескопқәа]] аҭҵаарадырразы ҷыдала хәызмоу адыррақәа рырҳара алдыршоит. == Иаарту акосмос аҿы аҟазаара ауаҩы ицәеижь анырра == [[НАСА]] аҵарауаа ишышьақәдырӷәӷәо ала, лассы — лассы иуԥыло агәаанагарақәа ирҿагыланы, ахыхьчагатә скафандр ада иаарту акосмос иақәшәо ауаҩы дҵааӡом, дыԥжәаӡом, иаразнакгьы ихдырра ицәыӡӡом, ишьа еилашӡом-уи ацынхәрас аҵәыҵәри азымхара иахҟьаны иԥсҭазаара далҵуеит. Ашәарҭара иара [[Декомпрессионная болезнь|адекомпрессиа]] апроцесс ауп изыдҳәалоу — абри аамҭа ацыԥҵәаха ауп ацәеижь азы еиҳа ишәарҭоу, избанзар арҭҟәацга декомпрессиа аан ашьа иалоу арчы акакаҷқәа аҽырҭбаара иалагоит. Ахьшәашәага ыҟазар (иаҳҳәап, азот), ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа раан ашьа аршәуеит. Акосмостә ҭагылазаашьақәа раан амаҭәашьар аӡшьаратә ҭагылазаашьа аиқәырхаразы ақәыӷәӷәара азхом (арчы еиԥшу ма икьакьоу аҭагылазаашьа ауп иҟалар алшо, иҵаӷоу агели аламҵакәа), убри аҟынтә аԥхьа ацәеижь (абз, аблақәа, арыԥҳақәа) аҟынтәи ирласны аӡы ахылҩа-ԥсылҩа аҭабара иалагоит. Егьырҭ апроблемақәак — [[декомпрессионная болезнь|адекомпрессиатә чымазара]], ихьчам ацәа аҭыԥқәа амрала рыбылра ацәаҵаҟатәи ахәҭаҷқәа ааха риура — 10 секунд рышьҭахь аныԥшра иалагоит. Аамҭак азы ауаҩы ихдырра ицәыӡуеит аҵәыҵәри азымхара иахҟьаны. Аԥсҭазаара ҿахҵәар алшоит 1-2 минуҭ раҟара рышьҭахь, уи цқьа ишаҳзымдыруагьы. Ус шакәугьы, арыԥҳақәа рҿы уԥсыԥ алагаҩагара аанумгылар (аангылара аҽазышәара [[баротравма|абаротравмахь]] икылнагоит), 30-60 секунд рыҩнуҵҟа иаарту акосмос аҿы аҟазаара ауаҩы ицәеижь хнырҳәышьа змам ԥхасҭак азнауам<ref>[http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ Бездушное пространство: Смерть в открытом космосе] {{Wayback|url=http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ |date=20090610055158 }}, «Популярная механика», 29 ноября 2006 г</ref>. НАСА аҿы иаадырԥшуеит ауаҩы машәырла авакуум иазааигәоу аҭыԥ аҿы даннанага ахҭыс (ақәыӷәӷәара 1 Па еиҵаны) аскафандр аҳауа ацәцара иахҟьаны. Ауаҩы ихдырра иман инықәырԥшшәа 14 секунд — абри аҟара аамҭа аҭахуп аҵәыҵәри иарӷарыз ашьа арыԥҳақәа рҟынтәи ахшыбаҩахь аинеирц азы. Аскафандр аҩныҵҟа авакуум наӡа ҟамлаӡеит, аԥышәаратә камера арекомпрессиа иалагеит 15 секунд раҟара рышьҭахь. Ахдырра ауаҩы иахь ихынҳәит ақәыӷәӷәара 4,6 км рҟынӡа ианхала. Ашьҭахь авакуум иақәшәаз ауаҩы еиҭеиҳәон аҳауа шилҵуаз шиныруаз, ишиаҳауаз, аҵыхәтәантәи еилкааны имоу игәалашәара ибз аҟны аӡы шеилашуаз шиныруаз акәын. Ажурнал «Aviation Week & Space Technology» жәабранмза 13, 1995 шықәсазы иакьыԥхьит асаламшәҟәы, уаҟа еиҭаҳәан нанҳәамза 16, 1960 шықәсазы иаарту агондола змоу астратостат 19,5 миль аҳаракырахь ашьҭыҵраан (''31 км рҟынӡа'') апарашиут ала ирекордтәу аԥара амҩаԥгаразы иҟалаз ахҭыс атәы ([[Проект «Эксельсиор»|Апроект «Ексельсиор»]]). Аԥырҩы иарӷьа напы агерметизациа азухеит, аха иара ашьҭыҵра иациҵарц иӡбеит. Анапы, аҭагылазаашьа ишахәҭаз еиԥш, даара ахьаа аман, ухы иузархәомызт. Аха аԥырҩы атмосфера еиҳа ижәпоу аҿыгҳарақәа рахь даныхынҳә инапы дырҩеигь ашьарахь иааит<ref name="nasa">{{Cite web |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html |title=NASA: Human Body in a Vacuum |access-date=2007-05-07 |archive-date=2012-06-04 |archive-url=https://www.webcitation.org/68Aef3glC?url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html |url-status=live }}</ref>. Акосмонавт Михаил Корниенкои астронавт Скотт Келли азҵаарақәа рҭак ҟаҵо ирҳәеит скафандрда иаарту акосмос аҿы аҟазаара азот ашьа ишалнахуа, даҽакала иуҳәозар ишеиланаршуа<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/science/20160324/1396368085.html |title=Космонавты рассказали, что ждет человека в открытом космосе |access-date=2016-03-25 |archive-date=2016-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325160451/http://ria.ru/science/20160324/1396368085.html |url-status=live }}</ref>. == Акосмос ахь амҩа аҳәаақәеи ихароу акосмостә ҵакыра аҳәаақәеи == === Атмосфереи акосмос ааигәеи === {{falseredirect|акосмос ааигәа}} [[Афаил:Petropavlovka-view.jpg|right|150px]] [[Афаил:Kirovsk2007.jpg|right|150px]] [[Афаил:Elbrus North 195.jpg|right|150px]] [[Афаил:Panorámica División Andina (Codelco Chile).jpg|right|150px]] [[Афаил:Mount Everest as seen from Drukair.jpg|right|150px]] [[Афаил:Self cockpit view and three-ship formation of F-15E.jpg|150px|right]] [[Афаил:X-15 and B-52 Mother ship.jpg|right|150px]] [[Афаил:X-15 flying.jpg|right|150px]] [[Афаил:Picture taken at aprox. 100,000 feet above Oregon by Justin Hamel and Chris Thompson.jpg|right|150px]] [[Афаил:Kittinger-jump.jpg|right|150px]] [[Афаил:スペースバルーンで撮影した初日の出.jpg|right|150px]] [[Афаил:Endeavour silhouette STS-130.jpg|right|150px]] [[Афаил:Command module S66-11003.jpg|right|150px]] [[Афаил:Gemini2reentry.jpg|right|150px]] [[Афаил:Noctilucent clouds from ISS - 13-06-2012.jpg|right|150px]] [[Афаил:Space Shuttle Atlantis in the sky on July 21, 2011, to its final landing.jpg|right|150px]] * [[Уровень моря|Амшын аҩаӡара]] — [[атмосферное давление|аҳауатә қәыӷәӷәара]] 101,325 [[кПа]] (1 [[атм]].; 760 [[мм рт. ст]]), аилазаара аилаӷәӷәара 2,55{{e|22}} амолекулақәа {{дм3}} аҟны<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = |страницы = |isbn = |archivedate = 2016-04-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160422174740/http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150 }}</ref>. Ҽынлатәи [[Небо|ажәҩан]] еилыхха [[Яркость|алашара]] 1500—5000 кд/м² 30 - 60° Амра аҳаракыраан<ref name="автоссылка2">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Таблицы физических величин |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина |место = М. |издательство = Атомиздат |год = 1975 |том = |страниц = |страницы = 647 |isbn = }} </ref>. * 0,5 км — ари аҳаракыраҟынӡа инхоит 80 % адунеи иқәынхо ауааԥсыра. * 2 км — ари аҳаракыраҟынӡа инхоит 99 % адунеи ауааԥсыра<ref>{{книга |автор = Максаковский В.П. |заглавие = Географическая картина мира |ссылка = |ответственный = |место = Ярославль |издательство = Верхневолжское издательство |год = 1996 |том = |страниц = 180 |страницы = 108 |isbn = }} </ref>. * 2 — 3 км — [[акклиматизация|акклиматизациа]] зызум ауаа рҿы агәамбзиарақәа ([[горная болезнь|ашьхачымазара]]) раарԥшра алагамҭа. * 4,7 км — [[Международная авиационная федерация|МФА]] аԥырыҩцәеи апассаџьырцәеи рзы ҵәыҵәрила иҵегьы аиқәыршәара аҭахуп. * 5,0 км — 50 % амшын аҩаӡараҿы аҳауатә қәыӷәӷәара аҟынтәи (шәахә. [[Стандартная атмосфера|Астандартә атмосфера]]). * 5,1 км — [[Ла-Ринконада (Перу)|Ла-Ринконада]] (Перу) ақалақь зегь раасҭа иҳараку еснагьтәи [[населённый пункт|еиланхарҭоуп]]. * 5,5 км — атмосфера акапан абжа иахысуп<ref name="автоссылка12">{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 381 |isbn = }} </ref> ([[Эльбрус|Ельбрус ашьха]]). Азенит аҿы ажәҩан алашара 646 — 1230 кд/м²<ref name="автоссылка4">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49, 53</ref>. * 6 км — ауаҩы инхарҭа аҳәаа ([[Гималаи]] аамҭалатәи [[Шерпы|ашерпцәа]] рҳаблақәа<ref>{{книга |автор = Гвоздецкий Н.А., Голубчиков Ю.Н. |заглавие = Горы |ссылка = https://archive.org/details/libgen_00855501 |ответственный = |место = М. |издательство = Мысль |год = 1987 |том = |страниц = 399 |страницы = [https://archive.org/details/libgen_00855501/page/n70 70] |isbn = }} </ref>), [[Горы|ашьхақәа]] рҿы аԥсҭазаара аҳәаа. * 6,5 км рҟынӡа — [[Тибет|Тибети]] [[Анды|Андеи]] [[снеговая линия|асыԥсатә цәаҳәа]]. Егьырҭ аҭыԥқәа зегьы рҿы уи еиҳа илаҟәуп, Антарктида — амшын аҩаӡара ахыхь 0 м рҟынӡа. * 6,6 км — зегь раасҭа иҳараку хаҳәтә ргылароуп ([[Льюльяильяко|Лиульиаиилиако]] ашьха, Аладатәи Америка)<ref>{{книга |автор = |заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ |ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse |ответственный = |место = М. |издательство = "Тройка" |год = 1993 |том = |страниц = 304 |страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/96 96] |isbn = 5-87087-001-1 }} </ref>. * 7 км — ауаҩы акраамҭа ашьхақәа рҿы аҟазаара иҽанраалара аҳәаа. * 7,99 км — 0 °C аан [[Высота однородной атмосферы|еизадоу атмосфереи]] [[Уровень моря|амшын аҩаӡара]] аҟынтәи еиԥшу аилаӷәӷәареи рҳәаа ауп. Ажәҩан алашара лаҟәуеит еизадоу атмосфера аҳаракыра иарбоу аҩаӡараҿы армаҷра иашьашәаланы<ref name="автоссылка6">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 23</ref>. * 8,2 км — аҵәыҵәритә сабрада ада аԥсра аҳәаа: згәы бзиоу, иазыҟаҵоу ауаҩгьы ианакәзаалакгьы ихдырра ицәыӡыр, дҭахар илшоит. Азенит аҿы ажәҩан алашара 440 — 893 кд/м²<ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 53</ref>. * 8,848 км —Адгьыл аҟны зегьь раасҭа иҳаракӡоу акәаԥ [[Эверест|Еверест]] ашьха — шьапыла акосмос ахь анеира аҳәаа. * 9 км — атмосфератә ҳауа аамҭа кьаҿк иалагӡаны аԥсыԥлагаҩагара аҽанраалара аҳәаа. * 10 — 12 км — [[тропосфера|атропосфереи]] [[стратосфера|астратосфереи]] ([[тропопауза|атропопауза]]) рҳәаа абжьаратә ҭбаарақәа рҿы. Иара убас ари иаабац [[Облака|аԥсҭҳәақәа]] рышьҭыҵра аҳәаа ауп, анаҩс иҵаӷоу, иҩоу аҳауа шьҭоуп. * 12 км — аҳауа албаадара акосмос аҿы аҟазаара иашьашәалоит (ахдырра ацәыӡра еиԥшу аамҭа ~10 - 20 с){{Sfn|Черняков, Дмитриев, Непомнящий|1975|страницы=339}}; аҵәыҵәри цқьа аамҭа кьаҿк иалагӡаны албаадара аҳәаа иҵегьы ақәыӷәӷәара амамкәа. Азенит аҿы ажәҩан алашара 280 - 880 кд/м²<ref name="автоссылка4" />. Ашьҭыбжьԥхатәи [[авиалайнер|апассаџьыртә ҳаирӷбақәа]] рыҭуан. * 15 — 16 км — аҵәыҵәри цқьа ала аԥсыԥлагаҩагара акосмос аҿы аҟазаара иаҟароуп{{Sfn|Черняков, Дмитриев, Непомнящий|1975|страницы=339}}.<br>Хыхь иаанхеит 10 % атмосфера акапан<ref name="автоссылка12" />. Ажәҩан ҭылашьцаауеит (10—15 км)<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 380 |isbn = }} </ref>. * 16 км — акабинаҿы [[Высотно-компенсирующий костюм|акостиум ҳарак]] ушәҵаны уаныҟоу иҵегьы ақәыӷәӷәара аҭахуп. * 18,9 — 19,35 — [[линия Армстронга|Армстронг ицәаҳәа]] - '''ауаҩы ицәеижь азы акосмос алагамҭа''': ауаҩы ицәеижь аԥхарра аан аӡы аилашра. Аҩныҵҟатәи аӡшьарқәа макьана еилашӡом, избанзар ацәеижь аҩныҵҟатәи ақәыӷәӷәара азхоит, аха ажьцәеи алаӷырӡи ашәах ахылҵуа аилашра иалагар алшоит, аблақәа чыр алшоит. * 19 км — [[Зенит (астрономия)|азенит]] аҿы ажәҩан ҵлашьцаа [[яркость|алашара]] 5 % амшын аҩаӡараҿы [[Диффузное излучение неба|ажәҩан иаҵәа цқьа алашара]] аҟынтәи (74,3—75 [[Свеча (единица измерения)|ацәашьқәа]]<ref>Труды всесоюзной конференции по изучению стратосферы. Л.-М., 1935. — С. 174, 255.</ref> 1490 кд/м²<ref name="автоссылка2" /> ирҿагыланы). * 20 км — азона 20 инаркны 100 км рҟынӡа апараметрқәа жәпакы рыла '''«[[Ближний космос|акосмос ааигәа]]»''' ҳәа иԥхьаӡоуп. Арҭ аҳаракырақәа рҿы аиллиуминатор аҟынтәи аҭеиҭыԥш адгьыл иазааигәоу акосмос аҿы еиԥшуп уҳәартә иҟоуп, аха [[ИСЗ|амҩанызақәа]] араҟа иԥырӡом, ажәҩан адәыкрынеиқәа аԥшшәы амоуп, Амра лашеи ақәыԥшылареи ирҿырԥшны еиқәаҵәаны ишубогьы.<br>Аԥхарратә [[аэростат|аеростат]]-[[монгольфьер|монголфьерқәа]] рыҭуан (19 811 м)<ref>{{книга |автор = |заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ |ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse |ответственный = |место = М. |издательство = "Тройка" |год = 1993 |том = |страниц = 304 |страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/141 141] |isbn = 5-87087-001-1 }} </ref>. * 20 — 30 км — [[Верхняя атмосфера|хыхьтәи атмосфера]] алагамҭа<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика: Энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1985 |том = |страниц = 528 |страницы = 34 |isbn = }} </ref>. * 20 — 22 км — '''[[Абиосфера|абиосфера]] хыхьтәи аҳәаа''': аԥшақәа рыла зыԥсы ҭоу аспорақәеи абактериақәеи рышьҭыҵра аҳәаа<ref>{{книга |автор = [[Зигель, Феликс Юрьевич|Зигель Ф. Ю.]] |заглавие = Города на орбитах |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = [[Детская литература (издательство)|Детская литература]] |год = 1980 |том = |страниц = 224 |страницы = 124 |isbn = }} </ref>. * 20 — 25 км — абжьаратә ҭбаарақәа рҿы [[озоновый слой|аозонтә ҿыгҳара]]. Ҽынла ажәҩан алашара 20—40-нтә амшын аҩаӡараҿы алашара аасҭа еиҵоуп<ref>H.A. Miley, E.H. Cullington, J.F. Bedinger Day‐sky brightness measured by rocketborne photoelectric photometers // Eos, Transactions American Geophysical Union, 1953, Vol. 34, 680—694</ref>, [[Полное солнечное затмение|амра атыҩ]] ианакуа ацәаҳәа агәҭа еиԥш, [[сумерки|аилашәшәымҭаз]] еиԥш, Амра алаԥшҳәаа аасҭа 2 - 3 градус рыла ианылаҟәу, апланетақәа убар аналшо. * 25 км — аԥхьатәи [[Космическая радиация|акосмостә радиациа]] аинтенсивра аҩынтә раантәи (атмосфераҿы ииз) аасҭа аԥыжәара аго иалагоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = |страниц = |страницы = 95 |isbn = }} </ref>. * 25 — 26 км — иҟоу ареактивтә ҳаирпланқәа [[Практический потолок|реалла рхархәара иреиҳаӡоу аҳаракыра]] ауп. * 29 км — ақәыӷәӷәара аԥсахреи аҳаракыра змоу ашоура акаҳареи рзакәан ала атмосфера зегь раасҭа илаҟәу ҭҵаарадыррала иалкаау ҳәаауп, XIX ашәышықәса<ref>{{книга |автор = |заглавие = Техническая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1912 |том = 1. Выпуск 6 |страниц = |страницы = 299 |isbn = }} </ref><ref>A.Ritter. Anwendunger der mechan. Wärmetheorie auf Kosmolog. Probleme, Лейпциг, 1882. Стр. 8—10</ref>. Усҟан ирыздыруамызт астратосфереи ашоура шьҭахьҟа ашьҭыҵреи ртәы. * 30 км — азенит аҿы ажәҩан алашара 20—35 кд/м² (~1 % адгьылтә)<ref name="автоссылка3">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 25, 49</ref>, аеҵәақәа убаӡом, иубар алшоит зегь реиҳа илашоу апланетақәа<ref>Koomen M.J. Visibility of Stars at High Altitude in Daylight // Journal of the Optical Society of America, Vol. 49, N 6, 1959, pp. 626—629</ref>. Еизадоу атмосфера аҳаракыра ари аҩаӡара ахыхь 95 — 100 м<ref name="автоссылка3" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость дневного неба на различных высотах// Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып.871, 1961. — С. 44</ref>. * 30 — 100 км — [[COSPAR]] атерминологиала [[средняя атмосфера|абжьаратә атмосфера]]<ref>{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 5 |isbn = }} </ref>. * 34,4 км — [[Марс]] ақәыԥшылараҿы абжьаратә [[Атмосферное давление|қәыӷәӷәара]] ари аҳаракыра иашьашәалоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE |ответственный = |место = М.v.aspx |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 37 |isbn = |archivedate = 2021-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101555/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE }}</ref>. Ус шакәугьы ари [[Атмосфера Марса|иҵаӷоу аҳауа]] иалшоит аԥшақәа рыла иҭынчу [[Внеземные небеса#Марс|марсиатәи ажәҩан]] ҩежь-гәилԥшшәла изшәуа асаба ашьҭыхра, асаба аныҟам аԥхьаӡаратә аасҭа шәынтә еиҳаны алашара аманы<ref>{{книга |автор = Ксанфомалити Л. В. |заглавие = Парад планет : [Рассказ о последних открытиях в физике планет] |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука. Физматлит |год = 1981 |том = |страниц = 256 |страницы = 125 |isbn = |archivedate = |archiveurl = }}</ref>. Адгьыл аҿы уи аҩыза аеффект ыҟаӡам, ажәҩангьы лашьцаны иаанхоит, избанзар ас еиԥш аҳаракырахь асаба шьҭыҵӡом. * 34,668 км — ҩыџьа аԥырҩцәа рыла [[стратостат|астратостат]] аҳаракыра арекорд (апроект «Страто-Лаб», 1961 ш.) * 35 км раҟарашәа — '''аӡы азы акосмос алагамҭа''' ма [[тройная точка воды|хынтәтәи аӡы акәаԥ]]: ари аҳаракыраҿы аҳауатә қәыӷәӷәара 611,657 Па ыҟоуп, аӡгьы 0 °C аан еилашуеит, хыхь иҵаӷаны изыҟалом. * 37,8 км — атурбореактивтә ҳаирпланқәа рыԥырра аҳаракыра арекорд ([[МиГ-25|МиГ-25М]], [[динамический потолок|адинамикатә ҭуан]])<ref>{{Cite web |url=http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |title=Рекорды МиГ-25 |access-date=2014-06-28 |archive-date=2015-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927194843/http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |url-status=live }}</ref>. * 40 км (52 000 [[Древние единицы измерения|шьаҿа]]) — '''XI ашәышықәсазы атмосфера хыхьтәи аҳәаа''': [[Сумерки|аилашәшәра]] ауреи Адгьыл адиаметри рыла уи аҳаракыра раԥхьатәи ҭҵаарадыррала аилкаара (араб ҵарауаҩ [[Альгазен]], 965—1039 шш.)<ref>{{Cite web |url=http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |title=Ф. Розенберг. История физики. Л., 1934. |access-date=2012-10-20 |archive-date=2013-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516134716/http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |url-status=live }}</ref> * 41,42 км — аӡәы напхгара зиҭо астратостат аҳаракыра арекорд, иара убас апарашиут ала аԥара аҳаракыра арекорд ([[Юстас, Алан|Алан Иустас]], 2014 ш.)<ref>{{Cite web |url=http://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |title=Parachutist's Record Fall: Over 25 Miles in 15 Minutes |website=[[The New York Times]] |access-date=2014-10-25 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417173612/https://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |url-status=live }}</ref>. Уаанӡатәи арекорд — 39 км ([[Баумгартнер, Феликс|Феликс Баумгартнер]], 2012 ш.) * 45 км — [[Прямоточный воздушно-реактивный двигатель|ииашоу аҳаир-реактивтә ҳаирплан]] азы теориатә ҳәаауп. * 48 км — Амра [[Ультрафиолетовые лучи|аультрафиолеттә шәахәақәа]] иреиҳау ринтенсивра ауп<ref name="автоссылка9">{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 8 |isbn = }}</ref>. * 50 — 55 км — астратосфереи [[мезосфера|амезосфереи]] ([[стратопауза|астратопауза]]) рҳәаа. * 50 — 150 км — ари азонаҿы [[Летательный аппарат|аппараткгьы]] акраамҭа иааиԥмырҟьаӡакәа аҳаракыраҿы изыԥыруам<ref>Обычные самолёты и аэростаты на эти высоты не поднимаются, [[ракетоплан]]ы, [[Геофизическая ракета|геофизические]] и [[Метеорологическая ракета|метеорологические ракеты]] слишком быстро тратят топливо и вскоре начинают падение, спутники с круговой орбитой, то есть формально с постоянной высотой, здесь также долго не задерживаются из-за нарастающего сопротивления воздуха, см. далее.</ref><ref name="автоссылка1">Белецкий В., Левин У. Тысяча и один вариант «космического лифта». // Техника — молодёжи, 1990, № 10. — С. 5</ref>. * 51,694 км — акосмосԥхьатәи аепоха аан аҵыхәтәантәи аԥырра мҩаԥызго аҳаракыра арекорд ауп ([[Уокер, Джозеф (лётчик-испытатель)|Џьозеф Уокер]] [[ракетоплан|аракетоплан]] [[North American X-15|X-15]] ала, хәажәкырамза 30, 1961 ш., шәахәаԥш аԥыррақәа рсиа X-15). Еизадоу атмосфера аҳаракыра 5,4 м<ref name="автоссылка6" /> — уи акапан 0,07 % еиҵоуп. * 53,7 км — аԥырҩы дызҭам [[метеозонд|аметеозонд]] [[Шарльер|арчытә аеростат]] аҳаракыра арекорд (цәыббрамза 20, 2013 ш., Иапониа)<ref>{{Cite web |url=http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |title=無人気球到達高度の世界記録更新について. (Японское агентство аэрокосмических исследований) |access-date=2017-06-25 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620123340/http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |url-status=live }}</ref>. * 55 км — [[спускаемый аппарат|илбаауа аппарат]] [[Баллистический спуск|абаллистикатә лбаараан]] иреиҳаӡоу аидара хьанҭақәа амоуп<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космическая техника |ссылка = |ответственный = Сайферт Г. |место = М. |издательство = «Наука» |год = 1964 |том = |страниц = 728 |страницы = 381 |isbn = }} </ref>.<br>Атмосфера акосмостә шәахәаркра албаадара иаҟәыҵуеит<ref>{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |часть = Глава VII. Космические лучи и частицы межзвёздного вещества |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = |страницы = |isbn = }}</ref>. Ажәҩан алашара 5 раҟара кд/м² ыҟоуп<ref>Бирюкова Л. А. Опыт определения яркости неба до высот 60 км // Труды ЦАО, 1959, вып. 25 — С. 77—84</ref><ref name="автоссылка7">{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 145 |isbn = }} </ref>. Хыхь цәырҵрақәак рылашара иԥсаҟьоу алашара алашара акырӡа ихнаҩар алшоит (шәахә.анаҩс). * 40 — 80 км — аҳауа иреиҳаӡоу аионизациа (аҳауа плазманы аҟаҵара) раԥхьатәи акосмостә ццакыра аманы атмосфера алалараан илбаауа аппарат аган иахьахьысуа аҟынтәи<ref>{{книга |автор = Попов Е. И. |заглавие = Спускаемые аппараты |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = «Знание» |год = 1985 |том = |страниц = 64 |страницы = |isbn = }} </ref>. * 60 км — [[Ионосфера|аионосфера]] алагамҭа — амратә шәахәаркрала [[Ионизация|аионизациа]] зызуу атмосфера аҵакыра. * 70 км — '''атмосфера хыхьтәи аҳәаа 1714 шықәсазы''' [[Галлей, Эдмунд|Едмунд Галлеи]] иҳасабра ала ашьханыҟәаҩцәа рықәыӷәӷәара ашәагақәа, [[Закон Бойля — Мариотта|Боиль изакәан]], [[метеор|аметеорқәа]] рхылаԥшра рышьаҭала<ref>{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |ответственный = пер. с англ. С. И. Кузнецова и Н. А. Закса; под ред. [[Тимрот, Дмитрий Львович|Д. Л. Тимрота]] |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 18 |isbn = }} </ref>. * 80 км — ирласны аҿыцәаара иахҟьаны алаҵәара иаҟәыҵуеит зегь реиҳа иауу ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа 30 м рҟынӡа. Ауаҩытәыҩса ибжьы еиԥш иҟоу еиҳа икьаҿу ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа (0,25-4,28 м)<ref>{{книга|автор=Енохович А. С.|заглавие=Справочник по физике.—2-е изд.|ссылка=|ответственный=под ред. акад. И. К. Кикоина|место=М.|издательство=Просвещение|год=1990|том=|страниц=384|страницы=104|isbn=}}</ref>, еиҳаракгьы аультрабжьы еиҳа имаҷу аҳаракырақәа рҟны иҿыцәаауеит<ref>{{книга |автор = Митра С.К. |заглавие = Верхняя атмосфера. Пер. с англ. Розенберга Г.В. и Макаровой Е.А. |ответственный = Под ре. Красовского В.И. и Альберта Я Л. |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1955 |том = |страниц = 640 |страницы = 62 |isbn = }} </ref> * 80 км — аорбита аҟынтәи албаара излалаго [[Искусственный спутник Земли|Адгьыл иԥсабаратәым амҩаныза]] аҳаракыра ауп<ref>{{Cite web |url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |title=Ежегодник БСЭ, 1966 |access-date=2017-03-04 |archive-date=2012-09-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AgSVh6UI?url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |url-status=live }}</ref>.<br>[[Первая космическая скорость|1-тәи акосмостә ццакыра]] ([[Спускаемый аппарат|СА]] [[Союз (космический корабль)|Союз]]) ала албаараан ашәҟәы иҭаргало аидара хьанҭақәа рылагамҭа<ref>{{книга |автор = Батурин, Ю.М. |заглавие = Повседневная жизнь российских космонавтов |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Молодая гвардия |год = 2011 |том = |страниц = 127 |страницы = |isbn = }}</ref>. * 75 — 85 км — зны-зынла 1 - 3 кд/м² рҟынӡа алашара змоу [[Серебристые облака|ираӡныԥсараха иҟоу аԥсҭҳәақәа]] рцәырҵра аҳаракыра<ref>{{книга |автор = Ишанин Г. Г., Панков Э. Д., Андреев А. Л. |заглавие = Источники и приемники излучения |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина |место = СПб |издательство = Политехника |год = 19901991 |том = |страниц = 240 |страницы = |isbn = 5-7325-0164-9 }} </ref>. * 80,45 км (50 миль) — '''[[ВВС США|ЕАА Аҳаиртә мчрақәа]] рҿы акосмос аҳәаа.''' [[NASA|НАСА]] [[Международная авиационная федерация|ФАИ]] аҳаракыра 100 км иқәныҟәоит<ref name=wings>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|title=A long-overdue tribute|publisher=NASA|date=2005-10-21|access-date=2006-10-30|archive-date=2018-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024043825/https://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|автор=Wilson W.S. Wong, James Gordon Fergusson|заглавие=Military space power: a guide to the issues|ссылка=https://archive.org/details/militaryspacepow0000wong/page/16|series=Contemporary military, strategic, and security issues|издательство=ABC-CLIO|год=2010|isbn=0-313-35680-7|страницы=16|язык=en}}</ref>. * 80 — 90 км — [[мезосфера|амезосфереи]] [[термосфера|атермосфереи]] ([[мезопауза|амезопауза]]) ирыбжьоу аҳәаа. Ажәҩан алашара 0,08 кд/м²<ref name="автоссылка10">{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 146 |isbn = }} </ref><ref>Berg O.E. Day sky brightness to 220 km // Journal of Geophysical Research. 1955, vol. 60, № 3, p. 271—277</ref>. * 90 км — [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] ала албаараан ашәҟәы иҭаргало аидара хьанҭақәа рылагамҭа ауп. * 90 — 100 км — [[турбопауза|атурбопауза]], уи аҵаҟа [[гомосфера|агомосфера]] ыҟоуп, уаҟа аҳауа еилаҩынтуеит, еилазаашьала еиԥшуп, хыхь — аԥшақәа ахьыҟам, аҳауа [[Молекулярная масса|массала]] еиуеиԥшым арчқәа рҿыгҳарақәа рыла иахьшо [[гетеросфера|агетеросфера]]. * 100 км раҟара — [[Плазмосфера|аплазмосфера]] иалагамҭоуп, уаҟа аионизациа зызу аҳауа [[Магнитное поле Земли|амҳалдызосфера]] аус ацнауеит. * 100 км раҟара — 10 — 20 км иҟоу [[Собственное свечение атмосферы|атмосфера ацәылашара]] зегь реиҳа илашоу анатритә ҿыгҳароуп<ref>{{cite web|title=Airglow|url=http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm|archive-date=2017-02-16|access-date=2017-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216130417/http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm|url-status=live}}</ref>, акосмос аҟынтәи иаку илашо ҿыгҳараны иубоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Физическая энциклопедия |ссылка = |ответственный = А. М. Прохоров |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1988 |том = 1 |страниц = 704 |страницы = 139 |isbn = }} </ref> * 100 км — '''1902 шықәсанӡа ишьақәырӷәӷәоу атмосфера аура''' (арадиоцәқәырԥа аазырԥшуа [[Ионосфера#Слой Е|Кеннелли—Хевисаид]] аионизациа зызуу аҿыгҳара 90 - 120 км аартра иабзоураны)<ref name="автоссылка8">{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |часть = Глава II. Рассказ продолжается |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 21 |isbn = }}</ref>. [[Афаил:Orbitalaltitudes.jpg|center|820px]]{{clear}} === Адгьыл иазааигәоу акосмостә ҵакыра === [[Афаил:Space011.jpg|right|150px]] [[Афаил:20120522144425!Mercury-Redstone 3 - Earth observation - S61-01918 - cut.jpg|right|150px]] [[Афаил:Gemini-9 Angry Alligator.jpg|right|150px]] [[Афаил:View from Gemini 10 2.jpg|right|150px]] [[Афаил:Alexey Akindinov. Gagarin's breakfast. 2011-2012.jpg|right|150px]] [[Афаил:Tracy Caldwell Dyson in Cupola ISS.jpg|right|150px]] [[Афаил:Bruce McCandless II during EVA in 1984.jpg|right|150px]] [[Афаил:ISS-46 Aurora Borealis over the North Pacific Ocean.jpg|right|150px]] [[Афаил:India and Ceylon as seen from the orbiting Gemini-11 spacecraft.jpg|right|150px]] [[Афаил:As08-16-2593 crop.png|right|150px]] [[Афаил:Nasa earth.jpg|right|150px]] [[Афаил:Falcon 9 carrying DSCOVR, 2nd stage with Earth in background (16673034486).png|right|150px]] * 100 км — '''атмосфереи акосмоси рыбжьара жәларбжьаратәи аофициалтә ҳәаа''' - [[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]], [[Аэронавтика|аеронавтикеи]] [[Космонавтика|акосмонавтикеи]] ирыбжьоу аҳәаа. [[Летающий корпус|Иԥыруа акорпуси]] амҵәыжәҩақәеи 100 км инаркны ҵакы рымаӡам, избанзар [[Подъёмная сила|ашьҭыхгатә мчы]] аԥҵаразы аԥырра аццакра [[Первая космическая скорость|актәи акосмостә ццакыра]] еиҳахоит, аҳауатә ԥрыгатә аппарат [[ИСЗ|космостә мҩанызаны]] иҟалоит. Аҭагылазаара аилаӷәӷәара 12 [[квадриллион]] хәҭаҷ 1 дм³ азы<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 158 |isbn = |archivedate = 2021-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101549/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838 }}</ref>, ицәеиқәароу-адәыкрынԥштәыла ажәҩан алашара 0,01-0,0001 кд/м²—уахынлатәи ажәҩан иаҵәа-цәеиқәара алашара иазааигәахоит<ref name="автоссылка10" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 27, 49</ref>. Еизадоу атмосфера аҳаракыра 45 см<ref name="автоссылка6" />. * 100 — 110 км — [[Вход в атмосферу|амҩаныза аилабгара алагамҭа]]: амратә батареиақәа рантеннақәеи рпанельқәеи рбылра<ref>{{Cite web |url=http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |title=Анфимов Н. А. Обеспечение управляемого спуска с орбиты орбитального пилотируемого комплекса «Мир» |access-date=2016-09-25 |archive-date=2016-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011153024/http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |url-status=live }}</ref>. * 108 км<ref name="автоссылка5">Спутник на круговой орбите с такой начальной высотой</ref> — иреиҵаӡоу [[Баллистический коэффициент|абаллистикатә коеффициент]]<ref name="автоссылка11">{{книга |автор = Иванов Н. М., Лысенко Л. Н. |заглавие = Баллистика и навигация космических аппаратов |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Дрофа |год = 2004 |том = |страниц = 544 |страницы = 113 |isbn = }}</ref> змоу амҩаныза аҵыхәтәантәи аикәшара алагара иреиҵаӡоу ҳаракыроуп, аикәшара хыркәшо амҩаныза [[баллистический спуск|абаллистикатә лыбаарахь]] ииасуеит. * 110 км — еиҳа иҳаракны иԥыруа амҩаныза хьанҭа зыгәҭасуа аппарат иреиҵаӡоу аҳаракыра ауп<ref name="автоссылка1" />. * 110 — 120 км<ref name="автоссылка5" /> — ареалтә мҩанызақәа аҵыхәтәантәи реикәшара алагамҭа иреиҵаӡоу аҳаракырақәа роуп<ref name="автоссылка11" />. * 118 км — аҳауатә ԥша аҟынтәи еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рырҩашқәа рахь аиасра<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |title=Где начинается граница космоса? |access-date=2016-04-16 |archive-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425163154/http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |url-status=live }}</ref>. * 120 — 150 км — зхы иақәиҭу-амолекулиартә цашьа аҟынтәи инеиԥынкылоу аӡымҩас ахь аиасра, уаҟа аҳауа аҟәырҷахақәа рхы иақәиҭны реиԥхныҩлара абжьаратәи аура амҩаныза иаабац ашәагаақәа ирҿырԥшхоит 1 инаркны 25 м рҟынӡа<ref>{{книга |автор = Кинг-Хили Д. |заглавие = Теория орбит искусственных спутников в атмосфере / Перевод с англ. Ю.А. Рябова. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Мир |год = 1966 |том = |страниц = 189 |страницы = 21—22 |isbn = }} </ref>. Ижәыло аҳауа арҩаш амҩаныза аԥхьа аилаӷәӷәахара иалагоит, еиҳа аанкыларатә нырра анаҭоит. [[микроспутник|Амикромҩанызақәеи]] аметеорит хәыҷқәеи рзы ари аҳәаа ҵаҟа иҟоуп. * 121 — 122 — [[Разведывательный спутник|имаӡоу амҩанызақәа]] зегь раасҭа илаҟәу ралагарҭатә [[перигей|перигеи]] ауп, урҭ [[апогей|рапогеи]] 266—346 км акәын, аҟазаара аамҭа 1 - 2 мшы<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 526, 527 |isbn = }} </ref>. * 122 км (400 000 фут) — аорбита аҟынтәи ахынҳәраан атмосфера раԥхьатәи иубартә иҟоу цәырҵрақәоуп: ижәыло аҳауа [[Спейс Шаттл|Спеис Шаттл]] ҳәа изышьҭоу амҵәыжәҩа змоу аппарат аныҟәараан ԥынҵала иҭышәыннартәалоит<ref name="lenta-grenze" />. * 130 км<ref name="автоссылка5" /> — адиаметр 2,3 м, акапан 2400 кьыла змоу акәымпыл еиԥшу амҩаныза аҵыхәтәантәи аикәшара алагамҭа аҳаракыра ([[Спускаемый аппарат|СА]] [[Восток (космический корабль)|Восток]] арбагақәа)<ref name=autogenerated1>{{Статья|ссылка=http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81|автор=Митрофанов А.|заглавие=Аэродинамический парадокс спутника|год=1998|язык=ru|издание=Квант|тип=журнал|номер=3|страницы=3—6|issn=0130-2221|archive-date=2016-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911081922/http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81}}</ref><ref>Инженерный справочник по космической технике / [Алатырцев А. А., Алексеев А. И., Байков М. А. и др.] ; Под ред. засл. деят. науки и техники РСФСР, проф., д-ра техн. наук А. В. Солодова. — 2-е изд., перераб. и доп. — Москва : Воениздат, 1977. — 430 с., С. 81</ref>; егьырҭ адыррақәа рыла убарҭ аҭагылазаашьақәа рзы 150 км раҟарашәа<ref>Охоцимский Д Е, Энеев Т М, Таратынова Г П «Определение времени существования искусственного спутника Земли и исследование вековых возмущений его орбиты» УФН 63 33-50 (1957) — 1,18 оборота: посчитано по формуле на стр. 42 с использованием коэффициента 0,04, соответствующего на графике высоте орбиты 145—150 км</ref> * 135 км — [[болид|аболидқәа]] рцәырҵра иреиҳаӡоу ҳаракыроуп<ref>{{книга |автор = Федынский В. В. |заглавие = Метеоры |часть = 3. Полёт метеоров в земной атмосфере |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Государственное издательство технико-теоретической литературы |год = 1956 |том = |страниц = |страницы = |серия = Популярные лекции по астрономии. Выпуск 4 |isbn = }}</ref>. * 150 км<ref name="автоссылка5" /> — геометриала изызҳауа аццакра змоу амҩаныза аҳаракыра ацәыӡуеит, уи иазаанхеит 1-2 аикәшара<ref>{{книга |автор = Александров С. Г., Федоров Р. Е. |заглавие = Советские спутники и космические корабли |часть = Глава I. Общие сведения о космических аппаратах и ракетах. Особенности движения спутников |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство Академии Наук СССР |год = 1961 |издание = 2-е изд. доп. и перераб. |том = |страниц = |страницы = |isbn = }}</ref>; амидель аҵакыра 1 {{м2}} (адиаметр 1,14 м) зыкапан 1000 кьыла иҟоу амҩаныза еикәыршарак ала 20 км рыла илбаауеит<ref name=autogenerated1 />. * 150 — 160 км — ҽынлатәи ажәҩан еиқәаҵәахоит<ref name="автоссылка9" /><ref name=Army>{{cite web|title=Space Environment and Orbital Mechanics|url=https://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|publisher=United States Army|access-date=2012-04-24|archive-date=2016-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902144746/http://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|url-status=dead}}</ref>: ажәҩан алашара абла еилнарго иреиҵаӡоу алашара 1{{e|-6}} кд/м² иазааигәахоит<ref name="автоссылка10" /><ref>Hughes J. V., Sky Brightness as a Function of Altitude // Applied Optics, 1964,vol. 3, N 10, p. 1135—1138.</ref><ref>{{книга |автор = Енохович А. С. |заглавие =Справочник по физике.—2-е изд |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина |место = М. |издательство = Просвещение |год = 1990 |том = |страниц = 384 |страницы = 213 |isbn = }} </ref>. * 160 км (100 миль) — цәгьам-бзиам иҭышәынтәалоу [[Низкая околоземная орбита|адгьыл иазааигәоу аорбита лаҟәқәа]] рылагамҭа аҳәаа ауп. * 188 км — раԥхьатәи аԥырҩы дызмам [[Суборбитальный космический полёт|акосмостә ԥырра]] аҳаракыра ([[Баллистическая ракета|аракета]] [[Фау-2]], 1944 ш.)<ref name="pnm-1">{{книга|автор=Walter Dornberger |заглавие=Peenemünde. Moewig Dokumentation (Том 4341) |место=Berlin |издательство=Pabel-Moewig Verlag Kg |год=1984 |страницы=297 |страниц= |isbn=3-8118-4341-9}}</ref><ref name="Dorn_V2">{{книга |автор=[[Дорнбергер, Вальтер|Дорнбергер Вальтер]] |заглавие=Фау-2. Сверхоружие Третьего Рейха. 1930-1945 |оригинал=V-2. The Nazi Rocket Weapon |ссылка=|ответственный=Пер. с англ. И. Е. Полоцка |место=М. |издательство=Центрполиграф |год=2004 |страниц=350 |isbn=5-9524-1444-3}}</ref>. * 200 км — аамҭакьаҿлатәи аҭышәынтәалара змоу еиҳа илаҟәу орбитоуп (мышқәак рҟынӡа). * 302 км — раԥхьатәи аԥырра мҩаԥызго акосмостә ԥырра иреиҳаӡоу аҳаракыра ([[апогей|апогеи]]) ([[Ю. А. Гагарин|И. А. Гагарин]] [[Восток-1]] акосмостә ӷбаҿы, мшаԥымза 12, 1961 ш.). * 320 км — '''ишьақәырӷәӷәоу атмосфера аура 1927 шықәсазы''' — [[Ионосфера#Слой F|Еплтон иҿыгҳара]] аартра)<ref name="автоссылка8" />. * 350 км — акраамҭатәи аҭышәынтәалара змоу еиҳа илаҟәу орбитоуп (шықәсқәак рҟынӡа). * 400 км раҟара — [[Международная космическая станция|Жәларбжьаратәи акосмостә станциа]] аорбита аҳаракыра. [[Ядерное испытание|Аиадертә ԥышәарақәа]] иреиҳау рыҳаракыра ([[Starfish Prime]], 1962 ш.). [[Ядерный взрыв|Аԥжәара]] иаԥнаҵеит аамҭалатәи иԥсабаратәым [[радиационный пояс|арадиациатә маҟа]], уи адгьыл иазааигәоу аорбитақәа рҿы акосмонавтцәа ашьыр алшон, аха убри аамҭазы аԥыррақәа мҩаԥыргомызт. * 500 км — аҩныҵҟатәи [[протон|апротонтә]] [[радиационный пояс|радиациатә маҟа]] алагамҭеи ауаҩы акраамҭа иԥырразы ишәарҭадоу аорбитақәа рхыркәшареи роуп. Абла иазеиҩымдыраауа ажәҩан алашара макьанагьы аҭыԥ амоуп<ref name="автоссылка7" />. * 690 км — [[термосфера|атермосфереи]] [[экзосфера|аекзосфереи]] ([[Термопауза|Атермопауза]], [[экзобаза|аекзобаза]]) рҳәаа абжьаратә ҳаракыра ауп. Аекзобаза иҩахыкны аҳауа амолекулақәа рхы иақәиҭны [[длина свободного пробега|реиԥхныҩлара аура]] еизадоу атмосфера аҳаракыра аасҭа еиҳауп, [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] аасҭа иласны аҩада иԥыруазар, 50 % иреиҳаны [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера аанрыжьыр]] алшоит. * 947 км — адгьыл раԥхьатәи иԥсабаратәым амҩаныза апогеи аҳаракыра ([[Спутник-1|Амҩаныза-1]], 1957 ш.). * 1000 — 1100 км — [[Полярное сияние|аполиартә каҷҷарақәа]] иреиҳаӡоу рыҳаракыра, адгьыл ақәыԥшылараҟынтә аҵыхәтәантәи иубо атмосфера ацәырҵра; аха абжьааԥны 1 кд/м² рҟынӡа алашара<ref>{{книга |автор = Исаев С. И., Пудовкин М. И. |заглавие = Полярные сияния и процессы в магнитосфере Земли |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина |место = Л. |издательство = Наука |год = 1972 |том = |страниц = 244 |страницы = |isbn = 5-7325-0164-9 }} </ref><ref>{{книга |автор = Забелина И. А. |заглавие = Расчёт видимости звёзд и далёких огней |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Машиностроение |год = 1978 |том = |страниц = 184 |страницы = 66 |isbn = }} </ref> ибзианы иубарҭоу акаҷҷарақәа мҩаԥысуеит аҳаракырақәа 90—400 км рҟны. Аилазаара аилаӷәӷәара 400 — 500 [[миллион]] хәҭаҷ 1 дм³ рҟны<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=C3DF7C3F-D2E6-41C0-9A0B-D201E02BAC99 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 168 |isbn = |archive-date = 2023-04-04 |access-date = 2016-06-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230404040835/https://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=C3DF7C3F-D2E6-41C0-9A0B-D201E02BAC99 |url-status = live }}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская Энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 174 |isbn = }} </ref>. * 1300 км — '''ашәҟәы иҭагалоу атмосфера аҳәаа 1950 шықәсазы'''<ref>Большая Советская Энциклопедия, 3 том. Изд. 2-е. М., «Советская Энциклопедия», 1950. — С. 377</ref>. * 1320 км — [[Баллистическая ракета|абаллистикатә ракета]] атраекториа иреиҳаӡоу аҳаракыра 10 нызқь км абжьаӡараҿы аԥырраан<ref>Николаев М. Н. Ракета против ракеты. М., Воениздат, 1963. С. 64</ref>. * 1372 км — Амзахь раԥхьатәи аԥыррақәа ҟалаанӡа ауаҩы илиршаз иреиҳау аҳаракыра; акосмонавтцәа раԥхьаӡакәны ирбеит баша ихаргьежьу [[горизонт|алаԥшҳәаа]] акәымкәа, Адгьыл ахыгьежьаара (аӷба «[[Джемини-11|Џьемини-11]]», цәыббрамза 2, 1966 ш.)<ref>{{Cite web |url=http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |title=Adcock G. Gemini Space Program--Finally, Success |access-date=2017-03-04 |archive-date=2017-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305193819/http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |url-status=live }}</ref>. * 2000 км — [[Низкая околоземная орбита|адгьыл иазааигәоу аорбита лаҟәқәеи]] [[средняя околоземная орбита|абжьаратә орбитақәеи]] рыбжьара инықәырԥшны иарбоу аҳәаа. Атмосфера амҩанызақәа анырра рнаҭом, урҭ аорбитаҿы акыр зқьышықәсақәа рыҩнуҵҟа аҟазаара рылшоит. * 3000 км — аҩныҵҟатәи арадиациатә маҟа апротонқәа раара иреиҳаӡоу аиҭаҟалара (0,5 — 1 [[Грей (единица измерения)|Гр]]/сааҭ рҟынӡа — сааҭқәак рыҩнуҵҟа аԥырра иалагӡаны ԥсышьацәгьа узҭо ҩаӡароуп)<ref>{{книга |автор = Бубнов И. Я., Каманин Л. Н |заглавие = Обитаемые космические станции |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1964 |том = |страниц = 192 |страницы = |isbn = }} </ref>. * 12756,49 км — апланета [[Адгьыл|Адгьыл]] [[экватор|аекваториалтә]] [[диаметр]] иаҟароу абжьаӡаранӡа ҳнаскьеит. * 17 000 км — уахыки-ҽнаки рыла 0,4 Гр рҟынӡа адәахьтәи [[электрон|аелектронтә]] [[Радиационный пояс|радиациатә маҟа]] аинтенсивра иреиҳаӡоу аҩаӡара<ref>{{книга |автор = Уманский С. П. |заглавие = Человек в космосе |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1970 |том = |страниц = 192 |страницы = 23 |isbn = }} </ref>. * 27 743 км — заанаҵы иаарԥшу астероид [[2012 DA14]] (мышкы еиҳаны) аԥырра абжьаӡара. * 35 786 км — адгьыл иазааигәоу [[средняя околоземная орбита|абжьаратәии]] [[высокая околоземная орбита|иҳаракуи аорбитақәа]] ирыбжьоу аҳәаа.<br>[[Геостационарная орбита|Агеостационартә орбита]] аҳаракыра, ас еиԥш иҟоу аорбитаҿы амҩаныза еснагь [[экватор|аекватор]] аҟны кәаԥк иахакнаҳазаауеит. Ари аҳаракыраҿы ахәҭаҷқәа реилаӷәӷәара ~20 – 30 нызқь аӡри атомқәа дм³ аҟны иҟалоит<ref>{{книга |автор = |заглавие =Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская Энциклопедия |год = 1968 |том = |страниц = 528 |страницы = 451 |isbn = }} </ref>. * 80 000 км раҟара — '''XX ашәышықәса актәи азбжазы атмосфера атеориатә ҳәаа'''. Атмосфера зегьы адгьыл еиҟараны иацгьежьуазҭгьы, аекватор аҿы ари аҳаракыраҟынтә [[центробежная сила|агәҭантәи амч]] адхалара еиҳахон, уи аҳәаа иҭыҵыз аҳауа амолекулақәа хара-бӷьара еимбӷьыжәаа ицон<ref>{{книга |автор = |заглавие = [[Техническая энциклопедия]]. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = ОГИЗ РСФСР |год = 1939 |том = 1 |страниц = 1184 |страницы = 1012 |isbn = }}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = [[Enciclopedia Espasa|Enciclopedia universal ilustrada europeo-americana]] |ссылка = |ответственный = |место = |издательство = |год = 1907 |том = VI |страниц = 1079 |страницы = 931 |isbn = }}</ref>. Аҳәаа ареалтә ҳәаа иазааигәахеит, [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера аԥсаҟьара]] ацәырҵрагьы аҭыԥ амоуп, аха уи зыхҟьо [[Экзосфера|аекзосфера]] амҽхак зегьы аҿы Амра [[Солнечное излучение|аԥхарратәи]] [[Солнечный ветер|акорпускулиартәи]] анырра ауп. * 90 000 км раҟара — [[Магнитосфера Земли|Адгьыл амҳалдызасфереи]] [[Солнечный ветер|амратә ԥшеи]] реидыслара иарҿиаз [[Головная ударная волна|ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥа хада]] аҟынӡа абжьаӡара ауп. * 100 000 км — Амра аганахьала Адгьыл [[Экзосфера|аекзосфера]] ([[геокорона|агеогәыргьын]]) хыхьтәи аҳәаа<ref name="aes2">{{АЕС|Геокорона|109|g}}</ref>, [[Солнечная активность|амра активра]] аныҳараку уи Адгьыл адиаметрқәа 5 рҟынӡа еилаӷәӷәахоит (~60 нызқь км). Аха ашәшьыратә ган ала амра аԥша зысуа аекзосфера «аҵыхәа» аҵыхәтәантәи ашьҭақәа убар алшоит адгьыл адиаметрқәа 50—100 (600—1200 нызқь км) рҟынӡа<ref>{{книга |автор = Koskinen, Hannu |заглавие = Physics of Space Storms: From the Surface of the Sun to the Earth |ссылка = https://books.google.ru/books?id=cO0nwfhXVjUC&pg=PA32&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |ответственный = |место = Berlin |издательство = Springer-Verlag Berlin Heidelberg |год = 2011 |том = |страниц = |страницы = 42 |isbn = ISBN 3-642-00310-9 }} </ref>. [[Лунный месяц|Есымза]] ԥшьымш рыҩныҵҟа уи аҵыхәа Амза иахысуеит<ref>{{citation|last1=Mendillo|first1=Michael|contribution=The atmosphere of the moon|title=Earth-Moon Relationships|page=275|location=Padova, Italy at the Accademia Galileiana Di Scienze Lettere Ed Arti|date=November 8–10, 2000|editor1-first=Cesare|editor1-last=Barbieri|editor2-first=Francesca|editor2-last=Rampazzi|publisher=Springer|isbn=0-7923-7089-9|url=https://books.google.com/books?id=vpVg1hGlVDUC&pg=PA275}}</ref><ref>Межпланетная среда и физика магнитосферы : [Сборник статей / Редколлегия: Г. А. Скуридин (отв. ред.) и др.] ; АН СССР. Ин-т косм. исследований. — Москва : Наука, 1972. — 211 с., С. 112</ref>. [[Афаил:Moon-Earth.jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Межпланетное пространство|Апланетабжьаратә ҵакыра]] === [[Афаил:Earth rising above the lunar horizon.jpg|right|150px]] [[Афаил:Hertzsprung in Light and Shadow (art002e021296).jpg|right|150px]] [[Афаил:Earth and Moon seen from 183 million kilometers by MESSENGER (cropped).png|right|150px]] [[Афаил:Simulated view from Voyager 1 looking toward the Sun (EOSS).jpg|right|150px]] [[Афаил:Sedna mystery deepens as Hubble offers best look at farthest planetoid (artist's impression) (opo0414e).jpg|right|150px]] [[Афаил:Heliopause diagram.png|right|150px]] * 260 000 км — ахьанҭара асфера арадиус, Адгьыл адхалара Амра адхалара иахьаԥнаго. * 363 104 — 405 696 км — Амза аорбита Адгьыл иахыкны аҳаракыра (30 Адгьыл адиаметрқәа). Адгьылтә орбита акәша-мыкәша апланетабжьаратә ҭыԥҭаӡара аилазаара аилаӷәӷәара ([[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аилаӷәӷәара) 5 — 10 нызқь хәҭаҷқәа 1 дм³ аҟны 200 000 хәҭаҷ рҟынӡа 1 {{дм3}} аҟны [[Солнечная вспышка|амра ашәалҟьамрақәа]] раан<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 292 |isbn = }} </ref> * 406 778 км — ауаҩы дахьыҟаз аҳаракыра абсолиуттә рекорд: [[Артемида-2]] мшаԥымза 6, 2026 ш. Уи иаԥхьанеиуаз арекорд «[[Аполлон-13]]» мшаԥымза 14, 1970 ш. 400 171 км<ref>{{Cite web |last=Wall |first=Mike |date=2026-04-06 |title=Artemis 2 breaks humanity's all-time distance record during historic loop around the moon |url=https://www.space.com/space-exploration/artemis/artemis-2-breaks-humanitys-all-time-distance-record-during-historic-loop-around-the-moon |access-date=2026-04-06 |website=Space.com |language=en-US}}</ref> ма 401 056 км {{Ахыԥхьаӡара|401056|акилометр}}<ref>{{Британника онлайн|40000|Astronaut|2017-07-06}}</ref> * 928 000 км — [[Сфера действия тяготения|Адгьыл агравитациатә нырра асфера]] арадиус, уаҟа акосмостә цәеижьқәа рныҟәара инықәырԥшшәа адгьыл афокус аҿы иҟоу [[Законы Кеплера|кеплертәи аорбита]] ала аныҟәара иашьашәалоит. Анаҩс Амра адхалара асфера иалҵыз ацәеижьқәа аднахалалоит. * 1 497 000 км — Адгьыл [[Сфера Хилла|Хилл исфера]] арадиуси уи аорбитатә мҩанызақәа иреиҳау рыҳаракыреи роуп. [[Точки Лагранжа|Алибрациа акәаԥқәа]] руакы аҟынӡа абжьаӡара L2, зыҟны уахь иақәшәо ацәеижьқәа агравитациатә еибакапанраҿы иҟоу насгьы Адгьылгьы Амрагьы ирымҩанызақәоу, еиԥшу [[Сидерический период|аикәшаратә аамҭа]] шықәсык рыманы<ref>{{книга |автор = Левантовский В.И. |заглавие = Механика космического полёта в элементарном изложении, 3-е изд. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука |год = 1980 |том = |страниц = 512 |страницы = 360 |isbn = }} </ref>. [[Гало-орбита|Ари акәаԥ ахь инагоу]] акосмостә станциа атраекториа арҽеираҿы абылтәы иреиҵаӡоу ахарџь аманы еснагь Адгьыл иашьҭанеиуазаарын, уи ашәшьыраҿы иагьыҟалон. * 21 000 000 км — иԥыруа аобиектқәа рахь Адгьыл [[Гравитационное взаимодействие|агравитациатә нырра]] ыӡуеит ҳәа иуԥхьаӡар алшоит<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />. * 40 000 000 км — Адгьыл инаркны ааигәатәи апланета ду [[Венера]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. * 56 000 000 — 58 000 000 км — [[Противостояние планеты|Аиҿагылара дуқәа]] раан [[Марс]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. * 149597870,7 км — Адгьыл инаркны [[Амра|Амра]] аҟынӡа ибжьаратәу абжьаӡара. Ари абжьаӡара Амратә системаҿы абжьаӡарақәа шәага-загас ирымоуп, [[астрономическая единица|астрономиатә цыра]] ([[а. е.|а.ц.]]) ҳәа иагьашьҭоуп. [[Свет|Алашара]] ари абжьаӡара иахысуеит 500 секунд (8 минуҭки 20 секунди) раҟара рыла. * 590 000 000 км — Адгьыл инаркны ааигәатәи [[Газовая планета|арчытә планета ду]] [[Иупитер|Иупитер]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. Анаҩстәи ахыԥхьаӡарақәа Амра аҟынтәи абжьаӡара аадырԥшуеит. * 4 500 000 000 км (4,5 [[миллиард]] км, 30 [[а. е.|а.ц.]]) — амра иазааигәоу [[Межпланетное пространство|апланетабжьаратә ҵакыра]] аҳәаа арадиус — зегь реиҳа ихароу апланета ду [[Нептун]] аорбита арадиус. Коипер имаҟа алагамҭа. * 8 230 000 000 км (55 а.ц.) — [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] харатәи аҳәаа — апланета ҵан [[Плутон]] злахәу аҵаа планетақәа рмаҟа. Зорбитақәа еиҵыхны еицырдыруа [[Транснептуновый объект|транснептунтә обиектқәаки]] [[Короткопериодическая комета|апериод кьаҿтә кометақәеи]] рыла ишьақәгылоу [[Рассеянный диск|Иԥсаҟьоу адиск]] алагамҭа. * 11 384 000 000 км — Апланета ҟаԥшь маҷ [[(90377) Седна|Седна]] [[перигелий|аперигели]] 2076 шықәсазы, Иԥсаҟьоу адиски Оорт Аԥсҭҳәеи рыбжьара еиҭаҵратә хҭысуп (шәахә ҵаҟа). Уи ашьҭахь апланета фнызқь шықәса рыҩнуҵҟатәи еиҵыху аорбита ала Амра 140—150 млрд км иацәыхароу [[Афелий|афелиҟа]] аԥырра иалагоит. * 11 — 14 млрд км — [[Гелиосфера|агелиосфера]] аҳәаа, уаҟа [[солнечный ветер|амратә ԥша]] абжьаԥысратә ццакыра аманы [[межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьар]] иақәшәоит, ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥагьы аԥнаҵоит, '''[[Межзвёздное пространство|аеҵәабжьаратә ҵакыра]] алагамҭа.''' * 23 337 267 829 км (156 а.ц.) — Амра инаркны зегь реиҳа ихароу аеҵәабжьаратә автоматикатә [[Космический аппарат|космостә аппарат]] [[Вояджер-1|Воиаџьер-1]] аҟынӡа абжьаӡара, мшаԥымза 24, 2022 шықәсазы. * 35 000 000 000 км (35 [[млрд]] км, 230 а.ц.) — Амратә система аеҵәабжьаратә маҭәашьар ала ахатәы ныҟәарала ишьақәнаргылаз [[Головная ударная волна#Головная ударная волна вокруг Солнечной системы|ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥа хада]] ҳәа агәаанагара ззыҟоу аҟынӡа абжьаӡара. * 65 000 000 000 км — аппарат [[Вояджер-1|Воиаџьер-1]] аҟынӡа абжьаӡара 2100 шықәсазы. [[Афаил:Universe Reference Map ru.jpg|center|820px]]{{clear}} === Аеҵәабжьаратә ҵакыра === {{Main|Аеҵәабжьаратәи аҭыԥ}} [[Афаил:Kuiper oort ru.png|right|150px]] [[Афаил:StarsNearSun.svg|right|150px]] [[Афаил:Flying among the closest stars to the Solar System.ogg|right|150px]] <!--[[Афаил:Nearest stars red-green.png|right|150px]]--> [[Афаил:Local bubble ru.png|right|150px]] [[Афаил:Orion Arm ru.jpg|right|150px]] [[Афаил:Milky Way full annotated russian.jpg|right|150px]] {{See also|Акосмос ҵаула аобиект}} * 300 000 000 000 км (300 млрд км) раҟара — [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] аҩнуҵҟа иҟоу [[Облако Хиллса|Хиллс иԥсҭҳәа]] ааигәатәи аҳәаа — аҵаа ԥҽыхақәа реизарҭа ду, аха даара иҵаӷоу акәымпыл еиԥшу, ашьшьыҳәа зорбитақәа ирныланы инеиуа. Иналаршә-ҩаларшәны уи аԥҭа иалҵны [[Амра|Амра]] ианазааигәахо, урҭ [[Долгопериодическая комета|апериод ду змоу кометақәаны]] иҟалоит. * 4 500 000 000 000 км (4,5 [[триллион|трлн]] км) — Оорт иԥсҭҳәа аҟынтәи амра иазааигәоу аҭыԥ ахь акометақәа рҵыхәтәа цәырызго агипотезатә планета [[Тюхе (гипотетическая планета)|Тиухе]] аорбита аҟынӡа абжьаӡара. * 9460730472580,8 км (инықәырԥшшәа 9,5 трлн км) — [[световой год|алашаратә шықәса]] — [[Скорость света|299 792 км/с аццакра]] змоу алашара шықәсак иалагӡаны изхысуа абжьаӡара. Аеҵәабжьаратәи агалактикабжьаратәи абжьаӡарақәа ршәара иазырхоуп. * 15 000 000 000 000 км рҟынӡа — акометақәа Амрахь раара зхароу аеҵәа [[Немезида (звезда)|Немезид]] Амра агипотезатә мҩаныза аԥшаара алшоит. * 20 000 000 000 000 км рҟынӡа (20 трлн км, [[Световой год|ҩ-лашара шықәсак]]) — Амратә система агравитациатә ҳәаақәа ([[Сфера Хилла|Хилл Исфера]]) — [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] адәахьтәи аҳәаа, Амра амҩанызақәа (апланетақәа, акометақәа, агипотезатә лашаратә еҵәақәа) рыҟазаара иреиҳаӡоу ахарара. * 30 856 776 000 000 км — 1 [[парсек]] — аеҵәабжьаратә бжьаӡарақәа ршәара еиҳа ипрофессионалтәу астрономиатә цыра ауп, алашаратә шықәсақәа 3,2616 иаҟароуп. * 40 000 000 000 000 км (40 трлн км, 4,243 лашара шықәса) раҟара — иаҳзааигәоу еицырдыруа аеҵәа [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] аҟынӡа абжьаӡара. * 56 000 000 000 000 км (56 трлн км, 5,96 лашара шықәса — иԥыруа [[Звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]] аҟынӡа абжьаӡара. Уи ахь анашьҭра азԥхьагәаҭан 1970-тәи ашықәсқәа инадыркны реалла апроект ҟазҵо аԥырҩы дызҭам [[Дедал (проект)|аппарат «Дедал»]], уаҩытәыҩсатә ԥсҭазаарак аҩныҵҟа аԥырра, аинформациагьы аацҳара зылшо (50 шықәса инарзынаԥшуа). * 100 000 000 000 000 км (100 трлн км, 10,57 лашара шықәса) — ари арадиус аҩныҵҟа иҟоуп [[Список ближайших звёзд|ааигәатәи аеҵәақәа]] 18, Амрагьы налаҵаны. * 300 000 000 000 000 км (300 трлн км, 30 лашара шықәса) ирзынаԥшуа — '''[[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа]]''' ашәагаа, уажәы Амратә система (ари аԥҭа аилазаара аилаӷәӷәара 300 атом 1 {{дм3}} азы) изгәылсны инеиуа. * 3 000 000 000 000 000 км (3 [[квадриллион|аквадрлн]] км, 300 лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Местный пузырь|Аҭыԥантәи арчытә ԥышҭарч]]''' ашәагаа, уи иалоуп Амратә система змоу Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа (аилазаара аилаӷәӷәара 50 атом 1 {{дм3}} азы). * 33 000 000 000 000 000 км (33 аквадрлн км, 3500 лашара шықәса) — [[Галактический рукав|агалактикатә]] '''[[Рукав Ориона|Орион имаӷра]]''' ашәпара, зыҩнуҵҟатәи аҵкар азааигәара Аҭыԥантәи аԥышҭарч ыҟоу. * 300 000 000 000 000 000 км (300 аквадрлн км) — Амра инаркны ҳгалактика [[Галактическое гало|агало]] ааигәатәи адәахьтәи аҵкар '''[[Асар Рымҩа|Асар Рымҩа]]''' аҟынӡа абжьаӡара (англ. '''Milky Way'''). XIX ашәышықәса нҵәаанӡа Агалактика Адунеи зегьы аҳәаа акәны иԥхьаӡан. * 1 000 000 000 000 000 000 км (1 [[Квинтиллион|квинтлн]] км, 100 нызқь лашара шықәса) инарзынаԥшуа — ҳгалактика Асар Рымҩа адиаметр, уаҟа 200—400 миллиард аеҵәа ыҟоуп, иааизакны акапан [[Акылҳара еиқәаҵәа|акылҳара еиқәаҵәақәеи]], [[Тёмная материя|аматериа лашьцеи]], егьырҭ иумбо аобиектқәеи шацу — 3 триллион Мрак инарзынаԥшуа. Уи анҭыҵ инаӡоит еиқәаҵәоу, иҭацәу, иеҵәадоу [[межгалактическое пространство|агалактикабжьаратә ҵакыра]], ателескоп ада аарла еилургартә иҟоу ааигәатәи галактикақәак ршәыта хәыҷқәа рыманы. Агалактикабжьаратә ҵакыра амҽхак аеҵәабжьаратә ҵакыра амҽхак акырынтә еиҳауп, уи аилазаара аилаӷәӷәара — 1 аӡри атом 1 {{дм3}} азы аасҭа еиҵоуп. [[Афаил:Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Межгалактическое пространство|Агалактикабжьаратә ҵакыра]] === [[Афаил:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg||right|150px]] [[Афаил:5 Local Galactic Group (blank).png|right|150px]] [[Афаил:Local supercluster.jpg|right|150px]] [[Афаил:Nearsc rus.gif|right|150px]] [[Афаил:Structure of the Universe.jpg|right|150px|Ари асахьа «акосмостә бызкаҭаҳа»ҳәа изышьҭоу Адунеи абызкаҭаҳа амасштаб иахәҭакуп. Арҭ арахәыц дуқәа еиҳарак агалактикақәа рыбжьара иҟоу аҭыԥҭаӡараҿы иҟоу аматериа лашьца ала ишьақәгылоуп. Ахыҵхырҭа: НАСА, ЕКА, Е. Холлман (Колорадотәи Ауниверситет, Боулдер)]] [[Афаил:Observable universe logarithmic illustration.png|right|150px]] * 5 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 5 [[квинтиллион]] км) инарзынаԥшуа — ҳгалактикеи уи амҩанызақәа [[Карликовая галактика|аҵан галактикақәеи]], зынӡа 15 галактика, злахәу '''[[Подгруппа Млечного Пути|Асар Рымҩа агәыԥхәҭа]]''' ашәагаа. Урҭ рахьтә зегь реиҳа еицырдыруа [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] [[Малое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Маҷи]] роуп, 4 миллиард шықәса рышьҭахь урҭ ҳгалактика илбаанадар ҟалап. * 30 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 30 [[квинтиллион]] км, инықәырԥшшәа 1 млн парсек) инарзынаԥшуа — '''[[Местная группа|Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ]]''' ашәагаа, уахь иаҵанакуеит агәылацәа дуқәа хԥа: Асар Рымҩа, [[Галактика Андромеды|Андромеда Агалактика]], [[Галактика Треугольника|Ахкәакь Агалактика]], иара убас хыԥхьаӡара рацәала аҵан галактикақәа (50 галактика инареиҳаны). Андромеда агалактикеи ҳгалактикеи 120 км/с рҟынӡа аццакрала еизааигәахоит, 4—5 миллиард шықәса раҟара рышьҭахь [[Столкновение Млечного Пути и Галактики Андромеды|еиҿасыр ҟалап]]. * 220 000 000 000 000 000 000 км (220 [[квинтиллион]] км, инықәырԥшшәа 23 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ злахәу '''[[Местный лист|Аҭыԥантәи абӷьыц]]''' ашәагаа. * 2 000 000 000 000 000 000 000 км (2 [[секстиллион|асекстиллион]] км, 200 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Местное сверхскопление галактик|Агалактикақәа аҭыԥантәи реилалара ду]] (Аҭыԥҳа Лскоплениа Ду)''' (30 нызқь галактика рҟынӡа, акапан [[квадриллион]] Мрак рҟынӡа инаӡоит) ашәагаа. * 4 900 000 000 000 000 000 000 км (4,9 асекстиллион км, 520 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — Еиҳагьы идуу аилалара '''[[Ланиакея|Ланиакеиа]] («Идуӡӡоу ажәҩан»)''' ашәагаа, уахь иаҵанакуеит Аҭыԥҳа леилалара дуи иааҳакәыршаны иҟоу агалактикақәа, ҳара ҳтәгьы налаҵаны, 500 км/с рҟынӡа агьежьра аццакрала иныҟәо [[Великий аттрактор|аттрактор Дуи]] 100 нызқьла агалактикақәа, уи акапан 100 [[квадриллион]] Мра рҟынӡа ыҟоуп. * 10 000 000 000 000 000 000 000 км (10 [[секстиллион]] км, 1 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Комплекс сверхскоплений Рыб-Кита|Аԥсыӡ-Кит аилалара дуқәа ркомплекс]]''' аура, макьана агалактикатә рахәыцқәеи ҳахьынхо Аԥсыӡ-Кит агипереилалареи ҳәа изышьҭоу (60 галактика реизакрақәа, Ланиакеиа икапанқәа 10, мамзаргьы [[квинтиллион|квинтиллионк]] рҟынӡа Амрақәа). * 100 000 000 000 000 000 000 000 км рҟынӡа — иахьа еицырдыруа [[войд|авоид]] дуқәа ируаку [[Реликтовое холодное пятно|Асупервоид Еридан]] аҟынӡа 1 млрд лашара шықәса раҟара абжьаӡара. Ари иҭацәу аҭыԥҭаӡара дуӡӡа агәҭантәи ахырхарҭақәа рҿы аеҵәақәеи агалактикақәеи ыҟаӡам, шамахамзар зынӡаск иаабац аматериа ыҟаӡам, уи аилазаара аилаӷәӷәара Адунеи абжьаратәи аилаӷәӷәара аҟынтәи 10%, мамзаргьы 1 аӡри атом 1—2 {{м3}} рҟны. Акосмонавт ателескоп ду ада авоид агәҭаны акгьы изеилыргомызт, алашьцара ада.<br>Арыӷьарахьала асахьаҿы Адунеи акубтә ҭаԥҟараҿы иубарҭоуп хыԥхьаӡара рацәала агалактикатә рахәыцқәа рыбжьара ашәах аҟны иҟоу акакаҷқәа реиԥш шәкыла идуу, иара убас имаҷу авоидқәа жәпакы. Авоидқәа рымҽхак арахәыцқәа рымҽхак аасҭа акырӡа еиҳауп. * 100 000 000 000 000 000 000 000 км (100 [[секстиллион]] км, 10 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Великая стена Геркулес — Северная Корона|Геркулес иҭыӡ дуӡӡа]] — Аҩадатәи агәыргьын''' аура, иахьа [[Метагалактика|иубарҭоу Адунеи]] аҿы зегь реиҳа еицырдыруа асуперструктура ду. 10 млрд лашара шықәса раҟара иаҳцәыхароуп. Ҿыц ииз Ҳамра иахылҵуа алашара уажәы аҭӡамц Ду ахь мҩабжара иҟоуп, Амра анҭахалак ауп уанӡа ианнаӡо. * инықәырԥшшәа 250 000 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 250 [[секстиллион]] км, 26 млрд лашара шықәса инареиҳаны) — '''[[Метагалактика|иубо Адунеи]]''' аҿы амаҭәашьар (агалактикақәеи аеҵәақәеи) [[Список наиболее удалённых астрономических объектов|абара аҳәаақәа]] ршәагаа (2 триллион галактикак рҟынӡа). * 870 000 000 000 000 000 000 000 км (870 [[секстиллион]] км, 92 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — [[Метагалактика|иубо Адунеи]] аҿы '''[[Реликтовое излучение|ашәахәаркрақәа]] рбара аҳәаақәа''' рышәагаа. == Акосмос ааигәеи акосмос хареи рахь ацәырҵразы ихымԥадатәиу аццакрақәа == Аорбитахь ацәырҵразы ацәеижь иалкаау аццакра аҟынӡа инаӡароуп. Адгьыл азы акосмостә ццакырақәа: * [[Первая космическая скорость|Актәи акосмостә ццакыра]] — 7,9 км/с — Адгьыл акәша-мыкәша аорбитахь ацәырҵразы аццакра; * [[Вторая космическая скорость|Аҩбатәи акосмостә ццакыра]] — 11,1 км/с — адгьыл адхалара асфера алҵреи апланетабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра; * [[Третья космическая скорость|Ахԥатәи акосмостә ццакыра]] — 16,67 км/с — Амра адхалара аусхк алҵреи аеҵәабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра; * [[Четвёртая космическая скорость|Аԥшьбатәи акосмостә ццакыра]] — 550 км/с инарзынаԥшуа — агалактика Асар Рымҩа адхалара аусхк алҵреи агалактикабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра. Еиҿҳарԥшуазар, агалактика агәҭа иаҿырԥшны Амра аныҟәара аццакра 220 км/с рҟынӡа инаӡоит. Аццакрақәа руак иарбоу аасҭа еиҵахар, ацәеижь уи азы аорбитахь изцәырҵуам (ашьақәырӷәӷәара иашоуп иарбоу аццакра ала Адгьыл ақәыԥшылараҟынтә адәықәлареи адхаларада анаҩстәи аныҟәареи рзы мацара). Ас еиԥш аццакрақәа рынагӡаразы иарбанызаалак ахимиатә былтәы ахархәараан абылтәы ҵаӷа ала аус зуа [[многоступенчатая ракета|ашьаҿарацәатә ракета]] шаҭахыз раԥхьа еилызкааз [[Константин Эдуардович Циолковский|Константин Едуард-иԥа Циолковски]] иакәын. Акосмостә аппарат [[ионный двигатель|аионтә рныҟәага]] мацара ахархәарала адәықәҵара аццакра адгьылтә орбитахь ацәыргаразы иазхом, аха апланетабжьаратә космостә ҵакыраҿы аныҟәареи аманиоврҟаҵареи рзы уи уаҳа наҭахымкәа ианаалоит, ахархәарагьы амоуп. == Акосмостә ҵакыра азинтә режим == {{main|Жәларбжьаратәи акосмостә зин}} Акосмостә ҵакыреи ажәҩан ацәеижьқәеи рзинтә режим ҳәаақәнаҵоит [[Генеральная Ассамблея ООН|Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа Хада]] арезолиуциақәа рсериеи (урҭ рахьынтә аҵак ҷыда амоуп арезолиуциа 1962 (XVIII)) [[Договор о космосе|1967 шықәсазтәи акосмос азы Аиқәшаҳаҭреи]]. Ари арежим аелемент хадақәа иреиуоуп акосмоси жәҩантә цәеижьқәеи азеиԥш хархәаратә ҵакыраны иахьыԥхьаӡоу ([[res communis]]), акосмоси жәҩантә цәеижьқәеи жәларбжьаратәи азин инақәыршәаны адискриминациа ада аҳәынҭқаррақәа зегьы рзы рыҭҵаареи рхархәареи рзы иахьаарту, ажәҩантә цәеижьқәа рраионқәа зегьы рахь рхы иақәиҭны анеираан. Акосмос азы Аиқәшаҳаҭра Алахәылацәа рхы иадырҵеит аиадертә бџьар, мамзаргьы амассатә нырҵәагатә бџьар хкқәа змоу иарбанызаалак аобиектқәа Адгьыл акәша-мыкәша аорбитахь рнамгара, ажәҩантә цәеижьқәа рҿы ас еиԥш иҟоу абџьар ақәмыргылара, акосмостә ҵакыраҿы ас еиԥш иҟоу абџьар иарбанызаалак даҽа знеишьак алагьы аҭыԥ амҭара. Аха ари аҭагылазаашьа адоктриналтә еилыркаара иарбоу ақәиҭымтәра асуборбитатә аҵанакӡом, даҽакала иуҳәозар, Адгьыл акәша-мыкәша инагӡаны гьежьрак иадамхаргьы иҟазымҵо, аиадертә бџьар змоу аобиектқәа, даҽакала иуҳәозар [[межконтинентальные баллистические ракеты|аконтинентбжьаратә баллистикатә ракетақәа]] акосмос рхыԥраара (СССР-и ЕАА-и 1979 шықәсазы рнапы зҵарҩыз Аиқәшаҳаҭра [[Переговоры об ограничении стратегических вооружений#ОСВ-II|ОСВ-2]] уи алахәылацәа рзы [[Система частично-орбитального бомбометания|хәҭакахьала аорбитатә ракетақәа]] рзин ааннакылеит), иара убас акосмос аҿы иаабац абџьар змоу аобиектқәа аӷбаҿы рыргылара<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |title=Правовой режим космического пространства |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160459/https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |url-status=live }}</ref>. Аха анкьа ифантастикатәызшәа иубоз акосмостә ресурсқәа рыҵхра аидеиақәа рыпрактикатә ларҵәарахьы аиасра апроблема ҿыцқәа цәырнагоит. 2020 шықәсазы 30 инареиҳаны еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи аекспертцәа иазгәарҭеит акосмостә мазара аҵхра аганахьала еилыкка иҟоу жәларбжьаратәи аԥҟарақәа рыҟамзаара изыхәҭоу аилахәырақәа рзы ауадаҩрақәа шцәырнаго. Убри азы аҳәынҭқаррақәа амилаҭтә актқәа рыдыркылоит урҭ рыдгыларазы, русура аҭышәныртәаларазы. Убас 2015 шықәсазы [[США|ЕАА]] рҟны ирыдыркылеит акоммерциатә космостә дәықәҵарақәа реицлабратә лшаразы Азакәан, мамзаргьы ахатәы космостә еиндаҭларалшара агәацԥыҳәаразы азакәан (Commercial Space Launch Competitiveness Act of 2015) ЕАА атәылауаа азин рнаҭоит апланетақәеи астероидқәеи аус рыдулара рхы иақәиҭны аҽазыҟаҵара, абасала ироуз аресурсқәа, аӡи аминералқәеи (аха зыԥсы ҭоу аобиектқәа ракәымкәа) рымазаара, рхархәара. Аиԥш—зеиԥшу азакәанқәа рыдыркылеит 2017 - 2021 шықәсқәа рзы [[ОАЭ|Еиду Арабтә Емиратқәа]], [[Лиуксембург|Лиуксембург]], [[Иапониа|Иапониа]]<ref>{{Cite web |url=https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |title=Попова С.М. — Регулирование добычи космических ресурсов: создание международного правового обычая // Право и политика. – 2022. – № 12. – С. 1 - 28 |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160325/https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |url-status=live }}</ref>. == Ахҳәаақәа == {{Reflist|group=Акомм.}} == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == * {{БМЭ3|статья=Атмосфера Земли|автор=Черняков И. H., Дмитриев M. Т., Непомнящий С. И.|том=2|страницы=336—342|ref=Черняков, Дмитриев, Непомнящий}} == Азхьарԥшқәа == * [http://heritage.stsci.edu/gallery/galindex.html Галерея фотографий, полученных при помощи телескопа Хаббл]{{In lang|en}} * [https://www.youtube.com/watch?v=TXxbrCVL2Q0 Сравнение планет, звёзд и галактик]{{In lang|ru}} * [https://web.archive.org/web/20110126061648/http://www.usap.org.ua/observatory/wwt Виртуальная обсерватория USAP]{{In lang|en}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{Международное право}} {{Международное воздушное и космическое право}} {{Природа}} {{DEFAULTSORT:космостә ҵакыра}} gih2ucg7ntfihgn95h96c55r6vruib2 174947 174946 2026-10-11T07:51:28Z Nart17 17397 Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline) 174947 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Atmosphere_layers-ru.svg|thumb|150px|Атмосфера аҳәаақәа]]'''Акосмостә ҵакыра''', '''акосмос''' ({{lang-grc|κόσμος}} — «аиҿкаа», «аиҿкаара») — [[Небесное тело|ажәҩан ацәеижьқәа]] [[Атмосфера|ратмосферақәа]] рҳәаақәа рынҭыҵ ишьҭоу [[Адунеи|Адунеи]] иҭацәу аҭыԥқәа. Акосмос зынӡаск иҭацәу ҵакыраӡам: уи иалоуп, аилаӷәӷәара даара ишылаҟәугьы, [[межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьар]] (еиҳарак аӡри [[ион|аионқәеи]] [[атом|атомқәеи]]), [[космические лучи|акосмостә шәахәақәеи]] [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркреи]], иара убас агипотезатә [[тёмная материя|материа лашьца]]. == Аетимологиа == Аханатәтәи аилкаараҿы абырзен термин «[[Космос (философия)|акосмос]]» (адунеиеиҿкаара) афилософиатә шьаҭа аман, [[Адунеи|Адунеи]] агәы — [[Адгьыл|Адгьыл]] акәша-мыкәша агипотезатә [[вакуум]] аркы ҳәаақәнаҵон<ref>{{Cite web |url=http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |title=CABINET // In Between Space and Cosmos |access-date=2015-10-09 |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905073839/http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |url-status=live }}</ref>. Ус шакәугьы алаҭын шьаҭа змоу абызшәақәеи уи аԥсахрақәеи рҿы еиԥшу [[Семантика|асемантика]] рхы иадырхәоит апрактикатә термин «аҵакыра» (избанзар ҭҵаарадыррала уахәаԥшуазар Адгьыл иакәыршоу авакуум ҵыхәаԥҵәара амаӡам уҳәартә иҟоуп), убри аҟнытә аурыси уи иазааигәоу абызшәақәеи рҿы ареформатә риашарақәа ирылҵшәаны иит имҩашьо [[плеоназм|аплеоназм]] «акосмостә ҵакыра»<ref>со смыслом «пространство за [[Атмосфера|атмосферой]] Земли»</ref>. == Аҭоурых == Ажәа «акосмос» ихы иаирхәеит ажәытә бырзен философ [[Пифагор]], уи ала ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу адунеи аарԥшуа. [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] [[Подлунная сфера|Амзаҵаҟатәи асфера]] аконцепциа аԥырҵеит: ари Амза аҵаҟа иҟоу адунеи агеоцентрикатә система ауп. Уи ԥшь-ԥсабарак рыла ишьақәгылоуп, насгьы аиҭакрақәа аҟазшьоуп. Усҟантәи аамҭазы аефир асфера — Амза инаркны адунеи аҳәаақәа рҟынӡа-ԥсахрада иҟоуп, уаҟа иҟоуп апланетақәеи аеҵәақәеи. Иааидкыланы акосмос ауаа азҿлымҳахо иалагеитеи 100 нызқь шықәса раԥхьагьы, австралиатәи аҵарауаа ргәы ишаанаго ала<ref>{{Cite web|url=https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|title=Люди начали интересоваться космосом 100 тысяч лет назад. Что им было известно?|lang=ru|first=Рамис|last=Ганиев|website=hi-news.ru|date=2020-12-29|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409195216/https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|url-status=live}}</ref>. == Аҳәаақәа == Аҳәаа еилыкка ыҟаӡам, атмосфера хәыҷы-хәыҷла иҵаӷахоит [[Адгьыл|адгьыл ақәыԥшылара]] иацәыхарахацыԥхьаӡа, иахьа уажәраанӡагьы акосмос алагара иарбаганы иԥхьаӡатәу азы гәаанагарак ыҟаӡам. Аԥхарра еснагьтәны иҟазҭгьы, ақәыӷәӷәара аҽаԥсахуан [[экспоненциальный рост|експоненциалтә закәанла]] 100 [[кПа]] инаркны [[уровень моря|амшын аҩаӡараҿы]] акымзарак аҟынӡа. [[Международная авиационная федерация|Жәларбжьаратәи авиациатә федерациа]] атмосфереи акосмоси рыбжьара усуратә ҳәаак аҳасабала '''100 км''' ([[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]]) аҟны аҳаракыра шьақәнаргылеит, избанзар ари аҳаракыраҿы ашьҭыхгатә [[Аэродинамическая сила|аеродинамикатә мчы]] аԥҵаразы ихымԥадатәуп [[летательный аппарат|аԥрыгатә аппарат]] [[Первая космическая скорость|раԥхьатәи акосмостә ццакыра]] аманы иныҟәаларц, уи иахҟьаны аҳаирԥырра аҵакы ыӡуеит<ref name="МАФ">{{cite web| url =http://www.fai.org/icare-records/100km-altitude-boundary-for-astronautics| title =Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics| author =Sanz Fernández de Córdoba| authorlink =| format =| publisher =Официальный сайт [[Международная авиационная федерация|Международной авиационной федерации]]| access-date =2012-06-26| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/618QHms8h?url=http://www.fai.org/astronautics/100km.asp| archive-date =2011-08-22}}</ref><ref name="rian-grenze">{{cite web| author =Андрей Кисляков| authorlink =| date =2009-04-16| url =http://www.rian.ru/analytics/20090416/168315963.html| title =Где начинается граница космоса?| format =| publisher =[[РИА Новости]]| access-date =2010-09-04| lang =| archive-url =https://www.webcitation.org/618QJBBzM?url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html| archive-date =2011-08-22}}</ref><ref name="lenta-grenze">{{cite web| author =| authorlink =| date =2009-04-10| url =http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| title =Ученые уточнили границу космоса| format =| publisher =[[Lenta.ru]]| access-date =2010-09-04| lang =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QP8b6o?url=http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| url-status =live}}</ref><ref>{{cite web| author =| authorlink =| date =2009-04-10| url =http://www.membrana.ru/lenta/?9208| title =Найдена ещё одна граница космоса| format =| publisher =[[Мембрана (веб-сайт)|Мембрана]]| access-date =2010-12-12| lang =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QQ63zS?url=http://www.membrana.ru/particle/13656| url-status =dead}}</ref>. [[США|ЕАА]]-и [[Канада|Канадеи]] рҟынтәи астрономцәа аҳауатә ԥшақәа рнырра аҳәааи акосмостә хәҭаҷқәа рнырра алагареи ршәеит. Уи '''118 километра'''<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20090416/168315963.html|title=Где начинается граница космоса?|lang=ru|first=|last=|website=РИА Новости|date=2009-04-16|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409194126/https://ria.ru/20090416/168315963.html|url-status=live}}</ref> аҳаракыраҿы акәхеит, [[NASA|НАСА]] ахаҭа '''122 км''' акосмос аҳәаа ҳәа ишаԥхьаӡогьы. Ари аҩыза аҳаракыраҿы [[Спейс шаттл|ашаттлқәа]] иаабац [[Орбитальный манёвр|аманиоврҟаҵара]] аҟынтәи [[Ракетный двигатель|аракетатә моторқәа]] рымацара рхархәарала аеродинамикатә мотор ахь ииасуан атмосфера «ашьаҭа» рыманы<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />. == Апланетабжьаратә ҭыԥ == {{Main|Апланетабжьаратә ҭыԥ|Агелиосфера}} [[Амра|Амра]] акәша-мыкәша иҟоу акосмостә ҵакыра арегион, [[солнечный ветер|амра аԥша]] зымҽхазкуа, ''агелиосфера'' ҳәа иашьҭоуп. Агелиосфера аҩныҵҟа иҟоуп [[Амратә система|Амратә система]] еицырдыруа [[Планета|апланетақәа]] зегьы рорбитақәа<ref>{{БРЭ|автор=[[Кононович, Эдвард Владимирович|Кононович Э. В.]]|год=2016|статья=Гелиосфера|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив=https://web.archive.org/web/20240615214842/https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив дата=2024-06-15}}</ref>{{Ref+|Аха агелиосфера аҳәаа, агелиопауза ҳәа изышьҭоу, Амратә система аҳәаа акәӡам, избанзар Амра адхалара асфера зқьынтә раҟара иҵегьы хара инаскьоит.|group=Акомм.}}. Ацәеижь жәпа дуқәа рҟынтәи зхы иақәиҭу агелиосфера аҵакыра ''апланетабжьаратә ҭагылазаашьа'' ҳәа изышьҭоу ала иҭәуп, [[Гелиопауза|агелиопауза]] анаҩс иалагоит [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратә ҭагылазаашьа]] аҵакыра. Апланетабжьаратә ҭагылазаашьа акыр иҵаӷоуп, аха зынӡакыс [[вакуум|ивакуумӡам]]. Уи амаҭәашьар ахәҭа хада амра аԥша [[плазма|аплазма]] ауп (8 рҟынӡа аҟәырҷахақәа кубтә сантиметрак аҟны Адгьыл аорбита аҩаӡараҿы), имаҷны иҟоуп анеитралтә атомқәеи амолекулақәеи рыла ишьақәгылоу [[газ|арчқәа]]. Уи иалсуеит [[космические лучи|акосмостә шәахәақәа]], [[Магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакқәа]], амреи егьырҭ ахылҵшьҭреи змоу [[электромагнитные излучения|афымцамҳалдызтә шәахәақәа]]. Апланетабжьаратә еилазаара иаҵанакуеит иара убас Амра асистема ацәеижьқәа инадыркны еиҳам [[космическая пыль|акосмостә саба]] ({{Val|e=-9}}—{{Val|e=-6|u=м}})<ref>{{БРЭ|статья=Межпланетная среда|автор=Ермолаев Ю. И.|год=2017|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2200255|архив=https://web.archive.org/web/20220812234657/https://bigenc.ru/physics/text/2200255|архив дата=2022-08-12}}</ref>. Апланетабжьаратә еилазаараҿы иныҟәоит еиуеиԥшым ахықәкқәа рыманы идәықәырҵо [[Космический аппарат|акосмостә аппаратқәа]]. 2023 шықәсанӡатәи аҭагылазаашьа ала, асериа «[[Вояджер|Воиаџьер]]» аппаратқәа ҩба роуп еибгала [[Гелиосфера|агелиосфера]] ааныжьны аеҵәабжьаратә ҭагылазаашьа хаҭалатәи агәаҭарақәа рылҵшәақәа аазыцҳаз. Апланетабжьаратә ҭагылазаашьа амаҭәашьар ажәпара ахьылаҟәу астрономиатә гәаҭарақәа рзы акырӡа иманшәалоу ҭыԥны иҟанаҵоит атмосфера жәпа зкәыршоу Адгьыл ақәыԥшылара аасҭа, убри аҟнытә [[Космический телескоп|акосмостә телескопқәа]] аҭҵаарадырразы ҷыдала хәызмоу адыррақәа рырҳара алдыршоит. == Иаарту акосмос аҿы аҟазаара ауаҩы ицәеижь анырра == [[НАСА]] аҵарауаа ишышьақәдырӷәӷәо ала, лассы — лассы иуԥыло агәаанагарақәа ирҿагыланы, ахыхьчагатә скафандр ада иаарту акосмос иақәшәо ауаҩы дҵааӡом, дыԥжәаӡом, иаразнакгьы ихдырра ицәыӡӡом, ишьа еилашӡом-уи ацынхәрас аҵәыҵәри азымхара иахҟьаны иԥсҭазаара далҵуеит. Ашәарҭара иара [[Декомпрессионная болезнь|адекомпрессиа]] апроцесс ауп изыдҳәалоу — абри аамҭа ацыԥҵәаха ауп ацәеижь азы еиҳа ишәарҭоу, избанзар арҭҟәацга декомпрессиа аан ашьа иалоу арчы акакаҷқәа аҽырҭбаара иалагоит. Ахьшәашәага ыҟазар (иаҳҳәап, азот), ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа раан ашьа аршәуеит. Акосмостә ҭагылазаашьақәа раан амаҭәашьар аӡшьаратә ҭагылазаашьа аиқәырхаразы ақәыӷәӷәара азхом (арчы еиԥшу ма икьакьоу аҭагылазаашьа ауп иҟалар алшо, иҵаӷоу агели аламҵакәа), убри аҟынтә аԥхьа ацәеижь (абз, аблақәа, арыԥҳақәа) аҟынтәи ирласны аӡы ахылҩа-ԥсылҩа аҭабара иалагоит. Егьырҭ апроблемақәак — [[декомпрессионная болезнь|адекомпрессиатә чымазара]], ихьчам ацәа аҭыԥқәа амрала рыбылра ацәаҵаҟатәи ахәҭаҷқәа ааха риура — 10 секунд рышьҭахь аныԥшра иалагоит. Аамҭак азы ауаҩы ихдырра ицәыӡуеит аҵәыҵәри азымхара иахҟьаны. Аԥсҭазаара ҿахҵәар алшоит 1-2 минуҭ раҟара рышьҭахь, уи цқьа ишаҳзымдыруагьы. Ус шакәугьы, арыԥҳақәа рҿы уԥсыԥ алагаҩагара аанумгылар (аангылара аҽазышәара [[баротравма|абаротравмахь]] икылнагоит), 30-60 секунд рыҩнуҵҟа иаарту акосмос аҿы аҟазаара ауаҩы ицәеижь хнырҳәышьа змам ԥхасҭак азнауам<ref>[http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ Бездушное пространство: Смерть в открытом космосе] {{Wayback|url=http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ |date=20090610055158 }}, «Популярная механика», 29 ноября 2006 г</ref>. НАСА аҿы иаадырԥшуеит ауаҩы машәырла авакуум иазааигәоу аҭыԥ аҿы даннанага ахҭыс (ақәыӷәӷәара 1 Па еиҵаны) аскафандр аҳауа ацәцара иахҟьаны. Ауаҩы ихдырра иман инықәырԥшшәа 14 секунд — абри аҟара аамҭа аҭахуп аҵәыҵәри иарӷарыз ашьа арыԥҳақәа рҟынтәи ахшыбаҩахь аинеирц азы. Аскафандр аҩныҵҟа авакуум наӡа ҟамлаӡеит, аԥышәаратә камера арекомпрессиа иалагеит 15 секунд раҟара рышьҭахь. Ахдырра ауаҩы иахь ихынҳәит ақәыӷәӷәара 4,6 км рҟынӡа ианхала. Ашьҭахь авакуум иақәшәаз ауаҩы еиҭеиҳәон аҳауа шилҵуаз шиныруаз, ишиаҳауаз, аҵыхәтәантәи еилкааны имоу игәалашәара ибз аҟны аӡы шеилашуаз шиныруаз акәын. Ажурнал «Aviation Week & Space Technology» жәабранмза 13, 1995 шықәсазы иакьыԥхьит асаламшәҟәы, уаҟа еиҭаҳәан нанҳәамза 16, 1960 шықәсазы иаарту агондола змоу астратостат 19,5 миль аҳаракырахь ашьҭыҵраан (''31 км рҟынӡа'') апарашиут ала ирекордтәу аԥара амҩаԥгаразы иҟалаз ахҭыс атәы ([[Проект «Эксельсиор»|Апроект «Ексельсиор»]]). Аԥырҩы иарӷьа напы агерметизациа азухеит, аха иара ашьҭыҵра иациҵарц иӡбеит. Анапы, аҭагылазаашьа ишахәҭаз еиԥш, даара ахьаа аман, ухы иузархәомызт. Аха аԥырҩы атмосфера еиҳа ижәпоу аҿыгҳарақәа рахь даныхынҳә инапы дырҩеигь ашьарахь иааит<ref name="nasa">{{Cite web |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html |title=NASA: Human Body in a Vacuum |access-date=2007-05-07 |archive-date=2012-06-04 |archive-url=https://www.webcitation.org/68Aef3glC?url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html |url-status=live }}</ref>. Акосмонавт Михаил Корниенкои астронавт Скотт Келли азҵаарақәа рҭак ҟаҵо ирҳәеит скафандрда иаарту акосмос аҿы аҟазаара азот ашьа ишалнахуа, даҽакала иуҳәозар ишеиланаршуа<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/science/20160324/1396368085.html |title=Космонавты рассказали, что ждет человека в открытом космосе |access-date=2016-03-25 |archive-date=2016-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325160451/http://ria.ru/science/20160324/1396368085.html |url-status=live }}</ref>. == Акосмос ахь амҩа аҳәаақәеи ихароу акосмостә ҵакыра аҳәаақәеи == === Атмосфереи акосмос ааигәеи === [[Афаил:Petropavlovka-view.jpg|right|150px]] [[Афаил:Kirovsk2007.jpg|right|150px]] [[Афаил:Elbrus North 195.jpg|right|150px]] [[Афаил:Panorámica División Andina (Codelco Chile).jpg|right|150px]] [[Афаил:Mount Everest as seen from Drukair.jpg|right|150px]] [[Афаил:Self cockpit view and three-ship formation of F-15E.jpg|150px|right]] [[Афаил:X-15 and B-52 Mother ship.jpg|right|150px]] [[Афаил:X-15 flying.jpg|right|150px]] [[Афаил:Picture taken at aprox. 100,000 feet above Oregon by Justin Hamel and Chris Thompson.jpg|right|150px]] [[Афаил:Kittinger-jump.jpg|right|150px]] [[Афаил:スペースバルーンで撮影した初日の出.jpg|right|150px]] [[Афаил:Endeavour silhouette STS-130.jpg|right|150px]] [[Афаил:Command module S66-11003.jpg|right|150px]] [[Афаил:Gemini2reentry.jpg|right|150px]] [[Афаил:Noctilucent clouds from ISS - 13-06-2012.jpg|right|150px]] [[Афаил:Space Shuttle Atlantis in the sky on July 21, 2011, to its final landing.jpg|right|150px]] * [[Уровень моря|Амшын аҩаӡара]] — [[атмосферное давление|аҳауатә қәыӷәӷәара]] 101,325 [[кПа]] (1 [[атм]].; 760 [[мм рт. ст]]), аилазаара аилаӷәӷәара 2,55{{e|22}} амолекулақәа дм³ аҟны<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = |страницы = |isbn = |archivedate = 2016-04-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160422174740/http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150 }}</ref>. Ҽынлатәи [[Небо|ажәҩан]] еилыхха [[Яркость|алашара]] 1500—5000 кд/м² 30 - 60° Амра аҳаракыраан<ref name="автоссылка2">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Таблицы физических величин |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина |место = М. |издательство = Атомиздат |год = 1975 |том = |страниц = |страницы = 647 |isbn = }} </ref>. * 0,5 км — ари аҳаракыраҟынӡа инхоит 80 % адунеи иқәынхо ауааԥсыра. * 2 км — ари аҳаракыраҟынӡа инхоит 99 % адунеи ауааԥсыра<ref>{{книга |автор = Максаковский В.П. |заглавие = Географическая картина мира |ссылка = |ответственный = |место = Ярославль |издательство = Верхневолжское издательство |год = 1996 |том = |страниц = 180 |страницы = 108 |isbn = }} </ref>. * 2 — 3 км — [[акклиматизация|акклиматизациа]] зызум ауаа рҿы агәамбзиарақәа ([[горная болезнь|ашьхачымазара]]) раарԥшра алагамҭа. * 4,7 км — [[Международная авиационная федерация|МФА]] аԥырыҩцәеи апассаџьырцәеи рзы ҵәыҵәрила иҵегьы аиқәыршәара аҭахуп. * 5,0 км — 50 % амшын аҩаӡараҿы аҳауатә қәыӷәӷәара аҟынтәи (шәахә. [[Стандартная атмосфера|Астандартә атмосфера]]). * 5,1 км — [[Ла-Ринконада (Перу)|Ла-Ринконада]] (Перу) ақалақь зегь раасҭа иҳараку еснагьтәи [[населённый пункт|еиланхарҭоуп]]. * 5,5 км — атмосфера акапан абжа иахысуп<ref name="автоссылка12">{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 381 |isbn = }} </ref> ([[Эльбрус|Ельбрус ашьха]]). Азенит аҿы ажәҩан алашара 646 — 1230 кд/м²<ref name="автоссылка4">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49, 53</ref>. * 6 км — ауаҩы инхарҭа аҳәаа ([[Гималаи]] аамҭалатәи [[Шерпы|ашерпцәа]] рҳаблақәа<ref>{{книга |автор = Гвоздецкий Н.А., Голубчиков Ю.Н. |заглавие = Горы |ссылка = https://archive.org/details/libgen_00855501 |ответственный = |место = М. |издательство = Мысль |год = 1987 |том = |страниц = 399 |страницы = [https://archive.org/details/libgen_00855501/page/n70 70] |isbn = }} </ref>), [[Горы|ашьхақәа]] рҿы аԥсҭазаара аҳәаа. * 6,5 км рҟынӡа — [[Тибет|Тибети]] [[Анды|Андеи]] [[снеговая линия|асыԥсатә цәаҳәа]]. Егьырҭ аҭыԥқәа зегьы рҿы уи еиҳа илаҟәуп, Антарктида — амшын аҩаӡара ахыхь 0 м рҟынӡа. * 6,6 км — зегь раасҭа иҳараку хаҳәтә ргылароуп ([[Льюльяильяко|Лиульиаиилиако]] ашьха, Аладатәи Америка)<ref>{{книга |автор = |заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ |ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse |ответственный = |место = М. |издательство = "Тройка" |год = 1993 |том = |страниц = 304 |страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/96 96] |isbn = 5-87087-001-1 }} </ref>. * 7 км — ауаҩы акраамҭа ашьхақәа рҿы аҟазаара иҽанраалара аҳәаа. * 7,99 км — 0 °C аан [[Высота однородной атмосферы|еизадоу атмосфереи]] [[Уровень моря|амшын аҩаӡара]] аҟынтәи еиԥшу аилаӷәӷәареи рҳәаа ауп. Ажәҩан алашара лаҟәуеит еизадоу атмосфера аҳаракыра иарбоу аҩаӡараҿы армаҷра иашьашәаланы<ref name="автоссылка6">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 23</ref>. * 8,2 км — аҵәыҵәритә сабрада ада аԥсра аҳәаа: згәы бзиоу, иазыҟаҵоу ауаҩгьы ианакәзаалакгьы ихдырра ицәыӡыр, дҭахар илшоит. Азенит аҿы ажәҩан алашара 440 — 893 кд/м²<ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 53</ref>. * 8,848 км —Адгьыл аҟны зегьь раасҭа иҳаракӡоу акәаԥ [[Эверест|Еверест]] ашьха — шьапыла акосмос ахь анеира аҳәаа. * 9 км — атмосфератә ҳауа аамҭа кьаҿк иалагӡаны аԥсыԥлагаҩагара аҽанраалара аҳәаа. * 10 — 12 км — [[тропосфера|атропосфереи]] [[стратосфера|астратосфереи]] ([[тропопауза|атропопауза]]) рҳәаа абжьаратә ҭбаарақәа рҿы. Иара убас ари иаабац [[Облака|аԥсҭҳәақәа]] рышьҭыҵра аҳәаа ауп, анаҩс иҵаӷоу, иҩоу аҳауа шьҭоуп. * 12 км — аҳауа албаадара акосмос аҿы аҟазаара иашьашәалоит (ахдырра ацәыӡра еиԥшу аамҭа ~10 - 20 с)<ref name="bme339">Черняков И. H., Дмитриев M. Т., Непомнящий С. И. Атмосфера Земли // Большая медицинская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 2. — С. 339.</ref>; аҵәыҵәри цқьа аамҭа кьаҿк иалагӡаны албаадара аҳәаа иҵегьы ақәыӷәӷәара амамкәа. Азенит аҿы ажәҩан алашара 280 - 880 кд/м²<ref name="автоссылка4" />. Ашьҭыбжьԥхатәи [[авиалайнер|апассаџьыртә ҳаирӷбақәа]] рыҭуан. * 15 — 16 км — аҵәыҵәри цқьа ала аԥсыԥлагаҩагара акосмос аҿы аҟазаара иаҟароуп<ref name="bme339" />.<br>Хыхь иаанхеит 10 % атмосфера акапан<ref name="автоссылка12" />. Ажәҩан ҭылашьцаауеит (10—15 км)<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 380 |isbn = }} </ref>. * 16 км — акабинаҿы [[Высотно-компенсирующий костюм|акостиум ҳарак]] ушәҵаны уаныҟоу иҵегьы ақәыӷәӷәара аҭахуп. * 18,9 — 19,35 — [[линия Армстронга|Армстронг ицәаҳәа]] - '''ауаҩы ицәеижь азы акосмос алагамҭа''': ауаҩы ицәеижь аԥхарра аан аӡы аилашра. Аҩныҵҟатәи аӡшьарқәа макьана еилашӡом, избанзар ацәеижь аҩныҵҟатәи ақәыӷәӷәара азхоит, аха ажьцәеи алаӷырӡи ашәах ахылҵуа аилашра иалагар алшоит, аблақәа чыр алшоит. * 19 км — [[Зенит (астрономия)|азенит]] аҿы ажәҩан ҵлашьцаа [[яркость|алашара]] 5 % амшын аҩаӡараҿы [[Диффузное излучение неба|ажәҩан иаҵәа цқьа алашара]] аҟынтәи (74,3—75 [[Свеча (единица измерения)|ацәашьқәа]]<ref>Труды всесоюзной конференции по изучению стратосферы. Л.-М., 1935. — С. 174, 255.</ref> 1490 кд/м²<ref name="автоссылка2" /> ирҿагыланы). * 20 км — азона 20 инаркны 100 км рҟынӡа апараметрқәа жәпакы рыла '''«[[Ближний космос|акосмос ааигәа]]»''' ҳәа иԥхьаӡоуп. Арҭ аҳаракырақәа рҿы аиллиуминатор аҟынтәи аҭеиҭыԥш адгьыл иазааигәоу акосмос аҿы еиԥшуп уҳәартә иҟоуп, аха [[ИСЗ|амҩанызақәа]] араҟа иԥырӡом, ажәҩан адәыкрынеиқәа аԥшшәы амоуп, Амра лашеи ақәыԥшылареи ирҿырԥшны еиқәаҵәаны ишубогьы.<br>Аԥхарратә [[аэростат|аеростат]]-[[монгольфьер|монголфьерқәа]] рыҭуан (19 811 м)<ref>{{книга |автор = |заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ |ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse |ответственный = |место = М. |издательство = "Тройка" |год = 1993 |том = |страниц = 304 |страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/141 141] |isbn = 5-87087-001-1 }} </ref>. * 20 — 30 км — [[Верхняя атмосфера|хыхьтәи атмосфера]] алагамҭа<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика: Энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1985 |том = |страниц = 528 |страницы = 34 |isbn = }} </ref>. * 20 — 22 км — '''[[Абиосфера|абиосфера]] хыхьтәи аҳәаа''': аԥшақәа рыла зыԥсы ҭоу аспорақәеи абактериақәеи рышьҭыҵра аҳәаа<ref>{{книга |автор = [[Зигель, Феликс Юрьевич|Зигель Ф. Ю.]] |заглавие = Города на орбитах |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = [[Детская литература (издательство)|Детская литература]] |год = 1980 |том = |страниц = 224 |страницы = 124 |isbn = }} </ref>. * 20 — 25 км — абжьаратә ҭбаарақәа рҿы [[озоновый слой|аозонтә ҿыгҳара]]. Ҽынла ажәҩан алашара 20—40-нтә амшын аҩаӡараҿы алашара аасҭа еиҵоуп<ref>H.A. Miley, E.H. Cullington, J.F. Bedinger Day‐sky brightness measured by rocketborne photoelectric photometers // Eos, Transactions American Geophysical Union, 1953, Vol. 34, 680—694</ref>, [[Полное солнечное затмение|амра атыҩ]] ианакуа ацәаҳәа агәҭа еиԥш, [[сумерки|аилашәшәымҭаз]] еиԥш, Амра алаԥшҳәаа аасҭа 2 - 3 градус рыла ианылаҟәу, апланетақәа убар аналшо. * 25 км — аԥхьатәи [[Космическая радиация|акосмостә радиациа]] аинтенсивра аҩынтә раантәи (атмосфераҿы ииз) аасҭа аԥыжәара аго иалагоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = |страниц = |страницы = 95 |isbn = }} </ref>. * 25 — 26 км — иҟоу ареактивтә ҳаирпланқәа [[Практический потолок|реалла рхархәара иреиҳаӡоу аҳаракыра]] ауп. * 29 км — ақәыӷәӷәара аԥсахреи аҳаракыра змоу ашоура акаҳареи рзакәан ала атмосфера зегь раасҭа илаҟәу ҭҵаарадыррала иалкаау ҳәаауп, XIX ашәышықәса<ref>{{книга |автор = |заглавие = Техническая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1912 |том = 1. Выпуск 6 |страниц = |страницы = 299 |isbn = }} </ref><ref>A.Ritter. Anwendunger der mechan. Wärmetheorie auf Kosmolog. Probleme, Лейпциг, 1882. Стр. 8—10</ref>. Усҟан ирыздыруамызт астратосфереи ашоура шьҭахьҟа ашьҭыҵреи ртәы. * 30 км — азенит аҿы ажәҩан алашара 20—35 кд/м² (~1 % адгьылтә)<ref name="автоссылка3">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 25, 49</ref>, аеҵәақәа убаӡом, иубар алшоит зегь реиҳа илашоу апланетақәа<ref>Koomen M.J. Visibility of Stars at High Altitude in Daylight // Journal of the Optical Society of America, Vol. 49, N 6, 1959, pp. 626—629</ref>. Еизадоу атмосфера аҳаракыра ари аҩаӡара ахыхь 95 — 100 м<ref name="автоссылка3" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость дневного неба на различных высотах// Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып.871, 1961. — С. 44</ref>. * 30 — 100 км — [[COSPAR]] атерминологиала [[средняя атмосфера|абжьаратә атмосфера]]<ref>{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 5 |isbn = }} </ref>. * 34,4 км — [[Марс]] ақәыԥшылараҿы абжьаратә [[Атмосферное давление|қәыӷәӷәара]] ари аҳаракыра иашьашәалоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE |ответственный = |место = М.v.aspx |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 37 |isbn = |archivedate = 2021-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101555/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE }}</ref>. Ус шакәугьы ари [[Атмосфера Марса|иҵаӷоу аҳауа]] иалшоит аԥшақәа рыла иҭынчу [[Внеземные небеса#Марс|марсиатәи ажәҩан]] ҩежь-гәилԥшшәла изшәуа асаба ашьҭыхра, асаба аныҟам аԥхьаӡаратә аасҭа шәынтә еиҳаны алашара аманы<ref>{{книга |автор = Ксанфомалити Л. В. |заглавие = Парад планет : [Рассказ о последних открытиях в физике планет] |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука. Физматлит |год = 1981 |том = |страниц = 256 |страницы = 125 |isbn = |archivedate = |archiveurl = }}</ref>. Адгьыл аҿы уи аҩыза аеффект ыҟаӡам, ажәҩангьы лашьцаны иаанхоит, избанзар ас еиԥш аҳаракырахь асаба шьҭыҵӡом. * 34,668 км — ҩыџьа аԥырҩцәа рыла [[стратостат|астратостат]] аҳаракыра арекорд (апроект «Страто-Лаб», 1961 ш.) * 35 км раҟарашәа — '''аӡы азы акосмос алагамҭа''' ма [[тройная точка воды|хынтәтәи аӡы акәаԥ]]: ари аҳаракыраҿы аҳауатә қәыӷәӷәара 611,657 Па ыҟоуп, аӡгьы 0 °C аан еилашуеит, хыхь иҵаӷаны изыҟалом. * 37,8 км — атурбореактивтә ҳаирпланқәа рыԥырра аҳаракыра арекорд ([[МиГ-25|МиГ-25М]], [[динамический потолок|адинамикатә ҭуан]])<ref>{{Cite web |url=http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |title=Рекорды МиГ-25 |access-date=2014-06-28 |archive-date=2015-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927194843/http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |url-status=live }}</ref>. * 40 км (52 000 [[Древние единицы измерения|шьаҿа]]) — '''XI ашәышықәсазы атмосфера хыхьтәи аҳәаа''': [[Сумерки|аилашәшәра]] ауреи Адгьыл адиаметри рыла уи аҳаракыра раԥхьатәи ҭҵаарадыррала аилкаара (араб ҵарауаҩ [[Альгазен]], 965—1039 шш.)<ref>{{Cite web |url=http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |title=Ф. Розенберг. История физики. Л., 1934. |access-date=2012-10-20 |archive-date=2013-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516134716/http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |url-status=live }}</ref> * 41,42 км — аӡәы напхгара зиҭо астратостат аҳаракыра арекорд, иара убас апарашиут ала аԥара аҳаракыра арекорд ([[Юстас, Алан|Алан Иустас]], 2014 ш.)<ref>{{Cite web |url=http://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |title=Parachutist's Record Fall: Over 25 Miles in 15 Minutes |website=[[The New York Times]] |access-date=2014-10-25 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417173612/https://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |url-status=live }}</ref>. Уаанӡатәи арекорд — 39 км ([[Баумгартнер, Феликс|Феликс Баумгартнер]], 2012 ш.) * 45 км — [[Прямоточный воздушно-реактивный двигатель|ииашоу аҳаир-реактивтә ҳаирплан]] азы теориатә ҳәаауп. * 48 км — Амра [[Ультрафиолетовые лучи|аультрафиолеттә шәахәақәа]] иреиҳау ринтенсивра ауп<ref name="автоссылка9">{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 8 |isbn = }}</ref>. * 50 — 55 км — астратосфереи [[мезосфера|амезосфереи]] ([[стратопауза|астратопауза]]) рҳәаа. * 50 — 150 км — ари азонаҿы [[Летательный аппарат|аппараткгьы]] акраамҭа иааиԥмырҟьаӡакәа аҳаракыраҿы изыԥыруам<ref>Обычные самолёты и аэростаты на эти высоты не поднимаются, [[ракетоплан]]ы, [[Геофизическая ракета|геофизические]] и [[Метеорологическая ракета|метеорологические ракеты]] слишком быстро тратят топливо и вскоре начинают падение, спутники с круговой орбитой, то есть формально с постоянной высотой, здесь также долго не задерживаются из-за нарастающего сопротивления воздуха, см. далее.</ref><ref name="автоссылка1">Белецкий В., Левин У. Тысяча и один вариант «космического лифта». // Техника — молодёжи, 1990, № 10. — С. 5</ref>. * 51,694 км — акосмосԥхьатәи аепоха аан аҵыхәтәантәи аԥырра мҩаԥызго аҳаракыра арекорд ауп ([[Уокер, Джозеф (лётчик-испытатель)|Џьозеф Уокер]] [[ракетоплан|аракетоплан]] [[North American X-15|X-15]] ала, хәажәкырамза 30, 1961 ш., шәахәаԥш аԥыррақәа рсиа X-15). Еизадоу атмосфера аҳаракыра 5,4 м<ref name="автоссылка6" /> — уи акапан 0,07 % еиҵоуп. * 53,7 км — аԥырҩы дызҭам [[метеозонд|аметеозонд]] [[Шарльер|арчытә аеростат]] аҳаракыра арекорд (цәыббрамза 20, 2013 ш., Иапониа)<ref>{{Cite web |url=http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |title=無人気球到達高度の世界記録更新について. (Японское агентство аэрокосмических исследований) |access-date=2017-06-25 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620123340/http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |url-status=live }}</ref>. * 55 км — [[спускаемый аппарат|илбаауа аппарат]] [[Баллистический спуск|абаллистикатә лбаараан]] иреиҳаӡоу аидара хьанҭақәа амоуп<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космическая техника |ссылка = |ответственный = Сайферт Г. |место = М. |издательство = «Наука» |год = 1964 |том = |страниц = 728 |страницы = 381 |isbn = }} </ref>.<br>Атмосфера акосмостә шәахәаркра албаадара иаҟәыҵуеит<ref>{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |часть = Глава VII. Космические лучи и частицы межзвёздного вещества |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = |страницы = |isbn = }}</ref>. Ажәҩан алашара 5 раҟара кд/м² ыҟоуп<ref>Бирюкова Л. А. Опыт определения яркости неба до высот 60 км // Труды ЦАО, 1959, вып. 25 — С. 77—84</ref><ref name="автоссылка7">{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 145 |isbn = }} </ref>. Хыхь цәырҵрақәак рылашара иԥсаҟьоу алашара алашара акырӡа ихнаҩар алшоит (шәахә.анаҩс). * 40 — 80 км — аҳауа иреиҳаӡоу аионизациа (аҳауа плазманы аҟаҵара) раԥхьатәи акосмостә ццакыра аманы атмосфера алалараан илбаауа аппарат аган иахьахьысуа аҟынтәи<ref>{{книга |автор = Попов Е. И. |заглавие = Спускаемые аппараты |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = «Знание» |год = 1985 |том = |страниц = 64 |страницы = |isbn = }} </ref>. * 60 км — [[Ионосфера|аионосфера]] алагамҭа — амратә шәахәаркрала [[Ионизация|аионизациа]] зызуу атмосфера аҵакыра. * 70 км — '''атмосфера хыхьтәи аҳәаа 1714 шықәсазы''' [[Галлей, Эдмунд|Едмунд Галлеи]] иҳасабра ала ашьханыҟәаҩцәа рықәыӷәӷәара ашәагақәа, [[Закон Бойля — Мариотта|Боиль изакәан]], [[метеор|аметеорқәа]] рхылаԥшра рышьаҭала<ref>{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |ответственный = пер. с англ. С. И. Кузнецова и Н. А. Закса; под ред. [[Тимрот, Дмитрий Львович|Д. Л. Тимрота]] |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 18 |isbn = }} </ref>. * 80 км — ирласны аҿыцәаара иахҟьаны алаҵәара иаҟәыҵуеит зегь реиҳа иауу ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа 30 м рҟынӡа. Ауаҩытәыҩса ибжьы еиԥш иҟоу еиҳа икьаҿу ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа (0,25-4,28 м)<ref>{{книга|автор=Енохович А. С.|заглавие=Справочник по физике.—2-е изд.|ссылка=|ответственный=под ред. акад. И. К. Кикоина|место=М.|издательство=Просвещение|год=1990|том=|страниц=384|страницы=104|isbn=}}</ref>, еиҳаракгьы аультрабжьы еиҳа имаҷу аҳаракырақәа рҟны иҿыцәаауеит<ref>{{книга |автор = Митра С.К. |заглавие = Верхняя атмосфера. Пер. с англ. Розенберга Г.В. и Макаровой Е.А. |ответственный = Под ре. Красовского В.И. и Альберта Я Л. |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1955 |том = |страниц = 640 |страницы = 62 |isbn = }} </ref> * 80 км — аорбита аҟынтәи албаара излалаго [[Искусственный спутник Земли|Адгьыл иԥсабаратәым амҩаныза]] аҳаракыра ауп<ref>{{Cite web |url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |title=Ежегодник БСЭ, 1966 |access-date=2017-03-04 |archive-date=2012-09-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AgSVh6UI?url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |url-status=live }}</ref>.<br>[[Первая космическая скорость|1-тәи акосмостә ццакыра]] ([[Спускаемый аппарат|СА]] [[Союз (космический корабль)|Союз]]) ала албаараан ашәҟәы иҭаргало аидара хьанҭақәа рылагамҭа<ref>{{книга |автор = Батурин, Ю.М. |заглавие = Повседневная жизнь российских космонавтов |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Молодая гвардия |год = 2011 |том = |страниц = 127 |страницы = |isbn = }}</ref>. * 75 — 85 км — зны-зынла 1 - 3 кд/м² рҟынӡа алашара змоу [[Серебристые облака|ираӡныԥсараха иҟоу аԥсҭҳәақәа]] рцәырҵра аҳаракыра<ref>{{книга |автор = Ишанин Г. Г., Панков Э. Д., Андреев А. Л. |заглавие = Источники и приемники излучения |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина |место = СПб |издательство = Политехника |год = 19901991 |том = |страниц = 240 |страницы = |isbn = 5-7325-0164-9 }} </ref>. * 80,45 км (50 миль) — '''[[ВВС США|ЕАА Аҳаиртә мчрақәа]] рҿы акосмос аҳәаа.''' [[NASA|НАСА]] [[Международная авиационная федерация|ФАИ]] аҳаракыра 100 км иқәныҟәоит<ref name=wings>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|title=A long-overdue tribute|publisher=NASA|date=2005-10-21|access-date=2006-10-30|archive-date=2018-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024043825/https://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|автор=Wilson W.S. Wong, James Gordon Fergusson|заглавие=Military space power: a guide to the issues|ссылка=https://archive.org/details/militaryspacepow0000wong/page/16|series=Contemporary military, strategic, and security issues|издательство=ABC-CLIO|год=2010|isbn=0-313-35680-7|страницы=16|язык=en}}</ref>. * 80 — 90 км — [[мезосфера|амезосфереи]] [[термосфера|атермосфереи]] ([[мезопауза|амезопауза]]) ирыбжьоу аҳәаа. Ажәҩан алашара 0,08 кд/м²<ref name="автоссылка10">{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 146 |isbn = }} </ref><ref>Berg O.E. Day sky brightness to 220 km // Journal of Geophysical Research. 1955, vol. 60, № 3, p. 271—277</ref>. * 90 км — [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] ала албаараан ашәҟәы иҭаргало аидара хьанҭақәа рылагамҭа ауп. * 90 — 100 км — [[турбопауза|атурбопауза]], уи аҵаҟа [[гомосфера|агомосфера]] ыҟоуп, уаҟа аҳауа еилаҩынтуеит, еилазаашьала еиԥшуп, хыхь — аԥшақәа ахьыҟам, аҳауа [[Молекулярная масса|массала]] еиуеиԥшым арчқәа рҿыгҳарақәа рыла иахьшо [[гетеросфера|агетеросфера]]. * 100 км раҟара — [[Плазмосфера|аплазмосфера]] иалагамҭоуп, уаҟа аионизациа зызу аҳауа [[Магнитное поле Земли|амҳалдызосфера]] аус ацнауеит. * 100 км раҟара — 10 — 20 км иҟоу [[Собственное свечение атмосферы|атмосфера ацәылашара]] зегь реиҳа илашоу анатритә ҿыгҳароуп<ref>{{cite web|title=Airglow|url=http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm|archive-date=2017-02-16|access-date=2017-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216130417/http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm|url-status=live}}</ref>, акосмос аҟынтәи иаку илашо ҿыгҳараны иубоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Физическая энциклопедия |ссылка = |ответственный = А. М. Прохоров |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1988 |том = 1 |страниц = 704 |страницы = 139 |isbn = }} </ref> * 100 км — '''1902 шықәсанӡа ишьақәырӷәӷәоу атмосфера аура''' (арадиоцәқәырԥа аазырԥшуа [[Ионосфера#Слой Е|Кеннелли—Хевисаид]] аионизациа зызуу аҿыгҳара 90 - 120 км аартра иабзоураны)<ref name="автоссылка8">{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |часть = Глава II. Рассказ продолжается |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 21 |isbn = }}</ref>. [[Афаил:Orbitalaltitudes.jpg|center|820px]]{{clear}} === Адгьыл иазааигәоу акосмостә ҵакыра === [[Афаил:Space011.jpg|right|150px]] [[Афаил:20120522144425!Mercury-Redstone 3 - Earth observation - S61-01918 - cut.jpg|right|150px]] [[Афаил:Gemini-9 Angry Alligator.jpg|right|150px]] [[Афаил:View from Gemini 10 2.jpg|right|150px]] [[Афаил:Alexey Akindinov. Gagarin's breakfast. 2011-2012.jpg|right|150px]] [[Афаил:Tracy Caldwell Dyson in Cupola ISS.jpg|right|150px]] [[Афаил:Bruce McCandless II during EVA in 1984.jpg|right|150px]] [[Афаил:ISS-46 Aurora Borealis over the North Pacific Ocean.jpg|right|150px]] [[Афаил:India and Ceylon as seen from the orbiting Gemini-11 spacecraft.jpg|right|150px]] [[Афаил:As08-16-2593 crop.png|right|150px]] [[Афаил:Nasa earth.jpg|right|150px]] [[Афаил:Falcon 9 carrying DSCOVR, 2nd stage with Earth in background (16673034486).png|right|150px]] * 100 км — '''атмосфереи акосмоси рыбжьара жәларбжьаратәи аофициалтә ҳәаа''' - [[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]], [[Аэронавтика|аеронавтикеи]] [[Космонавтика|акосмонавтикеи]] ирыбжьоу аҳәаа. [[Летающий корпус|Иԥыруа акорпуси]] амҵәыжәҩақәеи 100 км инаркны ҵакы рымаӡам, избанзар [[Подъёмная сила|ашьҭыхгатә мчы]] аԥҵаразы аԥырра аццакра [[Первая космическая скорость|актәи акосмостә ццакыра]] еиҳахоит, аҳауатә ԥрыгатә аппарат [[ИСЗ|космостә мҩанызаны]] иҟалоит. Аҭагылазаара аилаӷәӷәара 12 [[квадриллион]] хәҭаҷ 1 дм³ азы<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 158 |isbn = |archivedate = 2021-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101549/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838 }}</ref>, ицәеиқәароу-адәыкрынԥштәыла ажәҩан алашара 0,01-0,0001 кд/м²—уахынлатәи ажәҩан иаҵәа-цәеиқәара алашара иазааигәахоит<ref name="автоссылка10" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 27, 49</ref>. Еизадоу атмосфера аҳаракыра 45 см<ref name="автоссылка6" />. * 100 — 110 км — [[Вход в атмосферу|амҩаныза аилабгара алагамҭа]]: амратә батареиақәа рантеннақәеи рпанельқәеи рбылра<ref>{{Cite web |url=http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |title=Анфимов Н. А. Обеспечение управляемого спуска с орбиты орбитального пилотируемого комплекса «Мир» |access-date=2016-09-25 |archive-date=2016-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011153024/http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |url-status=live }}</ref>. * 108 км<ref name="автоссылка5">Спутник на круговой орбите с такой начальной высотой</ref> — иреиҵаӡоу [[Баллистический коэффициент|абаллистикатә коеффициент]]<ref name="автоссылка11">{{книга |автор = Иванов Н. М., Лысенко Л. Н. |заглавие = Баллистика и навигация космических аппаратов |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Дрофа |год = 2004 |том = |страниц = 544 |страницы = 113 |isbn = }}</ref> змоу амҩаныза аҵыхәтәантәи аикәшара алагара иреиҵаӡоу ҳаракыроуп, аикәшара хыркәшо амҩаныза [[баллистический спуск|абаллистикатә лыбаарахь]] ииасуеит. * 110 км — еиҳа иҳаракны иԥыруа амҩаныза хьанҭа зыгәҭасуа аппарат иреиҵаӡоу аҳаракыра ауп<ref name="автоссылка1" />. * 110 — 120 км<ref name="автоссылка5" /> — ареалтә мҩанызақәа аҵыхәтәантәи реикәшара алагамҭа иреиҵаӡоу аҳаракырақәа роуп<ref name="автоссылка11" />. * 118 км — аҳауатә ԥша аҟынтәи еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рырҩашқәа рахь аиасра<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |title=Где начинается граница космоса? |access-date=2016-04-16 |archive-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425163154/http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |url-status=live }}</ref>. * 120 — 150 км — зхы иақәиҭу-амолекулиартә цашьа аҟынтәи инеиԥынкылоу аӡымҩас ахь аиасра, уаҟа аҳауа аҟәырҷахақәа рхы иақәиҭны реиԥхныҩлара абжьаратәи аура амҩаныза иаабац ашәагаақәа ирҿырԥшхоит 1 инаркны 25 м рҟынӡа<ref>{{книга |автор = Кинг-Хили Д. |заглавие = Теория орбит искусственных спутников в атмосфере / Перевод с англ. Ю.А. Рябова. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Мир |год = 1966 |том = |страниц = 189 |страницы = 21—22 |isbn = }} </ref>. Ижәыло аҳауа арҩаш амҩаныза аԥхьа аилаӷәӷәахара иалагоит, еиҳа аанкыларатә нырра анаҭоит. [[микроспутник|Амикромҩанызақәеи]] аметеорит хәыҷқәеи рзы ари аҳәаа ҵаҟа иҟоуп. * 121 — 122 — [[Разведывательный спутник|имаӡоу амҩанызақәа]] зегь раасҭа илаҟәу ралагарҭатә [[перигей|перигеи]] ауп, урҭ [[апогей|рапогеи]] 266—346 км акәын, аҟазаара аамҭа 1 - 2 мшы<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 526, 527 |isbn = }} </ref>. * 122 км (400 000 фут) — аорбита аҟынтәи ахынҳәраан атмосфера раԥхьатәи иубартә иҟоу цәырҵрақәоуп: ижәыло аҳауа [[Спейс Шаттл|Спеис Шаттл]] ҳәа изышьҭоу амҵәыжәҩа змоу аппарат аныҟәараан ԥынҵала иҭышәыннартәалоит<ref name="lenta-grenze" />. * 130 км<ref name="автоссылка5" /> — адиаметр 2,3 м, акапан 2400 кьыла змоу акәымпыл еиԥшу амҩаныза аҵыхәтәантәи аикәшара алагамҭа аҳаракыра ([[Спускаемый аппарат|СА]] [[Восток (космический корабль)|Восток]] арбагақәа)<ref name=autogenerated1>{{Статья|ссылка=http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81|автор=Митрофанов А.|заглавие=Аэродинамический парадокс спутника|год=1998|язык=ru|издание=Квант|тип=журнал|номер=3|страницы=3—6|issn=0130-2221|archive-date=2016-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911081922/http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81}}</ref><ref>Инженерный справочник по космической технике / [Алатырцев А. А., Алексеев А. И., Байков М. А. и др.] ; Под ред. засл. деят. науки и техники РСФСР, проф., д-ра техн. наук А. В. Солодова. — 2-е изд., перераб. и доп. — Москва : Воениздат, 1977. — 430 с., С. 81</ref>; егьырҭ адыррақәа рыла убарҭ аҭагылазаашьақәа рзы 150 км раҟарашәа<ref>Охоцимский Д Е, Энеев Т М, Таратынова Г П «Определение времени существования искусственного спутника Земли и исследование вековых возмущений его орбиты» УФН 63 33-50 (1957) — 1,18 оборота: посчитано по формуле на стр. 42 с использованием коэффициента 0,04, соответствующего на графике высоте орбиты 145—150 км</ref> * 135 км — [[болид|аболидқәа]] рцәырҵра иреиҳаӡоу ҳаракыроуп<ref>{{книга |автор = Федынский В. В. |заглавие = Метеоры |часть = 3. Полёт метеоров в земной атмосфере |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Государственное издательство технико-теоретической литературы |год = 1956 |том = |страниц = |страницы = |серия = Популярные лекции по астрономии. Выпуск 4 |isbn = }}</ref>. * 150 км<ref name="автоссылка5" /> — геометриала изызҳауа аццакра змоу амҩаныза аҳаракыра ацәыӡуеит, уи иазаанхеит 1-2 аикәшара<ref>{{книга |автор = Александров С. Г., Федоров Р. Е. |заглавие = Советские спутники и космические корабли |часть = Глава I. Общие сведения о космических аппаратах и ракетах. Особенности движения спутников |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство Академии Наук СССР |год = 1961 |издание = 2-е изд. доп. и перераб. |том = |страниц = |страницы = |isbn = }}</ref>; амидель аҵакыра 1 м² (адиаметр 1,14 м) зыкапан 1000 кьыла иҟоу амҩаныза еикәыршарак ала 20 км рыла илбаауеит<ref name=autogenerated1 />. * 150 — 160 км — ҽынлатәи ажәҩан еиқәаҵәахоит<ref name="автоссылка9" /><ref name=Army>{{cite web|title=Space Environment and Orbital Mechanics|url=https://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|publisher=United States Army|access-date=2012-04-24|archive-date=2016-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902144746/http://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|url-status=dead}}</ref>: ажәҩан алашара абла еилнарго иреиҵаӡоу алашара 1{{e|-6}} кд/м² иазааигәахоит<ref name="автоссылка10" /><ref>Hughes J. V., Sky Brightness as a Function of Altitude // Applied Optics, 1964,vol. 3, N 10, p. 1135—1138.</ref><ref>{{книга |автор = Енохович А. С. |заглавие =Справочник по физике.—2-е изд |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина |место = М. |издательство = Просвещение |год = 1990 |том = |страниц = 384 |страницы = 213 |isbn = }} </ref>. * 160 км (100 миль) — цәгьам-бзиам иҭышәынтәалоу [[Низкая околоземная орбита|адгьыл иазааигәоу аорбита лаҟәқәа]] рылагамҭа аҳәаа ауп. * 188 км — раԥхьатәи аԥырҩы дызмам [[Суборбитальный космический полёт|акосмостә ԥырра]] аҳаракыра ([[Баллистическая ракета|аракета]] [[Фау-2]], 1944 ш.)<ref name="pnm-1">{{книга|автор=Walter Dornberger |заглавие=Peenemünde. Moewig Dokumentation (Том 4341) |место=Berlin |издательство=Pabel-Moewig Verlag Kg |год=1984 |страницы=297 |страниц= |isbn=3-8118-4341-9}}</ref><ref name="Dorn_V2">{{книга |автор=[[Дорнбергер, Вальтер|Дорнбергер Вальтер]] |заглавие=Фау-2. Сверхоружие Третьего Рейха. 1930-1945 |оригинал=V-2. The Nazi Rocket Weapon |ссылка=|ответственный=Пер. с англ. И. Е. Полоцка |место=М. |издательство=Центрполиграф |год=2004 |страниц=350 |isbn=5-9524-1444-3}}</ref>. * 200 км — аамҭакьаҿлатәи аҭышәынтәалара змоу еиҳа илаҟәу орбитоуп (мышқәак рҟынӡа). * 302 км — раԥхьатәи аԥырра мҩаԥызго акосмостә ԥырра иреиҳаӡоу аҳаракыра ([[апогей|апогеи]]) ([[Ю. А. Гагарин|И. А. Гагарин]] [[Восток-1]] акосмостә ӷбаҿы, мшаԥымза 12, 1961 ш.). * 320 км — '''ишьақәырӷәӷәоу атмосфера аура 1927 шықәсазы''' — [[Ионосфера#Слой F|Еплтон иҿыгҳара]] аартра)<ref name="автоссылка8" />. * 350 км — акраамҭатәи аҭышәынтәалара змоу еиҳа илаҟәу орбитоуп (шықәсқәак рҟынӡа). * 400 км раҟара — [[Международная космическая станция|Жәларбжьаратәи акосмостә станциа]] аорбита аҳаракыра. [[Ядерное испытание|Аиадертә ԥышәарақәа]] иреиҳау рыҳаракыра ([[Starfish Prime]], 1962 ш.). [[Ядерный взрыв|Аԥжәара]] иаԥнаҵеит аамҭалатәи иԥсабаратәым [[радиационный пояс|арадиациатә маҟа]], уи адгьыл иазааигәоу аорбитақәа рҿы акосмонавтцәа ашьыр алшон, аха убри аамҭазы аԥыррақәа мҩаԥыргомызт. * 500 км — аҩныҵҟатәи [[протон|апротонтә]] [[радиационный пояс|радиациатә маҟа]] алагамҭеи ауаҩы акраамҭа иԥырразы ишәарҭадоу аорбитақәа рхыркәшареи роуп. Абла иазеиҩымдыраауа ажәҩан алашара макьанагьы аҭыԥ амоуп<ref name="автоссылка7" />. * 690 км — [[термосфера|атермосфереи]] [[экзосфера|аекзосфереи]] ([[Термопауза|Атермопауза]], [[экзобаза|аекзобаза]]) рҳәаа абжьаратә ҳаракыра ауп. Аекзобаза иҩахыкны аҳауа амолекулақәа рхы иақәиҭны [[длина свободного пробега|реиԥхныҩлара аура]] еизадоу атмосфера аҳаракыра аасҭа еиҳауп, [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] аасҭа иласны аҩада иԥыруазар, 50 % иреиҳаны [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера аанрыжьыр]] алшоит. * 947 км — адгьыл раԥхьатәи иԥсабаратәым амҩаныза апогеи аҳаракыра ([[Спутник-1|Амҩаныза-1]], 1957 ш.). * 1000 — 1100 км — [[Полярное сияние|аполиартә каҷҷарақәа]] иреиҳаӡоу рыҳаракыра, адгьыл ақәыԥшылараҟынтә аҵыхәтәантәи иубо атмосфера ацәырҵра; аха абжьааԥны 1 кд/м² рҟынӡа алашара<ref>{{книга |автор = Исаев С. И., Пудовкин М. И. |заглавие = Полярные сияния и процессы в магнитосфере Земли |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина |место = Л. |издательство = Наука |год = 1972 |том = |страниц = 244 |страницы = |isbn = 5-7325-0164-9 }} </ref><ref>{{книга |автор = Забелина И. А. |заглавие = Расчёт видимости звёзд и далёких огней |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Машиностроение |год = 1978 |том = |страниц = 184 |страницы = 66 |isbn = }} </ref> ибзианы иубарҭоу акаҷҷарақәа мҩаԥысуеит аҳаракырақәа 90—400 км рҟны. Аилазаара аилаӷәӷәара 400 — 500 [[миллион]] хәҭаҷ 1 дм³ рҟны<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=C3DF7C3F-D2E6-41C0-9A0B-D201E02BAC99 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 168 |isbn = |archive-date = 2023-04-04 |access-date = 2016-06-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230404040835/https://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=C3DF7C3F-D2E6-41C0-9A0B-D201E02BAC99 |url-status = live }}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская Энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 174 |isbn = }} </ref>. * 1300 км — '''ашәҟәы иҭагалоу атмосфера аҳәаа 1950 шықәсазы'''<ref>Большая Советская Энциклопедия, 3 том. Изд. 2-е. М., «Советская Энциклопедия», 1950. — С. 377</ref>. * 1320 км — [[Баллистическая ракета|абаллистикатә ракета]] атраекториа иреиҳаӡоу аҳаракыра 10 нызқь км абжьаӡараҿы аԥырраан<ref>Николаев М. Н. Ракета против ракеты. М., Воениздат, 1963. С. 64</ref>. * 1372 км — Амзахь раԥхьатәи аԥыррақәа ҟалаанӡа ауаҩы илиршаз иреиҳау аҳаракыра; акосмонавтцәа раԥхьаӡакәны ирбеит баша ихаргьежьу [[горизонт|алаԥшҳәаа]] акәымкәа, Адгьыл ахыгьежьаара (аӷба «[[Джемини-11|Џьемини-11]]», цәыббрамза 2, 1966 ш.)<ref>{{Cite web |url=http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |title=Adcock G. Gemini Space Program--Finally, Success |access-date=2017-03-04 |archive-date=2017-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305193819/http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |url-status=live }}</ref>. * 2000 км — [[Низкая околоземная орбита|адгьыл иазааигәоу аорбита лаҟәқәеи]] [[средняя околоземная орбита|абжьаратә орбитақәеи]] рыбжьара инықәырԥшны иарбоу аҳәаа. Атмосфера амҩанызақәа анырра рнаҭом, урҭ аорбитаҿы акыр зқьышықәсақәа рыҩнуҵҟа аҟазаара рылшоит. * 3000 км — аҩныҵҟатәи арадиациатә маҟа апротонқәа раара иреиҳаӡоу аиҭаҟалара (0,5 — 1 [[Грей (единица измерения)|Гр]]/сааҭ рҟынӡа — сааҭқәак рыҩнуҵҟа аԥырра иалагӡаны ԥсышьацәгьа узҭо ҩаӡароуп)<ref>{{книга |автор = Бубнов И. Я., Каманин Л. Н |заглавие = Обитаемые космические станции |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1964 |том = |страниц = 192 |страницы = |isbn = }} </ref>. * 12756,49 км — апланета [[Адгьыл|Адгьыл]] [[экватор|аекваториалтә]] [[диаметр]] иаҟароу абжьаӡаранӡа ҳнаскьеит. * 17 000 км — уахыки-ҽнаки рыла 0,4 Гр рҟынӡа адәахьтәи [[электрон|аелектронтә]] [[Радиационный пояс|радиациатә маҟа]] аинтенсивра иреиҳаӡоу аҩаӡара<ref>{{книга |автор = Уманский С. П. |заглавие = Человек в космосе |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1970 |том = |страниц = 192 |страницы = 23 |isbn = }} </ref>. * 27 743 км — заанаҵы иаарԥшу астероид [[2012 DA14]] (мышкы еиҳаны) аԥырра абжьаӡара. * 35 786 км — адгьыл иазааигәоу [[средняя околоземная орбита|абжьаратәии]] [[высокая околоземная орбита|иҳаракуи аорбитақәа]] ирыбжьоу аҳәаа.<br>[[Геостационарная орбита|Агеостационартә орбита]] аҳаракыра, ас еиԥш иҟоу аорбитаҿы амҩаныза еснагь [[экватор|аекватор]] аҟны кәаԥк иахакнаҳазаауеит. Ари аҳаракыраҿы ахәҭаҷқәа реилаӷәӷәара ~20 – 30 нызқь аӡри атомқәа дм³ аҟны иҟалоит<ref>{{книга |автор = |заглавие =Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская Энциклопедия |год = 1968 |том = |страниц = 528 |страницы = 451 |isbn = }} </ref>. * 80 000 км раҟара — '''XX ашәышықәса актәи азбжазы атмосфера атеориатә ҳәаа'''. Атмосфера зегьы адгьыл еиҟараны иацгьежьуазҭгьы, аекватор аҿы ари аҳаракыраҟынтә [[центробежная сила|агәҭантәи амч]] адхалара еиҳахон, уи аҳәаа иҭыҵыз аҳауа амолекулақәа хара-бӷьара еимбӷьыжәаа ицон<ref>{{книга |автор = |заглавие = [[Техническая энциклопедия]]. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = ОГИЗ РСФСР |год = 1939 |том = 1 |страниц = 1184 |страницы = 1012 |isbn = }}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = [[Enciclopedia Espasa|Enciclopedia universal ilustrada europeo-americana]] |ссылка = |ответственный = |место = |издательство = |год = 1907 |том = VI |страниц = 1079 |страницы = 931 |isbn = }}</ref>. Аҳәаа ареалтә ҳәаа иазааигәахеит, [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера аԥсаҟьара]] ацәырҵрагьы аҭыԥ амоуп, аха уи зыхҟьо [[Экзосфера|аекзосфера]] амҽхак зегьы аҿы Амра [[Солнечное излучение|аԥхарратәи]] [[Солнечный ветер|акорпускулиартәи]] анырра ауп. * 90 000 км раҟара — [[Магнитосфера Земли|Адгьыл амҳалдызасфереи]] [[Солнечный ветер|амратә ԥшеи]] реидыслара иарҿиаз [[Головная ударная волна|ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥа хада]] аҟынӡа абжьаӡара ауп. * 100 000 км — Амра аганахьала Адгьыл [[Экзосфера|аекзосфера]] ([[геокорона|агеогәыргьын]]) хыхьтәи аҳәаа<ref name="aes2">[http://astro.lnu.edu.ua/astro/bukvy/g.pdf Геокорона] // [http://astro.lnu.edu.ua/astro Астрономічний енциклопедичний словник] / За загальною редакцією І. А. Климишина та А. О. Корсунь. — Львів, 2003. — С. 109. — ISBN 966-613-263-X. {{In lang|uk}}</ref>, [[Солнечная активность|амра активра]] аныҳараку уи Адгьыл адиаметрқәа 5 рҟынӡа еилаӷәӷәахоит (~60 нызқь км). Аха ашәшьыратә ган ала амра аԥша зысуа аекзосфера «аҵыхәа» аҵыхәтәантәи ашьҭақәа убар алшоит адгьыл адиаметрқәа 50—100 (600—1200 нызқь км) рҟынӡа<ref>{{книга |автор = Koskinen, Hannu |заглавие = Physics of Space Storms: From the Surface of the Sun to the Earth |ссылка = https://books.google.ru/books?id=cO0nwfhXVjUC&pg=PA32&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |ответственный = |место = Berlin |издательство = Springer-Verlag Berlin Heidelberg |год = 2011 |том = |страниц = |страницы = 42 |isbn = ISBN 3-642-00310-9 }} </ref>. [[Лунный месяц|Есымза]] ԥшьымш рыҩныҵҟа уи аҵыхәа Амза иахысуеит<ref>{{cite book|last1=Mendillo|first1=Michael|chapter=The atmosphere of the moon|title=Earth-Moon Relationships|page=275|location=Padova, Italy at the Accademia Galileiana Di Scienze Lettere Ed Arti|date=November 8–10, 2000|editor1-first=Cesare|editor1-last=Barbieri|editor2-first=Francesca|editor2-last=Rampazzi|publisher=Springer|isbn=0-7923-7089-9|url=https://books.google.com/books?id=vpVg1hGlVDUC&pg=PA275}}</ref><ref>Межпланетная среда и физика магнитосферы : [Сборник статей / Редколлегия: Г. А. Скуридин (отв. ред.) и др.] ; АН СССР. Ин-т косм. исследований. — Москва : Наука, 1972. — 211 с., С. 112</ref>. [[Афаил:Moon-Earth.jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Межпланетное пространство|Апланетабжьаратә ҵакыра]] === [[Афаил:Earth rising above the lunar horizon.jpg|right|150px]] [[Афаил:Hertzsprung in Light and Shadow (art002e021296).jpg|right|150px]] [[Афаил:Earth and Moon seen from 183 million kilometers by MESSENGER (cropped).png|right|150px]] [[Афаил:Simulated view from Voyager 1 looking toward the Sun (EOSS).jpg|right|150px]] [[Афаил:Sedna mystery deepens as Hubble offers best look at farthest planetoid (artist's impression) (opo0414e).jpg|right|150px]] [[Афаил:Heliopause diagram.png|right|150px]] * 260 000 км — ахьанҭара асфера арадиус, Адгьыл адхалара Амра адхалара иахьаԥнаго. * 363 104 — 405 696 км — Амза аорбита Адгьыл иахыкны аҳаракыра (30 Адгьыл адиаметрқәа). Адгьылтә орбита акәша-мыкәша апланетабжьаратә ҭыԥҭаӡара аилазаара аилаӷәӷәара ([[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аилаӷәӷәара) 5 — 10 нызқь хәҭаҷқәа 1 дм³ аҟны 200 000 хәҭаҷ рҟынӡа 1 дм³ аҟны [[Солнечная вспышка|амра ашәалҟьамрақәа]] раан<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 292 |isbn = }} </ref> * 406 778 км — ауаҩы дахьыҟаз аҳаракыра абсолиуттә рекорд: [[Артемида-2]] мшаԥымза 6, 2026 ш. Уи иаԥхьанеиуаз арекорд «[[Аполлон-13]]» мшаԥымза 14, 1970 ш. 400 171 км<ref>{{Cite web |last=Wall |first=Mike |date=2026-04-06 |title=Artemis 2 breaks humanity's all-time distance record during historic loop around the moon |url=https://www.space.com/space-exploration/artemis/artemis-2-breaks-humanitys-all-time-distance-record-during-historic-loop-around-the-moon |access-date=2026-04-06 |website=Space.com |language=en-US}}</ref> ма 401 056 км {{Ахыԥхьаӡара|401056|акилометр}}<ref>{{Британника онлайн|40000|Astronaut|2017-07-06}}</ref> * 928 000 км — [[Сфера действия тяготения|Адгьыл агравитациатә нырра асфера]] арадиус, уаҟа акосмостә цәеижьқәа рныҟәара инықәырԥшшәа адгьыл афокус аҿы иҟоу [[Законы Кеплера|кеплертәи аорбита]] ала аныҟәара иашьашәалоит. Анаҩс Амра адхалара асфера иалҵыз ацәеижьқәа аднахалалоит. * 1 497 000 км — Адгьыл [[Сфера Хилла|Хилл исфера]] арадиуси уи аорбитатә мҩанызақәа иреиҳау рыҳаракыреи роуп. [[Точки Лагранжа|Алибрациа акәаԥқәа]] руакы аҟынӡа абжьаӡара L2, зыҟны уахь иақәшәо ацәеижьқәа агравитациатә еибакапанраҿы иҟоу насгьы Адгьылгьы Амрагьы ирымҩанызақәоу, еиԥшу [[Сидерический период|аикәшаратә аамҭа]] шықәсык рыманы<ref>{{книга |автор = Левантовский В.И. |заглавие = Механика космического полёта в элементарном изложении, 3-е изд. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука |год = 1980 |том = |страниц = 512 |страницы = 360 |isbn = }} </ref>. [[Гало-орбита|Ари акәаԥ ахь инагоу]] акосмостә станциа атраекториа арҽеираҿы абылтәы иреиҵаӡоу ахарџь аманы еснагь Адгьыл иашьҭанеиуазаарын, уи ашәшьыраҿы иагьыҟалон. * 21 000 000 км — иԥыруа аобиектқәа рахь Адгьыл [[Гравитационное взаимодействие|агравитациатә нырра]] ыӡуеит ҳәа иуԥхьаӡар алшоит<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />. * 40 000 000 км — Адгьыл инаркны ааигәатәи апланета ду [[Венера]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. * 56 000 000 — 58 000 000 км — [[Противостояние планеты|Аиҿагылара дуқәа]] раан [[Марс]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. * 149597870,7 км — Адгьыл инаркны [[Амра|Амра]] аҟынӡа ибжьаратәу абжьаӡара. Ари абжьаӡара Амратә системаҿы абжьаӡарақәа шәага-загас ирымоуп, [[астрономическая единица|астрономиатә цыра]] ([[а. е.|а.ц.]]) ҳәа иагьашьҭоуп. [[Свет|Алашара]] ари абжьаӡара иахысуеит 500 секунд (8 минуҭки 20 секунди) раҟара рыла. * 590 000 000 км — Адгьыл инаркны ааигәатәи [[Газовая планета|арчытә планета ду]] [[Иупитер|Иупитер]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. Анаҩстәи ахыԥхьаӡарақәа Амра аҟынтәи абжьаӡара аадырԥшуеит. * 4 500 000 000 км (4,5 [[миллиард]] км, 30 [[а. е.|а.ц.]]) — амра иазааигәоу [[Межпланетное пространство|апланетабжьаратә ҵакыра]] аҳәаа арадиус — зегь реиҳа ихароу апланета ду [[Нептун]] аорбита арадиус. Коипер имаҟа алагамҭа. * 8 230 000 000 км (55 а.ц.) — [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] харатәи аҳәаа — апланета ҵан [[Плутон]] злахәу аҵаа планетақәа рмаҟа. Зорбитақәа еиҵыхны еицырдыруа [[Транснептуновый объект|транснептунтә обиектқәаки]] [[Короткопериодическая комета|апериод кьаҿтә кометақәеи]] рыла ишьақәгылоу [[Рассеянный диск|Иԥсаҟьоу адиск]] алагамҭа. * 11 384 000 000 км — Апланета ҟаԥшь маҷ [[(90377) Седна|Седна]] [[перигелий|аперигели]] 2076 шықәсазы, Иԥсаҟьоу адиски Оорт Аԥсҭҳәеи рыбжьара еиҭаҵратә хҭысуп (шәахә ҵаҟа). Уи ашьҭахь апланета фнызқь шықәса рыҩнуҵҟатәи еиҵыху аорбита ала Амра 140—150 млрд км иацәыхароу [[Афелий|афелиҟа]] аԥырра иалагоит. * 11 — 14 млрд км — [[Гелиосфера|агелиосфера]] аҳәаа, уаҟа [[солнечный ветер|амратә ԥша]] абжьаԥысратә ццакыра аманы [[межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьар]] иақәшәоит, ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥагьы аԥнаҵоит, '''[[Межзвёздное пространство|аеҵәабжьаратә ҵакыра]] алагамҭа.''' * 23 337 267 829 км (156 а.ц.) — Амра инаркны зегь реиҳа ихароу аеҵәабжьаратә автоматикатә [[Космический аппарат|космостә аппарат]] [[Вояджер-1|Воиаџьер-1]] аҟынӡа абжьаӡара, мшаԥымза 24, 2022 шықәсазы. * 35 000 000 000 км (35 [[млрд]] км, 230 а.ц.) — Амратә система аеҵәабжьаратә маҭәашьар ала ахатәы ныҟәарала ишьақәнаргылаз [[Головная ударная волна#Головная ударная волна вокруг Солнечной системы|ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥа хада]] ҳәа агәаанагара ззыҟоу аҟынӡа абжьаӡара. * 65 000 000 000 км — аппарат [[Вояджер-1|Воиаџьер-1]] аҟынӡа абжьаӡара 2100 шықәсазы. [[Афаил:Universe Reference Map ru.jpg|center|820px]]{{clear}} === Аеҵәабжьаратә ҵакыра === {{Main|Аеҵәабжьаратәи аҭыԥ}} [[Афаил:Kuiper oort ru.png|right|150px]] [[Афаил:StarsNearSun.svg|right|150px]] [[Афаил:Flying among the closest stars to the Solar System.ogg|right|150px]] <!--[[Афаил:Nearest stars red-green.png|right|150px]]--> [[Афаил:Local bubble ru.png|right|150px]] [[Афаил:Orion Arm ru.jpg|right|150px]] [[Афаил:Milky Way full annotated russian.jpg|right|150px]] {{See also|Акосмос ҵаула аобиект}} * 300 000 000 000 км (300 млрд км) раҟара — [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] аҩнуҵҟа иҟоу [[Облако Хиллса|Хиллс иԥсҭҳәа]] ааигәатәи аҳәаа — аҵаа ԥҽыхақәа реизарҭа ду, аха даара иҵаӷоу акәымпыл еиԥшу, ашьшьыҳәа зорбитақәа ирныланы инеиуа. Иналаршә-ҩаларшәны уи аԥҭа иалҵны [[Амра|Амра]] ианазааигәахо, урҭ [[Долгопериодическая комета|апериод ду змоу кометақәаны]] иҟалоит. * 4 500 000 000 000 км (4,5 [[триллион|трлн]] км) — Оорт иԥсҭҳәа аҟынтәи амра иазааигәоу аҭыԥ ахь акометақәа рҵыхәтәа цәырызго агипотезатә планета [[Тюхе (гипотетическая планета)|Тиухе]] аорбита аҟынӡа абжьаӡара. * 9460730472580,8 км (инықәырԥшшәа 9,5 трлн км) — [[световой год|алашаратә шықәса]] — [[Скорость света|299 792 км/с аццакра]] змоу алашара шықәсак иалагӡаны изхысуа абжьаӡара. Аеҵәабжьаратәи агалактикабжьаратәи абжьаӡарақәа ршәара иазырхоуп. * 15 000 000 000 000 км рҟынӡа — акометақәа Амрахь раара зхароу аеҵәа [[Немезида (звезда)|Немезид]] Амра агипотезатә мҩаныза аԥшаара алшоит. * 20 000 000 000 000 км рҟынӡа (20 трлн км, [[Световой год|ҩ-лашара шықәсак]]) — Амратә система агравитациатә ҳәаақәа ([[Сфера Хилла|Хилл Исфера]]) — [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] адәахьтәи аҳәаа, Амра амҩанызақәа (апланетақәа, акометақәа, агипотезатә лашаратә еҵәақәа) рыҟазаара иреиҳаӡоу ахарара. * 30 856 776 000 000 км — 1 [[парсек]] — аеҵәабжьаратә бжьаӡарақәа ршәара еиҳа ипрофессионалтәу астрономиатә цыра ауп, алашаратә шықәсақәа 3,2616 иаҟароуп. * 40 000 000 000 000 км (40 трлн км, 4,243 лашара шықәса) раҟара — иаҳзааигәоу еицырдыруа аеҵәа [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] аҟынӡа абжьаӡара. * 56 000 000 000 000 км (56 трлн км, 5,96 лашара шықәса — иԥыруа [[Звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]] аҟынӡа абжьаӡара. Уи ахь анашьҭра азԥхьагәаҭан 1970-тәи ашықәсқәа инадыркны реалла апроект ҟазҵо аԥырҩы дызҭам [[Дедал (проект)|аппарат «Дедал»]], уаҩытәыҩсатә ԥсҭазаарак аҩныҵҟа аԥырра, аинформациагьы аацҳара зылшо (50 шықәса инарзынаԥшуа). * 100 000 000 000 000 км (100 трлн км, 10,57 лашара шықәса) — ари арадиус аҩныҵҟа иҟоуп [[Список ближайших звёзд|ааигәатәи аеҵәақәа]] 18, Амрагьы налаҵаны. * 300 000 000 000 000 км (300 трлн км, 30 лашара шықәса) ирзынаԥшуа — '''[[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа]]''' ашәагаа, уажәы Амратә система (ари аԥҭа аилазаара аилаӷәӷәара 300 атом 1 дм³ азы) изгәылсны инеиуа. * 3 000 000 000 000 000 км (3 [[квадриллион|аквадрлн]] км, 300 лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Местный пузырь|Аҭыԥантәи арчытә ԥышҭарч]]''' ашәагаа, уи иалоуп Амратә система змоу Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа (аилазаара аилаӷәӷәара 50 атом 1 дм³ азы). * 33 000 000 000 000 000 км (33 аквадрлн км, 3500 лашара шықәса) — [[Галактический рукав|агалактикатә]] '''[[Рукав Ориона|Орион имаӷра]]''' ашәпара, зыҩнуҵҟатәи аҵкар азааигәара Аҭыԥантәи аԥышҭарч ыҟоу. * 300 000 000 000 000 000 км (300 аквадрлн км) — Амра инаркны ҳгалактика [[Галактическое гало|агало]] ааигәатәи адәахьтәи аҵкар '''[[Асар Рымҩа|Асар Рымҩа]]''' аҟынӡа абжьаӡара (англ. '''Milky Way'''). XIX ашәышықәса нҵәаанӡа Агалактика Адунеи зегьы аҳәаа акәны иԥхьаӡан. * 1 000 000 000 000 000 000 км (1 [[Квинтиллион|квинтлн]] км, 100 нызқь лашара шықәса) инарзынаԥшуа — ҳгалактика Асар Рымҩа адиаметр, уаҟа 200—400 миллиард аеҵәа ыҟоуп, иааизакны акапан [[Акылҳара еиқәаҵәа|акылҳара еиқәаҵәақәеи]], [[Тёмная материя|аматериа лашьцеи]], егьырҭ иумбо аобиектқәеи шацу — 3 триллион Мрак инарзынаԥшуа. Уи анҭыҵ инаӡоит еиқәаҵәоу, иҭацәу, иеҵәадоу [[межгалактическое пространство|агалактикабжьаратә ҵакыра]], ателескоп ада аарла еилургартә иҟоу ааигәатәи галактикақәак ршәыта хәыҷқәа рыманы. Агалактикабжьаратә ҵакыра амҽхак аеҵәабжьаратә ҵакыра амҽхак акырынтә еиҳауп, уи аилазаара аилаӷәӷәара — 1 аӡри атом 1 дм³ азы аасҭа еиҵоуп. [[Афаил:Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Межгалактическое пространство|Агалактикабжьаратә ҵакыра]] === [[Афаил:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg||right|150px]] [[Афаил:5 Local Galactic Group (blank).png|right|150px]] [[Афаил:Local supercluster.jpg|right|150px]] [[Афаил:Nearsc rus.gif|right|150px]] [[Афаил:Structure of the Universe.jpg|right|150px|Ари асахьа «акосмостә бызкаҭаҳа»ҳәа изышьҭоу Адунеи абызкаҭаҳа амасштаб иахәҭакуп. Арҭ арахәыц дуқәа еиҳарак агалактикақәа рыбжьара иҟоу аҭыԥҭаӡараҿы иҟоу аматериа лашьца ала ишьақәгылоуп. Ахыҵхырҭа: НАСА, ЕКА, Е. Холлман (Колорадотәи Ауниверситет, Боулдер)]] [[Афаил:Observable universe logarithmic illustration.png|right|150px]] * 5 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 5 [[квинтиллион]] км) инарзынаԥшуа — ҳгалактикеи уи амҩанызақәа [[Карликовая галактика|аҵан галактикақәеи]], зынӡа 15 галактика, злахәу '''[[Подгруппа Млечного Пути|Асар Рымҩа агәыԥхәҭа]]''' ашәагаа. Урҭ рахьтә зегь реиҳа еицырдыруа [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] [[Малое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Маҷи]] роуп, 4 миллиард шықәса рышьҭахь урҭ ҳгалактика илбаанадар ҟалап. * 30 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 30 [[квинтиллион]] км, инықәырԥшшәа 1 млн парсек) инарзынаԥшуа — '''[[Местная группа|Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ]]''' ашәагаа, уахь иаҵанакуеит агәылацәа дуқәа хԥа: Асар Рымҩа, [[Галактика Андромеды|Андромеда Агалактика]], [[Галактика Треугольника|Ахкәакь Агалактика]], иара убас хыԥхьаӡара рацәала аҵан галактикақәа (50 галактика инареиҳаны). Андромеда агалактикеи ҳгалактикеи 120 км/с рҟынӡа аццакрала еизааигәахоит, 4—5 миллиард шықәса раҟара рышьҭахь [[Столкновение Млечного Пути и Галактики Андромеды|еиҿасыр ҟалап]]. * 220 000 000 000 000 000 000 км (220 [[квинтиллион]] км, инықәырԥшшәа 23 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ злахәу '''[[Местный лист|Аҭыԥантәи абӷьыц]]''' ашәагаа. * 2 000 000 000 000 000 000 000 км (2 [[секстиллион|асекстиллион]] км, 200 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Местное сверхскопление галактик|Агалактикақәа аҭыԥантәи реилалара ду]] (Аҭыԥҳа Лскоплениа Ду)''' (30 нызқь галактика рҟынӡа, акапан [[квадриллион]] Мрак рҟынӡа инаӡоит) ашәагаа. * 4 900 000 000 000 000 000 000 км (4,9 асекстиллион км, 520 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — Еиҳагьы идуу аилалара '''[[Ланиакея|Ланиакеиа]] («Идуӡӡоу ажәҩан»)''' ашәагаа, уахь иаҵанакуеит Аҭыԥҳа леилалара дуи иааҳакәыршаны иҟоу агалактикақәа, ҳара ҳтәгьы налаҵаны, 500 км/с рҟынӡа агьежьра аццакрала иныҟәо [[Великий аттрактор|аттрактор Дуи]] 100 нызқьла агалактикақәа, уи акапан 100 [[квадриллион]] Мра рҟынӡа ыҟоуп. * 10 000 000 000 000 000 000 000 км (10 [[секстиллион]] км, 1 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Комплекс сверхскоплений Рыб-Кита|Аԥсыӡ-Кит аилалара дуқәа ркомплекс]]''' аура, макьана агалактикатә рахәыцқәеи ҳахьынхо Аԥсыӡ-Кит агипереилалареи ҳәа изышьҭоу (60 галактика реизакрақәа, Ланиакеиа икапанқәа 10, мамзаргьы [[квинтиллион|квинтиллионк]] рҟынӡа Амрақәа). * 100 000 000 000 000 000 000 000 км рҟынӡа — иахьа еицырдыруа [[войд|авоид]] дуқәа ируаку [[Реликтовое холодное пятно|Асупервоид Еридан]] аҟынӡа 1 млрд лашара шықәса раҟара абжьаӡара. Ари иҭацәу аҭыԥҭаӡара дуӡӡа агәҭантәи ахырхарҭақәа рҿы аеҵәақәеи агалактикақәеи ыҟаӡам, шамахамзар зынӡаск иаабац аматериа ыҟаӡам, уи аилазаара аилаӷәӷәара Адунеи абжьаратәи аилаӷәӷәара аҟынтәи 10%, мамзаргьы 1 аӡри атом 1—2 м³ рҟны. Акосмонавт ателескоп ду ада авоид агәҭаны акгьы изеилыргомызт, алашьцара ада.<br>Арыӷьарахьала асахьаҿы Адунеи акубтә ҭаԥҟараҿы иубарҭоуп хыԥхьаӡара рацәала агалактикатә рахәыцқәа рыбжьара ашәах аҟны иҟоу акакаҷқәа реиԥш шәкыла идуу, иара убас имаҷу авоидқәа жәпакы. Авоидқәа рымҽхак арахәыцқәа рымҽхак аасҭа акырӡа еиҳауп. * 100 000 000 000 000 000 000 000 км (100 [[секстиллион]] км, 10 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Великая стена Геркулес — Северная Корона|Геркулес иҭыӡ дуӡӡа]] — Аҩадатәи агәыргьын''' аура, иахьа [[Метагалактика|иубарҭоу Адунеи]] аҿы зегь реиҳа еицырдыруа асуперструктура ду. 10 млрд лашара шықәса раҟара иаҳцәыхароуп. Ҿыц ииз Ҳамра иахылҵуа алашара уажәы аҭӡамц Ду ахь мҩабжара иҟоуп, Амра анҭахалак ауп уанӡа ианнаӡо. * инықәырԥшшәа 250 000 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 250 [[секстиллион]] км, 26 млрд лашара шықәса инареиҳаны) — '''[[Метагалактика|иубо Адунеи]]''' аҿы амаҭәашьар (агалактикақәеи аеҵәақәеи) [[Список наиболее удалённых астрономических объектов|абара аҳәаақәа]] ршәагаа (2 триллион галактикак рҟынӡа). * 870 000 000 000 000 000 000 000 км (870 [[секстиллион]] км, 92 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — [[Метагалактика|иубо Адунеи]] аҿы '''[[Реликтовое излучение|ашәахәаркрақәа]] рбара аҳәаақәа''' рышәагаа. == Акосмос ааигәеи акосмос хареи рахь ацәырҵразы ихымԥадатәиу аццакрақәа == Аорбитахь ацәырҵразы ацәеижь иалкаау аццакра аҟынӡа инаӡароуп. Адгьыл азы акосмостә ццакырақәа: * [[Первая космическая скорость|Актәи акосмостә ццакыра]] — 7,9 км/с — Адгьыл акәша-мыкәша аорбитахь ацәырҵразы аццакра; * [[Вторая космическая скорость|Аҩбатәи акосмостә ццакыра]] — 11,1 км/с — адгьыл адхалара асфера алҵреи апланетабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра; * [[Третья космическая скорость|Ахԥатәи акосмостә ццакыра]] — 16,67 км/с — Амра адхалара аусхк алҵреи аеҵәабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра; * [[Четвёртая космическая скорость|Аԥшьбатәи акосмостә ццакыра]] — 550 км/с инарзынаԥшуа — агалактика Асар Рымҩа адхалара аусхк алҵреи агалактикабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра. Еиҿҳарԥшуазар, агалактика агәҭа иаҿырԥшны Амра аныҟәара аццакра 220 км/с рҟынӡа инаӡоит. Аццакрақәа руак иарбоу аасҭа еиҵахар, ацәеижь уи азы аорбитахь изцәырҵуам (ашьақәырӷәӷәара иашоуп иарбоу аццакра ала Адгьыл ақәыԥшылараҟынтә адәықәлареи адхаларада анаҩстәи аныҟәареи рзы мацара). Ас еиԥш аццакрақәа рынагӡаразы иарбанызаалак ахимиатә былтәы ахархәараан абылтәы ҵаӷа ала аус зуа [[многоступенчатая ракета|ашьаҿарацәатә ракета]] шаҭахыз раԥхьа еилызкааз [[Константин Эдуардович Циолковский|Константин Едуард-иԥа Циолковски]] иакәын. Акосмостә аппарат [[ионный двигатель|аионтә рныҟәага]] мацара ахархәарала адәықәҵара аццакра адгьылтә орбитахь ацәыргаразы иазхом, аха апланетабжьаратә космостә ҵакыраҿы аныҟәареи аманиоврҟаҵареи рзы уи уаҳа наҭахымкәа ианаалоит, ахархәарагьы амоуп. == Акосмостә ҵакыра азинтә режим == {{main|Жәларбжьаратәи акосмостә зин}} Акосмостә ҵакыреи ажәҩан ацәеижьқәеи рзинтә режим ҳәаақәнаҵоит [[Генеральная Ассамблея ООН|Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа Хада]] арезолиуциақәа рсериеи (урҭ рахьынтә аҵак ҷыда амоуп арезолиуциа 1962 (XVIII)) [[Договор о космосе|1967 шықәсазтәи акосмос азы Аиқәшаҳаҭреи]]. Ари арежим аелемент хадақәа иреиуоуп акосмоси жәҩантә цәеижьқәеи азеиԥш хархәаратә ҵакыраны иахьыԥхьаӡоу ([[res communis]]), акосмоси жәҩантә цәеижьқәеи жәларбжьаратәи азин инақәыршәаны адискриминациа ада аҳәынҭқаррақәа зегьы рзы рыҭҵаареи рхархәареи рзы иахьаарту, ажәҩантә цәеижьқәа рраионқәа зегьы рахь рхы иақәиҭны анеираан. Акосмос азы Аиқәшаҳаҭра Алахәылацәа рхы иадырҵеит аиадертә бџьар, мамзаргьы амассатә нырҵәагатә бџьар хкқәа змоу иарбанызаалак аобиектқәа Адгьыл акәша-мыкәша аорбитахь рнамгара, ажәҩантә цәеижьқәа рҿы ас еиԥш иҟоу абџьар ақәмыргылара, акосмостә ҵакыраҿы ас еиԥш иҟоу абџьар иарбанызаалак даҽа знеишьак алагьы аҭыԥ амҭара. Аха ари аҭагылазаашьа адоктриналтә еилыркаара иарбоу ақәиҭымтәра асуборбитатә аҵанакӡом, даҽакала иуҳәозар, Адгьыл акәша-мыкәша инагӡаны гьежьрак иадамхаргьы иҟазымҵо, аиадертә бџьар змоу аобиектқәа, даҽакала иуҳәозар [[межконтинентальные баллистические ракеты|аконтинентбжьаратә баллистикатә ракетақәа]] акосмос рхыԥраара (СССР-и ЕАА-и 1979 шықәсазы рнапы зҵарҩыз Аиқәшаҳаҭра [[Переговоры об ограничении стратегических вооружений#ОСВ-II|ОСВ-2]] уи алахәылацәа рзы [[Система частично-орбитального бомбометания|хәҭакахьала аорбитатә ракетақәа]] рзин ааннакылеит), иара убас акосмос аҿы иаабац абџьар змоу аобиектқәа аӷбаҿы рыргылара<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |title=Правовой режим космического пространства |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160459/https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |url-status=live }}</ref>. Аха анкьа ифантастикатәызшәа иубоз акосмостә ресурсқәа рыҵхра аидеиақәа рыпрактикатә ларҵәарахьы аиасра апроблема ҿыцқәа цәырнагоит. 2020 шықәсазы 30 инареиҳаны еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи аекспертцәа иазгәарҭеит акосмостә мазара аҵхра аганахьала еилыкка иҟоу жәларбжьаратәи аԥҟарақәа рыҟамзаара изыхәҭоу аилахәырақәа рзы ауадаҩрақәа шцәырнаго. Убри азы аҳәынҭқаррақәа амилаҭтә актқәа рыдыркылоит урҭ рыдгыларазы, русура аҭышәныртәаларазы. Убас 2015 шықәсазы [[США|ЕАА]] рҟны ирыдыркылеит акоммерциатә космостә дәықәҵарақәа реицлабратә лшаразы Азакәан, мамзаргьы ахатәы космостә еиндаҭларалшара агәацԥыҳәаразы азакәан (Commercial Space Launch Competitiveness Act of 2015) ЕАА атәылауаа азин рнаҭоит апланетақәеи астероидқәеи аус рыдулара рхы иақәиҭны аҽазыҟаҵара, абасала ироуз аресурсқәа, аӡи аминералқәеи (аха зыԥсы ҭоу аобиектқәа ракәымкәа) рымазаара, рхархәара. Аиԥш—зеиԥшу азакәанқәа рыдыркылеит 2017 - 2021 шықәсқәа рзы [[ОАЭ|Еиду Арабтә Емиратқәа]], [[Лиуксембург|Лиуксембург]], [[Иапониа|Иапониа]]<ref>{{Cite web |url=https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |title=Попова С.М. — Регулирование добычи космических ресурсов: создание международного правового обычая // Право и политика. – 2022. – № 12. – С. 1 - 28 |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160325/https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |url-status=live }}</ref>. == Ахҳәаақәа == {{Reflist|group=Акомм.}} == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == * Черняков И. H., Дмитриев M. Т., Непомнящий С. И. Атмосфера Земли // Большая медицинская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 2. — С. 336—342. == Азхьарԥшқәа == * [http://heritage.stsci.edu/gallery/galindex.html Галерея фотографий, полученных при помощи телескопа Хаббл]{{In lang|en}} * [https://www.youtube.com/watch?v=TXxbrCVL2Q0 Сравнение планет, звёзд и галактик]{{In lang|ru}} * [https://web.archive.org/web/20110126061648/http://www.usap.org.ua/observatory/wwt Виртуальная обсерватория USAP]{{In lang|en}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:космостә ҵакыра}} 82xkj2rb052nky1jwk1gree3ec43i3j 174948 174947 2026-10-11T07:52:29Z Nart17 17397 Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline) 174948 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Atmosphere_layers-ru.svg|thumb|150px|Атмосфера аҳәаақәа]]'''Акосмостә ҵакыра''', '''акосмос''' ({{lang-grc|κόσμος}} — «аиҿкаа», «аиҿкаара») — [[Небесное тело|ажәҩан ацәеижьқәа]] [[Атмосфера|ратмосферақәа]] рҳәаақәа рынҭыҵ ишьҭоу [[Адунеи|Адунеи]] иҭацәу аҭыԥқәа. Акосмос зынӡаск иҭацәу ҵакыраӡам: уи иалоуп, аилаӷәӷәара даара ишылаҟәугьы, [[межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьар]] (еиҳарак аӡри [[ион|аионқәеи]] [[атом|атомқәеи]]), [[космические лучи|акосмостә шәахәақәеи]] [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркреи]], иара убас агипотезатә [[тёмная материя|материа лашьца]]. == Аетимологиа == Аханатәтәи аилкаараҿы абырзен термин «[[Космос (философия)|акосмос]]» (адунеиеиҿкаара) афилософиатә шьаҭа аман, [[Адунеи|Адунеи]] агәы — [[Адгьыл|Адгьыл]] акәша-мыкәша агипотезатә [[вакуум]] аркы ҳәаақәнаҵон<ref>{{Cite web |url=http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |title=CABINET // In Between Space and Cosmos |access-date=2015-10-09 |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905073839/http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |url-status=live }}</ref>. Ус шакәугьы алаҭын шьаҭа змоу абызшәақәеи уи аԥсахрақәеи рҿы еиԥшу [[Семантика|асемантика]] рхы иадырхәоит апрактикатә термин «аҵакыра» (избанзар ҭҵаарадыррала уахәаԥшуазар Адгьыл иакәыршоу авакуум ҵыхәаԥҵәара амаӡам уҳәартә иҟоуп), убри аҟнытә аурыси уи иазааигәоу абызшәақәеи рҿы ареформатә риашарақәа ирылҵшәаны иит имҩашьо [[плеоназм|аплеоназм]] «акосмостә ҵакыра»<ref>со смыслом «пространство за [[Атмосфера|атмосферой]] Земли»</ref>. == Аҭоурых == Ажәа «акосмос» ихы иаирхәеит ажәытә бырзен философ [[Пифагор]], уи ала ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу адунеи аарԥшуа. [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] [[Подлунная сфера|Амзаҵаҟатәи асфера]] аконцепциа аԥырҵеит: ари Амза аҵаҟа иҟоу адунеи агеоцентрикатә система ауп. Уи ԥшь-ԥсабарак рыла ишьақәгылоуп, насгьы аиҭакрақәа аҟазшьоуп. Усҟантәи аамҭазы аефир асфера — Амза инаркны адунеи аҳәаақәа рҟынӡа-ԥсахрада иҟоуп, уаҟа иҟоуп апланетақәеи аеҵәақәеи. Иааидкыланы акосмос ауаа азҿлымҳахо иалагеитеи 100 нызқь шықәса раԥхьагьы, австралиатәи аҵарауаа ргәы ишаанаго ала<ref>{{Cite web|url=https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|title=Люди начали интересоваться космосом 100 тысяч лет назад. Что им было известно?|lang=ru|first=Рамис|last=Ганиев|website=hi-news.ru|date=2020-12-29|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409195216/https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|url-status=live}}</ref>. == Аҳәаақәа == Аҳәаа еилыкка ыҟаӡам, атмосфера хәыҷы-хәыҷла иҵаӷахоит [[Адгьыл|адгьыл ақәыԥшылара]] иацәыхарахацыԥхьаӡа, иахьа уажәраанӡагьы акосмос алагара иарбаганы иԥхьаӡатәу азы гәаанагарак ыҟаӡам. Аԥхарра еснагьтәны иҟазҭгьы, ақәыӷәӷәара аҽаԥсахуан [[экспоненциальный рост|експоненциалтә закәанла]] 100 [[кПа]] инаркны [[уровень моря|амшын аҩаӡараҿы]] акымзарак аҟынӡа. [[Международная авиационная федерация|Жәларбжьаратәи авиациатә федерациа]] атмосфереи акосмоси рыбжьара усуратә ҳәаак аҳасабала '''100 км''' ([[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]]) аҟны аҳаракыра шьақәнаргылеит, избанзар ари аҳаракыраҿы ашьҭыхгатә [[Аэродинамическая сила|аеродинамикатә мчы]] аԥҵаразы ихымԥадатәуп [[летательный аппарат|аԥрыгатә аппарат]] [[Первая космическая скорость|раԥхьатәи акосмостә ццакыра]] аманы иныҟәаларц, уи иахҟьаны аҳаирԥырра аҵакы ыӡуеит<ref name="МАФ">{{cite web| url =http://www.fai.org/icare-records/100km-altitude-boundary-for-astronautics| title =Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics| author =Sanz Fernández de Córdoba| authorlink =| format =| publisher =Официальный сайт [[Международная авиационная федерация|Международной авиационной федерации]]| access-date =2012-06-26| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/618QHms8h?url=http://www.fai.org/astronautics/100km.asp| archive-date =2011-08-22}}</ref><ref name="rian-grenze">{{cite web| author =Андрей Кисляков| authorlink =| date =2009-04-16| url =http://www.rian.ru/analytics/20090416/168315963.html| title =Где начинается граница космоса?| format =| publisher =[[РИА Новости]]| access-date =2010-09-04| lang =| archive-url =https://www.webcitation.org/618QJBBzM?url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html| archive-date =2011-08-22}}</ref><ref name="lenta-grenze">{{cite web| author =| authorlink =| date =2009-04-10| url =http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| title =Ученые уточнили границу космоса| format =| publisher =[[Lenta.ru]]| access-date =2010-09-04| lang =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QP8b6o?url=http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| url-status =live}}</ref><ref>{{cite web| author =| authorlink =| date =2009-04-10| url =http://www.membrana.ru/lenta/?9208| title =Найдена ещё одна граница космоса| format =| publisher =[[Мембрана (веб-сайт)|Мембрана]]| access-date =2010-12-12| lang =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QQ63zS?url=http://www.membrana.ru/particle/13656| url-status =dead}}</ref>. [[США|ЕАА]]-и [[Канада|Канадеи]] рҟынтәи астрономцәа аҳауатә ԥшақәа рнырра аҳәааи акосмостә хәҭаҷқәа рнырра алагареи ршәеит. Уи '''118 километра'''<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20090416/168315963.html|title=Где начинается граница космоса?|lang=ru|first=|last=|website=РИА Новости|date=2009-04-16|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409194126/https://ria.ru/20090416/168315963.html|url-status=live}}</ref> аҳаракыраҿы акәхеит, [[NASA|НАСА]] ахаҭа '''122 км''' акосмос аҳәаа ҳәа ишаԥхьаӡогьы. Ари аҩыза аҳаракыраҿы [[Спейс шаттл|ашаттлқәа]] иаабац [[Орбитальный манёвр|аманиоврҟаҵара]] аҟынтәи [[Ракетный двигатель|аракетатә моторқәа]] рымацара рхархәарала аеродинамикатә мотор ахь ииасуан атмосфера «ашьаҭа» рыманы<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />. == Апланетабжьаратә ҭыԥ == {{Main|Апланетабжьаратә ҭыԥ|Агелиосфера}} [[Амра|Амра]] акәша-мыкәша иҟоу акосмостә ҵакыра арегион, [[солнечный ветер|амра аԥша]] зымҽхазкуа, ''агелиосфера'' ҳәа иашьҭоуп. Агелиосфера аҩныҵҟа иҟоуп [[Амратә система|Амратә система]] еицырдыруа [[Планета|апланетақәа]] зегьы рорбитақәа<ref>{{БРЭ|автор=[[Кононович, Эдвард Владимирович|Кононович Э. В.]]|год=2016|статья=Гелиосфера|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив=https://web.archive.org/web/20240615214842/https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив дата=2024-06-15}}</ref>{{Ref+|Аха агелиосфера аҳәаа, агелиопауза ҳәа изышьҭоу, Амратә система аҳәаа акәӡам, избанзар Амра адхалара асфера зқьынтә раҟара иҵегьы хара инаскьоит.|group=Акомм.}}. Ацәеижь жәпа дуқәа рҟынтәи зхы иақәиҭу агелиосфера аҵакыра ''апланетабжьаратә ҭагылазаашьа'' ҳәа изышьҭоу ала иҭәуп, [[Гелиопауза|агелиопауза]] анаҩс иалагоит [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратә ҭагылазаашьа]] аҵакыра. Апланетабжьаратә ҭагылазаашьа акыр иҵаӷоуп, аха зынӡакыс [[вакуум|ивакуумӡам]]. Уи амаҭәашьар ахәҭа хада амра аԥша [[плазма|аплазма]] ауп (8 рҟынӡа аҟәырҷахақәа кубтә сантиметрак аҟны Адгьыл аорбита аҩаӡараҿы), имаҷны иҟоуп анеитралтә атомқәеи амолекулақәеи рыла ишьақәгылоу [[газ|арчқәа]]. Уи иалсуеит [[космические лучи|акосмостә шәахәақәа]], [[Магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакқәа]], амреи егьырҭ ахылҵшьҭреи змоу [[электромагнитные излучения|афымцамҳалдызтә шәахәақәа]]. Апланетабжьаратә еилазаара иаҵанакуеит иара убас Амра асистема ацәеижьқәа инадыркны еиҳам [[космическая пыль|акосмостә саба]] ({{Val|e=-9}}—{{Val|e=-6|u=м}})<ref>{{БРЭ|статья=Межпланетная среда|автор=Ермолаев Ю. И.|год=2017|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2200255|архив=https://web.archive.org/web/20220812234657/https://bigenc.ru/physics/text/2200255|архив дата=2022-08-12}}</ref>. Апланетабжьаратә еилазаараҿы иныҟәоит еиуеиԥшым ахықәкқәа рыманы идәықәырҵо [[Космический аппарат|акосмостә аппаратқәа]]. 2023 шықәсанӡатәи аҭагылазаашьа ала, асериа «[[Вояджер|Воиаџьер]]» аппаратқәа ҩба роуп еибгала [[Гелиосфера|агелиосфера]] ааныжьны аеҵәабжьаратә ҭагылазаашьа хаҭалатәи агәаҭарақәа рылҵшәақәа аазыцҳаз. Апланетабжьаратә ҭагылазаашьа амаҭәашьар ажәпара ахьылаҟәу астрономиатә гәаҭарақәа рзы акырӡа иманшәалоу ҭыԥны иҟанаҵоит атмосфера жәпа зкәыршоу Адгьыл ақәыԥшылара аасҭа, убри аҟнытә [[Космический телескоп|акосмостә телескопқәа]] аҭҵаарадырразы ҷыдала хәызмоу адыррақәа рырҳара алдыршоит. == Иаарту акосмос аҿы аҟазаара ауаҩы ицәеижь анырра == [[НАСА]] аҵарауаа ишышьақәдырӷәӷәо ала, лассы — лассы иуԥыло агәаанагарақәа ирҿагыланы, ахыхьчагатә скафандр ада иаарту акосмос иақәшәо ауаҩы дҵааӡом, дыԥжәаӡом, иаразнакгьы ихдырра ицәыӡӡом, ишьа еилашӡом-уи ацынхәрас аҵәыҵәри азымхара иахҟьаны иԥсҭазаара далҵуеит. Ашәарҭара иара [[Декомпрессионная болезнь|адекомпрессиа]] апроцесс ауп изыдҳәалоу — абри аамҭа ацыԥҵәаха ауп ацәеижь азы еиҳа ишәарҭоу, избанзар арҭҟәацга декомпрессиа аан ашьа иалоу арчы акакаҷқәа аҽырҭбаара иалагоит. Ахьшәашәага ыҟазар (иаҳҳәап, азот), ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа раан ашьа аршәуеит. Акосмостә ҭагылазаашьақәа раан амаҭәашьар аӡшьаратә ҭагылазаашьа аиқәырхаразы ақәыӷәӷәара азхом (арчы еиԥшу ма икьакьоу аҭагылазаашьа ауп иҟалар алшо, иҵаӷоу агели аламҵакәа), убри аҟынтә аԥхьа ацәеижь (абз, аблақәа, арыԥҳақәа) аҟынтәи ирласны аӡы ахылҩа-ԥсылҩа аҭабара иалагоит. Егьырҭ апроблемақәак — [[декомпрессионная болезнь|адекомпрессиатә чымазара]], ихьчам ацәа аҭыԥқәа амрала рыбылра ацәаҵаҟатәи ахәҭаҷқәа ааха риура — 10 секунд рышьҭахь аныԥшра иалагоит. Аамҭак азы ауаҩы ихдырра ицәыӡуеит аҵәыҵәри азымхара иахҟьаны. Аԥсҭазаара ҿахҵәар алшоит 1-2 минуҭ раҟара рышьҭахь, уи цқьа ишаҳзымдыруагьы. Ус шакәугьы, арыԥҳақәа рҿы уԥсыԥ алагаҩагара аанумгылар (аангылара аҽазышәара [[баротравма|абаротравмахь]] икылнагоит), 30-60 секунд рыҩнуҵҟа иаарту акосмос аҿы аҟазаара ауаҩы ицәеижь хнырҳәышьа змам ԥхасҭак азнауам<ref>[http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ Бездушное пространство: Смерть в открытом космосе] {{Wayback|url=http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ |date=20090610055158 }}, «Популярная механика», 29 ноября 2006 г</ref>. НАСА аҿы иаадырԥшуеит ауаҩы машәырла авакуум иазааигәоу аҭыԥ аҿы даннанага ахҭыс (ақәыӷәӷәара 1 Па еиҵаны) аскафандр аҳауа ацәцара иахҟьаны. Ауаҩы ихдырра иман инықәырԥшшәа 14 секунд — абри аҟара аамҭа аҭахуп аҵәыҵәри иарӷарыз ашьа арыԥҳақәа рҟынтәи ахшыбаҩахь аинеирц азы. Аскафандр аҩныҵҟа авакуум наӡа ҟамлаӡеит, аԥышәаратә камера арекомпрессиа иалагеит 15 секунд раҟара рышьҭахь. Ахдырра ауаҩы иахь ихынҳәит ақәыӷәӷәара 4,6 км рҟынӡа ианхала. Ашьҭахь авакуум иақәшәаз ауаҩы еиҭеиҳәон аҳауа шилҵуаз шиныруаз, ишиаҳауаз, аҵыхәтәантәи еилкааны имоу игәалашәара ибз аҟны аӡы шеилашуаз шиныруаз акәын. Ажурнал «Aviation Week & Space Technology» жәабранмза 13, 1995 шықәсазы иакьыԥхьит асаламшәҟәы, уаҟа еиҭаҳәан нанҳәамза 16, 1960 шықәсазы иаарту агондола змоу астратостат 19,5 миль аҳаракырахь ашьҭыҵраан (''31 км рҟынӡа'') апарашиут ала ирекордтәу аԥара амҩаԥгаразы иҟалаз ахҭыс атәы ([[Проект «Эксельсиор»|Апроект «Ексельсиор»]]). Аԥырҩы иарӷьа напы агерметизациа азухеит, аха иара ашьҭыҵра иациҵарц иӡбеит. Анапы, аҭагылазаашьа ишахәҭаз еиԥш, даара ахьаа аман, ухы иузархәомызт. Аха аԥырҩы атмосфера еиҳа ижәпоу аҿыгҳарақәа рахь даныхынҳә инапы дырҩеигь ашьарахь иааит<ref name="nasa">{{Cite web |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html |title=NASA: Human Body in a Vacuum |access-date=2007-05-07 |archive-date=2012-06-04 |archive-url=https://www.webcitation.org/68Aef3glC?url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html |url-status=live }}</ref>. Акосмонавт Михаил Корниенкои астронавт Скотт Келли азҵаарақәа рҭак ҟаҵо ирҳәеит скафандрда иаарту акосмос аҿы аҟазаара азот ашьа ишалнахуа, даҽакала иуҳәозар ишеиланаршуа<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/science/20160324/1396368085.html |title=Космонавты рассказали, что ждет человека в открытом космосе |access-date=2016-03-25 |archive-date=2016-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325160451/http://ria.ru/science/20160324/1396368085.html |url-status=live }}</ref>. == Акосмос ахь амҩа аҳәаақәеи ихароу акосмостә ҵакыра аҳәаақәеи == === Атмосфереи акосмос ааигәеи === [[Афаил:Petropavlovka-view.jpg|right|150px]] [[Афаил:Kirovsk2007.jpg|right|150px]] [[Афаил:Elbrus North 195.jpg|right|150px]] [[Афаил:Panorámica División Andina (Codelco Chile).jpg|right|150px]] [[Афаил:Mount Everest as seen from Drukair.jpg|right|150px]] [[Афаил:Self cockpit view and three-ship formation of F-15E.jpg|150px|right]] [[Афаил:X-15 and B-52 Mother ship.jpg|right|150px]] [[Афаил:X-15 flying.jpg|right|150px]] [[Афаил:Picture taken at aprox. 100,000 feet above Oregon by Justin Hamel and Chris Thompson.jpg|right|150px]] [[Афаил:Kittinger-jump.jpg|right|150px]] [[Афаил:スペースバルーンで撮影した初日の出.jpg|right|150px]] [[Афаил:Endeavour silhouette STS-130.jpg|right|150px]] [[Афаил:Command module S66-11003.jpg|right|150px]] [[Афаил:Gemini2reentry.jpg|right|150px]] [[Афаил:Noctilucent clouds from ISS - 13-06-2012.jpg|right|150px]] [[Афаил:Space Shuttle Atlantis in the sky on July 21, 2011, to its final landing.jpg|right|150px]] * [[Уровень моря|Амшын аҩаӡара]] — [[атмосферное давление|аҳауатә қәыӷәӷәара]] 101,325 [[кПа]] (1 [[атм]].; 760 [[мм рт. ст]]), аилазаара аилаӷәӷәара 2,55{{e|22}} амолекулақәа дм³ аҟны<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = |страницы = |isbn = |archivedate = 2016-04-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160422174740/http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150 }}</ref>. Ҽынлатәи [[Небо|ажәҩан]] еилыхха [[Яркость|алашара]] 1500—5000 кд/м² 30 - 60° Амра аҳаракыраан<ref name="автоссылка2">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Таблицы физических величин |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина |место = М. |издательство = Атомиздат |год = 1975 |том = |страниц = |страницы = 647 |isbn = }} </ref>. * 0,5 км — ари аҳаракыраҟынӡа инхоит 80 % адунеи иқәынхо ауааԥсыра. * 2 км — ари аҳаракыраҟынӡа инхоит 99 % адунеи ауааԥсыра<ref>{{книга |автор = Максаковский В.П. |заглавие = Географическая картина мира |ссылка = |ответственный = |место = Ярославль |издательство = Верхневолжское издательство |год = 1996 |том = |страниц = 180 |страницы = 108 |isbn = }} </ref>. * 2 — 3 км — [[акклиматизация|акклиматизациа]] зызум ауаа рҿы агәамбзиарақәа ([[горная болезнь|ашьхачымазара]]) раарԥшра алагамҭа. * 4,7 км — [[Международная авиационная федерация|МФА]] аԥырыҩцәеи апассаџьырцәеи рзы ҵәыҵәрила иҵегьы аиқәыршәара аҭахуп. * 5,0 км — 50 % амшын аҩаӡараҿы аҳауатә қәыӷәӷәара аҟынтәи (шәахә. [[Стандартная атмосфера|Астандартә атмосфера]]). * 5,1 км — [[Ла-Ринконада (Перу)|Ла-Ринконада]] (Перу) ақалақь зегь раасҭа иҳараку еснагьтәи [[населённый пункт|еиланхарҭоуп]]. * 5,5 км — атмосфера акапан абжа иахысуп<ref name="автоссылка12">{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 381 |isbn = }} </ref> ([[Эльбрус|Ельбрус ашьха]]). Азенит аҿы ажәҩан алашара 646 — 1230 кд/м²<ref name="автоссылка4">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49, 53</ref>. * 6 км — ауаҩы инхарҭа аҳәаа ([[Гималаи]] аамҭалатәи [[Шерпы|ашерпцәа]] рҳаблақәа<ref>{{книга |автор = Гвоздецкий Н.А., Голубчиков Ю.Н. |заглавие = Горы |ссылка = https://archive.org/details/libgen_00855501 |ответственный = |место = М. |издательство = Мысль |год = 1987 |том = |страниц = 399 |страницы = [https://archive.org/details/libgen_00855501/page/n70 70] |isbn = }} </ref>), [[Горы|ашьхақәа]] рҿы аԥсҭазаара аҳәаа. * 6,5 км рҟынӡа — [[Тибет|Тибети]] [[Анды|Андеи]] [[снеговая линия|асыԥсатә цәаҳәа]]. Егьырҭ аҭыԥқәа зегьы рҿы уи еиҳа илаҟәуп, Антарктида — амшын аҩаӡара ахыхь 0 м рҟынӡа. * 6,6 км — зегь раасҭа иҳараку хаҳәтә ргылароуп ([[Льюльяильяко|Лиульиаиилиако]] ашьха, Аладатәи Америка)<ref>{{книга |автор = |заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ |ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse |ответственный = |место = М. |издательство = "Тройка" |год = 1993 |том = |страниц = 304 |страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/96 96] |isbn = 5-87087-001-1 }} </ref>. * 7 км — ауаҩы акраамҭа ашьхақәа рҿы аҟазаара иҽанраалара аҳәаа. * 7,99 км — 0 °C аан [[Высота однородной атмосферы|еизадоу атмосфереи]] [[Уровень моря|амшын аҩаӡара]] аҟынтәи еиԥшу аилаӷәӷәареи рҳәаа ауп. Ажәҩан алашара лаҟәуеит еизадоу атмосфера аҳаракыра иарбоу аҩаӡараҿы армаҷра иашьашәаланы<ref name="автоссылка6">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 23</ref>. * 8,2 км — аҵәыҵәритә сабрада ада аԥсра аҳәаа: згәы бзиоу, иазыҟаҵоу ауаҩгьы ианакәзаалакгьы ихдырра ицәыӡыр, дҭахар илшоит. Азенит аҿы ажәҩан алашара 440 — 893 кд/м²<ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 53</ref>. * 8,848 км —Адгьыл аҟны зегьь раасҭа иҳаракӡоу акәаԥ [[Эверест|Еверест]] ашьха — шьапыла акосмос ахь анеира аҳәаа. * 9 км — атмосфератә ҳауа аамҭа кьаҿк иалагӡаны аԥсыԥлагаҩагара аҽанраалара аҳәаа. * 10 — 12 км — [[тропосфера|атропосфереи]] [[стратосфера|астратосфереи]] ([[тропопауза|атропопауза]]) рҳәаа абжьаратә ҭбаарақәа рҿы. Иара убас ари иаабац [[Облака|аԥсҭҳәақәа]] рышьҭыҵра аҳәаа ауп, анаҩс иҵаӷоу, иҩоу аҳауа шьҭоуп. * 12 км — аҳауа албаадара акосмос аҿы аҟазаара иашьашәалоит (ахдырра ацәыӡра еиԥшу аамҭа ~10 - 20 с)<ref name="bme339">Черняков И. H., Дмитриев M. Т., Непомнящий С. И. Атмосфера Земли // Большая медицинская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 2. — С. 339.</ref>; аҵәыҵәри цқьа аамҭа кьаҿк иалагӡаны албаадара аҳәаа иҵегьы ақәыӷәӷәара амамкәа. Азенит аҿы ажәҩан алашара 280 - 880 кд/м²<ref name="автоссылка4" />. Ашьҭыбжьԥхатәи [[авиалайнер|апассаџьыртә ҳаирӷбақәа]] рыҭуан. * 15 — 16 км — аҵәыҵәри цқьа ала аԥсыԥлагаҩагара акосмос аҿы аҟазаара иаҟароуп<ref name="bme339" />.<br>Хыхь иаанхеит 10 % атмосфера акапан<ref name="автоссылка12" />. Ажәҩан ҭылашьцаауеит (10—15 км)<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 380 |isbn = }} </ref>. * 16 км — акабинаҿы [[Высотно-компенсирующий костюм|акостиум ҳарак]] ушәҵаны уаныҟоу иҵегьы ақәыӷәӷәара аҭахуп. * 18,9 — 19,35 — [[линия Армстронга|Армстронг ицәаҳәа]] - '''ауаҩы ицәеижь азы акосмос алагамҭа''': ауаҩы ицәеижь аԥхарра аан аӡы аилашра. Аҩныҵҟатәи аӡшьарқәа макьана еилашӡом, избанзар ацәеижь аҩныҵҟатәи ақәыӷәӷәара азхоит, аха ажьцәеи алаӷырӡи ашәах ахылҵуа аилашра иалагар алшоит, аблақәа чыр алшоит. * 19 км — [[Зенит (астрономия)|азенит]] аҿы ажәҩан ҵлашьцаа [[яркость|алашара]] 5 % амшын аҩаӡараҿы [[Диффузное излучение неба|ажәҩан иаҵәа цқьа алашара]] аҟынтәи (74,3—75 [[Свеча (единица измерения)|ацәашьқәа]]<ref>Труды всесоюзной конференции по изучению стратосферы. Л.-М., 1935. — С. 174, 255.</ref> 1490 кд/м²<ref name="автоссылка2" /> ирҿагыланы). * 20 км — азона 20 инаркны 100 км рҟынӡа апараметрқәа жәпакы рыла '''«[[Ближний космос|акосмос ааигәа]]»''' ҳәа иԥхьаӡоуп. Арҭ аҳаракырақәа рҿы аиллиуминатор аҟынтәи аҭеиҭыԥш адгьыл иазааигәоу акосмос аҿы еиԥшуп уҳәартә иҟоуп, аха [[ИСЗ|амҩанызақәа]] араҟа иԥырӡом, ажәҩан адәыкрынеиқәа аԥшшәы амоуп, Амра лашеи ақәыԥшылареи ирҿырԥшны еиқәаҵәаны ишубогьы.<br>Аԥхарратә [[аэростат|аеростат]]-[[монгольфьер|монголфьерқәа]] рыҭуан (19 811 м)<ref>{{книга |автор = |заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ |ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse |ответственный = |место = М. |издательство = "Тройка" |год = 1993 |том = |страниц = 304 |страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/141 141] |isbn = 5-87087-001-1 }} </ref>. * 20 — 30 км — [[Верхняя атмосфера|хыхьтәи атмосфера]] алагамҭа<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика: Энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1985 |том = |страниц = 528 |страницы = 34 |isbn = }} </ref>. * 20 — 22 км — '''[[Абиосфера|абиосфера]] хыхьтәи аҳәаа''': аԥшақәа рыла зыԥсы ҭоу аспорақәеи абактериақәеи рышьҭыҵра аҳәаа<ref>{{книга |автор = [[Зигель, Феликс Юрьевич|Зигель Ф. Ю.]] |заглавие = Города на орбитах |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = [[Детская литература (издательство)|Детская литература]] |год = 1980 |том = |страниц = 224 |страницы = 124 |isbn = }} </ref>. * 20 — 25 км — абжьаратә ҭбаарақәа рҿы [[озоновый слой|аозонтә ҿыгҳара]]. Ҽынла ажәҩан алашара 20—40-нтә амшын аҩаӡараҿы алашара аасҭа еиҵоуп<ref>H.A. Miley, E.H. Cullington, J.F. Bedinger Day‐sky brightness measured by rocketborne photoelectric photometers // Eos, Transactions American Geophysical Union, 1953, Vol. 34, 680—694</ref>, [[Полное солнечное затмение|амра атыҩ]] ианакуа ацәаҳәа агәҭа еиԥш, [[сумерки|аилашәшәымҭаз]] еиԥш, Амра алаԥшҳәаа аасҭа 2 - 3 градус рыла ианылаҟәу, апланетақәа убар аналшо. * 25 км — аԥхьатәи [[Космическая радиация|акосмостә радиациа]] аинтенсивра аҩынтә раантәи (атмосфераҿы ииз) аасҭа аԥыжәара аго иалагоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = |страниц = |страницы = 95 |isbn = }} </ref>. * 25 — 26 км — иҟоу ареактивтә ҳаирпланқәа [[Практический потолок|реалла рхархәара иреиҳаӡоу аҳаракыра]] ауп. * 29 км — ақәыӷәӷәара аԥсахреи аҳаракыра змоу ашоура акаҳареи рзакәан ала атмосфера зегь раасҭа илаҟәу ҭҵаарадыррала иалкаау ҳәаауп, XIX ашәышықәса<ref>{{книга |автор = |заглавие = Техническая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1912 |том = 1. Выпуск 6 |страниц = |страницы = 299 |isbn = }} </ref><ref>A.Ritter. Anwendunger der mechan. Wärmetheorie auf Kosmolog. Probleme, Лейпциг, 1882. Стр. 8—10</ref>. Усҟан ирыздыруамызт астратосфереи ашоура шьҭахьҟа ашьҭыҵреи ртәы. * 30 км — азенит аҿы ажәҩан алашара 20—35 кд/м² (~1 % адгьылтә)<ref name="автоссылка3">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 25, 49</ref>, аеҵәақәа убаӡом, иубар алшоит зегь реиҳа илашоу апланетақәа<ref>Koomen M.J. Visibility of Stars at High Altitude in Daylight // Journal of the Optical Society of America, Vol. 49, N 6, 1959, pp. 626—629</ref>. Еизадоу атмосфера аҳаракыра ари аҩаӡара ахыхь 95 — 100 м<ref name="автоссылка3" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость дневного неба на различных высотах// Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып.871, 1961. — С. 44</ref>. * 30 — 100 км — [[COSPAR]] атерминологиала [[средняя атмосфера|абжьаратә атмосфера]]<ref>{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 5 |isbn = }} </ref>. * 34,4 км — [[Марс]] ақәыԥшылараҿы абжьаратә [[Атмосферное давление|қәыӷәӷәара]] ари аҳаракыра иашьашәалоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE |ответственный = |место = М.v.aspx |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 37 |isbn = |archivedate = 2021-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101555/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE }}</ref>. Ус шакәугьы ари [[Атмосфера Марса|иҵаӷоу аҳауа]] иалшоит аԥшақәа рыла иҭынчу [[Внеземные небеса#Марс|марсиатәи ажәҩан]] ҩежь-гәилԥшшәла изшәуа асаба ашьҭыхра, асаба аныҟам аԥхьаӡаратә аасҭа шәынтә еиҳаны алашара аманы<ref>{{книга |автор = Ксанфомалити Л. В. |заглавие = Парад планет : [Рассказ о последних открытиях в физике планет] |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука. Физматлит |год = 1981 |том = |страниц = 256 |страницы = 125 |isbn = |archivedate = |archiveurl = }}</ref>. Адгьыл аҿы уи аҩыза аеффект ыҟаӡам, ажәҩангьы лашьцаны иаанхоит, избанзар ас еиԥш аҳаракырахь асаба шьҭыҵӡом. * 34,668 км — ҩыџьа аԥырҩцәа рыла [[стратостат|астратостат]] аҳаракыра арекорд (апроект «Страто-Лаб», 1961 ш.) * 35 км раҟарашәа — '''аӡы азы акосмос алагамҭа''' ма [[тройная точка воды|хынтәтәи аӡы акәаԥ]]: ари аҳаракыраҿы аҳауатә қәыӷәӷәара 611,657 Па ыҟоуп, аӡгьы 0 °C аан еилашуеит, хыхь иҵаӷаны изыҟалом. * 37,8 км — атурбореактивтә ҳаирпланқәа рыԥырра аҳаракыра арекорд ([[МиГ-25|МиГ-25М]], [[динамический потолок|адинамикатә ҭуан]])<ref>{{Cite web |url=http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |title=Рекорды МиГ-25 |access-date=2014-06-28 |archive-date=2015-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927194843/http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |url-status=live }}</ref>. * 40 км (52 000 [[Древние единицы измерения|шьаҿа]]) — '''XI ашәышықәсазы атмосфера хыхьтәи аҳәаа''': [[Сумерки|аилашәшәра]] ауреи Адгьыл адиаметри рыла уи аҳаракыра раԥхьатәи ҭҵаарадыррала аилкаара (араб ҵарауаҩ [[Альгазен]], 965—1039 шш.)<ref>{{Cite web |url=http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |title=Ф. Розенберг. История физики. Л., 1934. |access-date=2012-10-20 |archive-date=2013-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516134716/http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |url-status=live }}</ref> * 41,42 км — аӡәы напхгара зиҭо астратостат аҳаракыра арекорд, иара убас апарашиут ала аԥара аҳаракыра арекорд ([[Юстас, Алан|Алан Иустас]], 2014 ш.)<ref>{{Cite web |url=http://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |title=Parachutist's Record Fall: Over 25 Miles in 15 Minutes |website=[[The New York Times]] |access-date=2014-10-25 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417173612/https://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |url-status=live }}</ref>. Уаанӡатәи арекорд — 39 км ([[Баумгартнер, Феликс|Феликс Баумгартнер]], 2012 ш.) * 45 км — [[Прямоточный воздушно-реактивный двигатель|ииашоу аҳаир-реактивтә ҳаирплан]] азы теориатә ҳәаауп. * 48 км — Амра [[Ультрафиолетовые лучи|аультрафиолеттә шәахәақәа]] иреиҳау ринтенсивра ауп<ref name="автоссылка9">{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 8 |isbn = }}</ref>. * 50 — 55 км — астратосфереи [[мезосфера|амезосфереи]] ([[стратопауза|астратопауза]]) рҳәаа. * 50 — 150 км — ари азонаҿы [[Летательный аппарат|аппараткгьы]] акраамҭа иааиԥмырҟьаӡакәа аҳаракыраҿы изыԥыруам<ref>Обычные самолёты и аэростаты на эти высоты не поднимаются, [[ракетоплан]]ы, [[Геофизическая ракета|геофизические]] и [[Метеорологическая ракета|метеорологические ракеты]] слишком быстро тратят топливо и вскоре начинают падение, спутники с круговой орбитой, то есть формально с постоянной высотой, здесь также долго не задерживаются из-за нарастающего сопротивления воздуха, см. далее.</ref><ref name="автоссылка1">Белецкий В., Левин У. Тысяча и один вариант «космического лифта». // Техника — молодёжи, 1990, № 10. — С. 5</ref>. * 51,694 км — акосмосԥхьатәи аепоха аан аҵыхәтәантәи аԥырра мҩаԥызго аҳаракыра арекорд ауп ([[Уокер, Джозеф (лётчик-испытатель)|Џьозеф Уокер]] [[ракетоплан|аракетоплан]] [[North American X-15|X-15]] ала, хәажәкырамза 30, 1961 ш., шәахәаԥш аԥыррақәа рсиа X-15). Еизадоу атмосфера аҳаракыра 5,4 м<ref name="автоссылка6" /> — уи акапан 0,07 % еиҵоуп. * 53,7 км — аԥырҩы дызҭам [[метеозонд|аметеозонд]] [[Шарльер|арчытә аеростат]] аҳаракыра арекорд (цәыббрамза 20, 2013 ш., Иапониа)<ref>{{Cite web |url=http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |title=無人気球到達高度の世界記録更新について. (Японское агентство аэрокосмических исследований) |access-date=2017-06-25 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620123340/http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |url-status=live }}</ref>. * 55 км — [[спускаемый аппарат|илбаауа аппарат]] [[Баллистический спуск|абаллистикатә лбаараан]] иреиҳаӡоу аидара хьанҭақәа амоуп<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космическая техника |ссылка = |ответственный = Сайферт Г. |место = М. |издательство = «Наука» |год = 1964 |том = |страниц = 728 |страницы = 381 |isbn = }} </ref>.<br>Атмосфера акосмостә шәахәаркра албаадара иаҟәыҵуеит<ref>{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |часть = Глава VII. Космические лучи и частицы межзвёздного вещества |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = |страницы = |isbn = }}</ref>. Ажәҩан алашара 5 раҟара кд/м² ыҟоуп<ref>Бирюкова Л. А. Опыт определения яркости неба до высот 60 км // Труды ЦАО, 1959, вып. 25 — С. 77—84</ref><ref name="автоссылка7">{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 145 |isbn = }} </ref>. Хыхь цәырҵрақәак рылашара иԥсаҟьоу алашара алашара акырӡа ихнаҩар алшоит (шәахә.анаҩс). * 40 — 80 км — аҳауа иреиҳаӡоу аионизациа (аҳауа плазманы аҟаҵара) раԥхьатәи акосмостә ццакыра аманы атмосфера алалараан илбаауа аппарат аган иахьахьысуа аҟынтәи<ref>{{книга |автор = Попов Е. И. |заглавие = Спускаемые аппараты |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = «Знание» |год = 1985 |том = |страниц = 64 |страницы = |isbn = }} </ref>. * 60 км — [[Ионосфера|аионосфера]] алагамҭа — амратә шәахәаркрала [[Ионизация|аионизациа]] зызуу атмосфера аҵакыра. * 70 км — '''атмосфера хыхьтәи аҳәаа 1714 шықәсазы''' [[Галлей, Эдмунд|Едмунд Галлеи]] иҳасабра ала ашьханыҟәаҩцәа рықәыӷәӷәара ашәагақәа, [[Закон Бойля — Мариотта|Боиль изакәан]], [[метеор|аметеорқәа]] рхылаԥшра рышьаҭала<ref>{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |ответственный = пер. с англ. С. И. Кузнецова и Н. А. Закса; под ред. [[Тимрот, Дмитрий Львович|Д. Л. Тимрота]] |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 18 |isbn = }} </ref>. * 80 км — ирласны аҿыцәаара иахҟьаны алаҵәара иаҟәыҵуеит зегь реиҳа иауу ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа 30 м рҟынӡа. Ауаҩытәыҩса ибжьы еиԥш иҟоу еиҳа икьаҿу ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа (0,25-4,28 м)<ref>{{книга|автор=Енохович А. С.|заглавие=Справочник по физике.—2-е изд.|ссылка=|ответственный=под ред. акад. И. К. Кикоина|место=М.|издательство=Просвещение|год=1990|том=|страниц=384|страницы=104|isbn=}}</ref>, еиҳаракгьы аультрабжьы еиҳа имаҷу аҳаракырақәа рҟны иҿыцәаауеит<ref>{{книга |автор = Митра С.К. |заглавие = Верхняя атмосфера. Пер. с англ. Розенберга Г.В. и Макаровой Е.А. |ответственный = Под ре. Красовского В.И. и Альберта Я Л. |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1955 |том = |страниц = 640 |страницы = 62 |isbn = }} </ref> * 80 км — аорбита аҟынтәи албаара излалаго [[Искусственный спутник Земли|Адгьыл иԥсабаратәым амҩаныза]] аҳаракыра ауп<ref>{{Cite web |url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |title=Ежегодник БСЭ, 1966 |access-date=2017-03-04 |archive-date=2012-09-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AgSVh6UI?url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |url-status=live }}</ref>.<br>[[Первая космическая скорость|1-тәи акосмостә ццакыра]] ([[Спускаемый аппарат|СА]] [[Союз (космический корабль)|Союз]]) ала албаараан ашәҟәы иҭаргало аидара хьанҭақәа рылагамҭа<ref>{{книга |автор = Батурин, Ю.М. |заглавие = Повседневная жизнь российских космонавтов |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Молодая гвардия |год = 2011 |том = |страниц = 127 |страницы = |isbn = }}</ref>. * 75 — 85 км — зны-зынла 1 - 3 кд/м² рҟынӡа алашара змоу [[Серебристые облака|ираӡныԥсараха иҟоу аԥсҭҳәақәа]] рцәырҵра аҳаракыра<ref>{{книга |автор = Ишанин Г. Г., Панков Э. Д., Андреев А. Л. |заглавие = Источники и приемники излучения |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина |место = СПб |издательство = Политехника |год = 19901991 |том = |страниц = 240 |страницы = |isbn = 5-7325-0164-9 }} </ref>. * 80,45 км (50 миль) — '''[[ВВС США|ЕАА Аҳаиртә мчрақәа]] рҿы акосмос аҳәаа.''' [[NASA|НАСА]] [[Международная авиационная федерация|ФАИ]] аҳаракыра 100 км иқәныҟәоит<ref name=wings>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|title=A long-overdue tribute|publisher=NASA|date=2005-10-21|access-date=2006-10-30|archive-date=2018-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024043825/https://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|автор=Wilson W.S. Wong, James Gordon Fergusson|заглавие=Military space power: a guide to the issues|ссылка=https://archive.org/details/militaryspacepow0000wong/page/16|series=Contemporary military, strategic, and security issues|издательство=ABC-CLIO|год=2010|isbn=0-313-35680-7|страницы=16|язык=en}}</ref>. * 80 — 90 км — [[мезосфера|амезосфереи]] [[термосфера|атермосфереи]] ([[мезопауза|амезопауза]]) ирыбжьоу аҳәаа. Ажәҩан алашара 0,08 кд/м²<ref name="автоссылка10">{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 146 |isbn = }} </ref><ref>Berg O.E. Day sky brightness to 220 km // Journal of Geophysical Research. 1955, vol. 60, № 3, p. 271—277</ref>. * 90 км — [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] ала албаараан ашәҟәы иҭаргало аидара хьанҭақәа рылагамҭа ауп. * 90 — 100 км — [[турбопауза|атурбопауза]], уи аҵаҟа [[гомосфера|агомосфера]] ыҟоуп, уаҟа аҳауа еилаҩынтуеит, еилазаашьала еиԥшуп, хыхь — аԥшақәа ахьыҟам, аҳауа [[Молекулярная масса|массала]] еиуеиԥшым арчқәа рҿыгҳарақәа рыла иахьшо [[гетеросфера|агетеросфера]]. * 100 км раҟара — [[Плазмосфера|аплазмосфера]] иалагамҭоуп, уаҟа аионизациа зызу аҳауа [[Магнитное поле Земли|амҳалдызосфера]] аус ацнауеит. * 100 км раҟара — 10 — 20 км иҟоу [[Собственное свечение атмосферы|атмосфера ацәылашара]] зегь реиҳа илашоу анатритә ҿыгҳароуп<ref>{{cite web|title=Airglow|url=http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm|archive-date=2017-02-16|access-date=2017-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216130417/http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm|url-status=live}}</ref>, акосмос аҟынтәи иаку илашо ҿыгҳараны иубоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Физическая энциклопедия |ссылка = |ответственный = А. М. Прохоров |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1988 |том = 1 |страниц = 704 |страницы = 139 |isbn = }} </ref> * 100 км — '''1902 шықәсанӡа ишьақәырӷәӷәоу атмосфера аура''' (арадиоцәқәырԥа аазырԥшуа [[Ионосфера#Слой Е|Кеннелли—Хевисаид]] аионизациа зызуу аҿыгҳара 90 - 120 км аартра иабзоураны)<ref name="автоссылка8">{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |часть = Глава II. Рассказ продолжается |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 21 |isbn = }}</ref>. [[Афаил:Orbitalaltitudes.jpg|center|820px]]{{clear}} === Адгьыл иазааигәоу акосмостә ҵакыра === [[Афаил:Space011.jpg|right|150px]] [[Афаил:20120522144425!Mercury-Redstone 3 - Earth observation - S61-01918 - cut.jpg|right|150px]] [[Афаил:Gemini-9 Angry Alligator.jpg|right|150px]] [[Афаил:View from Gemini 10 2.jpg|right|150px]] [[Афаил:Alexey Akindinov. Gagarin's breakfast. 2011-2012.jpg|right|150px]] [[Афаил:Tracy Caldwell Dyson in Cupola ISS.jpg|right|150px]] [[Афаил:Bruce McCandless II during EVA in 1984.jpg|right|150px]] [[Афаил:ISS-46 Aurora Borealis over the North Pacific Ocean.jpg|right|150px]] [[Афаил:India and Ceylon as seen from the orbiting Gemini-11 spacecraft.jpg|right|150px]] [[Афаил:As08-16-2593 crop.png|right|150px]] [[Афаил:Nasa earth.jpg|right|150px]] [[Афаил:Falcon 9 carrying DSCOVR, 2nd stage with Earth in background (16673034486).png|right|150px]] * 100 км — '''атмосфереи акосмоси рыбжьара жәларбжьаратәи аофициалтә ҳәаа''' - [[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]], [[Аэронавтика|аеронавтикеи]] [[Космонавтика|акосмонавтикеи]] ирыбжьоу аҳәаа. [[Летающий корпус|Иԥыруа акорпуси]] амҵәыжәҩақәеи 100 км инаркны ҵакы рымаӡам, избанзар [[Подъёмная сила|ашьҭыхгатә мчы]] аԥҵаразы аԥырра аццакра [[Первая космическая скорость|актәи акосмостә ццакыра]] еиҳахоит, аҳауатә ԥрыгатә аппарат [[ИСЗ|космостә мҩанызаны]] иҟалоит. Аҭагылазаара аилаӷәӷәара 12 [[квадриллион]] хәҭаҷ 1 дм³ азы<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 158 |isbn = |archivedate = 2021-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101549/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838 }}</ref>, ицәеиқәароу-адәыкрынԥштәыла ажәҩан алашара 0,01-0,0001 кд/м²—уахынлатәи ажәҩан иаҵәа-цәеиқәара алашара иазааигәахоит<ref name="автоссылка10" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 27, 49</ref>. Еизадоу атмосфера аҳаракыра 45 см<ref name="автоссылка6" />. * 100 — 110 км — [[Вход в атмосферу|амҩаныза аилабгара алагамҭа]]: амратә батареиақәа рантеннақәеи рпанельқәеи рбылра<ref>{{Cite web |url=http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |title=Анфимов Н. А. Обеспечение управляемого спуска с орбиты орбитального пилотируемого комплекса «Мир» |access-date=2016-09-25 |archive-date=2016-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011153024/http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |url-status=live }}</ref>. * 108 км<ref name="автоссылка5">Спутник на круговой орбите с такой начальной высотой</ref> — иреиҵаӡоу [[Баллистический коэффициент|абаллистикатә коеффициент]]<ref name="автоссылка11">{{книга |автор = Иванов Н. М., Лысенко Л. Н. |заглавие = Баллистика и навигация космических аппаратов |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Дрофа |год = 2004 |том = |страниц = 544 |страницы = 113 |isbn = }}</ref> змоу амҩаныза аҵыхәтәантәи аикәшара алагара иреиҵаӡоу ҳаракыроуп, аикәшара хыркәшо амҩаныза [[баллистический спуск|абаллистикатә лыбаарахь]] ииасуеит. * 110 км — еиҳа иҳаракны иԥыруа амҩаныза хьанҭа зыгәҭасуа аппарат иреиҵаӡоу аҳаракыра ауп<ref name="автоссылка1" />. * 110 — 120 км<ref name="автоссылка5" /> — ареалтә мҩанызақәа аҵыхәтәантәи реикәшара алагамҭа иреиҵаӡоу аҳаракырақәа роуп<ref name="автоссылка11" />. * 118 км — аҳауатә ԥша аҟынтәи еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рырҩашқәа рахь аиасра<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |title=Где начинается граница космоса? |access-date=2016-04-16 |archive-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425163154/http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |url-status=live }}</ref>. * 120 — 150 км — зхы иақәиҭу-амолекулиартә цашьа аҟынтәи инеиԥынкылоу аӡымҩас ахь аиасра, уаҟа аҳауа аҟәырҷахақәа рхы иақәиҭны реиԥхныҩлара абжьаратәи аура амҩаныза иаабац ашәагаақәа ирҿырԥшхоит 1 инаркны 25 м рҟынӡа<ref>{{книга |автор = Кинг-Хили Д. |заглавие = Теория орбит искусственных спутников в атмосфере / Перевод с англ. Ю.А. Рябова. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Мир |год = 1966 |том = |страниц = 189 |страницы = 21—22 |isbn = }} </ref>. Ижәыло аҳауа арҩаш амҩаныза аԥхьа аилаӷәӷәахара иалагоит, еиҳа аанкыларатә нырра анаҭоит. [[микроспутник|Амикромҩанызақәеи]] аметеорит хәыҷқәеи рзы ари аҳәаа ҵаҟа иҟоуп. * 121 — 122 — [[Разведывательный спутник|имаӡоу амҩанызақәа]] зегь раасҭа илаҟәу ралагарҭатә [[перигей|перигеи]] ауп, урҭ [[апогей|рапогеи]] 266—346 км акәын, аҟазаара аамҭа 1 - 2 мшы<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 526, 527 |isbn = }} </ref>. * 122 км (400 000 фут) — аорбита аҟынтәи ахынҳәраан атмосфера раԥхьатәи иубартә иҟоу цәырҵрақәоуп: ижәыло аҳауа [[Спейс Шаттл|Спеис Шаттл]] ҳәа изышьҭоу амҵәыжәҩа змоу аппарат аныҟәараан ԥынҵала иҭышәыннартәалоит<ref name="lenta-grenze" />. * 130 км<ref name="автоссылка5" /> — адиаметр 2,3 м, акапан 2400 кьыла змоу акәымпыл еиԥшу амҩаныза аҵыхәтәантәи аикәшара алагамҭа аҳаракыра ([[Спускаемый аппарат|СА]] [[Восток (космический корабль)|Восток]] арбагақәа)<ref name=autogenerated1>{{Статья|ссылка=http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81|автор=Митрофанов А.|заглавие=Аэродинамический парадокс спутника|год=1998|язык=ru|издание=Квант|тип=журнал|номер=3|страницы=3—6|issn=0130-2221|archive-date=2016-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911081922/http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81}}</ref><ref>Инженерный справочник по космической технике / [Алатырцев А. А., Алексеев А. И., Байков М. А. и др.] ; Под ред. засл. деят. науки и техники РСФСР, проф., д-ра техн. наук А. В. Солодова. — 2-е изд., перераб. и доп. — Москва : Воениздат, 1977. — 430 с., С. 81</ref>; егьырҭ адыррақәа рыла убарҭ аҭагылазаашьақәа рзы 150 км раҟарашәа<ref>Охоцимский Д Е, Энеев Т М, Таратынова Г П «Определение времени существования искусственного спутника Земли и исследование вековых возмущений его орбиты» УФН 63 33-50 (1957) — 1,18 оборота: посчитано по формуле на стр. 42 с использованием коэффициента 0,04, соответствующего на графике высоте орбиты 145—150 км</ref> * 135 км — [[болид|аболидқәа]] рцәырҵра иреиҳаӡоу ҳаракыроуп<ref>{{книга |автор = Федынский В. В. |заглавие = Метеоры |часть = 3. Полёт метеоров в земной атмосфере |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Государственное издательство технико-теоретической литературы |год = 1956 |том = |страниц = |страницы = |серия = Популярные лекции по астрономии. Выпуск 4 |isbn = }}</ref>. * 150 км<ref name="автоссылка5" /> — геометриала изызҳауа аццакра змоу амҩаныза аҳаракыра ацәыӡуеит, уи иазаанхеит 1-2 аикәшара<ref>{{книга |автор = Александров С. Г., Федоров Р. Е. |заглавие = Советские спутники и космические корабли |часть = Глава I. Общие сведения о космических аппаратах и ракетах. Особенности движения спутников |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство Академии Наук СССР |год = 1961 |издание = 2-е изд. доп. и перераб. |том = |страниц = |страницы = |isbn = }}</ref>; амидель аҵакыра 1 м² (адиаметр 1,14 м) зыкапан 1000 кьыла иҟоу амҩаныза еикәыршарак ала 20 км рыла илбаауеит<ref name=autogenerated1 />. * 150 — 160 км — ҽынлатәи ажәҩан еиқәаҵәахоит<ref name="автоссылка9" /><ref name=Army>{{cite web|title=Space Environment and Orbital Mechanics|url=https://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|publisher=United States Army|access-date=2012-04-24|archive-date=2016-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902144746/http://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|url-status=dead}}</ref>: ажәҩан алашара абла еилнарго иреиҵаӡоу алашара 1{{e|-6}} кд/м² иазааигәахоит<ref name="автоссылка10" /><ref>Hughes J. V., Sky Brightness as a Function of Altitude // Applied Optics, 1964,vol. 3, N 10, p. 1135—1138.</ref><ref>{{книга |автор = Енохович А. С. |заглавие =Справочник по физике.—2-е изд |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина |место = М. |издательство = Просвещение |год = 1990 |том = |страниц = 384 |страницы = 213 |isbn = }} </ref>. * 160 км (100 миль) — цәгьам-бзиам иҭышәынтәалоу [[Низкая околоземная орбита|адгьыл иазааигәоу аорбита лаҟәқәа]] рылагамҭа аҳәаа ауп. * 188 км — раԥхьатәи аԥырҩы дызмам [[Суборбитальный космический полёт|акосмостә ԥырра]] аҳаракыра ([[Баллистическая ракета|аракета]] [[Фау-2]], 1944 ш.)<ref name="pnm-1">{{книга|автор=Walter Dornberger |заглавие=Peenemünde. Moewig Dokumentation (Том 4341) |место=Berlin |издательство=Pabel-Moewig Verlag Kg |год=1984 |страницы=297 |страниц= |isbn=3-8118-4341-9}}</ref><ref name="Dorn_V2">{{книга |автор=[[Дорнбергер, Вальтер|Дорнбергер Вальтер]] |заглавие=Фау-2. Сверхоружие Третьего Рейха. 1930-1945 |оригинал=V-2. The Nazi Rocket Weapon |ссылка=|ответственный=Пер. с англ. И. Е. Полоцка |место=М. |издательство=Центрполиграф |год=2004 |страниц=350 |isbn=5-9524-1444-3}}</ref>. * 200 км — аамҭакьаҿлатәи аҭышәынтәалара змоу еиҳа илаҟәу орбитоуп (мышқәак рҟынӡа). * 302 км — раԥхьатәи аԥырра мҩаԥызго акосмостә ԥырра иреиҳаӡоу аҳаракыра ([[апогей|апогеи]]) ([[Ю. А. Гагарин|И. А. Гагарин]] [[Восток-1]] акосмостә ӷбаҿы, мшаԥымза 12, 1961 ш.). * 320 км — '''ишьақәырӷәӷәоу атмосфера аура 1927 шықәсазы''' — [[Ионосфера#Слой F|Еплтон иҿыгҳара]] аартра)<ref name="автоссылка8" />. * 350 км — акраамҭатәи аҭышәынтәалара змоу еиҳа илаҟәу орбитоуп (шықәсқәак рҟынӡа). * 400 км раҟара — [[Международная космическая станция|Жәларбжьаратәи акосмостә станциа]] аорбита аҳаракыра. [[Ядерное испытание|Аиадертә ԥышәарақәа]] иреиҳау рыҳаракыра ([[Starfish Prime]], 1962 ш.). [[Ядерный взрыв|Аԥжәара]] иаԥнаҵеит аамҭалатәи иԥсабаратәым [[радиационный пояс|арадиациатә маҟа]], уи адгьыл иазааигәоу аорбитақәа рҿы акосмонавтцәа ашьыр алшон, аха убри аамҭазы аԥыррақәа мҩаԥыргомызт. * 500 км — аҩныҵҟатәи [[протон|апротонтә]] [[радиационный пояс|радиациатә маҟа]] алагамҭеи ауаҩы акраамҭа иԥырразы ишәарҭадоу аорбитақәа рхыркәшареи роуп. Абла иазеиҩымдыраауа ажәҩан алашара макьанагьы аҭыԥ амоуп<ref name="автоссылка7" />. * 690 км — [[термосфера|атермосфереи]] [[экзосфера|аекзосфереи]] ([[Термопауза|Атермопауза]], [[экзобаза|аекзобаза]]) рҳәаа абжьаратә ҳаракыра ауп. Аекзобаза иҩахыкны аҳауа амолекулақәа рхы иақәиҭны [[длина свободного пробега|реиԥхныҩлара аура]] еизадоу атмосфера аҳаракыра аасҭа еиҳауп, [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] аасҭа иласны аҩада иԥыруазар, 50 % иреиҳаны [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера аанрыжьыр]] алшоит. * 947 км — адгьыл раԥхьатәи иԥсабаратәым амҩаныза апогеи аҳаракыра ([[Спутник-1|Амҩаныза-1]], 1957 ш.). * 1000 — 1100 км — [[Полярное сияние|аполиартә каҷҷарақәа]] иреиҳаӡоу рыҳаракыра, адгьыл ақәыԥшылараҟынтә аҵыхәтәантәи иубо атмосфера ацәырҵра; аха абжьааԥны 1 кд/м² рҟынӡа алашара<ref>{{книга |автор = Исаев С. И., Пудовкин М. И. |заглавие = Полярные сияния и процессы в магнитосфере Земли |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина |место = Л. |издательство = Наука |год = 1972 |том = |страниц = 244 |страницы = |isbn = 5-7325-0164-9 }} </ref><ref>{{книга |автор = Забелина И. А. |заглавие = Расчёт видимости звёзд и далёких огней |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Машиностроение |год = 1978 |том = |страниц = 184 |страницы = 66 |isbn = }} </ref> ибзианы иубарҭоу акаҷҷарақәа мҩаԥысуеит аҳаракырақәа 90—400 км рҟны. Аилазаара аилаӷәӷәара 400 — 500 [[миллион]] хәҭаҷ 1 дм³ рҟны<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=C3DF7C3F-D2E6-41C0-9A0B-D201E02BAC99 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 168 |isbn = |archive-date = 2023-04-04 |access-date = 2016-06-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230404040835/https://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=C3DF7C3F-D2E6-41C0-9A0B-D201E02BAC99 |url-status = live }}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская Энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 174 |isbn = }} </ref>. * 1300 км — '''ашәҟәы иҭагалоу атмосфера аҳәаа 1950 шықәсазы'''<ref>Большая Советская Энциклопедия, 3 том. Изд. 2-е. М., «Советская Энциклопедия», 1950. — С. 377</ref>. * 1320 км — [[Баллистическая ракета|абаллистикатә ракета]] атраекториа иреиҳаӡоу аҳаракыра 10 нызқь км абжьаӡараҿы аԥырраан<ref>Николаев М. Н. Ракета против ракеты. М., Воениздат, 1963. С. 64</ref>. * 1372 км — Амзахь раԥхьатәи аԥыррақәа ҟалаанӡа ауаҩы илиршаз иреиҳау аҳаракыра; акосмонавтцәа раԥхьаӡакәны ирбеит баша ихаргьежьу [[горизонт|алаԥшҳәаа]] акәымкәа, Адгьыл ахыгьежьаара (аӷба «[[Джемини-11|Џьемини-11]]», цәыббрамза 2, 1966 ш.)<ref>{{Cite web |url=http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |title=Adcock G. Gemini Space Program--Finally, Success |access-date=2017-03-04 |archive-date=2017-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305193819/http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |url-status=live }}</ref>. * 2000 км — [[Низкая околоземная орбита|адгьыл иазааигәоу аорбита лаҟәқәеи]] [[средняя околоземная орбита|абжьаратә орбитақәеи]] рыбжьара инықәырԥшны иарбоу аҳәаа. Атмосфера амҩанызақәа анырра рнаҭом, урҭ аорбитаҿы акыр зқьышықәсақәа рыҩнуҵҟа аҟазаара рылшоит. * 3000 км — аҩныҵҟатәи арадиациатә маҟа апротонқәа раара иреиҳаӡоу аиҭаҟалара (0,5 — 1 [[Грей (единица измерения)|Гр]]/сааҭ рҟынӡа — сааҭқәак рыҩнуҵҟа аԥырра иалагӡаны ԥсышьацәгьа узҭо ҩаӡароуп)<ref>{{книга |автор = Бубнов И. Я., Каманин Л. Н |заглавие = Обитаемые космические станции |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1964 |том = |страниц = 192 |страницы = |isbn = }} </ref>. * 12756,49 км — апланета [[Адгьыл|Адгьыл]] [[экватор|аекваториалтә]] [[диаметр]] иаҟароу абжьаӡаранӡа ҳнаскьеит. * 17 000 км — уахыки-ҽнаки рыла 0,4 Гр рҟынӡа адәахьтәи [[электрон|аелектронтә]] [[Радиационный пояс|радиациатә маҟа]] аинтенсивра иреиҳаӡоу аҩаӡара<ref>{{книга |автор = Уманский С. П. |заглавие = Человек в космосе |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1970 |том = |страниц = 192 |страницы = 23 |isbn = }} </ref>. * 27 743 км — заанаҵы иаарԥшу астероид [[2012 DA14]] (мышкы еиҳаны) аԥырра абжьаӡара. * 35 786 км — адгьыл иазааигәоу [[средняя околоземная орбита|абжьаратәии]] [[высокая околоземная орбита|иҳаракуи аорбитақәа]] ирыбжьоу аҳәаа.<br>[[Геостационарная орбита|Агеостационартә орбита]] аҳаракыра, ас еиԥш иҟоу аорбитаҿы амҩаныза еснагь [[экватор|аекватор]] аҟны кәаԥк иахакнаҳазаауеит. Ари аҳаракыраҿы ахәҭаҷқәа реилаӷәӷәара ~20 – 30 нызқь аӡри атомқәа дм³ аҟны иҟалоит<ref>{{книга |автор = |заглавие =Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская Энциклопедия |год = 1968 |том = |страниц = 528 |страницы = 451 |isbn = }} </ref>. * 80 000 км раҟара — '''XX ашәышықәса актәи азбжазы атмосфера атеориатә ҳәаа'''. Атмосфера зегьы адгьыл еиҟараны иацгьежьуазҭгьы, аекватор аҿы ари аҳаракыраҟынтә [[центробежная сила|агәҭантәи амч]] адхалара еиҳахон, уи аҳәаа иҭыҵыз аҳауа амолекулақәа хара-бӷьара еимбӷьыжәаа ицон<ref>{{книга |автор = |заглавие = [[Техническая энциклопедия]]. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = ОГИЗ РСФСР |год = 1939 |том = 1 |страниц = 1184 |страницы = 1012 |isbn = }}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = [[Enciclopedia Espasa|Enciclopedia universal ilustrada europeo-americana]] |ссылка = |ответственный = |место = |издательство = |год = 1907 |том = VI |страниц = 1079 |страницы = 931 |isbn = }}</ref>. Аҳәаа ареалтә ҳәаа иазааигәахеит, [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера аԥсаҟьара]] ацәырҵрагьы аҭыԥ амоуп, аха уи зыхҟьо [[Экзосфера|аекзосфера]] амҽхак зегьы аҿы Амра [[Солнечное излучение|аԥхарратәи]] [[Солнечный ветер|акорпускулиартәи]] анырра ауп. * 90 000 км раҟара — [[Магнитосфера Земли|Адгьыл амҳалдызасфереи]] [[Солнечный ветер|амратә ԥшеи]] реидыслара иарҿиаз [[Головная ударная волна|ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥа хада]] аҟынӡа абжьаӡара ауп. * 100 000 км — Амра аганахьала Адгьыл [[Экзосфера|аекзосфера]] ([[геокорона|агеогәыргьын]]) хыхьтәи аҳәаа<ref name="aes2">[http://astro.lnu.edu.ua/astro/bukvy/g.pdf Геокорона] // [http://astro.lnu.edu.ua/astro Астрономічний енциклопедичний словник] / За загальною редакцією І. А. Климишина та А. О. Корсунь. — Львів, 2003. — С. 109. — ISBN 966-613-263-X. {{In lang|uk}}</ref>, [[Солнечная активность|амра активра]] аныҳараку уи Адгьыл адиаметрқәа 5 рҟынӡа еилаӷәӷәахоит (~60 нызқь км). Аха ашәшьыратә ган ала амра аԥша зысуа аекзосфера «аҵыхәа» аҵыхәтәантәи ашьҭақәа убар алшоит адгьыл адиаметрқәа 50—100 (600—1200 нызқь км) рҟынӡа<ref>{{книга |автор = Koskinen, Hannu |заглавие = Physics of Space Storms: From the Surface of the Sun to the Earth |ссылка = https://books.google.ru/books?id=cO0nwfhXVjUC&pg=PA32&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |ответственный = |место = Berlin |издательство = Springer-Verlag Berlin Heidelberg |год = 2011 |том = |страниц = |страницы = 42 |isbn = ISBN 3-642-00310-9 }} </ref>. [[Лунный месяц|Есымза]] ԥшьымш рыҩныҵҟа уи аҵыхәа Амза иахысуеит<ref>{{cite book|last1=Mendillo|first1=Michael|chapter=The atmosphere of the moon|title=Earth-Moon Relationships|page=275|location=Padova, Italy at the Accademia Galileiana Di Scienze Lettere Ed Arti|date=November 8–10, 2000|editor1-first=Cesare|editor1-last=Barbieri|editor2-first=Francesca|editor2-last=Rampazzi|publisher=Springer|isbn=0-7923-7089-9|url=https://books.google.com/books?id=vpVg1hGlVDUC&pg=PA275}}</ref><ref>Межпланетная среда и физика магнитосферы : [Сборник статей / Редколлегия: Г. А. Скуридин (отв. ред.) и др.] ; АН СССР. Ин-т косм. исследований. — Москва : Наука, 1972. — 211 с., С. 112</ref>. [[Афаил:Moon-Earth.jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Межпланетное пространство|Апланетабжьаратә ҵакыра]] === [[Афаил:Earth rising above the lunar horizon.jpg|right|150px]] [[Афаил:Hertzsprung in Light and Shadow (art002e021296).jpg|right|150px]] [[Афаил:Earth and Moon seen from 183 million kilometers by MESSENGER (cropped).png|right|150px]] [[Афаил:Simulated view from Voyager 1 looking toward the Sun (EOSS).jpg|right|150px]] [[Афаил:Sedna mystery deepens as Hubble offers best look at farthest planetoid (artist's impression) (opo0414e).jpg|right|150px]] [[Афаил:Heliopause diagram.png|right|150px]] * 260 000 км — ахьанҭара асфера арадиус, Адгьыл адхалара Амра адхалара иахьаԥнаго. * 363 104 — 405 696 км — Амза аорбита Адгьыл иахыкны аҳаракыра (30 Адгьыл адиаметрқәа). Адгьылтә орбита акәша-мыкәша апланетабжьаратә ҭыԥҭаӡара аилазаара аилаӷәӷәара ([[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аилаӷәӷәара) 5 — 10 нызқь хәҭаҷқәа 1 дм³ аҟны 200 000 хәҭаҷ рҟынӡа 1 дм³ аҟны [[Солнечная вспышка|амра ашәалҟьамрақәа]] раан<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 292 |isbn = }} </ref> * 406 778 км — ауаҩы дахьыҟаз аҳаракыра абсолиуттә рекорд: [[Артемида-2]] мшаԥымза 6, 2026 ш. Уи иаԥхьанеиуаз арекорд «[[Аполлон-13]]» мшаԥымза 14, 1970 ш. 400 171 км<ref>{{Cite web |last=Wall |first=Mike |date=2026-04-06 |title=Artemis 2 breaks humanity's all-time distance record during historic loop around the moon |url=https://www.space.com/space-exploration/artemis/artemis-2-breaks-humanitys-all-time-distance-record-during-historic-loop-around-the-moon |access-date=2026-04-06 |website=Space.com |language=en-US}}</ref> ма {{Ахыԥхьаӡара|401056|акилометр}}<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40000 Astronaut] // Encyclopædia Britannica Online. {{In lang|en}}</ref> * 928 000 км — [[Сфера действия тяготения|Адгьыл агравитациатә нырра асфера]] арадиус, уаҟа акосмостә цәеижьқәа рныҟәара инықәырԥшшәа адгьыл афокус аҿы иҟоу [[Законы Кеплера|кеплертәи аорбита]] ала аныҟәара иашьашәалоит. Анаҩс Амра адхалара асфера иалҵыз ацәеижьқәа аднахалалоит. * 1 497 000 км — Адгьыл [[Сфера Хилла|Хилл исфера]] арадиуси уи аорбитатә мҩанызақәа иреиҳау рыҳаракыреи роуп. [[Точки Лагранжа|Алибрациа акәаԥқәа]] руакы аҟынӡа абжьаӡара L2, зыҟны уахь иақәшәо ацәеижьқәа агравитациатә еибакапанраҿы иҟоу насгьы Адгьылгьы Амрагьы ирымҩанызақәоу, еиԥшу [[Сидерический период|аикәшаратә аамҭа]] шықәсык рыманы<ref>{{книга |автор = Левантовский В.И. |заглавие = Механика космического полёта в элементарном изложении, 3-е изд. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука |год = 1980 |том = |страниц = 512 |страницы = 360 |isbn = }} </ref>. [[Гало-орбита|Ари акәаԥ ахь инагоу]] акосмостә станциа атраекториа арҽеираҿы абылтәы иреиҵаӡоу ахарџь аманы еснагь Адгьыл иашьҭанеиуазаарын, уи ашәшьыраҿы иагьыҟалон. * 21 000 000 км — иԥыруа аобиектқәа рахь Адгьыл [[Гравитационное взаимодействие|агравитациатә нырра]] ыӡуеит ҳәа иуԥхьаӡар алшоит<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />. * 40 000 000 км — Адгьыл инаркны ааигәатәи апланета ду [[Венера]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. * 56 000 000 — 58 000 000 км — [[Противостояние планеты|Аиҿагылара дуқәа]] раан [[Марс]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. * 149597870,7 км — Адгьыл инаркны [[Амра|Амра]] аҟынӡа ибжьаратәу абжьаӡара. Ари абжьаӡара Амратә системаҿы абжьаӡарақәа шәага-загас ирымоуп, [[астрономическая единица|астрономиатә цыра]] ([[а. е.|а.ц.]]) ҳәа иагьашьҭоуп. [[Свет|Алашара]] ари абжьаӡара иахысуеит 500 секунд (8 минуҭки 20 секунди) раҟара рыла. * 590 000 000 км — Адгьыл инаркны ааигәатәи [[Газовая планета|арчытә планета ду]] [[Иупитер|Иупитер]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. Анаҩстәи ахыԥхьаӡарақәа Амра аҟынтәи абжьаӡара аадырԥшуеит. * 4 500 000 000 км (4,5 [[миллиард]] км, 30 [[а. е.|а.ц.]]) — амра иазааигәоу [[Межпланетное пространство|апланетабжьаратә ҵакыра]] аҳәаа арадиус — зегь реиҳа ихароу апланета ду [[Нептун]] аорбита арадиус. Коипер имаҟа алагамҭа. * 8 230 000 000 км (55 а.ц.) — [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] харатәи аҳәаа — апланета ҵан [[Плутон]] злахәу аҵаа планетақәа рмаҟа. Зорбитақәа еиҵыхны еицырдыруа [[Транснептуновый объект|транснептунтә обиектқәаки]] [[Короткопериодическая комета|апериод кьаҿтә кометақәеи]] рыла ишьақәгылоу [[Рассеянный диск|Иԥсаҟьоу адиск]] алагамҭа. * 11 384 000 000 км — Апланета ҟаԥшь маҷ [[(90377) Седна|Седна]] [[перигелий|аперигели]] 2076 шықәсазы, Иԥсаҟьоу адиски Оорт Аԥсҭҳәеи рыбжьара еиҭаҵратә хҭысуп (шәахә ҵаҟа). Уи ашьҭахь апланета фнызқь шықәса рыҩнуҵҟатәи еиҵыху аорбита ала Амра 140—150 млрд км иацәыхароу [[Афелий|афелиҟа]] аԥырра иалагоит. * 11 — 14 млрд км — [[Гелиосфера|агелиосфера]] аҳәаа, уаҟа [[солнечный ветер|амратә ԥша]] абжьаԥысратә ццакыра аманы [[межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьар]] иақәшәоит, ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥагьы аԥнаҵоит, '''[[Межзвёздное пространство|аеҵәабжьаратә ҵакыра]] алагамҭа.''' * 23 337 267 829 км (156 а.ц.) — Амра инаркны зегь реиҳа ихароу аеҵәабжьаратә автоматикатә [[Космический аппарат|космостә аппарат]] [[Вояджер-1|Воиаџьер-1]] аҟынӡа абжьаӡара, мшаԥымза 24, 2022 шықәсазы. * 35 000 000 000 км (35 [[млрд]] км, 230 а.ц.) — Амратә система аеҵәабжьаратә маҭәашьар ала ахатәы ныҟәарала ишьақәнаргылаз [[Головная ударная волна#Головная ударная волна вокруг Солнечной системы|ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥа хада]] ҳәа агәаанагара ззыҟоу аҟынӡа абжьаӡара. * 65 000 000 000 км — аппарат [[Вояджер-1|Воиаџьер-1]] аҟынӡа абжьаӡара 2100 шықәсазы. [[Афаил:Universe Reference Map ru.jpg|center|820px]]{{clear}} === Аеҵәабжьаратә ҵакыра === {{Main|Аеҵәабжьаратәи аҭыԥ}} [[Афаил:Kuiper oort ru.png|right|150px]] [[Афаил:StarsNearSun.svg|right|150px]] [[Афаил:Flying among the closest stars to the Solar System.ogg|right|150px]] <!--[[Афаил:Nearest stars red-green.png|right|150px]]--> [[Афаил:Local bubble ru.png|right|150px]] [[Афаил:Orion Arm ru.jpg|right|150px]] [[Афаил:Milky Way full annotated russian.jpg|right|150px]] {{See also|Акосмос ҵаула аобиект}} * 300 000 000 000 км (300 млрд км) раҟара — [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] аҩнуҵҟа иҟоу [[Облако Хиллса|Хиллс иԥсҭҳәа]] ааигәатәи аҳәаа — аҵаа ԥҽыхақәа реизарҭа ду, аха даара иҵаӷоу акәымпыл еиԥшу, ашьшьыҳәа зорбитақәа ирныланы инеиуа. Иналаршә-ҩаларшәны уи аԥҭа иалҵны [[Амра|Амра]] ианазааигәахо, урҭ [[Долгопериодическая комета|апериод ду змоу кометақәаны]] иҟалоит. * 4 500 000 000 000 км (4,5 [[триллион|трлн]] км) — Оорт иԥсҭҳәа аҟынтәи амра иазааигәоу аҭыԥ ахь акометақәа рҵыхәтәа цәырызго агипотезатә планета [[Тюхе (гипотетическая планета)|Тиухе]] аорбита аҟынӡа абжьаӡара. * 9460730472580,8 км (инықәырԥшшәа 9,5 трлн км) — [[световой год|алашаратә шықәса]] — [[Скорость света|299 792 км/с аццакра]] змоу алашара шықәсак иалагӡаны изхысуа абжьаӡара. Аеҵәабжьаратәи агалактикабжьаратәи абжьаӡарақәа ршәара иазырхоуп. * 15 000 000 000 000 км рҟынӡа — акометақәа Амрахь раара зхароу аеҵәа [[Немезида (звезда)|Немезид]] Амра агипотезатә мҩаныза аԥшаара алшоит. * 20 000 000 000 000 км рҟынӡа (20 трлн км, [[Световой год|ҩ-лашара шықәсак]]) — Амратә система агравитациатә ҳәаақәа ([[Сфера Хилла|Хилл Исфера]]) — [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] адәахьтәи аҳәаа, Амра амҩанызақәа (апланетақәа, акометақәа, агипотезатә лашаратә еҵәақәа) рыҟазаара иреиҳаӡоу ахарара. * 30 856 776 000 000 км — 1 [[парсек]] — аеҵәабжьаратә бжьаӡарақәа ршәара еиҳа ипрофессионалтәу астрономиатә цыра ауп, алашаратә шықәсақәа 3,2616 иаҟароуп. * 40 000 000 000 000 км (40 трлн км, 4,243 лашара шықәса) раҟара — иаҳзааигәоу еицырдыруа аеҵәа [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] аҟынӡа абжьаӡара. * 56 000 000 000 000 км (56 трлн км, 5,96 лашара шықәса — иԥыруа [[Звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]] аҟынӡа абжьаӡара. Уи ахь анашьҭра азԥхьагәаҭан 1970-тәи ашықәсқәа инадыркны реалла апроект ҟазҵо аԥырҩы дызҭам [[Дедал (проект)|аппарат «Дедал»]], уаҩытәыҩсатә ԥсҭазаарак аҩныҵҟа аԥырра, аинформациагьы аацҳара зылшо (50 шықәса инарзынаԥшуа). * 100 000 000 000 000 км (100 трлн км, 10,57 лашара шықәса) — ари арадиус аҩныҵҟа иҟоуп [[Список ближайших звёзд|ааигәатәи аеҵәақәа]] 18, Амрагьы налаҵаны. * 300 000 000 000 000 км (300 трлн км, 30 лашара шықәса) ирзынаԥшуа — '''[[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа]]''' ашәагаа, уажәы Амратә система (ари аԥҭа аилазаара аилаӷәӷәара 300 атом 1 дм³ азы) изгәылсны инеиуа. * 3 000 000 000 000 000 км (3 [[квадриллион|аквадрлн]] км, 300 лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Местный пузырь|Аҭыԥантәи арчытә ԥышҭарч]]''' ашәагаа, уи иалоуп Амратә система змоу Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа (аилазаара аилаӷәӷәара 50 атом 1 дм³ азы). * 33 000 000 000 000 000 км (33 аквадрлн км, 3500 лашара шықәса) — [[Галактический рукав|агалактикатә]] '''[[Рукав Ориона|Орион имаӷра]]''' ашәпара, зыҩнуҵҟатәи аҵкар азааигәара Аҭыԥантәи аԥышҭарч ыҟоу. * 300 000 000 000 000 000 км (300 аквадрлн км) — Амра инаркны ҳгалактика [[Галактическое гало|агало]] ааигәатәи адәахьтәи аҵкар '''[[Асар Рымҩа|Асар Рымҩа]]''' аҟынӡа абжьаӡара (англ. '''Milky Way'''). XIX ашәышықәса нҵәаанӡа Агалактика Адунеи зегьы аҳәаа акәны иԥхьаӡан. * 1 000 000 000 000 000 000 км (1 [[Квинтиллион|квинтлн]] км, 100 нызқь лашара шықәса) инарзынаԥшуа — ҳгалактика Асар Рымҩа адиаметр, уаҟа 200—400 миллиард аеҵәа ыҟоуп, иааизакны акапан [[Акылҳара еиқәаҵәа|акылҳара еиқәаҵәақәеи]], [[Тёмная материя|аматериа лашьцеи]], егьырҭ иумбо аобиектқәеи шацу — 3 триллион Мрак инарзынаԥшуа. Уи анҭыҵ инаӡоит еиқәаҵәоу, иҭацәу, иеҵәадоу [[межгалактическое пространство|агалактикабжьаратә ҵакыра]], ателескоп ада аарла еилургартә иҟоу ааигәатәи галактикақәак ршәыта хәыҷқәа рыманы. Агалактикабжьаратә ҵакыра амҽхак аеҵәабжьаратә ҵакыра амҽхак акырынтә еиҳауп, уи аилазаара аилаӷәӷәара — 1 аӡри атом 1 дм³ азы аасҭа еиҵоуп. [[Афаил:Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Межгалактическое пространство|Агалактикабжьаратә ҵакыра]] === [[Афаил:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg||right|150px]] [[Афаил:5 Local Galactic Group (blank).png|right|150px]] [[Афаил:Local supercluster.jpg|right|150px]] [[Афаил:Nearsc rus.gif|right|150px]] [[Афаил:Structure of the Universe.jpg|right|150px|Ари асахьа «акосмостә бызкаҭаҳа»ҳәа изышьҭоу Адунеи абызкаҭаҳа амасштаб иахәҭакуп. Арҭ арахәыц дуқәа еиҳарак агалактикақәа рыбжьара иҟоу аҭыԥҭаӡараҿы иҟоу аматериа лашьца ала ишьақәгылоуп. Ахыҵхырҭа: НАСА, ЕКА, Е. Холлман (Колорадотәи Ауниверситет, Боулдер)]] [[Афаил:Observable universe logarithmic illustration.png|right|150px]] * 5 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 5 [[квинтиллион]] км) инарзынаԥшуа — ҳгалактикеи уи амҩанызақәа [[Карликовая галактика|аҵан галактикақәеи]], зынӡа 15 галактика, злахәу '''[[Подгруппа Млечного Пути|Асар Рымҩа агәыԥхәҭа]]''' ашәагаа. Урҭ рахьтә зегь реиҳа еицырдыруа [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] [[Малое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Маҷи]] роуп, 4 миллиард шықәса рышьҭахь урҭ ҳгалактика илбаанадар ҟалап. * 30 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 30 [[квинтиллион]] км, инықәырԥшшәа 1 млн парсек) инарзынаԥшуа — '''[[Местная группа|Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ]]''' ашәагаа, уахь иаҵанакуеит агәылацәа дуқәа хԥа: Асар Рымҩа, [[Галактика Андромеды|Андромеда Агалактика]], [[Галактика Треугольника|Ахкәакь Агалактика]], иара убас хыԥхьаӡара рацәала аҵан галактикақәа (50 галактика инареиҳаны). Андромеда агалактикеи ҳгалактикеи 120 км/с рҟынӡа аццакрала еизааигәахоит, 4—5 миллиард шықәса раҟара рышьҭахь [[Столкновение Млечного Пути и Галактики Андромеды|еиҿасыр ҟалап]]. * 220 000 000 000 000 000 000 км (220 [[квинтиллион]] км, инықәырԥшшәа 23 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ злахәу '''[[Местный лист|Аҭыԥантәи абӷьыц]]''' ашәагаа. * 2 000 000 000 000 000 000 000 км (2 [[секстиллион|асекстиллион]] км, 200 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Местное сверхскопление галактик|Агалактикақәа аҭыԥантәи реилалара ду]] (Аҭыԥҳа Лскоплениа Ду)''' (30 нызқь галактика рҟынӡа, акапан [[квадриллион]] Мрак рҟынӡа инаӡоит) ашәагаа. * 4 900 000 000 000 000 000 000 км (4,9 асекстиллион км, 520 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — Еиҳагьы идуу аилалара '''[[Ланиакея|Ланиакеиа]] («Идуӡӡоу ажәҩан»)''' ашәагаа, уахь иаҵанакуеит Аҭыԥҳа леилалара дуи иааҳакәыршаны иҟоу агалактикақәа, ҳара ҳтәгьы налаҵаны, 500 км/с рҟынӡа агьежьра аццакрала иныҟәо [[Великий аттрактор|аттрактор Дуи]] 100 нызқьла агалактикақәа, уи акапан 100 [[квадриллион]] Мра рҟынӡа ыҟоуп. * 10 000 000 000 000 000 000 000 км (10 [[секстиллион]] км, 1 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Комплекс сверхскоплений Рыб-Кита|Аԥсыӡ-Кит аилалара дуқәа ркомплекс]]''' аура, макьана агалактикатә рахәыцқәеи ҳахьынхо Аԥсыӡ-Кит агипереилалареи ҳәа изышьҭоу (60 галактика реизакрақәа, Ланиакеиа икапанқәа 10, мамзаргьы [[квинтиллион|квинтиллионк]] рҟынӡа Амрақәа). * 100 000 000 000 000 000 000 000 км рҟынӡа — иахьа еицырдыруа [[войд|авоид]] дуқәа ируаку [[Реликтовое холодное пятно|Асупервоид Еридан]] аҟынӡа 1 млрд лашара шықәса раҟара абжьаӡара. Ари иҭацәу аҭыԥҭаӡара дуӡӡа агәҭантәи ахырхарҭақәа рҿы аеҵәақәеи агалактикақәеи ыҟаӡам, шамахамзар зынӡаск иаабац аматериа ыҟаӡам, уи аилазаара аилаӷәӷәара Адунеи абжьаратәи аилаӷәӷәара аҟынтәи 10%, мамзаргьы 1 аӡри атом 1—2 м³ рҟны. Акосмонавт ателескоп ду ада авоид агәҭаны акгьы изеилыргомызт, алашьцара ада.<br>Арыӷьарахьала асахьаҿы Адунеи акубтә ҭаԥҟараҿы иубарҭоуп хыԥхьаӡара рацәала агалактикатә рахәыцқәа рыбжьара ашәах аҟны иҟоу акакаҷқәа реиԥш шәкыла идуу, иара убас имаҷу авоидқәа жәпакы. Авоидқәа рымҽхак арахәыцқәа рымҽхак аасҭа акырӡа еиҳауп. * 100 000 000 000 000 000 000 000 км (100 [[секстиллион]] км, 10 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Великая стена Геркулес — Северная Корона|Геркулес иҭыӡ дуӡӡа]] — Аҩадатәи агәыргьын''' аура, иахьа [[Метагалактика|иубарҭоу Адунеи]] аҿы зегь реиҳа еицырдыруа асуперструктура ду. 10 млрд лашара шықәса раҟара иаҳцәыхароуп. Ҿыц ииз Ҳамра иахылҵуа алашара уажәы аҭӡамц Ду ахь мҩабжара иҟоуп, Амра анҭахалак ауп уанӡа ианнаӡо. * инықәырԥшшәа 250 000 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 250 [[секстиллион]] км, 26 млрд лашара шықәса инареиҳаны) — '''[[Метагалактика|иубо Адунеи]]''' аҿы амаҭәашьар (агалактикақәеи аеҵәақәеи) [[Список наиболее удалённых астрономических объектов|абара аҳәаақәа]] ршәагаа (2 триллион галактикак рҟынӡа). * 870 000 000 000 000 000 000 000 км (870 [[секстиллион]] км, 92 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — [[Метагалактика|иубо Адунеи]] аҿы '''[[Реликтовое излучение|ашәахәаркрақәа]] рбара аҳәаақәа''' рышәагаа. == Акосмос ааигәеи акосмос хареи рахь ацәырҵразы ихымԥадатәиу аццакрақәа == Аорбитахь ацәырҵразы ацәеижь иалкаау аццакра аҟынӡа инаӡароуп. Адгьыл азы акосмостә ццакырақәа: * [[Первая космическая скорость|Актәи акосмостә ццакыра]] — 7,9 км/с — Адгьыл акәша-мыкәша аорбитахь ацәырҵразы аццакра; * [[Вторая космическая скорость|Аҩбатәи акосмостә ццакыра]] — 11,1 км/с — адгьыл адхалара асфера алҵреи апланетабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра; * [[Третья космическая скорость|Ахԥатәи акосмостә ццакыра]] — 16,67 км/с — Амра адхалара аусхк алҵреи аеҵәабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра; * [[Четвёртая космическая скорость|Аԥшьбатәи акосмостә ццакыра]] — 550 км/с инарзынаԥшуа — агалактика Асар Рымҩа адхалара аусхк алҵреи агалактикабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра. Еиҿҳарԥшуазар, агалактика агәҭа иаҿырԥшны Амра аныҟәара аццакра 220 км/с рҟынӡа инаӡоит. Аццакрақәа руак иарбоу аасҭа еиҵахар, ацәеижь уи азы аорбитахь изцәырҵуам (ашьақәырӷәӷәара иашоуп иарбоу аццакра ала Адгьыл ақәыԥшылараҟынтә адәықәлареи адхаларада анаҩстәи аныҟәареи рзы мацара). Ас еиԥш аццакрақәа рынагӡаразы иарбанызаалак ахимиатә былтәы ахархәараан абылтәы ҵаӷа ала аус зуа [[многоступенчатая ракета|ашьаҿарацәатә ракета]] шаҭахыз раԥхьа еилызкааз [[Константин Эдуардович Циолковский|Константин Едуард-иԥа Циолковски]] иакәын. Акосмостә аппарат [[ионный двигатель|аионтә рныҟәага]] мацара ахархәарала адәықәҵара аццакра адгьылтә орбитахь ацәыргаразы иазхом, аха апланетабжьаратә космостә ҵакыраҿы аныҟәареи аманиоврҟаҵареи рзы уи уаҳа наҭахымкәа ианаалоит, ахархәарагьы амоуп. == Акосмостә ҵакыра азинтә режим == {{main|Жәларбжьаратәи акосмостә зин}} Акосмостә ҵакыреи ажәҩан ацәеижьқәеи рзинтә режим ҳәаақәнаҵоит [[Генеральная Ассамблея ООН|Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа Хада]] арезолиуциақәа рсериеи (урҭ рахьынтә аҵак ҷыда амоуп арезолиуциа 1962 (XVIII)) [[Договор о космосе|1967 шықәсазтәи акосмос азы Аиқәшаҳаҭреи]]. Ари арежим аелемент хадақәа иреиуоуп акосмоси жәҩантә цәеижьқәеи азеиԥш хархәаратә ҵакыраны иахьыԥхьаӡоу ([[res communis]]), акосмоси жәҩантә цәеижьқәеи жәларбжьаратәи азин инақәыршәаны адискриминациа ада аҳәынҭқаррақәа зегьы рзы рыҭҵаареи рхархәареи рзы иахьаарту, ажәҩантә цәеижьқәа рраионқәа зегьы рахь рхы иақәиҭны анеираан. Акосмос азы Аиқәшаҳаҭра Алахәылацәа рхы иадырҵеит аиадертә бџьар, мамзаргьы амассатә нырҵәагатә бџьар хкқәа змоу иарбанызаалак аобиектқәа Адгьыл акәша-мыкәша аорбитахь рнамгара, ажәҩантә цәеижьқәа рҿы ас еиԥш иҟоу абџьар ақәмыргылара, акосмостә ҵакыраҿы ас еиԥш иҟоу абџьар иарбанызаалак даҽа знеишьак алагьы аҭыԥ амҭара. Аха ари аҭагылазаашьа адоктриналтә еилыркаара иарбоу ақәиҭымтәра асуборбитатә аҵанакӡом, даҽакала иуҳәозар, Адгьыл акәша-мыкәша инагӡаны гьежьрак иадамхаргьы иҟазымҵо, аиадертә бџьар змоу аобиектқәа, даҽакала иуҳәозар [[межконтинентальные баллистические ракеты|аконтинентбжьаратә баллистикатә ракетақәа]] акосмос рхыԥраара (СССР-и ЕАА-и 1979 шықәсазы рнапы зҵарҩыз Аиқәшаҳаҭра [[Переговоры об ограничении стратегических вооружений#ОСВ-II|ОСВ-2]] уи алахәылацәа рзы [[Система частично-орбитального бомбометания|хәҭакахьала аорбитатә ракетақәа]] рзин ааннакылеит), иара убас акосмос аҿы иаабац абџьар змоу аобиектқәа аӷбаҿы рыргылара<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |title=Правовой режим космического пространства |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160459/https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |url-status=live }}</ref>. Аха анкьа ифантастикатәызшәа иубоз акосмостә ресурсқәа рыҵхра аидеиақәа рыпрактикатә ларҵәарахьы аиасра апроблема ҿыцқәа цәырнагоит. 2020 шықәсазы 30 инареиҳаны еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи аекспертцәа иазгәарҭеит акосмостә мазара аҵхра аганахьала еилыкка иҟоу жәларбжьаратәи аԥҟарақәа рыҟамзаара изыхәҭоу аилахәырақәа рзы ауадаҩрақәа шцәырнаго. Убри азы аҳәынҭқаррақәа амилаҭтә актқәа рыдыркылоит урҭ рыдгыларазы, русура аҭышәныртәаларазы. Убас 2015 шықәсазы [[США|ЕАА]] рҟны ирыдыркылеит акоммерциатә космостә дәықәҵарақәа реицлабратә лшаразы Азакәан, мамзаргьы ахатәы космостә еиндаҭларалшара агәацԥыҳәаразы азакәан (Commercial Space Launch Competitiveness Act of 2015) ЕАА атәылауаа азин рнаҭоит апланетақәеи астероидқәеи аус рыдулара рхы иақәиҭны аҽазыҟаҵара, абасала ироуз аресурсқәа, аӡи аминералқәеи (аха зыԥсы ҭоу аобиектқәа ракәымкәа) рымазаара, рхархәара. Аиԥш—зеиԥшу азакәанқәа рыдыркылеит 2017 - 2021 шықәсқәа рзы [[ОАЭ|Еиду Арабтә Емиратқәа]], [[Лиуксембург|Лиуксембург]], [[Иапониа|Иапониа]]<ref>{{Cite web |url=https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |title=Попова С.М. — Регулирование добычи космических ресурсов: создание международного правового обычая // Право и политика. – 2022. – № 12. – С. 1 - 28 |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160325/https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |url-status=live }}</ref>. == Ахҳәаақәа == {{Reflist|group=Акомм.}} == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == * Черняков И. H., Дмитриев M. Т., Непомнящий С. И. Атмосфера Земли // Большая медицинская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 2. — С. 336—342. == Азхьарԥшқәа == * [http://heritage.stsci.edu/gallery/galindex.html Галерея фотографий, полученных при помощи телескопа Хаббл]{{In lang|en}} * [https://www.youtube.com/watch?v=TXxbrCVL2Q0 Сравнение планет, звёзд и галактик]{{In lang|ru}} * [https://web.archive.org/web/20110126061648/http://www.usap.org.ua/observatory/wwt Виртуальная обсерватория USAP]{{In lang|en}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:космостә ҵакыра}} h7sc9xxi9hvo0twt6j8rmshgrycmqfp 174949 174948 2026-10-11T07:53:52Z Nart17 17397 Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline) 174949 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Atmosphere_layers-ru.svg|thumb|150px|Атмосфера аҳәаақәа]]'''Акосмостә ҵакыра''', '''акосмос''' ({{lang-grc|κόσμος}} — «аиҿкаа», «аиҿкаара») — [[Небесное тело|ажәҩан ацәеижьқәа]] [[Атмосфера|ратмосферақәа]] рҳәаақәа рынҭыҵ ишьҭоу [[Адунеи|Адунеи]] иҭацәу аҭыԥқәа. Акосмос зынӡаск иҭацәу ҵакыраӡам: уи иалоуп, аилаӷәӷәара даара ишылаҟәугьы, [[межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьар]] (еиҳарак аӡри [[ион|аионқәеи]] [[атом|атомқәеи]]), [[космические лучи|акосмостә шәахәақәеи]] [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркреи]], иара убас агипотезатә [[тёмная материя|материа лашьца]]. == Аетимологиа == Аханатәтәи аилкаараҿы абырзен термин «[[Космос (философия)|акосмос]]» (адунеиеиҿкаара) афилософиатә шьаҭа аман, [[Адунеи|Адунеи]] агәы — [[Адгьыл|Адгьыл]] акәша-мыкәша агипотезатә [[вакуум]] аркы ҳәаақәнаҵон<ref>{{Cite web |url=http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |title=CABINET // In Between Space and Cosmos |access-date=2015-10-09 |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905073839/http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |url-status=live }}</ref>. Ус шакәугьы алаҭын шьаҭа змоу абызшәақәеи уи аԥсахрақәеи рҿы еиԥшу [[Семантика|асемантика]] рхы иадырхәоит апрактикатә термин «аҵакыра» (избанзар ҭҵаарадыррала уахәаԥшуазар Адгьыл иакәыршоу авакуум ҵыхәаԥҵәара амаӡам уҳәартә иҟоуп), убри аҟнытә аурыси уи иазааигәоу абызшәақәеи рҿы ареформатә риашарақәа ирылҵшәаны иит имҩашьо [[плеоназм|аплеоназм]] «акосмостә ҵакыра»<ref>со смыслом «пространство за [[Атмосфера|атмосферой]] Земли»</ref>. == Аҭоурых == Ажәа «акосмос» ихы иаирхәеит ажәытә бырзен философ [[Пифагор]], уи ала ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу адунеи аарԥшуа. [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] [[Подлунная сфера|Амзаҵаҟатәи асфера]] аконцепциа аԥырҵеит: ари Амза аҵаҟа иҟоу адунеи агеоцентрикатә система ауп. Уи ԥшь-ԥсабарак рыла ишьақәгылоуп, насгьы аиҭакрақәа аҟазшьоуп. Усҟантәи аамҭазы аефир асфера — Амза инаркны адунеи аҳәаақәа рҟынӡа-ԥсахрада иҟоуп, уаҟа иҟоуп апланетақәеи аеҵәақәеи. Иааидкыланы акосмос ауаа азҿлымҳахо иалагеитеи 100 нызқь шықәса раԥхьагьы, австралиатәи аҵарауаа ргәы ишаанаго ала<ref>{{Cite web|url=https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|title=Люди начали интересоваться космосом 100 тысяч лет назад. Что им было известно?|lang=ru|first=Рамис|last=Ганиев|website=hi-news.ru|date=2020-12-29|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409195216/https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|url-status=live}}</ref>. == Аҳәаақәа == Аҳәаа еилыкка ыҟаӡам, атмосфера хәыҷы-хәыҷла иҵаӷахоит [[Адгьыл|адгьыл ақәыԥшылара]] иацәыхарахацыԥхьаӡа, иахьа уажәраанӡагьы акосмос алагара иарбаганы иԥхьаӡатәу азы гәаанагарак ыҟаӡам. Аԥхарра еснагьтәны иҟазҭгьы, ақәыӷәӷәара аҽаԥсахуан [[экспоненциальный рост|експоненциалтә закәанла]] 100 [[кПа]] инаркны [[уровень моря|амшын аҩаӡараҿы]] акымзарак аҟынӡа. [[Международная авиационная федерация|Жәларбжьаратәи авиациатә федерациа]] атмосфереи акосмоси рыбжьара усуратә ҳәаак аҳасабала '''100 км''' ([[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]]) аҟны аҳаракыра шьақәнаргылеит, избанзар ари аҳаракыраҿы ашьҭыхгатә [[Аэродинамическая сила|аеродинамикатә мчы]] аԥҵаразы ихымԥадатәуп [[летательный аппарат|аԥрыгатә аппарат]] [[Первая космическая скорость|раԥхьатәи акосмостә ццакыра]] аманы иныҟәаларц, уи иахҟьаны аҳаирԥырра аҵакы ыӡуеит<ref name="МАФ">{{cite web| url =http://www.fai.org/icare-records/100km-altitude-boundary-for-astronautics| title =Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics| author =Sanz Fernández de Córdoba| authorlink =| format =| publisher =Официальный сайт [[Международная авиационная федерация|Международной авиационной федерации]]| access-date =2012-06-26| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/618QHms8h?url=http://www.fai.org/astronautics/100km.asp| archive-date =2011-08-22}}</ref><ref name="rian-grenze">{{cite web| author =Андрей Кисляков| authorlink =| date =2009-04-16| url =http://www.rian.ru/analytics/20090416/168315963.html| title =Где начинается граница космоса?| format =| publisher =[[РИА Новости]]| access-date =2010-09-04| lang =| archive-url =https://www.webcitation.org/618QJBBzM?url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html| archive-date =2011-08-22}}</ref><ref name="lenta-grenze">{{cite web| author =| authorlink =| date =2009-04-10| url =http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| title =Ученые уточнили границу космоса| format =| publisher =[[Lenta.ru]]| access-date =2010-09-04| lang =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QP8b6o?url=http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| url-status =live}}</ref><ref>{{cite web| author =| authorlink =| date =2009-04-10| url =http://www.membrana.ru/lenta/?9208| title =Найдена ещё одна граница космоса| format =| publisher =[[Мембрана (веб-сайт)|Мембрана]]| access-date =2010-12-12| lang =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QQ63zS?url=http://www.membrana.ru/particle/13656| url-status =dead}}</ref>. [[США|ЕАА]]-и [[Канада|Канадеи]] рҟынтәи астрономцәа аҳауатә ԥшақәа рнырра аҳәааи акосмостә хәҭаҷқәа рнырра алагареи ршәеит. Уи '''118 километра'''<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20090416/168315963.html|title=Где начинается граница космоса?|lang=ru|first=|last=|website=РИА Новости|date=2009-04-16|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409194126/https://ria.ru/20090416/168315963.html|url-status=live}}</ref> аҳаракыраҿы акәхеит, [[NASA|НАСА]] ахаҭа '''122 км''' акосмос аҳәаа ҳәа ишаԥхьаӡогьы. Ари аҩыза аҳаракыраҿы [[Спейс шаттл|ашаттлқәа]] иаабац [[Орбитальный манёвр|аманиоврҟаҵара]] аҟынтәи [[Ракетный двигатель|аракетатә моторқәа]] рымацара рхархәарала аеродинамикатә мотор ахь ииасуан атмосфера «ашьаҭа» рыманы<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />. == Апланетабжьаратә ҭыԥ == {{Main|Апланетабжьаратә ҭыԥ|Агелиосфера}} [[Амра|Амра]] акәша-мыкәша иҟоу акосмостә ҵакыра арегион, [[солнечный ветер|амра аԥша]] зымҽхазкуа, ''агелиосфера'' ҳәа иашьҭоуп. Агелиосфера аҩныҵҟа иҟоуп [[Амратә система|Амратә система]] еицырдыруа [[Планета|апланетақәа]] зегьы рорбитақәа<ref>{{БРЭ|автор=[[Кононович, Эдвард Владимирович|Кононович Э. В.]]|год=2016|статья=Гелиосфера|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив=https://web.archive.org/web/20240615214842/https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив дата=2024-06-15}}</ref>{{Ref+|Аха агелиосфера аҳәаа, агелиопауза ҳәа изышьҭоу, Амратә система аҳәаа акәӡам, избанзар Амра адхалара асфера зқьынтә раҟара иҵегьы хара инаскьоит.|group=Акомм.}}. Ацәеижь жәпа дуқәа рҟынтәи зхы иақәиҭу агелиосфера аҵакыра ''апланетабжьаратә ҭагылазаашьа'' ҳәа изышьҭоу ала иҭәуп, [[Гелиопауза|агелиопауза]] анаҩс иалагоит [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратә ҭагылазаашьа]] аҵакыра. Апланетабжьаратә ҭагылазаашьа акыр иҵаӷоуп, аха зынӡакыс [[вакуум|ивакуумӡам]]. Уи амаҭәашьар ахәҭа хада амра аԥша [[плазма|аплазма]] ауп (8 рҟынӡа аҟәырҷахақәа кубтә сантиметрак аҟны Адгьыл аорбита аҩаӡараҿы), имаҷны иҟоуп анеитралтә атомқәеи амолекулақәеи рыла ишьақәгылоу [[газ|арчқәа]]. Уи иалсуеит [[космические лучи|акосмостә шәахәақәа]], [[Магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакқәа]], амреи егьырҭ ахылҵшьҭреи змоу [[электромагнитные излучения|афымцамҳалдызтә шәахәақәа]]. Апланетабжьаратә еилазаара иаҵанакуеит иара убас Амра асистема ацәеижьқәа инадыркны еиҳам [[космическая пыль|акосмостә саба]] ({{Val|e=-9}}—{{Val|e=-6|u=м}})<ref>{{БРЭ|статья=Межпланетная среда|автор=Ермолаев Ю. И.|год=2017|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2200255|архив=https://web.archive.org/web/20220812234657/https://bigenc.ru/physics/text/2200255|архив дата=2022-08-12}}</ref>. Апланетабжьаратә еилазаараҿы иныҟәоит еиуеиԥшым ахықәкқәа рыманы идәықәырҵо [[Космический аппарат|акосмостә аппаратқәа]]. 2023 шықәсанӡатәи аҭагылазаашьа ала, асериа «[[Вояджер|Воиаџьер]]» аппаратқәа ҩба роуп еибгала [[Гелиосфера|агелиосфера]] ааныжьны аеҵәабжьаратә ҭагылазаашьа хаҭалатәи агәаҭарақәа рылҵшәақәа аазыцҳаз. Апланетабжьаратә ҭагылазаашьа амаҭәашьар ажәпара ахьылаҟәу астрономиатә гәаҭарақәа рзы акырӡа иманшәалоу ҭыԥны иҟанаҵоит атмосфера жәпа зкәыршоу Адгьыл ақәыԥшылара аасҭа, убри аҟнытә [[Космический телескоп|акосмостә телескопқәа]] аҭҵаарадырразы ҷыдала хәызмоу адыррақәа рырҳара алдыршоит. == Иаарту акосмос аҿы аҟазаара ауаҩы ицәеижь анырра == [[НАСА]] аҵарауаа ишышьақәдырӷәӷәо ала, лассы — лассы иуԥыло агәаанагарақәа ирҿагыланы, ахыхьчагатә скафандр ада иаарту акосмос иақәшәо ауаҩы дҵааӡом, дыԥжәаӡом, иаразнакгьы ихдырра ицәыӡӡом, ишьа еилашӡом-уи ацынхәрас аҵәыҵәри азымхара иахҟьаны иԥсҭазаара далҵуеит. Ашәарҭара иара [[Декомпрессионная болезнь|адекомпрессиа]] апроцесс ауп изыдҳәалоу — абри аамҭа ацыԥҵәаха ауп ацәеижь азы еиҳа ишәарҭоу, избанзар арҭҟәацга декомпрессиа аан ашьа иалоу арчы акакаҷқәа аҽырҭбаара иалагоит. Ахьшәашәага ыҟазар (иаҳҳәап, азот), ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа раан ашьа аршәуеит. Акосмостә ҭагылазаашьақәа раан амаҭәашьар аӡшьаратә ҭагылазаашьа аиқәырхаразы ақәыӷәӷәара азхом (арчы еиԥшу ма икьакьоу аҭагылазаашьа ауп иҟалар алшо, иҵаӷоу агели аламҵакәа), убри аҟынтә аԥхьа ацәеижь (абз, аблақәа, арыԥҳақәа) аҟынтәи ирласны аӡы ахылҩа-ԥсылҩа аҭабара иалагоит. Егьырҭ апроблемақәак — [[декомпрессионная болезнь|адекомпрессиатә чымазара]], ихьчам ацәа аҭыԥқәа амрала рыбылра ацәаҵаҟатәи ахәҭаҷқәа ааха риура — 10 секунд рышьҭахь аныԥшра иалагоит. Аамҭак азы ауаҩы ихдырра ицәыӡуеит аҵәыҵәри азымхара иахҟьаны. Аԥсҭазаара ҿахҵәар алшоит 1-2 минуҭ раҟара рышьҭахь, уи цқьа ишаҳзымдыруагьы. Ус шакәугьы, арыԥҳақәа рҿы уԥсыԥ алагаҩагара аанумгылар (аангылара аҽазышәара [[баротравма|абаротравмахь]] икылнагоит), 30-60 секунд рыҩнуҵҟа иаарту акосмос аҿы аҟазаара ауаҩы ицәеижь хнырҳәышьа змам ԥхасҭак азнауам<ref>[http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ Бездушное пространство: Смерть в открытом космосе] {{Wayback|url=http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ |date=20090610055158 }}, «Популярная механика», 29 ноября 2006 г</ref>. НАСА аҿы иаадырԥшуеит ауаҩы машәырла авакуум иазааигәоу аҭыԥ аҿы даннанага ахҭыс (ақәыӷәӷәара 1 Па еиҵаны) аскафандр аҳауа ацәцара иахҟьаны. Ауаҩы ихдырра иман инықәырԥшшәа 14 секунд — абри аҟара аамҭа аҭахуп аҵәыҵәри иарӷарыз ашьа арыԥҳақәа рҟынтәи ахшыбаҩахь аинеирц азы. Аскафандр аҩныҵҟа авакуум наӡа ҟамлаӡеит, аԥышәаратә камера арекомпрессиа иалагеит 15 секунд раҟара рышьҭахь. Ахдырра ауаҩы иахь ихынҳәит ақәыӷәӷәара 4,6 км рҟынӡа ианхала. Ашьҭахь авакуум иақәшәаз ауаҩы еиҭеиҳәон аҳауа шилҵуаз шиныруаз, ишиаҳауаз, аҵыхәтәантәи еилкааны имоу игәалашәара ибз аҟны аӡы шеилашуаз шиныруаз акәын. Ажурнал «Aviation Week & Space Technology» жәабранмза 13, 1995 шықәсазы иакьыԥхьит асаламшәҟәы, уаҟа еиҭаҳәан нанҳәамза 16, 1960 шықәсазы иаарту агондола змоу астратостат 19,5 миль аҳаракырахь ашьҭыҵраан (''31 км рҟынӡа'') апарашиут ала ирекордтәу аԥара амҩаԥгаразы иҟалаз ахҭыс атәы ([[Проект «Эксельсиор»|Апроект «Ексельсиор»]]). Аԥырҩы иарӷьа напы агерметизациа азухеит, аха иара ашьҭыҵра иациҵарц иӡбеит. Анапы, аҭагылазаашьа ишахәҭаз еиԥш, даара ахьаа аман, ухы иузархәомызт. Аха аԥырҩы атмосфера еиҳа ижәпоу аҿыгҳарақәа рахь даныхынҳә инапы дырҩеигь ашьарахь иааит<ref name="nasa">{{Cite web |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html |title=NASA: Human Body in a Vacuum |access-date=2007-05-07 |archive-date=2012-06-04 |archive-url=https://www.webcitation.org/68Aef3glC?url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html |url-status=live }}</ref>. Акосмонавт Михаил Корниенкои астронавт Скотт Келли азҵаарақәа рҭак ҟаҵо ирҳәеит скафандрда иаарту акосмос аҿы аҟазаара азот ашьа ишалнахуа, даҽакала иуҳәозар ишеиланаршуа<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/science/20160324/1396368085.html |title=Космонавты рассказали, что ждет человека в открытом космосе |access-date=2016-03-25 |archive-date=2016-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325160451/http://ria.ru/science/20160324/1396368085.html |url-status=live }}</ref>. == Акосмос ахь амҩа аҳәаақәеи ихароу акосмостә ҵакыра аҳәаақәеи == === Атмосфереи акосмос ааигәеи === [[Афаил:Petropavlovka-view.jpg|right|150px]] [[Афаил:Kirovsk2007.jpg|right|150px]] [[Афаил:Elbrus North 195.jpg|right|150px]] [[Афаил:Panorámica División Andina (Codelco Chile).jpg|right|150px]] [[Афаил:Mount Everest as seen from Drukair.jpg|right|150px]] [[Афаил:Self cockpit view and three-ship formation of F-15E.jpg|150px|right]] [[Афаил:X-15 and B-52 Mother ship.jpg|right|150px]] [[Афаил:X-15 flying.jpg|right|150px]] [[Афаил:Picture taken at aprox. 100,000 feet above Oregon by Justin Hamel and Chris Thompson.jpg|right|150px]] [[Афаил:Kittinger-jump.jpg|right|150px]] [[Афаил:スペースバルーンで撮影した初日の出.jpg|right|150px]] [[Афаил:Endeavour silhouette STS-130.jpg|right|150px]] [[Афаил:Command module S66-11003.jpg|right|150px]] [[Афаил:Gemini2reentry.jpg|right|150px]] [[Афаил:Noctilucent clouds from ISS - 13-06-2012.jpg|right|150px]] [[Афаил:Space Shuttle Atlantis in the sky on July 21, 2011, to its final landing.jpg|right|150px]] * [[Уровень моря|Амшын аҩаӡара]] — [[атмосферное давление|аҳауатә қәыӷәӷәара]] 101,325 [[кПа]] (1 [[атм]].; 760 [[мм рт. ст]]), аилазаара аилаӷәӷәара 2,55{{e|22}} амолекулақәа дм³ аҟны<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = |страницы = |isbn = |archivedate = 2016-04-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160422174740/http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150 }}</ref>. Ҽынлатәи [[Небо|ажәҩан]] еилыхха [[Яркость|алашара]] 1500—5000 кд/м² 30 - 60° Амра аҳаракыраан<ref name="автоссылка2">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Таблицы физических величин |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина |место = М. |издательство = Атомиздат |год = 1975 |том = |страниц = |страницы = 647 |isbn = }} </ref>. * 0,5 км — ари аҳаракыраҟынӡа инхоит 80 % адунеи иқәынхо ауааԥсыра. * 2 км — ари аҳаракыраҟынӡа инхоит 99 % адунеи ауааԥсыра<ref>{{книга |автор = Максаковский В.П. |заглавие = Географическая картина мира |ссылка = |ответственный = |место = Ярославль |издательство = Верхневолжское издательство |год = 1996 |том = |страниц = 180 |страницы = 108 |isbn = }} </ref>. * 2 — 3 км — [[акклиматизация|акклиматизациа]] зызум ауаа рҿы агәамбзиарақәа ([[горная болезнь|ашьхачымазара]]) раарԥшра алагамҭа. * 4,7 км — [[Международная авиационная федерация|МФА]] аԥырыҩцәеи апассаџьырцәеи рзы ҵәыҵәрила иҵегьы аиқәыршәара аҭахуп. * 5,0 км — 50 % амшын аҩаӡараҿы аҳауатә қәыӷәӷәара аҟынтәи (шәахә. [[Стандартная атмосфера|Астандартә атмосфера]]). * 5,1 км — [[Ла-Ринконада (Перу)|Ла-Ринконада]] (Перу) ақалақь зегь раасҭа иҳараку еснагьтәи [[населённый пункт|еиланхарҭоуп]]. * 5,5 км — атмосфера акапан абжа иахысуп<ref name="автоссылка12">{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 381 |isbn = }} </ref> ([[Эльбрус|Ельбрус ашьха]]). Азенит аҿы ажәҩан алашара 646 — 1230 кд/м²<ref name="автоссылка4">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49, 53</ref>. * 6 км — ауаҩы инхарҭа аҳәаа ([[Гималаи]] аамҭалатәи [[Шерпы|ашерпцәа]] рҳаблақәа<ref>{{книга |автор = Гвоздецкий Н.А., Голубчиков Ю.Н. |заглавие = Горы |ссылка = https://archive.org/details/libgen_00855501 |ответственный = |место = М. |издательство = Мысль |год = 1987 |том = |страниц = 399 |страницы = [https://archive.org/details/libgen_00855501/page/n70 70] |isbn = }} </ref>), [[Горы|ашьхақәа]] рҿы аԥсҭазаара аҳәаа. * 6,5 км рҟынӡа — [[Тибет|Тибети]] [[Анды|Андеи]] [[снеговая линия|асыԥсатә цәаҳәа]]. Егьырҭ аҭыԥқәа зегьы рҿы уи еиҳа илаҟәуп, Антарктида — амшын аҩаӡара ахыхь 0 м рҟынӡа. * 6,6 км — зегь раасҭа иҳараку хаҳәтә ргылароуп ([[Льюльяильяко|Лиульиаиилиако]] ашьха, Аладатәи Америка)<ref>{{книга |автор = |заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ |ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse |ответственный = |место = М. |издательство = "Тройка" |год = 1993 |том = |страниц = 304 |страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/96 96] |isbn = 5-87087-001-1 }} </ref>. * 7 км — ауаҩы акраамҭа ашьхақәа рҿы аҟазаара иҽанраалара аҳәаа. * 7,99 км — 0 °C аан [[Высота однородной атмосферы|еизадоу атмосфереи]] [[Уровень моря|амшын аҩаӡара]] аҟынтәи еиԥшу аилаӷәӷәареи рҳәаа ауп. Ажәҩан алашара лаҟәуеит еизадоу атмосфера аҳаракыра иарбоу аҩаӡараҿы армаҷра иашьашәаланы<ref name="автоссылка6">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 23</ref>. * 8,2 км — аҵәыҵәритә сабрада ада аԥсра аҳәаа: згәы бзиоу, иазыҟаҵоу ауаҩгьы ианакәзаалакгьы ихдырра ицәыӡыр, дҭахар илшоит. Азенит аҿы ажәҩан алашара 440 — 893 кд/м²<ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 53</ref>. * 8,848 км —Адгьыл аҟны зегьь раасҭа иҳаракӡоу акәаԥ [[Эверест|Еверест]] ашьха — шьапыла акосмос ахь анеира аҳәаа. * 9 км — атмосфератә ҳауа аамҭа кьаҿк иалагӡаны аԥсыԥлагаҩагара аҽанраалара аҳәаа. * 10 — 12 км — [[тропосфера|атропосфереи]] [[стратосфера|астратосфереи]] ([[тропопауза|атропопауза]]) рҳәаа абжьаратә ҭбаарақәа рҿы. Иара убас ари иаабац [[Облака|аԥсҭҳәақәа]] рышьҭыҵра аҳәаа ауп, анаҩс иҵаӷоу, иҩоу аҳауа шьҭоуп. * 12 км — аҳауа албаадара акосмос аҿы аҟазаара иашьашәалоит (ахдырра ацәыӡра еиԥшу аамҭа ~10 - 20 с)<ref name="bme339">Черняков И. H., Дмитриев M. Т., Непомнящий С. И. Атмосфера Земли // Большая медицинская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 2. — С. 339.</ref>; аҵәыҵәри цқьа аамҭа кьаҿк иалагӡаны албаадара аҳәаа иҵегьы ақәыӷәӷәара амамкәа. Азенит аҿы ажәҩан алашара 280 - 880 кд/м²<ref name="автоссылка4" />. Ашьҭыбжьԥхатәи [[авиалайнер|апассаџьыртә ҳаирӷбақәа]] рыҭуан. * 15 — 16 км — аҵәыҵәри цқьа ала аԥсыԥлагаҩагара акосмос аҿы аҟазаара иаҟароуп<ref name="bme339" />.<br>Хыхь иаанхеит 10 % атмосфера акапан<ref name="автоссылка12" />. Ажәҩан ҭылашьцаауеит (10—15 км)<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 380 |isbn = }} </ref>. * 16 км — акабинаҿы [[Высотно-компенсирующий костюм|акостиум ҳарак]] ушәҵаны уаныҟоу иҵегьы ақәыӷәӷәара аҭахуп. * 18,9 — 19,35 — [[линия Армстронга|Армстронг ицәаҳәа]] - '''ауаҩы ицәеижь азы акосмос алагамҭа''': ауаҩы ицәеижь аԥхарра аан аӡы аилашра. Аҩныҵҟатәи аӡшьарқәа макьана еилашӡом, избанзар ацәеижь аҩныҵҟатәи ақәыӷәӷәара азхоит, аха ажьцәеи алаӷырӡи ашәах ахылҵуа аилашра иалагар алшоит, аблақәа чыр алшоит. * 19 км — [[Зенит (астрономия)|азенит]] аҿы ажәҩан ҵлашьцаа [[яркость|алашара]] 5 % амшын аҩаӡараҿы [[Диффузное излучение неба|ажәҩан иаҵәа цқьа алашара]] аҟынтәи (74,3—75 [[Свеча (единица измерения)|ацәашьқәа]]<ref>Труды всесоюзной конференции по изучению стратосферы. Л.-М., 1935. — С. 174, 255.</ref> 1490 кд/м²<ref name="автоссылка2" /> ирҿагыланы). * 20 км — азона 20 инаркны 100 км рҟынӡа апараметрқәа жәпакы рыла '''«[[Ближний космос|акосмос ааигәа]]»''' ҳәа иԥхьаӡоуп. Арҭ аҳаракырақәа рҿы аиллиуминатор аҟынтәи аҭеиҭыԥш адгьыл иазааигәоу акосмос аҿы еиԥшуп уҳәартә иҟоуп, аха [[ИСЗ|амҩанызақәа]] араҟа иԥырӡом, ажәҩан адәыкрынеиқәа аԥшшәы амоуп, Амра лашеи ақәыԥшылареи ирҿырԥшны еиқәаҵәаны ишубогьы.<br>Аԥхарратә [[аэростат|аеростат]]-[[монгольфьер|монголфьерқәа]] рыҭуан (19 811 м)<ref>{{книга |автор = |заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ |ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse |ответственный = |место = М. |издательство = "Тройка" |год = 1993 |том = |страниц = 304 |страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/141 141] |isbn = 5-87087-001-1 }} </ref>. * 20 — 30 км — [[Верхняя атмосфера|хыхьтәи атмосфера]] алагамҭа<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика: Энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1985 |том = |страниц = 528 |страницы = 34 |isbn = }} </ref>. * 20 — 22 км — '''[[Абиосфера|абиосфера]] хыхьтәи аҳәаа''': аԥшақәа рыла зыԥсы ҭоу аспорақәеи абактериақәеи рышьҭыҵра аҳәаа<ref>{{книга |автор = [[Зигель, Феликс Юрьевич|Зигель Ф. Ю.]] |заглавие = Города на орбитах |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = [[Детская литература (издательство)|Детская литература]] |год = 1980 |том = |страниц = 224 |страницы = 124 |isbn = }} </ref>. * 20 — 25 км — абжьаратә ҭбаарақәа рҿы [[озоновый слой|аозонтә ҿыгҳара]]. Ҽынла ажәҩан алашара 20—40-нтә амшын аҩаӡараҿы алашара аасҭа еиҵоуп<ref>H.A. Miley, E.H. Cullington, J.F. Bedinger Day‐sky brightness measured by rocketborne photoelectric photometers // Eos, Transactions American Geophysical Union, 1953, Vol. 34, 680—694</ref>, [[Полное солнечное затмение|амра атыҩ]] ианакуа ацәаҳәа агәҭа еиԥш, [[сумерки|аилашәшәымҭаз]] еиԥш, Амра алаԥшҳәаа аасҭа 2 - 3 градус рыла ианылаҟәу, апланетақәа убар аналшо. * 25 км — аԥхьатәи [[Космическая радиация|акосмостә радиациа]] аинтенсивра аҩынтә раантәи (атмосфераҿы ииз) аасҭа аԥыжәара аго иалагоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = |страниц = |страницы = 95 |isbn = }} </ref>. * 25 — 26 км — иҟоу ареактивтә ҳаирпланқәа [[Практический потолок|реалла рхархәара иреиҳаӡоу аҳаракыра]] ауп. * 29 км — ақәыӷәӷәара аԥсахреи аҳаракыра змоу ашоура акаҳареи рзакәан ала атмосфера зегь раасҭа илаҟәу ҭҵаарадыррала иалкаау ҳәаауп, XIX ашәышықәса<ref>{{книга |автор = |заглавие = Техническая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1912 |том = 1. Выпуск 6 |страниц = |страницы = 299 |isbn = }} </ref><ref>A.Ritter. Anwendunger der mechan. Wärmetheorie auf Kosmolog. Probleme, Лейпциг, 1882. Стр. 8—10</ref>. Усҟан ирыздыруамызт астратосфереи ашоура шьҭахьҟа ашьҭыҵреи ртәы. * 30 км — азенит аҿы ажәҩан алашара 20—35 кд/м² (~1 % адгьылтә)<ref name="автоссылка3">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 25, 49</ref>, аеҵәақәа убаӡом, иубар алшоит зегь реиҳа илашоу апланетақәа<ref>Koomen M.J. Visibility of Stars at High Altitude in Daylight // Journal of the Optical Society of America, Vol. 49, N 6, 1959, pp. 626—629</ref>. Еизадоу атмосфера аҳаракыра ари аҩаӡара ахыхь 95 — 100 м<ref name="автоссылка3" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость дневного неба на различных высотах// Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып.871, 1961. — С. 44</ref>. * 30 — 100 км — [[COSPAR]] атерминологиала [[средняя атмосфера|абжьаратә атмосфера]]<ref>{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 5 |isbn = }} </ref>. * 34,4 км — [[Марс]] ақәыԥшылараҿы абжьаратә [[Атмосферное давление|қәыӷәӷәара]] ари аҳаракыра иашьашәалоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE |ответственный = |место = М.v.aspx |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 37 |isbn = |archivedate = 2021-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101555/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE }}</ref>. Ус шакәугьы ари [[Атмосфера Марса|иҵаӷоу аҳауа]] иалшоит аԥшақәа рыла иҭынчу [[Внеземные небеса#Марс|марсиатәи ажәҩан]] ҩежь-гәилԥшшәла изшәуа асаба ашьҭыхра, асаба аныҟам аԥхьаӡаратә аасҭа шәынтә еиҳаны алашара аманы<ref>{{книга |автор = Ксанфомалити Л. В. |заглавие = Парад планет : [Рассказ о последних открытиях в физике планет] |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука. Физматлит |год = 1981 |том = |страниц = 256 |страницы = 125 |isbn = |archivedate = |archiveurl = }}</ref>. Адгьыл аҿы уи аҩыза аеффект ыҟаӡам, ажәҩангьы лашьцаны иаанхоит, избанзар ас еиԥш аҳаракырахь асаба шьҭыҵӡом. * 34,668 км — ҩыџьа аԥырҩцәа рыла [[стратостат|астратостат]] аҳаракыра арекорд (апроект «Страто-Лаб», 1961 ш.) * 35 км раҟарашәа — '''аӡы азы акосмос алагамҭа''' ма [[тройная точка воды|хынтәтәи аӡы акәаԥ]]: ари аҳаракыраҿы аҳауатә қәыӷәӷәара 611,657 Па ыҟоуп, аӡгьы 0 °C аан еилашуеит, хыхь иҵаӷаны изыҟалом. * 37,8 км — атурбореактивтә ҳаирпланқәа рыԥырра аҳаракыра арекорд ([[МиГ-25|МиГ-25М]], [[динамический потолок|адинамикатә ҭуан]])<ref>{{Cite web |url=http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |title=Рекорды МиГ-25 |access-date=2014-06-28 |archive-date=2015-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927194843/http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |url-status=live }}</ref>. * 40 км (52 000 [[Древние единицы измерения|шьаҿа]]) — '''XI ашәышықәсазы атмосфера хыхьтәи аҳәаа''': [[Сумерки|аилашәшәра]] ауреи Адгьыл адиаметри рыла уи аҳаракыра раԥхьатәи ҭҵаарадыррала аилкаара (араб ҵарауаҩ [[Альгазен]], 965—1039 шш.)<ref>{{Cite web |url=http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |title=Ф. Розенберг. История физики. Л., 1934. |access-date=2012-10-20 |archive-date=2013-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516134716/http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |url-status=live }}</ref> * 41,42 км — аӡәы напхгара зиҭо астратостат аҳаракыра арекорд, иара убас апарашиут ала аԥара аҳаракыра арекорд ([[Юстас, Алан|Алан Иустас]], 2014 ш.)<ref>{{Cite web |url=http://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |title=Parachutist's Record Fall: Over 25 Miles in 15 Minutes |website=[[The New York Times]] |access-date=2014-10-25 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417173612/https://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |url-status=live }}</ref>. Уаанӡатәи арекорд — 39 км ([[Баумгартнер, Феликс|Феликс Баумгартнер]], 2012 ш.) * 45 км — [[Прямоточный воздушно-реактивный двигатель|ииашоу аҳаир-реактивтә ҳаирплан]] азы теориатә ҳәаауп. * 48 км — Амра [[Ультрафиолетовые лучи|аультрафиолеттә шәахәақәа]] иреиҳау ринтенсивра ауп<ref name="автоссылка9">{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 8 |isbn = }}</ref>. * 50 — 55 км — астратосфереи [[мезосфера|амезосфереи]] ([[стратопауза|астратопауза]]) рҳәаа. * 50 — 150 км — ари азонаҿы [[Летательный аппарат|аппараткгьы]] акраамҭа иааиԥмырҟьаӡакәа аҳаракыраҿы изыԥыруам<ref>Обычные самолёты и аэростаты на эти высоты не поднимаются, [[ракетоплан]]ы, [[Геофизическая ракета|геофизические]] и [[Метеорологическая ракета|метеорологические ракеты]] слишком быстро тратят топливо и вскоре начинают падение, спутники с круговой орбитой, то есть формально с постоянной высотой, здесь также долго не задерживаются из-за нарастающего сопротивления воздуха, см. далее.</ref><ref name="автоссылка1">Белецкий В., Левин У. Тысяча и один вариант «космического лифта». // Техника — молодёжи, 1990, № 10. — С. 5</ref>. * 51,694 км — акосмосԥхьатәи аепоха аан аҵыхәтәантәи аԥырра мҩаԥызго аҳаракыра арекорд ауп ([[Уокер, Джозеф (лётчик-испытатель)|Џьозеф Уокер]] [[ракетоплан|аракетоплан]] [[North American X-15|X-15]] ала, хәажәкырамза 30, 1961 ш., шәахәаԥш аԥыррақәа рсиа X-15). Еизадоу атмосфера аҳаракыра 5,4 м<ref name="автоссылка6" /> — уи акапан 0,07 % еиҵоуп. * 53,7 км — аԥырҩы дызҭам [[метеозонд|аметеозонд]] [[Шарльер|арчытә аеростат]] аҳаракыра арекорд (цәыббрамза 20, 2013 ш., Иапониа)<ref>{{Cite web |url=http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |title=無人気球到達高度の世界記録更新について. (Японское агентство аэрокосмических исследований) |access-date=2017-06-25 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620123340/http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |url-status=live }}</ref>. * 55 км — [[спускаемый аппарат|илбаауа аппарат]] [[Баллистический спуск|абаллистикатә лбаараан]] иреиҳаӡоу аидара хьанҭақәа амоуп<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космическая техника |ссылка = |ответственный = Сайферт Г. |место = М. |издательство = «Наука» |год = 1964 |том = |страниц = 728 |страницы = 381 |isbn = }} </ref>.<br>Атмосфера акосмостә шәахәаркра албаадара иаҟәыҵуеит<ref>{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |часть = Глава VII. Космические лучи и частицы межзвёздного вещества |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = |страницы = |isbn = }}</ref>. Ажәҩан алашара 5 раҟара кд/м² ыҟоуп<ref>Бирюкова Л. А. Опыт определения яркости неба до высот 60 км // Труды ЦАО, 1959, вып. 25 — С. 77—84</ref><ref name="автоссылка7">{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 145 |isbn = }} </ref>. Хыхь цәырҵрақәак рылашара иԥсаҟьоу алашара алашара акырӡа ихнаҩар алшоит (шәахә.анаҩс). * 40 — 80 км — аҳауа иреиҳаӡоу аионизациа (аҳауа плазманы аҟаҵара) раԥхьатәи акосмостә ццакыра аманы атмосфера алалараан илбаауа аппарат аган иахьахьысуа аҟынтәи<ref>{{книга |автор = Попов Е. И. |заглавие = Спускаемые аппараты |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = «Знание» |год = 1985 |том = |страниц = 64 |страницы = |isbn = }} </ref>. * 60 км — [[Ионосфера|аионосфера]] алагамҭа — амратә шәахәаркрала [[Ионизация|аионизациа]] зызуу атмосфера аҵакыра. * 70 км — '''атмосфера хыхьтәи аҳәаа 1714 шықәсазы''' [[Галлей, Эдмунд|Едмунд Галлеи]] иҳасабра ала ашьханыҟәаҩцәа рықәыӷәӷәара ашәагақәа, [[Закон Бойля — Мариотта|Боиль изакәан]], [[метеор|аметеорқәа]] рхылаԥшра рышьаҭала<ref>{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |ответственный = пер. с англ. С. И. Кузнецова и Н. А. Закса; под ред. [[Тимрот, Дмитрий Львович|Д. Л. Тимрота]] |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 18 |isbn = }} </ref>. * 80 км — ирласны аҿыцәаара иахҟьаны алаҵәара иаҟәыҵуеит зегь реиҳа иауу ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа 30 м рҟынӡа. Ауаҩытәыҩса ибжьы еиԥш иҟоу еиҳа икьаҿу ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа (0,25-4,28 м)<ref>{{книга|автор=Енохович А. С.|заглавие=Справочник по физике.—2-е изд.|ссылка=|ответственный=под ред. акад. И. К. Кикоина|место=М.|издательство=Просвещение|год=1990|том=|страниц=384|страницы=104|isbn=}}</ref>, еиҳаракгьы аультрабжьы еиҳа имаҷу аҳаракырақәа рҟны иҿыцәаауеит<ref>{{книга |автор = Митра С.К. |заглавие = Верхняя атмосфера. Пер. с англ. Розенберга Г.В. и Макаровой Е.А. |ответственный = Под ре. Красовского В.И. и Альберта Я Л. |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1955 |том = |страниц = 640 |страницы = 62 |isbn = }} </ref> * 80 км — аорбита аҟынтәи албаара излалаго [[Искусственный спутник Земли|Адгьыл иԥсабаратәым амҩаныза]] аҳаракыра ауп<ref>{{Cite web |url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |title=Ежегодник БСЭ, 1966 |access-date=2017-03-04 |archive-date=2012-09-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AgSVh6UI?url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |url-status=live }}</ref>.<br>[[Первая космическая скорость|1-тәи акосмостә ццакыра]] ([[Спускаемый аппарат|СА]] [[Союз (космический корабль)|Союз]]) ала албаараан ашәҟәы иҭаргало аидара хьанҭақәа рылагамҭа<ref>{{книга |автор = Батурин, Ю.М. |заглавие = Повседневная жизнь российских космонавтов |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Молодая гвардия |год = 2011 |том = |страниц = 127 |страницы = |isbn = }}</ref>. * 75 — 85 км — зны-зынла 1 - 3 кд/м² рҟынӡа алашара змоу [[Серебристые облака|ираӡныԥсараха иҟоу аԥсҭҳәақәа]] рцәырҵра аҳаракыра<ref>{{книга |автор = Ишанин Г. Г., Панков Э. Д., Андреев А. Л. |заглавие = Источники и приемники излучения |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина |место = СПб |издательство = Политехника |год = 19901991 |том = |страниц = 240 |страницы = |isbn = 5-7325-0164-9 }} </ref>. * 80,45 км (50 миль) — '''[[ВВС США|ЕАА Аҳаиртә мчрақәа]] рҿы акосмос аҳәаа.''' [[NASA|НАСА]] [[Международная авиационная федерация|ФАИ]] аҳаракыра 100 км иқәныҟәоит<ref name=wings>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|title=A long-overdue tribute|publisher=NASA|date=2005-10-21|access-date=2006-10-30|archive-date=2018-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024043825/https://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|автор=Wilson W.S. Wong, James Gordon Fergusson|заглавие=Military space power: a guide to the issues|ссылка=https://archive.org/details/militaryspacepow0000wong/page/16|series=Contemporary military, strategic, and security issues|издательство=ABC-CLIO|год=2010|isbn=0-313-35680-7|страницы=16|язык=en}}</ref>. * 80 — 90 км — [[мезосфера|амезосфереи]] [[термосфера|атермосфереи]] ([[мезопауза|амезопауза]]) ирыбжьоу аҳәаа. Ажәҩан алашара 0,08 кд/м²<ref name="автоссылка10">{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 146 |isbn = }} </ref><ref>Berg O.E. Day sky brightness to 220 km // Journal of Geophysical Research. 1955, vol. 60, № 3, p. 271—277</ref>. * 90 км — [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] ала албаараан ашәҟәы иҭаргало аидара хьанҭақәа рылагамҭа ауп. * 90 — 100 км — [[турбопауза|атурбопауза]], уи аҵаҟа [[гомосфера|агомосфера]] ыҟоуп, уаҟа аҳауа еилаҩынтуеит, еилазаашьала еиԥшуп, хыхь — аԥшақәа ахьыҟам, аҳауа [[Молекулярная масса|массала]] еиуеиԥшым арчқәа рҿыгҳарақәа рыла иахьшо [[гетеросфера|агетеросфера]]. * 100 км раҟара — [[Плазмосфера|аплазмосфера]] иалагамҭоуп, уаҟа аионизациа зызу аҳауа [[Магнитное поле Земли|амҳалдызосфера]] аус ацнауеит. * 100 км раҟара — 10 — 20 км иҟоу [[Собственное свечение атмосферы|атмосфера ацәылашара]] зегь реиҳа илашоу анатритә ҿыгҳароуп<ref>{{cite web|title=Airglow|url=http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm|archive-date=2017-02-16|access-date=2017-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216130417/http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm|url-status=live}}</ref>, акосмос аҟынтәи иаку илашо ҿыгҳараны иубоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Физическая энциклопедия |ссылка = |ответственный = А. М. Прохоров |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1988 |том = 1 |страниц = 704 |страницы = 139 |isbn = }} </ref> * 100 км — '''1902 шықәсанӡа ишьақәырӷәӷәоу атмосфера аура''' (арадиоцәқәырԥа аазырԥшуа [[Ионосфера#Слой Е|Кеннелли—Хевисаид]] аионизациа зызуу аҿыгҳара 90 - 120 км аартра иабзоураны)<ref name="автоссылка8">{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |часть = Глава II. Рассказ продолжается |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 21 |isbn = }}</ref>. [[Афаил:Orbitalaltitudes.jpg|center|820px]]{{clear}} === Адгьыл иазааигәоу акосмостә ҵакыра === [[Афаил:Space011.jpg|right|150px]] [[Афаил:20120522144425!Mercury-Redstone 3 - Earth observation - S61-01918 - cut.jpg|right|150px]] [[Афаил:Gemini-9 Angry Alligator.jpg|right|150px]] [[Афаил:View from Gemini 10 2.jpg|right|150px]] [[Афаил:Alexey Akindinov. Gagarin's breakfast. 2011-2012.jpg|right|150px]] [[Афаил:Tracy Caldwell Dyson in Cupola ISS.jpg|right|150px]] [[Афаил:Bruce McCandless II during EVA in 1984.jpg|right|150px]] [[Афаил:ISS-46 Aurora Borealis over the North Pacific Ocean.jpg|right|150px]] [[Афаил:India and Ceylon as seen from the orbiting Gemini-11 spacecraft.jpg|right|150px]] [[Афаил:As08-16-2593 crop.png|right|150px]] [[Афаил:Nasa earth.jpg|right|150px]] [[Афаил:Falcon 9 carrying DSCOVR, 2nd stage with Earth in background (16673034486).png|right|150px]] * 100 км — '''атмосфереи акосмоси рыбжьара жәларбжьаратәи аофициалтә ҳәаа''' - [[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]], [[Аэронавтика|аеронавтикеи]] [[Космонавтика|акосмонавтикеи]] ирыбжьоу аҳәаа. [[Летающий корпус|Иԥыруа акорпуси]] амҵәыжәҩақәеи 100 км инаркны ҵакы рымаӡам, избанзар [[Подъёмная сила|ашьҭыхгатә мчы]] аԥҵаразы аԥырра аццакра [[Первая космическая скорость|актәи акосмостә ццакыра]] еиҳахоит, аҳауатә ԥрыгатә аппарат [[ИСЗ|космостә мҩанызаны]] иҟалоит. Аҭагылазаара аилаӷәӷәара 12 [[квадриллион]] хәҭаҷ 1 дм³ азы<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 158 |isbn = |archivedate = 2021-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101549/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838 }}</ref>, ицәеиқәароу-адәыкрынԥштәыла ажәҩан алашара 0,01-0,0001 кд/м²—уахынлатәи ажәҩан иаҵәа-цәеиқәара алашара иазааигәахоит<ref name="автоссылка10" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 27, 49</ref>. Еизадоу атмосфера аҳаракыра 45 см<ref name="автоссылка6" />. * 100 — 110 км — [[Вход в атмосферу|амҩаныза аилабгара алагамҭа]]: амратә батареиақәа рантеннақәеи рпанельқәеи рбылра<ref>{{Cite web |url=http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |title=Анфимов Н. А. Обеспечение управляемого спуска с орбиты орбитального пилотируемого комплекса «Мир» |access-date=2016-09-25 |archive-date=2016-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011153024/http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |url-status=live }}</ref>. * 108 км<ref name="автоссылка5">Спутник на круговой орбите с такой начальной высотой</ref> — иреиҵаӡоу [[Баллистический коэффициент|абаллистикатә коеффициент]]<ref name="автоссылка11">{{книга |автор = Иванов Н. М., Лысенко Л. Н. |заглавие = Баллистика и навигация космических аппаратов |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Дрофа |год = 2004 |том = |страниц = 544 |страницы = 113 |isbn = }}</ref> змоу амҩаныза аҵыхәтәантәи аикәшара алагара иреиҵаӡоу ҳаракыроуп, аикәшара хыркәшо амҩаныза [[баллистический спуск|абаллистикатә лыбаарахь]] ииасуеит. * 110 км — еиҳа иҳаракны иԥыруа амҩаныза хьанҭа зыгәҭасуа аппарат иреиҵаӡоу аҳаракыра ауп<ref name="автоссылка1" />. * 110 — 120 км<ref name="автоссылка5" /> — ареалтә мҩанызақәа аҵыхәтәантәи реикәшара алагамҭа иреиҵаӡоу аҳаракырақәа роуп<ref name="автоссылка11" />. * 118 км — аҳауатә ԥша аҟынтәи еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рырҩашқәа рахь аиасра<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |title=Где начинается граница космоса? |access-date=2016-04-16 |archive-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425163154/http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |url-status=live }}</ref>. * 120 — 150 км — зхы иақәиҭу-амолекулиартә цашьа аҟынтәи инеиԥынкылоу аӡымҩас ахь аиасра, уаҟа аҳауа аҟәырҷахақәа рхы иақәиҭны реиԥхныҩлара абжьаратәи аура амҩаныза иаабац ашәагаақәа ирҿырԥшхоит 1 инаркны 25 м рҟынӡа<ref>{{книга |автор = Кинг-Хили Д. |заглавие = Теория орбит искусственных спутников в атмосфере / Перевод с англ. Ю.А. Рябова. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Мир |год = 1966 |том = |страниц = 189 |страницы = 21—22 |isbn = }} </ref>. Ижәыло аҳауа арҩаш амҩаныза аԥхьа аилаӷәӷәахара иалагоит, еиҳа аанкыларатә нырра анаҭоит. [[микроспутник|Амикромҩанызақәеи]] аметеорит хәыҷқәеи рзы ари аҳәаа ҵаҟа иҟоуп. * 121 — 122 — [[Разведывательный спутник|имаӡоу амҩанызақәа]] зегь раасҭа илаҟәу ралагарҭатә [[перигей|перигеи]] ауп, урҭ [[апогей|рапогеи]] 266—346 км акәын, аҟазаара аамҭа 1 - 2 мшы<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 526, 527 |isbn = }} </ref>. * 122 км (400 000 фут) — аорбита аҟынтәи ахынҳәраан атмосфера раԥхьатәи иубартә иҟоу цәырҵрақәоуп: ижәыло аҳауа [[Спейс Шаттл|Спеис Шаттл]] ҳәа изышьҭоу амҵәыжәҩа змоу аппарат аныҟәараан ԥынҵала иҭышәыннартәалоит<ref name="lenta-grenze" />. * 130 км<ref name="автоссылка5" /> — адиаметр 2,3 м, акапан 2400 кьыла змоу акәымпыл еиԥшу амҩаныза аҵыхәтәантәи аикәшара алагамҭа аҳаракыра ([[Спускаемый аппарат|СА]] [[Восток (космический корабль)|Восток]] арбагақәа)<ref name=autogenerated1>{{Статья|ссылка=http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81|автор=Митрофанов А.|заглавие=Аэродинамический парадокс спутника|год=1998|язык=ru|издание=Квант|тип=журнал|номер=3|страницы=3—6|issn=0130-2221|archive-date=2016-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911081922/http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81}}</ref><ref>Инженерный справочник по космической технике / [Алатырцев А. А., Алексеев А. И., Байков М. А. и др.] ; Под ред. засл. деят. науки и техники РСФСР, проф., д-ра техн. наук А. В. Солодова. — 2-е изд., перераб. и доп. — Москва : Воениздат, 1977. — 430 с., С. 81</ref>; егьырҭ адыррақәа рыла убарҭ аҭагылазаашьақәа рзы 150 км раҟарашәа<ref>Охоцимский Д Е, Энеев Т М, Таратынова Г П «Определение времени существования искусственного спутника Земли и исследование вековых возмущений его орбиты» УФН 63 33-50 (1957) — 1,18 оборота: посчитано по формуле на стр. 42 с использованием коэффициента 0,04, соответствующего на графике высоте орбиты 145—150 км</ref> * 135 км — [[болид|аболидқәа]] рцәырҵра иреиҳаӡоу ҳаракыроуп<ref>{{книга |автор = Федынский В. В. |заглавие = Метеоры |часть = 3. Полёт метеоров в земной атмосфере |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Государственное издательство технико-теоретической литературы |год = 1956 |том = |страниц = |страницы = |серия = Популярные лекции по астрономии. Выпуск 4 |isbn = }}</ref>. * 150 км<ref name="автоссылка5" /> — геометриала изызҳауа аццакра змоу амҩаныза аҳаракыра ацәыӡуеит, уи иазаанхеит 1-2 аикәшара<ref>{{книга |автор = Александров С. Г., Федоров Р. Е. |заглавие = Советские спутники и космические корабли |часть = Глава I. Общие сведения о космических аппаратах и ракетах. Особенности движения спутников |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство Академии Наук СССР |год = 1961 |издание = 2-е изд. доп. и перераб. |том = |страниц = |страницы = |isbn = }}</ref>; амидель аҵакыра 1 м² (адиаметр 1,14 м) зыкапан 1000 кьыла иҟоу амҩаныза еикәыршарак ала 20 км рыла илбаауеит<ref name=autogenerated1 />. * 150 — 160 км — ҽынлатәи ажәҩан еиқәаҵәахоит<ref name="автоссылка9" /><ref name=Army>{{cite web|title=Space Environment and Orbital Mechanics|url=https://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|publisher=United States Army|access-date=2012-04-24|archive-date=2016-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902144746/http://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|url-status=dead}}</ref>: ажәҩан алашара абла еилнарго иреиҵаӡоу алашара 1{{e|-6}} кд/м² иазааигәахоит<ref name="автоссылка10" /><ref>Hughes J. V., Sky Brightness as a Function of Altitude // Applied Optics, 1964,vol. 3, N 10, p. 1135—1138.</ref><ref>{{книга |автор = Енохович А. С. |заглавие =Справочник по физике.—2-е изд |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина |место = М. |издательство = Просвещение |год = 1990 |том = |страниц = 384 |страницы = 213 |isbn = }} </ref>. * 160 км (100 миль) — цәгьам-бзиам иҭышәынтәалоу [[Низкая околоземная орбита|адгьыл иазааигәоу аорбита лаҟәқәа]] рылагамҭа аҳәаа ауп. * 188 км — раԥхьатәи аԥырҩы дызмам [[Суборбитальный космический полёт|акосмостә ԥырра]] аҳаракыра ([[Баллистическая ракета|аракета]] [[Фау-2]], 1944 ш.)<ref name="pnm-1">{{книга|автор=Walter Dornberger |заглавие=Peenemünde. Moewig Dokumentation (Том 4341) |место=Berlin |издательство=Pabel-Moewig Verlag Kg |год=1984 |страницы=297 |страниц= |isbn=3-8118-4341-9}}</ref><ref name="Dorn_V2">{{книга |автор=[[Дорнбергер, Вальтер|Дорнбергер Вальтер]] |заглавие=Фау-2. Сверхоружие Третьего Рейха. 1930-1945 |оригинал=V-2. The Nazi Rocket Weapon |ссылка=|ответственный=Пер. с англ. И. Е. Полоцка |место=М. |издательство=Центрполиграф |год=2004 |страниц=350 |isbn=5-9524-1444-3}}</ref>. * 200 км — аамҭакьаҿлатәи аҭышәынтәалара змоу еиҳа илаҟәу орбитоуп (мышқәак рҟынӡа). * 302 км — раԥхьатәи аԥырра мҩаԥызго акосмостә ԥырра иреиҳаӡоу аҳаракыра ([[апогей|апогеи]]) ([[Ю. А. Гагарин|И. А. Гагарин]] [[Восток-1]] акосмостә ӷбаҿы, мшаԥымза 12, 1961 ш.). * 320 км — '''ишьақәырӷәӷәоу атмосфера аура 1927 шықәсазы''' — [[Ионосфера#Слой F|Еплтон иҿыгҳара]] аартра)<ref name="автоссылка8" />. * 350 км — акраамҭатәи аҭышәынтәалара змоу еиҳа илаҟәу орбитоуп (шықәсқәак рҟынӡа). * 400 км раҟара — [[Международная космическая станция|Жәларбжьаратәи акосмостә станциа]] аорбита аҳаракыра. [[Ядерное испытание|Аиадертә ԥышәарақәа]] иреиҳау рыҳаракыра ([[Starfish Prime]], 1962 ш.). [[Ядерный взрыв|Аԥжәара]] иаԥнаҵеит аамҭалатәи иԥсабаратәым [[радиационный пояс|арадиациатә маҟа]], уи адгьыл иазааигәоу аорбитақәа рҿы акосмонавтцәа ашьыр алшон, аха убри аамҭазы аԥыррақәа мҩаԥыргомызт. * 500 км — аҩныҵҟатәи [[протон|апротонтә]] [[радиационный пояс|радиациатә маҟа]] алагамҭеи ауаҩы акраамҭа иԥырразы ишәарҭадоу аорбитақәа рхыркәшареи роуп. Абла иазеиҩымдыраауа ажәҩан алашара макьанагьы аҭыԥ амоуп<ref name="автоссылка7" />. * 690 км — [[термосфера|атермосфереи]] [[экзосфера|аекзосфереи]] ([[Термопауза|Атермопауза]], [[экзобаза|аекзобаза]]) рҳәаа абжьаратә ҳаракыра ауп. Аекзобаза иҩахыкны аҳауа амолекулақәа рхы иақәиҭны [[длина свободного пробега|реиԥхныҩлара аура]] еизадоу атмосфера аҳаракыра аасҭа еиҳауп, [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] аасҭа иласны аҩада иԥыруазар, 50 % иреиҳаны [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера аанрыжьыр]] алшоит. * 947 км — адгьыл раԥхьатәи иԥсабаратәым амҩаныза апогеи аҳаракыра ([[Спутник-1|Амҩаныза-1]], 1957 ш.). * 1000 — 1100 км — [[Полярное сияние|аполиартә каҷҷарақәа]] иреиҳаӡоу рыҳаракыра, адгьыл ақәыԥшылараҟынтә аҵыхәтәантәи иубо атмосфера ацәырҵра; аха абжьааԥны 1 кд/м² рҟынӡа алашара<ref>{{книга |автор = Исаев С. И., Пудовкин М. И. |заглавие = Полярные сияния и процессы в магнитосфере Земли |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина |место = Л. |издательство = Наука |год = 1972 |том = |страниц = 244 |страницы = |isbn = 5-7325-0164-9 }} </ref><ref>{{книга |автор = Забелина И. А. |заглавие = Расчёт видимости звёзд и далёких огней |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Машиностроение |год = 1978 |том = |страниц = 184 |страницы = 66 |isbn = }} </ref> ибзианы иубарҭоу акаҷҷарақәа мҩаԥысуеит аҳаракырақәа 90—400 км рҟны. Аилазаара аилаӷәӷәара 400 — 500 [[миллион]] хәҭаҷ 1 дм³ рҟны<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=C3DF7C3F-D2E6-41C0-9A0B-D201E02BAC99 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 168 |isbn = |archive-date = 2023-04-04 |access-date = 2016-06-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230404040835/https://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=C3DF7C3F-D2E6-41C0-9A0B-D201E02BAC99 |url-status = live }}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская Энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 174 |isbn = }} </ref>. * 1300 км — '''ашәҟәы иҭагалоу атмосфера аҳәаа 1950 шықәсазы'''<ref>Большая Советская Энциклопедия, 3 том. Изд. 2-е. М., «Советская Энциклопедия», 1950. — С. 377</ref>. * 1320 км — [[Баллистическая ракета|абаллистикатә ракета]] атраекториа иреиҳаӡоу аҳаракыра 10 нызқь км абжьаӡараҿы аԥырраан<ref>Николаев М. Н. Ракета против ракеты. М., Воениздат, 1963. С. 64</ref>. * 1372 км — Амзахь раԥхьатәи аԥыррақәа ҟалаанӡа ауаҩы илиршаз иреиҳау аҳаракыра; акосмонавтцәа раԥхьаӡакәны ирбеит баша ихаргьежьу [[горизонт|алаԥшҳәаа]] акәымкәа, Адгьыл ахыгьежьаара (аӷба «[[Джемини-11|Џьемини-11]]», цәыббрамза 2, 1966 ш.)<ref>{{Cite web |url=http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |title=Adcock G. Gemini Space Program--Finally, Success |access-date=2017-03-04 |archive-date=2017-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305193819/http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |url-status=live }}</ref>. * 2000 км — [[Низкая околоземная орбита|адгьыл иазааигәоу аорбита лаҟәқәеи]] [[средняя околоземная орбита|абжьаратә орбитақәеи]] рыбжьара инықәырԥшны иарбоу аҳәаа. Атмосфера амҩанызақәа анырра рнаҭом, урҭ аорбитаҿы акыр зқьышықәсақәа рыҩнуҵҟа аҟазаара рылшоит. * 3000 км — аҩныҵҟатәи арадиациатә маҟа апротонқәа раара иреиҳаӡоу аиҭаҟалара (0,5 — 1 [[Грей (единица измерения)|Гр]]/сааҭ рҟынӡа — сааҭқәак рыҩнуҵҟа аԥырра иалагӡаны ԥсышьацәгьа узҭо ҩаӡароуп)<ref>{{книга |автор = Бубнов И. Я., Каманин Л. Н |заглавие = Обитаемые космические станции |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1964 |том = |страниц = 192 |страницы = |isbn = }} </ref>. * 12756,49 км — апланета [[Адгьыл|Адгьыл]] [[экватор|аекваториалтә]] [[диаметр]] иаҟароу абжьаӡаранӡа ҳнаскьеит. * 17 000 км — уахыки-ҽнаки рыла 0,4 Гр рҟынӡа адәахьтәи [[электрон|аелектронтә]] [[Радиационный пояс|радиациатә маҟа]] аинтенсивра иреиҳаӡоу аҩаӡара<ref>{{книга |автор = Уманский С. П. |заглавие = Человек в космосе |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1970 |том = |страниц = 192 |страницы = 23 |isbn = }} </ref>. * 27 743 км — заанаҵы иаарԥшу астероид [[2012 DA14]] (мышкы еиҳаны) аԥырра абжьаӡара. * 35 786 км — адгьыл иазааигәоу [[средняя околоземная орбита|абжьаратәии]] [[высокая околоземная орбита|иҳаракуи аорбитақәа]] ирыбжьоу аҳәаа.<br>[[Геостационарная орбита|Агеостационартә орбита]] аҳаракыра, ас еиԥш иҟоу аорбитаҿы амҩаныза еснагь [[экватор|аекватор]] аҟны кәаԥк иахакнаҳазаауеит. Ари аҳаракыраҿы ахәҭаҷқәа реилаӷәӷәара ~20 – 30 нызқь аӡри атомқәа дм³ аҟны иҟалоит<ref>{{книга |автор = |заглавие =Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская Энциклопедия |год = 1968 |том = |страниц = 528 |страницы = 451 |isbn = }} </ref>. * 80 000 км раҟара — '''XX ашәышықәса актәи азбжазы атмосфера атеориатә ҳәаа'''. Атмосфера зегьы адгьыл еиҟараны иацгьежьуазҭгьы, аекватор аҿы ари аҳаракыраҟынтә [[центробежная сила|агәҭантәи амч]] адхалара еиҳахон, уи аҳәаа иҭыҵыз аҳауа амолекулақәа хара-бӷьара еимбӷьыжәаа ицон<ref>{{книга |автор = |заглавие = [[Техническая энциклопедия]]. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = ОГИЗ РСФСР |год = 1939 |том = 1 |страниц = 1184 |страницы = 1012 |isbn = }}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = [[Enciclopedia Espasa|Enciclopedia universal ilustrada europeo-americana]] |ссылка = |ответственный = |место = |издательство = |год = 1907 |том = VI |страниц = 1079 |страницы = 931 |isbn = }}</ref>. Аҳәаа ареалтә ҳәаа иазааигәахеит, [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера аԥсаҟьара]] ацәырҵрагьы аҭыԥ амоуп, аха уи зыхҟьо [[Экзосфера|аекзосфера]] амҽхак зегьы аҿы Амра [[Солнечное излучение|аԥхарратәи]] [[Солнечный ветер|акорпускулиартәи]] анырра ауп. * 90 000 км раҟара — [[Магнитосфера Земли|Адгьыл амҳалдызасфереи]] [[Солнечный ветер|амратә ԥшеи]] реидыслара иарҿиаз [[Головная ударная волна|ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥа хада]] аҟынӡа абжьаӡара ауп. * 100 000 км — Амра аганахьала Адгьыл [[Экзосфера|аекзосфера]] ([[геокорона|агеогәыргьын]]) хыхьтәи аҳәаа<ref name="aes2">[http://astro.lnu.edu.ua/astro/bukvy/g.pdf Геокорона] // [http://astro.lnu.edu.ua/astro Астрономічний енциклопедичний словник] / За загальною редакцією І. А. Климишина та А. О. Корсунь. — Львів, 2003. — С. 109. — ISBN 966-613-263-X. {{In lang|uk}}</ref>, [[Солнечная активность|амра активра]] аныҳараку уи Адгьыл адиаметрқәа 5 рҟынӡа еилаӷәӷәахоит (~60 нызқь км). Аха ашәшьыратә ган ала амра аԥша зысуа аекзосфера «аҵыхәа» аҵыхәтәантәи ашьҭақәа убар алшоит адгьыл адиаметрқәа 50—100 (600—1200 нызқь км) рҟынӡа<ref>{{книга |автор = Koskinen, Hannu |заглавие = Physics of Space Storms: From the Surface of the Sun to the Earth |ссылка = https://books.google.ru/books?id=cO0nwfhXVjUC&pg=PA32&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |ответственный = |место = Berlin |издательство = Springer-Verlag Berlin Heidelberg |год = 2011 |том = |страниц = |страницы = 42 |isbn = ISBN 3-642-00310-9 }} </ref>. [[Лунный месяц|Есымза]] ԥшьымш рыҩныҵҟа уи аҵыхәа Амза иахысуеит<ref>{{cite book|last1=Mendillo|first1=Michael|chapter=The atmosphere of the moon|title=Earth-Moon Relationships|page=275|location=Padova, Italy at the Accademia Galileiana Di Scienze Lettere Ed Arti|date=November 8–10, 2000|editor1-first=Cesare|editor1-last=Barbieri|editor2-first=Francesca|editor2-last=Rampazzi|publisher=Springer|isbn=0-7923-7089-9|url=https://books.google.com/books?id=vpVg1hGlVDUC&pg=PA275}}</ref><ref>Межпланетная среда и физика магнитосферы : [Сборник статей / Редколлегия: Г. А. Скуридин (отв. ред.) и др.] ; АН СССР. Ин-т косм. исследований. — Москва : Наука, 1972. — 211 с., С. 112</ref>. [[Афаил:Moon-Earth.jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Межпланетное пространство|Апланетабжьаратә ҵакыра]] === [[Афаил:Earth rising above the lunar horizon.jpg|right|150px]] [[Афаил:Hertzsprung in Light and Shadow (art002e021296).jpg|right|150px]] [[Афаил:Earth and Moon seen from 183 million kilometers by MESSENGER (cropped).png|right|150px]] [[Афаил:Simulated view from Voyager 1 looking toward the Sun (EOSS).jpg|right|150px]] [[Афаил:Sedna mystery deepens as Hubble offers best look at farthest planetoid (artist's impression) (opo0414e).jpg|right|150px]] [[Афаил:Heliopause diagram.png|right|150px]] * 260 000 км — ахьанҭара асфера арадиус, Адгьыл адхалара Амра адхалара иахьаԥнаго. * 363 104 — 405 696 км — Амза аорбита Адгьыл иахыкны аҳаракыра (30 Адгьыл адиаметрқәа). Адгьылтә орбита акәша-мыкәша апланетабжьаратә ҭыԥҭаӡара аилазаара аилаӷәӷәара ([[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аилаӷәӷәара) 5 — 10 нызқь хәҭаҷқәа 1 дм³ аҟны 200 000 хәҭаҷ рҟынӡа 1 дм³ аҟны [[Солнечная вспышка|амра ашәалҟьамрақәа]] раан<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 292 |isbn = }} </ref> * 406 778 км — ауаҩы дахьыҟаз аҳаракыра абсолиуттә рекорд: [[Артемида-2]] мшаԥымза 6, 2026 ш. Уи иаԥхьанеиуаз арекорд «[[Аполлон-13]]» мшаԥымза 14, 1970 ш. 400 171 км<ref>{{Cite web |last=Wall |first=Mike |date=2026-04-06 |title=Artemis 2 breaks humanity's all-time distance record during historic loop around the moon |url=https://www.space.com/space-exploration/artemis/artemis-2-breaks-humanitys-all-time-distance-record-during-historic-loop-around-the-moon |access-date=2026-04-06 |website=Space.com |language=en-US}}</ref> ма {{Ахыԥхьаӡара|401056|акилометр}}<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40000 Astronaut] // Encyclopædia Britannica Online. {{In lang|en}}</ref> * 928 000 км — [[Сфера действия тяготения|Адгьыл агравитациатә нырра асфера]] арадиус, уаҟа акосмостә цәеижьқәа рныҟәара инықәырԥшшәа адгьыл афокус аҿы иҟоу [[Законы Кеплера|кеплертәи аорбита]] ала аныҟәара иашьашәалоит. Анаҩс Амра адхалара асфера иалҵыз ацәеижьқәа аднахалалоит. * 1 497 000 км — Адгьыл [[Сфера Хилла|Хилл исфера]] арадиуси уи аорбитатә мҩанызақәа иреиҳау рыҳаракыреи роуп. [[Точки Лагранжа|Алибрациа акәаԥқәа]] руакы аҟынӡа абжьаӡара L2, зыҟны уахь иақәшәо ацәеижьқәа агравитациатә еибакапанраҿы иҟоу насгьы Адгьылгьы Амрагьы ирымҩанызақәоу, еиԥшу [[Сидерический период|аикәшаратә аамҭа]] шықәсык рыманы<ref>{{книга |автор = Левантовский В.И. |заглавие = Механика космического полёта в элементарном изложении, 3-е изд. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука |год = 1980 |том = |страниц = 512 |страницы = 360 |isbn = }} </ref>. [[Гало-орбита|Ари акәаԥ ахь инагоу]] акосмостә станциа атраекториа арҽеираҿы абылтәы иреиҵаӡоу ахарџь аманы еснагь Адгьыл иашьҭанеиуазаарын, уи ашәшьыраҿы иагьыҟалон. * 21 000 000 км — иԥыруа аобиектқәа рахь Адгьыл [[Гравитационное взаимодействие|агравитациатә нырра]] ыӡуеит ҳәа иуԥхьаӡар алшоит<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />. * 40 000 000 км — Адгьыл инаркны ааигәатәи апланета ду [[Венера]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. * 56 000 000 — 58 000 000 км — [[Противостояние планеты|Аиҿагылара дуқәа]] раан [[Марс]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. * 149597870,7 км — Адгьыл инаркны [[Амра|Амра]] аҟынӡа ибжьаратәу абжьаӡара. Ари абжьаӡара Амратә системаҿы абжьаӡарақәа шәага-загас ирымоуп, [[астрономическая единица|астрономиатә цыра]] ([[а. е.|а.ц.]]) ҳәа иагьашьҭоуп. [[Свет|Алашара]] ари абжьаӡара иахысуеит 500 секунд (8 минуҭки 20 секунди) раҟара рыла. * 590 000 000 км — Адгьыл инаркны ааигәатәи [[Газовая планета|арчытә планета ду]] [[Иупитер|Иупитер]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. Анаҩстәи ахыԥхьаӡарақәа Амра аҟынтәи абжьаӡара аадырԥшуеит. * 4 500 000 000 км (4,5 [[миллиард]] км, 30 [[а. е.|а.ц.]]) — амра иазааигәоу [[Межпланетное пространство|апланетабжьаратә ҵакыра]] аҳәаа арадиус — зегь реиҳа ихароу апланета ду [[Нептун]] аорбита арадиус. Коипер имаҟа алагамҭа. * 8 230 000 000 км (55 а.ц.) — [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] харатәи аҳәаа — апланета ҵан [[Плутон]] злахәу аҵаа планетақәа рмаҟа. Зорбитақәа еиҵыхны еицырдыруа [[Транснептуновый объект|транснептунтә обиектқәаки]] [[Короткопериодическая комета|апериод кьаҿтә кометақәеи]] рыла ишьақәгылоу [[Рассеянный диск|Иԥсаҟьоу адиск]] алагамҭа. * 11 384 000 000 км — Апланета ҟаԥшь маҷ [[(90377) Седна|Седна]] [[перигелий|аперигели]] 2076 шықәсазы, Иԥсаҟьоу адиски Оорт Аԥсҭҳәеи рыбжьара еиҭаҵратә хҭысуп (шәахә ҵаҟа). Уи ашьҭахь апланета фнызқь шықәса рыҩнуҵҟатәи еиҵыху аорбита ала Амра 140—150 млрд км иацәыхароу [[Афелий|афелиҟа]] аԥырра иалагоит. * 11 — 14 млрд км — [[Гелиосфера|агелиосфера]] аҳәаа, уаҟа [[солнечный ветер|амратә ԥша]] абжьаԥысратә ццакыра аманы [[межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьар]] иақәшәоит, ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥагьы аԥнаҵоит, '''[[Межзвёздное пространство|аеҵәабжьаратә ҵакыра]] алагамҭа.''' * 23 337 267 829 км (156 а.ц.) — Амра инаркны зегь реиҳа ихароу аеҵәабжьаратә автоматикатә [[Космический аппарат|космостә аппарат]] [[Вояджер-1|Воиаџьер-1]] аҟынӡа абжьаӡара, мшаԥымза 24, 2022 шықәсазы. * 35 000 000 000 км (35 [[млрд]] км, 230 а.ц.) — Амратә система аеҵәабжьаратә маҭәашьар ала ахатәы ныҟәарала ишьақәнаргылаз [[Головная ударная волна#Головная ударная волна вокруг Солнечной системы|ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥа хада]] ҳәа агәаанагара ззыҟоу аҟынӡа абжьаӡара. * 65 000 000 000 км — аппарат [[Вояджер-1|Воиаџьер-1]] аҟынӡа абжьаӡара 2100 шықәсазы. [[Афаил:Иерархия масштабов во Вселенной ab.png|center|820px]]{{clear}} === Аеҵәабжьаратә ҵакыра === {{Main|Аеҵәабжьаратәи аҭыԥ}} [[Афаил:Kuiper belt - Oort cloud-ab.svg|right|150px]] [[Афаил:StarsNearSun.svg|right|150px]] [[Афаил:Flying among the closest stars to the Solar System.ogg|right|150px]] <!--[[Афаил:Nearest stars red-green.png|right|150px]]--> [[Афаил:Local bubble ru.png|right|150px]] [[Афаил:Orion Arm ru.jpg|right|150px]] [[Афаил:Milky Way full annotated ab.jpg|right|150px]] {{See also|Акосмос ҵаула аобиект}} * 300 000 000 000 км (300 млрд км) раҟара — [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] аҩнуҵҟа иҟоу [[Облако Хиллса|Хиллс иԥсҭҳәа]] ааигәатәи аҳәаа — аҵаа ԥҽыхақәа реизарҭа ду, аха даара иҵаӷоу акәымпыл еиԥшу, ашьшьыҳәа зорбитақәа ирныланы инеиуа. Иналаршә-ҩаларшәны уи аԥҭа иалҵны [[Амра|Амра]] ианазааигәахо, урҭ [[Долгопериодическая комета|апериод ду змоу кометақәаны]] иҟалоит. * 4 500 000 000 000 км (4,5 [[триллион|трлн]] км) — Оорт иԥсҭҳәа аҟынтәи амра иазааигәоу аҭыԥ ахь акометақәа рҵыхәтәа цәырызго агипотезатә планета [[Тюхе (гипотетическая планета)|Тиухе]] аорбита аҟынӡа абжьаӡара. * 9460730472580,8 км (инықәырԥшшәа 9,5 трлн км) — [[световой год|алашаратә шықәса]] — [[Скорость света|299 792 км/с аццакра]] змоу алашара шықәсак иалагӡаны изхысуа абжьаӡара. Аеҵәабжьаратәи агалактикабжьаратәи абжьаӡарақәа ршәара иазырхоуп. * 15 000 000 000 000 км рҟынӡа — акометақәа Амрахь раара зхароу аеҵәа [[Немезида (звезда)|Немезид]] Амра агипотезатә мҩаныза аԥшаара алшоит. * 20 000 000 000 000 км рҟынӡа (20 трлн км, [[Световой год|ҩ-лашара шықәсак]]) — Амратә система агравитациатә ҳәаақәа ([[Сфера Хилла|Хилл Исфера]]) — [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] адәахьтәи аҳәаа, Амра амҩанызақәа (апланетақәа, акометақәа, агипотезатә лашаратә еҵәақәа) рыҟазаара иреиҳаӡоу ахарара. * 30 856 776 000 000 км — 1 [[парсек]] — аеҵәабжьаратә бжьаӡарақәа ршәара еиҳа ипрофессионалтәу астрономиатә цыра ауп, алашаратә шықәсақәа 3,2616 иаҟароуп. * 40 000 000 000 000 км (40 трлн км, 4,243 лашара шықәса) раҟара — иаҳзааигәоу еицырдыруа аеҵәа [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] аҟынӡа абжьаӡара. * 56 000 000 000 000 км (56 трлн км, 5,96 лашара шықәса — иԥыруа [[Звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]] аҟынӡа абжьаӡара. Уи ахь анашьҭра азԥхьагәаҭан 1970-тәи ашықәсқәа инадыркны реалла апроект ҟазҵо аԥырҩы дызҭам [[Дедал (проект)|аппарат «Дедал»]], уаҩытәыҩсатә ԥсҭазаарак аҩныҵҟа аԥырра, аинформациагьы аацҳара зылшо (50 шықәса инарзынаԥшуа). * 100 000 000 000 000 км (100 трлн км, 10,57 лашара шықәса) — ари арадиус аҩныҵҟа иҟоуп [[Список ближайших звёзд|ааигәатәи аеҵәақәа]] 18, Амрагьы налаҵаны. * 300 000 000 000 000 км (300 трлн км, 30 лашара шықәса) ирзынаԥшуа — '''[[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа]]''' ашәагаа, уажәы Амратә система (ари аԥҭа аилазаара аилаӷәӷәара 300 атом 1 дм³ азы) изгәылсны инеиуа. * 3 000 000 000 000 000 км (3 [[квадриллион|аквадрлн]] км, 300 лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Местный пузырь|Аҭыԥантәи арчытә ԥышҭарч]]''' ашәагаа, уи иалоуп Амратә система змоу Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа (аилазаара аилаӷәӷәара 50 атом 1 дм³ азы). * 33 000 000 000 000 000 км (33 аквадрлн км, 3500 лашара шықәса) — [[Галактический рукав|агалактикатә]] '''[[Рукав Ориона|Орион имаӷра]]''' ашәпара, зыҩнуҵҟатәи аҵкар азааигәара Аҭыԥантәи аԥышҭарч ыҟоу. * 300 000 000 000 000 000 км (300 аквадрлн км) — Амра инаркны ҳгалактика [[Галактическое гало|агало]] ааигәатәи адәахьтәи аҵкар '''[[Асар Рымҩа|Асар Рымҩа]]''' аҟынӡа абжьаӡара (англ. '''Milky Way'''). XIX ашәышықәса нҵәаанӡа Агалактика Адунеи зегьы аҳәаа акәны иԥхьаӡан. * 1 000 000 000 000 000 000 км (1 [[Квинтиллион|квинтлн]] км, 100 нызқь лашара шықәса) инарзынаԥшуа — ҳгалактика Асар Рымҩа адиаметр, уаҟа 200—400 миллиард аеҵәа ыҟоуп, иааизакны акапан [[Акылҳара еиқәаҵәа|акылҳара еиқәаҵәақәеи]], [[Тёмная материя|аматериа лашьцеи]], егьырҭ иумбо аобиектқәеи шацу — 3 триллион Мрак инарзынаԥшуа. Уи анҭыҵ инаӡоит еиқәаҵәоу, иҭацәу, иеҵәадоу [[межгалактическое пространство|агалактикабжьаратә ҵакыра]], ателескоп ада аарла еилургартә иҟоу ааигәатәи галактикақәак ршәыта хәыҷқәа рыманы. Агалактикабжьаратә ҵакыра амҽхак аеҵәабжьаратә ҵакыра амҽхак акырынтә еиҳауп, уи аилазаара аилаӷәӷәара — 1 аӡри атом 1 дм³ азы аасҭа еиҵоуп. [[Афаил:Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Межгалактическое пространство|Агалактикабжьаратә ҵакыра]] === [[Афаил:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg||right|150px]] [[Афаил:5 Local Galactic Group (blank).png|right|150px]] [[Афаил:Local supercluster.jpg|right|150px]] [[Афаил:Nearsc rus.gif|right|150px]] [[Афаил:Structure of the Universe.jpg|right|150px|Ари асахьа «акосмостә бызкаҭаҳа»ҳәа изышьҭоу Адунеи абызкаҭаҳа амасштаб иахәҭакуп. Арҭ арахәыц дуқәа еиҳарак агалактикақәа рыбжьара иҟоу аҭыԥҭаӡараҿы иҟоу аматериа лашьца ала ишьақәгылоуп. Ахыҵхырҭа: НАСА, ЕКА, Е. Холлман (Колорадотәи Ауниверситет, Боулдер)]] [[Афаил:Observable universe logarithmic illustration.png|right|150px]] * 5 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 5 [[квинтиллион]] км) инарзынаԥшуа — ҳгалактикеи уи амҩанызақәа [[Карликовая галактика|аҵан галактикақәеи]], зынӡа 15 галактика, злахәу '''[[Подгруппа Млечного Пути|Асар Рымҩа агәыԥхәҭа]]''' ашәагаа. Урҭ рахьтә зегь реиҳа еицырдыруа [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] [[Малое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Маҷи]] роуп, 4 миллиард шықәса рышьҭахь урҭ ҳгалактика илбаанадар ҟалап. * 30 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 30 [[квинтиллион]] км, инықәырԥшшәа 1 млн парсек) инарзынаԥшуа — '''[[Местная группа|Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ]]''' ашәагаа, уахь иаҵанакуеит агәылацәа дуқәа хԥа: Асар Рымҩа, [[Галактика Андромеды|Андромеда Агалактика]], [[Галактика Треугольника|Ахкәакь Агалактика]], иара убас хыԥхьаӡара рацәала аҵан галактикақәа (50 галактика инареиҳаны). Андромеда агалактикеи ҳгалактикеи 120 км/с рҟынӡа аццакрала еизааигәахоит, 4—5 миллиард шықәса раҟара рышьҭахь [[Столкновение Млечного Пути и Галактики Андромеды|еиҿасыр ҟалап]]. * 220 000 000 000 000 000 000 км (220 [[квинтиллион]] км, инықәырԥшшәа 23 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ злахәу '''[[Местный лист|Аҭыԥантәи абӷьыц]]''' ашәагаа. * 2 000 000 000 000 000 000 000 км (2 [[секстиллион|асекстиллион]] км, 200 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Местное сверхскопление галактик|Агалактикақәа аҭыԥантәи реилалара ду]] (Аҭыԥҳа Лскоплениа Ду)''' (30 нызқь галактика рҟынӡа, акапан [[квадриллион]] Мрак рҟынӡа инаӡоит) ашәагаа. * 4 900 000 000 000 000 000 000 км (4,9 асекстиллион км, 520 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — Еиҳагьы идуу аилалара '''[[Ланиакея|Ланиакеиа]] («Идуӡӡоу ажәҩан»)''' ашәагаа, уахь иаҵанакуеит Аҭыԥҳа леилалара дуи иааҳакәыршаны иҟоу агалактикақәа, ҳара ҳтәгьы налаҵаны, 500 км/с рҟынӡа агьежьра аццакрала иныҟәо [[Великий аттрактор|аттрактор Дуи]] 100 нызқьла агалактикақәа, уи акапан 100 [[квадриллион]] Мра рҟынӡа ыҟоуп. * 10 000 000 000 000 000 000 000 км (10 [[секстиллион]] км, 1 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Комплекс сверхскоплений Рыб-Кита|Аԥсыӡ-Кит аилалара дуқәа ркомплекс]]''' аура, макьана агалактикатә рахәыцқәеи ҳахьынхо Аԥсыӡ-Кит агипереилалареи ҳәа изышьҭоу (60 галактика реизакрақәа, Ланиакеиа икапанқәа 10, мамзаргьы [[квинтиллион|квинтиллионк]] рҟынӡа Амрақәа). * 100 000 000 000 000 000 000 000 км рҟынӡа — иахьа еицырдыруа [[войд|авоид]] дуқәа ируаку [[Реликтовое холодное пятно|Асупервоид Еридан]] аҟынӡа 1 млрд лашара шықәса раҟара абжьаӡара. Ари иҭацәу аҭыԥҭаӡара дуӡӡа агәҭантәи ахырхарҭақәа рҿы аеҵәақәеи агалактикақәеи ыҟаӡам, шамахамзар зынӡаск иаабац аматериа ыҟаӡам, уи аилазаара аилаӷәӷәара Адунеи абжьаратәи аилаӷәӷәара аҟынтәи 10%, мамзаргьы 1 аӡри атом 1—2 м³ рҟны. Акосмонавт ателескоп ду ада авоид агәҭаны акгьы изеилыргомызт, алашьцара ада.<br>Арыӷьарахьала асахьаҿы Адунеи акубтә ҭаԥҟараҿы иубарҭоуп хыԥхьаӡара рацәала агалактикатә рахәыцқәа рыбжьара ашәах аҟны иҟоу акакаҷқәа реиԥш шәкыла идуу, иара убас имаҷу авоидқәа жәпакы. Авоидқәа рымҽхак арахәыцқәа рымҽхак аасҭа акырӡа еиҳауп. * 100 000 000 000 000 000 000 000 км (100 [[секстиллион]] км, 10 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Великая стена Геркулес — Северная Корона|Геркулес иҭыӡ дуӡӡа]] — Аҩадатәи агәыргьын''' аура, иахьа [[Метагалактика|иубарҭоу Адунеи]] аҿы зегь реиҳа еицырдыруа асуперструктура ду. 10 млрд лашара шықәса раҟара иаҳцәыхароуп. Ҿыц ииз Ҳамра иахылҵуа алашара уажәы аҭӡамц Ду ахь мҩабжара иҟоуп, Амра анҭахалак ауп уанӡа ианнаӡо. * инықәырԥшшәа 250 000 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 250 [[секстиллион]] км, 26 млрд лашара шықәса инареиҳаны) — '''[[Метагалактика|иубо Адунеи]]''' аҿы амаҭәашьар (агалактикақәеи аеҵәақәеи) [[Список наиболее удалённых астрономических объектов|абара аҳәаақәа]] ршәагаа (2 триллион галактикак рҟынӡа). * 870 000 000 000 000 000 000 000 км (870 [[секстиллион]] км, 92 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — [[Метагалактика|иубо Адунеи]] аҿы '''[[Реликтовое излучение|ашәахәаркрақәа]] рбара аҳәаақәа''' рышәагаа. == Акосмос ааигәеи акосмос хареи рахь ацәырҵразы ихымԥадатәиу аццакрақәа == Аорбитахь ацәырҵразы ацәеижь иалкаау аццакра аҟынӡа инаӡароуп. Адгьыл азы акосмостә ццакырақәа: * [[Первая космическая скорость|Актәи акосмостә ццакыра]] — 7,9 км/с — Адгьыл акәша-мыкәша аорбитахь ацәырҵразы аццакра; * [[Вторая космическая скорость|Аҩбатәи акосмостә ццакыра]] — 11,1 км/с — адгьыл адхалара асфера алҵреи апланетабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра; * [[Третья космическая скорость|Ахԥатәи акосмостә ццакыра]] — 16,67 км/с — Амра адхалара аусхк алҵреи аеҵәабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра; * [[Четвёртая космическая скорость|Аԥшьбатәи акосмостә ццакыра]] — 550 км/с инарзынаԥшуа — агалактика Асар Рымҩа адхалара аусхк алҵреи агалактикабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра. Еиҿҳарԥшуазар, агалактика агәҭа иаҿырԥшны Амра аныҟәара аццакра 220 км/с рҟынӡа инаӡоит. Аццакрақәа руак иарбоу аасҭа еиҵахар, ацәеижь уи азы аорбитахь изцәырҵуам (ашьақәырӷәӷәара иашоуп иарбоу аццакра ала Адгьыл ақәыԥшылараҟынтә адәықәлареи адхаларада анаҩстәи аныҟәареи рзы мацара). Ас еиԥш аццакрақәа рынагӡаразы иарбанызаалак ахимиатә былтәы ахархәараан абылтәы ҵаӷа ала аус зуа [[многоступенчатая ракета|ашьаҿарацәатә ракета]] шаҭахыз раԥхьа еилызкааз [[Константин Эдуардович Циолковский|Константин Едуард-иԥа Циолковски]] иакәын. Акосмостә аппарат [[ионный двигатель|аионтә рныҟәага]] мацара ахархәарала адәықәҵара аццакра адгьылтә орбитахь ацәыргаразы иазхом, аха апланетабжьаратә космостә ҵакыраҿы аныҟәареи аманиоврҟаҵареи рзы уи уаҳа наҭахымкәа ианаалоит, ахархәарагьы амоуп. == Акосмостә ҵакыра азинтә режим == {{main|Жәларбжьаратәи акосмостә зин}} Акосмостә ҵакыреи ажәҩан ацәеижьқәеи рзинтә режим ҳәаақәнаҵоит [[Генеральная Ассамблея ООН|Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа Хада]] арезолиуциақәа рсериеи (урҭ рахьынтә аҵак ҷыда амоуп арезолиуциа 1962 (XVIII)) [[Договор о космосе|1967 шықәсазтәи акосмос азы Аиқәшаҳаҭреи]]. Ари арежим аелемент хадақәа иреиуоуп акосмоси жәҩантә цәеижьқәеи азеиԥш хархәаратә ҵакыраны иахьыԥхьаӡоу ([[res communis]]), акосмоси жәҩантә цәеижьқәеи жәларбжьаратәи азин инақәыршәаны адискриминациа ада аҳәынҭқаррақәа зегьы рзы рыҭҵаареи рхархәареи рзы иахьаарту, ажәҩантә цәеижьқәа рраионқәа зегьы рахь рхы иақәиҭны анеираан. Акосмос азы Аиқәшаҳаҭра Алахәылацәа рхы иадырҵеит аиадертә бџьар, мамзаргьы амассатә нырҵәагатә бџьар хкқәа змоу иарбанызаалак аобиектқәа Адгьыл акәша-мыкәша аорбитахь рнамгара, ажәҩантә цәеижьқәа рҿы ас еиԥш иҟоу абџьар ақәмыргылара, акосмостә ҵакыраҿы ас еиԥш иҟоу абџьар иарбанызаалак даҽа знеишьак алагьы аҭыԥ амҭара. Аха ари аҭагылазаашьа адоктриналтә еилыркаара иарбоу ақәиҭымтәра асуборбитатә аҵанакӡом, даҽакала иуҳәозар, Адгьыл акәша-мыкәша инагӡаны гьежьрак иадамхаргьы иҟазымҵо, аиадертә бџьар змоу аобиектқәа, даҽакала иуҳәозар [[межконтинентальные баллистические ракеты|аконтинентбжьаратә баллистикатә ракетақәа]] акосмос рхыԥраара (СССР-и ЕАА-и 1979 шықәсазы рнапы зҵарҩыз Аиқәшаҳаҭра [[Переговоры об ограничении стратегических вооружений#ОСВ-II|ОСВ-2]] уи алахәылацәа рзы [[Система частично-орбитального бомбометания|хәҭакахьала аорбитатә ракетақәа]] рзин ааннакылеит), иара убас акосмос аҿы иаабац абџьар змоу аобиектқәа аӷбаҿы рыргылара<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |title=Правовой режим космического пространства |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160459/https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |url-status=live }}</ref>. Аха анкьа ифантастикатәызшәа иубоз акосмостә ресурсқәа рыҵхра аидеиақәа рыпрактикатә ларҵәарахьы аиасра апроблема ҿыцқәа цәырнагоит. 2020 шықәсазы 30 инареиҳаны еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи аекспертцәа иазгәарҭеит акосмостә мазара аҵхра аганахьала еилыкка иҟоу жәларбжьаратәи аԥҟарақәа рыҟамзаара изыхәҭоу аилахәырақәа рзы ауадаҩрақәа шцәырнаго. Убри азы аҳәынҭқаррақәа амилаҭтә актқәа рыдыркылоит урҭ рыдгыларазы, русура аҭышәныртәаларазы. Убас 2015 шықәсазы [[США|ЕАА]] рҟны ирыдыркылеит акоммерциатә космостә дәықәҵарақәа реицлабратә лшаразы Азакәан, мамзаргьы ахатәы космостә еиндаҭларалшара агәацԥыҳәаразы азакәан (Commercial Space Launch Competitiveness Act of 2015) ЕАА атәылауаа азин рнаҭоит апланетақәеи астероидқәеи аус рыдулара рхы иақәиҭны аҽазыҟаҵара, абасала ироуз аресурсқәа, аӡи аминералқәеи (аха зыԥсы ҭоу аобиектқәа ракәымкәа) рымазаара, рхархәара. Аиԥш—зеиԥшу азакәанқәа рыдыркылеит 2017 - 2021 шықәсқәа рзы [[ОАЭ|Еиду Арабтә Емиратқәа]], [[Лиуксембург|Лиуксембург]], [[Иапониа|Иапониа]]<ref>{{Cite web |url=https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |title=Попова С.М. — Регулирование добычи космических ресурсов: создание международного правового обычая // Право и политика. – 2022. – № 12. – С. 1 - 28 |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160325/https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |url-status=live }}</ref>. == Ахҳәаақәа == {{Reflist|group=Акомм.}} == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == * Черняков И. H., Дмитриев M. Т., Непомнящий С. И. Атмосфера Земли // Большая медицинская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 2. — С. 336—342. == Азхьарԥшқәа == * [http://heritage.stsci.edu/gallery/galindex.html Галерея фотографий, полученных при помощи телескопа Хаббл]{{In lang|en}} * [https://www.youtube.com/watch?v=TXxbrCVL2Q0 Сравнение планет, звёзд и галактик]{{In lang|ru}} * [https://web.archive.org/web/20110126061648/http://www.usap.org.ua/observatory/wwt Виртуальная обсерватория USAP]{{In lang|en}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:космостә ҵакыра}} kwxdp9y216va1pm9cqaottzhyw0gox8 174957 174949 2026-10-11T08:26:01Z Nart17 17397 +{{Delete}} — астатиа жәаба иануп 174957 wikitext text/x-wiki {{Delete|Астатиа жәаба иануп: [[Акосмостә ҵакыра]] — асандбокс акопиа аҭахым (article is live in the main namespace; staging copy obsolete)}} [[Афаил:Atmosphere_layers-ru.svg|thumb|150px|Атмосфера аҳәаақәа]]'''Акосмостә ҵакыра''', '''акосмос''' ({{lang-grc|κόσμος}} — «аиҿкаа», «аиҿкаара») — [[Небесное тело|ажәҩан ацәеижьқәа]] [[Атмосфера|ратмосферақәа]] рҳәаақәа рынҭыҵ ишьҭоу [[Адунеи|Адунеи]] иҭацәу аҭыԥқәа. Акосмос зынӡаск иҭацәу ҵакыраӡам: уи иалоуп, аилаӷәӷәара даара ишылаҟәугьы, [[межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьар]] (еиҳарак аӡри [[ион|аионқәеи]] [[атом|атомқәеи]]), [[космические лучи|акосмостә шәахәақәеи]] [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркреи]], иара убас агипотезатә [[тёмная материя|материа лашьца]]. == Аетимологиа == Аханатәтәи аилкаараҿы абырзен термин «[[Космос (философия)|акосмос]]» (адунеиеиҿкаара) афилософиатә шьаҭа аман, [[Адунеи|Адунеи]] агәы — [[Адгьыл|Адгьыл]] акәша-мыкәша агипотезатә [[вакуум]] аркы ҳәаақәнаҵон<ref>{{Cite web |url=http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |title=CABINET // In Between Space and Cosmos |access-date=2015-10-09 |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905073839/http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |url-status=live }}</ref>. Ус шакәугьы алаҭын шьаҭа змоу абызшәақәеи уи аԥсахрақәеи рҿы еиԥшу [[Семантика|асемантика]] рхы иадырхәоит апрактикатә термин «аҵакыра» (избанзар ҭҵаарадыррала уахәаԥшуазар Адгьыл иакәыршоу авакуум ҵыхәаԥҵәара амаӡам уҳәартә иҟоуп), убри аҟнытә аурыси уи иазааигәоу абызшәақәеи рҿы ареформатә риашарақәа ирылҵшәаны иит имҩашьо [[плеоназм|аплеоназм]] «акосмостә ҵакыра»<ref>со смыслом «пространство за [[Атмосфера|атмосферой]] Земли»</ref>. == Аҭоурых == Ажәа «акосмос» ихы иаирхәеит ажәытә бырзен философ [[Пифагор]], уи ала ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу адунеи аарԥшуа. [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] [[Подлунная сфера|Амзаҵаҟатәи асфера]] аконцепциа аԥырҵеит: ари Амза аҵаҟа иҟоу адунеи агеоцентрикатә система ауп. Уи ԥшь-ԥсабарак рыла ишьақәгылоуп, насгьы аиҭакрақәа аҟазшьоуп. Усҟантәи аамҭазы аефир асфера — Амза инаркны адунеи аҳәаақәа рҟынӡа-ԥсахрада иҟоуп, уаҟа иҟоуп апланетақәеи аеҵәақәеи. Иааидкыланы акосмос ауаа азҿлымҳахо иалагеитеи 100 нызқь шықәса раԥхьагьы, австралиатәи аҵарауаа ргәы ишаанаго ала<ref>{{Cite web|url=https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|title=Люди начали интересоваться космосом 100 тысяч лет назад. Что им было известно?|lang=ru|first=Рамис|last=Ганиев|website=hi-news.ru|date=2020-12-29|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409195216/https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|url-status=live}}</ref>. == Аҳәаақәа == Аҳәаа еилыкка ыҟаӡам, атмосфера хәыҷы-хәыҷла иҵаӷахоит [[Адгьыл|адгьыл ақәыԥшылара]] иацәыхарахацыԥхьаӡа, иахьа уажәраанӡагьы акосмос алагара иарбаганы иԥхьаӡатәу азы гәаанагарак ыҟаӡам. Аԥхарра еснагьтәны иҟазҭгьы, ақәыӷәӷәара аҽаԥсахуан [[экспоненциальный рост|експоненциалтә закәанла]] 100 [[кПа]] инаркны [[уровень моря|амшын аҩаӡараҿы]] акымзарак аҟынӡа. [[Международная авиационная федерация|Жәларбжьаратәи авиациатә федерациа]] атмосфереи акосмоси рыбжьара усуратә ҳәаак аҳасабала '''100 км''' ([[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]]) аҟны аҳаракыра шьақәнаргылеит, избанзар ари аҳаракыраҿы ашьҭыхгатә [[Аэродинамическая сила|аеродинамикатә мчы]] аԥҵаразы ихымԥадатәуп [[летательный аппарат|аԥрыгатә аппарат]] [[Первая космическая скорость|раԥхьатәи акосмостә ццакыра]] аманы иныҟәаларц, уи иахҟьаны аҳаирԥырра аҵакы ыӡуеит<ref name="МАФ">{{cite web| url =http://www.fai.org/icare-records/100km-altitude-boundary-for-astronautics| title =Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics| author =Sanz Fernández de Córdoba| authorlink =| format =| publisher =Официальный сайт [[Международная авиационная федерация|Международной авиационной федерации]]| access-date =2012-06-26| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/618QHms8h?url=http://www.fai.org/astronautics/100km.asp| archive-date =2011-08-22}}</ref><ref name="rian-grenze">{{cite web| author =Андрей Кисляков| authorlink =| date =2009-04-16| url =http://www.rian.ru/analytics/20090416/168315963.html| title =Где начинается граница космоса?| format =| publisher =[[РИА Новости]]| access-date =2010-09-04| lang =| archive-url =https://www.webcitation.org/618QJBBzM?url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html| archive-date =2011-08-22}}</ref><ref name="lenta-grenze">{{cite web| author =| authorlink =| date =2009-04-10| url =http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| title =Ученые уточнили границу космоса| format =| publisher =[[Lenta.ru]]| access-date =2010-09-04| lang =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QP8b6o?url=http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| url-status =live}}</ref><ref>{{cite web| author =| authorlink =| date =2009-04-10| url =http://www.membrana.ru/lenta/?9208| title =Найдена ещё одна граница космоса| format =| publisher =[[Мембрана (веб-сайт)|Мембрана]]| access-date =2010-12-12| lang =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QQ63zS?url=http://www.membrana.ru/particle/13656| url-status =dead}}</ref>. [[США|ЕАА]]-и [[Канада|Канадеи]] рҟынтәи астрономцәа аҳауатә ԥшақәа рнырра аҳәааи акосмостә хәҭаҷқәа рнырра алагареи ршәеит. Уи '''118 километра'''<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20090416/168315963.html|title=Где начинается граница космоса?|lang=ru|first=|last=|website=РИА Новости|date=2009-04-16|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409194126/https://ria.ru/20090416/168315963.html|url-status=live}}</ref> аҳаракыраҿы акәхеит, [[NASA|НАСА]] ахаҭа '''122 км''' акосмос аҳәаа ҳәа ишаԥхьаӡогьы. Ари аҩыза аҳаракыраҿы [[Спейс шаттл|ашаттлқәа]] иаабац [[Орбитальный манёвр|аманиоврҟаҵара]] аҟынтәи [[Ракетный двигатель|аракетатә моторқәа]] рымацара рхархәарала аеродинамикатә мотор ахь ииасуан атмосфера «ашьаҭа» рыманы<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />. == Апланетабжьаратә ҭыԥ == {{Main|Апланетабжьаратә ҭыԥ|Агелиосфера}} [[Амра|Амра]] акәша-мыкәша иҟоу акосмостә ҵакыра арегион, [[солнечный ветер|амра аԥша]] зымҽхазкуа, ''агелиосфера'' ҳәа иашьҭоуп. Агелиосфера аҩныҵҟа иҟоуп [[Амратә система|Амратә система]] еицырдыруа [[Планета|апланетақәа]] зегьы рорбитақәа<ref>{{БРЭ|автор=[[Кононович, Эдвард Владимирович|Кононович Э. В.]]|год=2016|статья=Гелиосфера|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив=https://web.archive.org/web/20240615214842/https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив дата=2024-06-15}}</ref>{{Ref+|Аха агелиосфера аҳәаа, агелиопауза ҳәа изышьҭоу, Амратә система аҳәаа акәӡам, избанзар Амра адхалара асфера зқьынтә раҟара иҵегьы хара инаскьоит.|group=Акомм.}}. Ацәеижь жәпа дуқәа рҟынтәи зхы иақәиҭу агелиосфера аҵакыра ''апланетабжьаратә ҭагылазаашьа'' ҳәа изышьҭоу ала иҭәуп, [[Гелиопауза|агелиопауза]] анаҩс иалагоит [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратә ҭагылазаашьа]] аҵакыра. Апланетабжьаратә ҭагылазаашьа акыр иҵаӷоуп, аха зынӡакыс [[вакуум|ивакуумӡам]]. Уи амаҭәашьар ахәҭа хада амра аԥша [[плазма|аплазма]] ауп (8 рҟынӡа аҟәырҷахақәа кубтә сантиметрак аҟны Адгьыл аорбита аҩаӡараҿы), имаҷны иҟоуп анеитралтә атомқәеи амолекулақәеи рыла ишьақәгылоу [[газ|арчқәа]]. Уи иалсуеит [[космические лучи|акосмостә шәахәақәа]], [[Магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакқәа]], амреи егьырҭ ахылҵшьҭреи змоу [[электромагнитные излучения|афымцамҳалдызтә шәахәақәа]]. Апланетабжьаратә еилазаара иаҵанакуеит иара убас Амра асистема ацәеижьқәа инадыркны еиҳам [[космическая пыль|акосмостә саба]] ({{Val|e=-9}}—{{Val|e=-6|u=м}})<ref>{{БРЭ|статья=Межпланетная среда|автор=Ермолаев Ю. И.|год=2017|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2200255|архив=https://web.archive.org/web/20220812234657/https://bigenc.ru/physics/text/2200255|архив дата=2022-08-12}}</ref>. Апланетабжьаратә еилазаараҿы иныҟәоит еиуеиԥшым ахықәкқәа рыманы идәықәырҵо [[Космический аппарат|акосмостә аппаратқәа]]. 2023 шықәсанӡатәи аҭагылазаашьа ала, асериа «[[Вояджер|Воиаџьер]]» аппаратқәа ҩба роуп еибгала [[Гелиосфера|агелиосфера]] ааныжьны аеҵәабжьаратә ҭагылазаашьа хаҭалатәи агәаҭарақәа рылҵшәақәа аазыцҳаз. Апланетабжьаратә ҭагылазаашьа амаҭәашьар ажәпара ахьылаҟәу астрономиатә гәаҭарақәа рзы акырӡа иманшәалоу ҭыԥны иҟанаҵоит атмосфера жәпа зкәыршоу Адгьыл ақәыԥшылара аасҭа, убри аҟнытә [[Космический телескоп|акосмостә телескопқәа]] аҭҵаарадырразы ҷыдала хәызмоу адыррақәа рырҳара алдыршоит. == Иаарту акосмос аҿы аҟазаара ауаҩы ицәеижь анырра == [[НАСА]] аҵарауаа ишышьақәдырӷәӷәо ала, лассы — лассы иуԥыло агәаанагарақәа ирҿагыланы, ахыхьчагатә скафандр ада иаарту акосмос иақәшәо ауаҩы дҵааӡом, дыԥжәаӡом, иаразнакгьы ихдырра ицәыӡӡом, ишьа еилашӡом-уи ацынхәрас аҵәыҵәри азымхара иахҟьаны иԥсҭазаара далҵуеит. Ашәарҭара иара [[Декомпрессионная болезнь|адекомпрессиа]] апроцесс ауп изыдҳәалоу — абри аамҭа ацыԥҵәаха ауп ацәеижь азы еиҳа ишәарҭоу, избанзар арҭҟәацга декомпрессиа аан ашьа иалоу арчы акакаҷқәа аҽырҭбаара иалагоит. Ахьшәашәага ыҟазар (иаҳҳәап, азот), ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа раан ашьа аршәуеит. Акосмостә ҭагылазаашьақәа раан амаҭәашьар аӡшьаратә ҭагылазаашьа аиқәырхаразы ақәыӷәӷәара азхом (арчы еиԥшу ма икьакьоу аҭагылазаашьа ауп иҟалар алшо, иҵаӷоу агели аламҵакәа), убри аҟынтә аԥхьа ацәеижь (абз, аблақәа, арыԥҳақәа) аҟынтәи ирласны аӡы ахылҩа-ԥсылҩа аҭабара иалагоит. Егьырҭ апроблемақәак — [[декомпрессионная болезнь|адекомпрессиатә чымазара]], ихьчам ацәа аҭыԥқәа амрала рыбылра ацәаҵаҟатәи ахәҭаҷқәа ааха риура — 10 секунд рышьҭахь аныԥшра иалагоит. Аамҭак азы ауаҩы ихдырра ицәыӡуеит аҵәыҵәри азымхара иахҟьаны. Аԥсҭазаара ҿахҵәар алшоит 1-2 минуҭ раҟара рышьҭахь, уи цқьа ишаҳзымдыруагьы. Ус шакәугьы, арыԥҳақәа рҿы уԥсыԥ алагаҩагара аанумгылар (аангылара аҽазышәара [[баротравма|абаротравмахь]] икылнагоит), 30-60 секунд рыҩнуҵҟа иаарту акосмос аҿы аҟазаара ауаҩы ицәеижь хнырҳәышьа змам ԥхасҭак азнауам<ref>[http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ Бездушное пространство: Смерть в открытом космосе] {{Wayback|url=http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ |date=20090610055158 }}, «Популярная механика», 29 ноября 2006 г</ref>. НАСА аҿы иаадырԥшуеит ауаҩы машәырла авакуум иазааигәоу аҭыԥ аҿы даннанага ахҭыс (ақәыӷәӷәара 1 Па еиҵаны) аскафандр аҳауа ацәцара иахҟьаны. Ауаҩы ихдырра иман инықәырԥшшәа 14 секунд — абри аҟара аамҭа аҭахуп аҵәыҵәри иарӷарыз ашьа арыԥҳақәа рҟынтәи ахшыбаҩахь аинеирц азы. Аскафандр аҩныҵҟа авакуум наӡа ҟамлаӡеит, аԥышәаратә камера арекомпрессиа иалагеит 15 секунд раҟара рышьҭахь. Ахдырра ауаҩы иахь ихынҳәит ақәыӷәӷәара 4,6 км рҟынӡа ианхала. Ашьҭахь авакуум иақәшәаз ауаҩы еиҭеиҳәон аҳауа шилҵуаз шиныруаз, ишиаҳауаз, аҵыхәтәантәи еилкааны имоу игәалашәара ибз аҟны аӡы шеилашуаз шиныруаз акәын. Ажурнал «Aviation Week & Space Technology» жәабранмза 13, 1995 шықәсазы иакьыԥхьит асаламшәҟәы, уаҟа еиҭаҳәан нанҳәамза 16, 1960 шықәсазы иаарту агондола змоу астратостат 19,5 миль аҳаракырахь ашьҭыҵраан (''31 км рҟынӡа'') апарашиут ала ирекордтәу аԥара амҩаԥгаразы иҟалаз ахҭыс атәы ([[Проект «Эксельсиор»|Апроект «Ексельсиор»]]). Аԥырҩы иарӷьа напы агерметизациа азухеит, аха иара ашьҭыҵра иациҵарц иӡбеит. Анапы, аҭагылазаашьа ишахәҭаз еиԥш, даара ахьаа аман, ухы иузархәомызт. Аха аԥырҩы атмосфера еиҳа ижәпоу аҿыгҳарақәа рахь даныхынҳә инапы дырҩеигь ашьарахь иааит<ref name="nasa">{{Cite web |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html |title=NASA: Human Body in a Vacuum |access-date=2007-05-07 |archive-date=2012-06-04 |archive-url=https://www.webcitation.org/68Aef3glC?url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html |url-status=live }}</ref>. Акосмонавт Михаил Корниенкои астронавт Скотт Келли азҵаарақәа рҭак ҟаҵо ирҳәеит скафандрда иаарту акосмос аҿы аҟазаара азот ашьа ишалнахуа, даҽакала иуҳәозар ишеиланаршуа<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/science/20160324/1396368085.html |title=Космонавты рассказали, что ждет человека в открытом космосе |access-date=2016-03-25 |archive-date=2016-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325160451/http://ria.ru/science/20160324/1396368085.html |url-status=live }}</ref>. == Акосмос ахь амҩа аҳәаақәеи ихароу акосмостә ҵакыра аҳәаақәеи == === Атмосфереи акосмос ааигәеи === [[Афаил:Petropavlovka-view.jpg|right|150px]] [[Афаил:Kirovsk2007.jpg|right|150px]] [[Афаил:Elbrus North 195.jpg|right|150px]] [[Афаил:Panorámica División Andina (Codelco Chile).jpg|right|150px]] [[Афаил:Mount Everest as seen from Drukair.jpg|right|150px]] [[Афаил:Self cockpit view and three-ship formation of F-15E.jpg|150px|right]] [[Афаил:X-15 and B-52 Mother ship.jpg|right|150px]] [[Афаил:X-15 flying.jpg|right|150px]] [[Афаил:Picture taken at aprox. 100,000 feet above Oregon by Justin Hamel and Chris Thompson.jpg|right|150px]] [[Афаил:Kittinger-jump.jpg|right|150px]] [[Афаил:スペースバルーンで撮影した初日の出.jpg|right|150px]] [[Афаил:Endeavour silhouette STS-130.jpg|right|150px]] [[Афаил:Command module S66-11003.jpg|right|150px]] [[Афаил:Gemini2reentry.jpg|right|150px]] [[Афаил:Noctilucent clouds from ISS - 13-06-2012.jpg|right|150px]] [[Афаил:Space Shuttle Atlantis in the sky on July 21, 2011, to its final landing.jpg|right|150px]] * [[Уровень моря|Амшын аҩаӡара]] — [[атмосферное давление|аҳауатә қәыӷәӷәара]] 101,325 [[кПа]] (1 [[атм]].; 760 [[мм рт. ст]]), аилазаара аилаӷәӷәара 2,55{{e|22}} амолекулақәа дм³ аҟны<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = |страницы = |isbn = |archivedate = 2016-04-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160422174740/http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150 }}</ref>. Ҽынлатәи [[Небо|ажәҩан]] еилыхха [[Яркость|алашара]] 1500—5000 кд/м² 30 - 60° Амра аҳаракыраан<ref name="автоссылка2">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Таблицы физических величин |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина |место = М. |издательство = Атомиздат |год = 1975 |том = |страниц = |страницы = 647 |isbn = }} </ref>. * 0,5 км — ари аҳаракыраҟынӡа инхоит 80 % адунеи иқәынхо ауааԥсыра. * 2 км — ари аҳаракыраҟынӡа инхоит 99 % адунеи ауааԥсыра<ref>{{книга |автор = Максаковский В.П. |заглавие = Географическая картина мира |ссылка = |ответственный = |место = Ярославль |издательство = Верхневолжское издательство |год = 1996 |том = |страниц = 180 |страницы = 108 |isbn = }} </ref>. * 2 — 3 км — [[акклиматизация|акклиматизациа]] зызум ауаа рҿы агәамбзиарақәа ([[горная болезнь|ашьхачымазара]]) раарԥшра алагамҭа. * 4,7 км — [[Международная авиационная федерация|МФА]] аԥырыҩцәеи апассаџьырцәеи рзы ҵәыҵәрила иҵегьы аиқәыршәара аҭахуп. * 5,0 км — 50 % амшын аҩаӡараҿы аҳауатә қәыӷәӷәара аҟынтәи (шәахә. [[Стандартная атмосфера|Астандартә атмосфера]]). * 5,1 км — [[Ла-Ринконада (Перу)|Ла-Ринконада]] (Перу) ақалақь зегь раасҭа иҳараку еснагьтәи [[населённый пункт|еиланхарҭоуп]]. * 5,5 км — атмосфера акапан абжа иахысуп<ref name="автоссылка12">{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 381 |isbn = }} </ref> ([[Эльбрус|Ельбрус ашьха]]). Азенит аҿы ажәҩан алашара 646 — 1230 кд/м²<ref name="автоссылка4">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49, 53</ref>. * 6 км — ауаҩы инхарҭа аҳәаа ([[Гималаи]] аамҭалатәи [[Шерпы|ашерпцәа]] рҳаблақәа<ref>{{книга |автор = Гвоздецкий Н.А., Голубчиков Ю.Н. |заглавие = Горы |ссылка = https://archive.org/details/libgen_00855501 |ответственный = |место = М. |издательство = Мысль |год = 1987 |том = |страниц = 399 |страницы = [https://archive.org/details/libgen_00855501/page/n70 70] |isbn = }} </ref>), [[Горы|ашьхақәа]] рҿы аԥсҭазаара аҳәаа. * 6,5 км рҟынӡа — [[Тибет|Тибети]] [[Анды|Андеи]] [[снеговая линия|асыԥсатә цәаҳәа]]. Егьырҭ аҭыԥқәа зегьы рҿы уи еиҳа илаҟәуп, Антарктида — амшын аҩаӡара ахыхь 0 м рҟынӡа. * 6,6 км — зегь раасҭа иҳараку хаҳәтә ргылароуп ([[Льюльяильяко|Лиульиаиилиако]] ашьха, Аладатәи Америка)<ref>{{книга |автор = |заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ |ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse |ответственный = |место = М. |издательство = "Тройка" |год = 1993 |том = |страниц = 304 |страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/96 96] |isbn = 5-87087-001-1 }} </ref>. * 7 км — ауаҩы акраамҭа ашьхақәа рҿы аҟазаара иҽанраалара аҳәаа. * 7,99 км — 0 °C аан [[Высота однородной атмосферы|еизадоу атмосфереи]] [[Уровень моря|амшын аҩаӡара]] аҟынтәи еиԥшу аилаӷәӷәареи рҳәаа ауп. Ажәҩан алашара лаҟәуеит еизадоу атмосфера аҳаракыра иарбоу аҩаӡараҿы армаҷра иашьашәаланы<ref name="автоссылка6">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 23</ref>. * 8,2 км — аҵәыҵәритә сабрада ада аԥсра аҳәаа: згәы бзиоу, иазыҟаҵоу ауаҩгьы ианакәзаалакгьы ихдырра ицәыӡыр, дҭахар илшоит. Азенит аҿы ажәҩан алашара 440 — 893 кд/м²<ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 53</ref>. * 8,848 км —Адгьыл аҟны зегьь раасҭа иҳаракӡоу акәаԥ [[Эверест|Еверест]] ашьха — шьапыла акосмос ахь анеира аҳәаа. * 9 км — атмосфератә ҳауа аамҭа кьаҿк иалагӡаны аԥсыԥлагаҩагара аҽанраалара аҳәаа. * 10 — 12 км — [[тропосфера|атропосфереи]] [[стратосфера|астратосфереи]] ([[тропопауза|атропопауза]]) рҳәаа абжьаратә ҭбаарақәа рҿы. Иара убас ари иаабац [[Облака|аԥсҭҳәақәа]] рышьҭыҵра аҳәаа ауп, анаҩс иҵаӷоу, иҩоу аҳауа шьҭоуп. * 12 км — аҳауа албаадара акосмос аҿы аҟазаара иашьашәалоит (ахдырра ацәыӡра еиԥшу аамҭа ~10 - 20 с)<ref name="bme339">Черняков И. H., Дмитриев M. Т., Непомнящий С. И. Атмосфера Земли // Большая медицинская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 2. — С. 339.</ref>; аҵәыҵәри цқьа аамҭа кьаҿк иалагӡаны албаадара аҳәаа иҵегьы ақәыӷәӷәара амамкәа. Азенит аҿы ажәҩан алашара 280 - 880 кд/м²<ref name="автоссылка4" />. Ашьҭыбжьԥхатәи [[авиалайнер|апассаџьыртә ҳаирӷбақәа]] рыҭуан. * 15 — 16 км — аҵәыҵәри цқьа ала аԥсыԥлагаҩагара акосмос аҿы аҟазаара иаҟароуп<ref name="bme339" />.<br>Хыхь иаанхеит 10 % атмосфера акапан<ref name="автоссылка12" />. Ажәҩан ҭылашьцаауеит (10—15 км)<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 380 |isbn = }} </ref>. * 16 км — акабинаҿы [[Высотно-компенсирующий костюм|акостиум ҳарак]] ушәҵаны уаныҟоу иҵегьы ақәыӷәӷәара аҭахуп. * 18,9 — 19,35 — [[линия Армстронга|Армстронг ицәаҳәа]] - '''ауаҩы ицәеижь азы акосмос алагамҭа''': ауаҩы ицәеижь аԥхарра аан аӡы аилашра. Аҩныҵҟатәи аӡшьарқәа макьана еилашӡом, избанзар ацәеижь аҩныҵҟатәи ақәыӷәӷәара азхоит, аха ажьцәеи алаӷырӡи ашәах ахылҵуа аилашра иалагар алшоит, аблақәа чыр алшоит. * 19 км — [[Зенит (астрономия)|азенит]] аҿы ажәҩан ҵлашьцаа [[яркость|алашара]] 5 % амшын аҩаӡараҿы [[Диффузное излучение неба|ажәҩан иаҵәа цқьа алашара]] аҟынтәи (74,3—75 [[Свеча (единица измерения)|ацәашьқәа]]<ref>Труды всесоюзной конференции по изучению стратосферы. Л.-М., 1935. — С. 174, 255.</ref> 1490 кд/м²<ref name="автоссылка2" /> ирҿагыланы). * 20 км — азона 20 инаркны 100 км рҟынӡа апараметрқәа жәпакы рыла '''«[[Ближний космос|акосмос ааигәа]]»''' ҳәа иԥхьаӡоуп. Арҭ аҳаракырақәа рҿы аиллиуминатор аҟынтәи аҭеиҭыԥш адгьыл иазааигәоу акосмос аҿы еиԥшуп уҳәартә иҟоуп, аха [[ИСЗ|амҩанызақәа]] араҟа иԥырӡом, ажәҩан адәыкрынеиқәа аԥшшәы амоуп, Амра лашеи ақәыԥшылареи ирҿырԥшны еиқәаҵәаны ишубогьы.<br>Аԥхарратә [[аэростат|аеростат]]-[[монгольфьер|монголфьерқәа]] рыҭуан (19 811 м)<ref>{{книга |автор = |заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ |ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse |ответственный = |место = М. |издательство = "Тройка" |год = 1993 |том = |страниц = 304 |страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/141 141] |isbn = 5-87087-001-1 }} </ref>. * 20 — 30 км — [[Верхняя атмосфера|хыхьтәи атмосфера]] алагамҭа<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика: Энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1985 |том = |страниц = 528 |страницы = 34 |isbn = }} </ref>. * 20 — 22 км — '''[[Абиосфера|абиосфера]] хыхьтәи аҳәаа''': аԥшақәа рыла зыԥсы ҭоу аспорақәеи абактериақәеи рышьҭыҵра аҳәаа<ref>{{книга |автор = [[Зигель, Феликс Юрьевич|Зигель Ф. Ю.]] |заглавие = Города на орбитах |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = [[Детская литература (издательство)|Детская литература]] |год = 1980 |том = |страниц = 224 |страницы = 124 |isbn = }} </ref>. * 20 — 25 км — абжьаратә ҭбаарақәа рҿы [[озоновый слой|аозонтә ҿыгҳара]]. Ҽынла ажәҩан алашара 20—40-нтә амшын аҩаӡараҿы алашара аасҭа еиҵоуп<ref>H.A. Miley, E.H. Cullington, J.F. Bedinger Day‐sky brightness measured by rocketborne photoelectric photometers // Eos, Transactions American Geophysical Union, 1953, Vol. 34, 680—694</ref>, [[Полное солнечное затмение|амра атыҩ]] ианакуа ацәаҳәа агәҭа еиԥш, [[сумерки|аилашәшәымҭаз]] еиԥш, Амра алаԥшҳәаа аасҭа 2 - 3 градус рыла ианылаҟәу, апланетақәа убар аналшо. * 25 км — аԥхьатәи [[Космическая радиация|акосмостә радиациа]] аинтенсивра аҩынтә раантәи (атмосфераҿы ииз) аасҭа аԥыжәара аго иалагоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = |страниц = |страницы = 95 |isbn = }} </ref>. * 25 — 26 км — иҟоу ареактивтә ҳаирпланқәа [[Практический потолок|реалла рхархәара иреиҳаӡоу аҳаракыра]] ауп. * 29 км — ақәыӷәӷәара аԥсахреи аҳаракыра змоу ашоура акаҳареи рзакәан ала атмосфера зегь раасҭа илаҟәу ҭҵаарадыррала иалкаау ҳәаауп, XIX ашәышықәса<ref>{{книга |автор = |заглавие = Техническая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1912 |том = 1. Выпуск 6 |страниц = |страницы = 299 |isbn = }} </ref><ref>A.Ritter. Anwendunger der mechan. Wärmetheorie auf Kosmolog. Probleme, Лейпциг, 1882. Стр. 8—10</ref>. Усҟан ирыздыруамызт астратосфереи ашоура шьҭахьҟа ашьҭыҵреи ртәы. * 30 км — азенит аҿы ажәҩан алашара 20—35 кд/м² (~1 % адгьылтә)<ref name="автоссылка3">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 25, 49</ref>, аеҵәақәа убаӡом, иубар алшоит зегь реиҳа илашоу апланетақәа<ref>Koomen M.J. Visibility of Stars at High Altitude in Daylight // Journal of the Optical Society of America, Vol. 49, N 6, 1959, pp. 626—629</ref>. Еизадоу атмосфера аҳаракыра ари аҩаӡара ахыхь 95 — 100 м<ref name="автоссылка3" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость дневного неба на различных высотах// Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып.871, 1961. — С. 44</ref>. * 30 — 100 км — [[COSPAR]] атерминологиала [[средняя атмосфера|абжьаратә атмосфера]]<ref>{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 5 |isbn = }} </ref>. * 34,4 км — [[Марс]] ақәыԥшылараҿы абжьаратә [[Атмосферное давление|қәыӷәӷәара]] ари аҳаракыра иашьашәалоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE |ответственный = |место = М.v.aspx |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 37 |isbn = |archivedate = 2021-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101555/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE }}</ref>. Ус шакәугьы ари [[Атмосфера Марса|иҵаӷоу аҳауа]] иалшоит аԥшақәа рыла иҭынчу [[Внеземные небеса#Марс|марсиатәи ажәҩан]] ҩежь-гәилԥшшәла изшәуа асаба ашьҭыхра, асаба аныҟам аԥхьаӡаратә аасҭа шәынтә еиҳаны алашара аманы<ref>{{книга |автор = Ксанфомалити Л. В. |заглавие = Парад планет : [Рассказ о последних открытиях в физике планет] |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука. Физматлит |год = 1981 |том = |страниц = 256 |страницы = 125 |isbn = |archivedate = |archiveurl = }}</ref>. Адгьыл аҿы уи аҩыза аеффект ыҟаӡам, ажәҩангьы лашьцаны иаанхоит, избанзар ас еиԥш аҳаракырахь асаба шьҭыҵӡом. * 34,668 км — ҩыџьа аԥырҩцәа рыла [[стратостат|астратостат]] аҳаракыра арекорд (апроект «Страто-Лаб», 1961 ш.) * 35 км раҟарашәа — '''аӡы азы акосмос алагамҭа''' ма [[тройная точка воды|хынтәтәи аӡы акәаԥ]]: ари аҳаракыраҿы аҳауатә қәыӷәӷәара 611,657 Па ыҟоуп, аӡгьы 0 °C аан еилашуеит, хыхь иҵаӷаны изыҟалом. * 37,8 км — атурбореактивтә ҳаирпланқәа рыԥырра аҳаракыра арекорд ([[МиГ-25|МиГ-25М]], [[динамический потолок|адинамикатә ҭуан]])<ref>{{Cite web |url=http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |title=Рекорды МиГ-25 |access-date=2014-06-28 |archive-date=2015-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927194843/http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |url-status=live }}</ref>. * 40 км (52 000 [[Древние единицы измерения|шьаҿа]]) — '''XI ашәышықәсазы атмосфера хыхьтәи аҳәаа''': [[Сумерки|аилашәшәра]] ауреи Адгьыл адиаметри рыла уи аҳаракыра раԥхьатәи ҭҵаарадыррала аилкаара (араб ҵарауаҩ [[Альгазен]], 965—1039 шш.)<ref>{{Cite web |url=http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |title=Ф. Розенберг. История физики. Л., 1934. |access-date=2012-10-20 |archive-date=2013-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516134716/http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |url-status=live }}</ref> * 41,42 км — аӡәы напхгара зиҭо астратостат аҳаракыра арекорд, иара убас апарашиут ала аԥара аҳаракыра арекорд ([[Юстас, Алан|Алан Иустас]], 2014 ш.)<ref>{{Cite web |url=http://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |title=Parachutist's Record Fall: Over 25 Miles in 15 Minutes |website=[[The New York Times]] |access-date=2014-10-25 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417173612/https://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |url-status=live }}</ref>. Уаанӡатәи арекорд — 39 км ([[Баумгартнер, Феликс|Феликс Баумгартнер]], 2012 ш.) * 45 км — [[Прямоточный воздушно-реактивный двигатель|ииашоу аҳаир-реактивтә ҳаирплан]] азы теориатә ҳәаауп. * 48 км — Амра [[Ультрафиолетовые лучи|аультрафиолеттә шәахәақәа]] иреиҳау ринтенсивра ауп<ref name="автоссылка9">{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 8 |isbn = }}</ref>. * 50 — 55 км — астратосфереи [[мезосфера|амезосфереи]] ([[стратопауза|астратопауза]]) рҳәаа. * 50 — 150 км — ари азонаҿы [[Летательный аппарат|аппараткгьы]] акраамҭа иааиԥмырҟьаӡакәа аҳаракыраҿы изыԥыруам<ref>Обычные самолёты и аэростаты на эти высоты не поднимаются, [[ракетоплан]]ы, [[Геофизическая ракета|геофизические]] и [[Метеорологическая ракета|метеорологические ракеты]] слишком быстро тратят топливо и вскоре начинают падение, спутники с круговой орбитой, то есть формально с постоянной высотой, здесь также долго не задерживаются из-за нарастающего сопротивления воздуха, см. далее.</ref><ref name="автоссылка1">Белецкий В., Левин У. Тысяча и один вариант «космического лифта». // Техника — молодёжи, 1990, № 10. — С. 5</ref>. * 51,694 км — акосмосԥхьатәи аепоха аан аҵыхәтәантәи аԥырра мҩаԥызго аҳаракыра арекорд ауп ([[Уокер, Джозеф (лётчик-испытатель)|Џьозеф Уокер]] [[ракетоплан|аракетоплан]] [[North American X-15|X-15]] ала, хәажәкырамза 30, 1961 ш., шәахәаԥш аԥыррақәа рсиа X-15). Еизадоу атмосфера аҳаракыра 5,4 м<ref name="автоссылка6" /> — уи акапан 0,07 % еиҵоуп. * 53,7 км — аԥырҩы дызҭам [[метеозонд|аметеозонд]] [[Шарльер|арчытә аеростат]] аҳаракыра арекорд (цәыббрамза 20, 2013 ш., Иапониа)<ref>{{Cite web |url=http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |title=無人気球到達高度の世界記録更新について. (Японское агентство аэрокосмических исследований) |access-date=2017-06-25 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620123340/http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |url-status=live }}</ref>. * 55 км — [[спускаемый аппарат|илбаауа аппарат]] [[Баллистический спуск|абаллистикатә лбаараан]] иреиҳаӡоу аидара хьанҭақәа амоуп<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космическая техника |ссылка = |ответственный = Сайферт Г. |место = М. |издательство = «Наука» |год = 1964 |том = |страниц = 728 |страницы = 381 |isbn = }} </ref>.<br>Атмосфера акосмостә шәахәаркра албаадара иаҟәыҵуеит<ref>{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |часть = Глава VII. Космические лучи и частицы межзвёздного вещества |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = |страницы = |isbn = }}</ref>. Ажәҩан алашара 5 раҟара кд/м² ыҟоуп<ref>Бирюкова Л. А. Опыт определения яркости неба до высот 60 км // Труды ЦАО, 1959, вып. 25 — С. 77—84</ref><ref name="автоссылка7">{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 145 |isbn = }} </ref>. Хыхь цәырҵрақәак рылашара иԥсаҟьоу алашара алашара акырӡа ихнаҩар алшоит (шәахә.анаҩс). * 40 — 80 км — аҳауа иреиҳаӡоу аионизациа (аҳауа плазманы аҟаҵара) раԥхьатәи акосмостә ццакыра аманы атмосфера алалараан илбаауа аппарат аган иахьахьысуа аҟынтәи<ref>{{книга |автор = Попов Е. И. |заглавие = Спускаемые аппараты |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = «Знание» |год = 1985 |том = |страниц = 64 |страницы = |isbn = }} </ref>. * 60 км — [[Ионосфера|аионосфера]] алагамҭа — амратә шәахәаркрала [[Ионизация|аионизациа]] зызуу атмосфера аҵакыра. * 70 км — '''атмосфера хыхьтәи аҳәаа 1714 шықәсазы''' [[Галлей, Эдмунд|Едмунд Галлеи]] иҳасабра ала ашьханыҟәаҩцәа рықәыӷәӷәара ашәагақәа, [[Закон Бойля — Мариотта|Боиль изакәан]], [[метеор|аметеорқәа]] рхылаԥшра рышьаҭала<ref>{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |ответственный = пер. с англ. С. И. Кузнецова и Н. А. Закса; под ред. [[Тимрот, Дмитрий Львович|Д. Л. Тимрота]] |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 18 |isbn = }} </ref>. * 80 км — ирласны аҿыцәаара иахҟьаны алаҵәара иаҟәыҵуеит зегь реиҳа иауу ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа 30 м рҟынӡа. Ауаҩытәыҩса ибжьы еиԥш иҟоу еиҳа икьаҿу ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа (0,25-4,28 м)<ref>{{книга|автор=Енохович А. С.|заглавие=Справочник по физике.—2-е изд.|ссылка=|ответственный=под ред. акад. И. К. Кикоина|место=М.|издательство=Просвещение|год=1990|том=|страниц=384|страницы=104|isbn=}}</ref>, еиҳаракгьы аультрабжьы еиҳа имаҷу аҳаракырақәа рҟны иҿыцәаауеит<ref>{{книга |автор = Митра С.К. |заглавие = Верхняя атмосфера. Пер. с англ. Розенберга Г.В. и Макаровой Е.А. |ответственный = Под ре. Красовского В.И. и Альберта Я Л. |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1955 |том = |страниц = 640 |страницы = 62 |isbn = }} </ref> * 80 км — аорбита аҟынтәи албаара излалаго [[Искусственный спутник Земли|Адгьыл иԥсабаратәым амҩаныза]] аҳаракыра ауп<ref>{{Cite web |url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |title=Ежегодник БСЭ, 1966 |access-date=2017-03-04 |archive-date=2012-09-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AgSVh6UI?url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |url-status=live }}</ref>.<br>[[Первая космическая скорость|1-тәи акосмостә ццакыра]] ([[Спускаемый аппарат|СА]] [[Союз (космический корабль)|Союз]]) ала албаараан ашәҟәы иҭаргало аидара хьанҭақәа рылагамҭа<ref>{{книга |автор = Батурин, Ю.М. |заглавие = Повседневная жизнь российских космонавтов |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Молодая гвардия |год = 2011 |том = |страниц = 127 |страницы = |isbn = }}</ref>. * 75 — 85 км — зны-зынла 1 - 3 кд/м² рҟынӡа алашара змоу [[Серебристые облака|ираӡныԥсараха иҟоу аԥсҭҳәақәа]] рцәырҵра аҳаракыра<ref>{{книга |автор = Ишанин Г. Г., Панков Э. Д., Андреев А. Л. |заглавие = Источники и приемники излучения |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина |место = СПб |издательство = Политехника |год = 19901991 |том = |страниц = 240 |страницы = |isbn = 5-7325-0164-9 }} </ref>. * 80,45 км (50 миль) — '''[[ВВС США|ЕАА Аҳаиртә мчрақәа]] рҿы акосмос аҳәаа.''' [[NASA|НАСА]] [[Международная авиационная федерация|ФАИ]] аҳаракыра 100 км иқәныҟәоит<ref name=wings>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|title=A long-overdue tribute|publisher=NASA|date=2005-10-21|access-date=2006-10-30|archive-date=2018-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024043825/https://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|автор=Wilson W.S. Wong, James Gordon Fergusson|заглавие=Military space power: a guide to the issues|ссылка=https://archive.org/details/militaryspacepow0000wong/page/16|series=Contemporary military, strategic, and security issues|издательство=ABC-CLIO|год=2010|isbn=0-313-35680-7|страницы=16|язык=en}}</ref>. * 80 — 90 км — [[мезосфера|амезосфереи]] [[термосфера|атермосфереи]] ([[мезопауза|амезопауза]]) ирыбжьоу аҳәаа. Ажәҩан алашара 0,08 кд/м²<ref name="автоссылка10">{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 146 |isbn = }} </ref><ref>Berg O.E. Day sky brightness to 220 km // Journal of Geophysical Research. 1955, vol. 60, № 3, p. 271—277</ref>. * 90 км — [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] ала албаараан ашәҟәы иҭаргало аидара хьанҭақәа рылагамҭа ауп. * 90 — 100 км — [[турбопауза|атурбопауза]], уи аҵаҟа [[гомосфера|агомосфера]] ыҟоуп, уаҟа аҳауа еилаҩынтуеит, еилазаашьала еиԥшуп, хыхь — аԥшақәа ахьыҟам, аҳауа [[Молекулярная масса|массала]] еиуеиԥшым арчқәа рҿыгҳарақәа рыла иахьшо [[гетеросфера|агетеросфера]]. * 100 км раҟара — [[Плазмосфера|аплазмосфера]] иалагамҭоуп, уаҟа аионизациа зызу аҳауа [[Магнитное поле Земли|амҳалдызосфера]] аус ацнауеит. * 100 км раҟара — 10 — 20 км иҟоу [[Собственное свечение атмосферы|атмосфера ацәылашара]] зегь реиҳа илашоу анатритә ҿыгҳароуп<ref>{{cite web|title=Airglow|url=http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm|archive-date=2017-02-16|access-date=2017-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216130417/http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm|url-status=live}}</ref>, акосмос аҟынтәи иаку илашо ҿыгҳараны иубоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Физическая энциклопедия |ссылка = |ответственный = А. М. Прохоров |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1988 |том = 1 |страниц = 704 |страницы = 139 |isbn = }} </ref> * 100 км — '''1902 шықәсанӡа ишьақәырӷәӷәоу атмосфера аура''' (арадиоцәқәырԥа аазырԥшуа [[Ионосфера#Слой Е|Кеннелли—Хевисаид]] аионизациа зызуу аҿыгҳара 90 - 120 км аартра иабзоураны)<ref name="автоссылка8">{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |часть = Глава II. Рассказ продолжается |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 21 |isbn = }}</ref>. [[Афаил:Orbitalaltitudes.jpg|center|820px]]{{clear}} === Адгьыл иазааигәоу акосмостә ҵакыра === [[Афаил:Space011.jpg|right|150px]] [[Афаил:20120522144425!Mercury-Redstone 3 - Earth observation - S61-01918 - cut.jpg|right|150px]] [[Афаил:Gemini-9 Angry Alligator.jpg|right|150px]] [[Афаил:View from Gemini 10 2.jpg|right|150px]] [[Афаил:Alexey Akindinov. Gagarin's breakfast. 2011-2012.jpg|right|150px]] [[Афаил:Tracy Caldwell Dyson in Cupola ISS.jpg|right|150px]] [[Афаил:Bruce McCandless II during EVA in 1984.jpg|right|150px]] [[Афаил:ISS-46 Aurora Borealis over the North Pacific Ocean.jpg|right|150px]] [[Афаил:India and Ceylon as seen from the orbiting Gemini-11 spacecraft.jpg|right|150px]] [[Афаил:As08-16-2593 crop.png|right|150px]] [[Афаил:Nasa earth.jpg|right|150px]] [[Афаил:Falcon 9 carrying DSCOVR, 2nd stage with Earth in background (16673034486).png|right|150px]] * 100 км — '''атмосфереи акосмоси рыбжьара жәларбжьаратәи аофициалтә ҳәаа''' - [[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]], [[Аэронавтика|аеронавтикеи]] [[Космонавтика|акосмонавтикеи]] ирыбжьоу аҳәаа. [[Летающий корпус|Иԥыруа акорпуси]] амҵәыжәҩақәеи 100 км инаркны ҵакы рымаӡам, избанзар [[Подъёмная сила|ашьҭыхгатә мчы]] аԥҵаразы аԥырра аццакра [[Первая космическая скорость|актәи акосмостә ццакыра]] еиҳахоит, аҳауатә ԥрыгатә аппарат [[ИСЗ|космостә мҩанызаны]] иҟалоит. Аҭагылазаара аилаӷәӷәара 12 [[квадриллион]] хәҭаҷ 1 дм³ азы<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 158 |isbn = |archivedate = 2021-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101549/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838 }}</ref>, ицәеиқәароу-адәыкрынԥштәыла ажәҩан алашара 0,01-0,0001 кд/м²—уахынлатәи ажәҩан иаҵәа-цәеиқәара алашара иазааигәахоит<ref name="автоссылка10" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 27, 49</ref>. Еизадоу атмосфера аҳаракыра 45 см<ref name="автоссылка6" />. * 100 — 110 км — [[Вход в атмосферу|амҩаныза аилабгара алагамҭа]]: амратә батареиақәа рантеннақәеи рпанельқәеи рбылра<ref>{{Cite web |url=http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |title=Анфимов Н. А. Обеспечение управляемого спуска с орбиты орбитального пилотируемого комплекса «Мир» |access-date=2016-09-25 |archive-date=2016-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011153024/http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |url-status=live }}</ref>. * 108 км<ref name="автоссылка5">Спутник на круговой орбите с такой начальной высотой</ref> — иреиҵаӡоу [[Баллистический коэффициент|абаллистикатә коеффициент]]<ref name="автоссылка11">{{книга |автор = Иванов Н. М., Лысенко Л. Н. |заглавие = Баллистика и навигация космических аппаратов |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Дрофа |год = 2004 |том = |страниц = 544 |страницы = 113 |isbn = }}</ref> змоу амҩаныза аҵыхәтәантәи аикәшара алагара иреиҵаӡоу ҳаракыроуп, аикәшара хыркәшо амҩаныза [[баллистический спуск|абаллистикатә лыбаарахь]] ииасуеит. * 110 км — еиҳа иҳаракны иԥыруа амҩаныза хьанҭа зыгәҭасуа аппарат иреиҵаӡоу аҳаракыра ауп<ref name="автоссылка1" />. * 110 — 120 км<ref name="автоссылка5" /> — ареалтә мҩанызақәа аҵыхәтәантәи реикәшара алагамҭа иреиҵаӡоу аҳаракырақәа роуп<ref name="автоссылка11" />. * 118 км — аҳауатә ԥша аҟынтәи еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рырҩашқәа рахь аиасра<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |title=Где начинается граница космоса? |access-date=2016-04-16 |archive-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425163154/http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |url-status=live }}</ref>. * 120 — 150 км — зхы иақәиҭу-амолекулиартә цашьа аҟынтәи инеиԥынкылоу аӡымҩас ахь аиасра, уаҟа аҳауа аҟәырҷахақәа рхы иақәиҭны реиԥхныҩлара абжьаратәи аура амҩаныза иаабац ашәагаақәа ирҿырԥшхоит 1 инаркны 25 м рҟынӡа<ref>{{книга |автор = Кинг-Хили Д. |заглавие = Теория орбит искусственных спутников в атмосфере / Перевод с англ. Ю.А. Рябова. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Мир |год = 1966 |том = |страниц = 189 |страницы = 21—22 |isbn = }} </ref>. Ижәыло аҳауа арҩаш амҩаныза аԥхьа аилаӷәӷәахара иалагоит, еиҳа аанкыларатә нырра анаҭоит. [[микроспутник|Амикромҩанызақәеи]] аметеорит хәыҷқәеи рзы ари аҳәаа ҵаҟа иҟоуп. * 121 — 122 — [[Разведывательный спутник|имаӡоу амҩанызақәа]] зегь раасҭа илаҟәу ралагарҭатә [[перигей|перигеи]] ауп, урҭ [[апогей|рапогеи]] 266—346 км акәын, аҟазаара аамҭа 1 - 2 мшы<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 526, 527 |isbn = }} </ref>. * 122 км (400 000 фут) — аорбита аҟынтәи ахынҳәраан атмосфера раԥхьатәи иубартә иҟоу цәырҵрақәоуп: ижәыло аҳауа [[Спейс Шаттл|Спеис Шаттл]] ҳәа изышьҭоу амҵәыжәҩа змоу аппарат аныҟәараан ԥынҵала иҭышәыннартәалоит<ref name="lenta-grenze" />. * 130 км<ref name="автоссылка5" /> — адиаметр 2,3 м, акапан 2400 кьыла змоу акәымпыл еиԥшу амҩаныза аҵыхәтәантәи аикәшара алагамҭа аҳаракыра ([[Спускаемый аппарат|СА]] [[Восток (космический корабль)|Восток]] арбагақәа)<ref name=autogenerated1>{{Статья|ссылка=http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81|автор=Митрофанов А.|заглавие=Аэродинамический парадокс спутника|год=1998|язык=ru|издание=Квант|тип=журнал|номер=3|страницы=3—6|issn=0130-2221|archive-date=2016-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911081922/http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81}}</ref><ref>Инженерный справочник по космической технике / [Алатырцев А. А., Алексеев А. И., Байков М. А. и др.] ; Под ред. засл. деят. науки и техники РСФСР, проф., д-ра техн. наук А. В. Солодова. — 2-е изд., перераб. и доп. — Москва : Воениздат, 1977. — 430 с., С. 81</ref>; егьырҭ адыррақәа рыла убарҭ аҭагылазаашьақәа рзы 150 км раҟарашәа<ref>Охоцимский Д Е, Энеев Т М, Таратынова Г П «Определение времени существования искусственного спутника Земли и исследование вековых возмущений его орбиты» УФН 63 33-50 (1957) — 1,18 оборота: посчитано по формуле на стр. 42 с использованием коэффициента 0,04, соответствующего на графике высоте орбиты 145—150 км</ref> * 135 км — [[болид|аболидқәа]] рцәырҵра иреиҳаӡоу ҳаракыроуп<ref>{{книга |автор = Федынский В. В. |заглавие = Метеоры |часть = 3. Полёт метеоров в земной атмосфере |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Государственное издательство технико-теоретической литературы |год = 1956 |том = |страниц = |страницы = |серия = Популярные лекции по астрономии. Выпуск 4 |isbn = }}</ref>. * 150 км<ref name="автоссылка5" /> — геометриала изызҳауа аццакра змоу амҩаныза аҳаракыра ацәыӡуеит, уи иазаанхеит 1-2 аикәшара<ref>{{книга |автор = Александров С. Г., Федоров Р. Е. |заглавие = Советские спутники и космические корабли |часть = Глава I. Общие сведения о космических аппаратах и ракетах. Особенности движения спутников |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство Академии Наук СССР |год = 1961 |издание = 2-е изд. доп. и перераб. |том = |страниц = |страницы = |isbn = }}</ref>; амидель аҵакыра 1 м² (адиаметр 1,14 м) зыкапан 1000 кьыла иҟоу амҩаныза еикәыршарак ала 20 км рыла илбаауеит<ref name=autogenerated1 />. * 150 — 160 км — ҽынлатәи ажәҩан еиқәаҵәахоит<ref name="автоссылка9" /><ref name=Army>{{cite web|title=Space Environment and Orbital Mechanics|url=https://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|publisher=United States Army|access-date=2012-04-24|archive-date=2016-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902144746/http://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|url-status=dead}}</ref>: ажәҩан алашара абла еилнарго иреиҵаӡоу алашара 1{{e|-6}} кд/м² иазааигәахоит<ref name="автоссылка10" /><ref>Hughes J. V., Sky Brightness as a Function of Altitude // Applied Optics, 1964,vol. 3, N 10, p. 1135—1138.</ref><ref>{{книга |автор = Енохович А. С. |заглавие =Справочник по физике.—2-е изд |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина |место = М. |издательство = Просвещение |год = 1990 |том = |страниц = 384 |страницы = 213 |isbn = }} </ref>. * 160 км (100 миль) — цәгьам-бзиам иҭышәынтәалоу [[Низкая околоземная орбита|адгьыл иазааигәоу аорбита лаҟәқәа]] рылагамҭа аҳәаа ауп. * 188 км — раԥхьатәи аԥырҩы дызмам [[Суборбитальный космический полёт|акосмостә ԥырра]] аҳаракыра ([[Баллистическая ракета|аракета]] [[Фау-2]], 1944 ш.)<ref name="pnm-1">{{книга|автор=Walter Dornberger |заглавие=Peenemünde. Moewig Dokumentation (Том 4341) |место=Berlin |издательство=Pabel-Moewig Verlag Kg |год=1984 |страницы=297 |страниц= |isbn=3-8118-4341-9}}</ref><ref name="Dorn_V2">{{книга |автор=[[Дорнбергер, Вальтер|Дорнбергер Вальтер]] |заглавие=Фау-2. Сверхоружие Третьего Рейха. 1930-1945 |оригинал=V-2. The Nazi Rocket Weapon |ссылка=|ответственный=Пер. с англ. И. Е. Полоцка |место=М. |издательство=Центрполиграф |год=2004 |страниц=350 |isbn=5-9524-1444-3}}</ref>. * 200 км — аамҭакьаҿлатәи аҭышәынтәалара змоу еиҳа илаҟәу орбитоуп (мышқәак рҟынӡа). * 302 км — раԥхьатәи аԥырра мҩаԥызго акосмостә ԥырра иреиҳаӡоу аҳаракыра ([[апогей|апогеи]]) ([[Ю. А. Гагарин|И. А. Гагарин]] [[Восток-1]] акосмостә ӷбаҿы, мшаԥымза 12, 1961 ш.). * 320 км — '''ишьақәырӷәӷәоу атмосфера аура 1927 шықәсазы''' — [[Ионосфера#Слой F|Еплтон иҿыгҳара]] аартра)<ref name="автоссылка8" />. * 350 км — акраамҭатәи аҭышәынтәалара змоу еиҳа илаҟәу орбитоуп (шықәсқәак рҟынӡа). * 400 км раҟара — [[Международная космическая станция|Жәларбжьаратәи акосмостә станциа]] аорбита аҳаракыра. [[Ядерное испытание|Аиадертә ԥышәарақәа]] иреиҳау рыҳаракыра ([[Starfish Prime]], 1962 ш.). [[Ядерный взрыв|Аԥжәара]] иаԥнаҵеит аамҭалатәи иԥсабаратәым [[радиационный пояс|арадиациатә маҟа]], уи адгьыл иазааигәоу аорбитақәа рҿы акосмонавтцәа ашьыр алшон, аха убри аамҭазы аԥыррақәа мҩаԥыргомызт. * 500 км — аҩныҵҟатәи [[протон|апротонтә]] [[радиационный пояс|радиациатә маҟа]] алагамҭеи ауаҩы акраамҭа иԥырразы ишәарҭадоу аорбитақәа рхыркәшареи роуп. Абла иазеиҩымдыраауа ажәҩан алашара макьанагьы аҭыԥ амоуп<ref name="автоссылка7" />. * 690 км — [[термосфера|атермосфереи]] [[экзосфера|аекзосфереи]] ([[Термопауза|Атермопауза]], [[экзобаза|аекзобаза]]) рҳәаа абжьаратә ҳаракыра ауп. Аекзобаза иҩахыкны аҳауа амолекулақәа рхы иақәиҭны [[длина свободного пробега|реиԥхныҩлара аура]] еизадоу атмосфера аҳаракыра аасҭа еиҳауп, [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] аасҭа иласны аҩада иԥыруазар, 50 % иреиҳаны [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера аанрыжьыр]] алшоит. * 947 км — адгьыл раԥхьатәи иԥсабаратәым амҩаныза апогеи аҳаракыра ([[Спутник-1|Амҩаныза-1]], 1957 ш.). * 1000 — 1100 км — [[Полярное сияние|аполиартә каҷҷарақәа]] иреиҳаӡоу рыҳаракыра, адгьыл ақәыԥшылараҟынтә аҵыхәтәантәи иубо атмосфера ацәырҵра; аха абжьааԥны 1 кд/м² рҟынӡа алашара<ref>{{книга |автор = Исаев С. И., Пудовкин М. И. |заглавие = Полярные сияния и процессы в магнитосфере Земли |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина |место = Л. |издательство = Наука |год = 1972 |том = |страниц = 244 |страницы = |isbn = 5-7325-0164-9 }} </ref><ref>{{книга |автор = Забелина И. А. |заглавие = Расчёт видимости звёзд и далёких огней |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Машиностроение |год = 1978 |том = |страниц = 184 |страницы = 66 |isbn = }} </ref> ибзианы иубарҭоу акаҷҷарақәа мҩаԥысуеит аҳаракырақәа 90—400 км рҟны. Аилазаара аилаӷәӷәара 400 — 500 [[миллион]] хәҭаҷ 1 дм³ рҟны<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=C3DF7C3F-D2E6-41C0-9A0B-D201E02BAC99 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 168 |isbn = |archive-date = 2023-04-04 |access-date = 2016-06-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230404040835/https://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=C3DF7C3F-D2E6-41C0-9A0B-D201E02BAC99 |url-status = live }}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская Энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 174 |isbn = }} </ref>. * 1300 км — '''ашәҟәы иҭагалоу атмосфера аҳәаа 1950 шықәсазы'''<ref>Большая Советская Энциклопедия, 3 том. Изд. 2-е. М., «Советская Энциклопедия», 1950. — С. 377</ref>. * 1320 км — [[Баллистическая ракета|абаллистикатә ракета]] атраекториа иреиҳаӡоу аҳаракыра 10 нызқь км абжьаӡараҿы аԥырраан<ref>Николаев М. Н. Ракета против ракеты. М., Воениздат, 1963. С. 64</ref>. * 1372 км — Амзахь раԥхьатәи аԥыррақәа ҟалаанӡа ауаҩы илиршаз иреиҳау аҳаракыра; акосмонавтцәа раԥхьаӡакәны ирбеит баша ихаргьежьу [[горизонт|алаԥшҳәаа]] акәымкәа, Адгьыл ахыгьежьаара (аӷба «[[Джемини-11|Џьемини-11]]», цәыббрамза 2, 1966 ш.)<ref>{{Cite web |url=http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |title=Adcock G. Gemini Space Program--Finally, Success |access-date=2017-03-04 |archive-date=2017-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305193819/http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |url-status=live }}</ref>. * 2000 км — [[Низкая околоземная орбита|адгьыл иазааигәоу аорбита лаҟәқәеи]] [[средняя околоземная орбита|абжьаратә орбитақәеи]] рыбжьара инықәырԥшны иарбоу аҳәаа. Атмосфера амҩанызақәа анырра рнаҭом, урҭ аорбитаҿы акыр зқьышықәсақәа рыҩнуҵҟа аҟазаара рылшоит. * 3000 км — аҩныҵҟатәи арадиациатә маҟа апротонқәа раара иреиҳаӡоу аиҭаҟалара (0,5 — 1 [[Грей (единица измерения)|Гр]]/сааҭ рҟынӡа — сааҭқәак рыҩнуҵҟа аԥырра иалагӡаны ԥсышьацәгьа узҭо ҩаӡароуп)<ref>{{книга |автор = Бубнов И. Я., Каманин Л. Н |заглавие = Обитаемые космические станции |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1964 |том = |страниц = 192 |страницы = |isbn = }} </ref>. * 12756,49 км — апланета [[Адгьыл|Адгьыл]] [[экватор|аекваториалтә]] [[диаметр]] иаҟароу абжьаӡаранӡа ҳнаскьеит. * 17 000 км — уахыки-ҽнаки рыла 0,4 Гр рҟынӡа адәахьтәи [[электрон|аелектронтә]] [[Радиационный пояс|радиациатә маҟа]] аинтенсивра иреиҳаӡоу аҩаӡара<ref>{{книга |автор = Уманский С. П. |заглавие = Человек в космосе |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1970 |том = |страниц = 192 |страницы = 23 |isbn = }} </ref>. * 27 743 км — заанаҵы иаарԥшу астероид [[2012 DA14]] (мышкы еиҳаны) аԥырра абжьаӡара. * 35 786 км — адгьыл иазааигәоу [[средняя околоземная орбита|абжьаратәии]] [[высокая околоземная орбита|иҳаракуи аорбитақәа]] ирыбжьоу аҳәаа.<br>[[Геостационарная орбита|Агеостационартә орбита]] аҳаракыра, ас еиԥш иҟоу аорбитаҿы амҩаныза еснагь [[экватор|аекватор]] аҟны кәаԥк иахакнаҳазаауеит. Ари аҳаракыраҿы ахәҭаҷқәа реилаӷәӷәара ~20 – 30 нызқь аӡри атомқәа дм³ аҟны иҟалоит<ref>{{книга |автор = |заглавие =Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская Энциклопедия |год = 1968 |том = |страниц = 528 |страницы = 451 |isbn = }} </ref>. * 80 000 км раҟара — '''XX ашәышықәса актәи азбжазы атмосфера атеориатә ҳәаа'''. Атмосфера зегьы адгьыл еиҟараны иацгьежьуазҭгьы, аекватор аҿы ари аҳаракыраҟынтә [[центробежная сила|агәҭантәи амч]] адхалара еиҳахон, уи аҳәаа иҭыҵыз аҳауа амолекулақәа хара-бӷьара еимбӷьыжәаа ицон<ref>{{книга |автор = |заглавие = [[Техническая энциклопедия]]. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = ОГИЗ РСФСР |год = 1939 |том = 1 |страниц = 1184 |страницы = 1012 |isbn = }}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = [[Enciclopedia Espasa|Enciclopedia universal ilustrada europeo-americana]] |ссылка = |ответственный = |место = |издательство = |год = 1907 |том = VI |страниц = 1079 |страницы = 931 |isbn = }}</ref>. Аҳәаа ареалтә ҳәаа иазааигәахеит, [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера аԥсаҟьара]] ацәырҵрагьы аҭыԥ амоуп, аха уи зыхҟьо [[Экзосфера|аекзосфера]] амҽхак зегьы аҿы Амра [[Солнечное излучение|аԥхарратәи]] [[Солнечный ветер|акорпускулиартәи]] анырра ауп. * 90 000 км раҟара — [[Магнитосфера Земли|Адгьыл амҳалдызасфереи]] [[Солнечный ветер|амратә ԥшеи]] реидыслара иарҿиаз [[Головная ударная волна|ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥа хада]] аҟынӡа абжьаӡара ауп. * 100 000 км — Амра аганахьала Адгьыл [[Экзосфера|аекзосфера]] ([[геокорона|агеогәыргьын]]) хыхьтәи аҳәаа<ref name="aes2">[http://astro.lnu.edu.ua/astro/bukvy/g.pdf Геокорона] // [http://astro.lnu.edu.ua/astro Астрономічний енциклопедичний словник] / За загальною редакцією І. А. Климишина та А. О. Корсунь. — Львів, 2003. — С. 109. — ISBN 966-613-263-X. {{In lang|uk}}</ref>, [[Солнечная активность|амра активра]] аныҳараку уи Адгьыл адиаметрқәа 5 рҟынӡа еилаӷәӷәахоит (~60 нызқь км). Аха ашәшьыратә ган ала амра аԥша зысуа аекзосфера «аҵыхәа» аҵыхәтәантәи ашьҭақәа убар алшоит адгьыл адиаметрқәа 50—100 (600—1200 нызқь км) рҟынӡа<ref>{{книга |автор = Koskinen, Hannu |заглавие = Physics of Space Storms: From the Surface of the Sun to the Earth |ссылка = https://books.google.ru/books?id=cO0nwfhXVjUC&pg=PA32&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |ответственный = |место = Berlin |издательство = Springer-Verlag Berlin Heidelberg |год = 2011 |том = |страниц = |страницы = 42 |isbn = ISBN 3-642-00310-9 }} </ref>. [[Лунный месяц|Есымза]] ԥшьымш рыҩныҵҟа уи аҵыхәа Амза иахысуеит<ref>{{cite book|last1=Mendillo|first1=Michael|chapter=The atmosphere of the moon|title=Earth-Moon Relationships|page=275|location=Padova, Italy at the Accademia Galileiana Di Scienze Lettere Ed Arti|date=November 8–10, 2000|editor1-first=Cesare|editor1-last=Barbieri|editor2-first=Francesca|editor2-last=Rampazzi|publisher=Springer|isbn=0-7923-7089-9|url=https://books.google.com/books?id=vpVg1hGlVDUC&pg=PA275}}</ref><ref>Межпланетная среда и физика магнитосферы : [Сборник статей / Редколлегия: Г. А. Скуридин (отв. ред.) и др.] ; АН СССР. Ин-т косм. исследований. — Москва : Наука, 1972. — 211 с., С. 112</ref>. [[Афаил:Moon-Earth.jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Межпланетное пространство|Апланетабжьаратә ҵакыра]] === [[Афаил:Earth rising above the lunar horizon.jpg|right|150px]] [[Афаил:Hertzsprung in Light and Shadow (art002e021296).jpg|right|150px]] [[Афаил:Earth and Moon seen from 183 million kilometers by MESSENGER (cropped).png|right|150px]] [[Афаил:Simulated view from Voyager 1 looking toward the Sun (EOSS).jpg|right|150px]] [[Афаил:Sedna mystery deepens as Hubble offers best look at farthest planetoid (artist's impression) (opo0414e).jpg|right|150px]] [[Афаил:Heliopause diagram.png|right|150px]] * 260 000 км — ахьанҭара асфера арадиус, Адгьыл адхалара Амра адхалара иахьаԥнаго. * 363 104 — 405 696 км — Амза аорбита Адгьыл иахыкны аҳаракыра (30 Адгьыл адиаметрқәа). Адгьылтә орбита акәша-мыкәша апланетабжьаратә ҭыԥҭаӡара аилазаара аилаӷәӷәара ([[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аилаӷәӷәара) 5 — 10 нызқь хәҭаҷқәа 1 дм³ аҟны 200 000 хәҭаҷ рҟынӡа 1 дм³ аҟны [[Солнечная вспышка|амра ашәалҟьамрақәа]] раан<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 292 |isbn = }} </ref> * 406 778 км — ауаҩы дахьыҟаз аҳаракыра абсолиуттә рекорд: [[Артемида-2]] мшаԥымза 6, 2026 ш. Уи иаԥхьанеиуаз арекорд «[[Аполлон-13]]» мшаԥымза 14, 1970 ш. 400 171 км<ref>{{Cite web |last=Wall |first=Mike |date=2026-04-06 |title=Artemis 2 breaks humanity's all-time distance record during historic loop around the moon |url=https://www.space.com/space-exploration/artemis/artemis-2-breaks-humanitys-all-time-distance-record-during-historic-loop-around-the-moon |access-date=2026-04-06 |website=Space.com |language=en-US}}</ref> ма {{Ахыԥхьаӡара|401056|акилометр}}<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40000 Astronaut] // Encyclopædia Britannica Online. {{In lang|en}}</ref> * 928 000 км — [[Сфера действия тяготения|Адгьыл агравитациатә нырра асфера]] арадиус, уаҟа акосмостә цәеижьқәа рныҟәара инықәырԥшшәа адгьыл афокус аҿы иҟоу [[Законы Кеплера|кеплертәи аорбита]] ала аныҟәара иашьашәалоит. Анаҩс Амра адхалара асфера иалҵыз ацәеижьқәа аднахалалоит. * 1 497 000 км — Адгьыл [[Сфера Хилла|Хилл исфера]] арадиуси уи аорбитатә мҩанызақәа иреиҳау рыҳаракыреи роуп. [[Точки Лагранжа|Алибрациа акәаԥқәа]] руакы аҟынӡа абжьаӡара L2, зыҟны уахь иақәшәо ацәеижьқәа агравитациатә еибакапанраҿы иҟоу насгьы Адгьылгьы Амрагьы ирымҩанызақәоу, еиԥшу [[Сидерический период|аикәшаратә аамҭа]] шықәсык рыманы<ref>{{книга |автор = Левантовский В.И. |заглавие = Механика космического полёта в элементарном изложении, 3-е изд. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука |год = 1980 |том = |страниц = 512 |страницы = 360 |isbn = }} </ref>. [[Гало-орбита|Ари акәаԥ ахь инагоу]] акосмостә станциа атраекториа арҽеираҿы абылтәы иреиҵаӡоу ахарџь аманы еснагь Адгьыл иашьҭанеиуазаарын, уи ашәшьыраҿы иагьыҟалон. * 21 000 000 км — иԥыруа аобиектқәа рахь Адгьыл [[Гравитационное взаимодействие|агравитациатә нырра]] ыӡуеит ҳәа иуԥхьаӡар алшоит<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />. * 40 000 000 км — Адгьыл инаркны ааигәатәи апланета ду [[Венера]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. * 56 000 000 — 58 000 000 км — [[Противостояние планеты|Аиҿагылара дуқәа]] раан [[Марс]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. * 149597870,7 км — Адгьыл инаркны [[Амра|Амра]] аҟынӡа ибжьаратәу абжьаӡара. Ари абжьаӡара Амратә системаҿы абжьаӡарақәа шәага-загас ирымоуп, [[астрономическая единица|астрономиатә цыра]] ([[а. е.|а.ц.]]) ҳәа иагьашьҭоуп. [[Свет|Алашара]] ари абжьаӡара иахысуеит 500 секунд (8 минуҭки 20 секунди) раҟара рыла. * 590 000 000 км — Адгьыл инаркны ааигәатәи [[Газовая планета|арчытә планета ду]] [[Иупитер|Иупитер]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. Анаҩстәи ахыԥхьаӡарақәа Амра аҟынтәи абжьаӡара аадырԥшуеит. * 4 500 000 000 км (4,5 [[миллиард]] км, 30 [[а. е.|а.ц.]]) — амра иазааигәоу [[Межпланетное пространство|апланетабжьаратә ҵакыра]] аҳәаа арадиус — зегь реиҳа ихароу апланета ду [[Нептун]] аорбита арадиус. Коипер имаҟа алагамҭа. * 8 230 000 000 км (55 а.ц.) — [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] харатәи аҳәаа — апланета ҵан [[Плутон]] злахәу аҵаа планетақәа рмаҟа. Зорбитақәа еиҵыхны еицырдыруа [[Транснептуновый объект|транснептунтә обиектқәаки]] [[Короткопериодическая комета|апериод кьаҿтә кометақәеи]] рыла ишьақәгылоу [[Рассеянный диск|Иԥсаҟьоу адиск]] алагамҭа. * 11 384 000 000 км — Апланета ҟаԥшь маҷ [[(90377) Седна|Седна]] [[перигелий|аперигели]] 2076 шықәсазы, Иԥсаҟьоу адиски Оорт Аԥсҭҳәеи рыбжьара еиҭаҵратә хҭысуп (шәахә ҵаҟа). Уи ашьҭахь апланета фнызқь шықәса рыҩнуҵҟатәи еиҵыху аорбита ала Амра 140—150 млрд км иацәыхароу [[Афелий|афелиҟа]] аԥырра иалагоит. * 11 — 14 млрд км — [[Гелиосфера|агелиосфера]] аҳәаа, уаҟа [[солнечный ветер|амратә ԥша]] абжьаԥысратә ццакыра аманы [[межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьар]] иақәшәоит, ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥагьы аԥнаҵоит, '''[[Межзвёздное пространство|аеҵәабжьаратә ҵакыра]] алагамҭа.''' * 23 337 267 829 км (156 а.ц.) — Амра инаркны зегь реиҳа ихароу аеҵәабжьаратә автоматикатә [[Космический аппарат|космостә аппарат]] [[Вояджер-1|Воиаџьер-1]] аҟынӡа абжьаӡара, мшаԥымза 24, 2022 шықәсазы. * 35 000 000 000 км (35 [[млрд]] км, 230 а.ц.) — Амратә система аеҵәабжьаратә маҭәашьар ала ахатәы ныҟәарала ишьақәнаргылаз [[Головная ударная волна#Головная ударная волна вокруг Солнечной системы|ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥа хада]] ҳәа агәаанагара ззыҟоу аҟынӡа абжьаӡара. * 65 000 000 000 км — аппарат [[Вояджер-1|Воиаџьер-1]] аҟынӡа абжьаӡара 2100 шықәсазы. [[Афаил:Иерархия масштабов во Вселенной ab.png|center|820px]]{{clear}} === Аеҵәабжьаратә ҵакыра === {{Main|Аеҵәабжьаратәи аҭыԥ}} [[Афаил:Kuiper belt - Oort cloud-ab.svg|right|150px]] [[Афаил:StarsNearSun.svg|right|150px]] [[Афаил:Flying among the closest stars to the Solar System.ogg|right|150px]] <!--[[Афаил:Nearest stars red-green.png|right|150px]]--> [[Афаил:Local bubble ru.png|right|150px]] [[Афаил:Orion Arm ru.jpg|right|150px]] [[Афаил:Milky Way full annotated ab.jpg|right|150px]] {{See also|Акосмос ҵаула аобиект}} * 300 000 000 000 км (300 млрд км) раҟара — [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] аҩнуҵҟа иҟоу [[Облако Хиллса|Хиллс иԥсҭҳәа]] ааигәатәи аҳәаа — аҵаа ԥҽыхақәа реизарҭа ду, аха даара иҵаӷоу акәымпыл еиԥшу, ашьшьыҳәа зорбитақәа ирныланы инеиуа. Иналаршә-ҩаларшәны уи аԥҭа иалҵны [[Амра|Амра]] ианазааигәахо, урҭ [[Долгопериодическая комета|апериод ду змоу кометақәаны]] иҟалоит. * 4 500 000 000 000 км (4,5 [[триллион|трлн]] км) — Оорт иԥсҭҳәа аҟынтәи амра иазааигәоу аҭыԥ ахь акометақәа рҵыхәтәа цәырызго агипотезатә планета [[Тюхе (гипотетическая планета)|Тиухе]] аорбита аҟынӡа абжьаӡара. * 9460730472580,8 км (инықәырԥшшәа 9,5 трлн км) — [[световой год|алашаратә шықәса]] — [[Скорость света|299 792 км/с аццакра]] змоу алашара шықәсак иалагӡаны изхысуа абжьаӡара. Аеҵәабжьаратәи агалактикабжьаратәи абжьаӡарақәа ршәара иазырхоуп. * 15 000 000 000 000 км рҟынӡа — акометақәа Амрахь раара зхароу аеҵәа [[Немезида (звезда)|Немезид]] Амра агипотезатә мҩаныза аԥшаара алшоит. * 20 000 000 000 000 км рҟынӡа (20 трлн км, [[Световой год|ҩ-лашара шықәсак]]) — Амратә система агравитациатә ҳәаақәа ([[Сфера Хилла|Хилл Исфера]]) — [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] адәахьтәи аҳәаа, Амра амҩанызақәа (апланетақәа, акометақәа, агипотезатә лашаратә еҵәақәа) рыҟазаара иреиҳаӡоу ахарара. * 30 856 776 000 000 км — 1 [[парсек]] — аеҵәабжьаратә бжьаӡарақәа ршәара еиҳа ипрофессионалтәу астрономиатә цыра ауп, алашаратә шықәсақәа 3,2616 иаҟароуп. * 40 000 000 000 000 км (40 трлн км, 4,243 лашара шықәса) раҟара — иаҳзааигәоу еицырдыруа аеҵәа [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] аҟынӡа абжьаӡара. * 56 000 000 000 000 км (56 трлн км, 5,96 лашара шықәса — иԥыруа [[Звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]] аҟынӡа абжьаӡара. Уи ахь анашьҭра азԥхьагәаҭан 1970-тәи ашықәсқәа инадыркны реалла апроект ҟазҵо аԥырҩы дызҭам [[Дедал (проект)|аппарат «Дедал»]], уаҩытәыҩсатә ԥсҭазаарак аҩныҵҟа аԥырра, аинформациагьы аацҳара зылшо (50 шықәса инарзынаԥшуа). * 100 000 000 000 000 км (100 трлн км, 10,57 лашара шықәса) — ари арадиус аҩныҵҟа иҟоуп [[Список ближайших звёзд|ааигәатәи аеҵәақәа]] 18, Амрагьы налаҵаны. * 300 000 000 000 000 км (300 трлн км, 30 лашара шықәса) ирзынаԥшуа — '''[[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа]]''' ашәагаа, уажәы Амратә система (ари аԥҭа аилазаара аилаӷәӷәара 300 атом 1 дм³ азы) изгәылсны инеиуа. * 3 000 000 000 000 000 км (3 [[квадриллион|аквадрлн]] км, 300 лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Местный пузырь|Аҭыԥантәи арчытә ԥышҭарч]]''' ашәагаа, уи иалоуп Амратә система змоу Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа (аилазаара аилаӷәӷәара 50 атом 1 дм³ азы). * 33 000 000 000 000 000 км (33 аквадрлн км, 3500 лашара шықәса) — [[Галактический рукав|агалактикатә]] '''[[Рукав Ориона|Орион имаӷра]]''' ашәпара, зыҩнуҵҟатәи аҵкар азааигәара Аҭыԥантәи аԥышҭарч ыҟоу. * 300 000 000 000 000 000 км (300 аквадрлн км) — Амра инаркны ҳгалактика [[Галактическое гало|агало]] ааигәатәи адәахьтәи аҵкар '''[[Асар Рымҩа|Асар Рымҩа]]''' аҟынӡа абжьаӡара (англ. '''Milky Way'''). XIX ашәышықәса нҵәаанӡа Агалактика Адунеи зегьы аҳәаа акәны иԥхьаӡан. * 1 000 000 000 000 000 000 км (1 [[Квинтиллион|квинтлн]] км, 100 нызқь лашара шықәса) инарзынаԥшуа — ҳгалактика Асар Рымҩа адиаметр, уаҟа 200—400 миллиард аеҵәа ыҟоуп, иааизакны акапан [[Акылҳара еиқәаҵәа|акылҳара еиқәаҵәақәеи]], [[Тёмная материя|аматериа лашьцеи]], егьырҭ иумбо аобиектқәеи шацу — 3 триллион Мрак инарзынаԥшуа. Уи анҭыҵ инаӡоит еиқәаҵәоу, иҭацәу, иеҵәадоу [[межгалактическое пространство|агалактикабжьаратә ҵакыра]], ателескоп ада аарла еилургартә иҟоу ааигәатәи галактикақәак ршәыта хәыҷқәа рыманы. Агалактикабжьаратә ҵакыра амҽхак аеҵәабжьаратә ҵакыра амҽхак акырынтә еиҳауп, уи аилазаара аилаӷәӷәара — 1 аӡри атом 1 дм³ азы аасҭа еиҵоуп. [[Афаил:Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Межгалактическое пространство|Агалактикабжьаратә ҵакыра]] === [[Афаил:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg||right|150px]] [[Афаил:5 Local Galactic Group (blank).png|right|150px]] [[Афаил:Local supercluster.jpg|right|150px]] [[Афаил:Nearsc rus.gif|right|150px]] [[Афаил:Structure of the Universe.jpg|right|150px|Ари асахьа «акосмостә бызкаҭаҳа»ҳәа изышьҭоу Адунеи абызкаҭаҳа амасштаб иахәҭакуп. Арҭ арахәыц дуқәа еиҳарак агалактикақәа рыбжьара иҟоу аҭыԥҭаӡараҿы иҟоу аматериа лашьца ала ишьақәгылоуп. Ахыҵхырҭа: НАСА, ЕКА, Е. Холлман (Колорадотәи Ауниверситет, Боулдер)]] [[Афаил:Observable universe logarithmic illustration.png|right|150px]] * 5 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 5 [[квинтиллион]] км) инарзынаԥшуа — ҳгалактикеи уи амҩанызақәа [[Карликовая галактика|аҵан галактикақәеи]], зынӡа 15 галактика, злахәу '''[[Подгруппа Млечного Пути|Асар Рымҩа агәыԥхәҭа]]''' ашәагаа. Урҭ рахьтә зегь реиҳа еицырдыруа [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] [[Малое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Маҷи]] роуп, 4 миллиард шықәса рышьҭахь урҭ ҳгалактика илбаанадар ҟалап. * 30 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 30 [[квинтиллион]] км, инықәырԥшшәа 1 млн парсек) инарзынаԥшуа — '''[[Местная группа|Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ]]''' ашәагаа, уахь иаҵанакуеит агәылацәа дуқәа хԥа: Асар Рымҩа, [[Галактика Андромеды|Андромеда Агалактика]], [[Галактика Треугольника|Ахкәакь Агалактика]], иара убас хыԥхьаӡара рацәала аҵан галактикақәа (50 галактика инареиҳаны). Андромеда агалактикеи ҳгалактикеи 120 км/с рҟынӡа аццакрала еизааигәахоит, 4—5 миллиард шықәса раҟара рышьҭахь [[Столкновение Млечного Пути и Галактики Андромеды|еиҿасыр ҟалап]]. * 220 000 000 000 000 000 000 км (220 [[квинтиллион]] км, инықәырԥшшәа 23 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ злахәу '''[[Местный лист|Аҭыԥантәи абӷьыц]]''' ашәагаа. * 2 000 000 000 000 000 000 000 км (2 [[секстиллион|асекстиллион]] км, 200 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Местное сверхскопление галактик|Агалактикақәа аҭыԥантәи реилалара ду]] (Аҭыԥҳа Лскоплениа Ду)''' (30 нызқь галактика рҟынӡа, акапан [[квадриллион]] Мрак рҟынӡа инаӡоит) ашәагаа. * 4 900 000 000 000 000 000 000 км (4,9 асекстиллион км, 520 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — Еиҳагьы идуу аилалара '''[[Ланиакея|Ланиакеиа]] («Идуӡӡоу ажәҩан»)''' ашәагаа, уахь иаҵанакуеит Аҭыԥҳа леилалара дуи иааҳакәыршаны иҟоу агалактикақәа, ҳара ҳтәгьы налаҵаны, 500 км/с рҟынӡа агьежьра аццакрала иныҟәо [[Великий аттрактор|аттрактор Дуи]] 100 нызқьла агалактикақәа, уи акапан 100 [[квадриллион]] Мра рҟынӡа ыҟоуп. * 10 000 000 000 000 000 000 000 км (10 [[секстиллион]] км, 1 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Комплекс сверхскоплений Рыб-Кита|Аԥсыӡ-Кит аилалара дуқәа ркомплекс]]''' аура, макьана агалактикатә рахәыцқәеи ҳахьынхо Аԥсыӡ-Кит агипереилалареи ҳәа изышьҭоу (60 галактика реизакрақәа, Ланиакеиа икапанқәа 10, мамзаргьы [[квинтиллион|квинтиллионк]] рҟынӡа Амрақәа). * 100 000 000 000 000 000 000 000 км рҟынӡа — иахьа еицырдыруа [[войд|авоид]] дуқәа ируаку [[Реликтовое холодное пятно|Асупервоид Еридан]] аҟынӡа 1 млрд лашара шықәса раҟара абжьаӡара. Ари иҭацәу аҭыԥҭаӡара дуӡӡа агәҭантәи ахырхарҭақәа рҿы аеҵәақәеи агалактикақәеи ыҟаӡам, шамахамзар зынӡаск иаабац аматериа ыҟаӡам, уи аилазаара аилаӷәӷәара Адунеи абжьаратәи аилаӷәӷәара аҟынтәи 10%, мамзаргьы 1 аӡри атом 1—2 м³ рҟны. Акосмонавт ателескоп ду ада авоид агәҭаны акгьы изеилыргомызт, алашьцара ада.<br>Арыӷьарахьала асахьаҿы Адунеи акубтә ҭаԥҟараҿы иубарҭоуп хыԥхьаӡара рацәала агалактикатә рахәыцқәа рыбжьара ашәах аҟны иҟоу акакаҷқәа реиԥш шәкыла идуу, иара убас имаҷу авоидқәа жәпакы. Авоидқәа рымҽхак арахәыцқәа рымҽхак аасҭа акырӡа еиҳауп. * 100 000 000 000 000 000 000 000 км (100 [[секстиллион]] км, 10 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Великая стена Геркулес — Северная Корона|Геркулес иҭыӡ дуӡӡа]] — Аҩадатәи агәыргьын''' аура, иахьа [[Метагалактика|иубарҭоу Адунеи]] аҿы зегь реиҳа еицырдыруа асуперструктура ду. 10 млрд лашара шықәса раҟара иаҳцәыхароуп. Ҿыц ииз Ҳамра иахылҵуа алашара уажәы аҭӡамц Ду ахь мҩабжара иҟоуп, Амра анҭахалак ауп уанӡа ианнаӡо. * инықәырԥшшәа 250 000 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 250 [[секстиллион]] км, 26 млрд лашара шықәса инареиҳаны) — '''[[Метагалактика|иубо Адунеи]]''' аҿы амаҭәашьар (агалактикақәеи аеҵәақәеи) [[Список наиболее удалённых астрономических объектов|абара аҳәаақәа]] ршәагаа (2 триллион галактикак рҟынӡа). * 870 000 000 000 000 000 000 000 км (870 [[секстиллион]] км, 92 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — [[Метагалактика|иубо Адунеи]] аҿы '''[[Реликтовое излучение|ашәахәаркрақәа]] рбара аҳәаақәа''' рышәагаа. == Акосмос ааигәеи акосмос хареи рахь ацәырҵразы ихымԥадатәиу аццакрақәа == Аорбитахь ацәырҵразы ацәеижь иалкаау аццакра аҟынӡа инаӡароуп. Адгьыл азы акосмостә ццакырақәа: * [[Первая космическая скорость|Актәи акосмостә ццакыра]] — 7,9 км/с — Адгьыл акәша-мыкәша аорбитахь ацәырҵразы аццакра; * [[Вторая космическая скорость|Аҩбатәи акосмостә ццакыра]] — 11,1 км/с — адгьыл адхалара асфера алҵреи апланетабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра; * [[Третья космическая скорость|Ахԥатәи акосмостә ццакыра]] — 16,67 км/с — Амра адхалара аусхк алҵреи аеҵәабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра; * [[Четвёртая космическая скорость|Аԥшьбатәи акосмостә ццакыра]] — 550 км/с инарзынаԥшуа — агалактика Асар Рымҩа адхалара аусхк алҵреи агалактикабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра. Еиҿҳарԥшуазар, агалактика агәҭа иаҿырԥшны Амра аныҟәара аццакра 220 км/с рҟынӡа инаӡоит. Аццакрақәа руак иарбоу аасҭа еиҵахар, ацәеижь уи азы аорбитахь изцәырҵуам (ашьақәырӷәӷәара иашоуп иарбоу аццакра ала Адгьыл ақәыԥшылараҟынтә адәықәлареи адхаларада анаҩстәи аныҟәареи рзы мацара). Ас еиԥш аццакрақәа рынагӡаразы иарбанызаалак ахимиатә былтәы ахархәараан абылтәы ҵаӷа ала аус зуа [[многоступенчатая ракета|ашьаҿарацәатә ракета]] шаҭахыз раԥхьа еилызкааз [[Константин Эдуардович Циолковский|Константин Едуард-иԥа Циолковски]] иакәын. Акосмостә аппарат [[ионный двигатель|аионтә рныҟәага]] мацара ахархәарала адәықәҵара аццакра адгьылтә орбитахь ацәыргаразы иазхом, аха апланетабжьаратә космостә ҵакыраҿы аныҟәареи аманиоврҟаҵареи рзы уи уаҳа наҭахымкәа ианаалоит, ахархәарагьы амоуп. == Акосмостә ҵакыра азинтә режим == {{main|Жәларбжьаратәи акосмостә зин}} Акосмостә ҵакыреи ажәҩан ацәеижьқәеи рзинтә режим ҳәаақәнаҵоит [[Генеральная Ассамблея ООН|Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа Хада]] арезолиуциақәа рсериеи (урҭ рахьынтә аҵак ҷыда амоуп арезолиуциа 1962 (XVIII)) [[Договор о космосе|1967 шықәсазтәи акосмос азы Аиқәшаҳаҭреи]]. Ари арежим аелемент хадақәа иреиуоуп акосмоси жәҩантә цәеижьқәеи азеиԥш хархәаратә ҵакыраны иахьыԥхьаӡоу ([[res communis]]), акосмоси жәҩантә цәеижьқәеи жәларбжьаратәи азин инақәыршәаны адискриминациа ада аҳәынҭқаррақәа зегьы рзы рыҭҵаареи рхархәареи рзы иахьаарту, ажәҩантә цәеижьқәа рраионқәа зегьы рахь рхы иақәиҭны анеираан. Акосмос азы Аиқәшаҳаҭра Алахәылацәа рхы иадырҵеит аиадертә бџьар, мамзаргьы амассатә нырҵәагатә бџьар хкқәа змоу иарбанызаалак аобиектқәа Адгьыл акәша-мыкәша аорбитахь рнамгара, ажәҩантә цәеижьқәа рҿы ас еиԥш иҟоу абџьар ақәмыргылара, акосмостә ҵакыраҿы ас еиԥш иҟоу абџьар иарбанызаалак даҽа знеишьак алагьы аҭыԥ амҭара. Аха ари аҭагылазаашьа адоктриналтә еилыркаара иарбоу ақәиҭымтәра асуборбитатә аҵанакӡом, даҽакала иуҳәозар, Адгьыл акәша-мыкәша инагӡаны гьежьрак иадамхаргьы иҟазымҵо, аиадертә бџьар змоу аобиектқәа, даҽакала иуҳәозар [[межконтинентальные баллистические ракеты|аконтинентбжьаратә баллистикатә ракетақәа]] акосмос рхыԥраара (СССР-и ЕАА-и 1979 шықәсазы рнапы зҵарҩыз Аиқәшаҳаҭра [[Переговоры об ограничении стратегических вооружений#ОСВ-II|ОСВ-2]] уи алахәылацәа рзы [[Система частично-орбитального бомбометания|хәҭакахьала аорбитатә ракетақәа]] рзин ааннакылеит), иара убас акосмос аҿы иаабац абџьар змоу аобиектқәа аӷбаҿы рыргылара<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |title=Правовой режим космического пространства |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160459/https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |url-status=live }}</ref>. Аха анкьа ифантастикатәызшәа иубоз акосмостә ресурсқәа рыҵхра аидеиақәа рыпрактикатә ларҵәарахьы аиасра апроблема ҿыцқәа цәырнагоит. 2020 шықәсазы 30 инареиҳаны еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи аекспертцәа иазгәарҭеит акосмостә мазара аҵхра аганахьала еилыкка иҟоу жәларбжьаратәи аԥҟарақәа рыҟамзаара изыхәҭоу аилахәырақәа рзы ауадаҩрақәа шцәырнаго. Убри азы аҳәынҭқаррақәа амилаҭтә актқәа рыдыркылоит урҭ рыдгыларазы, русура аҭышәныртәаларазы. Убас 2015 шықәсазы [[США|ЕАА]] рҟны ирыдыркылеит акоммерциатә космостә дәықәҵарақәа реицлабратә лшаразы Азакәан, мамзаргьы ахатәы космостә еиндаҭларалшара агәацԥыҳәаразы азакәан (Commercial Space Launch Competitiveness Act of 2015) ЕАА атәылауаа азин рнаҭоит апланетақәеи астероидқәеи аус рыдулара рхы иақәиҭны аҽазыҟаҵара, абасала ироуз аресурсқәа, аӡи аминералқәеи (аха зыԥсы ҭоу аобиектқәа ракәымкәа) рымазаара, рхархәара. Аиԥш—зеиԥшу азакәанқәа рыдыркылеит 2017 - 2021 шықәсқәа рзы [[ОАЭ|Еиду Арабтә Емиратқәа]], [[Лиуксембург|Лиуксембург]], [[Иапониа|Иапониа]]<ref>{{Cite web |url=https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |title=Попова С.М. — Регулирование добычи космических ресурсов: создание международного правового обычая // Право и политика. – 2022. – № 12. – С. 1 - 28 |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160325/https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |url-status=live }}</ref>. == Ахҳәаақәа == {{Reflist|group=Акомм.}} == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == * Черняков И. H., Дмитриев M. Т., Непомнящий С. И. Атмосфера Земли // Большая медицинская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 2. — С. 336—342. == Азхьарԥшқәа == * [http://heritage.stsci.edu/gallery/galindex.html Галерея фотографий, полученных при помощи телескопа Хаббл]{{In lang|en}} * [https://www.youtube.com/watch?v=TXxbrCVL2Q0 Сравнение планет, звёзд и галактик]{{In lang|ru}} * [https://web.archive.org/web/20110126061648/http://www.usap.org.ua/observatory/wwt Виртуальная обсерватория USAP]{{In lang|en}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:космостә ҵакыра}} c9przc0tgbmjyfagfz6rfi2mkudl28c Акосмостә ҵакыра 0 57032 174950 2026-10-11T07:54:49Z Nart17 17397 Аиҭагара [[:ru:Космическое пространство]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Айнар Читанава. Nart17 translation team. 174950 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Atmosphere_layers-ru.svg|thumb|150px|Атмосфера аҳәаақәа]]'''Акосмостә ҵакыра''', '''акосмос''' ({{lang-grc|κόσμος}} — «аиҿкаа», «аиҿкаара») — [[Небесное тело|ажәҩан ацәеижьқәа]] [[Атмосфера|ратмосферақәа]] рҳәаақәа рынҭыҵ ишьҭоу [[Адунеи|Адунеи]] иҭацәу аҭыԥқәа. Акосмос зынӡаск иҭацәу ҵакыраӡам: уи иалоуп, аилаӷәӷәара даара ишылаҟәугьы, [[межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьар]] (еиҳарак аӡри [[ион|аионқәеи]] [[атом|атомқәеи]]), [[космические лучи|акосмостә шәахәақәеи]] [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркреи]], иара убас агипотезатә [[тёмная материя|материа лашьца]]. == Аетимологиа == Аханатәтәи аилкаараҿы абырзен термин «[[Космос (философия)|акосмос]]» (адунеиеиҿкаара) афилософиатә шьаҭа аман, [[Адунеи|Адунеи]] агәы — [[Адгьыл|Адгьыл]] акәша-мыкәша агипотезатә [[вакуум]] аркы ҳәаақәнаҵон<ref>{{Cite web |url=http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |title=CABINET // In Between Space and Cosmos |access-date=2015-10-09 |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905073839/http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |url-status=live }}</ref>. Ус шакәугьы алаҭын шьаҭа змоу абызшәақәеи уи аԥсахрақәеи рҿы еиԥшу [[Семантика|асемантика]] рхы иадырхәоит апрактикатә термин «аҵакыра» (избанзар ҭҵаарадыррала уахәаԥшуазар Адгьыл иакәыршоу авакуум ҵыхәаԥҵәара амаӡам уҳәартә иҟоуп), убри аҟнытә аурыси уи иазааигәоу абызшәақәеи рҿы ареформатә риашарақәа ирылҵшәаны иит имҩашьо [[плеоназм|аплеоназм]] «акосмостә ҵакыра»<ref>со смыслом «пространство за [[Атмосфера|атмосферой]] Земли»</ref>. == Аҭоурых == Ажәа «акосмос» ихы иаирхәеит ажәытә бырзен философ [[Пифагор]], уи ала ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу адунеи аарԥшуа. [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] [[Подлунная сфера|Амзаҵаҟатәи асфера]] аконцепциа аԥырҵеит: ари Амза аҵаҟа иҟоу адунеи агеоцентрикатә система ауп. Уи ԥшь-ԥсабарак рыла ишьақәгылоуп, насгьы аиҭакрақәа аҟазшьоуп. Усҟантәи аамҭазы аефир асфера — Амза инаркны адунеи аҳәаақәа рҟынӡа-ԥсахрада иҟоуп, уаҟа иҟоуп апланетақәеи аеҵәақәеи. Иааидкыланы акосмос ауаа азҿлымҳахо иалагеитеи 100 нызқь шықәса раԥхьагьы, австралиатәи аҵарауаа ргәы ишаанаго ала<ref>{{Cite web|url=https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|title=Люди начали интересоваться космосом 100 тысяч лет назад. Что им было известно?|lang=ru|first=Рамис|last=Ганиев|website=hi-news.ru|date=2020-12-29|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409195216/https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|url-status=live}}</ref>. == Аҳәаақәа == Аҳәаа еилыкка ыҟаӡам, атмосфера хәыҷы-хәыҷла иҵаӷахоит [[Адгьыл|адгьыл ақәыԥшылара]] иацәыхарахацыԥхьаӡа, иахьа уажәраанӡагьы акосмос алагара иарбаганы иԥхьаӡатәу азы гәаанагарак ыҟаӡам. Аԥхарра еснагьтәны иҟазҭгьы, ақәыӷәӷәара аҽаԥсахуан [[экспоненциальный рост|експоненциалтә закәанла]] 100 [[кПа]] инаркны [[уровень моря|амшын аҩаӡараҿы]] акымзарак аҟынӡа. [[Международная авиационная федерация|Жәларбжьаратәи авиациатә федерациа]] атмосфереи акосмоси рыбжьара усуратә ҳәаак аҳасабала '''100 км''' ([[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]]) аҟны аҳаракыра шьақәнаргылеит, избанзар ари аҳаракыраҿы ашьҭыхгатә [[Аэродинамическая сила|аеродинамикатә мчы]] аԥҵаразы ихымԥадатәуп [[летательный аппарат|аԥрыгатә аппарат]] [[Первая космическая скорость|раԥхьатәи акосмостә ццакыра]] аманы иныҟәаларц, уи иахҟьаны аҳаирԥырра аҵакы ыӡуеит<ref name="МАФ">{{cite web| url =http://www.fai.org/icare-records/100km-altitude-boundary-for-astronautics| title =Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics| author =Sanz Fernández de Córdoba| authorlink =| format =| publisher =Официальный сайт [[Международная авиационная федерация|Международной авиационной федерации]]| access-date =2012-06-26| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/618QHms8h?url=http://www.fai.org/astronautics/100km.asp| archive-date =2011-08-22}}</ref><ref name="rian-grenze">{{cite web| author =Андрей Кисляков| authorlink =| date =2009-04-16| url =http://www.rian.ru/analytics/20090416/168315963.html| title =Где начинается граница космоса?| format =| publisher =[[РИА Новости]]| access-date =2010-09-04| lang =| archive-url =https://www.webcitation.org/618QJBBzM?url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html| archive-date =2011-08-22}}</ref><ref name="lenta-grenze">{{cite web| author =| authorlink =| date =2009-04-10| url =http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| title =Ученые уточнили границу космоса| format =| publisher =[[Lenta.ru]]| access-date =2010-09-04| lang =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QP8b6o?url=http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| url-status =live}}</ref><ref>{{cite web| author =| authorlink =| date =2009-04-10| url =http://www.membrana.ru/lenta/?9208| title =Найдена ещё одна граница космоса| format =| publisher =[[Мембрана (веб-сайт)|Мембрана]]| access-date =2010-12-12| lang =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QQ63zS?url=http://www.membrana.ru/particle/13656| url-status =dead}}</ref>. [[США|ЕАА]]-и [[Канада|Канадеи]] рҟынтәи астрономцәа аҳауатә ԥшақәа рнырра аҳәааи акосмостә хәҭаҷқәа рнырра алагареи ршәеит. Уи '''118 километра'''<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20090416/168315963.html|title=Где начинается граница космоса?|lang=ru|first=|last=|website=РИА Новости|date=2009-04-16|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409194126/https://ria.ru/20090416/168315963.html|url-status=live}}</ref> аҳаракыраҿы акәхеит, [[NASA|НАСА]] ахаҭа '''122 км''' акосмос аҳәаа ҳәа ишаԥхьаӡогьы. Ари аҩыза аҳаракыраҿы [[Спейс шаттл|ашаттлқәа]] иаабац [[Орбитальный манёвр|аманиоврҟаҵара]] аҟынтәи [[Ракетный двигатель|аракетатә моторқәа]] рымацара рхархәарала аеродинамикатә мотор ахь ииасуан атмосфера «ашьаҭа» рыманы<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />. == Апланетабжьаратә ҭыԥ == {{Main|Апланетабжьаратә ҭыԥ|Агелиосфера}} [[Амра|Амра]] акәша-мыкәша иҟоу акосмостә ҵакыра арегион, [[солнечный ветер|амра аԥша]] зымҽхазкуа, ''агелиосфера'' ҳәа иашьҭоуп. Агелиосфера аҩныҵҟа иҟоуп [[Амратә система|Амратә система]] еицырдыруа [[Планета|апланетақәа]] зегьы рорбитақәа<ref>{{БРЭ|автор=[[Кононович, Эдвард Владимирович|Кононович Э. В.]]|год=2016|статья=Гелиосфера|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив=https://web.archive.org/web/20240615214842/https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив дата=2024-06-15}}</ref>{{Ref+|Аха агелиосфера аҳәаа, агелиопауза ҳәа изышьҭоу, Амратә система аҳәаа акәӡам, избанзар Амра адхалара асфера зқьынтә раҟара иҵегьы хара инаскьоит.|group=Акомм.}}. Ацәеижь жәпа дуқәа рҟынтәи зхы иақәиҭу агелиосфера аҵакыра ''апланетабжьаратә ҭагылазаашьа'' ҳәа изышьҭоу ала иҭәуп, [[Гелиопауза|агелиопауза]] анаҩс иалагоит [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратә ҭагылазаашьа]] аҵакыра. Апланетабжьаратә ҭагылазаашьа акыр иҵаӷоуп, аха зынӡакыс [[вакуум|ивакуумӡам]]. Уи амаҭәашьар ахәҭа хада амра аԥша [[плазма|аплазма]] ауп (8 рҟынӡа аҟәырҷахақәа кубтә сантиметрак аҟны Адгьыл аорбита аҩаӡараҿы), имаҷны иҟоуп анеитралтә атомқәеи амолекулақәеи рыла ишьақәгылоу [[газ|арчқәа]]. Уи иалсуеит [[космические лучи|акосмостә шәахәақәа]], [[Магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакқәа]], амреи егьырҭ ахылҵшьҭреи змоу [[электромагнитные излучения|афымцамҳалдызтә шәахәақәа]]. Апланетабжьаратә еилазаара иаҵанакуеит иара убас Амра асистема ацәеижьқәа инадыркны еиҳам [[космическая пыль|акосмостә саба]] ({{Val|e=-9}}—{{Val|e=-6|u=м}})<ref>{{БРЭ|статья=Межпланетная среда|автор=Ермолаев Ю. И.|год=2017|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2200255|архив=https://web.archive.org/web/20220812234657/https://bigenc.ru/physics/text/2200255|архив дата=2022-08-12}}</ref>. Апланетабжьаратә еилазаараҿы иныҟәоит еиуеиԥшым ахықәкқәа рыманы идәықәырҵо [[Космический аппарат|акосмостә аппаратқәа]]. 2023 шықәсанӡатәи аҭагылазаашьа ала, асериа «[[Вояджер|Воиаџьер]]» аппаратқәа ҩба роуп еибгала [[Гелиосфера|агелиосфера]] ааныжьны аеҵәабжьаратә ҭагылазаашьа хаҭалатәи агәаҭарақәа рылҵшәақәа аазыцҳаз. Апланетабжьаратә ҭагылазаашьа амаҭәашьар ажәпара ахьылаҟәу астрономиатә гәаҭарақәа рзы акырӡа иманшәалоу ҭыԥны иҟанаҵоит атмосфера жәпа зкәыршоу Адгьыл ақәыԥшылара аасҭа, убри аҟнытә [[Космический телескоп|акосмостә телескопқәа]] аҭҵаарадырразы ҷыдала хәызмоу адыррақәа рырҳара алдыршоит. == Иаарту акосмос аҿы аҟазаара ауаҩы ицәеижь анырра == [[НАСА]] аҵарауаа ишышьақәдырӷәӷәо ала, лассы — лассы иуԥыло агәаанагарақәа ирҿагыланы, ахыхьчагатә скафандр ада иаарту акосмос иақәшәо ауаҩы дҵааӡом, дыԥжәаӡом, иаразнакгьы ихдырра ицәыӡӡом, ишьа еилашӡом-уи ацынхәрас аҵәыҵәри азымхара иахҟьаны иԥсҭазаара далҵуеит. Ашәарҭара иара [[Декомпрессионная болезнь|адекомпрессиа]] апроцесс ауп изыдҳәалоу — абри аамҭа ацыԥҵәаха ауп ацәеижь азы еиҳа ишәарҭоу, избанзар арҭҟәацга декомпрессиа аан ашьа иалоу арчы акакаҷқәа аҽырҭбаара иалагоит. Ахьшәашәага ыҟазар (иаҳҳәап, азот), ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа раан ашьа аршәуеит. Акосмостә ҭагылазаашьақәа раан амаҭәашьар аӡшьаратә ҭагылазаашьа аиқәырхаразы ақәыӷәӷәара азхом (арчы еиԥшу ма икьакьоу аҭагылазаашьа ауп иҟалар алшо, иҵаӷоу агели аламҵакәа), убри аҟынтә аԥхьа ацәеижь (абз, аблақәа, арыԥҳақәа) аҟынтәи ирласны аӡы ахылҩа-ԥсылҩа аҭабара иалагоит. Егьырҭ апроблемақәак — [[декомпрессионная болезнь|адекомпрессиатә чымазара]], ихьчам ацәа аҭыԥқәа амрала рыбылра ацәаҵаҟатәи ахәҭаҷқәа ааха риура — 10 секунд рышьҭахь аныԥшра иалагоит. Аамҭак азы ауаҩы ихдырра ицәыӡуеит аҵәыҵәри азымхара иахҟьаны. Аԥсҭазаара ҿахҵәар алшоит 1-2 минуҭ раҟара рышьҭахь, уи цқьа ишаҳзымдыруагьы. Ус шакәугьы, арыԥҳақәа рҿы уԥсыԥ алагаҩагара аанумгылар (аангылара аҽазышәара [[баротравма|абаротравмахь]] икылнагоит), 30-60 секунд рыҩнуҵҟа иаарту акосмос аҿы аҟазаара ауаҩы ицәеижь хнырҳәышьа змам ԥхасҭак азнауам<ref>[http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ Бездушное пространство: Смерть в открытом космосе] {{Wayback|url=http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ |date=20090610055158 }}, «Популярная механика», 29 ноября 2006 г</ref>. НАСА аҿы иаадырԥшуеит ауаҩы машәырла авакуум иазааигәоу аҭыԥ аҿы даннанага ахҭыс (ақәыӷәӷәара 1 Па еиҵаны) аскафандр аҳауа ацәцара иахҟьаны. Ауаҩы ихдырра иман инықәырԥшшәа 14 секунд — абри аҟара аамҭа аҭахуп аҵәыҵәри иарӷарыз ашьа арыԥҳақәа рҟынтәи ахшыбаҩахь аинеирц азы. Аскафандр аҩныҵҟа авакуум наӡа ҟамлаӡеит, аԥышәаратә камера арекомпрессиа иалагеит 15 секунд раҟара рышьҭахь. Ахдырра ауаҩы иахь ихынҳәит ақәыӷәӷәара 4,6 км рҟынӡа ианхала. Ашьҭахь авакуум иақәшәаз ауаҩы еиҭеиҳәон аҳауа шилҵуаз шиныруаз, ишиаҳауаз, аҵыхәтәантәи еилкааны имоу игәалашәара ибз аҟны аӡы шеилашуаз шиныруаз акәын. Ажурнал «Aviation Week & Space Technology» жәабранмза 13, 1995 шықәсазы иакьыԥхьит асаламшәҟәы, уаҟа еиҭаҳәан нанҳәамза 16, 1960 шықәсазы иаарту агондола змоу астратостат 19,5 миль аҳаракырахь ашьҭыҵраан (''31 км рҟынӡа'') апарашиут ала ирекордтәу аԥара амҩаԥгаразы иҟалаз ахҭыс атәы ([[Проект «Эксельсиор»|Апроект «Ексельсиор»]]). Аԥырҩы иарӷьа напы агерметизациа азухеит, аха иара ашьҭыҵра иациҵарц иӡбеит. Анапы, аҭагылазаашьа ишахәҭаз еиԥш, даара ахьаа аман, ухы иузархәомызт. Аха аԥырҩы атмосфера еиҳа ижәпоу аҿыгҳарақәа рахь даныхынҳә инапы дырҩеигь ашьарахь иааит<ref name="nasa">{{Cite web |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html |title=NASA: Human Body in a Vacuum |access-date=2007-05-07 |archive-date=2012-06-04 |archive-url=https://www.webcitation.org/68Aef3glC?url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html |url-status=live }}</ref>. Акосмонавт Михаил Корниенкои астронавт Скотт Келли азҵаарақәа рҭак ҟаҵо ирҳәеит скафандрда иаарту акосмос аҿы аҟазаара азот ашьа ишалнахуа, даҽакала иуҳәозар ишеиланаршуа<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/science/20160324/1396368085.html |title=Космонавты рассказали, что ждет человека в открытом космосе |access-date=2016-03-25 |archive-date=2016-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325160451/http://ria.ru/science/20160324/1396368085.html |url-status=live }}</ref>. == Акосмос ахь амҩа аҳәаақәеи ихароу акосмостә ҵакыра аҳәаақәеи == === Атмосфереи акосмос ааигәеи === [[Афаил:Petropavlovka-view.jpg|right|150px]] [[Афаил:Kirovsk2007.jpg|right|150px]] [[Афаил:Elbrus North 195.jpg|right|150px]] [[Афаил:Panorámica División Andina (Codelco Chile).jpg|right|150px]] [[Афаил:Mount Everest as seen from Drukair.jpg|right|150px]] [[Афаил:Self cockpit view and three-ship formation of F-15E.jpg|150px|right]] [[Афаил:X-15 and B-52 Mother ship.jpg|right|150px]] [[Афаил:X-15 flying.jpg|right|150px]] [[Афаил:Picture taken at aprox. 100,000 feet above Oregon by Justin Hamel and Chris Thompson.jpg|right|150px]] [[Афаил:Kittinger-jump.jpg|right|150px]] [[Афаил:スペースバルーンで撮影した初日の出.jpg|right|150px]] [[Афаил:Endeavour silhouette STS-130.jpg|right|150px]] [[Афаил:Command module S66-11003.jpg|right|150px]] [[Афаил:Gemini2reentry.jpg|right|150px]] [[Афаил:Noctilucent clouds from ISS - 13-06-2012.jpg|right|150px]] [[Афаил:Space Shuttle Atlantis in the sky on July 21, 2011, to its final landing.jpg|right|150px]] * [[Уровень моря|Амшын аҩаӡара]] — [[атмосферное давление|аҳауатә қәыӷәӷәара]] 101,325 [[кПа]] (1 [[атм]].; 760 [[мм рт. ст]]), аилазаара аилаӷәӷәара 2,55{{e|22}} амолекулақәа дм³ аҟны<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = |страницы = |isbn = |archivedate = 2016-04-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160422174740/http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150 }}</ref>. Ҽынлатәи [[Небо|ажәҩан]] еилыхха [[Яркость|алашара]] 1500—5000 кд/м² 30 - 60° Амра аҳаракыраан<ref name="автоссылка2">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Таблицы физических величин |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина |место = М. |издательство = Атомиздат |год = 1975 |том = |страниц = |страницы = 647 |isbn = }} </ref>. * 0,5 км — ари аҳаракыраҟынӡа инхоит 80 % адунеи иқәынхо ауааԥсыра. * 2 км — ари аҳаракыраҟынӡа инхоит 99 % адунеи ауааԥсыра<ref>{{книга |автор = Максаковский В.П. |заглавие = Географическая картина мира |ссылка = |ответственный = |место = Ярославль |издательство = Верхневолжское издательство |год = 1996 |том = |страниц = 180 |страницы = 108 |isbn = }} </ref>. * 2 — 3 км — [[акклиматизация|акклиматизациа]] зызум ауаа рҿы агәамбзиарақәа ([[горная болезнь|ашьхачымазара]]) раарԥшра алагамҭа. * 4,7 км — [[Международная авиационная федерация|МФА]] аԥырыҩцәеи апассаџьырцәеи рзы ҵәыҵәрила иҵегьы аиқәыршәара аҭахуп. * 5,0 км — 50 % амшын аҩаӡараҿы аҳауатә қәыӷәӷәара аҟынтәи (шәахә. [[Стандартная атмосфера|Астандартә атмосфера]]). * 5,1 км — [[Ла-Ринконада (Перу)|Ла-Ринконада]] (Перу) ақалақь зегь раасҭа иҳараку еснагьтәи [[населённый пункт|еиланхарҭоуп]]. * 5,5 км — атмосфера акапан абжа иахысуп<ref name="автоссылка12">{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 381 |isbn = }} </ref> ([[Эльбрус|Ельбрус ашьха]]). Азенит аҿы ажәҩан алашара 646 — 1230 кд/м²<ref name="автоссылка4">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49, 53</ref>. * 6 км — ауаҩы инхарҭа аҳәаа ([[Гималаи]] аамҭалатәи [[Шерпы|ашерпцәа]] рҳаблақәа<ref>{{книга |автор = Гвоздецкий Н.А., Голубчиков Ю.Н. |заглавие = Горы |ссылка = https://archive.org/details/libgen_00855501 |ответственный = |место = М. |издательство = Мысль |год = 1987 |том = |страниц = 399 |страницы = [https://archive.org/details/libgen_00855501/page/n70 70] |isbn = }} </ref>), [[Горы|ашьхақәа]] рҿы аԥсҭазаара аҳәаа. * 6,5 км рҟынӡа — [[Тибет|Тибети]] [[Анды|Андеи]] [[снеговая линия|асыԥсатә цәаҳәа]]. Егьырҭ аҭыԥқәа зегьы рҿы уи еиҳа илаҟәуп, Антарктида — амшын аҩаӡара ахыхь 0 м рҟынӡа. * 6,6 км — зегь раасҭа иҳараку хаҳәтә ргылароуп ([[Льюльяильяко|Лиульиаиилиако]] ашьха, Аладатәи Америка)<ref>{{книга |автор = |заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ |ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse |ответственный = |место = М. |издательство = "Тройка" |год = 1993 |том = |страниц = 304 |страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/96 96] |isbn = 5-87087-001-1 }} </ref>. * 7 км — ауаҩы акраамҭа ашьхақәа рҿы аҟазаара иҽанраалара аҳәаа. * 7,99 км — 0 °C аан [[Высота однородной атмосферы|еизадоу атмосфереи]] [[Уровень моря|амшын аҩаӡара]] аҟынтәи еиԥшу аилаӷәӷәареи рҳәаа ауп. Ажәҩан алашара лаҟәуеит еизадоу атмосфера аҳаракыра иарбоу аҩаӡараҿы армаҷра иашьашәаланы<ref name="автоссылка6">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 23</ref>. * 8,2 км — аҵәыҵәритә сабрада ада аԥсра аҳәаа: згәы бзиоу, иазыҟаҵоу ауаҩгьы ианакәзаалакгьы ихдырра ицәыӡыр, дҭахар илшоит. Азенит аҿы ажәҩан алашара 440 — 893 кд/м²<ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 53</ref>. * 8,848 км —Адгьыл аҟны зегьь раасҭа иҳаракӡоу акәаԥ [[Эверест|Еверест]] ашьха — шьапыла акосмос ахь анеира аҳәаа. * 9 км — атмосфератә ҳауа аамҭа кьаҿк иалагӡаны аԥсыԥлагаҩагара аҽанраалара аҳәаа. * 10 — 12 км — [[тропосфера|атропосфереи]] [[стратосфера|астратосфереи]] ([[тропопауза|атропопауза]]) рҳәаа абжьаратә ҭбаарақәа рҿы. Иара убас ари иаабац [[Облака|аԥсҭҳәақәа]] рышьҭыҵра аҳәаа ауп, анаҩс иҵаӷоу, иҩоу аҳауа шьҭоуп. * 12 км — аҳауа албаадара акосмос аҿы аҟазаара иашьашәалоит (ахдырра ацәыӡра еиԥшу аамҭа ~10 - 20 с)<ref name="bme339">Черняков И. H., Дмитриев M. Т., Непомнящий С. И. Атмосфера Земли // Большая медицинская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 2. — С. 339.</ref>; аҵәыҵәри цқьа аамҭа кьаҿк иалагӡаны албаадара аҳәаа иҵегьы ақәыӷәӷәара амамкәа. Азенит аҿы ажәҩан алашара 280 - 880 кд/м²<ref name="автоссылка4" />. Ашьҭыбжьԥхатәи [[авиалайнер|апассаџьыртә ҳаирӷбақәа]] рыҭуан. * 15 — 16 км — аҵәыҵәри цқьа ала аԥсыԥлагаҩагара акосмос аҿы аҟазаара иаҟароуп<ref name="bme339" />.<br>Хыхь иаанхеит 10 % атмосфера акапан<ref name="автоссылка12" />. Ажәҩан ҭылашьцаауеит (10—15 км)<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 380 |isbn = }} </ref>. * 16 км — акабинаҿы [[Высотно-компенсирующий костюм|акостиум ҳарак]] ушәҵаны уаныҟоу иҵегьы ақәыӷәӷәара аҭахуп. * 18,9 — 19,35 — [[линия Армстронга|Армстронг ицәаҳәа]] - '''ауаҩы ицәеижь азы акосмос алагамҭа''': ауаҩы ицәеижь аԥхарра аан аӡы аилашра. Аҩныҵҟатәи аӡшьарқәа макьана еилашӡом, избанзар ацәеижь аҩныҵҟатәи ақәыӷәӷәара азхоит, аха ажьцәеи алаӷырӡи ашәах ахылҵуа аилашра иалагар алшоит, аблақәа чыр алшоит. * 19 км — [[Зенит (астрономия)|азенит]] аҿы ажәҩан ҵлашьцаа [[яркость|алашара]] 5 % амшын аҩаӡараҿы [[Диффузное излучение неба|ажәҩан иаҵәа цқьа алашара]] аҟынтәи (74,3—75 [[Свеча (единица измерения)|ацәашьқәа]]<ref>Труды всесоюзной конференции по изучению стратосферы. Л.-М., 1935. — С. 174, 255.</ref> 1490 кд/м²<ref name="автоссылка2" /> ирҿагыланы). * 20 км — азона 20 инаркны 100 км рҟынӡа апараметрқәа жәпакы рыла '''«[[Ближний космос|акосмос ааигәа]]»''' ҳәа иԥхьаӡоуп. Арҭ аҳаракырақәа рҿы аиллиуминатор аҟынтәи аҭеиҭыԥш адгьыл иазааигәоу акосмос аҿы еиԥшуп уҳәартә иҟоуп, аха [[ИСЗ|амҩанызақәа]] араҟа иԥырӡом, ажәҩан адәыкрынеиқәа аԥшшәы амоуп, Амра лашеи ақәыԥшылареи ирҿырԥшны еиқәаҵәаны ишубогьы.<br>Аԥхарратә [[аэростат|аеростат]]-[[монгольфьер|монголфьерқәа]] рыҭуан (19 811 м)<ref>{{книга |автор = |заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ |ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse |ответственный = |место = М. |издательство = "Тройка" |год = 1993 |том = |страниц = 304 |страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/141 141] |isbn = 5-87087-001-1 }} </ref>. * 20 — 30 км — [[Верхняя атмосфера|хыхьтәи атмосфера]] алагамҭа<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика: Энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1985 |том = |страниц = 528 |страницы = 34 |isbn = }} </ref>. * 20 — 22 км — '''[[Абиосфера|абиосфера]] хыхьтәи аҳәаа''': аԥшақәа рыла зыԥсы ҭоу аспорақәеи абактериақәеи рышьҭыҵра аҳәаа<ref>{{книга |автор = [[Зигель, Феликс Юрьевич|Зигель Ф. Ю.]] |заглавие = Города на орбитах |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = [[Детская литература (издательство)|Детская литература]] |год = 1980 |том = |страниц = 224 |страницы = 124 |isbn = }} </ref>. * 20 — 25 км — абжьаратә ҭбаарақәа рҿы [[озоновый слой|аозонтә ҿыгҳара]]. Ҽынла ажәҩан алашара 20—40-нтә амшын аҩаӡараҿы алашара аасҭа еиҵоуп<ref>H.A. Miley, E.H. Cullington, J.F. Bedinger Day‐sky brightness measured by rocketborne photoelectric photometers // Eos, Transactions American Geophysical Union, 1953, Vol. 34, 680—694</ref>, [[Полное солнечное затмение|амра атыҩ]] ианакуа ацәаҳәа агәҭа еиԥш, [[сумерки|аилашәшәымҭаз]] еиԥш, Амра алаԥшҳәаа аасҭа 2 - 3 градус рыла ианылаҟәу, апланетақәа убар аналшо. * 25 км — аԥхьатәи [[Космическая радиация|акосмостә радиациа]] аинтенсивра аҩынтә раантәи (атмосфераҿы ииз) аасҭа аԥыжәара аго иалагоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = |страниц = |страницы = 95 |isbn = }} </ref>. * 25 — 26 км — иҟоу ареактивтә ҳаирпланқәа [[Практический потолок|реалла рхархәара иреиҳаӡоу аҳаракыра]] ауп. * 29 км — ақәыӷәӷәара аԥсахреи аҳаракыра змоу ашоура акаҳареи рзакәан ала атмосфера зегь раасҭа илаҟәу ҭҵаарадыррала иалкаау ҳәаауп, XIX ашәышықәса<ref>{{книга |автор = |заглавие = Техническая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1912 |том = 1. Выпуск 6 |страниц = |страницы = 299 |isbn = }} </ref><ref>A.Ritter. Anwendunger der mechan. Wärmetheorie auf Kosmolog. Probleme, Лейпциг, 1882. Стр. 8—10</ref>. Усҟан ирыздыруамызт астратосфереи ашоура шьҭахьҟа ашьҭыҵреи ртәы. * 30 км — азенит аҿы ажәҩан алашара 20—35 кд/м² (~1 % адгьылтә)<ref name="автоссылка3">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 25, 49</ref>, аеҵәақәа убаӡом, иубар алшоит зегь реиҳа илашоу апланетақәа<ref>Koomen M.J. Visibility of Stars at High Altitude in Daylight // Journal of the Optical Society of America, Vol. 49, N 6, 1959, pp. 626—629</ref>. Еизадоу атмосфера аҳаракыра ари аҩаӡара ахыхь 95 — 100 м<ref name="автоссылка3" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость дневного неба на различных высотах// Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып.871, 1961. — С. 44</ref>. * 30 — 100 км — [[COSPAR]] атерминологиала [[средняя атмосфера|абжьаратә атмосфера]]<ref>{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 5 |isbn = }} </ref>. * 34,4 км — [[Марс]] ақәыԥшылараҿы абжьаратә [[Атмосферное давление|қәыӷәӷәара]] ари аҳаракыра иашьашәалоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE |ответственный = |место = М.v.aspx |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 37 |isbn = |archivedate = 2021-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101555/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE }}</ref>. Ус шакәугьы ари [[Атмосфера Марса|иҵаӷоу аҳауа]] иалшоит аԥшақәа рыла иҭынчу [[Внеземные небеса#Марс|марсиатәи ажәҩан]] ҩежь-гәилԥшшәла изшәуа асаба ашьҭыхра, асаба аныҟам аԥхьаӡаратә аасҭа шәынтә еиҳаны алашара аманы<ref>{{книга |автор = Ксанфомалити Л. В. |заглавие = Парад планет : [Рассказ о последних открытиях в физике планет] |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука. Физматлит |год = 1981 |том = |страниц = 256 |страницы = 125 |isbn = |archivedate = |archiveurl = }}</ref>. Адгьыл аҿы уи аҩыза аеффект ыҟаӡам, ажәҩангьы лашьцаны иаанхоит, избанзар ас еиԥш аҳаракырахь асаба шьҭыҵӡом. * 34,668 км — ҩыџьа аԥырҩцәа рыла [[стратостат|астратостат]] аҳаракыра арекорд (апроект «Страто-Лаб», 1961 ш.) * 35 км раҟарашәа — '''аӡы азы акосмос алагамҭа''' ма [[тройная точка воды|хынтәтәи аӡы акәаԥ]]: ари аҳаракыраҿы аҳауатә қәыӷәӷәара 611,657 Па ыҟоуп, аӡгьы 0 °C аан еилашуеит, хыхь иҵаӷаны изыҟалом. * 37,8 км — атурбореактивтә ҳаирпланқәа рыԥырра аҳаракыра арекорд ([[МиГ-25|МиГ-25М]], [[динамический потолок|адинамикатә ҭуан]])<ref>{{Cite web |url=http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |title=Рекорды МиГ-25 |access-date=2014-06-28 |archive-date=2015-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927194843/http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |url-status=live }}</ref>. * 40 км (52 000 [[Древние единицы измерения|шьаҿа]]) — '''XI ашәышықәсазы атмосфера хыхьтәи аҳәаа''': [[Сумерки|аилашәшәра]] ауреи Адгьыл адиаметри рыла уи аҳаракыра раԥхьатәи ҭҵаарадыррала аилкаара (араб ҵарауаҩ [[Альгазен]], 965—1039 шш.)<ref>{{Cite web |url=http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |title=Ф. Розенберг. История физики. Л., 1934. |access-date=2012-10-20 |archive-date=2013-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516134716/http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |url-status=live }}</ref> * 41,42 км — аӡәы напхгара зиҭо астратостат аҳаракыра арекорд, иара убас апарашиут ала аԥара аҳаракыра арекорд ([[Юстас, Алан|Алан Иустас]], 2014 ш.)<ref>{{Cite web |url=http://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |title=Parachutist's Record Fall: Over 25 Miles in 15 Minutes |website=[[The New York Times]] |access-date=2014-10-25 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417173612/https://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |url-status=live }}</ref>. Уаанӡатәи арекорд — 39 км ([[Баумгартнер, Феликс|Феликс Баумгартнер]], 2012 ш.) * 45 км — [[Прямоточный воздушно-реактивный двигатель|ииашоу аҳаир-реактивтә ҳаирплан]] азы теориатә ҳәаауп. * 48 км — Амра [[Ультрафиолетовые лучи|аультрафиолеттә шәахәақәа]] иреиҳау ринтенсивра ауп<ref name="автоссылка9">{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 8 |isbn = }}</ref>. * 50 — 55 км — астратосфереи [[мезосфера|амезосфереи]] ([[стратопауза|астратопауза]]) рҳәаа. * 50 — 150 км — ари азонаҿы [[Летательный аппарат|аппараткгьы]] акраамҭа иааиԥмырҟьаӡакәа аҳаракыраҿы изыԥыруам<ref>Обычные самолёты и аэростаты на эти высоты не поднимаются, [[ракетоплан]]ы, [[Геофизическая ракета|геофизические]] и [[Метеорологическая ракета|метеорологические ракеты]] слишком быстро тратят топливо и вскоре начинают падение, спутники с круговой орбитой, то есть формально с постоянной высотой, здесь также долго не задерживаются из-за нарастающего сопротивления воздуха, см. далее.</ref><ref name="автоссылка1">Белецкий В., Левин У. Тысяча и один вариант «космического лифта». // Техника — молодёжи, 1990, № 10. — С. 5</ref>. * 51,694 км — акосмосԥхьатәи аепоха аан аҵыхәтәантәи аԥырра мҩаԥызго аҳаракыра арекорд ауп ([[Уокер, Джозеф (лётчик-испытатель)|Џьозеф Уокер]] [[ракетоплан|аракетоплан]] [[North American X-15|X-15]] ала, хәажәкырамза 30, 1961 ш., шәахәаԥш аԥыррақәа рсиа X-15). Еизадоу атмосфера аҳаракыра 5,4 м<ref name="автоссылка6" /> — уи акапан 0,07 % еиҵоуп. * 53,7 км — аԥырҩы дызҭам [[метеозонд|аметеозонд]] [[Шарльер|арчытә аеростат]] аҳаракыра арекорд (цәыббрамза 20, 2013 ш., Иапониа)<ref>{{Cite web |url=http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |title=無人気球到達高度の世界記録更新について. (Японское агентство аэрокосмических исследований) |access-date=2017-06-25 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620123340/http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |url-status=live }}</ref>. * 55 км — [[спускаемый аппарат|илбаауа аппарат]] [[Баллистический спуск|абаллистикатә лбаараан]] иреиҳаӡоу аидара хьанҭақәа амоуп<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космическая техника |ссылка = |ответственный = Сайферт Г. |место = М. |издательство = «Наука» |год = 1964 |том = |страниц = 728 |страницы = 381 |isbn = }} </ref>.<br>Атмосфера акосмостә шәахәаркра албаадара иаҟәыҵуеит<ref>{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |часть = Глава VII. Космические лучи и частицы межзвёздного вещества |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = |страницы = |isbn = }}</ref>. Ажәҩан алашара 5 раҟара кд/м² ыҟоуп<ref>Бирюкова Л. А. Опыт определения яркости неба до высот 60 км // Труды ЦАО, 1959, вып. 25 — С. 77—84</ref><ref name="автоссылка7">{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 145 |isbn = }} </ref>. Хыхь цәырҵрақәак рылашара иԥсаҟьоу алашара алашара акырӡа ихнаҩар алшоит (шәахә.анаҩс). * 40 — 80 км — аҳауа иреиҳаӡоу аионизациа (аҳауа плазманы аҟаҵара) раԥхьатәи акосмостә ццакыра аманы атмосфера алалараан илбаауа аппарат аган иахьахьысуа аҟынтәи<ref>{{книга |автор = Попов Е. И. |заглавие = Спускаемые аппараты |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = «Знание» |год = 1985 |том = |страниц = 64 |страницы = |isbn = }} </ref>. * 60 км — [[Ионосфера|аионосфера]] алагамҭа — амратә шәахәаркрала [[Ионизация|аионизациа]] зызуу атмосфера аҵакыра. * 70 км — '''атмосфера хыхьтәи аҳәаа 1714 шықәсазы''' [[Галлей, Эдмунд|Едмунд Галлеи]] иҳасабра ала ашьханыҟәаҩцәа рықәыӷәӷәара ашәагақәа, [[Закон Бойля — Мариотта|Боиль изакәан]], [[метеор|аметеорқәа]] рхылаԥшра рышьаҭала<ref>{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |ответственный = пер. с англ. С. И. Кузнецова и Н. А. Закса; под ред. [[Тимрот, Дмитрий Львович|Д. Л. Тимрота]] |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 18 |isbn = }} </ref>. * 80 км — ирласны аҿыцәаара иахҟьаны алаҵәара иаҟәыҵуеит зегь реиҳа иауу ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа 30 м рҟынӡа. Ауаҩытәыҩса ибжьы еиԥш иҟоу еиҳа икьаҿу ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа (0,25-4,28 м)<ref>{{книга|автор=Енохович А. С.|заглавие=Справочник по физике.—2-е изд.|ссылка=|ответственный=под ред. акад. И. К. Кикоина|место=М.|издательство=Просвещение|год=1990|том=|страниц=384|страницы=104|isbn=}}</ref>, еиҳаракгьы аультрабжьы еиҳа имаҷу аҳаракырақәа рҟны иҿыцәаауеит<ref>{{книга |автор = Митра С.К. |заглавие = Верхняя атмосфера. Пер. с англ. Розенберга Г.В. и Макаровой Е.А. |ответственный = Под ре. Красовского В.И. и Альберта Я Л. |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1955 |том = |страниц = 640 |страницы = 62 |isbn = }} </ref> * 80 км — аорбита аҟынтәи албаара излалаго [[Искусственный спутник Земли|Адгьыл иԥсабаратәым амҩаныза]] аҳаракыра ауп<ref>{{Cite web |url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |title=Ежегодник БСЭ, 1966 |access-date=2017-03-04 |archive-date=2012-09-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AgSVh6UI?url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |url-status=live }}</ref>.<br>[[Первая космическая скорость|1-тәи акосмостә ццакыра]] ([[Спускаемый аппарат|СА]] [[Союз (космический корабль)|Союз]]) ала албаараан ашәҟәы иҭаргало аидара хьанҭақәа рылагамҭа<ref>{{книга |автор = Батурин, Ю.М. |заглавие = Повседневная жизнь российских космонавтов |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Молодая гвардия |год = 2011 |том = |страниц = 127 |страницы = |isbn = }}</ref>. * 75 — 85 км — зны-зынла 1 - 3 кд/м² рҟынӡа алашара змоу [[Серебристые облака|ираӡныԥсараха иҟоу аԥсҭҳәақәа]] рцәырҵра аҳаракыра<ref>{{книга |автор = Ишанин Г. Г., Панков Э. Д., Андреев А. Л. |заглавие = Источники и приемники излучения |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина |место = СПб |издательство = Политехника |год = 19901991 |том = |страниц = 240 |страницы = |isbn = 5-7325-0164-9 }} </ref>. * 80,45 км (50 миль) — '''[[ВВС США|ЕАА Аҳаиртә мчрақәа]] рҿы акосмос аҳәаа.''' [[NASA|НАСА]] [[Международная авиационная федерация|ФАИ]] аҳаракыра 100 км иқәныҟәоит<ref name=wings>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|title=A long-overdue tribute|publisher=NASA|date=2005-10-21|access-date=2006-10-30|archive-date=2018-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024043825/https://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|автор=Wilson W.S. Wong, James Gordon Fergusson|заглавие=Military space power: a guide to the issues|ссылка=https://archive.org/details/militaryspacepow0000wong/page/16|series=Contemporary military, strategic, and security issues|издательство=ABC-CLIO|год=2010|isbn=0-313-35680-7|страницы=16|язык=en}}</ref>. * 80 — 90 км — [[мезосфера|амезосфереи]] [[термосфера|атермосфереи]] ([[мезопауза|амезопауза]]) ирыбжьоу аҳәаа. Ажәҩан алашара 0,08 кд/м²<ref name="автоссылка10">{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 146 |isbn = }} </ref><ref>Berg O.E. Day sky brightness to 220 km // Journal of Geophysical Research. 1955, vol. 60, № 3, p. 271—277</ref>. * 90 км — [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] ала албаараан ашәҟәы иҭаргало аидара хьанҭақәа рылагамҭа ауп. * 90 — 100 км — [[турбопауза|атурбопауза]], уи аҵаҟа [[гомосфера|агомосфера]] ыҟоуп, уаҟа аҳауа еилаҩынтуеит, еилазаашьала еиԥшуп, хыхь — аԥшақәа ахьыҟам, аҳауа [[Молекулярная масса|массала]] еиуеиԥшым арчқәа рҿыгҳарақәа рыла иахьшо [[гетеросфера|агетеросфера]]. * 100 км раҟара — [[Плазмосфера|аплазмосфера]] иалагамҭоуп, уаҟа аионизациа зызу аҳауа [[Магнитное поле Земли|амҳалдызосфера]] аус ацнауеит. * 100 км раҟара — 10 — 20 км иҟоу [[Собственное свечение атмосферы|атмосфера ацәылашара]] зегь реиҳа илашоу анатритә ҿыгҳароуп<ref>{{cite web|title=Airglow|url=http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm|archive-date=2017-02-16|access-date=2017-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216130417/http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm|url-status=live}}</ref>, акосмос аҟынтәи иаку илашо ҿыгҳараны иубоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Физическая энциклопедия |ссылка = |ответственный = А. М. Прохоров |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1988 |том = 1 |страниц = 704 |страницы = 139 |isbn = }} </ref> * 100 км — '''1902 шықәсанӡа ишьақәырӷәӷәоу атмосфера аура''' (арадиоцәқәырԥа аазырԥшуа [[Ионосфера#Слой Е|Кеннелли—Хевисаид]] аионизациа зызуу аҿыгҳара 90 - 120 км аартра иабзоураны)<ref name="автоссылка8">{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |часть = Глава II. Рассказ продолжается |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 21 |isbn = }}</ref>. [[Афаил:Orbitalaltitudes.jpg|center|820px]]{{clear}} === Адгьыл иазааигәоу акосмостә ҵакыра === [[Афаил:Space011.jpg|right|150px]] [[Афаил:20120522144425!Mercury-Redstone 3 - Earth observation - S61-01918 - cut.jpg|right|150px]] [[Афаил:Gemini-9 Angry Alligator.jpg|right|150px]] [[Афаил:View from Gemini 10 2.jpg|right|150px]] [[Афаил:Alexey Akindinov. Gagarin's breakfast. 2011-2012.jpg|right|150px]] [[Афаил:Tracy Caldwell Dyson in Cupola ISS.jpg|right|150px]] [[Афаил:Bruce McCandless II during EVA in 1984.jpg|right|150px]] [[Афаил:ISS-46 Aurora Borealis over the North Pacific Ocean.jpg|right|150px]] [[Афаил:India and Ceylon as seen from the orbiting Gemini-11 spacecraft.jpg|right|150px]] [[Афаил:As08-16-2593 crop.png|right|150px]] [[Афаил:Nasa earth.jpg|right|150px]] [[Афаил:Falcon 9 carrying DSCOVR, 2nd stage with Earth in background (16673034486).png|right|150px]] * 100 км — '''атмосфереи акосмоси рыбжьара жәларбжьаратәи аофициалтә ҳәаа''' - [[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]], [[Аэронавтика|аеронавтикеи]] [[Космонавтика|акосмонавтикеи]] ирыбжьоу аҳәаа. [[Летающий корпус|Иԥыруа акорпуси]] амҵәыжәҩақәеи 100 км инаркны ҵакы рымаӡам, избанзар [[Подъёмная сила|ашьҭыхгатә мчы]] аԥҵаразы аԥырра аццакра [[Первая космическая скорость|актәи акосмостә ццакыра]] еиҳахоит, аҳауатә ԥрыгатә аппарат [[ИСЗ|космостә мҩанызаны]] иҟалоит. Аҭагылазаара аилаӷәӷәара 12 [[квадриллион]] хәҭаҷ 1 дм³ азы<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 158 |isbn = |archivedate = 2021-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101549/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838 }}</ref>, ицәеиқәароу-адәыкрынԥштәыла ажәҩан алашара 0,01-0,0001 кд/м²—уахынлатәи ажәҩан иаҵәа-цәеиқәара алашара иазааигәахоит<ref name="автоссылка10" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 27, 49</ref>. Еизадоу атмосфера аҳаракыра 45 см<ref name="автоссылка6" />. * 100 — 110 км — [[Вход в атмосферу|амҩаныза аилабгара алагамҭа]]: амратә батареиақәа рантеннақәеи рпанельқәеи рбылра<ref>{{Cite web |url=http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |title=Анфимов Н. А. Обеспечение управляемого спуска с орбиты орбитального пилотируемого комплекса «Мир» |access-date=2016-09-25 |archive-date=2016-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011153024/http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |url-status=live }}</ref>. * 108 км<ref name="автоссылка5">Спутник на круговой орбите с такой начальной высотой</ref> — иреиҵаӡоу [[Баллистический коэффициент|абаллистикатә коеффициент]]<ref name="автоссылка11">{{книга |автор = Иванов Н. М., Лысенко Л. Н. |заглавие = Баллистика и навигация космических аппаратов |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Дрофа |год = 2004 |том = |страниц = 544 |страницы = 113 |isbn = }}</ref> змоу амҩаныза аҵыхәтәантәи аикәшара алагара иреиҵаӡоу ҳаракыроуп, аикәшара хыркәшо амҩаныза [[баллистический спуск|абаллистикатә лыбаарахь]] ииасуеит. * 110 км — еиҳа иҳаракны иԥыруа амҩаныза хьанҭа зыгәҭасуа аппарат иреиҵаӡоу аҳаракыра ауп<ref name="автоссылка1" />. * 110 — 120 км<ref name="автоссылка5" /> — ареалтә мҩанызақәа аҵыхәтәантәи реикәшара алагамҭа иреиҵаӡоу аҳаракырақәа роуп<ref name="автоссылка11" />. * 118 км — аҳауатә ԥша аҟынтәи еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рырҩашқәа рахь аиасра<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |title=Где начинается граница космоса? |access-date=2016-04-16 |archive-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425163154/http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |url-status=live }}</ref>. * 120 — 150 км — зхы иақәиҭу-амолекулиартә цашьа аҟынтәи инеиԥынкылоу аӡымҩас ахь аиасра, уаҟа аҳауа аҟәырҷахақәа рхы иақәиҭны реиԥхныҩлара абжьаратәи аура амҩаныза иаабац ашәагаақәа ирҿырԥшхоит 1 инаркны 25 м рҟынӡа<ref>{{книга |автор = Кинг-Хили Д. |заглавие = Теория орбит искусственных спутников в атмосфере / Перевод с англ. Ю.А. Рябова. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Мир |год = 1966 |том = |страниц = 189 |страницы = 21—22 |isbn = }} </ref>. Ижәыло аҳауа арҩаш амҩаныза аԥхьа аилаӷәӷәахара иалагоит, еиҳа аанкыларатә нырра анаҭоит. [[микроспутник|Амикромҩанызақәеи]] аметеорит хәыҷқәеи рзы ари аҳәаа ҵаҟа иҟоуп. * 121 — 122 — [[Разведывательный спутник|имаӡоу амҩанызақәа]] зегь раасҭа илаҟәу ралагарҭатә [[перигей|перигеи]] ауп, урҭ [[апогей|рапогеи]] 266—346 км акәын, аҟазаара аамҭа 1 - 2 мшы<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 526, 527 |isbn = }} </ref>. * 122 км (400 000 фут) — аорбита аҟынтәи ахынҳәраан атмосфера раԥхьатәи иубартә иҟоу цәырҵрақәоуп: ижәыло аҳауа [[Спейс Шаттл|Спеис Шаттл]] ҳәа изышьҭоу амҵәыжәҩа змоу аппарат аныҟәараан ԥынҵала иҭышәыннартәалоит<ref name="lenta-grenze" />. * 130 км<ref name="автоссылка5" /> — адиаметр 2,3 м, акапан 2400 кьыла змоу акәымпыл еиԥшу амҩаныза аҵыхәтәантәи аикәшара алагамҭа аҳаракыра ([[Спускаемый аппарат|СА]] [[Восток (космический корабль)|Восток]] арбагақәа)<ref name=autogenerated1>{{Статья|ссылка=http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81|автор=Митрофанов А.|заглавие=Аэродинамический парадокс спутника|год=1998|язык=ru|издание=Квант|тип=журнал|номер=3|страницы=3—6|issn=0130-2221|archive-date=2016-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911081922/http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81}}</ref><ref>Инженерный справочник по космической технике / [Алатырцев А. А., Алексеев А. И., Байков М. А. и др.] ; Под ред. засл. деят. науки и техники РСФСР, проф., д-ра техн. наук А. В. Солодова. — 2-е изд., перераб. и доп. — Москва : Воениздат, 1977. — 430 с., С. 81</ref>; егьырҭ адыррақәа рыла убарҭ аҭагылазаашьақәа рзы 150 км раҟарашәа<ref>Охоцимский Д Е, Энеев Т М, Таратынова Г П «Определение времени существования искусственного спутника Земли и исследование вековых возмущений его орбиты» УФН 63 33-50 (1957) — 1,18 оборота: посчитано по формуле на стр. 42 с использованием коэффициента 0,04, соответствующего на графике высоте орбиты 145—150 км</ref> * 135 км — [[болид|аболидқәа]] рцәырҵра иреиҳаӡоу ҳаракыроуп<ref>{{книга |автор = Федынский В. В. |заглавие = Метеоры |часть = 3. Полёт метеоров в земной атмосфере |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Государственное издательство технико-теоретической литературы |год = 1956 |том = |страниц = |страницы = |серия = Популярные лекции по астрономии. Выпуск 4 |isbn = }}</ref>. * 150 км<ref name="автоссылка5" /> — геометриала изызҳауа аццакра змоу амҩаныза аҳаракыра ацәыӡуеит, уи иазаанхеит 1-2 аикәшара<ref>{{книга |автор = Александров С. Г., Федоров Р. Е. |заглавие = Советские спутники и космические корабли |часть = Глава I. Общие сведения о космических аппаратах и ракетах. Особенности движения спутников |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство Академии Наук СССР |год = 1961 |издание = 2-е изд. доп. и перераб. |том = |страниц = |страницы = |isbn = }}</ref>; амидель аҵакыра 1 м² (адиаметр 1,14 м) зыкапан 1000 кьыла иҟоу амҩаныза еикәыршарак ала 20 км рыла илбаауеит<ref name=autogenerated1 />. * 150 — 160 км — ҽынлатәи ажәҩан еиқәаҵәахоит<ref name="автоссылка9" /><ref name=Army>{{cite web|title=Space Environment and Orbital Mechanics|url=https://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|publisher=United States Army|access-date=2012-04-24|archive-date=2016-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902144746/http://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|url-status=dead}}</ref>: ажәҩан алашара абла еилнарго иреиҵаӡоу алашара 1{{e|-6}} кд/м² иазааигәахоит<ref name="автоссылка10" /><ref>Hughes J. V., Sky Brightness as a Function of Altitude // Applied Optics, 1964,vol. 3, N 10, p. 1135—1138.</ref><ref>{{книга |автор = Енохович А. С. |заглавие =Справочник по физике.—2-е изд |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина |место = М. |издательство = Просвещение |год = 1990 |том = |страниц = 384 |страницы = 213 |isbn = }} </ref>. * 160 км (100 миль) — цәгьам-бзиам иҭышәынтәалоу [[Низкая околоземная орбита|адгьыл иазааигәоу аорбита лаҟәқәа]] рылагамҭа аҳәаа ауп. * 188 км — раԥхьатәи аԥырҩы дызмам [[Суборбитальный космический полёт|акосмостә ԥырра]] аҳаракыра ([[Баллистическая ракета|аракета]] [[Фау-2]], 1944 ш.)<ref name="pnm-1">{{книга|автор=Walter Dornberger |заглавие=Peenemünde. Moewig Dokumentation (Том 4341) |место=Berlin |издательство=Pabel-Moewig Verlag Kg |год=1984 |страницы=297 |страниц= |isbn=3-8118-4341-9}}</ref><ref name="Dorn_V2">{{книга |автор=[[Дорнбергер, Вальтер|Дорнбергер Вальтер]] |заглавие=Фау-2. Сверхоружие Третьего Рейха. 1930-1945 |оригинал=V-2. The Nazi Rocket Weapon |ссылка=|ответственный=Пер. с англ. И. Е. Полоцка |место=М. |издательство=Центрполиграф |год=2004 |страниц=350 |isbn=5-9524-1444-3}}</ref>. * 200 км — аамҭакьаҿлатәи аҭышәынтәалара змоу еиҳа илаҟәу орбитоуп (мышқәак рҟынӡа). * 302 км — раԥхьатәи аԥырра мҩаԥызго акосмостә ԥырра иреиҳаӡоу аҳаракыра ([[апогей|апогеи]]) ([[Ю. А. Гагарин|И. А. Гагарин]] [[Восток-1]] акосмостә ӷбаҿы, мшаԥымза 12, 1961 ш.). * 320 км — '''ишьақәырӷәӷәоу атмосфера аура 1927 шықәсазы''' — [[Ионосфера#Слой F|Еплтон иҿыгҳара]] аартра)<ref name="автоссылка8" />. * 350 км — акраамҭатәи аҭышәынтәалара змоу еиҳа илаҟәу орбитоуп (шықәсқәак рҟынӡа). * 400 км раҟара — [[Международная космическая станция|Жәларбжьаратәи акосмостә станциа]] аорбита аҳаракыра. [[Ядерное испытание|Аиадертә ԥышәарақәа]] иреиҳау рыҳаракыра ([[Starfish Prime]], 1962 ш.). [[Ядерный взрыв|Аԥжәара]] иаԥнаҵеит аамҭалатәи иԥсабаратәым [[радиационный пояс|арадиациатә маҟа]], уи адгьыл иазааигәоу аорбитақәа рҿы акосмонавтцәа ашьыр алшон, аха убри аамҭазы аԥыррақәа мҩаԥыргомызт. * 500 км — аҩныҵҟатәи [[протон|апротонтә]] [[радиационный пояс|радиациатә маҟа]] алагамҭеи ауаҩы акраамҭа иԥырразы ишәарҭадоу аорбитақәа рхыркәшареи роуп. Абла иазеиҩымдыраауа ажәҩан алашара макьанагьы аҭыԥ амоуп<ref name="автоссылка7" />. * 690 км — [[термосфера|атермосфереи]] [[экзосфера|аекзосфереи]] ([[Термопауза|Атермопауза]], [[экзобаза|аекзобаза]]) рҳәаа абжьаратә ҳаракыра ауп. Аекзобаза иҩахыкны аҳауа амолекулақәа рхы иақәиҭны [[длина свободного пробега|реиԥхныҩлара аура]] еизадоу атмосфера аҳаракыра аасҭа еиҳауп, [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] аасҭа иласны аҩада иԥыруазар, 50 % иреиҳаны [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера аанрыжьыр]] алшоит. * 947 км — адгьыл раԥхьатәи иԥсабаратәым амҩаныза апогеи аҳаракыра ([[Спутник-1|Амҩаныза-1]], 1957 ш.). * 1000 — 1100 км — [[Полярное сияние|аполиартә каҷҷарақәа]] иреиҳаӡоу рыҳаракыра, адгьыл ақәыԥшылараҟынтә аҵыхәтәантәи иубо атмосфера ацәырҵра; аха абжьааԥны 1 кд/м² рҟынӡа алашара<ref>{{книга |автор = Исаев С. И., Пудовкин М. И. |заглавие = Полярные сияния и процессы в магнитосфере Земли |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина |место = Л. |издательство = Наука |год = 1972 |том = |страниц = 244 |страницы = |isbn = 5-7325-0164-9 }} </ref><ref>{{книга |автор = Забелина И. А. |заглавие = Расчёт видимости звёзд и далёких огней |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Машиностроение |год = 1978 |том = |страниц = 184 |страницы = 66 |isbn = }} </ref> ибзианы иубарҭоу акаҷҷарақәа мҩаԥысуеит аҳаракырақәа 90—400 км рҟны. Аилазаара аилаӷәӷәара 400 — 500 [[миллион]] хәҭаҷ 1 дм³ рҟны<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=C3DF7C3F-D2E6-41C0-9A0B-D201E02BAC99 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 168 |isbn = |archive-date = 2023-04-04 |access-date = 2016-06-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230404040835/https://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=C3DF7C3F-D2E6-41C0-9A0B-D201E02BAC99 |url-status = live }}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская Энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 174 |isbn = }} </ref>. * 1300 км — '''ашәҟәы иҭагалоу атмосфера аҳәаа 1950 шықәсазы'''<ref>Большая Советская Энциклопедия, 3 том. Изд. 2-е. М., «Советская Энциклопедия», 1950. — С. 377</ref>. * 1320 км — [[Баллистическая ракета|абаллистикатә ракета]] атраекториа иреиҳаӡоу аҳаракыра 10 нызқь км абжьаӡараҿы аԥырраан<ref>Николаев М. Н. Ракета против ракеты. М., Воениздат, 1963. С. 64</ref>. * 1372 км — Амзахь раԥхьатәи аԥыррақәа ҟалаанӡа ауаҩы илиршаз иреиҳау аҳаракыра; акосмонавтцәа раԥхьаӡакәны ирбеит баша ихаргьежьу [[горизонт|алаԥшҳәаа]] акәымкәа, Адгьыл ахыгьежьаара (аӷба «[[Джемини-11|Џьемини-11]]», цәыббрамза 2, 1966 ш.)<ref>{{Cite web |url=http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |title=Adcock G. Gemini Space Program--Finally, Success |access-date=2017-03-04 |archive-date=2017-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305193819/http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |url-status=live }}</ref>. * 2000 км — [[Низкая околоземная орбита|адгьыл иазааигәоу аорбита лаҟәқәеи]] [[средняя околоземная орбита|абжьаратә орбитақәеи]] рыбжьара инықәырԥшны иарбоу аҳәаа. Атмосфера амҩанызақәа анырра рнаҭом, урҭ аорбитаҿы акыр зқьышықәсақәа рыҩнуҵҟа аҟазаара рылшоит. * 3000 км — аҩныҵҟатәи арадиациатә маҟа апротонқәа раара иреиҳаӡоу аиҭаҟалара (0,5 — 1 [[Грей (единица измерения)|Гр]]/сааҭ рҟынӡа — сааҭқәак рыҩнуҵҟа аԥырра иалагӡаны ԥсышьацәгьа узҭо ҩаӡароуп)<ref>{{книга |автор = Бубнов И. Я., Каманин Л. Н |заглавие = Обитаемые космические станции |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1964 |том = |страниц = 192 |страницы = |isbn = }} </ref>. * 12756,49 км — апланета [[Адгьыл|Адгьыл]] [[экватор|аекваториалтә]] [[диаметр]] иаҟароу абжьаӡаранӡа ҳнаскьеит. * 17 000 км — уахыки-ҽнаки рыла 0,4 Гр рҟынӡа адәахьтәи [[электрон|аелектронтә]] [[Радиационный пояс|радиациатә маҟа]] аинтенсивра иреиҳаӡоу аҩаӡара<ref>{{книга |автор = Уманский С. П. |заглавие = Человек в космосе |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1970 |том = |страниц = 192 |страницы = 23 |isbn = }} </ref>. * 27 743 км — заанаҵы иаарԥшу астероид [[2012 DA14]] (мышкы еиҳаны) аԥырра абжьаӡара. * 35 786 км — адгьыл иазааигәоу [[средняя околоземная орбита|абжьаратәии]] [[высокая околоземная орбита|иҳаракуи аорбитақәа]] ирыбжьоу аҳәаа.<br>[[Геостационарная орбита|Агеостационартә орбита]] аҳаракыра, ас еиԥш иҟоу аорбитаҿы амҩаныза еснагь [[экватор|аекватор]] аҟны кәаԥк иахакнаҳазаауеит. Ари аҳаракыраҿы ахәҭаҷқәа реилаӷәӷәара ~20 – 30 нызқь аӡри атомқәа дм³ аҟны иҟалоит<ref>{{книга |автор = |заглавие =Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская Энциклопедия |год = 1968 |том = |страниц = 528 |страницы = 451 |isbn = }} </ref>. * 80 000 км раҟара — '''XX ашәышықәса актәи азбжазы атмосфера атеориатә ҳәаа'''. Атмосфера зегьы адгьыл еиҟараны иацгьежьуазҭгьы, аекватор аҿы ари аҳаракыраҟынтә [[центробежная сила|агәҭантәи амч]] адхалара еиҳахон, уи аҳәаа иҭыҵыз аҳауа амолекулақәа хара-бӷьара еимбӷьыжәаа ицон<ref>{{книга |автор = |заглавие = [[Техническая энциклопедия]]. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = ОГИЗ РСФСР |год = 1939 |том = 1 |страниц = 1184 |страницы = 1012 |isbn = }}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = [[Enciclopedia Espasa|Enciclopedia universal ilustrada europeo-americana]] |ссылка = |ответственный = |место = |издательство = |год = 1907 |том = VI |страниц = 1079 |страницы = 931 |isbn = }}</ref>. Аҳәаа ареалтә ҳәаа иазааигәахеит, [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера аԥсаҟьара]] ацәырҵрагьы аҭыԥ амоуп, аха уи зыхҟьо [[Экзосфера|аекзосфера]] амҽхак зегьы аҿы Амра [[Солнечное излучение|аԥхарратәи]] [[Солнечный ветер|акорпускулиартәи]] анырра ауп. * 90 000 км раҟара — [[Магнитосфера Земли|Адгьыл амҳалдызасфереи]] [[Солнечный ветер|амратә ԥшеи]] реидыслара иарҿиаз [[Головная ударная волна|ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥа хада]] аҟынӡа абжьаӡара ауп. * 100 000 км — Амра аганахьала Адгьыл [[Экзосфера|аекзосфера]] ([[геокорона|агеогәыргьын]]) хыхьтәи аҳәаа<ref name="aes2">[http://astro.lnu.edu.ua/astro/bukvy/g.pdf Геокорона] // [http://astro.lnu.edu.ua/astro Астрономічний енциклопедичний словник] / За загальною редакцією І. А. Климишина та А. О. Корсунь. — Львів, 2003. — С. 109. — ISBN 966-613-263-X. {{In lang|uk}}</ref>, [[Солнечная активность|амра активра]] аныҳараку уи Адгьыл адиаметрқәа 5 рҟынӡа еилаӷәӷәахоит (~60 нызқь км). Аха ашәшьыратә ган ала амра аԥша зысуа аекзосфера «аҵыхәа» аҵыхәтәантәи ашьҭақәа убар алшоит адгьыл адиаметрқәа 50—100 (600—1200 нызқь км) рҟынӡа<ref>{{книга |автор = Koskinen, Hannu |заглавие = Physics of Space Storms: From the Surface of the Sun to the Earth |ссылка = https://books.google.ru/books?id=cO0nwfhXVjUC&pg=PA32&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |ответственный = |место = Berlin |издательство = Springer-Verlag Berlin Heidelberg |год = 2011 |том = |страниц = |страницы = 42 |isbn = ISBN 3-642-00310-9 }} </ref>. [[Лунный месяц|Есымза]] ԥшьымш рыҩныҵҟа уи аҵыхәа Амза иахысуеит<ref>{{cite book|last1=Mendillo|first1=Michael|chapter=The atmosphere of the moon|title=Earth-Moon Relationships|page=275|location=Padova, Italy at the Accademia Galileiana Di Scienze Lettere Ed Arti|date=November 8–10, 2000|editor1-first=Cesare|editor1-last=Barbieri|editor2-first=Francesca|editor2-last=Rampazzi|publisher=Springer|isbn=0-7923-7089-9|url=https://books.google.com/books?id=vpVg1hGlVDUC&pg=PA275}}</ref><ref>Межпланетная среда и физика магнитосферы : [Сборник статей / Редколлегия: Г. А. Скуридин (отв. ред.) и др.] ; АН СССР. Ин-т косм. исследований. — Москва : Наука, 1972. — 211 с., С. 112</ref>. [[Афаил:Moon-Earth.jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Межпланетное пространство|Апланетабжьаратә ҵакыра]] === [[Афаил:Earth rising above the lunar horizon.jpg|right|150px]] [[Афаил:Hertzsprung in Light and Shadow (art002e021296).jpg|right|150px]] [[Афаил:Earth and Moon seen from 183 million kilometers by MESSENGER (cropped).png|right|150px]] [[Афаил:Simulated view from Voyager 1 looking toward the Sun (EOSS).jpg|right|150px]] [[Афаил:Sedna mystery deepens as Hubble offers best look at farthest planetoid (artist's impression) (opo0414e).jpg|right|150px]] [[Афаил:Heliopause diagram.png|right|150px]] * 260 000 км — ахьанҭара асфера арадиус, Адгьыл адхалара Амра адхалара иахьаԥнаго. * 363 104 — 405 696 км — Амза аорбита Адгьыл иахыкны аҳаракыра (30 Адгьыл адиаметрқәа). Адгьылтә орбита акәша-мыкәша апланетабжьаратә ҭыԥҭаӡара аилазаара аилаӷәӷәара ([[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аилаӷәӷәара) 5 — 10 нызқь хәҭаҷқәа 1 дм³ аҟны 200 000 хәҭаҷ рҟынӡа 1 дм³ аҟны [[Солнечная вспышка|амра ашәалҟьамрақәа]] раан<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 292 |isbn = }} </ref> * 406 778 км — ауаҩы дахьыҟаз аҳаракыра абсолиуттә рекорд: [[Артемида-2]] мшаԥымза 6, 2026 ш. Уи иаԥхьанеиуаз арекорд «[[Аполлон-13]]» мшаԥымза 14, 1970 ш. 400 171 км<ref>{{Cite web |last=Wall |first=Mike |date=2026-04-06 |title=Artemis 2 breaks humanity's all-time distance record during historic loop around the moon |url=https://www.space.com/space-exploration/artemis/artemis-2-breaks-humanitys-all-time-distance-record-during-historic-loop-around-the-moon |access-date=2026-04-06 |website=Space.com |language=en-US}}</ref> ма {{Ахыԥхьаӡара|401056|акилометр}}<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40000 Astronaut] // Encyclopædia Britannica Online. {{In lang|en}}</ref> * 928 000 км — [[Сфера действия тяготения|Адгьыл агравитациатә нырра асфера]] арадиус, уаҟа акосмостә цәеижьқәа рныҟәара инықәырԥшшәа адгьыл афокус аҿы иҟоу [[Законы Кеплера|кеплертәи аорбита]] ала аныҟәара иашьашәалоит. Анаҩс Амра адхалара асфера иалҵыз ацәеижьқәа аднахалалоит. * 1 497 000 км — Адгьыл [[Сфера Хилла|Хилл исфера]] арадиуси уи аорбитатә мҩанызақәа иреиҳау рыҳаракыреи роуп. [[Точки Лагранжа|Алибрациа акәаԥқәа]] руакы аҟынӡа абжьаӡара L2, зыҟны уахь иақәшәо ацәеижьқәа агравитациатә еибакапанраҿы иҟоу насгьы Адгьылгьы Амрагьы ирымҩанызақәоу, еиԥшу [[Сидерический период|аикәшаратә аамҭа]] шықәсык рыманы<ref>{{книга |автор = Левантовский В.И. |заглавие = Механика космического полёта в элементарном изложении, 3-е изд. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука |год = 1980 |том = |страниц = 512 |страницы = 360 |isbn = }} </ref>. [[Гало-орбита|Ари акәаԥ ахь инагоу]] акосмостә станциа атраекториа арҽеираҿы абылтәы иреиҵаӡоу ахарџь аманы еснагь Адгьыл иашьҭанеиуазаарын, уи ашәшьыраҿы иагьыҟалон. * 21 000 000 км — иԥыруа аобиектқәа рахь Адгьыл [[Гравитационное взаимодействие|агравитациатә нырра]] ыӡуеит ҳәа иуԥхьаӡар алшоит<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />. * 40 000 000 км — Адгьыл инаркны ааигәатәи апланета ду [[Венера]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. * 56 000 000 — 58 000 000 км — [[Противостояние планеты|Аиҿагылара дуқәа]] раан [[Марс]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. * 149597870,7 км — Адгьыл инаркны [[Амра|Амра]] аҟынӡа ибжьаратәу абжьаӡара. Ари абжьаӡара Амратә системаҿы абжьаӡарақәа шәага-загас ирымоуп, [[астрономическая единица|астрономиатә цыра]] ([[а. е.|а.ц.]]) ҳәа иагьашьҭоуп. [[Свет|Алашара]] ари абжьаӡара иахысуеит 500 секунд (8 минуҭки 20 секунди) раҟара рыла. * 590 000 000 км — Адгьыл инаркны ааигәатәи [[Газовая планета|арчытә планета ду]] [[Иупитер|Иупитер]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. Анаҩстәи ахыԥхьаӡарақәа Амра аҟынтәи абжьаӡара аадырԥшуеит. * 4 500 000 000 км (4,5 [[миллиард]] км, 30 [[а. е.|а.ц.]]) — амра иазааигәоу [[Межпланетное пространство|апланетабжьаратә ҵакыра]] аҳәаа арадиус — зегь реиҳа ихароу апланета ду [[Нептун]] аорбита арадиус. Коипер имаҟа алагамҭа. * 8 230 000 000 км (55 а.ц.) — [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] харатәи аҳәаа — апланета ҵан [[Плутон]] злахәу аҵаа планетақәа рмаҟа. Зорбитақәа еиҵыхны еицырдыруа [[Транснептуновый объект|транснептунтә обиектқәаки]] [[Короткопериодическая комета|апериод кьаҿтә кометақәеи]] рыла ишьақәгылоу [[Рассеянный диск|Иԥсаҟьоу адиск]] алагамҭа. * 11 384 000 000 км — Апланета ҟаԥшь маҷ [[(90377) Седна|Седна]] [[перигелий|аперигели]] 2076 шықәсазы, Иԥсаҟьоу адиски Оорт Аԥсҭҳәеи рыбжьара еиҭаҵратә хҭысуп (шәахә ҵаҟа). Уи ашьҭахь апланета фнызқь шықәса рыҩнуҵҟатәи еиҵыху аорбита ала Амра 140—150 млрд км иацәыхароу [[Афелий|афелиҟа]] аԥырра иалагоит. * 11 — 14 млрд км — [[Гелиосфера|агелиосфера]] аҳәаа, уаҟа [[солнечный ветер|амратә ԥша]] абжьаԥысратә ццакыра аманы [[межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьар]] иақәшәоит, ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥагьы аԥнаҵоит, '''[[Межзвёздное пространство|аеҵәабжьаратә ҵакыра]] алагамҭа.''' * 23 337 267 829 км (156 а.ц.) — Амра инаркны зегь реиҳа ихароу аеҵәабжьаратә автоматикатә [[Космический аппарат|космостә аппарат]] [[Вояджер-1|Воиаџьер-1]] аҟынӡа абжьаӡара, мшаԥымза 24, 2022 шықәсазы. * 35 000 000 000 км (35 [[млрд]] км, 230 а.ц.) — Амратә система аеҵәабжьаратә маҭәашьар ала ахатәы ныҟәарала ишьақәнаргылаз [[Головная ударная волна#Головная ударная волна вокруг Солнечной системы|ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥа хада]] ҳәа агәаанагара ззыҟоу аҟынӡа абжьаӡара. * 65 000 000 000 км — аппарат [[Вояджер-1|Воиаџьер-1]] аҟынӡа абжьаӡара 2100 шықәсазы. [[Афаил:Иерархия масштабов во Вселенной ab.png|center|820px]]{{clear}} === Аеҵәабжьаратә ҵакыра === {{Main|Аеҵәабжьаратәи аҭыԥ}} [[Афаил:Kuiper belt - Oort cloud-ab.svg|right|150px]] [[Афаил:StarsNearSun.svg|right|150px]] [[Афаил:Flying among the closest stars to the Solar System.ogg|right|150px]] <!--[[Афаил:Nearest stars red-green.png|right|150px]]--> [[Афаил:Local bubble ru.png|right|150px]] [[Афаил:Orion Arm ru.jpg|right|150px]] [[Афаил:Milky Way full annotated ab.jpg|right|150px]] {{See also|Акосмос ҵаула аобиект}} * 300 000 000 000 км (300 млрд км) раҟара — [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] аҩнуҵҟа иҟоу [[Облако Хиллса|Хиллс иԥсҭҳәа]] ааигәатәи аҳәаа — аҵаа ԥҽыхақәа реизарҭа ду, аха даара иҵаӷоу акәымпыл еиԥшу, ашьшьыҳәа зорбитақәа ирныланы инеиуа. Иналаршә-ҩаларшәны уи аԥҭа иалҵны [[Амра|Амра]] ианазааигәахо, урҭ [[Долгопериодическая комета|апериод ду змоу кометақәаны]] иҟалоит. * 4 500 000 000 000 км (4,5 [[триллион|трлн]] км) — Оорт иԥсҭҳәа аҟынтәи амра иазааигәоу аҭыԥ ахь акометақәа рҵыхәтәа цәырызго агипотезатә планета [[Тюхе (гипотетическая планета)|Тиухе]] аорбита аҟынӡа абжьаӡара. * 9460730472580,8 км (инықәырԥшшәа 9,5 трлн км) — [[световой год|алашаратә шықәса]] — [[Скорость света|299 792 км/с аццакра]] змоу алашара шықәсак иалагӡаны изхысуа абжьаӡара. Аеҵәабжьаратәи агалактикабжьаратәи абжьаӡарақәа ршәара иазырхоуп. * 15 000 000 000 000 км рҟынӡа — акометақәа Амрахь раара зхароу аеҵәа [[Немезида (звезда)|Немезид]] Амра агипотезатә мҩаныза аԥшаара алшоит. * 20 000 000 000 000 км рҟынӡа (20 трлн км, [[Световой год|ҩ-лашара шықәсак]]) — Амратә система агравитациатә ҳәаақәа ([[Сфера Хилла|Хилл Исфера]]) — [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] адәахьтәи аҳәаа, Амра амҩанызақәа (апланетақәа, акометақәа, агипотезатә лашаратә еҵәақәа) рыҟазаара иреиҳаӡоу ахарара. * 30 856 776 000 000 км — 1 [[парсек]] — аеҵәабжьаратә бжьаӡарақәа ршәара еиҳа ипрофессионалтәу астрономиатә цыра ауп, алашаратә шықәсақәа 3,2616 иаҟароуп. * 40 000 000 000 000 км (40 трлн км, 4,243 лашара шықәса) раҟара — иаҳзааигәоу еицырдыруа аеҵәа [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] аҟынӡа абжьаӡара. * 56 000 000 000 000 км (56 трлн км, 5,96 лашара шықәса — иԥыруа [[Звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]] аҟынӡа абжьаӡара. Уи ахь анашьҭра азԥхьагәаҭан 1970-тәи ашықәсқәа инадыркны реалла апроект ҟазҵо аԥырҩы дызҭам [[Дедал (проект)|аппарат «Дедал»]], уаҩытәыҩсатә ԥсҭазаарак аҩныҵҟа аԥырра, аинформациагьы аацҳара зылшо (50 шықәса инарзынаԥшуа). * 100 000 000 000 000 км (100 трлн км, 10,57 лашара шықәса) — ари арадиус аҩныҵҟа иҟоуп [[Список ближайших звёзд|ааигәатәи аеҵәақәа]] 18, Амрагьы налаҵаны. * 300 000 000 000 000 км (300 трлн км, 30 лашара шықәса) ирзынаԥшуа — '''[[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа]]''' ашәагаа, уажәы Амратә система (ари аԥҭа аилазаара аилаӷәӷәара 300 атом 1 дм³ азы) изгәылсны инеиуа. * 3 000 000 000 000 000 км (3 [[квадриллион|аквадрлн]] км, 300 лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Местный пузырь|Аҭыԥантәи арчытә ԥышҭарч]]''' ашәагаа, уи иалоуп Амратә система змоу Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа (аилазаара аилаӷәӷәара 50 атом 1 дм³ азы). * 33 000 000 000 000 000 км (33 аквадрлн км, 3500 лашара шықәса) — [[Галактический рукав|агалактикатә]] '''[[Рукав Ориона|Орион имаӷра]]''' ашәпара, зыҩнуҵҟатәи аҵкар азааигәара Аҭыԥантәи аԥышҭарч ыҟоу. * 300 000 000 000 000 000 км (300 аквадрлн км) — Амра инаркны ҳгалактика [[Галактическое гало|агало]] ааигәатәи адәахьтәи аҵкар '''[[Асар Рымҩа|Асар Рымҩа]]''' аҟынӡа абжьаӡара (англ. '''Milky Way'''). XIX ашәышықәса нҵәаанӡа Агалактика Адунеи зегьы аҳәаа акәны иԥхьаӡан. * 1 000 000 000 000 000 000 км (1 [[Квинтиллион|квинтлн]] км, 100 нызқь лашара шықәса) инарзынаԥшуа — ҳгалактика Асар Рымҩа адиаметр, уаҟа 200—400 миллиард аеҵәа ыҟоуп, иааизакны акапан [[Акылҳара еиқәаҵәа|акылҳара еиқәаҵәақәеи]], [[Тёмная материя|аматериа лашьцеи]], егьырҭ иумбо аобиектқәеи шацу — 3 триллион Мрак инарзынаԥшуа. Уи анҭыҵ инаӡоит еиқәаҵәоу, иҭацәу, иеҵәадоу [[межгалактическое пространство|агалактикабжьаратә ҵакыра]], ателескоп ада аарла еилургартә иҟоу ааигәатәи галактикақәак ршәыта хәыҷқәа рыманы. Агалактикабжьаратә ҵакыра амҽхак аеҵәабжьаратә ҵакыра амҽхак акырынтә еиҳауп, уи аилазаара аилаӷәӷәара — 1 аӡри атом 1 дм³ азы аасҭа еиҵоуп. [[Афаил:Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Межгалактическое пространство|Агалактикабжьаратә ҵакыра]] === [[Афаил:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg||right|150px]] [[Афаил:5 Local Galactic Group (blank).png|right|150px]] [[Афаил:Local supercluster.jpg|right|150px]] [[Афаил:Nearsc rus.gif|right|150px]] [[Афаил:Structure of the Universe.jpg|right|150px|Ари асахьа «акосмостә бызкаҭаҳа»ҳәа изышьҭоу Адунеи абызкаҭаҳа амасштаб иахәҭакуп. Арҭ арахәыц дуқәа еиҳарак агалактикақәа рыбжьара иҟоу аҭыԥҭаӡараҿы иҟоу аматериа лашьца ала ишьақәгылоуп. Ахыҵхырҭа: НАСА, ЕКА, Е. Холлман (Колорадотәи Ауниверситет, Боулдер)]] [[Афаил:Observable universe logarithmic illustration.png|right|150px]] * 5 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 5 [[квинтиллион]] км) инарзынаԥшуа — ҳгалактикеи уи амҩанызақәа [[Карликовая галактика|аҵан галактикақәеи]], зынӡа 15 галактика, злахәу '''[[Подгруппа Млечного Пути|Асар Рымҩа агәыԥхәҭа]]''' ашәагаа. Урҭ рахьтә зегь реиҳа еицырдыруа [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] [[Малое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Маҷи]] роуп, 4 миллиард шықәса рышьҭахь урҭ ҳгалактика илбаанадар ҟалап. * 30 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 30 [[квинтиллион]] км, инықәырԥшшәа 1 млн парсек) инарзынаԥшуа — '''[[Местная группа|Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ]]''' ашәагаа, уахь иаҵанакуеит агәылацәа дуқәа хԥа: Асар Рымҩа, [[Галактика Андромеды|Андромеда Агалактика]], [[Галактика Треугольника|Ахкәакь Агалактика]], иара убас хыԥхьаӡара рацәала аҵан галактикақәа (50 галактика инареиҳаны). Андромеда агалактикеи ҳгалактикеи 120 км/с рҟынӡа аццакрала еизааигәахоит, 4—5 миллиард шықәса раҟара рышьҭахь [[Столкновение Млечного Пути и Галактики Андромеды|еиҿасыр ҟалап]]. * 220 000 000 000 000 000 000 км (220 [[квинтиллион]] км, инықәырԥшшәа 23 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ злахәу '''[[Местный лист|Аҭыԥантәи абӷьыц]]''' ашәагаа. * 2 000 000 000 000 000 000 000 км (2 [[секстиллион|асекстиллион]] км, 200 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Местное сверхскопление галактик|Агалактикақәа аҭыԥантәи реилалара ду]] (Аҭыԥҳа Лскоплениа Ду)''' (30 нызқь галактика рҟынӡа, акапан [[квадриллион]] Мрак рҟынӡа инаӡоит) ашәагаа. * 4 900 000 000 000 000 000 000 км (4,9 асекстиллион км, 520 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — Еиҳагьы идуу аилалара '''[[Ланиакея|Ланиакеиа]] («Идуӡӡоу ажәҩан»)''' ашәагаа, уахь иаҵанакуеит Аҭыԥҳа леилалара дуи иааҳакәыршаны иҟоу агалактикақәа, ҳара ҳтәгьы налаҵаны, 500 км/с рҟынӡа агьежьра аццакрала иныҟәо [[Великий аттрактор|аттрактор Дуи]] 100 нызқьла агалактикақәа, уи акапан 100 [[квадриллион]] Мра рҟынӡа ыҟоуп. * 10 000 000 000 000 000 000 000 км (10 [[секстиллион]] км, 1 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Комплекс сверхскоплений Рыб-Кита|Аԥсыӡ-Кит аилалара дуқәа ркомплекс]]''' аура, макьана агалактикатә рахәыцқәеи ҳахьынхо Аԥсыӡ-Кит агипереилалареи ҳәа изышьҭоу (60 галактика реизакрақәа, Ланиакеиа икапанқәа 10, мамзаргьы [[квинтиллион|квинтиллионк]] рҟынӡа Амрақәа). * 100 000 000 000 000 000 000 000 км рҟынӡа — иахьа еицырдыруа [[войд|авоид]] дуқәа ируаку [[Реликтовое холодное пятно|Асупервоид Еридан]] аҟынӡа 1 млрд лашара шықәса раҟара абжьаӡара. Ари иҭацәу аҭыԥҭаӡара дуӡӡа агәҭантәи ахырхарҭақәа рҿы аеҵәақәеи агалактикақәеи ыҟаӡам, шамахамзар зынӡаск иаабац аматериа ыҟаӡам, уи аилазаара аилаӷәӷәара Адунеи абжьаратәи аилаӷәӷәара аҟынтәи 10%, мамзаргьы 1 аӡри атом 1—2 м³ рҟны. Акосмонавт ателескоп ду ада авоид агәҭаны акгьы изеилыргомызт, алашьцара ада.<br>Арыӷьарахьала асахьаҿы Адунеи акубтә ҭаԥҟараҿы иубарҭоуп хыԥхьаӡара рацәала агалактикатә рахәыцқәа рыбжьара ашәах аҟны иҟоу акакаҷқәа реиԥш шәкыла идуу, иара убас имаҷу авоидқәа жәпакы. Авоидқәа рымҽхак арахәыцқәа рымҽхак аасҭа акырӡа еиҳауп. * 100 000 000 000 000 000 000 000 км (100 [[секстиллион]] км, 10 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Великая стена Геркулес — Северная Корона|Геркулес иҭыӡ дуӡӡа]] — Аҩадатәи агәыргьын''' аура, иахьа [[Метагалактика|иубарҭоу Адунеи]] аҿы зегь реиҳа еицырдыруа асуперструктура ду. 10 млрд лашара шықәса раҟара иаҳцәыхароуп. Ҿыц ииз Ҳамра иахылҵуа алашара уажәы аҭӡамц Ду ахь мҩабжара иҟоуп, Амра анҭахалак ауп уанӡа ианнаӡо. * инықәырԥшшәа 250 000 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 250 [[секстиллион]] км, 26 млрд лашара шықәса инареиҳаны) — '''[[Метагалактика|иубо Адунеи]]''' аҿы амаҭәашьар (агалактикақәеи аеҵәақәеи) [[Список наиболее удалённых астрономических объектов|абара аҳәаақәа]] ршәагаа (2 триллион галактикак рҟынӡа). * 870 000 000 000 000 000 000 000 км (870 [[секстиллион]] км, 92 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — [[Метагалактика|иубо Адунеи]] аҿы '''[[Реликтовое излучение|ашәахәаркрақәа]] рбара аҳәаақәа''' рышәагаа. == Акосмос ааигәеи акосмос хареи рахь ацәырҵразы ихымԥадатәиу аццакрақәа == Аорбитахь ацәырҵразы ацәеижь иалкаау аццакра аҟынӡа инаӡароуп. Адгьыл азы акосмостә ццакырақәа: * [[Первая космическая скорость|Актәи акосмостә ццакыра]] — 7,9 км/с — Адгьыл акәша-мыкәша аорбитахь ацәырҵразы аццакра; * [[Вторая космическая скорость|Аҩбатәи акосмостә ццакыра]] — 11,1 км/с — адгьыл адхалара асфера алҵреи апланетабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра; * [[Третья космическая скорость|Ахԥатәи акосмостә ццакыра]] — 16,67 км/с — Амра адхалара аусхк алҵреи аеҵәабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра; * [[Четвёртая космическая скорость|Аԥшьбатәи акосмостә ццакыра]] — 550 км/с инарзынаԥшуа — агалактика Асар Рымҩа адхалара аусхк алҵреи агалактикабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра. Еиҿҳарԥшуазар, агалактика агәҭа иаҿырԥшны Амра аныҟәара аццакра 220 км/с рҟынӡа инаӡоит. Аццакрақәа руак иарбоу аасҭа еиҵахар, ацәеижь уи азы аорбитахь изцәырҵуам (ашьақәырӷәӷәара иашоуп иарбоу аццакра ала Адгьыл ақәыԥшылараҟынтә адәықәлареи адхаларада анаҩстәи аныҟәареи рзы мацара). Ас еиԥш аццакрақәа рынагӡаразы иарбанызаалак ахимиатә былтәы ахархәараан абылтәы ҵаӷа ала аус зуа [[многоступенчатая ракета|ашьаҿарацәатә ракета]] шаҭахыз раԥхьа еилызкааз [[Константин Эдуардович Циолковский|Константин Едуард-иԥа Циолковски]] иакәын. Акосмостә аппарат [[ионный двигатель|аионтә рныҟәага]] мацара ахархәарала адәықәҵара аццакра адгьылтә орбитахь ацәыргаразы иазхом, аха апланетабжьаратә космостә ҵакыраҿы аныҟәареи аманиоврҟаҵареи рзы уи уаҳа наҭахымкәа ианаалоит, ахархәарагьы амоуп. == Акосмостә ҵакыра азинтә режим == {{main|Жәларбжьаратәи акосмостә зин}} Акосмостә ҵакыреи ажәҩан ацәеижьқәеи рзинтә режим ҳәаақәнаҵоит [[Генеральная Ассамблея ООН|Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа Хада]] арезолиуциақәа рсериеи (урҭ рахьынтә аҵак ҷыда амоуп арезолиуциа 1962 (XVIII)) [[Договор о космосе|1967 шықәсазтәи акосмос азы Аиқәшаҳаҭреи]]. Ари арежим аелемент хадақәа иреиуоуп акосмоси жәҩантә цәеижьқәеи азеиԥш хархәаратә ҵакыраны иахьыԥхьаӡоу ([[res communis]]), акосмоси жәҩантә цәеижьқәеи жәларбжьаратәи азин инақәыршәаны адискриминациа ада аҳәынҭқаррақәа зегьы рзы рыҭҵаареи рхархәареи рзы иахьаарту, ажәҩантә цәеижьқәа рраионқәа зегьы рахь рхы иақәиҭны анеираан. Акосмос азы Аиқәшаҳаҭра Алахәылацәа рхы иадырҵеит аиадертә бџьар, мамзаргьы амассатә нырҵәагатә бџьар хкқәа змоу иарбанызаалак аобиектқәа Адгьыл акәша-мыкәша аорбитахь рнамгара, ажәҩантә цәеижьқәа рҿы ас еиԥш иҟоу абџьар ақәмыргылара, акосмостә ҵакыраҿы ас еиԥш иҟоу абџьар иарбанызаалак даҽа знеишьак алагьы аҭыԥ амҭара. Аха ари аҭагылазаашьа адоктриналтә еилыркаара иарбоу ақәиҭымтәра асуборбитатә аҵанакӡом, даҽакала иуҳәозар, Адгьыл акәша-мыкәша инагӡаны гьежьрак иадамхаргьы иҟазымҵо, аиадертә бџьар змоу аобиектқәа, даҽакала иуҳәозар [[межконтинентальные баллистические ракеты|аконтинентбжьаратә баллистикатә ракетақәа]] акосмос рхыԥраара (СССР-и ЕАА-и 1979 шықәсазы рнапы зҵарҩыз Аиқәшаҳаҭра [[Переговоры об ограничении стратегических вооружений#ОСВ-II|ОСВ-2]] уи алахәылацәа рзы [[Система частично-орбитального бомбометания|хәҭакахьала аорбитатә ракетақәа]] рзин ааннакылеит), иара убас акосмос аҿы иаабац абџьар змоу аобиектқәа аӷбаҿы рыргылара<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |title=Правовой режим космического пространства |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160459/https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |url-status=live }}</ref>. Аха анкьа ифантастикатәызшәа иубоз акосмостә ресурсқәа рыҵхра аидеиақәа рыпрактикатә ларҵәарахьы аиасра апроблема ҿыцқәа цәырнагоит. 2020 шықәсазы 30 инареиҳаны еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи аекспертцәа иазгәарҭеит акосмостә мазара аҵхра аганахьала еилыкка иҟоу жәларбжьаратәи аԥҟарақәа рыҟамзаара изыхәҭоу аилахәырақәа рзы ауадаҩрақәа шцәырнаго. Убри азы аҳәынҭқаррақәа амилаҭтә актқәа рыдыркылоит урҭ рыдгыларазы, русура аҭышәныртәаларазы. Убас 2015 шықәсазы [[США|ЕАА]] рҟны ирыдыркылеит акоммерциатә космостә дәықәҵарақәа реицлабратә лшаразы Азакәан, мамзаргьы ахатәы космостә еиндаҭларалшара агәацԥыҳәаразы азакәан (Commercial Space Launch Competitiveness Act of 2015) ЕАА атәылауаа азин рнаҭоит апланетақәеи астероидқәеи аус рыдулара рхы иақәиҭны аҽазыҟаҵара, абасала ироуз аресурсқәа, аӡи аминералқәеи (аха зыԥсы ҭоу аобиектқәа ракәымкәа) рымазаара, рхархәара. Аиԥш—зеиԥшу азакәанқәа рыдыркылеит 2017 - 2021 шықәсқәа рзы [[ОАЭ|Еиду Арабтә Емиратқәа]], [[Лиуксембург|Лиуксембург]], [[Иапониа|Иапониа]]<ref>{{Cite web |url=https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |title=Попова С.М. — Регулирование добычи космических ресурсов: создание международного правового обычая // Право и политика. – 2022. – № 12. – С. 1 - 28 |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160325/https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |url-status=live }}</ref>. == Ахҳәаақәа == {{Reflist|group=Акомм.}} == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == * Черняков И. H., Дмитриев M. Т., Непомнящий С. И. Атмосфера Земли // Большая медицинская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 2. — С. 336—342. == Азхьарԥшқәа == * [http://heritage.stsci.edu/gallery/galindex.html Галерея фотографий, полученных при помощи телескопа Хаббл]{{In lang|en}} * [https://www.youtube.com/watch?v=TXxbrCVL2Q0 Сравнение планет, звёзд и галактик]{{In lang|ru}} * [https://web.archive.org/web/20110126061648/http://www.usap.org.ua/observatory/wwt Виртуальная обсерватория USAP]{{In lang|en}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:космостә ҵакыра}} [[Акатегориа:Акосмос]] [[Акатегориа:Авакуум]] [[Акатегориа:Адемилитаризациа зызуу азонақәа]] k24lf1e6htu5i9adj5yj26j16el9xnl 174954 174950 2026-10-11T08:12:12Z Nart17 17397 Защитил страницу [[Акосмостә ҵакыра]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно)) 174950 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Atmosphere_layers-ru.svg|thumb|150px|Атмосфера аҳәаақәа]]'''Акосмостә ҵакыра''', '''акосмос''' ({{lang-grc|κόσμος}} — «аиҿкаа», «аиҿкаара») — [[Небесное тело|ажәҩан ацәеижьқәа]] [[Атмосфера|ратмосферақәа]] рҳәаақәа рынҭыҵ ишьҭоу [[Адунеи|Адунеи]] иҭацәу аҭыԥқәа. Акосмос зынӡаск иҭацәу ҵакыраӡам: уи иалоуп, аилаӷәӷәара даара ишылаҟәугьы, [[межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьар]] (еиҳарак аӡри [[ион|аионқәеи]] [[атом|атомқәеи]]), [[космические лучи|акосмостә шәахәақәеи]] [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркреи]], иара убас агипотезатә [[тёмная материя|материа лашьца]]. == Аетимологиа == Аханатәтәи аилкаараҿы абырзен термин «[[Космос (философия)|акосмос]]» (адунеиеиҿкаара) афилософиатә шьаҭа аман, [[Адунеи|Адунеи]] агәы — [[Адгьыл|Адгьыл]] акәша-мыкәша агипотезатә [[вакуум]] аркы ҳәаақәнаҵон<ref>{{Cite web |url=http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |title=CABINET // In Between Space and Cosmos |access-date=2015-10-09 |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905073839/http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |url-status=live }}</ref>. Ус шакәугьы алаҭын шьаҭа змоу абызшәақәеи уи аԥсахрақәеи рҿы еиԥшу [[Семантика|асемантика]] рхы иадырхәоит апрактикатә термин «аҵакыра» (избанзар ҭҵаарадыррала уахәаԥшуазар Адгьыл иакәыршоу авакуум ҵыхәаԥҵәара амаӡам уҳәартә иҟоуп), убри аҟнытә аурыси уи иазааигәоу абызшәақәеи рҿы ареформатә риашарақәа ирылҵшәаны иит имҩашьо [[плеоназм|аплеоназм]] «акосмостә ҵакыра»<ref>со смыслом «пространство за [[Атмосфера|атмосферой]] Земли»</ref>. == Аҭоурых == Ажәа «акосмос» ихы иаирхәеит ажәытә бырзен философ [[Пифагор]], уи ала ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу адунеи аарԥшуа. [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] [[Подлунная сфера|Амзаҵаҟатәи асфера]] аконцепциа аԥырҵеит: ари Амза аҵаҟа иҟоу адунеи агеоцентрикатә система ауп. Уи ԥшь-ԥсабарак рыла ишьақәгылоуп, насгьы аиҭакрақәа аҟазшьоуп. Усҟантәи аамҭазы аефир асфера — Амза инаркны адунеи аҳәаақәа рҟынӡа-ԥсахрада иҟоуп, уаҟа иҟоуп апланетақәеи аеҵәақәеи. Иааидкыланы акосмос ауаа азҿлымҳахо иалагеитеи 100 нызқь шықәса раԥхьагьы, австралиатәи аҵарауаа ргәы ишаанаго ала<ref>{{Cite web|url=https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|title=Люди начали интересоваться космосом 100 тысяч лет назад. Что им было известно?|lang=ru|first=Рамис|last=Ганиев|website=hi-news.ru|date=2020-12-29|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409195216/https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|url-status=live}}</ref>. == Аҳәаақәа == Аҳәаа еилыкка ыҟаӡам, атмосфера хәыҷы-хәыҷла иҵаӷахоит [[Адгьыл|адгьыл ақәыԥшылара]] иацәыхарахацыԥхьаӡа, иахьа уажәраанӡагьы акосмос алагара иарбаганы иԥхьаӡатәу азы гәаанагарак ыҟаӡам. Аԥхарра еснагьтәны иҟазҭгьы, ақәыӷәӷәара аҽаԥсахуан [[экспоненциальный рост|експоненциалтә закәанла]] 100 [[кПа]] инаркны [[уровень моря|амшын аҩаӡараҿы]] акымзарак аҟынӡа. [[Международная авиационная федерация|Жәларбжьаратәи авиациатә федерациа]] атмосфереи акосмоси рыбжьара усуратә ҳәаак аҳасабала '''100 км''' ([[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]]) аҟны аҳаракыра шьақәнаргылеит, избанзар ари аҳаракыраҿы ашьҭыхгатә [[Аэродинамическая сила|аеродинамикатә мчы]] аԥҵаразы ихымԥадатәуп [[летательный аппарат|аԥрыгатә аппарат]] [[Первая космическая скорость|раԥхьатәи акосмостә ццакыра]] аманы иныҟәаларц, уи иахҟьаны аҳаирԥырра аҵакы ыӡуеит<ref name="МАФ">{{cite web| url =http://www.fai.org/icare-records/100km-altitude-boundary-for-astronautics| title =Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics| author =Sanz Fernández de Córdoba| authorlink =| format =| publisher =Официальный сайт [[Международная авиационная федерация|Международной авиационной федерации]]| access-date =2012-06-26| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/618QHms8h?url=http://www.fai.org/astronautics/100km.asp| archive-date =2011-08-22}}</ref><ref name="rian-grenze">{{cite web| author =Андрей Кисляков| authorlink =| date =2009-04-16| url =http://www.rian.ru/analytics/20090416/168315963.html| title =Где начинается граница космоса?| format =| publisher =[[РИА Новости]]| access-date =2010-09-04| lang =| archive-url =https://www.webcitation.org/618QJBBzM?url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html| archive-date =2011-08-22}}</ref><ref name="lenta-grenze">{{cite web| author =| authorlink =| date =2009-04-10| url =http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| title =Ученые уточнили границу космоса| format =| publisher =[[Lenta.ru]]| access-date =2010-09-04| lang =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QP8b6o?url=http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| url-status =live}}</ref><ref>{{cite web| author =| authorlink =| date =2009-04-10| url =http://www.membrana.ru/lenta/?9208| title =Найдена ещё одна граница космоса| format =| publisher =[[Мембрана (веб-сайт)|Мембрана]]| access-date =2010-12-12| lang =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QQ63zS?url=http://www.membrana.ru/particle/13656| url-status =dead}}</ref>. [[США|ЕАА]]-и [[Канада|Канадеи]] рҟынтәи астрономцәа аҳауатә ԥшақәа рнырра аҳәааи акосмостә хәҭаҷқәа рнырра алагареи ршәеит. Уи '''118 километра'''<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20090416/168315963.html|title=Где начинается граница космоса?|lang=ru|first=|last=|website=РИА Новости|date=2009-04-16|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409194126/https://ria.ru/20090416/168315963.html|url-status=live}}</ref> аҳаракыраҿы акәхеит, [[NASA|НАСА]] ахаҭа '''122 км''' акосмос аҳәаа ҳәа ишаԥхьаӡогьы. Ари аҩыза аҳаракыраҿы [[Спейс шаттл|ашаттлқәа]] иаабац [[Орбитальный манёвр|аманиоврҟаҵара]] аҟынтәи [[Ракетный двигатель|аракетатә моторқәа]] рымацара рхархәарала аеродинамикатә мотор ахь ииасуан атмосфера «ашьаҭа» рыманы<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />. == Апланетабжьаратә ҭыԥ == {{Main|Апланетабжьаратә ҭыԥ|Агелиосфера}} [[Амра|Амра]] акәша-мыкәша иҟоу акосмостә ҵакыра арегион, [[солнечный ветер|амра аԥша]] зымҽхазкуа, ''агелиосфера'' ҳәа иашьҭоуп. Агелиосфера аҩныҵҟа иҟоуп [[Амратә система|Амратә система]] еицырдыруа [[Планета|апланетақәа]] зегьы рорбитақәа<ref>{{БРЭ|автор=[[Кононович, Эдвард Владимирович|Кононович Э. В.]]|год=2016|статья=Гелиосфера|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив=https://web.archive.org/web/20240615214842/https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив дата=2024-06-15}}</ref>{{Ref+|Аха агелиосфера аҳәаа, агелиопауза ҳәа изышьҭоу, Амратә система аҳәаа акәӡам, избанзар Амра адхалара асфера зқьынтә раҟара иҵегьы хара инаскьоит.|group=Акомм.}}. Ацәеижь жәпа дуқәа рҟынтәи зхы иақәиҭу агелиосфера аҵакыра ''апланетабжьаратә ҭагылазаашьа'' ҳәа изышьҭоу ала иҭәуп, [[Гелиопауза|агелиопауза]] анаҩс иалагоит [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратә ҭагылазаашьа]] аҵакыра. Апланетабжьаратә ҭагылазаашьа акыр иҵаӷоуп, аха зынӡакыс [[вакуум|ивакуумӡам]]. Уи амаҭәашьар ахәҭа хада амра аԥша [[плазма|аплазма]] ауп (8 рҟынӡа аҟәырҷахақәа кубтә сантиметрак аҟны Адгьыл аорбита аҩаӡараҿы), имаҷны иҟоуп анеитралтә атомқәеи амолекулақәеи рыла ишьақәгылоу [[газ|арчқәа]]. Уи иалсуеит [[космические лучи|акосмостә шәахәақәа]], [[Магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакқәа]], амреи егьырҭ ахылҵшьҭреи змоу [[электромагнитные излучения|афымцамҳалдызтә шәахәақәа]]. Апланетабжьаратә еилазаара иаҵанакуеит иара убас Амра асистема ацәеижьқәа инадыркны еиҳам [[космическая пыль|акосмостә саба]] ({{Val|e=-9}}—{{Val|e=-6|u=м}})<ref>{{БРЭ|статья=Межпланетная среда|автор=Ермолаев Ю. И.|год=2017|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2200255|архив=https://web.archive.org/web/20220812234657/https://bigenc.ru/physics/text/2200255|архив дата=2022-08-12}}</ref>. Апланетабжьаратә еилазаараҿы иныҟәоит еиуеиԥшым ахықәкқәа рыманы идәықәырҵо [[Космический аппарат|акосмостә аппаратқәа]]. 2023 шықәсанӡатәи аҭагылазаашьа ала, асериа «[[Вояджер|Воиаџьер]]» аппаратқәа ҩба роуп еибгала [[Гелиосфера|агелиосфера]] ааныжьны аеҵәабжьаратә ҭагылазаашьа хаҭалатәи агәаҭарақәа рылҵшәақәа аазыцҳаз. Апланетабжьаратә ҭагылазаашьа амаҭәашьар ажәпара ахьылаҟәу астрономиатә гәаҭарақәа рзы акырӡа иманшәалоу ҭыԥны иҟанаҵоит атмосфера жәпа зкәыршоу Адгьыл ақәыԥшылара аасҭа, убри аҟнытә [[Космический телескоп|акосмостә телескопқәа]] аҭҵаарадырразы ҷыдала хәызмоу адыррақәа рырҳара алдыршоит. == Иаарту акосмос аҿы аҟазаара ауаҩы ицәеижь анырра == [[НАСА]] аҵарауаа ишышьақәдырӷәӷәо ала, лассы — лассы иуԥыло агәаанагарақәа ирҿагыланы, ахыхьчагатә скафандр ада иаарту акосмос иақәшәо ауаҩы дҵааӡом, дыԥжәаӡом, иаразнакгьы ихдырра ицәыӡӡом, ишьа еилашӡом-уи ацынхәрас аҵәыҵәри азымхара иахҟьаны иԥсҭазаара далҵуеит. Ашәарҭара иара [[Декомпрессионная болезнь|адекомпрессиа]] апроцесс ауп изыдҳәалоу — абри аамҭа ацыԥҵәаха ауп ацәеижь азы еиҳа ишәарҭоу, избанзар арҭҟәацга декомпрессиа аан ашьа иалоу арчы акакаҷқәа аҽырҭбаара иалагоит. Ахьшәашәага ыҟазар (иаҳҳәап, азот), ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа раан ашьа аршәуеит. Акосмостә ҭагылазаашьақәа раан амаҭәашьар аӡшьаратә ҭагылазаашьа аиқәырхаразы ақәыӷәӷәара азхом (арчы еиԥшу ма икьакьоу аҭагылазаашьа ауп иҟалар алшо, иҵаӷоу агели аламҵакәа), убри аҟынтә аԥхьа ацәеижь (абз, аблақәа, арыԥҳақәа) аҟынтәи ирласны аӡы ахылҩа-ԥсылҩа аҭабара иалагоит. Егьырҭ апроблемақәак — [[декомпрессионная болезнь|адекомпрессиатә чымазара]], ихьчам ацәа аҭыԥқәа амрала рыбылра ацәаҵаҟатәи ахәҭаҷқәа ааха риура — 10 секунд рышьҭахь аныԥшра иалагоит. Аамҭак азы ауаҩы ихдырра ицәыӡуеит аҵәыҵәри азымхара иахҟьаны. Аԥсҭазаара ҿахҵәар алшоит 1-2 минуҭ раҟара рышьҭахь, уи цқьа ишаҳзымдыруагьы. Ус шакәугьы, арыԥҳақәа рҿы уԥсыԥ алагаҩагара аанумгылар (аангылара аҽазышәара [[баротравма|абаротравмахь]] икылнагоит), 30-60 секунд рыҩнуҵҟа иаарту акосмос аҿы аҟазаара ауаҩы ицәеижь хнырҳәышьа змам ԥхасҭак азнауам<ref>[http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ Бездушное пространство: Смерть в открытом космосе] {{Wayback|url=http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ |date=20090610055158 }}, «Популярная механика», 29 ноября 2006 г</ref>. НАСА аҿы иаадырԥшуеит ауаҩы машәырла авакуум иазааигәоу аҭыԥ аҿы даннанага ахҭыс (ақәыӷәӷәара 1 Па еиҵаны) аскафандр аҳауа ацәцара иахҟьаны. Ауаҩы ихдырра иман инықәырԥшшәа 14 секунд — абри аҟара аамҭа аҭахуп аҵәыҵәри иарӷарыз ашьа арыԥҳақәа рҟынтәи ахшыбаҩахь аинеирц азы. Аскафандр аҩныҵҟа авакуум наӡа ҟамлаӡеит, аԥышәаратә камера арекомпрессиа иалагеит 15 секунд раҟара рышьҭахь. Ахдырра ауаҩы иахь ихынҳәит ақәыӷәӷәара 4,6 км рҟынӡа ианхала. Ашьҭахь авакуум иақәшәаз ауаҩы еиҭеиҳәон аҳауа шилҵуаз шиныруаз, ишиаҳауаз, аҵыхәтәантәи еилкааны имоу игәалашәара ибз аҟны аӡы шеилашуаз шиныруаз акәын. Ажурнал «Aviation Week & Space Technology» жәабранмза 13, 1995 шықәсазы иакьыԥхьит асаламшәҟәы, уаҟа еиҭаҳәан нанҳәамза 16, 1960 шықәсазы иаарту агондола змоу астратостат 19,5 миль аҳаракырахь ашьҭыҵраан (''31 км рҟынӡа'') апарашиут ала ирекордтәу аԥара амҩаԥгаразы иҟалаз ахҭыс атәы ([[Проект «Эксельсиор»|Апроект «Ексельсиор»]]). Аԥырҩы иарӷьа напы агерметизациа азухеит, аха иара ашьҭыҵра иациҵарц иӡбеит. Анапы, аҭагылазаашьа ишахәҭаз еиԥш, даара ахьаа аман, ухы иузархәомызт. Аха аԥырҩы атмосфера еиҳа ижәпоу аҿыгҳарақәа рахь даныхынҳә инапы дырҩеигь ашьарахь иааит<ref name="nasa">{{Cite web |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html |title=NASA: Human Body in a Vacuum |access-date=2007-05-07 |archive-date=2012-06-04 |archive-url=https://www.webcitation.org/68Aef3glC?url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html |url-status=live }}</ref>. Акосмонавт Михаил Корниенкои астронавт Скотт Келли азҵаарақәа рҭак ҟаҵо ирҳәеит скафандрда иаарту акосмос аҿы аҟазаара азот ашьа ишалнахуа, даҽакала иуҳәозар ишеиланаршуа<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/science/20160324/1396368085.html |title=Космонавты рассказали, что ждет человека в открытом космосе |access-date=2016-03-25 |archive-date=2016-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325160451/http://ria.ru/science/20160324/1396368085.html |url-status=live }}</ref>. == Акосмос ахь амҩа аҳәаақәеи ихароу акосмостә ҵакыра аҳәаақәеи == === Атмосфереи акосмос ааигәеи === [[Афаил:Petropavlovka-view.jpg|right|150px]] [[Афаил:Kirovsk2007.jpg|right|150px]] [[Афаил:Elbrus North 195.jpg|right|150px]] [[Афаил:Panorámica División Andina (Codelco Chile).jpg|right|150px]] [[Афаил:Mount Everest as seen from Drukair.jpg|right|150px]] [[Афаил:Self cockpit view and three-ship formation of F-15E.jpg|150px|right]] [[Афаил:X-15 and B-52 Mother ship.jpg|right|150px]] [[Афаил:X-15 flying.jpg|right|150px]] [[Афаил:Picture taken at aprox. 100,000 feet above Oregon by Justin Hamel and Chris Thompson.jpg|right|150px]] [[Афаил:Kittinger-jump.jpg|right|150px]] [[Афаил:スペースバルーンで撮影した初日の出.jpg|right|150px]] [[Афаил:Endeavour silhouette STS-130.jpg|right|150px]] [[Афаил:Command module S66-11003.jpg|right|150px]] [[Афаил:Gemini2reentry.jpg|right|150px]] [[Афаил:Noctilucent clouds from ISS - 13-06-2012.jpg|right|150px]] [[Афаил:Space Shuttle Atlantis in the sky on July 21, 2011, to its final landing.jpg|right|150px]] * [[Уровень моря|Амшын аҩаӡара]] — [[атмосферное давление|аҳауатә қәыӷәӷәара]] 101,325 [[кПа]] (1 [[атм]].; 760 [[мм рт. ст]]), аилазаара аилаӷәӷәара 2,55{{e|22}} амолекулақәа дм³ аҟны<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = |страницы = |isbn = |archivedate = 2016-04-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160422174740/http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150 }}</ref>. Ҽынлатәи [[Небо|ажәҩан]] еилыхха [[Яркость|алашара]] 1500—5000 кд/м² 30 - 60° Амра аҳаракыраан<ref name="автоссылка2">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Таблицы физических величин |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина |место = М. |издательство = Атомиздат |год = 1975 |том = |страниц = |страницы = 647 |isbn = }} </ref>. * 0,5 км — ари аҳаракыраҟынӡа инхоит 80 % адунеи иқәынхо ауааԥсыра. * 2 км — ари аҳаракыраҟынӡа инхоит 99 % адунеи ауааԥсыра<ref>{{книга |автор = Максаковский В.П. |заглавие = Географическая картина мира |ссылка = |ответственный = |место = Ярославль |издательство = Верхневолжское издательство |год = 1996 |том = |страниц = 180 |страницы = 108 |isbn = }} </ref>. * 2 — 3 км — [[акклиматизация|акклиматизациа]] зызум ауаа рҿы агәамбзиарақәа ([[горная болезнь|ашьхачымазара]]) раарԥшра алагамҭа. * 4,7 км — [[Международная авиационная федерация|МФА]] аԥырыҩцәеи апассаџьырцәеи рзы ҵәыҵәрила иҵегьы аиқәыршәара аҭахуп. * 5,0 км — 50 % амшын аҩаӡараҿы аҳауатә қәыӷәӷәара аҟынтәи (шәахә. [[Стандартная атмосфера|Астандартә атмосфера]]). * 5,1 км — [[Ла-Ринконада (Перу)|Ла-Ринконада]] (Перу) ақалақь зегь раасҭа иҳараку еснагьтәи [[населённый пункт|еиланхарҭоуп]]. * 5,5 км — атмосфера акапан абжа иахысуп<ref name="автоссылка12">{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 381 |isbn = }} </ref> ([[Эльбрус|Ельбрус ашьха]]). Азенит аҿы ажәҩан алашара 646 — 1230 кд/м²<ref name="автоссылка4">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49, 53</ref>. * 6 км — ауаҩы инхарҭа аҳәаа ([[Гималаи]] аамҭалатәи [[Шерпы|ашерпцәа]] рҳаблақәа<ref>{{книга |автор = Гвоздецкий Н.А., Голубчиков Ю.Н. |заглавие = Горы |ссылка = https://archive.org/details/libgen_00855501 |ответственный = |место = М. |издательство = Мысль |год = 1987 |том = |страниц = 399 |страницы = [https://archive.org/details/libgen_00855501/page/n70 70] |isbn = }} </ref>), [[Горы|ашьхақәа]] рҿы аԥсҭазаара аҳәаа. * 6,5 км рҟынӡа — [[Тибет|Тибети]] [[Анды|Андеи]] [[снеговая линия|асыԥсатә цәаҳәа]]. Егьырҭ аҭыԥқәа зегьы рҿы уи еиҳа илаҟәуп, Антарктида — амшын аҩаӡара ахыхь 0 м рҟынӡа. * 6,6 км — зегь раасҭа иҳараку хаҳәтә ргылароуп ([[Льюльяильяко|Лиульиаиилиако]] ашьха, Аладатәи Америка)<ref>{{книга |автор = |заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ |ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse |ответственный = |место = М. |издательство = "Тройка" |год = 1993 |том = |страниц = 304 |страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/96 96] |isbn = 5-87087-001-1 }} </ref>. * 7 км — ауаҩы акраамҭа ашьхақәа рҿы аҟазаара иҽанраалара аҳәаа. * 7,99 км — 0 °C аан [[Высота однородной атмосферы|еизадоу атмосфереи]] [[Уровень моря|амшын аҩаӡара]] аҟынтәи еиԥшу аилаӷәӷәареи рҳәаа ауп. Ажәҩан алашара лаҟәуеит еизадоу атмосфера аҳаракыра иарбоу аҩаӡараҿы армаҷра иашьашәаланы<ref name="автоссылка6">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 23</ref>. * 8,2 км — аҵәыҵәритә сабрада ада аԥсра аҳәаа: згәы бзиоу, иазыҟаҵоу ауаҩгьы ианакәзаалакгьы ихдырра ицәыӡыр, дҭахар илшоит. Азенит аҿы ажәҩан алашара 440 — 893 кд/м²<ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 53</ref>. * 8,848 км —Адгьыл аҟны зегьь раасҭа иҳаракӡоу акәаԥ [[Эверест|Еверест]] ашьха — шьапыла акосмос ахь анеира аҳәаа. * 9 км — атмосфератә ҳауа аамҭа кьаҿк иалагӡаны аԥсыԥлагаҩагара аҽанраалара аҳәаа. * 10 — 12 км — [[тропосфера|атропосфереи]] [[стратосфера|астратосфереи]] ([[тропопауза|атропопауза]]) рҳәаа абжьаратә ҭбаарақәа рҿы. Иара убас ари иаабац [[Облака|аԥсҭҳәақәа]] рышьҭыҵра аҳәаа ауп, анаҩс иҵаӷоу, иҩоу аҳауа шьҭоуп. * 12 км — аҳауа албаадара акосмос аҿы аҟазаара иашьашәалоит (ахдырра ацәыӡра еиԥшу аамҭа ~10 - 20 с)<ref name="bme339">Черняков И. H., Дмитриев M. Т., Непомнящий С. И. Атмосфера Земли // Большая медицинская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 2. — С. 339.</ref>; аҵәыҵәри цқьа аамҭа кьаҿк иалагӡаны албаадара аҳәаа иҵегьы ақәыӷәӷәара амамкәа. Азенит аҿы ажәҩан алашара 280 - 880 кд/м²<ref name="автоссылка4" />. Ашьҭыбжьԥхатәи [[авиалайнер|апассаџьыртә ҳаирӷбақәа]] рыҭуан. * 15 — 16 км — аҵәыҵәри цқьа ала аԥсыԥлагаҩагара акосмос аҿы аҟазаара иаҟароуп<ref name="bme339" />.<br>Хыхь иаанхеит 10 % атмосфера акапан<ref name="автоссылка12" />. Ажәҩан ҭылашьцаауеит (10—15 км)<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 380 |isbn = }} </ref>. * 16 км — акабинаҿы [[Высотно-компенсирующий костюм|акостиум ҳарак]] ушәҵаны уаныҟоу иҵегьы ақәыӷәӷәара аҭахуп. * 18,9 — 19,35 — [[линия Армстронга|Армстронг ицәаҳәа]] - '''ауаҩы ицәеижь азы акосмос алагамҭа''': ауаҩы ицәеижь аԥхарра аан аӡы аилашра. Аҩныҵҟатәи аӡшьарқәа макьана еилашӡом, избанзар ацәеижь аҩныҵҟатәи ақәыӷәӷәара азхоит, аха ажьцәеи алаӷырӡи ашәах ахылҵуа аилашра иалагар алшоит, аблақәа чыр алшоит. * 19 км — [[Зенит (астрономия)|азенит]] аҿы ажәҩан ҵлашьцаа [[яркость|алашара]] 5 % амшын аҩаӡараҿы [[Диффузное излучение неба|ажәҩан иаҵәа цқьа алашара]] аҟынтәи (74,3—75 [[Свеча (единица измерения)|ацәашьқәа]]<ref>Труды всесоюзной конференции по изучению стратосферы. Л.-М., 1935. — С. 174, 255.</ref> 1490 кд/м²<ref name="автоссылка2" /> ирҿагыланы). * 20 км — азона 20 инаркны 100 км рҟынӡа апараметрқәа жәпакы рыла '''«[[Ближний космос|акосмос ааигәа]]»''' ҳәа иԥхьаӡоуп. Арҭ аҳаракырақәа рҿы аиллиуминатор аҟынтәи аҭеиҭыԥш адгьыл иазааигәоу акосмос аҿы еиԥшуп уҳәартә иҟоуп, аха [[ИСЗ|амҩанызақәа]] араҟа иԥырӡом, ажәҩан адәыкрынеиқәа аԥшшәы амоуп, Амра лашеи ақәыԥшылареи ирҿырԥшны еиқәаҵәаны ишубогьы.<br>Аԥхарратә [[аэростат|аеростат]]-[[монгольфьер|монголфьерқәа]] рыҭуан (19 811 м)<ref>{{книга |автор = |заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ |ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse |ответственный = |место = М. |издательство = "Тройка" |год = 1993 |том = |страниц = 304 |страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/141 141] |isbn = 5-87087-001-1 }} </ref>. * 20 — 30 км — [[Верхняя атмосфера|хыхьтәи атмосфера]] алагамҭа<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика: Энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1985 |том = |страниц = 528 |страницы = 34 |isbn = }} </ref>. * 20 — 22 км — '''[[Абиосфера|абиосфера]] хыхьтәи аҳәаа''': аԥшақәа рыла зыԥсы ҭоу аспорақәеи абактериақәеи рышьҭыҵра аҳәаа<ref>{{книга |автор = [[Зигель, Феликс Юрьевич|Зигель Ф. Ю.]] |заглавие = Города на орбитах |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = [[Детская литература (издательство)|Детская литература]] |год = 1980 |том = |страниц = 224 |страницы = 124 |isbn = }} </ref>. * 20 — 25 км — абжьаратә ҭбаарақәа рҿы [[озоновый слой|аозонтә ҿыгҳара]]. Ҽынла ажәҩан алашара 20—40-нтә амшын аҩаӡараҿы алашара аасҭа еиҵоуп<ref>H.A. Miley, E.H. Cullington, J.F. Bedinger Day‐sky brightness measured by rocketborne photoelectric photometers // Eos, Transactions American Geophysical Union, 1953, Vol. 34, 680—694</ref>, [[Полное солнечное затмение|амра атыҩ]] ианакуа ацәаҳәа агәҭа еиԥш, [[сумерки|аилашәшәымҭаз]] еиԥш, Амра алаԥшҳәаа аасҭа 2 - 3 градус рыла ианылаҟәу, апланетақәа убар аналшо. * 25 км — аԥхьатәи [[Космическая радиация|акосмостә радиациа]] аинтенсивра аҩынтә раантәи (атмосфераҿы ииз) аасҭа аԥыжәара аго иалагоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = |страниц = |страницы = 95 |isbn = }} </ref>. * 25 — 26 км — иҟоу ареактивтә ҳаирпланқәа [[Практический потолок|реалла рхархәара иреиҳаӡоу аҳаракыра]] ауп. * 29 км — ақәыӷәӷәара аԥсахреи аҳаракыра змоу ашоура акаҳареи рзакәан ала атмосфера зегь раасҭа илаҟәу ҭҵаарадыррала иалкаау ҳәаауп, XIX ашәышықәса<ref>{{книга |автор = |заглавие = Техническая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1912 |том = 1. Выпуск 6 |страниц = |страницы = 299 |isbn = }} </ref><ref>A.Ritter. Anwendunger der mechan. Wärmetheorie auf Kosmolog. Probleme, Лейпциг, 1882. Стр. 8—10</ref>. Усҟан ирыздыруамызт астратосфереи ашоура шьҭахьҟа ашьҭыҵреи ртәы. * 30 км — азенит аҿы ажәҩан алашара 20—35 кд/м² (~1 % адгьылтә)<ref name="автоссылка3">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 25, 49</ref>, аеҵәақәа убаӡом, иубар алшоит зегь реиҳа илашоу апланетақәа<ref>Koomen M.J. Visibility of Stars at High Altitude in Daylight // Journal of the Optical Society of America, Vol. 49, N 6, 1959, pp. 626—629</ref>. Еизадоу атмосфера аҳаракыра ари аҩаӡара ахыхь 95 — 100 м<ref name="автоссылка3" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость дневного неба на различных высотах// Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып.871, 1961. — С. 44</ref>. * 30 — 100 км — [[COSPAR]] атерминологиала [[средняя атмосфера|абжьаратә атмосфера]]<ref>{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 5 |isbn = }} </ref>. * 34,4 км — [[Марс]] ақәыԥшылараҿы абжьаратә [[Атмосферное давление|қәыӷәӷәара]] ари аҳаракыра иашьашәалоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE |ответственный = |место = М.v.aspx |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 37 |isbn = |archivedate = 2021-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101555/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE }}</ref>. Ус шакәугьы ари [[Атмосфера Марса|иҵаӷоу аҳауа]] иалшоит аԥшақәа рыла иҭынчу [[Внеземные небеса#Марс|марсиатәи ажәҩан]] ҩежь-гәилԥшшәла изшәуа асаба ашьҭыхра, асаба аныҟам аԥхьаӡаратә аасҭа шәынтә еиҳаны алашара аманы<ref>{{книга |автор = Ксанфомалити Л. В. |заглавие = Парад планет : [Рассказ о последних открытиях в физике планет] |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука. Физматлит |год = 1981 |том = |страниц = 256 |страницы = 125 |isbn = |archivedate = |archiveurl = }}</ref>. Адгьыл аҿы уи аҩыза аеффект ыҟаӡам, ажәҩангьы лашьцаны иаанхоит, избанзар ас еиԥш аҳаракырахь асаба шьҭыҵӡом. * 34,668 км — ҩыџьа аԥырҩцәа рыла [[стратостат|астратостат]] аҳаракыра арекорд (апроект «Страто-Лаб», 1961 ш.) * 35 км раҟарашәа — '''аӡы азы акосмос алагамҭа''' ма [[тройная точка воды|хынтәтәи аӡы акәаԥ]]: ари аҳаракыраҿы аҳауатә қәыӷәӷәара 611,657 Па ыҟоуп, аӡгьы 0 °C аан еилашуеит, хыхь иҵаӷаны изыҟалом. * 37,8 км — атурбореактивтә ҳаирпланқәа рыԥырра аҳаракыра арекорд ([[МиГ-25|МиГ-25М]], [[динамический потолок|адинамикатә ҭуан]])<ref>{{Cite web |url=http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |title=Рекорды МиГ-25 |access-date=2014-06-28 |archive-date=2015-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927194843/http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |url-status=live }}</ref>. * 40 км (52 000 [[Древние единицы измерения|шьаҿа]]) — '''XI ашәышықәсазы атмосфера хыхьтәи аҳәаа''': [[Сумерки|аилашәшәра]] ауреи Адгьыл адиаметри рыла уи аҳаракыра раԥхьатәи ҭҵаарадыррала аилкаара (араб ҵарауаҩ [[Альгазен]], 965—1039 шш.)<ref>{{Cite web |url=http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |title=Ф. Розенберг. История физики. Л., 1934. |access-date=2012-10-20 |archive-date=2013-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516134716/http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |url-status=live }}</ref> * 41,42 км — аӡәы напхгара зиҭо астратостат аҳаракыра арекорд, иара убас апарашиут ала аԥара аҳаракыра арекорд ([[Юстас, Алан|Алан Иустас]], 2014 ш.)<ref>{{Cite web |url=http://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |title=Parachutist's Record Fall: Over 25 Miles in 15 Minutes |website=[[The New York Times]] |access-date=2014-10-25 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417173612/https://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |url-status=live }}</ref>. Уаанӡатәи арекорд — 39 км ([[Баумгартнер, Феликс|Феликс Баумгартнер]], 2012 ш.) * 45 км — [[Прямоточный воздушно-реактивный двигатель|ииашоу аҳаир-реактивтә ҳаирплан]] азы теориатә ҳәаауп. * 48 км — Амра [[Ультрафиолетовые лучи|аультрафиолеттә шәахәақәа]] иреиҳау ринтенсивра ауп<ref name="автоссылка9">{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 8 |isbn = }}</ref>. * 50 — 55 км — астратосфереи [[мезосфера|амезосфереи]] ([[стратопауза|астратопауза]]) рҳәаа. * 50 — 150 км — ари азонаҿы [[Летательный аппарат|аппараткгьы]] акраамҭа иааиԥмырҟьаӡакәа аҳаракыраҿы изыԥыруам<ref>Обычные самолёты и аэростаты на эти высоты не поднимаются, [[ракетоплан]]ы, [[Геофизическая ракета|геофизические]] и [[Метеорологическая ракета|метеорологические ракеты]] слишком быстро тратят топливо и вскоре начинают падение, спутники с круговой орбитой, то есть формально с постоянной высотой, здесь также долго не задерживаются из-за нарастающего сопротивления воздуха, см. далее.</ref><ref name="автоссылка1">Белецкий В., Левин У. Тысяча и один вариант «космического лифта». // Техника — молодёжи, 1990, № 10. — С. 5</ref>. * 51,694 км — акосмосԥхьатәи аепоха аан аҵыхәтәантәи аԥырра мҩаԥызго аҳаракыра арекорд ауп ([[Уокер, Джозеф (лётчик-испытатель)|Џьозеф Уокер]] [[ракетоплан|аракетоплан]] [[North American X-15|X-15]] ала, хәажәкырамза 30, 1961 ш., шәахәаԥш аԥыррақәа рсиа X-15). Еизадоу атмосфера аҳаракыра 5,4 м<ref name="автоссылка6" /> — уи акапан 0,07 % еиҵоуп. * 53,7 км — аԥырҩы дызҭам [[метеозонд|аметеозонд]] [[Шарльер|арчытә аеростат]] аҳаракыра арекорд (цәыббрамза 20, 2013 ш., Иапониа)<ref>{{Cite web |url=http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |title=無人気球到達高度の世界記録更新について. (Японское агентство аэрокосмических исследований) |access-date=2017-06-25 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620123340/http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |url-status=live }}</ref>. * 55 км — [[спускаемый аппарат|илбаауа аппарат]] [[Баллистический спуск|абаллистикатә лбаараан]] иреиҳаӡоу аидара хьанҭақәа амоуп<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космическая техника |ссылка = |ответственный = Сайферт Г. |место = М. |издательство = «Наука» |год = 1964 |том = |страниц = 728 |страницы = 381 |isbn = }} </ref>.<br>Атмосфера акосмостә шәахәаркра албаадара иаҟәыҵуеит<ref>{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |часть = Глава VII. Космические лучи и частицы межзвёздного вещества |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = |страницы = |isbn = }}</ref>. Ажәҩан алашара 5 раҟара кд/м² ыҟоуп<ref>Бирюкова Л. А. Опыт определения яркости неба до высот 60 км // Труды ЦАО, 1959, вып. 25 — С. 77—84</ref><ref name="автоссылка7">{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 145 |isbn = }} </ref>. Хыхь цәырҵрақәак рылашара иԥсаҟьоу алашара алашара акырӡа ихнаҩар алшоит (шәахә.анаҩс). * 40 — 80 км — аҳауа иреиҳаӡоу аионизациа (аҳауа плазманы аҟаҵара) раԥхьатәи акосмостә ццакыра аманы атмосфера алалараан илбаауа аппарат аган иахьахьысуа аҟынтәи<ref>{{книга |автор = Попов Е. И. |заглавие = Спускаемые аппараты |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = «Знание» |год = 1985 |том = |страниц = 64 |страницы = |isbn = }} </ref>. * 60 км — [[Ионосфера|аионосфера]] алагамҭа — амратә шәахәаркрала [[Ионизация|аионизациа]] зызуу атмосфера аҵакыра. * 70 км — '''атмосфера хыхьтәи аҳәаа 1714 шықәсазы''' [[Галлей, Эдмунд|Едмунд Галлеи]] иҳасабра ала ашьханыҟәаҩцәа рықәыӷәӷәара ашәагақәа, [[Закон Бойля — Мариотта|Боиль изакәан]], [[метеор|аметеорқәа]] рхылаԥшра рышьаҭала<ref>{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |ответственный = пер. с англ. С. И. Кузнецова и Н. А. Закса; под ред. [[Тимрот, Дмитрий Львович|Д. Л. Тимрота]] |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 18 |isbn = }} </ref>. * 80 км — ирласны аҿыцәаара иахҟьаны алаҵәара иаҟәыҵуеит зегь реиҳа иауу ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа 30 м рҟынӡа. Ауаҩытәыҩса ибжьы еиԥш иҟоу еиҳа икьаҿу ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа (0,25-4,28 м)<ref>{{книга|автор=Енохович А. С.|заглавие=Справочник по физике.—2-е изд.|ссылка=|ответственный=под ред. акад. И. К. Кикоина|место=М.|издательство=Просвещение|год=1990|том=|страниц=384|страницы=104|isbn=}}</ref>, еиҳаракгьы аультрабжьы еиҳа имаҷу аҳаракырақәа рҟны иҿыцәаауеит<ref>{{книга |автор = Митра С.К. |заглавие = Верхняя атмосфера. Пер. с англ. Розенберга Г.В. и Макаровой Е.А. |ответственный = Под ре. Красовского В.И. и Альберта Я Л. |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1955 |том = |страниц = 640 |страницы = 62 |isbn = }} </ref> * 80 км — аорбита аҟынтәи албаара излалаго [[Искусственный спутник Земли|Адгьыл иԥсабаратәым амҩаныза]] аҳаракыра ауп<ref>{{Cite web |url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |title=Ежегодник БСЭ, 1966 |access-date=2017-03-04 |archive-date=2012-09-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AgSVh6UI?url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |url-status=live }}</ref>.<br>[[Первая космическая скорость|1-тәи акосмостә ццакыра]] ([[Спускаемый аппарат|СА]] [[Союз (космический корабль)|Союз]]) ала албаараан ашәҟәы иҭаргало аидара хьанҭақәа рылагамҭа<ref>{{книга |автор = Батурин, Ю.М. |заглавие = Повседневная жизнь российских космонавтов |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Молодая гвардия |год = 2011 |том = |страниц = 127 |страницы = |isbn = }}</ref>. * 75 — 85 км — зны-зынла 1 - 3 кд/м² рҟынӡа алашара змоу [[Серебристые облака|ираӡныԥсараха иҟоу аԥсҭҳәақәа]] рцәырҵра аҳаракыра<ref>{{книга |автор = Ишанин Г. Г., Панков Э. Д., Андреев А. Л. |заглавие = Источники и приемники излучения |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина |место = СПб |издательство = Политехника |год = 19901991 |том = |страниц = 240 |страницы = |isbn = 5-7325-0164-9 }} </ref>. * 80,45 км (50 миль) — '''[[ВВС США|ЕАА Аҳаиртә мчрақәа]] рҿы акосмос аҳәаа.''' [[NASA|НАСА]] [[Международная авиационная федерация|ФАИ]] аҳаракыра 100 км иқәныҟәоит<ref name=wings>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|title=A long-overdue tribute|publisher=NASA|date=2005-10-21|access-date=2006-10-30|archive-date=2018-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024043825/https://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|автор=Wilson W.S. Wong, James Gordon Fergusson|заглавие=Military space power: a guide to the issues|ссылка=https://archive.org/details/militaryspacepow0000wong/page/16|series=Contemporary military, strategic, and security issues|издательство=ABC-CLIO|год=2010|isbn=0-313-35680-7|страницы=16|язык=en}}</ref>. * 80 — 90 км — [[мезосфера|амезосфереи]] [[термосфера|атермосфереи]] ([[мезопауза|амезопауза]]) ирыбжьоу аҳәаа. Ажәҩан алашара 0,08 кд/м²<ref name="автоссылка10">{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 146 |isbn = }} </ref><ref>Berg O.E. Day sky brightness to 220 km // Journal of Geophysical Research. 1955, vol. 60, № 3, p. 271—277</ref>. * 90 км — [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] ала албаараан ашәҟәы иҭаргало аидара хьанҭақәа рылагамҭа ауп. * 90 — 100 км — [[турбопауза|атурбопауза]], уи аҵаҟа [[гомосфера|агомосфера]] ыҟоуп, уаҟа аҳауа еилаҩынтуеит, еилазаашьала еиԥшуп, хыхь — аԥшақәа ахьыҟам, аҳауа [[Молекулярная масса|массала]] еиуеиԥшым арчқәа рҿыгҳарақәа рыла иахьшо [[гетеросфера|агетеросфера]]. * 100 км раҟара — [[Плазмосфера|аплазмосфера]] иалагамҭоуп, уаҟа аионизациа зызу аҳауа [[Магнитное поле Земли|амҳалдызосфера]] аус ацнауеит. * 100 км раҟара — 10 — 20 км иҟоу [[Собственное свечение атмосферы|атмосфера ацәылашара]] зегь реиҳа илашоу анатритә ҿыгҳароуп<ref>{{cite web|title=Airglow|url=http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm|archive-date=2017-02-16|access-date=2017-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216130417/http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm|url-status=live}}</ref>, акосмос аҟынтәи иаку илашо ҿыгҳараны иубоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Физическая энциклопедия |ссылка = |ответственный = А. М. Прохоров |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1988 |том = 1 |страниц = 704 |страницы = 139 |isbn = }} </ref> * 100 км — '''1902 шықәсанӡа ишьақәырӷәӷәоу атмосфера аура''' (арадиоцәқәырԥа аазырԥшуа [[Ионосфера#Слой Е|Кеннелли—Хевисаид]] аионизациа зызуу аҿыгҳара 90 - 120 км аартра иабзоураны)<ref name="автоссылка8">{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |часть = Глава II. Рассказ продолжается |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 21 |isbn = }}</ref>. [[Афаил:Orbitalaltitudes.jpg|center|820px]]{{clear}} === Адгьыл иазааигәоу акосмостә ҵакыра === [[Афаил:Space011.jpg|right|150px]] [[Афаил:20120522144425!Mercury-Redstone 3 - Earth observation - S61-01918 - cut.jpg|right|150px]] [[Афаил:Gemini-9 Angry Alligator.jpg|right|150px]] [[Афаил:View from Gemini 10 2.jpg|right|150px]] [[Афаил:Alexey Akindinov. Gagarin's breakfast. 2011-2012.jpg|right|150px]] [[Афаил:Tracy Caldwell Dyson in Cupola ISS.jpg|right|150px]] [[Афаил:Bruce McCandless II during EVA in 1984.jpg|right|150px]] [[Афаил:ISS-46 Aurora Borealis over the North Pacific Ocean.jpg|right|150px]] [[Афаил:India and Ceylon as seen from the orbiting Gemini-11 spacecraft.jpg|right|150px]] [[Афаил:As08-16-2593 crop.png|right|150px]] [[Афаил:Nasa earth.jpg|right|150px]] [[Афаил:Falcon 9 carrying DSCOVR, 2nd stage with Earth in background (16673034486).png|right|150px]] * 100 км — '''атмосфереи акосмоси рыбжьара жәларбжьаратәи аофициалтә ҳәаа''' - [[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]], [[Аэронавтика|аеронавтикеи]] [[Космонавтика|акосмонавтикеи]] ирыбжьоу аҳәаа. [[Летающий корпус|Иԥыруа акорпуси]] амҵәыжәҩақәеи 100 км инаркны ҵакы рымаӡам, избанзар [[Подъёмная сила|ашьҭыхгатә мчы]] аԥҵаразы аԥырра аццакра [[Первая космическая скорость|актәи акосмостә ццакыра]] еиҳахоит, аҳауатә ԥрыгатә аппарат [[ИСЗ|космостә мҩанызаны]] иҟалоит. Аҭагылазаара аилаӷәӷәара 12 [[квадриллион]] хәҭаҷ 1 дм³ азы<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 158 |isbn = |archivedate = 2021-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101549/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838 }}</ref>, ицәеиқәароу-адәыкрынԥштәыла ажәҩан алашара 0,01-0,0001 кд/м²—уахынлатәи ажәҩан иаҵәа-цәеиқәара алашара иазааигәахоит<ref name="автоссылка10" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 27, 49</ref>. Еизадоу атмосфера аҳаракыра 45 см<ref name="автоссылка6" />. * 100 — 110 км — [[Вход в атмосферу|амҩаныза аилабгара алагамҭа]]: амратә батареиақәа рантеннақәеи рпанельқәеи рбылра<ref>{{Cite web |url=http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |title=Анфимов Н. А. Обеспечение управляемого спуска с орбиты орбитального пилотируемого комплекса «Мир» |access-date=2016-09-25 |archive-date=2016-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011153024/http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |url-status=live }}</ref>. * 108 км<ref name="автоссылка5">Спутник на круговой орбите с такой начальной высотой</ref> — иреиҵаӡоу [[Баллистический коэффициент|абаллистикатә коеффициент]]<ref name="автоссылка11">{{книга |автор = Иванов Н. М., Лысенко Л. Н. |заглавие = Баллистика и навигация космических аппаратов |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Дрофа |год = 2004 |том = |страниц = 544 |страницы = 113 |isbn = }}</ref> змоу амҩаныза аҵыхәтәантәи аикәшара алагара иреиҵаӡоу ҳаракыроуп, аикәшара хыркәшо амҩаныза [[баллистический спуск|абаллистикатә лыбаарахь]] ииасуеит. * 110 км — еиҳа иҳаракны иԥыруа амҩаныза хьанҭа зыгәҭасуа аппарат иреиҵаӡоу аҳаракыра ауп<ref name="автоссылка1" />. * 110 — 120 км<ref name="автоссылка5" /> — ареалтә мҩанызақәа аҵыхәтәантәи реикәшара алагамҭа иреиҵаӡоу аҳаракырақәа роуп<ref name="автоссылка11" />. * 118 км — аҳауатә ԥша аҟынтәи еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рырҩашқәа рахь аиасра<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |title=Где начинается граница космоса? |access-date=2016-04-16 |archive-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425163154/http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |url-status=live }}</ref>. * 120 — 150 км — зхы иақәиҭу-амолекулиартә цашьа аҟынтәи инеиԥынкылоу аӡымҩас ахь аиасра, уаҟа аҳауа аҟәырҷахақәа рхы иақәиҭны реиԥхныҩлара абжьаратәи аура амҩаныза иаабац ашәагаақәа ирҿырԥшхоит 1 инаркны 25 м рҟынӡа<ref>{{книга |автор = Кинг-Хили Д. |заглавие = Теория орбит искусственных спутников в атмосфере / Перевод с англ. Ю.А. Рябова. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Мир |год = 1966 |том = |страниц = 189 |страницы = 21—22 |isbn = }} </ref>. Ижәыло аҳауа арҩаш амҩаныза аԥхьа аилаӷәӷәахара иалагоит, еиҳа аанкыларатә нырра анаҭоит. [[микроспутник|Амикромҩанызақәеи]] аметеорит хәыҷқәеи рзы ари аҳәаа ҵаҟа иҟоуп. * 121 — 122 — [[Разведывательный спутник|имаӡоу амҩанызақәа]] зегь раасҭа илаҟәу ралагарҭатә [[перигей|перигеи]] ауп, урҭ [[апогей|рапогеи]] 266—346 км акәын, аҟазаара аамҭа 1 - 2 мшы<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 526, 527 |isbn = }} </ref>. * 122 км (400 000 фут) — аорбита аҟынтәи ахынҳәраан атмосфера раԥхьатәи иубартә иҟоу цәырҵрақәоуп: ижәыло аҳауа [[Спейс Шаттл|Спеис Шаттл]] ҳәа изышьҭоу амҵәыжәҩа змоу аппарат аныҟәараан ԥынҵала иҭышәыннартәалоит<ref name="lenta-grenze" />. * 130 км<ref name="автоссылка5" /> — адиаметр 2,3 м, акапан 2400 кьыла змоу акәымпыл еиԥшу амҩаныза аҵыхәтәантәи аикәшара алагамҭа аҳаракыра ([[Спускаемый аппарат|СА]] [[Восток (космический корабль)|Восток]] арбагақәа)<ref name=autogenerated1>{{Статья|ссылка=http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81|автор=Митрофанов А.|заглавие=Аэродинамический парадокс спутника|год=1998|язык=ru|издание=Квант|тип=журнал|номер=3|страницы=3—6|issn=0130-2221|archive-date=2016-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911081922/http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81}}</ref><ref>Инженерный справочник по космической технике / [Алатырцев А. А., Алексеев А. И., Байков М. А. и др.] ; Под ред. засл. деят. науки и техники РСФСР, проф., д-ра техн. наук А. В. Солодова. — 2-е изд., перераб. и доп. — Москва : Воениздат, 1977. — 430 с., С. 81</ref>; егьырҭ адыррақәа рыла убарҭ аҭагылазаашьақәа рзы 150 км раҟарашәа<ref>Охоцимский Д Е, Энеев Т М, Таратынова Г П «Определение времени существования искусственного спутника Земли и исследование вековых возмущений его орбиты» УФН 63 33-50 (1957) — 1,18 оборота: посчитано по формуле на стр. 42 с использованием коэффициента 0,04, соответствующего на графике высоте орбиты 145—150 км</ref> * 135 км — [[болид|аболидқәа]] рцәырҵра иреиҳаӡоу ҳаракыроуп<ref>{{книга |автор = Федынский В. В. |заглавие = Метеоры |часть = 3. Полёт метеоров в земной атмосфере |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Государственное издательство технико-теоретической литературы |год = 1956 |том = |страниц = |страницы = |серия = Популярные лекции по астрономии. Выпуск 4 |isbn = }}</ref>. * 150 км<ref name="автоссылка5" /> — геометриала изызҳауа аццакра змоу амҩаныза аҳаракыра ацәыӡуеит, уи иазаанхеит 1-2 аикәшара<ref>{{книга |автор = Александров С. Г., Федоров Р. Е. |заглавие = Советские спутники и космические корабли |часть = Глава I. Общие сведения о космических аппаратах и ракетах. Особенности движения спутников |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство Академии Наук СССР |год = 1961 |издание = 2-е изд. доп. и перераб. |том = |страниц = |страницы = |isbn = }}</ref>; амидель аҵакыра 1 м² (адиаметр 1,14 м) зыкапан 1000 кьыла иҟоу амҩаныза еикәыршарак ала 20 км рыла илбаауеит<ref name=autogenerated1 />. * 150 — 160 км — ҽынлатәи ажәҩан еиқәаҵәахоит<ref name="автоссылка9" /><ref name=Army>{{cite web|title=Space Environment and Orbital Mechanics|url=https://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|publisher=United States Army|access-date=2012-04-24|archive-date=2016-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902144746/http://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|url-status=dead}}</ref>: ажәҩан алашара абла еилнарго иреиҵаӡоу алашара 1{{e|-6}} кд/м² иазааигәахоит<ref name="автоссылка10" /><ref>Hughes J. V., Sky Brightness as a Function of Altitude // Applied Optics, 1964,vol. 3, N 10, p. 1135—1138.</ref><ref>{{книга |автор = Енохович А. С. |заглавие =Справочник по физике.—2-е изд |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина |место = М. |издательство = Просвещение |год = 1990 |том = |страниц = 384 |страницы = 213 |isbn = }} </ref>. * 160 км (100 миль) — цәгьам-бзиам иҭышәынтәалоу [[Низкая околоземная орбита|адгьыл иазааигәоу аорбита лаҟәқәа]] рылагамҭа аҳәаа ауп. * 188 км — раԥхьатәи аԥырҩы дызмам [[Суборбитальный космический полёт|акосмостә ԥырра]] аҳаракыра ([[Баллистическая ракета|аракета]] [[Фау-2]], 1944 ш.)<ref name="pnm-1">{{книга|автор=Walter Dornberger |заглавие=Peenemünde. Moewig Dokumentation (Том 4341) |место=Berlin |издательство=Pabel-Moewig Verlag Kg |год=1984 |страницы=297 |страниц= |isbn=3-8118-4341-9}}</ref><ref name="Dorn_V2">{{книга |автор=[[Дорнбергер, Вальтер|Дорнбергер Вальтер]] |заглавие=Фау-2. Сверхоружие Третьего Рейха. 1930-1945 |оригинал=V-2. The Nazi Rocket Weapon |ссылка=|ответственный=Пер. с англ. И. Е. Полоцка |место=М. |издательство=Центрполиграф |год=2004 |страниц=350 |isbn=5-9524-1444-3}}</ref>. * 200 км — аамҭакьаҿлатәи аҭышәынтәалара змоу еиҳа илаҟәу орбитоуп (мышқәак рҟынӡа). * 302 км — раԥхьатәи аԥырра мҩаԥызго акосмостә ԥырра иреиҳаӡоу аҳаракыра ([[апогей|апогеи]]) ([[Ю. А. Гагарин|И. А. Гагарин]] [[Восток-1]] акосмостә ӷбаҿы, мшаԥымза 12, 1961 ш.). * 320 км — '''ишьақәырӷәӷәоу атмосфера аура 1927 шықәсазы''' — [[Ионосфера#Слой F|Еплтон иҿыгҳара]] аартра)<ref name="автоссылка8" />. * 350 км — акраамҭатәи аҭышәынтәалара змоу еиҳа илаҟәу орбитоуп (шықәсқәак рҟынӡа). * 400 км раҟара — [[Международная космическая станция|Жәларбжьаратәи акосмостә станциа]] аорбита аҳаракыра. [[Ядерное испытание|Аиадертә ԥышәарақәа]] иреиҳау рыҳаракыра ([[Starfish Prime]], 1962 ш.). [[Ядерный взрыв|Аԥжәара]] иаԥнаҵеит аамҭалатәи иԥсабаратәым [[радиационный пояс|арадиациатә маҟа]], уи адгьыл иазааигәоу аорбитақәа рҿы акосмонавтцәа ашьыр алшон, аха убри аамҭазы аԥыррақәа мҩаԥыргомызт. * 500 км — аҩныҵҟатәи [[протон|апротонтә]] [[радиационный пояс|радиациатә маҟа]] алагамҭеи ауаҩы акраамҭа иԥырразы ишәарҭадоу аорбитақәа рхыркәшареи роуп. Абла иазеиҩымдыраауа ажәҩан алашара макьанагьы аҭыԥ амоуп<ref name="автоссылка7" />. * 690 км — [[термосфера|атермосфереи]] [[экзосфера|аекзосфереи]] ([[Термопауза|Атермопауза]], [[экзобаза|аекзобаза]]) рҳәаа абжьаратә ҳаракыра ауп. Аекзобаза иҩахыкны аҳауа амолекулақәа рхы иақәиҭны [[длина свободного пробега|реиԥхныҩлара аура]] еизадоу атмосфера аҳаракыра аасҭа еиҳауп, [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] аасҭа иласны аҩада иԥыруазар, 50 % иреиҳаны [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера аанрыжьыр]] алшоит. * 947 км — адгьыл раԥхьатәи иԥсабаратәым амҩаныза апогеи аҳаракыра ([[Спутник-1|Амҩаныза-1]], 1957 ш.). * 1000 — 1100 км — [[Полярное сияние|аполиартә каҷҷарақәа]] иреиҳаӡоу рыҳаракыра, адгьыл ақәыԥшылараҟынтә аҵыхәтәантәи иубо атмосфера ацәырҵра; аха абжьааԥны 1 кд/м² рҟынӡа алашара<ref>{{книга |автор = Исаев С. И., Пудовкин М. И. |заглавие = Полярные сияния и процессы в магнитосфере Земли |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина |место = Л. |издательство = Наука |год = 1972 |том = |страниц = 244 |страницы = |isbn = 5-7325-0164-9 }} </ref><ref>{{книга |автор = Забелина И. А. |заглавие = Расчёт видимости звёзд и далёких огней |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Машиностроение |год = 1978 |том = |страниц = 184 |страницы = 66 |isbn = }} </ref> ибзианы иубарҭоу акаҷҷарақәа мҩаԥысуеит аҳаракырақәа 90—400 км рҟны. Аилазаара аилаӷәӷәара 400 — 500 [[миллион]] хәҭаҷ 1 дм³ рҟны<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=C3DF7C3F-D2E6-41C0-9A0B-D201E02BAC99 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 168 |isbn = |archive-date = 2023-04-04 |access-date = 2016-06-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230404040835/https://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=C3DF7C3F-D2E6-41C0-9A0B-D201E02BAC99 |url-status = live }}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская Энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 174 |isbn = }} </ref>. * 1300 км — '''ашәҟәы иҭагалоу атмосфера аҳәаа 1950 шықәсазы'''<ref>Большая Советская Энциклопедия, 3 том. Изд. 2-е. М., «Советская Энциклопедия», 1950. — С. 377</ref>. * 1320 км — [[Баллистическая ракета|абаллистикатә ракета]] атраекториа иреиҳаӡоу аҳаракыра 10 нызқь км абжьаӡараҿы аԥырраан<ref>Николаев М. Н. Ракета против ракеты. М., Воениздат, 1963. С. 64</ref>. * 1372 км — Амзахь раԥхьатәи аԥыррақәа ҟалаанӡа ауаҩы илиршаз иреиҳау аҳаракыра; акосмонавтцәа раԥхьаӡакәны ирбеит баша ихаргьежьу [[горизонт|алаԥшҳәаа]] акәымкәа, Адгьыл ахыгьежьаара (аӷба «[[Джемини-11|Џьемини-11]]», цәыббрамза 2, 1966 ш.)<ref>{{Cite web |url=http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |title=Adcock G. Gemini Space Program--Finally, Success |access-date=2017-03-04 |archive-date=2017-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305193819/http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |url-status=live }}</ref>. * 2000 км — [[Низкая околоземная орбита|адгьыл иазааигәоу аорбита лаҟәқәеи]] [[средняя околоземная орбита|абжьаратә орбитақәеи]] рыбжьара инықәырԥшны иарбоу аҳәаа. Атмосфера амҩанызақәа анырра рнаҭом, урҭ аорбитаҿы акыр зқьышықәсақәа рыҩнуҵҟа аҟазаара рылшоит. * 3000 км — аҩныҵҟатәи арадиациатә маҟа апротонқәа раара иреиҳаӡоу аиҭаҟалара (0,5 — 1 [[Грей (единица измерения)|Гр]]/сааҭ рҟынӡа — сааҭқәак рыҩнуҵҟа аԥырра иалагӡаны ԥсышьацәгьа узҭо ҩаӡароуп)<ref>{{книга |автор = Бубнов И. Я., Каманин Л. Н |заглавие = Обитаемые космические станции |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1964 |том = |страниц = 192 |страницы = |isbn = }} </ref>. * 12756,49 км — апланета [[Адгьыл|Адгьыл]] [[экватор|аекваториалтә]] [[диаметр]] иаҟароу абжьаӡаранӡа ҳнаскьеит. * 17 000 км — уахыки-ҽнаки рыла 0,4 Гр рҟынӡа адәахьтәи [[электрон|аелектронтә]] [[Радиационный пояс|радиациатә маҟа]] аинтенсивра иреиҳаӡоу аҩаӡара<ref>{{книга |автор = Уманский С. П. |заглавие = Человек в космосе |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1970 |том = |страниц = 192 |страницы = 23 |isbn = }} </ref>. * 27 743 км — заанаҵы иаарԥшу астероид [[2012 DA14]] (мышкы еиҳаны) аԥырра абжьаӡара. * 35 786 км — адгьыл иазааигәоу [[средняя околоземная орбита|абжьаратәии]] [[высокая околоземная орбита|иҳаракуи аорбитақәа]] ирыбжьоу аҳәаа.<br>[[Геостационарная орбита|Агеостационартә орбита]] аҳаракыра, ас еиԥш иҟоу аорбитаҿы амҩаныза еснагь [[экватор|аекватор]] аҟны кәаԥк иахакнаҳазаауеит. Ари аҳаракыраҿы ахәҭаҷқәа реилаӷәӷәара ~20 – 30 нызқь аӡри атомқәа дм³ аҟны иҟалоит<ref>{{книга |автор = |заглавие =Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская Энциклопедия |год = 1968 |том = |страниц = 528 |страницы = 451 |isbn = }} </ref>. * 80 000 км раҟара — '''XX ашәышықәса актәи азбжазы атмосфера атеориатә ҳәаа'''. Атмосфера зегьы адгьыл еиҟараны иацгьежьуазҭгьы, аекватор аҿы ари аҳаракыраҟынтә [[центробежная сила|агәҭантәи амч]] адхалара еиҳахон, уи аҳәаа иҭыҵыз аҳауа амолекулақәа хара-бӷьара еимбӷьыжәаа ицон<ref>{{книга |автор = |заглавие = [[Техническая энциклопедия]]. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = ОГИЗ РСФСР |год = 1939 |том = 1 |страниц = 1184 |страницы = 1012 |isbn = }}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = [[Enciclopedia Espasa|Enciclopedia universal ilustrada europeo-americana]] |ссылка = |ответственный = |место = |издательство = |год = 1907 |том = VI |страниц = 1079 |страницы = 931 |isbn = }}</ref>. Аҳәаа ареалтә ҳәаа иазааигәахеит, [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера аԥсаҟьара]] ацәырҵрагьы аҭыԥ амоуп, аха уи зыхҟьо [[Экзосфера|аекзосфера]] амҽхак зегьы аҿы Амра [[Солнечное излучение|аԥхарратәи]] [[Солнечный ветер|акорпускулиартәи]] анырра ауп. * 90 000 км раҟара — [[Магнитосфера Земли|Адгьыл амҳалдызасфереи]] [[Солнечный ветер|амратә ԥшеи]] реидыслара иарҿиаз [[Головная ударная волна|ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥа хада]] аҟынӡа абжьаӡара ауп. * 100 000 км — Амра аганахьала Адгьыл [[Экзосфера|аекзосфера]] ([[геокорона|агеогәыргьын]]) хыхьтәи аҳәаа<ref name="aes2">[http://astro.lnu.edu.ua/astro/bukvy/g.pdf Геокорона] // [http://astro.lnu.edu.ua/astro Астрономічний енциклопедичний словник] / За загальною редакцією І. А. Климишина та А. О. Корсунь. — Львів, 2003. — С. 109. — ISBN 966-613-263-X. {{In lang|uk}}</ref>, [[Солнечная активность|амра активра]] аныҳараку уи Адгьыл адиаметрқәа 5 рҟынӡа еилаӷәӷәахоит (~60 нызқь км). Аха ашәшьыратә ган ала амра аԥша зысуа аекзосфера «аҵыхәа» аҵыхәтәантәи ашьҭақәа убар алшоит адгьыл адиаметрқәа 50—100 (600—1200 нызқь км) рҟынӡа<ref>{{книга |автор = Koskinen, Hannu |заглавие = Physics of Space Storms: From the Surface of the Sun to the Earth |ссылка = https://books.google.ru/books?id=cO0nwfhXVjUC&pg=PA32&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |ответственный = |место = Berlin |издательство = Springer-Verlag Berlin Heidelberg |год = 2011 |том = |страниц = |страницы = 42 |isbn = ISBN 3-642-00310-9 }} </ref>. [[Лунный месяц|Есымза]] ԥшьымш рыҩныҵҟа уи аҵыхәа Амза иахысуеит<ref>{{cite book|last1=Mendillo|first1=Michael|chapter=The atmosphere of the moon|title=Earth-Moon Relationships|page=275|location=Padova, Italy at the Accademia Galileiana Di Scienze Lettere Ed Arti|date=November 8–10, 2000|editor1-first=Cesare|editor1-last=Barbieri|editor2-first=Francesca|editor2-last=Rampazzi|publisher=Springer|isbn=0-7923-7089-9|url=https://books.google.com/books?id=vpVg1hGlVDUC&pg=PA275}}</ref><ref>Межпланетная среда и физика магнитосферы : [Сборник статей / Редколлегия: Г. А. Скуридин (отв. ред.) и др.] ; АН СССР. Ин-т косм. исследований. — Москва : Наука, 1972. — 211 с., С. 112</ref>. [[Афаил:Moon-Earth.jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Межпланетное пространство|Апланетабжьаратә ҵакыра]] === [[Афаил:Earth rising above the lunar horizon.jpg|right|150px]] [[Афаил:Hertzsprung in Light and Shadow (art002e021296).jpg|right|150px]] [[Афаил:Earth and Moon seen from 183 million kilometers by MESSENGER (cropped).png|right|150px]] [[Афаил:Simulated view from Voyager 1 looking toward the Sun (EOSS).jpg|right|150px]] [[Афаил:Sedna mystery deepens as Hubble offers best look at farthest planetoid (artist's impression) (opo0414e).jpg|right|150px]] [[Афаил:Heliopause diagram.png|right|150px]] * 260 000 км — ахьанҭара асфера арадиус, Адгьыл адхалара Амра адхалара иахьаԥнаго. * 363 104 — 405 696 км — Амза аорбита Адгьыл иахыкны аҳаракыра (30 Адгьыл адиаметрқәа). Адгьылтә орбита акәша-мыкәша апланетабжьаратә ҭыԥҭаӡара аилазаара аилаӷәӷәара ([[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аилаӷәӷәара) 5 — 10 нызқь хәҭаҷқәа 1 дм³ аҟны 200 000 хәҭаҷ рҟынӡа 1 дм³ аҟны [[Солнечная вспышка|амра ашәалҟьамрақәа]] раан<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 292 |isbn = }} </ref> * 406 778 км — ауаҩы дахьыҟаз аҳаракыра абсолиуттә рекорд: [[Артемида-2]] мшаԥымза 6, 2026 ш. Уи иаԥхьанеиуаз арекорд «[[Аполлон-13]]» мшаԥымза 14, 1970 ш. 400 171 км<ref>{{Cite web |last=Wall |first=Mike |date=2026-04-06 |title=Artemis 2 breaks humanity's all-time distance record during historic loop around the moon |url=https://www.space.com/space-exploration/artemis/artemis-2-breaks-humanitys-all-time-distance-record-during-historic-loop-around-the-moon |access-date=2026-04-06 |website=Space.com |language=en-US}}</ref> ма {{Ахыԥхьаӡара|401056|акилометр}}<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40000 Astronaut] // Encyclopædia Britannica Online. {{In lang|en}}</ref> * 928 000 км — [[Сфера действия тяготения|Адгьыл агравитациатә нырра асфера]] арадиус, уаҟа акосмостә цәеижьқәа рныҟәара инықәырԥшшәа адгьыл афокус аҿы иҟоу [[Законы Кеплера|кеплертәи аорбита]] ала аныҟәара иашьашәалоит. Анаҩс Амра адхалара асфера иалҵыз ацәеижьқәа аднахалалоит. * 1 497 000 км — Адгьыл [[Сфера Хилла|Хилл исфера]] арадиуси уи аорбитатә мҩанызақәа иреиҳау рыҳаракыреи роуп. [[Точки Лагранжа|Алибрациа акәаԥқәа]] руакы аҟынӡа абжьаӡара L2, зыҟны уахь иақәшәо ацәеижьқәа агравитациатә еибакапанраҿы иҟоу насгьы Адгьылгьы Амрагьы ирымҩанызақәоу, еиԥшу [[Сидерический период|аикәшаратә аамҭа]] шықәсык рыманы<ref>{{книга |автор = Левантовский В.И. |заглавие = Механика космического полёта в элементарном изложении, 3-е изд. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука |год = 1980 |том = |страниц = 512 |страницы = 360 |isbn = }} </ref>. [[Гало-орбита|Ари акәаԥ ахь инагоу]] акосмостә станциа атраекториа арҽеираҿы абылтәы иреиҵаӡоу ахарџь аманы еснагь Адгьыл иашьҭанеиуазаарын, уи ашәшьыраҿы иагьыҟалон. * 21 000 000 км — иԥыруа аобиектқәа рахь Адгьыл [[Гравитационное взаимодействие|агравитациатә нырра]] ыӡуеит ҳәа иуԥхьаӡар алшоит<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />. * 40 000 000 км — Адгьыл инаркны ааигәатәи апланета ду [[Венера]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. * 56 000 000 — 58 000 000 км — [[Противостояние планеты|Аиҿагылара дуқәа]] раан [[Марс]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. * 149597870,7 км — Адгьыл инаркны [[Амра|Амра]] аҟынӡа ибжьаратәу абжьаӡара. Ари абжьаӡара Амратә системаҿы абжьаӡарақәа шәага-загас ирымоуп, [[астрономическая единица|астрономиатә цыра]] ([[а. е.|а.ц.]]) ҳәа иагьашьҭоуп. [[Свет|Алашара]] ари абжьаӡара иахысуеит 500 секунд (8 минуҭки 20 секунди) раҟара рыла. * 590 000 000 км — Адгьыл инаркны ааигәатәи [[Газовая планета|арчытә планета ду]] [[Иупитер|Иупитер]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. Анаҩстәи ахыԥхьаӡарақәа Амра аҟынтәи абжьаӡара аадырԥшуеит. * 4 500 000 000 км (4,5 [[миллиард]] км, 30 [[а. е.|а.ц.]]) — амра иазааигәоу [[Межпланетное пространство|апланетабжьаратә ҵакыра]] аҳәаа арадиус — зегь реиҳа ихароу апланета ду [[Нептун]] аорбита арадиус. Коипер имаҟа алагамҭа. * 8 230 000 000 км (55 а.ц.) — [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] харатәи аҳәаа — апланета ҵан [[Плутон]] злахәу аҵаа планетақәа рмаҟа. Зорбитақәа еиҵыхны еицырдыруа [[Транснептуновый объект|транснептунтә обиектқәаки]] [[Короткопериодическая комета|апериод кьаҿтә кометақәеи]] рыла ишьақәгылоу [[Рассеянный диск|Иԥсаҟьоу адиск]] алагамҭа. * 11 384 000 000 км — Апланета ҟаԥшь маҷ [[(90377) Седна|Седна]] [[перигелий|аперигели]] 2076 шықәсазы, Иԥсаҟьоу адиски Оорт Аԥсҭҳәеи рыбжьара еиҭаҵратә хҭысуп (шәахә ҵаҟа). Уи ашьҭахь апланета фнызқь шықәса рыҩнуҵҟатәи еиҵыху аорбита ала Амра 140—150 млрд км иацәыхароу [[Афелий|афелиҟа]] аԥырра иалагоит. * 11 — 14 млрд км — [[Гелиосфера|агелиосфера]] аҳәаа, уаҟа [[солнечный ветер|амратә ԥша]] абжьаԥысратә ццакыра аманы [[межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьар]] иақәшәоит, ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥагьы аԥнаҵоит, '''[[Межзвёздное пространство|аеҵәабжьаратә ҵакыра]] алагамҭа.''' * 23 337 267 829 км (156 а.ц.) — Амра инаркны зегь реиҳа ихароу аеҵәабжьаратә автоматикатә [[Космический аппарат|космостә аппарат]] [[Вояджер-1|Воиаџьер-1]] аҟынӡа абжьаӡара, мшаԥымза 24, 2022 шықәсазы. * 35 000 000 000 км (35 [[млрд]] км, 230 а.ц.) — Амратә система аеҵәабжьаратә маҭәашьар ала ахатәы ныҟәарала ишьақәнаргылаз [[Головная ударная волна#Головная ударная волна вокруг Солнечной системы|ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥа хада]] ҳәа агәаанагара ззыҟоу аҟынӡа абжьаӡара. * 65 000 000 000 км — аппарат [[Вояджер-1|Воиаџьер-1]] аҟынӡа абжьаӡара 2100 шықәсазы. [[Афаил:Иерархия масштабов во Вселенной ab.png|center|820px]]{{clear}} === Аеҵәабжьаратә ҵакыра === {{Main|Аеҵәабжьаратәи аҭыԥ}} [[Афаил:Kuiper belt - Oort cloud-ab.svg|right|150px]] [[Афаил:StarsNearSun.svg|right|150px]] [[Афаил:Flying among the closest stars to the Solar System.ogg|right|150px]] <!--[[Афаил:Nearest stars red-green.png|right|150px]]--> [[Афаил:Local bubble ru.png|right|150px]] [[Афаил:Orion Arm ru.jpg|right|150px]] [[Афаил:Milky Way full annotated ab.jpg|right|150px]] {{See also|Акосмос ҵаула аобиект}} * 300 000 000 000 км (300 млрд км) раҟара — [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] аҩнуҵҟа иҟоу [[Облако Хиллса|Хиллс иԥсҭҳәа]] ааигәатәи аҳәаа — аҵаа ԥҽыхақәа реизарҭа ду, аха даара иҵаӷоу акәымпыл еиԥшу, ашьшьыҳәа зорбитақәа ирныланы инеиуа. Иналаршә-ҩаларшәны уи аԥҭа иалҵны [[Амра|Амра]] ианазааигәахо, урҭ [[Долгопериодическая комета|апериод ду змоу кометақәаны]] иҟалоит. * 4 500 000 000 000 км (4,5 [[триллион|трлн]] км) — Оорт иԥсҭҳәа аҟынтәи амра иазааигәоу аҭыԥ ахь акометақәа рҵыхәтәа цәырызго агипотезатә планета [[Тюхе (гипотетическая планета)|Тиухе]] аорбита аҟынӡа абжьаӡара. * 9460730472580,8 км (инықәырԥшшәа 9,5 трлн км) — [[световой год|алашаратә шықәса]] — [[Скорость света|299 792 км/с аццакра]] змоу алашара шықәсак иалагӡаны изхысуа абжьаӡара. Аеҵәабжьаратәи агалактикабжьаратәи абжьаӡарақәа ршәара иазырхоуп. * 15 000 000 000 000 км рҟынӡа — акометақәа Амрахь раара зхароу аеҵәа [[Немезида (звезда)|Немезид]] Амра агипотезатә мҩаныза аԥшаара алшоит. * 20 000 000 000 000 км рҟынӡа (20 трлн км, [[Световой год|ҩ-лашара шықәсак]]) — Амратә система агравитациатә ҳәаақәа ([[Сфера Хилла|Хилл Исфера]]) — [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] адәахьтәи аҳәаа, Амра амҩанызақәа (апланетақәа, акометақәа, агипотезатә лашаратә еҵәақәа) рыҟазаара иреиҳаӡоу ахарара. * 30 856 776 000 000 км — 1 [[парсек]] — аеҵәабжьаратә бжьаӡарақәа ршәара еиҳа ипрофессионалтәу астрономиатә цыра ауп, алашаратә шықәсақәа 3,2616 иаҟароуп. * 40 000 000 000 000 км (40 трлн км, 4,243 лашара шықәса) раҟара — иаҳзааигәоу еицырдыруа аеҵәа [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] аҟынӡа абжьаӡара. * 56 000 000 000 000 км (56 трлн км, 5,96 лашара шықәса — иԥыруа [[Звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]] аҟынӡа абжьаӡара. Уи ахь анашьҭра азԥхьагәаҭан 1970-тәи ашықәсқәа инадыркны реалла апроект ҟазҵо аԥырҩы дызҭам [[Дедал (проект)|аппарат «Дедал»]], уаҩытәыҩсатә ԥсҭазаарак аҩныҵҟа аԥырра, аинформациагьы аацҳара зылшо (50 шықәса инарзынаԥшуа). * 100 000 000 000 000 км (100 трлн км, 10,57 лашара шықәса) — ари арадиус аҩныҵҟа иҟоуп [[Список ближайших звёзд|ааигәатәи аеҵәақәа]] 18, Амрагьы налаҵаны. * 300 000 000 000 000 км (300 трлн км, 30 лашара шықәса) ирзынаԥшуа — '''[[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа]]''' ашәагаа, уажәы Амратә система (ари аԥҭа аилазаара аилаӷәӷәара 300 атом 1 дм³ азы) изгәылсны инеиуа. * 3 000 000 000 000 000 км (3 [[квадриллион|аквадрлн]] км, 300 лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Местный пузырь|Аҭыԥантәи арчытә ԥышҭарч]]''' ашәагаа, уи иалоуп Амратә система змоу Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа (аилазаара аилаӷәӷәара 50 атом 1 дм³ азы). * 33 000 000 000 000 000 км (33 аквадрлн км, 3500 лашара шықәса) — [[Галактический рукав|агалактикатә]] '''[[Рукав Ориона|Орион имаӷра]]''' ашәпара, зыҩнуҵҟатәи аҵкар азааигәара Аҭыԥантәи аԥышҭарч ыҟоу. * 300 000 000 000 000 000 км (300 аквадрлн км) — Амра инаркны ҳгалактика [[Галактическое гало|агало]] ааигәатәи адәахьтәи аҵкар '''[[Асар Рымҩа|Асар Рымҩа]]''' аҟынӡа абжьаӡара (англ. '''Milky Way'''). XIX ашәышықәса нҵәаанӡа Агалактика Адунеи зегьы аҳәаа акәны иԥхьаӡан. * 1 000 000 000 000 000 000 км (1 [[Квинтиллион|квинтлн]] км, 100 нызқь лашара шықәса) инарзынаԥшуа — ҳгалактика Асар Рымҩа адиаметр, уаҟа 200—400 миллиард аеҵәа ыҟоуп, иааизакны акапан [[Акылҳара еиқәаҵәа|акылҳара еиқәаҵәақәеи]], [[Тёмная материя|аматериа лашьцеи]], егьырҭ иумбо аобиектқәеи шацу — 3 триллион Мрак инарзынаԥшуа. Уи анҭыҵ инаӡоит еиқәаҵәоу, иҭацәу, иеҵәадоу [[межгалактическое пространство|агалактикабжьаратә ҵакыра]], ателескоп ада аарла еилургартә иҟоу ааигәатәи галактикақәак ршәыта хәыҷқәа рыманы. Агалактикабжьаратә ҵакыра амҽхак аеҵәабжьаратә ҵакыра амҽхак акырынтә еиҳауп, уи аилазаара аилаӷәӷәара — 1 аӡри атом 1 дм³ азы аасҭа еиҵоуп. [[Афаил:Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Межгалактическое пространство|Агалактикабжьаратә ҵакыра]] === [[Афаил:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg||right|150px]] [[Афаил:5 Local Galactic Group (blank).png|right|150px]] [[Афаил:Local supercluster.jpg|right|150px]] [[Афаил:Nearsc rus.gif|right|150px]] [[Афаил:Structure of the Universe.jpg|right|150px|Ари асахьа «акосмостә бызкаҭаҳа»ҳәа изышьҭоу Адунеи абызкаҭаҳа амасштаб иахәҭакуп. Арҭ арахәыц дуқәа еиҳарак агалактикақәа рыбжьара иҟоу аҭыԥҭаӡараҿы иҟоу аматериа лашьца ала ишьақәгылоуп. Ахыҵхырҭа: НАСА, ЕКА, Е. Холлман (Колорадотәи Ауниверситет, Боулдер)]] [[Афаил:Observable universe logarithmic illustration.png|right|150px]] * 5 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 5 [[квинтиллион]] км) инарзынаԥшуа — ҳгалактикеи уи амҩанызақәа [[Карликовая галактика|аҵан галактикақәеи]], зынӡа 15 галактика, злахәу '''[[Подгруппа Млечного Пути|Асар Рымҩа агәыԥхәҭа]]''' ашәагаа. Урҭ рахьтә зегь реиҳа еицырдыруа [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] [[Малое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Маҷи]] роуп, 4 миллиард шықәса рышьҭахь урҭ ҳгалактика илбаанадар ҟалап. * 30 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 30 [[квинтиллион]] км, инықәырԥшшәа 1 млн парсек) инарзынаԥшуа — '''[[Местная группа|Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ]]''' ашәагаа, уахь иаҵанакуеит агәылацәа дуқәа хԥа: Асар Рымҩа, [[Галактика Андромеды|Андромеда Агалактика]], [[Галактика Треугольника|Ахкәакь Агалактика]], иара убас хыԥхьаӡара рацәала аҵан галактикақәа (50 галактика инареиҳаны). Андромеда агалактикеи ҳгалактикеи 120 км/с рҟынӡа аццакрала еизааигәахоит, 4—5 миллиард шықәса раҟара рышьҭахь [[Столкновение Млечного Пути и Галактики Андромеды|еиҿасыр ҟалап]]. * 220 000 000 000 000 000 000 км (220 [[квинтиллион]] км, инықәырԥшшәа 23 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ злахәу '''[[Местный лист|Аҭыԥантәи абӷьыц]]''' ашәагаа. * 2 000 000 000 000 000 000 000 км (2 [[секстиллион|асекстиллион]] км, 200 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Местное сверхскопление галактик|Агалактикақәа аҭыԥантәи реилалара ду]] (Аҭыԥҳа Лскоплениа Ду)''' (30 нызқь галактика рҟынӡа, акапан [[квадриллион]] Мрак рҟынӡа инаӡоит) ашәагаа. * 4 900 000 000 000 000 000 000 км (4,9 асекстиллион км, 520 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — Еиҳагьы идуу аилалара '''[[Ланиакея|Ланиакеиа]] («Идуӡӡоу ажәҩан»)''' ашәагаа, уахь иаҵанакуеит Аҭыԥҳа леилалара дуи иааҳакәыршаны иҟоу агалактикақәа, ҳара ҳтәгьы налаҵаны, 500 км/с рҟынӡа агьежьра аццакрала иныҟәо [[Великий аттрактор|аттрактор Дуи]] 100 нызқьла агалактикақәа, уи акапан 100 [[квадриллион]] Мра рҟынӡа ыҟоуп. * 10 000 000 000 000 000 000 000 км (10 [[секстиллион]] км, 1 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Комплекс сверхскоплений Рыб-Кита|Аԥсыӡ-Кит аилалара дуқәа ркомплекс]]''' аура, макьана агалактикатә рахәыцқәеи ҳахьынхо Аԥсыӡ-Кит агипереилалареи ҳәа изышьҭоу (60 галактика реизакрақәа, Ланиакеиа икапанқәа 10, мамзаргьы [[квинтиллион|квинтиллионк]] рҟынӡа Амрақәа). * 100 000 000 000 000 000 000 000 км рҟынӡа — иахьа еицырдыруа [[войд|авоид]] дуқәа ируаку [[Реликтовое холодное пятно|Асупервоид Еридан]] аҟынӡа 1 млрд лашара шықәса раҟара абжьаӡара. Ари иҭацәу аҭыԥҭаӡара дуӡӡа агәҭантәи ахырхарҭақәа рҿы аеҵәақәеи агалактикақәеи ыҟаӡам, шамахамзар зынӡаск иаабац аматериа ыҟаӡам, уи аилазаара аилаӷәӷәара Адунеи абжьаратәи аилаӷәӷәара аҟынтәи 10%, мамзаргьы 1 аӡри атом 1—2 м³ рҟны. Акосмонавт ателескоп ду ада авоид агәҭаны акгьы изеилыргомызт, алашьцара ада.<br>Арыӷьарахьала асахьаҿы Адунеи акубтә ҭаԥҟараҿы иубарҭоуп хыԥхьаӡара рацәала агалактикатә рахәыцқәа рыбжьара ашәах аҟны иҟоу акакаҷқәа реиԥш шәкыла идуу, иара убас имаҷу авоидқәа жәпакы. Авоидқәа рымҽхак арахәыцқәа рымҽхак аасҭа акырӡа еиҳауп. * 100 000 000 000 000 000 000 000 км (100 [[секстиллион]] км, 10 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Великая стена Геркулес — Северная Корона|Геркулес иҭыӡ дуӡӡа]] — Аҩадатәи агәыргьын''' аура, иахьа [[Метагалактика|иубарҭоу Адунеи]] аҿы зегь реиҳа еицырдыруа асуперструктура ду. 10 млрд лашара шықәса раҟара иаҳцәыхароуп. Ҿыц ииз Ҳамра иахылҵуа алашара уажәы аҭӡамц Ду ахь мҩабжара иҟоуп, Амра анҭахалак ауп уанӡа ианнаӡо. * инықәырԥшшәа 250 000 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 250 [[секстиллион]] км, 26 млрд лашара шықәса инареиҳаны) — '''[[Метагалактика|иубо Адунеи]]''' аҿы амаҭәашьар (агалактикақәеи аеҵәақәеи) [[Список наиболее удалённых астрономических объектов|абара аҳәаақәа]] ршәагаа (2 триллион галактикак рҟынӡа). * 870 000 000 000 000 000 000 000 км (870 [[секстиллион]] км, 92 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — [[Метагалактика|иубо Адунеи]] аҿы '''[[Реликтовое излучение|ашәахәаркрақәа]] рбара аҳәаақәа''' рышәагаа. == Акосмос ааигәеи акосмос хареи рахь ацәырҵразы ихымԥадатәиу аццакрақәа == Аорбитахь ацәырҵразы ацәеижь иалкаау аццакра аҟынӡа инаӡароуп. Адгьыл азы акосмостә ццакырақәа: * [[Первая космическая скорость|Актәи акосмостә ццакыра]] — 7,9 км/с — Адгьыл акәша-мыкәша аорбитахь ацәырҵразы аццакра; * [[Вторая космическая скорость|Аҩбатәи акосмостә ццакыра]] — 11,1 км/с — адгьыл адхалара асфера алҵреи апланетабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра; * [[Третья космическая скорость|Ахԥатәи акосмостә ццакыра]] — 16,67 км/с — Амра адхалара аусхк алҵреи аеҵәабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра; * [[Четвёртая космическая скорость|Аԥшьбатәи акосмостә ццакыра]] — 550 км/с инарзынаԥшуа — агалактика Асар Рымҩа адхалара аусхк алҵреи агалактикабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра. Еиҿҳарԥшуазар, агалактика агәҭа иаҿырԥшны Амра аныҟәара аццакра 220 км/с рҟынӡа инаӡоит. Аццакрақәа руак иарбоу аасҭа еиҵахар, ацәеижь уи азы аорбитахь изцәырҵуам (ашьақәырӷәӷәара иашоуп иарбоу аццакра ала Адгьыл ақәыԥшылараҟынтә адәықәлареи адхаларада анаҩстәи аныҟәареи рзы мацара). Ас еиԥш аццакрақәа рынагӡаразы иарбанызаалак ахимиатә былтәы ахархәараан абылтәы ҵаӷа ала аус зуа [[многоступенчатая ракета|ашьаҿарацәатә ракета]] шаҭахыз раԥхьа еилызкааз [[Константин Эдуардович Циолковский|Константин Едуард-иԥа Циолковски]] иакәын. Акосмостә аппарат [[ионный двигатель|аионтә рныҟәага]] мацара ахархәарала адәықәҵара аццакра адгьылтә орбитахь ацәыргаразы иазхом, аха апланетабжьаратә космостә ҵакыраҿы аныҟәареи аманиоврҟаҵареи рзы уи уаҳа наҭахымкәа ианаалоит, ахархәарагьы амоуп. == Акосмостә ҵакыра азинтә режим == {{main|Жәларбжьаратәи акосмостә зин}} Акосмостә ҵакыреи ажәҩан ацәеижьқәеи рзинтә режим ҳәаақәнаҵоит [[Генеральная Ассамблея ООН|Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа Хада]] арезолиуциақәа рсериеи (урҭ рахьынтә аҵак ҷыда амоуп арезолиуциа 1962 (XVIII)) [[Договор о космосе|1967 шықәсазтәи акосмос азы Аиқәшаҳаҭреи]]. Ари арежим аелемент хадақәа иреиуоуп акосмоси жәҩантә цәеижьқәеи азеиԥш хархәаратә ҵакыраны иахьыԥхьаӡоу ([[res communis]]), акосмоси жәҩантә цәеижьқәеи жәларбжьаратәи азин инақәыршәаны адискриминациа ада аҳәынҭқаррақәа зегьы рзы рыҭҵаареи рхархәареи рзы иахьаарту, ажәҩантә цәеижьқәа рраионқәа зегьы рахь рхы иақәиҭны анеираан. Акосмос азы Аиқәшаҳаҭра Алахәылацәа рхы иадырҵеит аиадертә бџьар, мамзаргьы амассатә нырҵәагатә бџьар хкқәа змоу иарбанызаалак аобиектқәа Адгьыл акәша-мыкәша аорбитахь рнамгара, ажәҩантә цәеижьқәа рҿы ас еиԥш иҟоу абџьар ақәмыргылара, акосмостә ҵакыраҿы ас еиԥш иҟоу абџьар иарбанызаалак даҽа знеишьак алагьы аҭыԥ амҭара. Аха ари аҭагылазаашьа адоктриналтә еилыркаара иарбоу ақәиҭымтәра асуборбитатә аҵанакӡом, даҽакала иуҳәозар, Адгьыл акәша-мыкәша инагӡаны гьежьрак иадамхаргьы иҟазымҵо, аиадертә бџьар змоу аобиектқәа, даҽакала иуҳәозар [[межконтинентальные баллистические ракеты|аконтинентбжьаратә баллистикатә ракетақәа]] акосмос рхыԥраара (СССР-и ЕАА-и 1979 шықәсазы рнапы зҵарҩыз Аиқәшаҳаҭра [[Переговоры об ограничении стратегических вооружений#ОСВ-II|ОСВ-2]] уи алахәылацәа рзы [[Система частично-орбитального бомбометания|хәҭакахьала аорбитатә ракетақәа]] рзин ааннакылеит), иара убас акосмос аҿы иаабац абџьар змоу аобиектқәа аӷбаҿы рыргылара<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |title=Правовой режим космического пространства |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160459/https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |url-status=live }}</ref>. Аха анкьа ифантастикатәызшәа иубоз акосмостә ресурсқәа рыҵхра аидеиақәа рыпрактикатә ларҵәарахьы аиасра апроблема ҿыцқәа цәырнагоит. 2020 шықәсазы 30 инареиҳаны еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи аекспертцәа иазгәарҭеит акосмостә мазара аҵхра аганахьала еилыкка иҟоу жәларбжьаратәи аԥҟарақәа рыҟамзаара изыхәҭоу аилахәырақәа рзы ауадаҩрақәа шцәырнаго. Убри азы аҳәынҭқаррақәа амилаҭтә актқәа рыдыркылоит урҭ рыдгыларазы, русура аҭышәныртәаларазы. Убас 2015 шықәсазы [[США|ЕАА]] рҟны ирыдыркылеит акоммерциатә космостә дәықәҵарақәа реицлабратә лшаразы Азакәан, мамзаргьы ахатәы космостә еиндаҭларалшара агәацԥыҳәаразы азакәан (Commercial Space Launch Competitiveness Act of 2015) ЕАА атәылауаа азин рнаҭоит апланетақәеи астероидқәеи аус рыдулара рхы иақәиҭны аҽазыҟаҵара, абасала ироуз аресурсқәа, аӡи аминералқәеи (аха зыԥсы ҭоу аобиектқәа ракәымкәа) рымазаара, рхархәара. Аиԥш—зеиԥшу азакәанқәа рыдыркылеит 2017 - 2021 шықәсқәа рзы [[ОАЭ|Еиду Арабтә Емиратқәа]], [[Лиуксембург|Лиуксембург]], [[Иапониа|Иапониа]]<ref>{{Cite web |url=https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |title=Попова С.М. — Регулирование добычи космических ресурсов: создание международного правового обычая // Право и политика. – 2022. – № 12. – С. 1 - 28 |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160325/https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |url-status=live }}</ref>. == Ахҳәаақәа == {{Reflist|group=Акомм.}} == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == * Черняков И. H., Дмитриев M. Т., Непомнящий С. И. Атмосфера Земли // Большая медицинская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 2. — С. 336—342. == Азхьарԥшқәа == * [http://heritage.stsci.edu/gallery/galindex.html Галерея фотографий, полученных при помощи телескопа Хаббл]{{In lang|en}} * [https://www.youtube.com/watch?v=TXxbrCVL2Q0 Сравнение планет, звёзд и галактик]{{In lang|ru}} * [https://web.archive.org/web/20110126061648/http://www.usap.org.ua/observatory/wwt Виртуальная обсерватория USAP]{{In lang|en}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:космостә ҵакыра}} [[Акатегориа:Акосмос]] [[Акатегориа:Авакуум]] [[Акатегориа:Адемилитаризациа зызуу азонақәа]] k24lf1e6htu5i9adj5yj26j16el9xnl 174955 174954 2026-10-11T08:25:08Z Nart17 17397 Асахьақәа ажәақәа аԥсшәала (Commons): Atmosphere layers-ab.svg, StarsNearSun ab.svg, Local bubble ab.png, Orion Arm ab.png, Nearsc ab.png — Айнар Читанава ирҭиаз анапаҵаҩрақәа рыла. Nart17 translation team. 174955 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Atmosphere layers-ab.svg|thumb|150px|Атмосфера аҳәаақәа]]'''Акосмостә ҵакыра''', '''акосмос''' ({{lang-grc|κόσμος}} — «аиҿкаа», «аиҿкаара») — [[Небесное тело|ажәҩан ацәеижьқәа]] [[Атмосфера|ратмосферақәа]] рҳәаақәа рынҭыҵ ишьҭоу [[Адунеи|Адунеи]] иҭацәу аҭыԥқәа. Акосмос зынӡаск иҭацәу ҵакыраӡам: уи иалоуп, аилаӷәӷәара даара ишылаҟәугьы, [[межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьар]] (еиҳарак аӡри [[ион|аионқәеи]] [[атом|атомқәеи]]), [[космические лучи|акосмостә шәахәақәеи]] [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркреи]], иара убас агипотезатә [[тёмная материя|материа лашьца]]. == Аетимологиа == Аханатәтәи аилкаараҿы абырзен термин «[[Космос (философия)|акосмос]]» (адунеиеиҿкаара) афилософиатә шьаҭа аман, [[Адунеи|Адунеи]] агәы — [[Адгьыл|Адгьыл]] акәша-мыкәша агипотезатә [[вакуум]] аркы ҳәаақәнаҵон<ref>{{Cite web |url=http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |title=CABINET // In Between Space and Cosmos |access-date=2015-10-09 |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905073839/http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |url-status=live }}</ref>. Ус шакәугьы алаҭын шьаҭа змоу абызшәақәеи уи аԥсахрақәеи рҿы еиԥшу [[Семантика|асемантика]] рхы иадырхәоит апрактикатә термин «аҵакыра» (избанзар ҭҵаарадыррала уахәаԥшуазар Адгьыл иакәыршоу авакуум ҵыхәаԥҵәара амаӡам уҳәартә иҟоуп), убри аҟнытә аурыси уи иазааигәоу абызшәақәеи рҿы ареформатә риашарақәа ирылҵшәаны иит имҩашьо [[плеоназм|аплеоназм]] «акосмостә ҵакыра»<ref>со смыслом «пространство за [[Атмосфера|атмосферой]] Земли»</ref>. == Аҭоурых == Ажәа «акосмос» ихы иаирхәеит ажәытә бырзен философ [[Пифагор]], уи ала ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу адунеи аарԥшуа. [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] [[Подлунная сфера|Амзаҵаҟатәи асфера]] аконцепциа аԥырҵеит: ари Амза аҵаҟа иҟоу адунеи агеоцентрикатә система ауп. Уи ԥшь-ԥсабарак рыла ишьақәгылоуп, насгьы аиҭакрақәа аҟазшьоуп. Усҟантәи аамҭазы аефир асфера — Амза инаркны адунеи аҳәаақәа рҟынӡа-ԥсахрада иҟоуп, уаҟа иҟоуп апланетақәеи аеҵәақәеи. Иааидкыланы акосмос ауаа азҿлымҳахо иалагеитеи 100 нызқь шықәса раԥхьагьы, австралиатәи аҵарауаа ргәы ишаанаго ала<ref>{{Cite web|url=https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|title=Люди начали интересоваться космосом 100 тысяч лет назад. Что им было известно?|lang=ru|first=Рамис|last=Ганиев|website=hi-news.ru|date=2020-12-29|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409195216/https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|url-status=live}}</ref>. == Аҳәаақәа == Аҳәаа еилыкка ыҟаӡам, атмосфера хәыҷы-хәыҷла иҵаӷахоит [[Адгьыл|адгьыл ақәыԥшылара]] иацәыхарахацыԥхьаӡа, иахьа уажәраанӡагьы акосмос алагара иарбаганы иԥхьаӡатәу азы гәаанагарак ыҟаӡам. Аԥхарра еснагьтәны иҟазҭгьы, ақәыӷәӷәара аҽаԥсахуан [[экспоненциальный рост|експоненциалтә закәанла]] 100 [[кПа]] инаркны [[уровень моря|амшын аҩаӡараҿы]] акымзарак аҟынӡа. [[Международная авиационная федерация|Жәларбжьаратәи авиациатә федерациа]] атмосфереи акосмоси рыбжьара усуратә ҳәаак аҳасабала '''100 км''' ([[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]]) аҟны аҳаракыра шьақәнаргылеит, избанзар ари аҳаракыраҿы ашьҭыхгатә [[Аэродинамическая сила|аеродинамикатә мчы]] аԥҵаразы ихымԥадатәуп [[летательный аппарат|аԥрыгатә аппарат]] [[Первая космическая скорость|раԥхьатәи акосмостә ццакыра]] аманы иныҟәаларц, уи иахҟьаны аҳаирԥырра аҵакы ыӡуеит<ref name="МАФ">{{cite web| url =http://www.fai.org/icare-records/100km-altitude-boundary-for-astronautics| title =Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics| author =Sanz Fernández de Córdoba| authorlink =| format =| publisher =Официальный сайт [[Международная авиационная федерация|Международной авиационной федерации]]| access-date =2012-06-26| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/618QHms8h?url=http://www.fai.org/astronautics/100km.asp| archive-date =2011-08-22}}</ref><ref name="rian-grenze">{{cite web| author =Андрей Кисляков| authorlink =| date =2009-04-16| url =http://www.rian.ru/analytics/20090416/168315963.html| title =Где начинается граница космоса?| format =| publisher =[[РИА Новости]]| access-date =2010-09-04| lang =| archive-url =https://www.webcitation.org/618QJBBzM?url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html| archive-date =2011-08-22}}</ref><ref name="lenta-grenze">{{cite web| author =| authorlink =| date =2009-04-10| url =http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| title =Ученые уточнили границу космоса| format =| publisher =[[Lenta.ru]]| access-date =2010-09-04| lang =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QP8b6o?url=http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| url-status =live}}</ref><ref>{{cite web| author =| authorlink =| date =2009-04-10| url =http://www.membrana.ru/lenta/?9208| title =Найдена ещё одна граница космоса| format =| publisher =[[Мембрана (веб-сайт)|Мембрана]]| access-date =2010-12-12| lang =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QQ63zS?url=http://www.membrana.ru/particle/13656| url-status =dead}}</ref>. [[США|ЕАА]]-и [[Канада|Канадеи]] рҟынтәи астрономцәа аҳауатә ԥшақәа рнырра аҳәааи акосмостә хәҭаҷқәа рнырра алагареи ршәеит. Уи '''118 километра'''<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20090416/168315963.html|title=Где начинается граница космоса?|lang=ru|first=|last=|website=РИА Новости|date=2009-04-16|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409194126/https://ria.ru/20090416/168315963.html|url-status=live}}</ref> аҳаракыраҿы акәхеит, [[NASA|НАСА]] ахаҭа '''122 км''' акосмос аҳәаа ҳәа ишаԥхьаӡогьы. Ари аҩыза аҳаракыраҿы [[Спейс шаттл|ашаттлқәа]] иаабац [[Орбитальный манёвр|аманиоврҟаҵара]] аҟынтәи [[Ракетный двигатель|аракетатә моторқәа]] рымацара рхархәарала аеродинамикатә мотор ахь ииасуан атмосфера «ашьаҭа» рыманы<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />. == Апланетабжьаратә ҭыԥ == {{Main|Апланетабжьаратә ҭыԥ|Агелиосфера}} [[Амра|Амра]] акәша-мыкәша иҟоу акосмостә ҵакыра арегион, [[солнечный ветер|амра аԥша]] зымҽхазкуа, ''агелиосфера'' ҳәа иашьҭоуп. Агелиосфера аҩныҵҟа иҟоуп [[Амратә система|Амратә система]] еицырдыруа [[Планета|апланетақәа]] зегьы рорбитақәа<ref>{{БРЭ|автор=[[Кононович, Эдвард Владимирович|Кононович Э. В.]]|год=2016|статья=Гелиосфера|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив=https://web.archive.org/web/20240615214842/https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив дата=2024-06-15}}</ref>{{Ref+|Аха агелиосфера аҳәаа, агелиопауза ҳәа изышьҭоу, Амратә система аҳәаа акәӡам, избанзар Амра адхалара асфера зқьынтә раҟара иҵегьы хара инаскьоит.|group=Акомм.}}. Ацәеижь жәпа дуқәа рҟынтәи зхы иақәиҭу агелиосфера аҵакыра ''апланетабжьаратә ҭагылазаашьа'' ҳәа изышьҭоу ала иҭәуп, [[Гелиопауза|агелиопауза]] анаҩс иалагоит [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратә ҭагылазаашьа]] аҵакыра. Апланетабжьаратә ҭагылазаашьа акыр иҵаӷоуп, аха зынӡакыс [[вакуум|ивакуумӡам]]. Уи амаҭәашьар ахәҭа хада амра аԥша [[плазма|аплазма]] ауп (8 рҟынӡа аҟәырҷахақәа кубтә сантиметрак аҟны Адгьыл аорбита аҩаӡараҿы), имаҷны иҟоуп анеитралтә атомқәеи амолекулақәеи рыла ишьақәгылоу [[газ|арчқәа]]. Уи иалсуеит [[космические лучи|акосмостә шәахәақәа]], [[Магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакқәа]], амреи егьырҭ ахылҵшьҭреи змоу [[электромагнитные излучения|афымцамҳалдызтә шәахәақәа]]. Апланетабжьаратә еилазаара иаҵанакуеит иара убас Амра асистема ацәеижьқәа инадыркны еиҳам [[космическая пыль|акосмостә саба]] ({{Val|e=-9}}—{{Val|e=-6|u=м}})<ref>{{БРЭ|статья=Межпланетная среда|автор=Ермолаев Ю. И.|год=2017|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2200255|архив=https://web.archive.org/web/20220812234657/https://bigenc.ru/physics/text/2200255|архив дата=2022-08-12}}</ref>. Апланетабжьаратә еилазаараҿы иныҟәоит еиуеиԥшым ахықәкқәа рыманы идәықәырҵо [[Космический аппарат|акосмостә аппаратқәа]]. 2023 шықәсанӡатәи аҭагылазаашьа ала, асериа «[[Вояджер|Воиаџьер]]» аппаратқәа ҩба роуп еибгала [[Гелиосфера|агелиосфера]] ааныжьны аеҵәабжьаратә ҭагылазаашьа хаҭалатәи агәаҭарақәа рылҵшәақәа аазыцҳаз. Апланетабжьаратә ҭагылазаашьа амаҭәашьар ажәпара ахьылаҟәу астрономиатә гәаҭарақәа рзы акырӡа иманшәалоу ҭыԥны иҟанаҵоит атмосфера жәпа зкәыршоу Адгьыл ақәыԥшылара аасҭа, убри аҟнытә [[Космический телескоп|акосмостә телескопқәа]] аҭҵаарадырразы ҷыдала хәызмоу адыррақәа рырҳара алдыршоит. == Иаарту акосмос аҿы аҟазаара ауаҩы ицәеижь анырра == [[НАСА]] аҵарауаа ишышьақәдырӷәӷәо ала, лассы — лассы иуԥыло агәаанагарақәа ирҿагыланы, ахыхьчагатә скафандр ада иаарту акосмос иақәшәо ауаҩы дҵааӡом, дыԥжәаӡом, иаразнакгьы ихдырра ицәыӡӡом, ишьа еилашӡом-уи ацынхәрас аҵәыҵәри азымхара иахҟьаны иԥсҭазаара далҵуеит. Ашәарҭара иара [[Декомпрессионная болезнь|адекомпрессиа]] апроцесс ауп изыдҳәалоу — абри аамҭа ацыԥҵәаха ауп ацәеижь азы еиҳа ишәарҭоу, избанзар арҭҟәацга декомпрессиа аан ашьа иалоу арчы акакаҷқәа аҽырҭбаара иалагоит. Ахьшәашәага ыҟазар (иаҳҳәап, азот), ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа раан ашьа аршәуеит. Акосмостә ҭагылазаашьақәа раан амаҭәашьар аӡшьаратә ҭагылазаашьа аиқәырхаразы ақәыӷәӷәара азхом (арчы еиԥшу ма икьакьоу аҭагылазаашьа ауп иҟалар алшо, иҵаӷоу агели аламҵакәа), убри аҟынтә аԥхьа ацәеижь (абз, аблақәа, арыԥҳақәа) аҟынтәи ирласны аӡы ахылҩа-ԥсылҩа аҭабара иалагоит. Егьырҭ апроблемақәак — [[декомпрессионная болезнь|адекомпрессиатә чымазара]], ихьчам ацәа аҭыԥқәа амрала рыбылра ацәаҵаҟатәи ахәҭаҷқәа ааха риура — 10 секунд рышьҭахь аныԥшра иалагоит. Аамҭак азы ауаҩы ихдырра ицәыӡуеит аҵәыҵәри азымхара иахҟьаны. Аԥсҭазаара ҿахҵәар алшоит 1-2 минуҭ раҟара рышьҭахь, уи цқьа ишаҳзымдыруагьы. Ус шакәугьы, арыԥҳақәа рҿы уԥсыԥ алагаҩагара аанумгылар (аангылара аҽазышәара [[баротравма|абаротравмахь]] икылнагоит), 30-60 секунд рыҩнуҵҟа иаарту акосмос аҿы аҟазаара ауаҩы ицәеижь хнырҳәышьа змам ԥхасҭак азнауам<ref>[http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ Бездушное пространство: Смерть в открытом космосе] {{Wayback|url=http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ |date=20090610055158 }}, «Популярная механика», 29 ноября 2006 г</ref>. НАСА аҿы иаадырԥшуеит ауаҩы машәырла авакуум иазааигәоу аҭыԥ аҿы даннанага ахҭыс (ақәыӷәӷәара 1 Па еиҵаны) аскафандр аҳауа ацәцара иахҟьаны. Ауаҩы ихдырра иман инықәырԥшшәа 14 секунд — абри аҟара аамҭа аҭахуп аҵәыҵәри иарӷарыз ашьа арыԥҳақәа рҟынтәи ахшыбаҩахь аинеирц азы. Аскафандр аҩныҵҟа авакуум наӡа ҟамлаӡеит, аԥышәаратә камера арекомпрессиа иалагеит 15 секунд раҟара рышьҭахь. Ахдырра ауаҩы иахь ихынҳәит ақәыӷәӷәара 4,6 км рҟынӡа ианхала. Ашьҭахь авакуум иақәшәаз ауаҩы еиҭеиҳәон аҳауа шилҵуаз шиныруаз, ишиаҳауаз, аҵыхәтәантәи еилкааны имоу игәалашәара ибз аҟны аӡы шеилашуаз шиныруаз акәын. Ажурнал «Aviation Week & Space Technology» жәабранмза 13, 1995 шықәсазы иакьыԥхьит асаламшәҟәы, уаҟа еиҭаҳәан нанҳәамза 16, 1960 шықәсазы иаарту агондола змоу астратостат 19,5 миль аҳаракырахь ашьҭыҵраан (''31 км рҟынӡа'') апарашиут ала ирекордтәу аԥара амҩаԥгаразы иҟалаз ахҭыс атәы ([[Проект «Эксельсиор»|Апроект «Ексельсиор»]]). Аԥырҩы иарӷьа напы агерметизациа азухеит, аха иара ашьҭыҵра иациҵарц иӡбеит. Анапы, аҭагылазаашьа ишахәҭаз еиԥш, даара ахьаа аман, ухы иузархәомызт. Аха аԥырҩы атмосфера еиҳа ижәпоу аҿыгҳарақәа рахь даныхынҳә инапы дырҩеигь ашьарахь иааит<ref name="nasa">{{Cite web |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html |title=NASA: Human Body in a Vacuum |access-date=2007-05-07 |archive-date=2012-06-04 |archive-url=https://www.webcitation.org/68Aef3glC?url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html |url-status=live }}</ref>. Акосмонавт Михаил Корниенкои астронавт Скотт Келли азҵаарақәа рҭак ҟаҵо ирҳәеит скафандрда иаарту акосмос аҿы аҟазаара азот ашьа ишалнахуа, даҽакала иуҳәозар ишеиланаршуа<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/science/20160324/1396368085.html |title=Космонавты рассказали, что ждет человека в открытом космосе |access-date=2016-03-25 |archive-date=2016-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325160451/http://ria.ru/science/20160324/1396368085.html |url-status=live }}</ref>. == Акосмос ахь амҩа аҳәаақәеи ихароу акосмостә ҵакыра аҳәаақәеи == === Атмосфереи акосмос ааигәеи === [[Афаил:Petropavlovka-view.jpg|right|150px]] [[Афаил:Kirovsk2007.jpg|right|150px]] [[Афаил:Elbrus North 195.jpg|right|150px]] [[Афаил:Panorámica División Andina (Codelco Chile).jpg|right|150px]] [[Афаил:Mount Everest as seen from Drukair.jpg|right|150px]] [[Афаил:Self cockpit view and three-ship formation of F-15E.jpg|150px|right]] [[Афаил:X-15 and B-52 Mother ship.jpg|right|150px]] [[Афаил:X-15 flying.jpg|right|150px]] [[Афаил:Picture taken at aprox. 100,000 feet above Oregon by Justin Hamel and Chris Thompson.jpg|right|150px]] [[Афаил:Kittinger-jump.jpg|right|150px]] [[Афаил:スペースバルーンで撮影した初日の出.jpg|right|150px]] [[Афаил:Endeavour silhouette STS-130.jpg|right|150px]] [[Афаил:Command module S66-11003.jpg|right|150px]] [[Афаил:Gemini2reentry.jpg|right|150px]] [[Афаил:Noctilucent clouds from ISS - 13-06-2012.jpg|right|150px]] [[Афаил:Space Shuttle Atlantis in the sky on July 21, 2011, to its final landing.jpg|right|150px]] * [[Уровень моря|Амшын аҩаӡара]] — [[атмосферное давление|аҳауатә қәыӷәӷәара]] 101,325 [[кПа]] (1 [[атм]].; 760 [[мм рт. ст]]), аилазаара аилаӷәӷәара 2,55{{e|22}} амолекулақәа дм³ аҟны<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = |страницы = |isbn = |archivedate = 2016-04-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160422174740/http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150 }}</ref>. Ҽынлатәи [[Небо|ажәҩан]] еилыхха [[Яркость|алашара]] 1500—5000 кд/м² 30 - 60° Амра аҳаракыраан<ref name="автоссылка2">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Таблицы физических величин |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина |место = М. |издательство = Атомиздат |год = 1975 |том = |страниц = |страницы = 647 |isbn = }} </ref>. * 0,5 км — ари аҳаракыраҟынӡа инхоит 80 % адунеи иқәынхо ауааԥсыра. * 2 км — ари аҳаракыраҟынӡа инхоит 99 % адунеи ауааԥсыра<ref>{{книга |автор = Максаковский В.П. |заглавие = Географическая картина мира |ссылка = |ответственный = |место = Ярославль |издательство = Верхневолжское издательство |год = 1996 |том = |страниц = 180 |страницы = 108 |isbn = }} </ref>. * 2 — 3 км — [[акклиматизация|акклиматизациа]] зызум ауаа рҿы агәамбзиарақәа ([[горная болезнь|ашьхачымазара]]) раарԥшра алагамҭа. * 4,7 км — [[Международная авиационная федерация|МФА]] аԥырыҩцәеи апассаџьырцәеи рзы ҵәыҵәрила иҵегьы аиқәыршәара аҭахуп. * 5,0 км — 50 % амшын аҩаӡараҿы аҳауатә қәыӷәӷәара аҟынтәи (шәахә. [[Стандартная атмосфера|Астандартә атмосфера]]). * 5,1 км — [[Ла-Ринконада (Перу)|Ла-Ринконада]] (Перу) ақалақь зегь раасҭа иҳараку еснагьтәи [[населённый пункт|еиланхарҭоуп]]. * 5,5 км — атмосфера акапан абжа иахысуп<ref name="автоссылка12">{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 381 |isbn = }} </ref> ([[Эльбрус|Ельбрус ашьха]]). Азенит аҿы ажәҩан алашара 646 — 1230 кд/м²<ref name="автоссылка4">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49, 53</ref>. * 6 км — ауаҩы инхарҭа аҳәаа ([[Гималаи]] аамҭалатәи [[Шерпы|ашерпцәа]] рҳаблақәа<ref>{{книга |автор = Гвоздецкий Н.А., Голубчиков Ю.Н. |заглавие = Горы |ссылка = https://archive.org/details/libgen_00855501 |ответственный = |место = М. |издательство = Мысль |год = 1987 |том = |страниц = 399 |страницы = [https://archive.org/details/libgen_00855501/page/n70 70] |isbn = }} </ref>), [[Горы|ашьхақәа]] рҿы аԥсҭазаара аҳәаа. * 6,5 км рҟынӡа — [[Тибет|Тибети]] [[Анды|Андеи]] [[снеговая линия|асыԥсатә цәаҳәа]]. Егьырҭ аҭыԥқәа зегьы рҿы уи еиҳа илаҟәуп, Антарктида — амшын аҩаӡара ахыхь 0 м рҟынӡа. * 6,6 км — зегь раасҭа иҳараку хаҳәтә ргылароуп ([[Льюльяильяко|Лиульиаиилиако]] ашьха, Аладатәи Америка)<ref>{{книга |автор = |заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ |ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse |ответственный = |место = М. |издательство = "Тройка" |год = 1993 |том = |страниц = 304 |страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/96 96] |isbn = 5-87087-001-1 }} </ref>. * 7 км — ауаҩы акраамҭа ашьхақәа рҿы аҟазаара иҽанраалара аҳәаа. * 7,99 км — 0 °C аан [[Высота однородной атмосферы|еизадоу атмосфереи]] [[Уровень моря|амшын аҩаӡара]] аҟынтәи еиԥшу аилаӷәӷәареи рҳәаа ауп. Ажәҩан алашара лаҟәуеит еизадоу атмосфера аҳаракыра иарбоу аҩаӡараҿы армаҷра иашьашәаланы<ref name="автоссылка6">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 23</ref>. * 8,2 км — аҵәыҵәритә сабрада ада аԥсра аҳәаа: згәы бзиоу, иазыҟаҵоу ауаҩгьы ианакәзаалакгьы ихдырра ицәыӡыр, дҭахар илшоит. Азенит аҿы ажәҩан алашара 440 — 893 кд/м²<ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 53</ref>. * 8,848 км —Адгьыл аҟны зегьь раасҭа иҳаракӡоу акәаԥ [[Эверест|Еверест]] ашьха — шьапыла акосмос ахь анеира аҳәаа. * 9 км — атмосфератә ҳауа аамҭа кьаҿк иалагӡаны аԥсыԥлагаҩагара аҽанраалара аҳәаа. * 10 — 12 км — [[тропосфера|атропосфереи]] [[стратосфера|астратосфереи]] ([[тропопауза|атропопауза]]) рҳәаа абжьаратә ҭбаарақәа рҿы. Иара убас ари иаабац [[Облака|аԥсҭҳәақәа]] рышьҭыҵра аҳәаа ауп, анаҩс иҵаӷоу, иҩоу аҳауа шьҭоуп. * 12 км — аҳауа албаадара акосмос аҿы аҟазаара иашьашәалоит (ахдырра ацәыӡра еиԥшу аамҭа ~10 - 20 с)<ref name="bme339">Черняков И. H., Дмитриев M. Т., Непомнящий С. И. Атмосфера Земли // Большая медицинская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 2. — С. 339.</ref>; аҵәыҵәри цқьа аамҭа кьаҿк иалагӡаны албаадара аҳәаа иҵегьы ақәыӷәӷәара амамкәа. Азенит аҿы ажәҩан алашара 280 - 880 кд/м²<ref name="автоссылка4" />. Ашьҭыбжьԥхатәи [[авиалайнер|апассаџьыртә ҳаирӷбақәа]] рыҭуан. * 15 — 16 км — аҵәыҵәри цқьа ала аԥсыԥлагаҩагара акосмос аҿы аҟазаара иаҟароуп<ref name="bme339" />.<br>Хыхь иаанхеит 10 % атмосфера акапан<ref name="автоссылка12" />. Ажәҩан ҭылашьцаауеит (10—15 км)<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 380 |isbn = }} </ref>. * 16 км — акабинаҿы [[Высотно-компенсирующий костюм|акостиум ҳарак]] ушәҵаны уаныҟоу иҵегьы ақәыӷәӷәара аҭахуп. * 18,9 — 19,35 — [[линия Армстронга|Армстронг ицәаҳәа]] - '''ауаҩы ицәеижь азы акосмос алагамҭа''': ауаҩы ицәеижь аԥхарра аан аӡы аилашра. Аҩныҵҟатәи аӡшьарқәа макьана еилашӡом, избанзар ацәеижь аҩныҵҟатәи ақәыӷәӷәара азхоит, аха ажьцәеи алаӷырӡи ашәах ахылҵуа аилашра иалагар алшоит, аблақәа чыр алшоит. * 19 км — [[Зенит (астрономия)|азенит]] аҿы ажәҩан ҵлашьцаа [[яркость|алашара]] 5 % амшын аҩаӡараҿы [[Диффузное излучение неба|ажәҩан иаҵәа цқьа алашара]] аҟынтәи (74,3—75 [[Свеча (единица измерения)|ацәашьқәа]]<ref>Труды всесоюзной конференции по изучению стратосферы. Л.-М., 1935. — С. 174, 255.</ref> 1490 кд/м²<ref name="автоссылка2" /> ирҿагыланы). * 20 км — азона 20 инаркны 100 км рҟынӡа апараметрқәа жәпакы рыла '''«[[Ближний космос|акосмос ааигәа]]»''' ҳәа иԥхьаӡоуп. Арҭ аҳаракырақәа рҿы аиллиуминатор аҟынтәи аҭеиҭыԥш адгьыл иазааигәоу акосмос аҿы еиԥшуп уҳәартә иҟоуп, аха [[ИСЗ|амҩанызақәа]] араҟа иԥырӡом, ажәҩан адәыкрынеиқәа аԥшшәы амоуп, Амра лашеи ақәыԥшылареи ирҿырԥшны еиқәаҵәаны ишубогьы.<br>Аԥхарратә [[аэростат|аеростат]]-[[монгольфьер|монголфьерқәа]] рыҭуан (19 811 м)<ref>{{книга |автор = |заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ |ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse |ответственный = |место = М. |издательство = "Тройка" |год = 1993 |том = |страниц = 304 |страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/141 141] |isbn = 5-87087-001-1 }} </ref>. * 20 — 30 км — [[Верхняя атмосфера|хыхьтәи атмосфера]] алагамҭа<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика: Энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1985 |том = |страниц = 528 |страницы = 34 |isbn = }} </ref>. * 20 — 22 км — '''[[Абиосфера|абиосфера]] хыхьтәи аҳәаа''': аԥшақәа рыла зыԥсы ҭоу аспорақәеи абактериақәеи рышьҭыҵра аҳәаа<ref>{{книга |автор = [[Зигель, Феликс Юрьевич|Зигель Ф. Ю.]] |заглавие = Города на орбитах |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = [[Детская литература (издательство)|Детская литература]] |год = 1980 |том = |страниц = 224 |страницы = 124 |isbn = }} </ref>. * 20 — 25 км — абжьаратә ҭбаарақәа рҿы [[озоновый слой|аозонтә ҿыгҳара]]. Ҽынла ажәҩан алашара 20—40-нтә амшын аҩаӡараҿы алашара аасҭа еиҵоуп<ref>H.A. Miley, E.H. Cullington, J.F. Bedinger Day‐sky brightness measured by rocketborne photoelectric photometers // Eos, Transactions American Geophysical Union, 1953, Vol. 34, 680—694</ref>, [[Полное солнечное затмение|амра атыҩ]] ианакуа ацәаҳәа агәҭа еиԥш, [[сумерки|аилашәшәымҭаз]] еиԥш, Амра алаԥшҳәаа аасҭа 2 - 3 градус рыла ианылаҟәу, апланетақәа убар аналшо. * 25 км — аԥхьатәи [[Космическая радиация|акосмостә радиациа]] аинтенсивра аҩынтә раантәи (атмосфераҿы ииз) аасҭа аԥыжәара аго иалагоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = |страниц = |страницы = 95 |isbn = }} </ref>. * 25 — 26 км — иҟоу ареактивтә ҳаирпланқәа [[Практический потолок|реалла рхархәара иреиҳаӡоу аҳаракыра]] ауп. * 29 км — ақәыӷәӷәара аԥсахреи аҳаракыра змоу ашоура акаҳареи рзакәан ала атмосфера зегь раасҭа илаҟәу ҭҵаарадыррала иалкаау ҳәаауп, XIX ашәышықәса<ref>{{книга |автор = |заглавие = Техническая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1912 |том = 1. Выпуск 6 |страниц = |страницы = 299 |isbn = }} </ref><ref>A.Ritter. Anwendunger der mechan. Wärmetheorie auf Kosmolog. Probleme, Лейпциг, 1882. Стр. 8—10</ref>. Усҟан ирыздыруамызт астратосфереи ашоура шьҭахьҟа ашьҭыҵреи ртәы. * 30 км — азенит аҿы ажәҩан алашара 20—35 кд/м² (~1 % адгьылтә)<ref name="автоссылка3">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 25, 49</ref>, аеҵәақәа убаӡом, иубар алшоит зегь реиҳа илашоу апланетақәа<ref>Koomen M.J. Visibility of Stars at High Altitude in Daylight // Journal of the Optical Society of America, Vol. 49, N 6, 1959, pp. 626—629</ref>. Еизадоу атмосфера аҳаракыра ари аҩаӡара ахыхь 95 — 100 м<ref name="автоссылка3" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость дневного неба на различных высотах// Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып.871, 1961. — С. 44</ref>. * 30 — 100 км — [[COSPAR]] атерминологиала [[средняя атмосфера|абжьаратә атмосфера]]<ref>{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 5 |isbn = }} </ref>. * 34,4 км — [[Марс]] ақәыԥшылараҿы абжьаратә [[Атмосферное давление|қәыӷәӷәара]] ари аҳаракыра иашьашәалоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE |ответственный = |место = М.v.aspx |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 37 |isbn = |archivedate = 2021-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101555/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE }}</ref>. Ус шакәугьы ари [[Атмосфера Марса|иҵаӷоу аҳауа]] иалшоит аԥшақәа рыла иҭынчу [[Внеземные небеса#Марс|марсиатәи ажәҩан]] ҩежь-гәилԥшшәла изшәуа асаба ашьҭыхра, асаба аныҟам аԥхьаӡаратә аасҭа шәынтә еиҳаны алашара аманы<ref>{{книга |автор = Ксанфомалити Л. В. |заглавие = Парад планет : [Рассказ о последних открытиях в физике планет] |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука. Физматлит |год = 1981 |том = |страниц = 256 |страницы = 125 |isbn = |archivedate = |archiveurl = }}</ref>. Адгьыл аҿы уи аҩыза аеффект ыҟаӡам, ажәҩангьы лашьцаны иаанхоит, избанзар ас еиԥш аҳаракырахь асаба шьҭыҵӡом. * 34,668 км — ҩыџьа аԥырҩцәа рыла [[стратостат|астратостат]] аҳаракыра арекорд (апроект «Страто-Лаб», 1961 ш.) * 35 км раҟарашәа — '''аӡы азы акосмос алагамҭа''' ма [[тройная точка воды|хынтәтәи аӡы акәаԥ]]: ари аҳаракыраҿы аҳауатә қәыӷәӷәара 611,657 Па ыҟоуп, аӡгьы 0 °C аан еилашуеит, хыхь иҵаӷаны изыҟалом. * 37,8 км — атурбореактивтә ҳаирпланқәа рыԥырра аҳаракыра арекорд ([[МиГ-25|МиГ-25М]], [[динамический потолок|адинамикатә ҭуан]])<ref>{{Cite web |url=http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |title=Рекорды МиГ-25 |access-date=2014-06-28 |archive-date=2015-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927194843/http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |url-status=live }}</ref>. * 40 км (52 000 [[Древние единицы измерения|шьаҿа]]) — '''XI ашәышықәсазы атмосфера хыхьтәи аҳәаа''': [[Сумерки|аилашәшәра]] ауреи Адгьыл адиаметри рыла уи аҳаракыра раԥхьатәи ҭҵаарадыррала аилкаара (араб ҵарауаҩ [[Альгазен]], 965—1039 шш.)<ref>{{Cite web |url=http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |title=Ф. Розенберг. История физики. Л., 1934. |access-date=2012-10-20 |archive-date=2013-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516134716/http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |url-status=live }}</ref> * 41,42 км — аӡәы напхгара зиҭо астратостат аҳаракыра арекорд, иара убас апарашиут ала аԥара аҳаракыра арекорд ([[Юстас, Алан|Алан Иустас]], 2014 ш.)<ref>{{Cite web |url=http://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |title=Parachutist's Record Fall: Over 25 Miles in 15 Minutes |website=[[The New York Times]] |access-date=2014-10-25 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417173612/https://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |url-status=live }}</ref>. Уаанӡатәи арекорд — 39 км ([[Баумгартнер, Феликс|Феликс Баумгартнер]], 2012 ш.) * 45 км — [[Прямоточный воздушно-реактивный двигатель|ииашоу аҳаир-реактивтә ҳаирплан]] азы теориатә ҳәаауп. * 48 км — Амра [[Ультрафиолетовые лучи|аультрафиолеттә шәахәақәа]] иреиҳау ринтенсивра ауп<ref name="автоссылка9">{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 8 |isbn = }}</ref>. * 50 — 55 км — астратосфереи [[мезосфера|амезосфереи]] ([[стратопауза|астратопауза]]) рҳәаа. * 50 — 150 км — ари азонаҿы [[Летательный аппарат|аппараткгьы]] акраамҭа иааиԥмырҟьаӡакәа аҳаракыраҿы изыԥыруам<ref>Обычные самолёты и аэростаты на эти высоты не поднимаются, [[ракетоплан]]ы, [[Геофизическая ракета|геофизические]] и [[Метеорологическая ракета|метеорологические ракеты]] слишком быстро тратят топливо и вскоре начинают падение, спутники с круговой орбитой, то есть формально с постоянной высотой, здесь также долго не задерживаются из-за нарастающего сопротивления воздуха, см. далее.</ref><ref name="автоссылка1">Белецкий В., Левин У. Тысяча и один вариант «космического лифта». // Техника — молодёжи, 1990, № 10. — С. 5</ref>. * 51,694 км — акосмосԥхьатәи аепоха аан аҵыхәтәантәи аԥырра мҩаԥызго аҳаракыра арекорд ауп ([[Уокер, Джозеф (лётчик-испытатель)|Џьозеф Уокер]] [[ракетоплан|аракетоплан]] [[North American X-15|X-15]] ала, хәажәкырамза 30, 1961 ш., шәахәаԥш аԥыррақәа рсиа X-15). Еизадоу атмосфера аҳаракыра 5,4 м<ref name="автоссылка6" /> — уи акапан 0,07 % еиҵоуп. * 53,7 км — аԥырҩы дызҭам [[метеозонд|аметеозонд]] [[Шарльер|арчытә аеростат]] аҳаракыра арекорд (цәыббрамза 20, 2013 ш., Иапониа)<ref>{{Cite web |url=http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |title=無人気球到達高度の世界記録更新について. (Японское агентство аэрокосмических исследований) |access-date=2017-06-25 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620123340/http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |url-status=live }}</ref>. * 55 км — [[спускаемый аппарат|илбаауа аппарат]] [[Баллистический спуск|абаллистикатә лбаараан]] иреиҳаӡоу аидара хьанҭақәа амоуп<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космическая техника |ссылка = |ответственный = Сайферт Г. |место = М. |издательство = «Наука» |год = 1964 |том = |страниц = 728 |страницы = 381 |isbn = }} </ref>.<br>Атмосфера акосмостә шәахәаркра албаадара иаҟәыҵуеит<ref>{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |часть = Глава VII. Космические лучи и частицы межзвёздного вещества |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = |страницы = |isbn = }}</ref>. Ажәҩан алашара 5 раҟара кд/м² ыҟоуп<ref>Бирюкова Л. А. Опыт определения яркости неба до высот 60 км // Труды ЦАО, 1959, вып. 25 — С. 77—84</ref><ref name="автоссылка7">{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 145 |isbn = }} </ref>. Хыхь цәырҵрақәак рылашара иԥсаҟьоу алашара алашара акырӡа ихнаҩар алшоит (шәахә.анаҩс). * 40 — 80 км — аҳауа иреиҳаӡоу аионизациа (аҳауа плазманы аҟаҵара) раԥхьатәи акосмостә ццакыра аманы атмосфера алалараан илбаауа аппарат аган иахьахьысуа аҟынтәи<ref>{{книга |автор = Попов Е. И. |заглавие = Спускаемые аппараты |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = «Знание» |год = 1985 |том = |страниц = 64 |страницы = |isbn = }} </ref>. * 60 км — [[Ионосфера|аионосфера]] алагамҭа — амратә шәахәаркрала [[Ионизация|аионизациа]] зызуу атмосфера аҵакыра. * 70 км — '''атмосфера хыхьтәи аҳәаа 1714 шықәсазы''' [[Галлей, Эдмунд|Едмунд Галлеи]] иҳасабра ала ашьханыҟәаҩцәа рықәыӷәӷәара ашәагақәа, [[Закон Бойля — Мариотта|Боиль изакәан]], [[метеор|аметеорқәа]] рхылаԥшра рышьаҭала<ref>{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |ответственный = пер. с англ. С. И. Кузнецова и Н. А. Закса; под ред. [[Тимрот, Дмитрий Львович|Д. Л. Тимрота]] |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 18 |isbn = }} </ref>. * 80 км — ирласны аҿыцәаара иахҟьаны алаҵәара иаҟәыҵуеит зегь реиҳа иауу ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа 30 м рҟынӡа. Ауаҩытәыҩса ибжьы еиԥш иҟоу еиҳа икьаҿу ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа (0,25-4,28 м)<ref>{{книга|автор=Енохович А. С.|заглавие=Справочник по физике.—2-е изд.|ссылка=|ответственный=под ред. акад. И. К. Кикоина|место=М.|издательство=Просвещение|год=1990|том=|страниц=384|страницы=104|isbn=}}</ref>, еиҳаракгьы аультрабжьы еиҳа имаҷу аҳаракырақәа рҟны иҿыцәаауеит<ref>{{книга |автор = Митра С.К. |заглавие = Верхняя атмосфера. Пер. с англ. Розенберга Г.В. и Макаровой Е.А. |ответственный = Под ре. Красовского В.И. и Альберта Я Л. |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1955 |том = |страниц = 640 |страницы = 62 |isbn = }} </ref> * 80 км — аорбита аҟынтәи албаара излалаго [[Искусственный спутник Земли|Адгьыл иԥсабаратәым амҩаныза]] аҳаракыра ауп<ref>{{Cite web |url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |title=Ежегодник БСЭ, 1966 |access-date=2017-03-04 |archive-date=2012-09-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AgSVh6UI?url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |url-status=live }}</ref>.<br>[[Первая космическая скорость|1-тәи акосмостә ццакыра]] ([[Спускаемый аппарат|СА]] [[Союз (космический корабль)|Союз]]) ала албаараан ашәҟәы иҭаргало аидара хьанҭақәа рылагамҭа<ref>{{книга |автор = Батурин, Ю.М. |заглавие = Повседневная жизнь российских космонавтов |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Молодая гвардия |год = 2011 |том = |страниц = 127 |страницы = |isbn = }}</ref>. * 75 — 85 км — зны-зынла 1 - 3 кд/м² рҟынӡа алашара змоу [[Серебристые облака|ираӡныԥсараха иҟоу аԥсҭҳәақәа]] рцәырҵра аҳаракыра<ref>{{книга |автор = Ишанин Г. Г., Панков Э. Д., Андреев А. Л. |заглавие = Источники и приемники излучения |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина |место = СПб |издательство = Политехника |год = 19901991 |том = |страниц = 240 |страницы = |isbn = 5-7325-0164-9 }} </ref>. * 80,45 км (50 миль) — '''[[ВВС США|ЕАА Аҳаиртә мчрақәа]] рҿы акосмос аҳәаа.''' [[NASA|НАСА]] [[Международная авиационная федерация|ФАИ]] аҳаракыра 100 км иқәныҟәоит<ref name=wings>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|title=A long-overdue tribute|publisher=NASA|date=2005-10-21|access-date=2006-10-30|archive-date=2018-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024043825/https://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|автор=Wilson W.S. Wong, James Gordon Fergusson|заглавие=Military space power: a guide to the issues|ссылка=https://archive.org/details/militaryspacepow0000wong/page/16|series=Contemporary military, strategic, and security issues|издательство=ABC-CLIO|год=2010|isbn=0-313-35680-7|страницы=16|язык=en}}</ref>. * 80 — 90 км — [[мезосфера|амезосфереи]] [[термосфера|атермосфереи]] ([[мезопауза|амезопауза]]) ирыбжьоу аҳәаа. Ажәҩан алашара 0,08 кд/м²<ref name="автоссылка10">{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 146 |isbn = }} </ref><ref>Berg O.E. Day sky brightness to 220 km // Journal of Geophysical Research. 1955, vol. 60, № 3, p. 271—277</ref>. * 90 км — [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] ала албаараан ашәҟәы иҭаргало аидара хьанҭақәа рылагамҭа ауп. * 90 — 100 км — [[турбопауза|атурбопауза]], уи аҵаҟа [[гомосфера|агомосфера]] ыҟоуп, уаҟа аҳауа еилаҩынтуеит, еилазаашьала еиԥшуп, хыхь — аԥшақәа ахьыҟам, аҳауа [[Молекулярная масса|массала]] еиуеиԥшым арчқәа рҿыгҳарақәа рыла иахьшо [[гетеросфера|агетеросфера]]. * 100 км раҟара — [[Плазмосфера|аплазмосфера]] иалагамҭоуп, уаҟа аионизациа зызу аҳауа [[Магнитное поле Земли|амҳалдызосфера]] аус ацнауеит. * 100 км раҟара — 10 — 20 км иҟоу [[Собственное свечение атмосферы|атмосфера ацәылашара]] зегь реиҳа илашоу анатритә ҿыгҳароуп<ref>{{cite web|title=Airglow|url=http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm|archive-date=2017-02-16|access-date=2017-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216130417/http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm|url-status=live}}</ref>, акосмос аҟынтәи иаку илашо ҿыгҳараны иубоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Физическая энциклопедия |ссылка = |ответственный = А. М. Прохоров |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1988 |том = 1 |страниц = 704 |страницы = 139 |isbn = }} </ref> * 100 км — '''1902 шықәсанӡа ишьақәырӷәӷәоу атмосфера аура''' (арадиоцәқәырԥа аазырԥшуа [[Ионосфера#Слой Е|Кеннелли—Хевисаид]] аионизациа зызуу аҿыгҳара 90 - 120 км аартра иабзоураны)<ref name="автоссылка8">{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |часть = Глава II. Рассказ продолжается |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 21 |isbn = }}</ref>. [[Афаил:Orbitalaltitudes.jpg|center|820px]]{{clear}} === Адгьыл иазааигәоу акосмостә ҵакыра === [[Афаил:Space011.jpg|right|150px]] [[Афаил:20120522144425!Mercury-Redstone 3 - Earth observation - S61-01918 - cut.jpg|right|150px]] [[Афаил:Gemini-9 Angry Alligator.jpg|right|150px]] [[Афаил:View from Gemini 10 2.jpg|right|150px]] [[Афаил:Alexey Akindinov. Gagarin's breakfast. 2011-2012.jpg|right|150px]] [[Афаил:Tracy Caldwell Dyson in Cupola ISS.jpg|right|150px]] [[Афаил:Bruce McCandless II during EVA in 1984.jpg|right|150px]] [[Афаил:ISS-46 Aurora Borealis over the North Pacific Ocean.jpg|right|150px]] [[Афаил:India and Ceylon as seen from the orbiting Gemini-11 spacecraft.jpg|right|150px]] [[Афаил:As08-16-2593 crop.png|right|150px]] [[Афаил:Nasa earth.jpg|right|150px]] [[Афаил:Falcon 9 carrying DSCOVR, 2nd stage with Earth in background (16673034486).png|right|150px]] * 100 км — '''атмосфереи акосмоси рыбжьара жәларбжьаратәи аофициалтә ҳәаа''' - [[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]], [[Аэронавтика|аеронавтикеи]] [[Космонавтика|акосмонавтикеи]] ирыбжьоу аҳәаа. [[Летающий корпус|Иԥыруа акорпуси]] амҵәыжәҩақәеи 100 км инаркны ҵакы рымаӡам, избанзар [[Подъёмная сила|ашьҭыхгатә мчы]] аԥҵаразы аԥырра аццакра [[Первая космическая скорость|актәи акосмостә ццакыра]] еиҳахоит, аҳауатә ԥрыгатә аппарат [[ИСЗ|космостә мҩанызаны]] иҟалоит. Аҭагылазаара аилаӷәӷәара 12 [[квадриллион]] хәҭаҷ 1 дм³ азы<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 158 |isbn = |archivedate = 2021-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101549/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838 }}</ref>, ицәеиқәароу-адәыкрынԥштәыла ажәҩан алашара 0,01-0,0001 кд/м²—уахынлатәи ажәҩан иаҵәа-цәеиқәара алашара иазааигәахоит<ref name="автоссылка10" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 27, 49</ref>. Еизадоу атмосфера аҳаракыра 45 см<ref name="автоссылка6" />. * 100 — 110 км — [[Вход в атмосферу|амҩаныза аилабгара алагамҭа]]: амратә батареиақәа рантеннақәеи рпанельқәеи рбылра<ref>{{Cite web |url=http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |title=Анфимов Н. А. Обеспечение управляемого спуска с орбиты орбитального пилотируемого комплекса «Мир» |access-date=2016-09-25 |archive-date=2016-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011153024/http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |url-status=live }}</ref>. * 108 км<ref name="автоссылка5">Спутник на круговой орбите с такой начальной высотой</ref> — иреиҵаӡоу [[Баллистический коэффициент|абаллистикатә коеффициент]]<ref name="автоссылка11">{{книга |автор = Иванов Н. М., Лысенко Л. Н. |заглавие = Баллистика и навигация космических аппаратов |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Дрофа |год = 2004 |том = |страниц = 544 |страницы = 113 |isbn = }}</ref> змоу амҩаныза аҵыхәтәантәи аикәшара алагара иреиҵаӡоу ҳаракыроуп, аикәшара хыркәшо амҩаныза [[баллистический спуск|абаллистикатә лыбаарахь]] ииасуеит. * 110 км — еиҳа иҳаракны иԥыруа амҩаныза хьанҭа зыгәҭасуа аппарат иреиҵаӡоу аҳаракыра ауп<ref name="автоссылка1" />. * 110 — 120 км<ref name="автоссылка5" /> — ареалтә мҩанызақәа аҵыхәтәантәи реикәшара алагамҭа иреиҵаӡоу аҳаракырақәа роуп<ref name="автоссылка11" />. * 118 км — аҳауатә ԥша аҟынтәи еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рырҩашқәа рахь аиасра<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |title=Где начинается граница космоса? |access-date=2016-04-16 |archive-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425163154/http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |url-status=live }}</ref>. * 120 — 150 км — зхы иақәиҭу-амолекулиартә цашьа аҟынтәи инеиԥынкылоу аӡымҩас ахь аиасра, уаҟа аҳауа аҟәырҷахақәа рхы иақәиҭны реиԥхныҩлара абжьаратәи аура амҩаныза иаабац ашәагаақәа ирҿырԥшхоит 1 инаркны 25 м рҟынӡа<ref>{{книга |автор = Кинг-Хили Д. |заглавие = Теория орбит искусственных спутников в атмосфере / Перевод с англ. Ю.А. Рябова. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Мир |год = 1966 |том = |страниц = 189 |страницы = 21—22 |isbn = }} </ref>. Ижәыло аҳауа арҩаш амҩаныза аԥхьа аилаӷәӷәахара иалагоит, еиҳа аанкыларатә нырра анаҭоит. [[микроспутник|Амикромҩанызақәеи]] аметеорит хәыҷқәеи рзы ари аҳәаа ҵаҟа иҟоуп. * 121 — 122 — [[Разведывательный спутник|имаӡоу амҩанызақәа]] зегь раасҭа илаҟәу ралагарҭатә [[перигей|перигеи]] ауп, урҭ [[апогей|рапогеи]] 266—346 км акәын, аҟазаара аамҭа 1 - 2 мшы<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 526, 527 |isbn = }} </ref>. * 122 км (400 000 фут) — аорбита аҟынтәи ахынҳәраан атмосфера раԥхьатәи иубартә иҟоу цәырҵрақәоуп: ижәыло аҳауа [[Спейс Шаттл|Спеис Шаттл]] ҳәа изышьҭоу амҵәыжәҩа змоу аппарат аныҟәараан ԥынҵала иҭышәыннартәалоит<ref name="lenta-grenze" />. * 130 км<ref name="автоссылка5" /> — адиаметр 2,3 м, акапан 2400 кьыла змоу акәымпыл еиԥшу амҩаныза аҵыхәтәантәи аикәшара алагамҭа аҳаракыра ([[Спускаемый аппарат|СА]] [[Восток (космический корабль)|Восток]] арбагақәа)<ref name=autogenerated1>{{Статья|ссылка=http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81|автор=Митрофанов А.|заглавие=Аэродинамический парадокс спутника|год=1998|язык=ru|издание=Квант|тип=журнал|номер=3|страницы=3—6|issn=0130-2221|archive-date=2016-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911081922/http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81}}</ref><ref>Инженерный справочник по космической технике / [Алатырцев А. А., Алексеев А. И., Байков М. А. и др.] ; Под ред. засл. деят. науки и техники РСФСР, проф., д-ра техн. наук А. В. Солодова. — 2-е изд., перераб. и доп. — Москва : Воениздат, 1977. — 430 с., С. 81</ref>; егьырҭ адыррақәа рыла убарҭ аҭагылазаашьақәа рзы 150 км раҟарашәа<ref>Охоцимский Д Е, Энеев Т М, Таратынова Г П «Определение времени существования искусственного спутника Земли и исследование вековых возмущений его орбиты» УФН 63 33-50 (1957) — 1,18 оборота: посчитано по формуле на стр. 42 с использованием коэффициента 0,04, соответствующего на графике высоте орбиты 145—150 км</ref> * 135 км — [[болид|аболидқәа]] рцәырҵра иреиҳаӡоу ҳаракыроуп<ref>{{книга |автор = Федынский В. В. |заглавие = Метеоры |часть = 3. Полёт метеоров в земной атмосфере |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Государственное издательство технико-теоретической литературы |год = 1956 |том = |страниц = |страницы = |серия = Популярные лекции по астрономии. Выпуск 4 |isbn = }}</ref>. * 150 км<ref name="автоссылка5" /> — геометриала изызҳауа аццакра змоу амҩаныза аҳаракыра ацәыӡуеит, уи иазаанхеит 1-2 аикәшара<ref>{{книга |автор = Александров С. Г., Федоров Р. Е. |заглавие = Советские спутники и космические корабли |часть = Глава I. Общие сведения о космических аппаратах и ракетах. Особенности движения спутников |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство Академии Наук СССР |год = 1961 |издание = 2-е изд. доп. и перераб. |том = |страниц = |страницы = |isbn = }}</ref>; амидель аҵакыра 1 м² (адиаметр 1,14 м) зыкапан 1000 кьыла иҟоу амҩаныза еикәыршарак ала 20 км рыла илбаауеит<ref name=autogenerated1 />. * 150 — 160 км — ҽынлатәи ажәҩан еиқәаҵәахоит<ref name="автоссылка9" /><ref name=Army>{{cite web|title=Space Environment and Orbital Mechanics|url=https://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|publisher=United States Army|access-date=2012-04-24|archive-date=2016-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902144746/http://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|url-status=dead}}</ref>: ажәҩан алашара абла еилнарго иреиҵаӡоу алашара 1{{e|-6}} кд/м² иазааигәахоит<ref name="автоссылка10" /><ref>Hughes J. V., Sky Brightness as a Function of Altitude // Applied Optics, 1964,vol. 3, N 10, p. 1135—1138.</ref><ref>{{книга |автор = Енохович А. С. |заглавие =Справочник по физике.—2-е изд |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина |место = М. |издательство = Просвещение |год = 1990 |том = |страниц = 384 |страницы = 213 |isbn = }} </ref>. * 160 км (100 миль) — цәгьам-бзиам иҭышәынтәалоу [[Низкая околоземная орбита|адгьыл иазааигәоу аорбита лаҟәқәа]] рылагамҭа аҳәаа ауп. * 188 км — раԥхьатәи аԥырҩы дызмам [[Суборбитальный космический полёт|акосмостә ԥырра]] аҳаракыра ([[Баллистическая ракета|аракета]] [[Фау-2]], 1944 ш.)<ref name="pnm-1">{{книга|автор=Walter Dornberger |заглавие=Peenemünde. Moewig Dokumentation (Том 4341) |место=Berlin |издательство=Pabel-Moewig Verlag Kg |год=1984 |страницы=297 |страниц= |isbn=3-8118-4341-9}}</ref><ref name="Dorn_V2">{{книга |автор=[[Дорнбергер, Вальтер|Дорнбергер Вальтер]] |заглавие=Фау-2. Сверхоружие Третьего Рейха. 1930-1945 |оригинал=V-2. The Nazi Rocket Weapon |ссылка=|ответственный=Пер. с англ. И. Е. Полоцка |место=М. |издательство=Центрполиграф |год=2004 |страниц=350 |isbn=5-9524-1444-3}}</ref>. * 200 км — аамҭакьаҿлатәи аҭышәынтәалара змоу еиҳа илаҟәу орбитоуп (мышқәак рҟынӡа). * 302 км — раԥхьатәи аԥырра мҩаԥызго акосмостә ԥырра иреиҳаӡоу аҳаракыра ([[апогей|апогеи]]) ([[Ю. А. Гагарин|И. А. Гагарин]] [[Восток-1]] акосмостә ӷбаҿы, мшаԥымза 12, 1961 ш.). * 320 км — '''ишьақәырӷәӷәоу атмосфера аура 1927 шықәсазы''' — [[Ионосфера#Слой F|Еплтон иҿыгҳара]] аартра)<ref name="автоссылка8" />. * 350 км — акраамҭатәи аҭышәынтәалара змоу еиҳа илаҟәу орбитоуп (шықәсқәак рҟынӡа). * 400 км раҟара — [[Международная космическая станция|Жәларбжьаратәи акосмостә станциа]] аорбита аҳаракыра. [[Ядерное испытание|Аиадертә ԥышәарақәа]] иреиҳау рыҳаракыра ([[Starfish Prime]], 1962 ш.). [[Ядерный взрыв|Аԥжәара]] иаԥнаҵеит аамҭалатәи иԥсабаратәым [[радиационный пояс|арадиациатә маҟа]], уи адгьыл иазааигәоу аорбитақәа рҿы акосмонавтцәа ашьыр алшон, аха убри аамҭазы аԥыррақәа мҩаԥыргомызт. * 500 км — аҩныҵҟатәи [[протон|апротонтә]] [[радиационный пояс|радиациатә маҟа]] алагамҭеи ауаҩы акраамҭа иԥырразы ишәарҭадоу аорбитақәа рхыркәшареи роуп. Абла иазеиҩымдыраауа ажәҩан алашара макьанагьы аҭыԥ амоуп<ref name="автоссылка7" />. * 690 км — [[термосфера|атермосфереи]] [[экзосфера|аекзосфереи]] ([[Термопауза|Атермопауза]], [[экзобаза|аекзобаза]]) рҳәаа абжьаратә ҳаракыра ауп. Аекзобаза иҩахыкны аҳауа амолекулақәа рхы иақәиҭны [[длина свободного пробега|реиԥхныҩлара аура]] еизадоу атмосфера аҳаракыра аасҭа еиҳауп, [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] аасҭа иласны аҩада иԥыруазар, 50 % иреиҳаны [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера аанрыжьыр]] алшоит. * 947 км — адгьыл раԥхьатәи иԥсабаратәым амҩаныза апогеи аҳаракыра ([[Спутник-1|Амҩаныза-1]], 1957 ш.). * 1000 — 1100 км — [[Полярное сияние|аполиартә каҷҷарақәа]] иреиҳаӡоу рыҳаракыра, адгьыл ақәыԥшылараҟынтә аҵыхәтәантәи иубо атмосфера ацәырҵра; аха абжьааԥны 1 кд/м² рҟынӡа алашара<ref>{{книга |автор = Исаев С. И., Пудовкин М. И. |заглавие = Полярные сияния и процессы в магнитосфере Земли |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина |место = Л. |издательство = Наука |год = 1972 |том = |страниц = 244 |страницы = |isbn = 5-7325-0164-9 }} </ref><ref>{{книга |автор = Забелина И. А. |заглавие = Расчёт видимости звёзд и далёких огней |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Машиностроение |год = 1978 |том = |страниц = 184 |страницы = 66 |isbn = }} </ref> ибзианы иубарҭоу акаҷҷарақәа мҩаԥысуеит аҳаракырақәа 90—400 км рҟны. Аилазаара аилаӷәӷәара 400 — 500 [[миллион]] хәҭаҷ 1 дм³ рҟны<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=C3DF7C3F-D2E6-41C0-9A0B-D201E02BAC99 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 168 |isbn = |archive-date = 2023-04-04 |access-date = 2016-06-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230404040835/https://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=C3DF7C3F-D2E6-41C0-9A0B-D201E02BAC99 |url-status = live }}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская Энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 174 |isbn = }} </ref>. * 1300 км — '''ашәҟәы иҭагалоу атмосфера аҳәаа 1950 шықәсазы'''<ref>Большая Советская Энциклопедия, 3 том. Изд. 2-е. М., «Советская Энциклопедия», 1950. — С. 377</ref>. * 1320 км — [[Баллистическая ракета|абаллистикатә ракета]] атраекториа иреиҳаӡоу аҳаракыра 10 нызқь км абжьаӡараҿы аԥырраан<ref>Николаев М. Н. Ракета против ракеты. М., Воениздат, 1963. С. 64</ref>. * 1372 км — Амзахь раԥхьатәи аԥыррақәа ҟалаанӡа ауаҩы илиршаз иреиҳау аҳаракыра; акосмонавтцәа раԥхьаӡакәны ирбеит баша ихаргьежьу [[горизонт|алаԥшҳәаа]] акәымкәа, Адгьыл ахыгьежьаара (аӷба «[[Джемини-11|Џьемини-11]]», цәыббрамза 2, 1966 ш.)<ref>{{Cite web |url=http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |title=Adcock G. Gemini Space Program--Finally, Success |access-date=2017-03-04 |archive-date=2017-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305193819/http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |url-status=live }}</ref>. * 2000 км — [[Низкая околоземная орбита|адгьыл иазааигәоу аорбита лаҟәқәеи]] [[средняя околоземная орбита|абжьаратә орбитақәеи]] рыбжьара инықәырԥшны иарбоу аҳәаа. Атмосфера амҩанызақәа анырра рнаҭом, урҭ аорбитаҿы акыр зқьышықәсақәа рыҩнуҵҟа аҟазаара рылшоит. * 3000 км — аҩныҵҟатәи арадиациатә маҟа апротонқәа раара иреиҳаӡоу аиҭаҟалара (0,5 — 1 [[Грей (единица измерения)|Гр]]/сааҭ рҟынӡа — сааҭқәак рыҩнуҵҟа аԥырра иалагӡаны ԥсышьацәгьа узҭо ҩаӡароуп)<ref>{{книга |автор = Бубнов И. Я., Каманин Л. Н |заглавие = Обитаемые космические станции |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1964 |том = |страниц = 192 |страницы = |isbn = }} </ref>. * 12756,49 км — апланета [[Адгьыл|Адгьыл]] [[экватор|аекваториалтә]] [[диаметр]] иаҟароу абжьаӡаранӡа ҳнаскьеит. * 17 000 км — уахыки-ҽнаки рыла 0,4 Гр рҟынӡа адәахьтәи [[электрон|аелектронтә]] [[Радиационный пояс|радиациатә маҟа]] аинтенсивра иреиҳаӡоу аҩаӡара<ref>{{книга |автор = Уманский С. П. |заглавие = Человек в космосе |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1970 |том = |страниц = 192 |страницы = 23 |isbn = }} </ref>. * 27 743 км — заанаҵы иаарԥшу астероид [[2012 DA14]] (мышкы еиҳаны) аԥырра абжьаӡара. * 35 786 км — адгьыл иазааигәоу [[средняя околоземная орбита|абжьаратәии]] [[высокая околоземная орбита|иҳаракуи аорбитақәа]] ирыбжьоу аҳәаа.<br>[[Геостационарная орбита|Агеостационартә орбита]] аҳаракыра, ас еиԥш иҟоу аорбитаҿы амҩаныза еснагь [[экватор|аекватор]] аҟны кәаԥк иахакнаҳазаауеит. Ари аҳаракыраҿы ахәҭаҷқәа реилаӷәӷәара ~20 – 30 нызқь аӡри атомқәа дм³ аҟны иҟалоит<ref>{{книга |автор = |заглавие =Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская Энциклопедия |год = 1968 |том = |страниц = 528 |страницы = 451 |isbn = }} </ref>. * 80 000 км раҟара — '''XX ашәышықәса актәи азбжазы атмосфера атеориатә ҳәаа'''. Атмосфера зегьы адгьыл еиҟараны иацгьежьуазҭгьы, аекватор аҿы ари аҳаракыраҟынтә [[центробежная сила|агәҭантәи амч]] адхалара еиҳахон, уи аҳәаа иҭыҵыз аҳауа амолекулақәа хара-бӷьара еимбӷьыжәаа ицон<ref>{{книга |автор = |заглавие = [[Техническая энциклопедия]]. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = ОГИЗ РСФСР |год = 1939 |том = 1 |страниц = 1184 |страницы = 1012 |isbn = }}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = [[Enciclopedia Espasa|Enciclopedia universal ilustrada europeo-americana]] |ссылка = |ответственный = |место = |издательство = |год = 1907 |том = VI |страниц = 1079 |страницы = 931 |isbn = }}</ref>. Аҳәаа ареалтә ҳәаа иазааигәахеит, [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера аԥсаҟьара]] ацәырҵрагьы аҭыԥ амоуп, аха уи зыхҟьо [[Экзосфера|аекзосфера]] амҽхак зегьы аҿы Амра [[Солнечное излучение|аԥхарратәи]] [[Солнечный ветер|акорпускулиартәи]] анырра ауп. * 90 000 км раҟара — [[Магнитосфера Земли|Адгьыл амҳалдызасфереи]] [[Солнечный ветер|амратә ԥшеи]] реидыслара иарҿиаз [[Головная ударная волна|ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥа хада]] аҟынӡа абжьаӡара ауп. * 100 000 км — Амра аганахьала Адгьыл [[Экзосфера|аекзосфера]] ([[геокорона|агеогәыргьын]]) хыхьтәи аҳәаа<ref name="aes2">[http://astro.lnu.edu.ua/astro/bukvy/g.pdf Геокорона] // [http://astro.lnu.edu.ua/astro Астрономічний енциклопедичний словник] / За загальною редакцією І. А. Климишина та А. О. Корсунь. — Львів, 2003. — С. 109. — ISBN 966-613-263-X. {{In lang|uk}}</ref>, [[Солнечная активность|амра активра]] аныҳараку уи Адгьыл адиаметрқәа 5 рҟынӡа еилаӷәӷәахоит (~60 нызқь км). Аха ашәшьыратә ган ала амра аԥша зысуа аекзосфера «аҵыхәа» аҵыхәтәантәи ашьҭақәа убар алшоит адгьыл адиаметрқәа 50—100 (600—1200 нызқь км) рҟынӡа<ref>{{книга |автор = Koskinen, Hannu |заглавие = Physics of Space Storms: From the Surface of the Sun to the Earth |ссылка = https://books.google.ru/books?id=cO0nwfhXVjUC&pg=PA32&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |ответственный = |место = Berlin |издательство = Springer-Verlag Berlin Heidelberg |год = 2011 |том = |страниц = |страницы = 42 |isbn = ISBN 3-642-00310-9 }} </ref>. [[Лунный месяц|Есымза]] ԥшьымш рыҩныҵҟа уи аҵыхәа Амза иахысуеит<ref>{{cite book|last1=Mendillo|first1=Michael|chapter=The atmosphere of the moon|title=Earth-Moon Relationships|page=275|location=Padova, Italy at the Accademia Galileiana Di Scienze Lettere Ed Arti|date=November 8–10, 2000|editor1-first=Cesare|editor1-last=Barbieri|editor2-first=Francesca|editor2-last=Rampazzi|publisher=Springer|isbn=0-7923-7089-9|url=https://books.google.com/books?id=vpVg1hGlVDUC&pg=PA275}}</ref><ref>Межпланетная среда и физика магнитосферы : [Сборник статей / Редколлегия: Г. А. Скуридин (отв. ред.) и др.] ; АН СССР. Ин-т косм. исследований. — Москва : Наука, 1972. — 211 с., С. 112</ref>. [[Афаил:Moon-Earth.jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Межпланетное пространство|Апланетабжьаратә ҵакыра]] === [[Афаил:Earth rising above the lunar horizon.jpg|right|150px]] [[Афаил:Hertzsprung in Light and Shadow (art002e021296).jpg|right|150px]] [[Афаил:Earth and Moon seen from 183 million kilometers by MESSENGER (cropped).png|right|150px]] [[Афаил:Simulated view from Voyager 1 looking toward the Sun (EOSS).jpg|right|150px]] [[Афаил:Sedna mystery deepens as Hubble offers best look at farthest planetoid (artist's impression) (opo0414e).jpg|right|150px]] [[Афаил:Heliopause diagram.png|right|150px]] * 260 000 км — ахьанҭара асфера арадиус, Адгьыл адхалара Амра адхалара иахьаԥнаго. * 363 104 — 405 696 км — Амза аорбита Адгьыл иахыкны аҳаракыра (30 Адгьыл адиаметрқәа). Адгьылтә орбита акәша-мыкәша апланетабжьаратә ҭыԥҭаӡара аилазаара аилаӷәӷәара ([[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аилаӷәӷәара) 5 — 10 нызқь хәҭаҷқәа 1 дм³ аҟны 200 000 хәҭаҷ рҟынӡа 1 дм³ аҟны [[Солнечная вспышка|амра ашәалҟьамрақәа]] раан<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 292 |isbn = }} </ref> * 406 778 км — ауаҩы дахьыҟаз аҳаракыра абсолиуттә рекорд: [[Артемида-2]] мшаԥымза 6, 2026 ш. Уи иаԥхьанеиуаз арекорд «[[Аполлон-13]]» мшаԥымза 14, 1970 ш. 400 171 км<ref>{{Cite web |last=Wall |first=Mike |date=2026-04-06 |title=Artemis 2 breaks humanity's all-time distance record during historic loop around the moon |url=https://www.space.com/space-exploration/artemis/artemis-2-breaks-humanitys-all-time-distance-record-during-historic-loop-around-the-moon |access-date=2026-04-06 |website=Space.com |language=en-US}}</ref> ма {{Ахыԥхьаӡара|401056|акилометр}}<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40000 Astronaut] // Encyclopædia Britannica Online. {{In lang|en}}</ref> * 928 000 км — [[Сфера действия тяготения|Адгьыл агравитациатә нырра асфера]] арадиус, уаҟа акосмостә цәеижьқәа рныҟәара инықәырԥшшәа адгьыл афокус аҿы иҟоу [[Законы Кеплера|кеплертәи аорбита]] ала аныҟәара иашьашәалоит. Анаҩс Амра адхалара асфера иалҵыз ацәеижьқәа аднахалалоит. * 1 497 000 км — Адгьыл [[Сфера Хилла|Хилл исфера]] арадиуси уи аорбитатә мҩанызақәа иреиҳау рыҳаракыреи роуп. [[Точки Лагранжа|Алибрациа акәаԥқәа]] руакы аҟынӡа абжьаӡара L2, зыҟны уахь иақәшәо ацәеижьқәа агравитациатә еибакапанраҿы иҟоу насгьы Адгьылгьы Амрагьы ирымҩанызақәоу, еиԥшу [[Сидерический период|аикәшаратә аамҭа]] шықәсык рыманы<ref>{{книга |автор = Левантовский В.И. |заглавие = Механика космического полёта в элементарном изложении, 3-е изд. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука |год = 1980 |том = |страниц = 512 |страницы = 360 |isbn = }} </ref>. [[Гало-орбита|Ари акәаԥ ахь инагоу]] акосмостә станциа атраекториа арҽеираҿы абылтәы иреиҵаӡоу ахарџь аманы еснагь Адгьыл иашьҭанеиуазаарын, уи ашәшьыраҿы иагьыҟалон. * 21 000 000 км — иԥыруа аобиектқәа рахь Адгьыл [[Гравитационное взаимодействие|агравитациатә нырра]] ыӡуеит ҳәа иуԥхьаӡар алшоит<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />. * 40 000 000 км — Адгьыл инаркны ааигәатәи апланета ду [[Венера]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. * 56 000 000 — 58 000 000 км — [[Противостояние планеты|Аиҿагылара дуқәа]] раан [[Марс]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. * 149597870,7 км — Адгьыл инаркны [[Амра|Амра]] аҟынӡа ибжьаратәу абжьаӡара. Ари абжьаӡара Амратә системаҿы абжьаӡарақәа шәага-загас ирымоуп, [[астрономическая единица|астрономиатә цыра]] ([[а. е.|а.ц.]]) ҳәа иагьашьҭоуп. [[Свет|Алашара]] ари абжьаӡара иахысуеит 500 секунд (8 минуҭки 20 секунди) раҟара рыла. * 590 000 000 км — Адгьыл инаркны ааигәатәи [[Газовая планета|арчытә планета ду]] [[Иупитер|Иупитер]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. Анаҩстәи ахыԥхьаӡарақәа Амра аҟынтәи абжьаӡара аадырԥшуеит. * 4 500 000 000 км (4,5 [[миллиард]] км, 30 [[а. е.|а.ц.]]) — амра иазааигәоу [[Межпланетное пространство|апланетабжьаратә ҵакыра]] аҳәаа арадиус — зегь реиҳа ихароу апланета ду [[Нептун]] аорбита арадиус. Коипер имаҟа алагамҭа. * 8 230 000 000 км (55 а.ц.) — [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] харатәи аҳәаа — апланета ҵан [[Плутон]] злахәу аҵаа планетақәа рмаҟа. Зорбитақәа еиҵыхны еицырдыруа [[Транснептуновый объект|транснептунтә обиектқәаки]] [[Короткопериодическая комета|апериод кьаҿтә кометақәеи]] рыла ишьақәгылоу [[Рассеянный диск|Иԥсаҟьоу адиск]] алагамҭа. * 11 384 000 000 км — Апланета ҟаԥшь маҷ [[(90377) Седна|Седна]] [[перигелий|аперигели]] 2076 шықәсазы, Иԥсаҟьоу адиски Оорт Аԥсҭҳәеи рыбжьара еиҭаҵратә хҭысуп (шәахә ҵаҟа). Уи ашьҭахь апланета фнызқь шықәса рыҩнуҵҟатәи еиҵыху аорбита ала Амра 140—150 млрд км иацәыхароу [[Афелий|афелиҟа]] аԥырра иалагоит. * 11 — 14 млрд км — [[Гелиосфера|агелиосфера]] аҳәаа, уаҟа [[солнечный ветер|амратә ԥша]] абжьаԥысратә ццакыра аманы [[межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьар]] иақәшәоит, ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥагьы аԥнаҵоит, '''[[Межзвёздное пространство|аеҵәабжьаратә ҵакыра]] алагамҭа.''' * 23 337 267 829 км (156 а.ц.) — Амра инаркны зегь реиҳа ихароу аеҵәабжьаратә автоматикатә [[Космический аппарат|космостә аппарат]] [[Вояджер-1|Воиаџьер-1]] аҟынӡа абжьаӡара, мшаԥымза 24, 2022 шықәсазы. * 35 000 000 000 км (35 [[млрд]] км, 230 а.ц.) — Амратә система аеҵәабжьаратә маҭәашьар ала ахатәы ныҟәарала ишьақәнаргылаз [[Головная ударная волна#Головная ударная волна вокруг Солнечной системы|ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥа хада]] ҳәа агәаанагара ззыҟоу аҟынӡа абжьаӡара. * 65 000 000 000 км — аппарат [[Вояджер-1|Воиаџьер-1]] аҟынӡа абжьаӡара 2100 шықәсазы. [[Афаил:Иерархия масштабов во Вселенной ab.png|center|820px]]{{clear}} === Аеҵәабжьаратә ҵакыра === {{Main|Аеҵәабжьаратәи аҭыԥ}} [[Афаил:Kuiper belt - Oort cloud-ab.svg|right|150px]] [[Афаил:StarsNearSun ab.svg|right|150px]] [[Афаил:Flying among the closest stars to the Solar System.ogg|right|150px]] <!--[[Афаил:Nearest stars red-green.png|right|150px]]--> [[Афаил:Local bubble ab.png|right|150px]] [[Афаил:Orion Arm ab.png|right|150px]] [[Афаил:Milky Way full annotated ab.jpg|right|150px]] {{See also|Акосмос ҵаула аобиект}} * 300 000 000 000 км (300 млрд км) раҟара — [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] аҩнуҵҟа иҟоу [[Облако Хиллса|Хиллс иԥсҭҳәа]] ааигәатәи аҳәаа — аҵаа ԥҽыхақәа реизарҭа ду, аха даара иҵаӷоу акәымпыл еиԥшу, ашьшьыҳәа зорбитақәа ирныланы инеиуа. Иналаршә-ҩаларшәны уи аԥҭа иалҵны [[Амра|Амра]] ианазааигәахо, урҭ [[Долгопериодическая комета|апериод ду змоу кометақәаны]] иҟалоит. * 4 500 000 000 000 км (4,5 [[триллион|трлн]] км) — Оорт иԥсҭҳәа аҟынтәи амра иазааигәоу аҭыԥ ахь акометақәа рҵыхәтәа цәырызго агипотезатә планета [[Тюхе (гипотетическая планета)|Тиухе]] аорбита аҟынӡа абжьаӡара. * 9460730472580,8 км (инықәырԥшшәа 9,5 трлн км) — [[световой год|алашаратә шықәса]] — [[Скорость света|299 792 км/с аццакра]] змоу алашара шықәсак иалагӡаны изхысуа абжьаӡара. Аеҵәабжьаратәи агалактикабжьаратәи абжьаӡарақәа ршәара иазырхоуп. * 15 000 000 000 000 км рҟынӡа — акометақәа Амрахь раара зхароу аеҵәа [[Немезида (звезда)|Немезид]] Амра агипотезатә мҩаныза аԥшаара алшоит. * 20 000 000 000 000 км рҟынӡа (20 трлн км, [[Световой год|ҩ-лашара шықәсак]]) — Амратә система агравитациатә ҳәаақәа ([[Сфера Хилла|Хилл Исфера]]) — [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] адәахьтәи аҳәаа, Амра амҩанызақәа (апланетақәа, акометақәа, агипотезатә лашаратә еҵәақәа) рыҟазаара иреиҳаӡоу ахарара. * 30 856 776 000 000 км — 1 [[парсек]] — аеҵәабжьаратә бжьаӡарақәа ршәара еиҳа ипрофессионалтәу астрономиатә цыра ауп, алашаратә шықәсақәа 3,2616 иаҟароуп. * 40 000 000 000 000 км (40 трлн км, 4,243 лашара шықәса) раҟара — иаҳзааигәоу еицырдыруа аеҵәа [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] аҟынӡа абжьаӡара. * 56 000 000 000 000 км (56 трлн км, 5,96 лашара шықәса — иԥыруа [[Звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]] аҟынӡа абжьаӡара. Уи ахь анашьҭра азԥхьагәаҭан 1970-тәи ашықәсқәа инадыркны реалла апроект ҟазҵо аԥырҩы дызҭам [[Дедал (проект)|аппарат «Дедал»]], уаҩытәыҩсатә ԥсҭазаарак аҩныҵҟа аԥырра, аинформациагьы аацҳара зылшо (50 шықәса инарзынаԥшуа). * 100 000 000 000 000 км (100 трлн км, 10,57 лашара шықәса) — ари арадиус аҩныҵҟа иҟоуп [[Список ближайших звёзд|ааигәатәи аеҵәақәа]] 18, Амрагьы налаҵаны. * 300 000 000 000 000 км (300 трлн км, 30 лашара шықәса) ирзынаԥшуа — '''[[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа]]''' ашәагаа, уажәы Амратә система (ари аԥҭа аилазаара аилаӷәӷәара 300 атом 1 дм³ азы) изгәылсны инеиуа. * 3 000 000 000 000 000 км (3 [[квадриллион|аквадрлн]] км, 300 лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Местный пузырь|Аҭыԥантәи арчытә ԥышҭарч]]''' ашәагаа, уи иалоуп Амратә система змоу Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа (аилазаара аилаӷәӷәара 50 атом 1 дм³ азы). * 33 000 000 000 000 000 км (33 аквадрлн км, 3500 лашара шықәса) — [[Галактический рукав|агалактикатә]] '''[[Рукав Ориона|Орион имаӷра]]''' ашәпара, зыҩнуҵҟатәи аҵкар азааигәара Аҭыԥантәи аԥышҭарч ыҟоу. * 300 000 000 000 000 000 км (300 аквадрлн км) — Амра инаркны ҳгалактика [[Галактическое гало|агало]] ааигәатәи адәахьтәи аҵкар '''[[Асар Рымҩа|Асар Рымҩа]]''' аҟынӡа абжьаӡара (англ. '''Milky Way'''). XIX ашәышықәса нҵәаанӡа Агалактика Адунеи зегьы аҳәаа акәны иԥхьаӡан. * 1 000 000 000 000 000 000 км (1 [[Квинтиллион|квинтлн]] км, 100 нызқь лашара шықәса) инарзынаԥшуа — ҳгалактика Асар Рымҩа адиаметр, уаҟа 200—400 миллиард аеҵәа ыҟоуп, иааизакны акапан [[Акылҳара еиқәаҵәа|акылҳара еиқәаҵәақәеи]], [[Тёмная материя|аматериа лашьцеи]], егьырҭ иумбо аобиектқәеи шацу — 3 триллион Мрак инарзынаԥшуа. Уи анҭыҵ инаӡоит еиқәаҵәоу, иҭацәу, иеҵәадоу [[межгалактическое пространство|агалактикабжьаратә ҵакыра]], ателескоп ада аарла еилургартә иҟоу ааигәатәи галактикақәак ршәыта хәыҷқәа рыманы. Агалактикабжьаратә ҵакыра амҽхак аеҵәабжьаратә ҵакыра амҽхак акырынтә еиҳауп, уи аилазаара аилаӷәӷәара — 1 аӡри атом 1 дм³ азы аасҭа еиҵоуп. [[Афаил:Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Межгалактическое пространство|Агалактикабжьаратә ҵакыра]] === [[Афаил:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg||right|150px]] [[Афаил:5 Local Galactic Group (blank).png|right|150px]] [[Афаил:Local supercluster.jpg|right|150px]] [[Афаил:Nearsc ab.png|right|150px]] [[Афаил:Structure of the Universe.jpg|right|150px|Ари асахьа «акосмостә бызкаҭаҳа»ҳәа изышьҭоу Адунеи абызкаҭаҳа амасштаб иахәҭакуп. Арҭ арахәыц дуқәа еиҳарак агалактикақәа рыбжьара иҟоу аҭыԥҭаӡараҿы иҟоу аматериа лашьца ала ишьақәгылоуп. Ахыҵхырҭа: НАСА, ЕКА, Е. Холлман (Колорадотәи Ауниверситет, Боулдер)]] [[Афаил:Observable universe logarithmic illustration.png|right|150px]] * 5 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 5 [[квинтиллион]] км) инарзынаԥшуа — ҳгалактикеи уи амҩанызақәа [[Карликовая галактика|аҵан галактикақәеи]], зынӡа 15 галактика, злахәу '''[[Подгруппа Млечного Пути|Асар Рымҩа агәыԥхәҭа]]''' ашәагаа. Урҭ рахьтә зегь реиҳа еицырдыруа [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] [[Малое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Маҷи]] роуп, 4 миллиард шықәса рышьҭахь урҭ ҳгалактика илбаанадар ҟалап. * 30 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 30 [[квинтиллион]] км, инықәырԥшшәа 1 млн парсек) инарзынаԥшуа — '''[[Местная группа|Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ]]''' ашәагаа, уахь иаҵанакуеит агәылацәа дуқәа хԥа: Асар Рымҩа, [[Галактика Андромеды|Андромеда Агалактика]], [[Галактика Треугольника|Ахкәакь Агалактика]], иара убас хыԥхьаӡара рацәала аҵан галактикақәа (50 галактика инареиҳаны). Андромеда агалактикеи ҳгалактикеи 120 км/с рҟынӡа аццакрала еизааигәахоит, 4—5 миллиард шықәса раҟара рышьҭахь [[Столкновение Млечного Пути и Галактики Андромеды|еиҿасыр ҟалап]]. * 220 000 000 000 000 000 000 км (220 [[квинтиллион]] км, инықәырԥшшәа 23 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ злахәу '''[[Местный лист|Аҭыԥантәи абӷьыц]]''' ашәагаа. * 2 000 000 000 000 000 000 000 км (2 [[секстиллион|асекстиллион]] км, 200 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Местное сверхскопление галактик|Агалактикақәа аҭыԥантәи реилалара ду]] (Аҭыԥҳа Лскоплениа Ду)''' (30 нызқь галактика рҟынӡа, акапан [[квадриллион]] Мрак рҟынӡа инаӡоит) ашәагаа. * 4 900 000 000 000 000 000 000 км (4,9 асекстиллион км, 520 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — Еиҳагьы идуу аилалара '''[[Ланиакея|Ланиакеиа]] («Идуӡӡоу ажәҩан»)''' ашәагаа, уахь иаҵанакуеит Аҭыԥҳа леилалара дуи иааҳакәыршаны иҟоу агалактикақәа, ҳара ҳтәгьы налаҵаны, 500 км/с рҟынӡа агьежьра аццакрала иныҟәо [[Великий аттрактор|аттрактор Дуи]] 100 нызқьла агалактикақәа, уи акапан 100 [[квадриллион]] Мра рҟынӡа ыҟоуп. * 10 000 000 000 000 000 000 000 км (10 [[секстиллион]] км, 1 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Комплекс сверхскоплений Рыб-Кита|Аԥсыӡ-Кит аилалара дуқәа ркомплекс]]''' аура, макьана агалактикатә рахәыцқәеи ҳахьынхо Аԥсыӡ-Кит агипереилалареи ҳәа изышьҭоу (60 галактика реизакрақәа, Ланиакеиа икапанқәа 10, мамзаргьы [[квинтиллион|квинтиллионк]] рҟынӡа Амрақәа). * 100 000 000 000 000 000 000 000 км рҟынӡа — иахьа еицырдыруа [[войд|авоид]] дуқәа ируаку [[Реликтовое холодное пятно|Асупервоид Еридан]] аҟынӡа 1 млрд лашара шықәса раҟара абжьаӡара. Ари иҭацәу аҭыԥҭаӡара дуӡӡа агәҭантәи ахырхарҭақәа рҿы аеҵәақәеи агалактикақәеи ыҟаӡам, шамахамзар зынӡаск иаабац аматериа ыҟаӡам, уи аилазаара аилаӷәӷәара Адунеи абжьаратәи аилаӷәӷәара аҟынтәи 10%, мамзаргьы 1 аӡри атом 1—2 м³ рҟны. Акосмонавт ателескоп ду ада авоид агәҭаны акгьы изеилыргомызт, алашьцара ада.<br>Арыӷьарахьала асахьаҿы Адунеи акубтә ҭаԥҟараҿы иубарҭоуп хыԥхьаӡара рацәала агалактикатә рахәыцқәа рыбжьара ашәах аҟны иҟоу акакаҷқәа реиԥш шәкыла идуу, иара убас имаҷу авоидқәа жәпакы. Авоидқәа рымҽхак арахәыцқәа рымҽхак аасҭа акырӡа еиҳауп. * 100 000 000 000 000 000 000 000 км (100 [[секстиллион]] км, 10 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Великая стена Геркулес — Северная Корона|Геркулес иҭыӡ дуӡӡа]] — Аҩадатәи агәыргьын''' аура, иахьа [[Метагалактика|иубарҭоу Адунеи]] аҿы зегь реиҳа еицырдыруа асуперструктура ду. 10 млрд лашара шықәса раҟара иаҳцәыхароуп. Ҿыц ииз Ҳамра иахылҵуа алашара уажәы аҭӡамц Ду ахь мҩабжара иҟоуп, Амра анҭахалак ауп уанӡа ианнаӡо. * инықәырԥшшәа 250 000 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 250 [[секстиллион]] км, 26 млрд лашара шықәса инареиҳаны) — '''[[Метагалактика|иубо Адунеи]]''' аҿы амаҭәашьар (агалактикақәеи аеҵәақәеи) [[Список наиболее удалённых астрономических объектов|абара аҳәаақәа]] ршәагаа (2 триллион галактикак рҟынӡа). * 870 000 000 000 000 000 000 000 км (870 [[секстиллион]] км, 92 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — [[Метагалактика|иубо Адунеи]] аҿы '''[[Реликтовое излучение|ашәахәаркрақәа]] рбара аҳәаақәа''' рышәагаа. == Акосмос ааигәеи акосмос хареи рахь ацәырҵразы ихымԥадатәиу аццакрақәа == Аорбитахь ацәырҵразы ацәеижь иалкаау аццакра аҟынӡа инаӡароуп. Адгьыл азы акосмостә ццакырақәа: * [[Первая космическая скорость|Актәи акосмостә ццакыра]] — 7,9 км/с — Адгьыл акәша-мыкәша аорбитахь ацәырҵразы аццакра; * [[Вторая космическая скорость|Аҩбатәи акосмостә ццакыра]] — 11,1 км/с — адгьыл адхалара асфера алҵреи апланетабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра; * [[Третья космическая скорость|Ахԥатәи акосмостә ццакыра]] — 16,67 км/с — Амра адхалара аусхк алҵреи аеҵәабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра; * [[Четвёртая космическая скорость|Аԥшьбатәи акосмостә ццакыра]] — 550 км/с инарзынаԥшуа — агалактика Асар Рымҩа адхалара аусхк алҵреи агалактикабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра. Еиҿҳарԥшуазар, агалактика агәҭа иаҿырԥшны Амра аныҟәара аццакра 220 км/с рҟынӡа инаӡоит. Аццакрақәа руак иарбоу аасҭа еиҵахар, ацәеижь уи азы аорбитахь изцәырҵуам (ашьақәырӷәӷәара иашоуп иарбоу аццакра ала Адгьыл ақәыԥшылараҟынтә адәықәлареи адхаларада анаҩстәи аныҟәареи рзы мацара). Ас еиԥш аццакрақәа рынагӡаразы иарбанызаалак ахимиатә былтәы ахархәараан абылтәы ҵаӷа ала аус зуа [[многоступенчатая ракета|ашьаҿарацәатә ракета]] шаҭахыз раԥхьа еилызкааз [[Константин Эдуардович Циолковский|Константин Едуард-иԥа Циолковски]] иакәын. Акосмостә аппарат [[ионный двигатель|аионтә рныҟәага]] мацара ахархәарала адәықәҵара аццакра адгьылтә орбитахь ацәыргаразы иазхом, аха апланетабжьаратә космостә ҵакыраҿы аныҟәареи аманиоврҟаҵареи рзы уи уаҳа наҭахымкәа ианаалоит, ахархәарагьы амоуп. == Акосмостә ҵакыра азинтә режим == {{main|Жәларбжьаратәи акосмостә зин}} Акосмостә ҵакыреи ажәҩан ацәеижьқәеи рзинтә режим ҳәаақәнаҵоит [[Генеральная Ассамблея ООН|Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа Хада]] арезолиуциақәа рсериеи (урҭ рахьынтә аҵак ҷыда амоуп арезолиуциа 1962 (XVIII)) [[Договор о космосе|1967 шықәсазтәи акосмос азы Аиқәшаҳаҭреи]]. Ари арежим аелемент хадақәа иреиуоуп акосмоси жәҩантә цәеижьқәеи азеиԥш хархәаратә ҵакыраны иахьыԥхьаӡоу ([[res communis]]), акосмоси жәҩантә цәеижьқәеи жәларбжьаратәи азин инақәыршәаны адискриминациа ада аҳәынҭқаррақәа зегьы рзы рыҭҵаареи рхархәареи рзы иахьаарту, ажәҩантә цәеижьқәа рраионқәа зегьы рахь рхы иақәиҭны анеираан. Акосмос азы Аиқәшаҳаҭра Алахәылацәа рхы иадырҵеит аиадертә бџьар, мамзаргьы амассатә нырҵәагатә бџьар хкқәа змоу иарбанызаалак аобиектқәа Адгьыл акәша-мыкәша аорбитахь рнамгара, ажәҩантә цәеижьқәа рҿы ас еиԥш иҟоу абџьар ақәмыргылара, акосмостә ҵакыраҿы ас еиԥш иҟоу абџьар иарбанызаалак даҽа знеишьак алагьы аҭыԥ амҭара. Аха ари аҭагылазаашьа адоктриналтә еилыркаара иарбоу ақәиҭымтәра асуборбитатә аҵанакӡом, даҽакала иуҳәозар, Адгьыл акәша-мыкәша инагӡаны гьежьрак иадамхаргьы иҟазымҵо, аиадертә бџьар змоу аобиектқәа, даҽакала иуҳәозар [[межконтинентальные баллистические ракеты|аконтинентбжьаратә баллистикатә ракетақәа]] акосмос рхыԥраара (СССР-и ЕАА-и 1979 шықәсазы рнапы зҵарҩыз Аиқәшаҳаҭра [[Переговоры об ограничении стратегических вооружений#ОСВ-II|ОСВ-2]] уи алахәылацәа рзы [[Система частично-орбитального бомбометания|хәҭакахьала аорбитатә ракетақәа]] рзин ааннакылеит), иара убас акосмос аҿы иаабац абџьар змоу аобиектқәа аӷбаҿы рыргылара<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |title=Правовой режим космического пространства |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160459/https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |url-status=live }}</ref>. Аха анкьа ифантастикатәызшәа иубоз акосмостә ресурсқәа рыҵхра аидеиақәа рыпрактикатә ларҵәарахьы аиасра апроблема ҿыцқәа цәырнагоит. 2020 шықәсазы 30 инареиҳаны еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи аекспертцәа иазгәарҭеит акосмостә мазара аҵхра аганахьала еилыкка иҟоу жәларбжьаратәи аԥҟарақәа рыҟамзаара изыхәҭоу аилахәырақәа рзы ауадаҩрақәа шцәырнаго. Убри азы аҳәынҭқаррақәа амилаҭтә актқәа рыдыркылоит урҭ рыдгыларазы, русура аҭышәныртәаларазы. Убас 2015 шықәсазы [[США|ЕАА]] рҟны ирыдыркылеит акоммерциатә космостә дәықәҵарақәа реицлабратә лшаразы Азакәан, мамзаргьы ахатәы космостә еиндаҭларалшара агәацԥыҳәаразы азакәан (Commercial Space Launch Competitiveness Act of 2015) ЕАА атәылауаа азин рнаҭоит апланетақәеи астероидқәеи аус рыдулара рхы иақәиҭны аҽазыҟаҵара, абасала ироуз аресурсқәа, аӡи аминералқәеи (аха зыԥсы ҭоу аобиектқәа ракәымкәа) рымазаара, рхархәара. Аиԥш—зеиԥшу азакәанқәа рыдыркылеит 2017 - 2021 шықәсқәа рзы [[ОАЭ|Еиду Арабтә Емиратқәа]], [[Лиуксембург|Лиуксембург]], [[Иапониа|Иапониа]]<ref>{{Cite web |url=https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |title=Попова С.М. — Регулирование добычи космических ресурсов: создание международного правового обычая // Право и политика. – 2022. – № 12. – С. 1 - 28 |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160325/https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |url-status=live }}</ref>. == Ахҳәаақәа == {{Reflist|group=Акомм.}} == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == * Черняков И. H., Дмитриев M. Т., Непомнящий С. И. Атмосфера Земли // Большая медицинская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 2. — С. 336—342. == Азхьарԥшқәа == * [http://heritage.stsci.edu/gallery/galindex.html Галерея фотографий, полученных при помощи телескопа Хаббл]{{In lang|en}} * [https://www.youtube.com/watch?v=TXxbrCVL2Q0 Сравнение планет, звёзд и галактик]{{In lang|ru}} * [https://web.archive.org/web/20110126061648/http://www.usap.org.ua/observatory/wwt Виртуальная обсерватория USAP]{{In lang|en}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:космостә ҵакыра}} [[Акатегориа:Акосмос]] [[Акатегориа:Авакуум]] [[Акатегориа:Адемилитаризациа зызуу азонақәа]] qlll29j72z5ynw7csfdcpf3qs2sxn6n 174956 174955 2026-10-11T08:25:44Z Nart17 17397 {{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged 174956 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Atmosphere layers-ab.svg|thumb|150px|Атмосфера аҳәаақәа]]'''Акосмостә ҵакыра''', '''акосмос''' ({{lang-grc|κόσμος}} — «аиҿкаа», «аиҿкаара») — [[Небесное тело|ажәҩан ацәеижьқәа]] [[Атмосфера|ратмосферақәа]] рҳәаақәа рынҭыҵ ишьҭоу [[Адунеи|Адунеи]] иҭацәу аҭыԥқәа. Акосмос зынӡаск иҭацәу ҵакыраӡам: уи иалоуп, аилаӷәӷәара даара ишылаҟәугьы, [[межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьар]] (еиҳарак аӡри [[ион|аионқәеи]] [[атом|атомқәеи]]), [[космические лучи|акосмостә шәахәақәеи]] [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркреи]], иара убас агипотезатә [[тёмная материя|материа лашьца]]. == Аетимологиа == Аханатәтәи аилкаараҿы абырзен термин «[[Космос (философия)|акосмос]]» (адунеиеиҿкаара) афилософиатә шьаҭа аман, [[Адунеи|Адунеи]] агәы — [[Адгьыл|Адгьыл]] акәша-мыкәша агипотезатә [[вакуум]] аркы ҳәаақәнаҵон<ref>{{Cite web |url=http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |title=CABINET // In Between Space and Cosmos |access-date=2015-10-09 |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905073839/http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |url-status=live }}</ref>. Ус шакәугьы алаҭын шьаҭа змоу абызшәақәеи уи аԥсахрақәеи рҿы еиԥшу [[Семантика|асемантика]] рхы иадырхәоит апрактикатә термин «аҵакыра» (избанзар ҭҵаарадыррала уахәаԥшуазар Адгьыл иакәыршоу авакуум ҵыхәаԥҵәара амаӡам уҳәартә иҟоуп), убри аҟнытә аурыси уи иазааигәоу абызшәақәеи рҿы ареформатә риашарақәа ирылҵшәаны иит имҩашьо [[плеоназм|аплеоназм]] «акосмостә ҵакыра»<ref>со смыслом «пространство за [[Атмосфера|атмосферой]] Земли»</ref>. == Аҭоурых == Ажәа «акосмос» ихы иаирхәеит ажәытә бырзен философ [[Пифагор]], уи ала ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу адунеи аарԥшуа. [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] [[Подлунная сфера|Амзаҵаҟатәи асфера]] аконцепциа аԥырҵеит: ари Амза аҵаҟа иҟоу адунеи агеоцентрикатә система ауп. Уи ԥшь-ԥсабарак рыла ишьақәгылоуп, насгьы аиҭакрақәа аҟазшьоуп. Усҟантәи аамҭазы аефир асфера — Амза инаркны адунеи аҳәаақәа рҟынӡа-ԥсахрада иҟоуп, уаҟа иҟоуп апланетақәеи аеҵәақәеи. Иааидкыланы акосмос ауаа азҿлымҳахо иалагеитеи 100 нызқь шықәса раԥхьагьы, австралиатәи аҵарауаа ргәы ишаанаго ала<ref>{{Cite web|url=https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|title=Люди начали интересоваться космосом 100 тысяч лет назад. Что им было известно?|lang=ru|first=Рамис|last=Ганиев|website=hi-news.ru|date=2020-12-29|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409195216/https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|url-status=live}}</ref>. == Аҳәаақәа == Аҳәаа еилыкка ыҟаӡам, атмосфера хәыҷы-хәыҷла иҵаӷахоит [[Адгьыл|адгьыл ақәыԥшылара]] иацәыхарахацыԥхьаӡа, иахьа уажәраанӡагьы акосмос алагара иарбаганы иԥхьаӡатәу азы гәаанагарак ыҟаӡам. Аԥхарра еснагьтәны иҟазҭгьы, ақәыӷәӷәара аҽаԥсахуан [[экспоненциальный рост|експоненциалтә закәанла]] 100 [[кПа]] инаркны [[уровень моря|амшын аҩаӡараҿы]] акымзарак аҟынӡа. [[Международная авиационная федерация|Жәларбжьаратәи авиациатә федерациа]] атмосфереи акосмоси рыбжьара усуратә ҳәаак аҳасабала '''100 км''' ([[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]]) аҟны аҳаракыра шьақәнаргылеит, избанзар ари аҳаракыраҿы ашьҭыхгатә [[Аэродинамическая сила|аеродинамикатә мчы]] аԥҵаразы ихымԥадатәуп [[летательный аппарат|аԥрыгатә аппарат]] [[Первая космическая скорость|раԥхьатәи акосмостә ццакыра]] аманы иныҟәаларц, уи иахҟьаны аҳаирԥырра аҵакы ыӡуеит<ref name="МАФ">{{cite web| url =http://www.fai.org/icare-records/100km-altitude-boundary-for-astronautics| title =Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics| author =Sanz Fernández de Córdoba| authorlink =| format =| publisher =Официальный сайт [[Международная авиационная федерация|Международной авиационной федерации]]| access-date =2012-06-26| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/618QHms8h?url=http://www.fai.org/astronautics/100km.asp| archive-date =2011-08-22}}</ref><ref name="rian-grenze">{{cite web| author =Андрей Кисляков| authorlink =| date =2009-04-16| url =http://www.rian.ru/analytics/20090416/168315963.html| title =Где начинается граница космоса?| format =| publisher =[[РИА Новости]]| access-date =2010-09-04| lang =| archive-url =https://www.webcitation.org/618QJBBzM?url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html| archive-date =2011-08-22}}</ref><ref name="lenta-grenze">{{cite web| author =| authorlink =| date =2009-04-10| url =http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| title =Ученые уточнили границу космоса| format =| publisher =[[Lenta.ru]]| access-date =2010-09-04| lang =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QP8b6o?url=http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| url-status =live}}</ref><ref>{{cite web| author =| authorlink =| date =2009-04-10| url =http://www.membrana.ru/lenta/?9208| title =Найдена ещё одна граница космоса| format =| publisher =[[Мембрана (веб-сайт)|Мембрана]]| access-date =2010-12-12| lang =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QQ63zS?url=http://www.membrana.ru/particle/13656| url-status =dead}}</ref>. [[США|ЕАА]]-и [[Канада|Канадеи]] рҟынтәи астрономцәа аҳауатә ԥшақәа рнырра аҳәааи акосмостә хәҭаҷқәа рнырра алагареи ршәеит. Уи '''118 километра'''<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20090416/168315963.html|title=Где начинается граница космоса?|lang=ru|first=|last=|website=РИА Новости|date=2009-04-16|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409194126/https://ria.ru/20090416/168315963.html|url-status=live}}</ref> аҳаракыраҿы акәхеит, [[NASA|НАСА]] ахаҭа '''122 км''' акосмос аҳәаа ҳәа ишаԥхьаӡогьы. Ари аҩыза аҳаракыраҿы [[Спейс шаттл|ашаттлқәа]] иаабац [[Орбитальный манёвр|аманиоврҟаҵара]] аҟынтәи [[Ракетный двигатель|аракетатә моторқәа]] рымацара рхархәарала аеродинамикатә мотор ахь ииасуан атмосфера «ашьаҭа» рыманы<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />. == Апланетабжьаратә ҭыԥ == {{Main|Апланетабжьаратә ҭыԥ|Агелиосфера}} [[Амра|Амра]] акәша-мыкәша иҟоу акосмостә ҵакыра арегион, [[солнечный ветер|амра аԥша]] зымҽхазкуа, ''агелиосфера'' ҳәа иашьҭоуп. Агелиосфера аҩныҵҟа иҟоуп [[Амратә система|Амратә система]] еицырдыруа [[Планета|апланетақәа]] зегьы рорбитақәа<ref>{{БРЭ|автор=[[Кононович, Эдвард Владимирович|Кононович Э. В.]]|год=2016|статья=Гелиосфера|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив=https://web.archive.org/web/20240615214842/https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив дата=2024-06-15}}</ref>{{Ref+|Аха агелиосфера аҳәаа, агелиопауза ҳәа изышьҭоу, Амратә система аҳәаа акәӡам, избанзар Амра адхалара асфера зқьынтә раҟара иҵегьы хара инаскьоит.|group=Акомм.}}. Ацәеижь жәпа дуқәа рҟынтәи зхы иақәиҭу агелиосфера аҵакыра ''апланетабжьаратә ҭагылазаашьа'' ҳәа изышьҭоу ала иҭәуп, [[Гелиопауза|агелиопауза]] анаҩс иалагоит [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратә ҭагылазаашьа]] аҵакыра. Апланетабжьаратә ҭагылазаашьа акыр иҵаӷоуп, аха зынӡакыс [[вакуум|ивакуумӡам]]. Уи амаҭәашьар ахәҭа хада амра аԥша [[плазма|аплазма]] ауп (8 рҟынӡа аҟәырҷахақәа кубтә сантиметрак аҟны Адгьыл аорбита аҩаӡараҿы), имаҷны иҟоуп анеитралтә атомқәеи амолекулақәеи рыла ишьақәгылоу [[газ|арчқәа]]. Уи иалсуеит [[космические лучи|акосмостә шәахәақәа]], [[Магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакқәа]], амреи егьырҭ ахылҵшьҭреи змоу [[электромагнитные излучения|афымцамҳалдызтә шәахәақәа]]. Апланетабжьаратә еилазаара иаҵанакуеит иара убас Амра асистема ацәеижьқәа инадыркны еиҳам [[космическая пыль|акосмостә саба]] ({{Val|e=-9}}—{{Val|e=-6|u=м}})<ref>{{БРЭ|статья=Межпланетная среда|автор=Ермолаев Ю. И.|год=2017|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2200255|архив=https://web.archive.org/web/20220812234657/https://bigenc.ru/physics/text/2200255|архив дата=2022-08-12}}</ref>. Апланетабжьаратә еилазаараҿы иныҟәоит еиуеиԥшым ахықәкқәа рыманы идәықәырҵо [[Космический аппарат|акосмостә аппаратқәа]]. 2023 шықәсанӡатәи аҭагылазаашьа ала, асериа «[[Вояджер|Воиаџьер]]» аппаратқәа ҩба роуп еибгала [[Гелиосфера|агелиосфера]] ааныжьны аеҵәабжьаратә ҭагылазаашьа хаҭалатәи агәаҭарақәа рылҵшәақәа аазыцҳаз. Апланетабжьаратә ҭагылазаашьа амаҭәашьар ажәпара ахьылаҟәу астрономиатә гәаҭарақәа рзы акырӡа иманшәалоу ҭыԥны иҟанаҵоит атмосфера жәпа зкәыршоу Адгьыл ақәыԥшылара аасҭа, убри аҟнытә [[Космический телескоп|акосмостә телескопқәа]] аҭҵаарадырразы ҷыдала хәызмоу адыррақәа рырҳара алдыршоит. == Иаарту акосмос аҿы аҟазаара ауаҩы ицәеижь анырра == [[НАСА]] аҵарауаа ишышьақәдырӷәӷәо ала, лассы — лассы иуԥыло агәаанагарақәа ирҿагыланы, ахыхьчагатә скафандр ада иаарту акосмос иақәшәо ауаҩы дҵааӡом, дыԥжәаӡом, иаразнакгьы ихдырра ицәыӡӡом, ишьа еилашӡом-уи ацынхәрас аҵәыҵәри азымхара иахҟьаны иԥсҭазаара далҵуеит. Ашәарҭара иара [[Декомпрессионная болезнь|адекомпрессиа]] апроцесс ауп изыдҳәалоу — абри аамҭа ацыԥҵәаха ауп ацәеижь азы еиҳа ишәарҭоу, избанзар арҭҟәацга декомпрессиа аан ашьа иалоу арчы акакаҷқәа аҽырҭбаара иалагоит. Ахьшәашәага ыҟазар (иаҳҳәап, азот), ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа раан ашьа аршәуеит. Акосмостә ҭагылазаашьақәа раан амаҭәашьар аӡшьаратә ҭагылазаашьа аиқәырхаразы ақәыӷәӷәара азхом (арчы еиԥшу ма икьакьоу аҭагылазаашьа ауп иҟалар алшо, иҵаӷоу агели аламҵакәа), убри аҟынтә аԥхьа ацәеижь (абз, аблақәа, арыԥҳақәа) аҟынтәи ирласны аӡы ахылҩа-ԥсылҩа аҭабара иалагоит. Егьырҭ апроблемақәак — [[декомпрессионная болезнь|адекомпрессиатә чымазара]], ихьчам ацәа аҭыԥқәа амрала рыбылра ацәаҵаҟатәи ахәҭаҷқәа ааха риура — 10 секунд рышьҭахь аныԥшра иалагоит. Аамҭак азы ауаҩы ихдырра ицәыӡуеит аҵәыҵәри азымхара иахҟьаны. Аԥсҭазаара ҿахҵәар алшоит 1-2 минуҭ раҟара рышьҭахь, уи цқьа ишаҳзымдыруагьы. Ус шакәугьы, арыԥҳақәа рҿы уԥсыԥ алагаҩагара аанумгылар (аангылара аҽазышәара [[баротравма|абаротравмахь]] икылнагоит), 30-60 секунд рыҩнуҵҟа иаарту акосмос аҿы аҟазаара ауаҩы ицәеижь хнырҳәышьа змам ԥхасҭак азнауам<ref>[http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ Бездушное пространство: Смерть в открытом космосе] {{Wayback|url=http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ |date=20090610055158 }}, «Популярная механика», 29 ноября 2006 г</ref>. НАСА аҿы иаадырԥшуеит ауаҩы машәырла авакуум иазааигәоу аҭыԥ аҿы даннанага ахҭыс (ақәыӷәӷәара 1 Па еиҵаны) аскафандр аҳауа ацәцара иахҟьаны. Ауаҩы ихдырра иман инықәырԥшшәа 14 секунд — абри аҟара аамҭа аҭахуп аҵәыҵәри иарӷарыз ашьа арыԥҳақәа рҟынтәи ахшыбаҩахь аинеирц азы. Аскафандр аҩныҵҟа авакуум наӡа ҟамлаӡеит, аԥышәаратә камера арекомпрессиа иалагеит 15 секунд раҟара рышьҭахь. Ахдырра ауаҩы иахь ихынҳәит ақәыӷәӷәара 4,6 км рҟынӡа ианхала. Ашьҭахь авакуум иақәшәаз ауаҩы еиҭеиҳәон аҳауа шилҵуаз шиныруаз, ишиаҳауаз, аҵыхәтәантәи еилкааны имоу игәалашәара ибз аҟны аӡы шеилашуаз шиныруаз акәын. Ажурнал «Aviation Week & Space Technology» жәабранмза 13, 1995 шықәсазы иакьыԥхьит асаламшәҟәы, уаҟа еиҭаҳәан нанҳәамза 16, 1960 шықәсазы иаарту агондола змоу астратостат 19,5 миль аҳаракырахь ашьҭыҵраан (''31 км рҟынӡа'') апарашиут ала ирекордтәу аԥара амҩаԥгаразы иҟалаз ахҭыс атәы ([[Проект «Эксельсиор»|Апроект «Ексельсиор»]]). Аԥырҩы иарӷьа напы агерметизациа азухеит, аха иара ашьҭыҵра иациҵарц иӡбеит. Анапы, аҭагылазаашьа ишахәҭаз еиԥш, даара ахьаа аман, ухы иузархәомызт. Аха аԥырҩы атмосфера еиҳа ижәпоу аҿыгҳарақәа рахь даныхынҳә инапы дырҩеигь ашьарахь иааит<ref name="nasa">{{Cite web |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html |title=NASA: Human Body in a Vacuum |access-date=2007-05-07 |archive-date=2012-06-04 |archive-url=https://www.webcitation.org/68Aef3glC?url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html |url-status=live }}</ref>. Акосмонавт Михаил Корниенкои астронавт Скотт Келли азҵаарақәа рҭак ҟаҵо ирҳәеит скафандрда иаарту акосмос аҿы аҟазаара азот ашьа ишалнахуа, даҽакала иуҳәозар ишеиланаршуа<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/science/20160324/1396368085.html |title=Космонавты рассказали, что ждет человека в открытом космосе |access-date=2016-03-25 |archive-date=2016-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325160451/http://ria.ru/science/20160324/1396368085.html |url-status=live }}</ref>. == Акосмос ахь амҩа аҳәаақәеи ихароу акосмостә ҵакыра аҳәаақәеи == === Атмосфереи акосмос ааигәеи === [[Афаил:Petropavlovka-view.jpg|right|150px]] [[Афаил:Kirovsk2007.jpg|right|150px]] [[Афаил:Elbrus North 195.jpg|right|150px]] [[Афаил:Panorámica División Andina (Codelco Chile).jpg|right|150px]] [[Афаил:Mount Everest as seen from Drukair.jpg|right|150px]] [[Афаил:Self cockpit view and three-ship formation of F-15E.jpg|150px|right]] [[Афаил:X-15 and B-52 Mother ship.jpg|right|150px]] [[Афаил:X-15 flying.jpg|right|150px]] [[Афаил:Picture taken at aprox. 100,000 feet above Oregon by Justin Hamel and Chris Thompson.jpg|right|150px]] [[Афаил:Kittinger-jump.jpg|right|150px]] [[Афаил:スペースバルーンで撮影した初日の出.jpg|right|150px]] [[Афаил:Endeavour silhouette STS-130.jpg|right|150px]] [[Афаил:Command module S66-11003.jpg|right|150px]] [[Афаил:Gemini2reentry.jpg|right|150px]] [[Афаил:Noctilucent clouds from ISS - 13-06-2012.jpg|right|150px]] [[Афаил:Space Shuttle Atlantis in the sky on July 21, 2011, to its final landing.jpg|right|150px]] * [[Уровень моря|Амшын аҩаӡара]] — [[атмосферное давление|аҳауатә қәыӷәӷәара]] 101,325 [[кПа]] (1 [[атм]].; 760 [[мм рт. ст]]), аилазаара аилаӷәӷәара 2,55{{e|22}} амолекулақәа дм³ аҟны<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = |страницы = |isbn = |archivedate = 2016-04-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160422174740/http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150 }}</ref>. Ҽынлатәи [[Небо|ажәҩан]] еилыхха [[Яркость|алашара]] 1500—5000 кд/м² 30 - 60° Амра аҳаракыраан<ref name="автоссылка2">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Таблицы физических величин |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина |место = М. |издательство = Атомиздат |год = 1975 |том = |страниц = |страницы = 647 |isbn = }} </ref>. * 0,5 км — ари аҳаракыраҟынӡа инхоит 80 % адунеи иқәынхо ауааԥсыра. * 2 км — ари аҳаракыраҟынӡа инхоит 99 % адунеи ауааԥсыра<ref>{{книга |автор = Максаковский В.П. |заглавие = Географическая картина мира |ссылка = |ответственный = |место = Ярославль |издательство = Верхневолжское издательство |год = 1996 |том = |страниц = 180 |страницы = 108 |isbn = }} </ref>. * 2 — 3 км — [[акклиматизация|акклиматизациа]] зызум ауаа рҿы агәамбзиарақәа ([[горная болезнь|ашьхачымазара]]) раарԥшра алагамҭа. * 4,7 км — [[Международная авиационная федерация|МФА]] аԥырыҩцәеи апассаџьырцәеи рзы ҵәыҵәрила иҵегьы аиқәыршәара аҭахуп. * 5,0 км — 50 % амшын аҩаӡараҿы аҳауатә қәыӷәӷәара аҟынтәи (шәахә. [[Стандартная атмосфера|Астандартә атмосфера]]). * 5,1 км — [[Ла-Ринконада (Перу)|Ла-Ринконада]] (Перу) ақалақь зегь раасҭа иҳараку еснагьтәи [[населённый пункт|еиланхарҭоуп]]. * 5,5 км — атмосфера акапан абжа иахысуп<ref name="автоссылка12">{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 381 |isbn = }} </ref> ([[Эльбрус|Ельбрус ашьха]]). Азенит аҿы ажәҩан алашара 646 — 1230 кд/м²<ref name="автоссылка4">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49, 53</ref>. * 6 км — ауаҩы инхарҭа аҳәаа ([[Гималаи]] аамҭалатәи [[Шерпы|ашерпцәа]] рҳаблақәа<ref>{{книга |автор = Гвоздецкий Н.А., Голубчиков Ю.Н. |заглавие = Горы |ссылка = https://archive.org/details/libgen_00855501 |ответственный = |место = М. |издательство = Мысль |год = 1987 |том = |страниц = 399 |страницы = [https://archive.org/details/libgen_00855501/page/n70 70] |isbn = }} </ref>), [[Горы|ашьхақәа]] рҿы аԥсҭазаара аҳәаа. * 6,5 км рҟынӡа — [[Тибет|Тибети]] [[Анды|Андеи]] [[снеговая линия|асыԥсатә цәаҳәа]]. Егьырҭ аҭыԥқәа зегьы рҿы уи еиҳа илаҟәуп, Антарктида — амшын аҩаӡара ахыхь 0 м рҟынӡа. * 6,6 км — зегь раасҭа иҳараку хаҳәтә ргылароуп ([[Льюльяильяко|Лиульиаиилиако]] ашьха, Аладатәи Америка)<ref>{{книга |автор = |заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ |ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse |ответственный = |место = М. |издательство = "Тройка" |год = 1993 |том = |страниц = 304 |страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/96 96] |isbn = 5-87087-001-1 }} </ref>. * 7 км — ауаҩы акраамҭа ашьхақәа рҿы аҟазаара иҽанраалара аҳәаа. * 7,99 км — 0 °C аан [[Высота однородной атмосферы|еизадоу атмосфереи]] [[Уровень моря|амшын аҩаӡара]] аҟынтәи еиԥшу аилаӷәӷәареи рҳәаа ауп. Ажәҩан алашара лаҟәуеит еизадоу атмосфера аҳаракыра иарбоу аҩаӡараҿы армаҷра иашьашәаланы<ref name="автоссылка6">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 23</ref>. * 8,2 км — аҵәыҵәритә сабрада ада аԥсра аҳәаа: згәы бзиоу, иазыҟаҵоу ауаҩгьы ианакәзаалакгьы ихдырра ицәыӡыр, дҭахар илшоит. Азенит аҿы ажәҩан алашара 440 — 893 кд/м²<ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 53</ref>. * 8,848 км —Адгьыл аҟны зегьь раасҭа иҳаракӡоу акәаԥ [[Эверест|Еверест]] ашьха — шьапыла акосмос ахь анеира аҳәаа. * 9 км — атмосфератә ҳауа аамҭа кьаҿк иалагӡаны аԥсыԥлагаҩагара аҽанраалара аҳәаа. * 10 — 12 км — [[тропосфера|атропосфереи]] [[стратосфера|астратосфереи]] ([[тропопауза|атропопауза]]) рҳәаа абжьаратә ҭбаарақәа рҿы. Иара убас ари иаабац [[Облака|аԥсҭҳәақәа]] рышьҭыҵра аҳәаа ауп, анаҩс иҵаӷоу, иҩоу аҳауа шьҭоуп. * 12 км — аҳауа албаадара акосмос аҿы аҟазаара иашьашәалоит (ахдырра ацәыӡра еиԥшу аамҭа ~10 - 20 с)<ref name="bme339">Черняков И. H., Дмитриев M. Т., Непомнящий С. И. Атмосфера Земли // Большая медицинская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 2. — С. 339.</ref>; аҵәыҵәри цқьа аамҭа кьаҿк иалагӡаны албаадара аҳәаа иҵегьы ақәыӷәӷәара амамкәа. Азенит аҿы ажәҩан алашара 280 - 880 кд/м²<ref name="автоссылка4" />. Ашьҭыбжьԥхатәи [[авиалайнер|апассаџьыртә ҳаирӷбақәа]] рыҭуан. * 15 — 16 км — аҵәыҵәри цқьа ала аԥсыԥлагаҩагара акосмос аҿы аҟазаара иаҟароуп<ref name="bme339" />.<br>Хыхь иаанхеит 10 % атмосфера акапан<ref name="автоссылка12" />. Ажәҩан ҭылашьцаауеит (10—15 км)<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 380 |isbn = }} </ref>. * 16 км — акабинаҿы [[Высотно-компенсирующий костюм|акостиум ҳарак]] ушәҵаны уаныҟоу иҵегьы ақәыӷәӷәара аҭахуп. * 18,9 — 19,35 — [[линия Армстронга|Армстронг ицәаҳәа]] - '''ауаҩы ицәеижь азы акосмос алагамҭа''': ауаҩы ицәеижь аԥхарра аан аӡы аилашра. Аҩныҵҟатәи аӡшьарқәа макьана еилашӡом, избанзар ацәеижь аҩныҵҟатәи ақәыӷәӷәара азхоит, аха ажьцәеи алаӷырӡи ашәах ахылҵуа аилашра иалагар алшоит, аблақәа чыр алшоит. * 19 км — [[Зенит (астрономия)|азенит]] аҿы ажәҩан ҵлашьцаа [[яркость|алашара]] 5 % амшын аҩаӡараҿы [[Диффузное излучение неба|ажәҩан иаҵәа цқьа алашара]] аҟынтәи (74,3—75 [[Свеча (единица измерения)|ацәашьқәа]]<ref>Труды всесоюзной конференции по изучению стратосферы. Л.-М., 1935. — С. 174, 255.</ref> 1490 кд/м²<ref name="автоссылка2" /> ирҿагыланы). * 20 км — азона 20 инаркны 100 км рҟынӡа апараметрқәа жәпакы рыла '''«[[Ближний космос|акосмос ааигәа]]»''' ҳәа иԥхьаӡоуп. Арҭ аҳаракырақәа рҿы аиллиуминатор аҟынтәи аҭеиҭыԥш адгьыл иазааигәоу акосмос аҿы еиԥшуп уҳәартә иҟоуп, аха [[ИСЗ|амҩанызақәа]] араҟа иԥырӡом, ажәҩан адәыкрынеиқәа аԥшшәы амоуп, Амра лашеи ақәыԥшылареи ирҿырԥшны еиқәаҵәаны ишубогьы.<br>Аԥхарратә [[аэростат|аеростат]]-[[монгольфьер|монголфьерқәа]] рыҭуан (19 811 м)<ref>{{книга |автор = |заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ |ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse |ответственный = |место = М. |издательство = "Тройка" |год = 1993 |том = |страниц = 304 |страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/141 141] |isbn = 5-87087-001-1 }} </ref>. * 20 — 30 км — [[Верхняя атмосфера|хыхьтәи атмосфера]] алагамҭа<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика: Энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1985 |том = |страниц = 528 |страницы = 34 |isbn = }} </ref>. * 20 — 22 км — '''[[Абиосфера|абиосфера]] хыхьтәи аҳәаа''': аԥшақәа рыла зыԥсы ҭоу аспорақәеи абактериақәеи рышьҭыҵра аҳәаа<ref>{{книга |автор = [[Зигель, Феликс Юрьевич|Зигель Ф. Ю.]] |заглавие = Города на орбитах |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = [[Детская литература (издательство)|Детская литература]] |год = 1980 |том = |страниц = 224 |страницы = 124 |isbn = }} </ref>. * 20 — 25 км — абжьаратә ҭбаарақәа рҿы [[озоновый слой|аозонтә ҿыгҳара]]. Ҽынла ажәҩан алашара 20—40-нтә амшын аҩаӡараҿы алашара аасҭа еиҵоуп<ref>H.A. Miley, E.H. Cullington, J.F. Bedinger Day‐sky brightness measured by rocketborne photoelectric photometers // Eos, Transactions American Geophysical Union, 1953, Vol. 34, 680—694</ref>, [[Полное солнечное затмение|амра атыҩ]] ианакуа ацәаҳәа агәҭа еиԥш, [[сумерки|аилашәшәымҭаз]] еиԥш, Амра алаԥшҳәаа аасҭа 2 - 3 градус рыла ианылаҟәу, апланетақәа убар аналшо. * 25 км — аԥхьатәи [[Космическая радиация|акосмостә радиациа]] аинтенсивра аҩынтә раантәи (атмосфераҿы ииз) аасҭа аԥыжәара аго иалагоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = |страниц = |страницы = 95 |isbn = }} </ref>. * 25 — 26 км — иҟоу ареактивтә ҳаирпланқәа [[Практический потолок|реалла рхархәара иреиҳаӡоу аҳаракыра]] ауп. * 29 км — ақәыӷәӷәара аԥсахреи аҳаракыра змоу ашоура акаҳареи рзакәан ала атмосфера зегь раасҭа илаҟәу ҭҵаарадыррала иалкаау ҳәаауп, XIX ашәышықәса<ref>{{книга |автор = |заглавие = Техническая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1912 |том = 1. Выпуск 6 |страниц = |страницы = 299 |isbn = }} </ref><ref>A.Ritter. Anwendunger der mechan. Wärmetheorie auf Kosmolog. Probleme, Лейпциг, 1882. Стр. 8—10</ref>. Усҟан ирыздыруамызт астратосфереи ашоура шьҭахьҟа ашьҭыҵреи ртәы. * 30 км — азенит аҿы ажәҩан алашара 20—35 кд/м² (~1 % адгьылтә)<ref name="автоссылка3">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 25, 49</ref>, аеҵәақәа убаӡом, иубар алшоит зегь реиҳа илашоу апланетақәа<ref>Koomen M.J. Visibility of Stars at High Altitude in Daylight // Journal of the Optical Society of America, Vol. 49, N 6, 1959, pp. 626—629</ref>. Еизадоу атмосфера аҳаракыра ари аҩаӡара ахыхь 95 — 100 м<ref name="автоссылка3" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость дневного неба на различных высотах// Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып.871, 1961. — С. 44</ref>. * 30 — 100 км — [[COSPAR]] атерминологиала [[средняя атмосфера|абжьаратә атмосфера]]<ref>{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 5 |isbn = }} </ref>. * 34,4 км — [[Марс]] ақәыԥшылараҿы абжьаратә [[Атмосферное давление|қәыӷәӷәара]] ари аҳаракыра иашьашәалоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE |ответственный = |место = М.v.aspx |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 37 |isbn = |archivedate = 2021-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101555/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE }}</ref>. Ус шакәугьы ари [[Атмосфера Марса|иҵаӷоу аҳауа]] иалшоит аԥшақәа рыла иҭынчу [[Внеземные небеса#Марс|марсиатәи ажәҩан]] ҩежь-гәилԥшшәла изшәуа асаба ашьҭыхра, асаба аныҟам аԥхьаӡаратә аасҭа шәынтә еиҳаны алашара аманы<ref>{{книга |автор = Ксанфомалити Л. В. |заглавие = Парад планет : [Рассказ о последних открытиях в физике планет] |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука. Физматлит |год = 1981 |том = |страниц = 256 |страницы = 125 |isbn = |archivedate = |archiveurl = }}</ref>. Адгьыл аҿы уи аҩыза аеффект ыҟаӡам, ажәҩангьы лашьцаны иаанхоит, избанзар ас еиԥш аҳаракырахь асаба шьҭыҵӡом. * 34,668 км — ҩыџьа аԥырҩцәа рыла [[стратостат|астратостат]] аҳаракыра арекорд (апроект «Страто-Лаб», 1961 ш.) * 35 км раҟарашәа — '''аӡы азы акосмос алагамҭа''' ма [[тройная точка воды|хынтәтәи аӡы акәаԥ]]: ари аҳаракыраҿы аҳауатә қәыӷәӷәара 611,657 Па ыҟоуп, аӡгьы 0 °C аан еилашуеит, хыхь иҵаӷаны изыҟалом. * 37,8 км — атурбореактивтә ҳаирпланқәа рыԥырра аҳаракыра арекорд ([[МиГ-25|МиГ-25М]], [[динамический потолок|адинамикатә ҭуан]])<ref>{{Cite web |url=http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |title=Рекорды МиГ-25 |access-date=2014-06-28 |archive-date=2015-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927194843/http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |url-status=live }}</ref>. * 40 км (52 000 [[Древние единицы измерения|шьаҿа]]) — '''XI ашәышықәсазы атмосфера хыхьтәи аҳәаа''': [[Сумерки|аилашәшәра]] ауреи Адгьыл адиаметри рыла уи аҳаракыра раԥхьатәи ҭҵаарадыррала аилкаара (араб ҵарауаҩ [[Альгазен]], 965—1039 шш.)<ref>{{Cite web |url=http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |title=Ф. Розенберг. История физики. Л., 1934. |access-date=2012-10-20 |archive-date=2013-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516134716/http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |url-status=live }}</ref> * 41,42 км — аӡәы напхгара зиҭо астратостат аҳаракыра арекорд, иара убас апарашиут ала аԥара аҳаракыра арекорд ([[Юстас, Алан|Алан Иустас]], 2014 ш.)<ref>{{Cite web |url=http://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |title=Parachutist's Record Fall: Over 25 Miles in 15 Minutes |website=[[The New York Times]] |access-date=2014-10-25 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417173612/https://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |url-status=live }}</ref>. Уаанӡатәи арекорд — 39 км ([[Баумгартнер, Феликс|Феликс Баумгартнер]], 2012 ш.) * 45 км — [[Прямоточный воздушно-реактивный двигатель|ииашоу аҳаир-реактивтә ҳаирплан]] азы теориатә ҳәаауп. * 48 км — Амра [[Ультрафиолетовые лучи|аультрафиолеттә шәахәақәа]] иреиҳау ринтенсивра ауп<ref name="автоссылка9">{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 8 |isbn = }}</ref>. * 50 — 55 км — астратосфереи [[мезосфера|амезосфереи]] ([[стратопауза|астратопауза]]) рҳәаа. * 50 — 150 км — ари азонаҿы [[Летательный аппарат|аппараткгьы]] акраамҭа иааиԥмырҟьаӡакәа аҳаракыраҿы изыԥыруам<ref>Обычные самолёты и аэростаты на эти высоты не поднимаются, [[ракетоплан]]ы, [[Геофизическая ракета|геофизические]] и [[Метеорологическая ракета|метеорологические ракеты]] слишком быстро тратят топливо и вскоре начинают падение, спутники с круговой орбитой, то есть формально с постоянной высотой, здесь также долго не задерживаются из-за нарастающего сопротивления воздуха, см. далее.</ref><ref name="автоссылка1">Белецкий В., Левин У. Тысяча и один вариант «космического лифта». // Техника — молодёжи, 1990, № 10. — С. 5</ref>. * 51,694 км — акосмосԥхьатәи аепоха аан аҵыхәтәантәи аԥырра мҩаԥызго аҳаракыра арекорд ауп ([[Уокер, Джозеф (лётчик-испытатель)|Џьозеф Уокер]] [[ракетоплан|аракетоплан]] [[North American X-15|X-15]] ала, {{date|30|3|1961}}, шәахәаԥш аԥыррақәа рсиа X-15). Еизадоу атмосфера аҳаракыра 5,4 м<ref name="автоссылка6" /> — уи акапан 0,07 % еиҵоуп. * 53,7 км — аԥырҩы дызҭам [[метеозонд|аметеозонд]] [[Шарльер|арчытә аеростат]] аҳаракыра арекорд ({{date|20|9|2013}}, Иапониа)<ref>{{Cite web |url=http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |title=無人気球到達高度の世界記録更新について. (Японское агентство аэрокосмических исследований) |access-date=2017-06-25 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620123340/http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |url-status=live }}</ref>. * 55 км — [[спускаемый аппарат|илбаауа аппарат]] [[Баллистический спуск|абаллистикатә лбаараан]] иреиҳаӡоу аидара хьанҭақәа амоуп<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космическая техника |ссылка = |ответственный = Сайферт Г. |место = М. |издательство = «Наука» |год = 1964 |том = |страниц = 728 |страницы = 381 |isbn = }} </ref>.<br>Атмосфера акосмостә шәахәаркра албаадара иаҟәыҵуеит<ref>{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |часть = Глава VII. Космические лучи и частицы межзвёздного вещества |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = |страницы = |isbn = }}</ref>. Ажәҩан алашара 5 раҟара кд/м² ыҟоуп<ref>Бирюкова Л. А. Опыт определения яркости неба до высот 60 км // Труды ЦАО, 1959, вып. 25 — С. 77—84</ref><ref name="автоссылка7">{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 145 |isbn = }} </ref>. Хыхь цәырҵрақәак рылашара иԥсаҟьоу алашара алашара акырӡа ихнаҩар алшоит (шәахә.анаҩс). * 40 — 80 км — аҳауа иреиҳаӡоу аионизациа (аҳауа плазманы аҟаҵара) раԥхьатәи акосмостә ццакыра аманы атмосфера алалараан илбаауа аппарат аган иахьахьысуа аҟынтәи<ref>{{книга |автор = Попов Е. И. |заглавие = Спускаемые аппараты |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = «Знание» |год = 1985 |том = |страниц = 64 |страницы = |isbn = }} </ref>. * 60 км — [[Ионосфера|аионосфера]] алагамҭа — амратә шәахәаркрала [[Ионизация|аионизациа]] зызуу атмосфера аҵакыра. * 70 км — '''атмосфера хыхьтәи аҳәаа 1714 шықәсазы''' [[Галлей, Эдмунд|Едмунд Галлеи]] иҳасабра ала ашьханыҟәаҩцәа рықәыӷәӷәара ашәагақәа, [[Закон Бойля — Мариотта|Боиль изакәан]], [[метеор|аметеорқәа]] рхылаԥшра рышьаҭала<ref>{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |ответственный = пер. с англ. С. И. Кузнецова и Н. А. Закса; под ред. [[Тимрот, Дмитрий Львович|Д. Л. Тимрота]] |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 18 |isbn = }} </ref>. * 80 км — ирласны аҿыцәаара иахҟьаны алаҵәара иаҟәыҵуеит зегь реиҳа иауу ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа 30 м рҟынӡа. Ауаҩытәыҩса ибжьы еиԥш иҟоу еиҳа икьаҿу ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа (0,25-4,28 м)<ref>{{книга|автор=Енохович А. С.|заглавие=Справочник по физике.—2-е изд.|ссылка=|ответственный=под ред. акад. И. К. Кикоина|место=М.|издательство=Просвещение|год=1990|том=|страниц=384|страницы=104|isbn=}}</ref>, еиҳаракгьы аультрабжьы еиҳа имаҷу аҳаракырақәа рҟны иҿыцәаауеит<ref>{{книга |автор = Митра С.К. |заглавие = Верхняя атмосфера. Пер. с англ. Розенберга Г.В. и Макаровой Е.А. |ответственный = Под ре. Красовского В.И. и Альберта Я Л. |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1955 |том = |страниц = 640 |страницы = 62 |isbn = }} </ref> * 80 км — аорбита аҟынтәи албаара излалаго [[Искусственный спутник Земли|Адгьыл иԥсабаратәым амҩаныза]] аҳаракыра ауп<ref>{{Cite web |url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |title=Ежегодник БСЭ, 1966 |access-date=2017-03-04 |archive-date=2012-09-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AgSVh6UI?url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |url-status=live }}</ref>.<br>[[Первая космическая скорость|1-тәи акосмостә ццакыра]] ([[Спускаемый аппарат|СА]] [[Союз (космический корабль)|Союз]]) ала албаараан ашәҟәы иҭаргало аидара хьанҭақәа рылагамҭа<ref>{{книга |автор = Батурин, Ю.М. |заглавие = Повседневная жизнь российских космонавтов |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Молодая гвардия |год = 2011 |том = |страниц = 127 |страницы = |isbn = }}</ref>. * 75 — 85 км — зны-зынла 1 - 3 кд/м² рҟынӡа алашара змоу [[Серебристые облака|ираӡныԥсараха иҟоу аԥсҭҳәақәа]] рцәырҵра аҳаракыра<ref>{{книга |автор = Ишанин Г. Г., Панков Э. Д., Андреев А. Л. |заглавие = Источники и приемники излучения |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина |место = СПб |издательство = Политехника |год = 19901991 |том = |страниц = 240 |страницы = |isbn = 5-7325-0164-9 }} </ref>. * 80,45 км (50 миль) — '''[[ВВС США|ЕАА Аҳаиртә мчрақәа]] рҿы акосмос аҳәаа.''' [[NASA|НАСА]] [[Международная авиационная федерация|ФАИ]] аҳаракыра 100 км иқәныҟәоит<ref name=wings>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|title=A long-overdue tribute|publisher=NASA|date=2005-10-21|access-date=2006-10-30|archive-date=2018-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024043825/https://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|автор=Wilson W.S. Wong, James Gordon Fergusson|заглавие=Military space power: a guide to the issues|ссылка=https://archive.org/details/militaryspacepow0000wong/page/16|series=Contemporary military, strategic, and security issues|издательство=ABC-CLIO|год=2010|isbn=0-313-35680-7|страницы=16|язык=en}}</ref>. * 80 — 90 км — [[мезосфера|амезосфереи]] [[термосфера|атермосфереи]] ([[мезопауза|амезопауза]]) ирыбжьоу аҳәаа. Ажәҩан алашара 0,08 кд/м²<ref name="автоссылка10">{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 146 |isbn = }} </ref><ref>Berg O.E. Day sky brightness to 220 km // Journal of Geophysical Research. 1955, vol. 60, № 3, p. 271—277</ref>. * 90 км — [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] ала албаараан ашәҟәы иҭаргало аидара хьанҭақәа рылагамҭа ауп. * 90 — 100 км — [[турбопауза|атурбопауза]], уи аҵаҟа [[гомосфера|агомосфера]] ыҟоуп, уаҟа аҳауа еилаҩынтуеит, еилазаашьала еиԥшуп, хыхь — аԥшақәа ахьыҟам, аҳауа [[Молекулярная масса|массала]] еиуеиԥшым арчқәа рҿыгҳарақәа рыла иахьшо [[гетеросфера|агетеросфера]]. * 100 км раҟара — [[Плазмосфера|аплазмосфера]] иалагамҭоуп, уаҟа аионизациа зызу аҳауа [[Магнитное поле Земли|амҳалдызосфера]] аус ацнауеит. * 100 км раҟара — 10 — 20 км иҟоу [[Собственное свечение атмосферы|атмосфера ацәылашара]] зегь реиҳа илашоу анатритә ҿыгҳароуп<ref>{{cite web|title=Airglow|url=http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm|archive-date=2017-02-16|access-date=2017-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216130417/http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm|url-status=live}}</ref>, акосмос аҟынтәи иаку илашо ҿыгҳараны иубоит<ref>{{книга |автор = |заглавие = Физическая энциклопедия |ссылка = |ответственный = А. М. Прохоров |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1988 |том = 1 |страниц = 704 |страницы = 139 |isbn = }} </ref> * 100 км — '''1902 шықәсанӡа ишьақәырӷәӷәоу атмосфера аура''' (арадиоцәқәырԥа аазырԥшуа [[Ионосфера#Слой Е|Кеннелли—Хевисаид]] аионизациа зызуу аҿыгҳара 90 - 120 км аартра иабзоураны)<ref name="автоссылка8">{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |часть = Глава II. Рассказ продолжается |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 21 |isbn = }}</ref>. [[Афаил:Orbitalaltitudes.jpg|center|820px]]{{clear}} === Адгьыл иазааигәоу акосмостә ҵакыра === [[Афаил:Space011.jpg|right|150px]] [[Афаил:20120522144425!Mercury-Redstone 3 - Earth observation - S61-01918 - cut.jpg|right|150px]] [[Афаил:Gemini-9 Angry Alligator.jpg|right|150px]] [[Афаил:View from Gemini 10 2.jpg|right|150px]] [[Афаил:Alexey Akindinov. Gagarin's breakfast. 2011-2012.jpg|right|150px]] [[Афаил:Tracy Caldwell Dyson in Cupola ISS.jpg|right|150px]] [[Афаил:Bruce McCandless II during EVA in 1984.jpg|right|150px]] [[Афаил:ISS-46 Aurora Borealis over the North Pacific Ocean.jpg|right|150px]] [[Афаил:India and Ceylon as seen from the orbiting Gemini-11 spacecraft.jpg|right|150px]] [[Афаил:As08-16-2593 crop.png|right|150px]] [[Афаил:Nasa earth.jpg|right|150px]] [[Афаил:Falcon 9 carrying DSCOVR, 2nd stage with Earth in background (16673034486).png|right|150px]] * 100 км — '''атмосфереи акосмоси рыбжьара жәларбжьаратәи аофициалтә ҳәаа''' - [[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]], [[Аэронавтика|аеронавтикеи]] [[Космонавтика|акосмонавтикеи]] ирыбжьоу аҳәаа. [[Летающий корпус|Иԥыруа акорпуси]] амҵәыжәҩақәеи 100 км инаркны ҵакы рымаӡам, избанзар [[Подъёмная сила|ашьҭыхгатә мчы]] аԥҵаразы аԥырра аццакра [[Первая космическая скорость|актәи акосмостә ццакыра]] еиҳахоит, аҳауатә ԥрыгатә аппарат [[ИСЗ|космостә мҩанызаны]] иҟалоит. Аҭагылазаара аилаӷәӷәара 12 [[квадриллион]] хәҭаҷ 1 дм³ азы<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 158 |isbn = |archivedate = 2021-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101549/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838 }}</ref>, ицәеиқәароу-адәыкрынԥштәыла ажәҩан алашара 0,01-0,0001 кд/м²—уахынлатәи ажәҩан иаҵәа-цәеиқәара алашара иазааигәахоит<ref name="автоссылка10" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 27, 49</ref>. Еизадоу атмосфера аҳаракыра 45 см<ref name="автоссылка6" />. * 100 — 110 км — [[Вход в атмосферу|амҩаныза аилабгара алагамҭа]]: амратә батареиақәа рантеннақәеи рпанельқәеи рбылра<ref>{{Cite web |url=http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |title=Анфимов Н. А. Обеспечение управляемого спуска с орбиты орбитального пилотируемого комплекса «Мир» |access-date=2016-09-25 |archive-date=2016-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011153024/http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |url-status=live }}</ref>. * 108 км<ref name="автоссылка5">Спутник на круговой орбите с такой начальной высотой</ref> — иреиҵаӡоу [[Баллистический коэффициент|абаллистикатә коеффициент]]<ref name="автоссылка11">{{книга |автор = Иванов Н. М., Лысенко Л. Н. |заглавие = Баллистика и навигация космических аппаратов |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Дрофа |год = 2004 |том = |страниц = 544 |страницы = 113 |isbn = }}</ref> змоу амҩаныза аҵыхәтәантәи аикәшара алагара иреиҵаӡоу ҳаракыроуп, аикәшара хыркәшо амҩаныза [[баллистический спуск|абаллистикатә лыбаарахь]] ииасуеит. * 110 км — еиҳа иҳаракны иԥыруа амҩаныза хьанҭа зыгәҭасуа аппарат иреиҵаӡоу аҳаракыра ауп<ref name="автоссылка1" />. * 110 — 120 км<ref name="автоссылка5" /> — ареалтә мҩанызақәа аҵыхәтәантәи реикәшара алагамҭа иреиҵаӡоу аҳаракырақәа роуп<ref name="автоссылка11" />. * 118 км — аҳауатә ԥша аҟынтәи еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рырҩашқәа рахь аиасра<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |title=Где начинается граница космоса? |access-date=2016-04-16 |archive-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425163154/http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |url-status=live }}</ref>. * 120 — 150 км — зхы иақәиҭу-амолекулиартә цашьа аҟынтәи инеиԥынкылоу аӡымҩас ахь аиасра, уаҟа аҳауа аҟәырҷахақәа рхы иақәиҭны реиԥхныҩлара абжьаратәи аура амҩаныза иаабац ашәагаақәа ирҿырԥшхоит 1 инаркны 25 м рҟынӡа<ref>{{книга |автор = Кинг-Хили Д. |заглавие = Теория орбит искусственных спутников в атмосфере / Перевод с англ. Ю.А. Рябова. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Мир |год = 1966 |том = |страниц = 189 |страницы = 21—22 |isbn = }} </ref>. Ижәыло аҳауа арҩаш амҩаныза аԥхьа аилаӷәӷәахара иалагоит, еиҳа аанкыларатә нырра анаҭоит. [[микроспутник|Амикромҩанызақәеи]] аметеорит хәыҷқәеи рзы ари аҳәаа ҵаҟа иҟоуп. * 121 — 122 — [[Разведывательный спутник|имаӡоу амҩанызақәа]] зегь раасҭа илаҟәу ралагарҭатә [[перигей|перигеи]] ауп, урҭ [[апогей|рапогеи]] 266—346 км акәын, аҟазаара аамҭа 1 - 2 мшы<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 526, 527 |isbn = }} </ref>. * 122 км (400 000 фут) — аорбита аҟынтәи ахынҳәраан атмосфера раԥхьатәи иубартә иҟоу цәырҵрақәоуп: ижәыло аҳауа [[Спейс Шаттл|Спеис Шаттл]] ҳәа изышьҭоу амҵәыжәҩа змоу аппарат аныҟәараан ԥынҵала иҭышәыннартәалоит<ref name="lenta-grenze" />. * 130 км<ref name="автоссылка5" /> — адиаметр 2,3 м, акапан 2400 кьыла змоу акәымпыл еиԥшу амҩаныза аҵыхәтәантәи аикәшара алагамҭа аҳаракыра ([[Спускаемый аппарат|СА]] [[Восток (космический корабль)|Восток]] арбагақәа)<ref name=autogenerated1>{{Статья|ссылка=http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81|автор=Митрофанов А.|заглавие=Аэродинамический парадокс спутника|год=1998|язык=ru|издание=Квант|тип=журнал|номер=3|страницы=3—6|issn=0130-2221|archive-date=2016-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911081922/http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81}}</ref><ref>Инженерный справочник по космической технике / [Алатырцев А. А., Алексеев А. И., Байков М. А. и др.] ; Под ред. засл. деят. науки и техники РСФСР, проф., д-ра техн. наук А. В. Солодова. — 2-е изд., перераб. и доп. — Москва : Воениздат, 1977. — 430 с., С. 81</ref>; егьырҭ адыррақәа рыла убарҭ аҭагылазаашьақәа рзы 150 км раҟарашәа<ref>Охоцимский Д Е, Энеев Т М, Таратынова Г П «Определение времени существования искусственного спутника Земли и исследование вековых возмущений его орбиты» УФН 63 33-50 (1957) — 1,18 оборота: посчитано по формуле на стр. 42 с использованием коэффициента 0,04, соответствующего на графике высоте орбиты 145—150 км</ref> * 135 км — [[болид|аболидқәа]] рцәырҵра иреиҳаӡоу ҳаракыроуп<ref>{{книга |автор = Федынский В. В. |заглавие = Метеоры |часть = 3. Полёт метеоров в земной атмосфере |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Государственное издательство технико-теоретической литературы |год = 1956 |том = |страниц = |страницы = |серия = Популярные лекции по астрономии. Выпуск 4 |isbn = }}</ref>. * 150 км<ref name="автоссылка5" /> — геометриала изызҳауа аццакра змоу амҩаныза аҳаракыра ацәыӡуеит, уи иазаанхеит 1-2 аикәшара<ref>{{книга |автор = Александров С. Г., Федоров Р. Е. |заглавие = Советские спутники и космические корабли |часть = Глава I. Общие сведения о космических аппаратах и ракетах. Особенности движения спутников |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство Академии Наук СССР |год = 1961 |издание = 2-е изд. доп. и перераб. |том = |страниц = |страницы = |isbn = }}</ref>; амидель аҵакыра 1 м² (адиаметр 1,14 м) зыкапан 1000 кьыла иҟоу амҩаныза еикәыршарак ала 20 км рыла илбаауеит<ref name=autogenerated1 />. * 150 — 160 км — ҽынлатәи ажәҩан еиқәаҵәахоит<ref name="автоссылка9" /><ref name=Army>{{cite web|title=Space Environment and Orbital Mechanics|url=https://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|publisher=United States Army|access-date=2012-04-24|archive-date=2016-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902144746/http://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|url-status=dead}}</ref>: ажәҩан алашара абла еилнарго иреиҵаӡоу алашара 1{{e|-6}} кд/м² иазааигәахоит<ref name="автоссылка10" /><ref>Hughes J. V., Sky Brightness as a Function of Altitude // Applied Optics, 1964,vol. 3, N 10, p. 1135—1138.</ref><ref>{{книга |автор = Енохович А. С. |заглавие =Справочник по физике.—2-е изд |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина |место = М. |издательство = Просвещение |год = 1990 |том = |страниц = 384 |страницы = 213 |isbn = }} </ref>. * 160 км (100 миль) — цәгьам-бзиам иҭышәынтәалоу [[Низкая околоземная орбита|адгьыл иазааигәоу аорбита лаҟәқәа]] рылагамҭа аҳәаа ауп. * 188 км — раԥхьатәи аԥырҩы дызмам [[Суборбитальный космический полёт|акосмостә ԥырра]] аҳаракыра ([[Баллистическая ракета|аракета]] [[Фау-2]], 1944 ш.)<ref name="pnm-1">{{книга|автор=Walter Dornberger |заглавие=Peenemünde. Moewig Dokumentation (Том 4341) |место=Berlin |издательство=Pabel-Moewig Verlag Kg |год=1984 |страницы=297 |страниц= |isbn=3-8118-4341-9}}</ref><ref name="Dorn_V2">{{книга |автор=[[Дорнбергер, Вальтер|Дорнбергер Вальтер]] |заглавие=Фау-2. Сверхоружие Третьего Рейха. 1930-1945 |оригинал=V-2. The Nazi Rocket Weapon |ссылка=|ответственный=Пер. с англ. И. Е. Полоцка |место=М. |издательство=Центрполиграф |год=2004 |страниц=350 |isbn=5-9524-1444-3}}</ref>. * 200 км — аамҭакьаҿлатәи аҭышәынтәалара змоу еиҳа илаҟәу орбитоуп (мышқәак рҟынӡа). * 302 км — раԥхьатәи аԥырра мҩаԥызго акосмостә ԥырра иреиҳаӡоу аҳаракыра ([[апогей|апогеи]]) ([[Ю. А. Гагарин|И. А. Гагарин]] [[Восток-1]] акосмостә ӷбаҿы, {{date|12|4|1961}}). * 320 км — '''ишьақәырӷәӷәоу атмосфера аура 1927 шықәсазы''' — [[Ионосфера#Слой F|Еплтон иҿыгҳара]] аартра)<ref name="автоссылка8" />. * 350 км — акраамҭатәи аҭышәынтәалара змоу еиҳа илаҟәу орбитоуп (шықәсқәак рҟынӡа). * 400 км раҟара — [[Международная космическая станция|Жәларбжьаратәи акосмостә станциа]] аорбита аҳаракыра. [[Ядерное испытание|Аиадертә ԥышәарақәа]] иреиҳау рыҳаракыра ([[Starfish Prime]], 1962 ш.). [[Ядерный взрыв|Аԥжәара]] иаԥнаҵеит аамҭалатәи иԥсабаратәым [[радиационный пояс|арадиациатә маҟа]], уи адгьыл иазааигәоу аорбитақәа рҿы акосмонавтцәа ашьыр алшон, аха убри аамҭазы аԥыррақәа мҩаԥыргомызт. * 500 км — аҩныҵҟатәи [[протон|апротонтә]] [[радиационный пояс|радиациатә маҟа]] алагамҭеи ауаҩы акраамҭа иԥырразы ишәарҭадоу аорбитақәа рхыркәшареи роуп. Абла иазеиҩымдыраауа ажәҩан алашара макьанагьы аҭыԥ амоуп<ref name="автоссылка7" />. * 690 км — [[термосфера|атермосфереи]] [[экзосфера|аекзосфереи]] ([[Термопауза|Атермопауза]], [[экзобаза|аекзобаза]]) рҳәаа абжьаратә ҳаракыра ауп. Аекзобаза иҩахыкны аҳауа амолекулақәа рхы иақәиҭны [[длина свободного пробега|реиԥхныҩлара аура]] еизадоу атмосфера аҳаракыра аасҭа еиҳауп, [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] аасҭа иласны аҩада иԥыруазар, 50 % иреиҳаны [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера аанрыжьыр]] алшоит. * 947 км — адгьыл раԥхьатәи иԥсабаратәым амҩаныза апогеи аҳаракыра ([[Спутник-1|Амҩаныза-1]], 1957 ш.). * 1000 — 1100 км — [[Полярное сияние|аполиартә каҷҷарақәа]] иреиҳаӡоу рыҳаракыра, адгьыл ақәыԥшылараҟынтә аҵыхәтәантәи иубо атмосфера ацәырҵра; аха абжьааԥны 1 кд/м² рҟынӡа алашара<ref>{{книга |автор = Исаев С. И., Пудовкин М. И. |заглавие = Полярные сияния и процессы в магнитосфере Земли |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина |место = Л. |издательство = Наука |год = 1972 |том = |страниц = 244 |страницы = |isbn = 5-7325-0164-9 }} </ref><ref>{{книга |автор = Забелина И. А. |заглавие = Расчёт видимости звёзд и далёких огней |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Машиностроение |год = 1978 |том = |страниц = 184 |страницы = 66 |isbn = }} </ref> ибзианы иубарҭоу акаҷҷарақәа мҩаԥысуеит аҳаракырақәа 90—400 км рҟны. Аилазаара аилаӷәӷәара 400 — 500 [[миллион]] хәҭаҷ 1 дм³ рҟны<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=C3DF7C3F-D2E6-41C0-9A0B-D201E02BAC99 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 168 |isbn = |archive-date = 2023-04-04 |access-date = 2016-06-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230404040835/https://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=C3DF7C3F-D2E6-41C0-9A0B-D201E02BAC99 |url-status = live }}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская Энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 174 |isbn = }} </ref>. * 1300 км — '''ашәҟәы иҭагалоу атмосфера аҳәаа 1950 шықәсазы'''<ref>Большая Советская Энциклопедия, 3 том. Изд. 2-е. М., «Советская Энциклопедия», 1950. — С. 377</ref>. * 1320 км — [[Баллистическая ракета|абаллистикатә ракета]] атраекториа иреиҳаӡоу аҳаракыра 10 нызқь км абжьаӡараҿы аԥырраан<ref>Николаев М. Н. Ракета против ракеты. М., Воениздат, 1963. С. 64</ref>. * 1372 км — Амзахь раԥхьатәи аԥыррақәа ҟалаанӡа ауаҩы илиршаз иреиҳау аҳаракыра; акосмонавтцәа раԥхьаӡакәны ирбеит баша ихаргьежьу [[горизонт|алаԥшҳәаа]] акәымкәа, Адгьыл ахыгьежьаара (аӷба «[[Джемини-11|Џьемини-11]]», {{date|2|9|1966}})<ref>{{Cite web |url=http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |title=Adcock G. Gemini Space Program--Finally, Success |access-date=2017-03-04 |archive-date=2017-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305193819/http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |url-status=live }}</ref>. * 2000 км — [[Низкая околоземная орбита|адгьыл иазааигәоу аорбита лаҟәқәеи]] [[средняя околоземная орбита|абжьаратә орбитақәеи]] рыбжьара инықәырԥшны иарбоу аҳәаа. Атмосфера амҩанызақәа анырра рнаҭом, урҭ аорбитаҿы акыр зқьышықәсақәа рыҩнуҵҟа аҟазаара рылшоит. * 3000 км — аҩныҵҟатәи арадиациатә маҟа апротонқәа раара иреиҳаӡоу аиҭаҟалара (0,5 — 1 [[Грей (единица измерения)|Гр]]/сааҭ рҟынӡа — сааҭқәак рыҩнуҵҟа аԥырра иалагӡаны ԥсышьацәгьа узҭо ҩаӡароуп)<ref>{{книга |автор = Бубнов И. Я., Каманин Л. Н |заглавие = Обитаемые космические станции |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1964 |том = |страниц = 192 |страницы = |isbn = }} </ref>. * 12756,49 км — апланета [[Адгьыл|Адгьыл]] [[экватор|аекваториалтә]] [[диаметр]] иаҟароу абжьаӡаранӡа ҳнаскьеит. * 17 000 км — уахыки-ҽнаки рыла 0,4 Гр рҟынӡа адәахьтәи [[электрон|аелектронтә]] [[Радиационный пояс|радиациатә маҟа]] аинтенсивра иреиҳаӡоу аҩаӡара<ref>{{книга |автор = Уманский С. П. |заглавие = Человек в космосе |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1970 |том = |страниц = 192 |страницы = 23 |isbn = }} </ref>. * 27 743 км — заанаҵы иаарԥшу астероид [[2012 DA14]] (мышкы еиҳаны) аԥырра абжьаӡара. * 35 786 км — адгьыл иазааигәоу [[средняя околоземная орбита|абжьаратәии]] [[высокая околоземная орбита|иҳаракуи аорбитақәа]] ирыбжьоу аҳәаа.<br>[[Геостационарная орбита|Агеостационартә орбита]] аҳаракыра, ас еиԥш иҟоу аорбитаҿы амҩаныза еснагь [[экватор|аекватор]] аҟны кәаԥк иахакнаҳазаауеит. Ари аҳаракыраҿы ахәҭаҷқәа реилаӷәӷәара ~20 – 30 нызқь аӡри атомқәа дм³ аҟны иҟалоит<ref>{{книга |автор = |заглавие =Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская Энциклопедия |год = 1968 |том = |страниц = 528 |страницы = 451 |isbn = }} </ref>. * 80 000 км раҟара — '''XX ашәышықәса актәи азбжазы атмосфера атеориатә ҳәаа'''. Атмосфера зегьы адгьыл еиҟараны иацгьежьуазҭгьы, аекватор аҿы ари аҳаракыраҟынтә [[центробежная сила|агәҭантәи амч]] адхалара еиҳахон, уи аҳәаа иҭыҵыз аҳауа амолекулақәа хара-бӷьара еимбӷьыжәаа ицон<ref>{{книга |автор = |заглавие = [[Техническая энциклопедия]]. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = ОГИЗ РСФСР |год = 1939 |том = 1 |страниц = 1184 |страницы = 1012 |isbn = }}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = [[Enciclopedia Espasa|Enciclopedia universal ilustrada europeo-americana]] |ссылка = |ответственный = |место = |издательство = |год = 1907 |том = VI |страниц = 1079 |страницы = 931 |isbn = }}</ref>. Аҳәаа ареалтә ҳәаа иазааигәахеит, [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера аԥсаҟьара]] ацәырҵрагьы аҭыԥ амоуп, аха уи зыхҟьо [[Экзосфера|аекзосфера]] амҽхак зегьы аҿы Амра [[Солнечное излучение|аԥхарратәи]] [[Солнечный ветер|акорпускулиартәи]] анырра ауп. * 90 000 км раҟара — [[Магнитосфера Земли|Адгьыл амҳалдызасфереи]] [[Солнечный ветер|амратә ԥшеи]] реидыслара иарҿиаз [[Головная ударная волна|ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥа хада]] аҟынӡа абжьаӡара ауп. * 100 000 км — Амра аганахьала Адгьыл [[Экзосфера|аекзосфера]] ([[геокорона|агеогәыргьын]]) хыхьтәи аҳәаа<ref name="aes2">[http://astro.lnu.edu.ua/astro/bukvy/g.pdf Геокорона] // [http://astro.lnu.edu.ua/astro Астрономічний енциклопедичний словник] / За загальною редакцією І. А. Климишина та А. О. Корсунь. — Львів, 2003. — С. 109. — ISBN 966-613-263-X. {{In lang|uk}}</ref>, [[Солнечная активность|амра активра]] аныҳараку уи Адгьыл адиаметрқәа 5 рҟынӡа еилаӷәӷәахоит (~60 нызқь км). Аха ашәшьыратә ган ала амра аԥша зысуа аекзосфера «аҵыхәа» аҵыхәтәантәи ашьҭақәа убар алшоит адгьыл адиаметрқәа 50—100 (600—1200 нызқь км) рҟынӡа<ref>{{книга |автор = Koskinen, Hannu |заглавие = Physics of Space Storms: From the Surface of the Sun to the Earth |ссылка = https://books.google.ru/books?id=cO0nwfhXVjUC&pg=PA32&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |ответственный = |место = Berlin |издательство = Springer-Verlag Berlin Heidelberg |год = 2011 |том = |страниц = |страницы = 42 |isbn = ISBN 3-642-00310-9 }} </ref>. [[Лунный месяц|Есымза]] ԥшьымш рыҩныҵҟа уи аҵыхәа Амза иахысуеит<ref>{{cite book|last1=Mendillo|first1=Michael|chapter=The atmosphere of the moon|title=Earth-Moon Relationships|page=275|location=Padova, Italy at the Accademia Galileiana Di Scienze Lettere Ed Arti|date=November 8–10, 2000|editor1-first=Cesare|editor1-last=Barbieri|editor2-first=Francesca|editor2-last=Rampazzi|publisher=Springer|isbn=0-7923-7089-9|url=https://books.google.com/books?id=vpVg1hGlVDUC&pg=PA275}}</ref><ref>Межпланетная среда и физика магнитосферы : [Сборник статей / Редколлегия: Г. А. Скуридин (отв. ред.) и др.] ; АН СССР. Ин-т косм. исследований. — Москва : Наука, 1972. — 211 с., С. 112</ref>. [[Афаил:Moon-Earth.jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Межпланетное пространство|Апланетабжьаратә ҵакыра]] === [[Афаил:Earth rising above the lunar horizon.jpg|right|150px]] [[Афаил:Hertzsprung in Light and Shadow (art002e021296).jpg|right|150px]] [[Афаил:Earth and Moon seen from 183 million kilometers by MESSENGER (cropped).png|right|150px]] [[Афаил:Simulated view from Voyager 1 looking toward the Sun (EOSS).jpg|right|150px]] [[Афаил:Sedna mystery deepens as Hubble offers best look at farthest planetoid (artist's impression) (opo0414e).jpg|right|150px]] [[Афаил:Heliopause diagram.png|right|150px]] * 260 000 км — ахьанҭара асфера арадиус, Адгьыл адхалара Амра адхалара иахьаԥнаго. * 363 104 — 405 696 км — Амза аорбита Адгьыл иахыкны аҳаракыра (30 Адгьыл адиаметрқәа). Адгьылтә орбита акәша-мыкәша апланетабжьаратә ҭыԥҭаӡара аилазаара аилаӷәӷәара ([[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аилаӷәӷәара) 5 — 10 нызқь хәҭаҷқәа 1 дм³ аҟны 200 000 хәҭаҷ рҟынӡа 1 дм³ аҟны [[Солнечная вспышка|амра ашәалҟьамрақәа]] раан<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 292 |isbn = }} </ref> * 406 778 км — ауаҩы дахьыҟаз аҳаракыра абсолиуттә рекорд: [[Артемида-2]] {{date|6|4|2026}} Уи иаԥхьанеиуаз арекорд «[[Аполлон-13]]» {{date|14|4|1970}} 400 171 км<ref>{{Cite web |last=Wall |first=Mike |date=2026-04-06 |title=Artemis 2 breaks humanity's all-time distance record during historic loop around the moon |url=https://www.space.com/space-exploration/artemis/artemis-2-breaks-humanitys-all-time-distance-record-during-historic-loop-around-the-moon |access-date=2026-04-06 |website=Space.com |language=en-US}}</ref> ма {{Ахыԥхьаӡара|401056|акилометр}}<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40000 Astronaut] // Encyclopædia Britannica Online. {{In lang|en}}</ref> * 928 000 км — [[Сфера действия тяготения|Адгьыл агравитациатә нырра асфера]] арадиус, уаҟа акосмостә цәеижьқәа рныҟәара инықәырԥшшәа адгьыл афокус аҿы иҟоу [[Законы Кеплера|кеплертәи аорбита]] ала аныҟәара иашьашәалоит. Анаҩс Амра адхалара асфера иалҵыз ацәеижьқәа аднахалалоит. * 1 497 000 км — Адгьыл [[Сфера Хилла|Хилл исфера]] арадиуси уи аорбитатә мҩанызақәа иреиҳау рыҳаракыреи роуп. [[Точки Лагранжа|Алибрациа акәаԥқәа]] руакы аҟынӡа абжьаӡара L2, зыҟны уахь иақәшәо ацәеижьқәа агравитациатә еибакапанраҿы иҟоу насгьы Адгьылгьы Амрагьы ирымҩанызақәоу, еиԥшу [[Сидерический период|аикәшаратә аамҭа]] шықәсык рыманы<ref>{{книга |автор = Левантовский В.И. |заглавие = Механика космического полёта в элементарном изложении, 3-е изд. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука |год = 1980 |том = |страниц = 512 |страницы = 360 |isbn = }} </ref>. [[Гало-орбита|Ари акәаԥ ахь инагоу]] акосмостә станциа атраекториа арҽеираҿы абылтәы иреиҵаӡоу ахарџь аманы еснагь Адгьыл иашьҭанеиуазаарын, уи ашәшьыраҿы иагьыҟалон. * 21 000 000 км — иԥыруа аобиектқәа рахь Адгьыл [[Гравитационное взаимодействие|агравитациатә нырра]] ыӡуеит ҳәа иуԥхьаӡар алшоит<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />. * 40 000 000 км — Адгьыл инаркны ааигәатәи апланета ду [[Венера]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. * 56 000 000 — 58 000 000 км — [[Противостояние планеты|Аиҿагылара дуқәа]] раан [[Марс]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. * 149597870,7 км — Адгьыл инаркны [[Амра|Амра]] аҟынӡа ибжьаратәу абжьаӡара. Ари абжьаӡара Амратә системаҿы абжьаӡарақәа шәага-загас ирымоуп, [[астрономическая единица|астрономиатә цыра]] ([[а. е.|а.ц.]]) ҳәа иагьашьҭоуп. [[Свет|Алашара]] ари абжьаӡара иахысуеит 500 секунд (8 минуҭки 20 секунди) раҟара рыла. * 590 000 000 км — Адгьыл инаркны ааигәатәи [[Газовая планета|арчытә планета ду]] [[Иупитер|Иупитер]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. Анаҩстәи ахыԥхьаӡарақәа Амра аҟынтәи абжьаӡара аадырԥшуеит. * 4 500 000 000 км (4,5 [[миллиард]] км, 30 [[а. е.|а.ц.]]) — амра иазааигәоу [[Межпланетное пространство|апланетабжьаратә ҵакыра]] аҳәаа арадиус — зегь реиҳа ихароу апланета ду [[Нептун]] аорбита арадиус. Коипер имаҟа алагамҭа. * 8 230 000 000 км (55 а.ц.) — [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] харатәи аҳәаа — апланета ҵан [[Плутон]] злахәу аҵаа планетақәа рмаҟа. Зорбитақәа еиҵыхны еицырдыруа [[Транснептуновый объект|транснептунтә обиектқәаки]] [[Короткопериодическая комета|апериод кьаҿтә кометақәеи]] рыла ишьақәгылоу [[Рассеянный диск|Иԥсаҟьоу адиск]] алагамҭа. * 11 384 000 000 км — Апланета ҟаԥшь маҷ [[(90377) Седна|Седна]] [[перигелий|аперигели]] 2076 шықәсазы, Иԥсаҟьоу адиски Оорт Аԥсҭҳәеи рыбжьара еиҭаҵратә хҭысуп (шәахә ҵаҟа). Уи ашьҭахь апланета фнызқь шықәса рыҩнуҵҟатәи еиҵыху аорбита ала Амра 140—150 млрд км иацәыхароу [[Афелий|афелиҟа]] аԥырра иалагоит. * 11 — 14 млрд км — [[Гелиосфера|агелиосфера]] аҳәаа, уаҟа [[солнечный ветер|амратә ԥша]] абжьаԥысратә ццакыра аманы [[межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьар]] иақәшәоит, ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥагьы аԥнаҵоит, '''[[Межзвёздное пространство|аеҵәабжьаратә ҵакыра]] алагамҭа.''' * 23 337 267 829 км (156 а.ц.) — Амра инаркны зегь реиҳа ихароу аеҵәабжьаратә автоматикатә [[Космический аппарат|космостә аппарат]] [[Вояджер-1|Воиаџьер-1]] аҟынӡа абжьаӡара, мшаԥымза 24, 2022 шықәсазы. * 35 000 000 000 км (35 [[млрд]] км, 230 а.ц.) — Амратә система аеҵәабжьаратә маҭәашьар ала ахатәы ныҟәарала ишьақәнаргылаз [[Головная ударная волна#Головная ударная волна вокруг Солнечной системы|ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥа хада]] ҳәа агәаанагара ззыҟоу аҟынӡа абжьаӡара. * 65 000 000 000 км — аппарат [[Вояджер-1|Воиаџьер-1]] аҟынӡа абжьаӡара 2100 шықәсазы. [[Афаил:Иерархия масштабов во Вселенной ab.png|center|820px]]{{clear}} === Аеҵәабжьаратә ҵакыра === {{Main|Аеҵәабжьаратәи аҭыԥ}} [[Афаил:Kuiper belt - Oort cloud-ab.svg|right|150px]] [[Афаил:StarsNearSun ab.svg|right|150px]] [[Афаил:Flying among the closest stars to the Solar System.ogg|right|150px]] <!--[[Афаил:Nearest stars red-green.png|right|150px]]--> [[Афаил:Local bubble ab.png|right|150px]] [[Афаил:Orion Arm ab.png|right|150px]] [[Афаил:Milky Way full annotated ab.jpg|right|150px]] {{See also|Акосмос ҵаула аобиект}} * 300 000 000 000 км (300 млрд км) раҟара — [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] аҩнуҵҟа иҟоу [[Облако Хиллса|Хиллс иԥсҭҳәа]] ааигәатәи аҳәаа — аҵаа ԥҽыхақәа реизарҭа ду, аха даара иҵаӷоу акәымпыл еиԥшу, ашьшьыҳәа зорбитақәа ирныланы инеиуа. Иналаршә-ҩаларшәны уи аԥҭа иалҵны [[Амра|Амра]] ианазааигәахо, урҭ [[Долгопериодическая комета|апериод ду змоу кометақәаны]] иҟалоит. * 4 500 000 000 000 км (4,5 [[триллион|трлн]] км) — Оорт иԥсҭҳәа аҟынтәи амра иазааигәоу аҭыԥ ахь акометақәа рҵыхәтәа цәырызго агипотезатә планета [[Тюхе (гипотетическая планета)|Тиухе]] аорбита аҟынӡа абжьаӡара. * 9460730472580,8 км (инықәырԥшшәа 9,5 трлн км) — [[световой год|алашаратә шықәса]] — [[Скорость света|299 792 км/с аццакра]] змоу алашара шықәсак иалагӡаны изхысуа абжьаӡара. Аеҵәабжьаратәи агалактикабжьаратәи абжьаӡарақәа ршәара иазырхоуп. * 15 000 000 000 000 км рҟынӡа — акометақәа Амрахь раара зхароу аеҵәа [[Немезида (звезда)|Немезид]] Амра агипотезатә мҩаныза аԥшаара алшоит. * 20 000 000 000 000 км рҟынӡа (20 трлн км, [[Световой год|ҩ-лашара шықәсак]]) — Амратә система агравитациатә ҳәаақәа ([[Сфера Хилла|Хилл Исфера]]) — [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] адәахьтәи аҳәаа, Амра амҩанызақәа (апланетақәа, акометақәа, агипотезатә лашаратә еҵәақәа) рыҟазаара иреиҳаӡоу ахарара. * 30 856 776 000 000 км — 1 [[парсек]] — аеҵәабжьаратә бжьаӡарақәа ршәара еиҳа ипрофессионалтәу астрономиатә цыра ауп, алашаратә шықәсақәа 3,2616 иаҟароуп. * 40 000 000 000 000 км (40 трлн км, 4,243 лашара шықәса) раҟара — иаҳзааигәоу еицырдыруа аеҵәа [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] аҟынӡа абжьаӡара. * 56 000 000 000 000 км (56 трлн км, 5,96 лашара шықәса — иԥыруа [[Звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]] аҟынӡа абжьаӡара. Уи ахь анашьҭра азԥхьагәаҭан 1970-тәи ашықәсқәа инадыркны реалла апроект ҟазҵо аԥырҩы дызҭам [[Дедал (проект)|аппарат «Дедал»]], уаҩытәыҩсатә ԥсҭазаарак аҩныҵҟа аԥырра, аинформациагьы аацҳара зылшо (50 шықәса инарзынаԥшуа). * 100 000 000 000 000 км (100 трлн км, 10,57 лашара шықәса) — ари арадиус аҩныҵҟа иҟоуп [[Список ближайших звёзд|ааигәатәи аеҵәақәа]] 18, Амрагьы налаҵаны. * 300 000 000 000 000 км (300 трлн км, 30 лашара шықәса) ирзынаԥшуа — '''[[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа]]''' ашәагаа, уажәы Амратә система (ари аԥҭа аилазаара аилаӷәӷәара 300 атом 1 дм³ азы) изгәылсны инеиуа. * 3 000 000 000 000 000 км (3 [[квадриллион|аквадрлн]] км, 300 лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Местный пузырь|Аҭыԥантәи арчытә ԥышҭарч]]''' ашәагаа, уи иалоуп Амратә система змоу Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа (аилазаара аилаӷәӷәара 50 атом 1 дм³ азы). * 33 000 000 000 000 000 км (33 аквадрлн км, 3500 лашара шықәса) — [[Галактический рукав|агалактикатә]] '''[[Рукав Ориона|Орион имаӷра]]''' ашәпара, зыҩнуҵҟатәи аҵкар азааигәара Аҭыԥантәи аԥышҭарч ыҟоу. * 300 000 000 000 000 000 км (300 аквадрлн км) — Амра инаркны ҳгалактика [[Галактическое гало|агало]] ааигәатәи адәахьтәи аҵкар '''[[Асар Рымҩа|Асар Рымҩа]]''' аҟынӡа абжьаӡара (англ. '''Milky Way'''). XIX ашәышықәса нҵәаанӡа Агалактика Адунеи зегьы аҳәаа акәны иԥхьаӡан. * 1 000 000 000 000 000 000 км (1 [[Квинтиллион|квинтлн]] км, 100 нызқь лашара шықәса) инарзынаԥшуа — ҳгалактика Асар Рымҩа адиаметр, уаҟа 200—400 миллиард аеҵәа ыҟоуп, иааизакны акапан [[Акылҳара еиқәаҵәа|акылҳара еиқәаҵәақәеи]], [[Тёмная материя|аматериа лашьцеи]], егьырҭ иумбо аобиектқәеи шацу — 3 триллион Мрак инарзынаԥшуа. Уи анҭыҵ инаӡоит еиқәаҵәоу, иҭацәу, иеҵәадоу [[межгалактическое пространство|агалактикабжьаратә ҵакыра]], ателескоп ада аарла еилургартә иҟоу ааигәатәи галактикақәак ршәыта хәыҷқәа рыманы. Агалактикабжьаратә ҵакыра амҽхак аеҵәабжьаратә ҵакыра амҽхак акырынтә еиҳауп, уи аилазаара аилаӷәӷәара — 1 аӡри атом 1 дм³ азы аасҭа еиҵоуп. [[Афаил:Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Межгалактическое пространство|Агалактикабжьаратә ҵакыра]] === [[Афаил:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg||right|150px]] [[Афаил:5 Local Galactic Group (blank).png|right|150px]] [[Афаил:Local supercluster.jpg|right|150px]] [[Афаил:Nearsc ab.png|right|150px]] [[Афаил:Structure of the Universe.jpg|right|150px|Ари асахьа «акосмостә бызкаҭаҳа»ҳәа изышьҭоу Адунеи абызкаҭаҳа амасштаб иахәҭакуп. Арҭ арахәыц дуқәа еиҳарак агалактикақәа рыбжьара иҟоу аҭыԥҭаӡараҿы иҟоу аматериа лашьца ала ишьақәгылоуп. Ахыҵхырҭа: НАСА, ЕКА, Е. Холлман (Колорадотәи Ауниверситет, Боулдер)]] [[Афаил:Observable universe logarithmic illustration.png|right|150px]] * 5 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 5 [[квинтиллион]] км) инарзынаԥшуа — ҳгалактикеи уи амҩанызақәа [[Карликовая галактика|аҵан галактикақәеи]], зынӡа 15 галактика, злахәу '''[[Подгруппа Млечного Пути|Асар Рымҩа агәыԥхәҭа]]''' ашәагаа. Урҭ рахьтә зегь реиҳа еицырдыруа [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] [[Малое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Маҷи]] роуп, 4 миллиард шықәса рышьҭахь урҭ ҳгалактика илбаанадар ҟалап. * 30 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 30 [[квинтиллион]] км, инықәырԥшшәа 1 млн парсек) инарзынаԥшуа — '''[[Местная группа|Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ]]''' ашәагаа, уахь иаҵанакуеит агәылацәа дуқәа хԥа: Асар Рымҩа, [[Галактика Андромеды|Андромеда Агалактика]], [[Галактика Треугольника|Ахкәакь Агалактика]], иара убас хыԥхьаӡара рацәала аҵан галактикақәа (50 галактика инареиҳаны). Андромеда агалактикеи ҳгалактикеи 120 км/с рҟынӡа аццакрала еизааигәахоит, 4—5 миллиард шықәса раҟара рышьҭахь [[Столкновение Млечного Пути и Галактики Андромеды|еиҿасыр ҟалап]]. * 220 000 000 000 000 000 000 км (220 [[квинтиллион]] км, инықәырԥшшәа 23 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ злахәу '''[[Местный лист|Аҭыԥантәи абӷьыц]]''' ашәагаа. * 2 000 000 000 000 000 000 000 км (2 [[секстиллион|асекстиллион]] км, 200 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Местное сверхскопление галактик|Агалактикақәа аҭыԥантәи реилалара ду]] (Аҭыԥҳа Лскоплениа Ду)''' (30 нызқь галактика рҟынӡа, акапан [[квадриллион]] Мрак рҟынӡа инаӡоит) ашәагаа. * 4 900 000 000 000 000 000 000 км (4,9 асекстиллион км, 520 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — Еиҳагьы идуу аилалара '''[[Ланиакея|Ланиакеиа]] («Идуӡӡоу ажәҩан»)''' ашәагаа, уахь иаҵанакуеит Аҭыԥҳа леилалара дуи иааҳакәыршаны иҟоу агалактикақәа, ҳара ҳтәгьы налаҵаны, 500 км/с рҟынӡа агьежьра аццакрала иныҟәо [[Великий аттрактор|аттрактор Дуи]] 100 нызқьла агалактикақәа, уи акапан 100 [[квадриллион]] Мра рҟынӡа ыҟоуп. * 10 000 000 000 000 000 000 000 км (10 [[секстиллион]] км, 1 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Комплекс сверхскоплений Рыб-Кита|Аԥсыӡ-Кит аилалара дуқәа ркомплекс]]''' аура, макьана агалактикатә рахәыцқәеи ҳахьынхо Аԥсыӡ-Кит агипереилалареи ҳәа изышьҭоу (60 галактика реизакрақәа, Ланиакеиа икапанқәа 10, мамзаргьы [[квинтиллион|квинтиллионк]] рҟынӡа Амрақәа). * 100 000 000 000 000 000 000 000 км рҟынӡа — иахьа еицырдыруа [[войд|авоид]] дуқәа ируаку [[Реликтовое холодное пятно|Асупервоид Еридан]] аҟынӡа 1 млрд лашара шықәса раҟара абжьаӡара. Ари иҭацәу аҭыԥҭаӡара дуӡӡа агәҭантәи ахырхарҭақәа рҿы аеҵәақәеи агалактикақәеи ыҟаӡам, шамахамзар зынӡаск иаабац аматериа ыҟаӡам, уи аилазаара аилаӷәӷәара Адунеи абжьаратәи аилаӷәӷәара аҟынтәи 10%, мамзаргьы 1 аӡри атом 1—2 м³ рҟны. Акосмонавт ателескоп ду ада авоид агәҭаны акгьы изеилыргомызт, алашьцара ада.<br>Арыӷьарахьала асахьаҿы Адунеи акубтә ҭаԥҟараҿы иубарҭоуп хыԥхьаӡара рацәала агалактикатә рахәыцқәа рыбжьара ашәах аҟны иҟоу акакаҷқәа реиԥш шәкыла идуу, иара убас имаҷу авоидқәа жәпакы. Авоидқәа рымҽхак арахәыцқәа рымҽхак аасҭа акырӡа еиҳауп. * 100 000 000 000 000 000 000 000 км (100 [[секстиллион]] км, 10 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Великая стена Геркулес — Северная Корона|Геркулес иҭыӡ дуӡӡа]] — Аҩадатәи агәыргьын''' аура, иахьа [[Метагалактика|иубарҭоу Адунеи]] аҿы зегь реиҳа еицырдыруа асуперструктура ду. 10 млрд лашара шықәса раҟара иаҳцәыхароуп. Ҿыц ииз Ҳамра иахылҵуа алашара уажәы аҭӡамц Ду ахь мҩабжара иҟоуп, Амра анҭахалак ауп уанӡа ианнаӡо. * инықәырԥшшәа 250 000 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 250 [[секстиллион]] км, 26 млрд лашара шықәса инареиҳаны) — '''[[Метагалактика|иубо Адунеи]]''' аҿы амаҭәашьар (агалактикақәеи аеҵәақәеи) [[Список наиболее удалённых астрономических объектов|абара аҳәаақәа]] ршәагаа (2 триллион галактикак рҟынӡа). * 870 000 000 000 000 000 000 000 км (870 [[секстиллион]] км, 92 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — [[Метагалактика|иубо Адунеи]] аҿы '''[[Реликтовое излучение|ашәахәаркрақәа]] рбара аҳәаақәа''' рышәагаа. == Акосмос ааигәеи акосмос хареи рахь ацәырҵразы ихымԥадатәиу аццакрақәа == Аорбитахь ацәырҵразы ацәеижь иалкаау аццакра аҟынӡа инаӡароуп. Адгьыл азы акосмостә ццакырақәа: * [[Первая космическая скорость|Актәи акосмостә ццакыра]] — 7,9 км/с — Адгьыл акәша-мыкәша аорбитахь ацәырҵразы аццакра; * [[Вторая космическая скорость|Аҩбатәи акосмостә ццакыра]] — 11,1 км/с — адгьыл адхалара асфера алҵреи апланетабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра; * [[Третья космическая скорость|Ахԥатәи акосмостә ццакыра]] — 16,67 км/с — Амра адхалара аусхк алҵреи аеҵәабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра; * [[Четвёртая космическая скорость|Аԥшьбатәи акосмостә ццакыра]] — 550 км/с инарзынаԥшуа — агалактика Асар Рымҩа адхалара аусхк алҵреи агалактикабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра. Еиҿҳарԥшуазар, агалактика агәҭа иаҿырԥшны Амра аныҟәара аццакра 220 км/с рҟынӡа инаӡоит. Аццакрақәа руак иарбоу аасҭа еиҵахар, ацәеижь уи азы аорбитахь изцәырҵуам (ашьақәырӷәӷәара иашоуп иарбоу аццакра ала Адгьыл ақәыԥшылараҟынтә адәықәлареи адхаларада анаҩстәи аныҟәареи рзы мацара). Ас еиԥш аццакрақәа рынагӡаразы иарбанызаалак ахимиатә былтәы ахархәараан абылтәы ҵаӷа ала аус зуа [[многоступенчатая ракета|ашьаҿарацәатә ракета]] шаҭахыз раԥхьа еилызкааз [[Константин Эдуардович Циолковский|Константин Едуард-иԥа Циолковски]] иакәын. Акосмостә аппарат [[ионный двигатель|аионтә рныҟәага]] мацара ахархәарала адәықәҵара аццакра адгьылтә орбитахь ацәыргаразы иазхом, аха апланетабжьаратә космостә ҵакыраҿы аныҟәареи аманиоврҟаҵареи рзы уи уаҳа наҭахымкәа ианаалоит, ахархәарагьы амоуп. == Акосмостә ҵакыра азинтә режим == {{main|Жәларбжьаратәи акосмостә зин}} Акосмостә ҵакыреи ажәҩан ацәеижьқәеи рзинтә режим ҳәаақәнаҵоит [[Генеральная Ассамблея ООН|Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа Хада]] арезолиуциақәа рсериеи (урҭ рахьынтә аҵак ҷыда амоуп арезолиуциа 1962 (XVIII)) [[Договор о космосе|1967 шықәсазтәи акосмос азы Аиқәшаҳаҭреи]]. Ари арежим аелемент хадақәа иреиуоуп акосмоси жәҩантә цәеижьқәеи азеиԥш хархәаратә ҵакыраны иахьыԥхьаӡоу ([[res communis]]), акосмоси жәҩантә цәеижьқәеи жәларбжьаратәи азин инақәыршәаны адискриминациа ада аҳәынҭқаррақәа зегьы рзы рыҭҵаареи рхархәареи рзы иахьаарту, ажәҩантә цәеижьқәа рраионқәа зегьы рахь рхы иақәиҭны анеираан. Акосмос азы Аиқәшаҳаҭра Алахәылацәа рхы иадырҵеит аиадертә бџьар, мамзаргьы амассатә нырҵәагатә бџьар хкқәа змоу иарбанызаалак аобиектқәа Адгьыл акәша-мыкәша аорбитахь рнамгара, ажәҩантә цәеижьқәа рҿы ас еиԥш иҟоу абџьар ақәмыргылара, акосмостә ҵакыраҿы ас еиԥш иҟоу абџьар иарбанызаалак даҽа знеишьак алагьы аҭыԥ амҭара. Аха ари аҭагылазаашьа адоктриналтә еилыркаара иарбоу ақәиҭымтәра асуборбитатә аҵанакӡом, даҽакала иуҳәозар, Адгьыл акәша-мыкәша инагӡаны гьежьрак иадамхаргьы иҟазымҵо, аиадертә бџьар змоу аобиектқәа, даҽакала иуҳәозар [[межконтинентальные баллистические ракеты|аконтинентбжьаратә баллистикатә ракетақәа]] акосмос рхыԥраара (СССР-и ЕАА-и 1979 шықәсазы рнапы зҵарҩыз Аиқәшаҳаҭра [[Переговоры об ограничении стратегических вооружений#ОСВ-II|ОСВ-2]] уи алахәылацәа рзы [[Система частично-орбитального бомбометания|хәҭакахьала аорбитатә ракетақәа]] рзин ааннакылеит), иара убас акосмос аҿы иаабац абџьар змоу аобиектқәа аӷбаҿы рыргылара<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |title=Правовой режим космического пространства |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160459/https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |url-status=live }}</ref>. Аха анкьа ифантастикатәызшәа иубоз акосмостә ресурсқәа рыҵхра аидеиақәа рыпрактикатә ларҵәарахьы аиасра апроблема ҿыцқәа цәырнагоит. 2020 шықәсазы 30 инареиҳаны еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи аекспертцәа иазгәарҭеит акосмостә мазара аҵхра аганахьала еилыкка иҟоу жәларбжьаратәи аԥҟарақәа рыҟамзаара изыхәҭоу аилахәырақәа рзы ауадаҩрақәа шцәырнаго. Убри азы аҳәынҭқаррақәа амилаҭтә актқәа рыдыркылоит урҭ рыдгыларазы, русура аҭышәныртәаларазы. Убас 2015 шықәсазы [[США|ЕАА]] рҟны ирыдыркылеит акоммерциатә космостә дәықәҵарақәа реицлабратә лшаразы Азакәан, мамзаргьы ахатәы космостә еиндаҭларалшара агәацԥыҳәаразы азакәан (Commercial Space Launch Competitiveness Act of 2015) ЕАА атәылауаа азин рнаҭоит апланетақәеи астероидқәеи аус рыдулара рхы иақәиҭны аҽазыҟаҵара, абасала ироуз аресурсқәа, аӡи аминералқәеи (аха зыԥсы ҭоу аобиектқәа ракәымкәа) рымазаара, рхархәара. Аиԥш—зеиԥшу азакәанқәа рыдыркылеит 2017 - 2021 шықәсқәа рзы [[ОАЭ|Еиду Арабтә Емиратқәа]], [[Лиуксембург|Лиуксембург]], [[Иапониа|Иапониа]]<ref>{{Cite web |url=https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |title=Попова С.М. — Регулирование добычи космических ресурсов: создание международного правового обычая // Право и политика. – 2022. – № 12. – С. 1 - 28 |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160325/https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |url-status=live }}</ref>. == Ахҳәаақәа == {{Reflist|group=Акомм.}} == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == * Черняков И. H., Дмитриев M. Т., Непомнящий С. И. Атмосфера Земли // Большая медицинская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 2. — С. 336—342. == Азхьарԥшқәа == * [http://heritage.stsci.edu/gallery/galindex.html Галерея фотографий, полученных при помощи телескопа Хаббл]{{In lang|en}} * [https://www.youtube.com/watch?v=TXxbrCVL2Q0 Сравнение планет, звёзд и галактик]{{In lang|ru}} * [https://web.archive.org/web/20110126061648/http://www.usap.org.ua/observatory/wwt Виртуальная обсерватория USAP]{{In lang|en}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:космостә ҵакыра}} [[Акатегориа:Акосмос]] [[Акатегориа:Авакуум]] [[Акатегориа:Адемилитаризациа зызуу азонақәа]] qn6sayo7sbuwym6rrsi3abbuhh1pkq2 Ахцәажәара:Акосмостә ҵакыра 1 57033 174951 2026-10-11T07:54:52Z Nart17 17397 Аиҭагара: Айнар Читанава 174951 wikitext text/x-wiki == Аиҭагара == Ари астатиа [[:ru:Космическое пространство|аурыс Авикипедиа астатиа «Космическое пространство»]] аҟынтәи еиҭагоуп (алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0]; авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы). * '''Аиҭагаҩ:''' Айнар Читанава * '''Апроект:''' Nart17 translation team elsqcmk3iienr0xqb04rq5e8ncxvi1t Акатегориа:Авакуум 14 57034 174952 2026-10-11T07:54:54Z Nart17 17397 Акатегориа ([[:ru:Категория:Вакуум]]); аиҭагаҩ: Айнар Читанава 174952 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аматериа]] [[Акатегориа:Афизикатә еилкаарақәа]] j2j25fhfwjucm9lp5aldlfbo84ppyw6 Акатегориа:Адемилитаризациа зызуу азонақәа 14 57035 174953 2026-10-11T07:54:55Z Nart17 17397 Акатегориа ([[:ru:Категория:Демилитаризованные зоны]]); аиҭагаҩ: Айнар Читанава 174953 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Арратә зин]] [[Акатегориа:Ажәларбжьаратә шәарҭадара]] [[Акатегориа:Апацифизм]] 8qy38e8numziukylrg25c5hkiqf9zf1