Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.47.0-wmf.23
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Хрушьчов, Никита Сергеи-иԥа
0
10164
175098
172448
2026-10-13T09:36:31Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Никита Хрушьчов]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175098
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
|ахьӡ = Никита Сергеи-иԥа Хрушьчов
}}
[[Афаил:Bundesarchiv Bild 183-B0628-0015-035, Nikita S. Chruschtschow.jpg|мини|Никита Хрушьчов]]
'''Никита Сергеи-иԥа Хрушьчов''' ({{lang-ru|Никита Сергеевич Хрущёв}}; {{date|15|4|1894}}, [[Калиновка]], [[Дмитриевтәи ауезд]], [[Курсктәи агуберниа]], [[Урыстәылатәи аимпериа]] — {{date|11|9|1971}}, [[Москва]], [[СССР]]) — асовет ҳәынҭқарратә усзыҩ.
[[Акатегориа:1894 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Мшаԥымза 15 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1971 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Цәыббрамза 11 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Никита Хрушьчов| ]]
[[Акатегориа:Асовет политикцәа]]
[[Акатегориа:ЦК КПСС Иреиҳаӡоу Амаӡаныҟәгаҩцәа]]
[[Акатегориа:ЦК КПСС Аполитбиуро алахәылацәа]]
[[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аминистрцәа рхеилак ихантәаҩцәа]]
[[Акатегориа:КПСС алахәылацәа]]
[[Акатегориа:Абольшевикцәа]]
[[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 1-тәи ааԥхьара адепутатцәа]]
[[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 2-тәи ааԥхьара адепутатцәа]]
[[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 3-тәи ааԥхьара адепутатцәа]]
[[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 4-тәи ааԥхьара адепутатцәа]]
[[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 5-тәи ааԥхьара адепутатцәа]]
[[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 6-тәи ааԥхьара адепутатцәа]]
[[Акатегориа:Асовет аинрал-леитенантцәа]]
[[Акатегориа:Асовет аруаа]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла Афырхацәа]]
[[Акатегориа:Асоциалисттә Џьа Афырхацәа]]
[[Акатегориа:Асовет реформаторцәа]]
9t0u4fby2dboey70z5jkttllrqh96f5
Кеннеди, Џьон Фицџьералд
0
17435
175099
134853
2026-10-13T09:37:54Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Џьон Фицџьералд Кеннеди]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175099
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
|ахьӡ=Џьон Фицџьералд Кеннеди
|амаҵура=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент|ЕАА рпрезидент]]
|инаркны={{date|20|1|1961}}
|рҟынӡа={{date|22|11|1963}}
|абираҟ=Flag of the United States.svg
|агерб=Greater coat of arms of the United States.svg
|аишьҭагылашьа=35
|апрезидент ихаҭыԥуаҩ=[[Џьонсон, Линдон Беинс|Линдон Б. Џьонсон]]
|аԥхьа иҟаз=[[Еизенхауер, Дуаиҭ Девид|Дуаиҭ Д. Еизенхауер]]
|аҭынха=[[Џьонсон, Линдон Беинс|Линдон Б. Џьонсон]]
|амаҵура2= [[Массачусетс]] аштат аҟынтәи [[Еиду Америкатәи Аштатқәа рсенат|ЕАА рсенатор]]
|инаркны2={{date|3|1|1953}}
|рҟынӡа2={{date|22|12|1960}}
|абираҟ2=Flag of the United States.svg
|агерб2=Greater coat of arms of the United States.svg
|аԥхьа иҟаз2=[[Лоџь, Ҳенри Кебот Џьорџь-иԥа|Ҳенри Кебот Џьорџь-иԥа Лоџь]]
|аҭынха2=[[Смит, Бенџьамин Атвуд|Бенџьамин А. Смит]]
|амаҵура3=[[Массачусетс]] аштат 11-тәи алхырҭа аҟынтәи [[ЕАА рхаҭарнакцәа рпалата]] алахәыла
|инаркны3={{date|3|1|1947}}
|рҟынӡа3={{date|6|1|1953}}
|абираҟ3=Flag of the United States.svg
|агерб3=Seal_of_the_United_States_House_of_Representatives.svg
|аԥхьа иҟаз3=[[Керли, Џьеимс Михаель|Џьеимс М. Керли]]
|аҭынха3=[[О’Нил, Тип|Тип О’Нил]]
}}
[[Афаил:JFK WHPO.tif|мини|Џьон Кеннеди (John Kennedy), [[1961]]]]
'''Џьон Фицџьералд «Џьек» Кеннеди''' ({{lang-en|John Fitzgerald Kennedy}}; {{date|29|5|1917}}, [[Бруклаин]], аштат [[Массачусетс]] — {{date|22|11|1963}}, [[Даллас]], аштат [[Техас]]) — '''35-тәи''' [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рпрезидент.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{start box}}
{{succession box
|title = [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] апрезидент
|years = {{date|20|1|1961}}—{{date|22|11|1963}}
|before = [[Дуаит Еизенҳоуер]]
|after = [[Линдон Џьонсон]]}}
{{end box}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1917 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 29 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1963 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Абҵарамза 22 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Џьон Фицџьералд Кеннеди]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа]]
[[Акатегориа:Кеннедиаа]]
[[Акатегориа:Антикоммунистцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи аруаа]]
s8dvsqo1evqkqr0xqb5mjpz367go74a
175101
175099
2026-10-13T09:43:33Z
Fraxinus.cs
8381
нoвый ключ copтиpoвки для [[Акатегориа:Џьон Фицџьералд Кеннеди]]: " " [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175101
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
|ахьӡ=Џьон Фицџьералд Кеннеди
|амаҵура=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент|ЕАА рпрезидент]]
|инаркны={{date|20|1|1961}}
|рҟынӡа={{date|22|11|1963}}
|абираҟ=Flag of the United States.svg
|агерб=Greater coat of arms of the United States.svg
|аишьҭагылашьа=35
|апрезидент ихаҭыԥуаҩ=[[Џьонсон, Линдон Беинс|Линдон Б. Џьонсон]]
|аԥхьа иҟаз=[[Еизенхауер, Дуаиҭ Девид|Дуаиҭ Д. Еизенхауер]]
|аҭынха=[[Џьонсон, Линдон Беинс|Линдон Б. Џьонсон]]
|амаҵура2= [[Массачусетс]] аштат аҟынтәи [[Еиду Америкатәи Аштатқәа рсенат|ЕАА рсенатор]]
|инаркны2={{date|3|1|1953}}
|рҟынӡа2={{date|22|12|1960}}
|абираҟ2=Flag of the United States.svg
|агерб2=Greater coat of arms of the United States.svg
|аԥхьа иҟаз2=[[Лоџь, Ҳенри Кебот Џьорџь-иԥа|Ҳенри Кебот Џьорџь-иԥа Лоџь]]
|аҭынха2=[[Смит, Бенџьамин Атвуд|Бенџьамин А. Смит]]
|амаҵура3=[[Массачусетс]] аштат 11-тәи алхырҭа аҟынтәи [[ЕАА рхаҭарнакцәа рпалата]] алахәыла
|инаркны3={{date|3|1|1947}}
|рҟынӡа3={{date|6|1|1953}}
|абираҟ3=Flag of the United States.svg
|агерб3=Seal_of_the_United_States_House_of_Representatives.svg
|аԥхьа иҟаз3=[[Керли, Џьеимс Михаель|Џьеимс М. Керли]]
|аҭынха3=[[О’Нил, Тип|Тип О’Нил]]
}}
[[Афаил:JFK WHPO.tif|мини|Џьон Кеннеди (John Kennedy), [[1961]]]]
'''Џьон Фицџьералд «Џьек» Кеннеди''' ({{lang-en|John Fitzgerald Kennedy}}; {{date|29|5|1917}}, [[Бруклаин]], аштат [[Массачусетс]] — {{date|22|11|1963}}, [[Даллас]], аштат [[Техас]]) — '''35-тәи''' [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рпрезидент.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{start box}}
{{succession box
|title = [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] апрезидент
|years = {{date|20|1|1961}}—{{date|22|11|1963}}
|before = [[Дуаит Еизенҳоуер]]
|after = [[Линдон Џьонсон]]}}
{{end box}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1917 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 29 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1963 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Абҵарамза 22 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Џьон Фицџьералд Кеннеди| ]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа]]
[[Акатегориа:Кеннедиаа]]
[[Акатегориа:Антикоммунистцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи аруаа]]
4swafamjzcxxm3ilutmffxp5sg57yqh
175104
175101
2026-10-13T09:49:52Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175104
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
|ахьӡ=Џьон Фицџьералд Кеннеди
|амаҵура=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент|ЕАА рпрезидент]]
|инаркны={{date|20|1|1961}}
|рҟынӡа={{date|22|11|1963}}
|абираҟ=Flag of the United States.svg
|агерб=Greater coat of arms of the United States.svg
|аишьҭагылашьа=35
|апрезидент ихаҭыԥуаҩ=[[Џьонсон, Линдон Беинс|Линдон Б. Џьонсон]]
|аԥхьа иҟаз=[[Еизенхауер, Дуаиҭ Девид|Дуаиҭ Д. Еизенхауер]]
|аҭынха=[[Џьонсон, Линдон Беинс|Линдон Б. Џьонсон]]
|амаҵура2= [[Массачусетс]] аштат аҟынтәи [[Еиду Америкатәи Аштатқәа рсенат|ЕАА рсенатор]]
|инаркны2={{date|3|1|1953}}
|рҟынӡа2={{date|22|12|1960}}
|абираҟ2=Flag of the United States.svg
|агерб2=Greater coat of arms of the United States.svg
|аԥхьа иҟаз2=[[Лоџь, Ҳенри Кебот Џьорџь-иԥа|Ҳенри Кебот Џьорџь-иԥа Лоџь]]
|аҭынха2=[[Смит, Бенџьамин Атвуд|Бенџьамин А. Смит]]
|амаҵура3=[[Массачусетс]] аштат 11-тәи алхырҭа аҟынтәи [[ЕАА рхаҭарнакцәа рпалата]] алахәыла
|инаркны3={{date|3|1|1947}}
|рҟынӡа3={{date|6|1|1953}}
|абираҟ3=Flag of the United States.svg
|агерб3=Seal_of_the_United_States_House_of_Representatives.svg
|аԥхьа иҟаз3=[[Керли, Џьеимс Михаель|Џьеимс М. Керли]]
|аҭынха3=[[О’Нил, Тип|Тип О’Нил]]
}}
[[Афаил:JFK WHPO.tif|мини|Џьон Кеннеди (John Kennedy), [[1961]]]]
'''Џьон Фицџьералд «Џьек» Кеннеди''' ({{lang-en|John Fitzgerald Kennedy}}; {{date|29|5|1917}}, [[Бруклаин]], аштат [[Массачусетс]] — {{date|22|11|1963}}, [[Даллас]], аштат [[Техас]]) — '''35-тәи''' [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рпрезидент.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{start box}}
{{succession box
|title = [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] апрезидент
|years = {{date|20|1|1961}}—{{date|22|11|1963}}
|before = [[Дуаит Еизенҳоуер]]
|after = [[Линдон Џьонсон]]}}
{{end box}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1917 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 29 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1963 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Абҵарамза 22 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Џьон Фицџьералд Кеннеди| ]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа]]
[[Акатегориа:Кеннедиаа]]
[[Акатегориа:Антикоммунистцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи аруаа]]
[[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
ndi876ml3w9mc0d2r5xmop9phwxopnl
175137
175104
2026-10-13T10:54:28Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175137
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
|ахьӡ=Џьон Фицџьералд Кеннеди
|амаҵура=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент|ЕАА рпрезидент]]
|инаркны={{date|20|1|1961}}
|рҟынӡа={{date|22|11|1963}}
|абираҟ=Flag of the United States.svg
|агерб=Greater coat of arms of the United States.svg
|аишьҭагылашьа=35
|апрезидент ихаҭыԥуаҩ=[[Џьонсон, Линдон Беинс|Линдон Б. Џьонсон]]
|аԥхьа иҟаз=[[Еизенхауер, Дуаиҭ Девид|Дуаиҭ Д. Еизенхауер]]
|аҭынха=[[Џьонсон, Линдон Беинс|Линдон Б. Џьонсон]]
|амаҵура2= [[Массачусетс]] аштат аҟынтәи [[Еиду Америкатәи Аштатқәа рсенат|ЕАА рсенатор]]
|инаркны2={{date|3|1|1953}}
|рҟынӡа2={{date|22|12|1960}}
|абираҟ2=Flag of the United States.svg
|агерб2=Greater coat of arms of the United States.svg
|аԥхьа иҟаз2=[[Лоџь, Ҳенри Кебот Џьорџь-иԥа|Ҳенри Кебот Џьорџь-иԥа Лоџь]]
|аҭынха2=[[Смит, Бенџьамин Атвуд|Бенџьамин А. Смит]]
|амаҵура3=[[Массачусетс]] аштат 11-тәи алхырҭа аҟынтәи [[ЕАА рхаҭарнакцәа рпалата]] алахәыла
|инаркны3={{date|3|1|1947}}
|рҟынӡа3={{date|6|1|1953}}
|абираҟ3=Flag of the United States.svg
|агерб3=Seal_of_the_United_States_House_of_Representatives.svg
|аԥхьа иҟаз3=[[Керли, Џьеимс Михаель|Џьеимс М. Керли]]
|аҭынха3=[[О’Нил, Тип|Тип О’Нил]]
}}
[[Афаил:JFK WHPO.tif|мини|Џьон Кеннеди (John Kennedy), [[1961]]]]
'''Џьон Фицџьералд «Џьек» Кеннеди''' ({{lang-en|John Fitzgerald Kennedy}}; {{date|29|5|1917}}, [[Бруклаин]], аштат [[Массачусетс]] — {{date|22|11|1963}}, [[Даллас]], аштат [[Техас]]) — '''35-тәи''' [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рпрезидент.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{start box}}
{{succession box
|title = [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] апрезидент
|years = {{date|20|1|1961}}—{{date|22|11|1963}}
|before = [[Дуаит Еизенҳоуер]]
|after = [[Линдон Џьонсон]]}}
{{end box}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1917 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 29 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1963 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Абҵарамза 22 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Џьон Фицџьералд Кеннеди| ]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа]]
[[Акатегориа:Кеннедиаа]]
[[Акатегориа:Антикоммунистцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи аруаа]]
[[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
4cw49zdr743tayvqwrdvy4p55sifff7
Рузвельт, Франклин Делано
0
17441
175107
143736
2026-10-13T09:51:09Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175107
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
|ахьӡ=Франклин Делано Рузвельт
|амаҵура=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент|ЕАА рпрезидент]]
|инаркны={{date|4|3|1933}}
|рҟынӡа={{date|12|4|1945}}
|абираҟ=Flag of the United States.svg
|агерб=Greater coat of arms of the United States.svg
|аишьҭагылашьа=32
|апрезидент ихаҭыԥуаҩ=[[Гарнер, Џьон Ненс|Џьон Ненс Гарнер]] <small>(1933–1941)</small><br />[[Уоллес, Ҳенри Егард|Ҳенри Егард Уоллес]] <small>(1941–1945)</small><br />[[Трумен, Ҳарри|Ҳарри С. Трумен]] <small>(ажьырныҳәамза–мшаԥымза 1945)</small>
|аԥхьа иҟаз=[[Ҳувер, Ҳерберт Кларк|Ҳерберт Кларк Ҳувер]]
|аҭынха=[[Трумен, Ҳарри|Ҳарри С. Трумен]]
|амаҵура2=[[Ниу-Иорк (aштат)|Ниу-Иорк aштат]] агубернатор
|инаркны2={{date|1|1|1929}}
|рҟынӡа2={{date|31|12|1932}}
|абираҟ2=Flag of New York.svg
|агерб2=Seal of New York.svg
|аишьҭагылашьа2=44
|ахаҭыԥуаҩ2=[[Леман, Ҳерберт|Ҳерберт Ҳенри Леман]]
|аԥхьа иҟаз2=[[Смит, Альфред Емануель|Аль Смит]]
|аҭынха2=[[Леман, Ҳерберт|Ҳерберт Ҳенри Леман]]
|амаҵура3=[[ЕАА арра-мшынтә мчқәа рмаӡаныҟәгаҩ-ассистент]]
|инаркны3={{date|17|3|1913}}
|рҟынӡа3={{date|26|8|1920}}
|апрезидент3=[[Вильсон, Вудро|Вудро Вильсон]]
|аԥхьа иҟаз3=[[Уинҭроп, Бикман|Бикман Уинҭроп]]
|аҭынха3=[[Вудберы, Гордон|Гордон Вудберы]]
|амаҵура4=[[Ниу-Иорк aштат асенат 26-тәи алхырҭа|26-тәи алхырҭа]] аҟынтәи [[Ниу-Иорк aштат асенат|Ниу-Иорк aштат асенат]]ор
|инаркны4={{date|1|1|1911}}
|рҟынӡа4={{date|17|3|1913}}
|абираҟ4=Flag of New York.svg
|агерб4=Seal of New York.svg
|аишьҭагылашьа4=
|аԥхьа иҟаз4=[[Шлоссер, Џьон Ф.|Џьон Ф. Шлоссер]]
|аҭынха4=[[Таунер, Џьеимс Едвин|Џьеимс Едвин Таунер]]
}}
'''Франклин Делано Рузвельт''' ({{date|30|1|1882}}, [[Ҳаид Парк (Ниу-Иорк)|Ҳаид Парк]], [[Ниу-Иорк аштат|Ниу-Иорк]] — {{date|12|4|1945}}, [[Ворм Спрингс (Џорџиа)|Ворм Спрингс]] [[Џорџиа]]) — '''32-тәи''' [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рпрезидент.
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1882 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 30 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1945 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Мшаԥымза 12 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи антифашистцәа]]
[[Акатегориа:Деланоаа]]
[[Акатегориа:Рузвельтаа]]
[[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
r7i3ddywvveyjh7yiaj3zis5pb7iego
Еизенхауер, Дуаиҭ Девид
0
17447
175103
133788
2026-10-13T09:49:40Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175103
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
|ахьӡ=Дуаиҭ Девид Еизенхауер
|амаҵура=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент|ЕАА рпрезидент]]
|инаркны={{date|20|1|1953}}
|рҟынӡа={{date|20|1|1961}}
|абираҟ=Flag of the United States.svg
|агерб=Greater coat of arms of the United States.svg
|аишьҭагылашьа=34
|апрезидент ихаҭыԥуаҩ=[[Никсон, Ричард|Ричард М. Никсон]]
|аԥхьа иҟаз=[[Трумен, Ҳарри|Ҳарри С. Трумен]]
|аҭынха=[[Кеннеди, Џьон Фицџьералд|Џьон Ф. Кеннеди]]
|амаҵура2=[[Иреиҳаӡоу Европа аҟынтәи еидҵоу мчқәа рар рԥыза]]
|инаркны2={{date|2|4|1951}}
|рҟынӡа2={{date|30|5|1952}}
|абираҟ2=Flag_of_the_Supreme_Allied_Commander_Europe.svg
|агерб2=Coat_of_arms_of_Supreme_Headquarters_Allied_Powers_Europe.svg
|аишьҭагылашьа2=1
|апрезидент2=[[Трумен, Ҳарри|Ҳарри С. Трумен]]
|ахаҭыԥуаҩ2=[[Монтгомери, Бернард Лоу|Бернард Лоу Монтгомери]]
|аԥхьа иҟаз2=''Аусбарҭа амаҵура''
|аҭынха2=[[Риџьуеи, Метиу|Метиу Б. Риџьуеи]]
|амаҵура3=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рар рштаб еиҳабы]]
|инаркны3={{date|19|11|1945}}
|рҟынӡа3={{date|6|2|1948}}
|абираҟ3=Flag_of_the_Chief_of_Staff_of_the_United_States_Army.svg
|агерб3=United_States_Army_Staff_Identification_Badge.png
|аишьҭагылашьа3=16
|апрезидент3=[[Трумен, Ҳарри|Ҳарри С. Трумен]]
|ахаҭыԥуаҩ3=[[Коллинз, Џьозеф Лоутон|Џьозеф Лоутон Коллинз]]
|аԥхьа иҟаз3=[[Маршалл, Џьорџь Кетлетт Џьорџь-иԥа|Џьорџь К. Џьорџь-иԥа Маршалл]]
|аҭынха3=[[Бредли, Омар|Омар Н. Бредли]]
|амаҵура4=[[Германиа Америкатәи ампыҵахаларатә зона]] [[Агубернатор|арратә губернатор]]
|инаркны4={{date|8|5|1945}}
|рҟынӡа4={{date|10|11|1945}}
|абираҟ4=Flag_of_the_United_States_(1912-1959).svg
|агерб4=Mark_of_the_United_States_Army.svg
|аишьҭагылашьа4=1
|апрезидент4=[[Трумен, Ҳарри|Ҳарри С. Трумен]]
|аԥхьа иҟаз4=''Аусбарҭа амаҵура''
|аҭынха4=[[Паттон, Џьорџь Смит|Џьорџь С. Џьорџь-иԥа Паттон]]
|амаҵура5=[[Колумбиатәи ауниверситет апрезидент]]
|инаркны5={{date|7|6|1948}}
|рҟынӡа5={{date|19|1|1953}}
|абираҟ5=
|агерб5=
|аишьҭагылашьа5=13
|аԥхьа иҟаз5=[[Факенҭал, Франк Дил|Франк Д. Факенҭал]]
|аҭынха5=[[Кирк, Греисон Луис|Греисон Л. Кирк]]
}}
'''Дуаиҭ Девид Еизенхауер''' ({{lang-en|Dwight David Eisenhower}}; {{date|14|10|1890}}, [[Денисон]], [[Техас]], [[ЕАА]] — {{date|28|3|1969}}, [[Вашингтон]], ЕАА) — '''34-тәи''' [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рпрезидент.
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи аинралцәа]]
[[Акатегориа:1890 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жьҭаарамза 14 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1969 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Хәажәкырамза 28 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
ral0vxw42vv2inqsp5kanugtojt1psi
Тафт, Уилиам Ҳовард
0
18864
175108
127689
2026-10-13T09:51:22Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175108
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
|ахьӡ=Уилиам Ҳовард Тафт
|амаҵура=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент|ЕАА рпрезидент]]
|инаркны={{date|4|3|1909}}
|рҟынӡа={{date|4|3|1913}}
|абираҟ=Flag of the United States.svg
|агерб=Greater coat of arms of the United States.svg
|аишьҭагылашьа=27
|апрезидент ихаҭыԥуаҩ=[[Шерман, Џьеимс Скулкрафт|Џьеимс С. Шерман]] <small>(1909–1912)</small><br />''Иаарту'' <small>(1912–1913)</small>
|аԥхьа иҟаз=[[Рузвельт, Ҭеодор|Ҭеодор Рузвельт]]
|аҭынха=[[Вильсон, Вудро|Вудро Вильсон]]
}}
[[Афаил:William Howard Taft, Bain bw photo portrait, 1908.jpg|мини|Уилиам Ҳовард Тафт ([[1908]] ш.)]]
'''Уилиам Ҳовард Тафт''' ({{date|15|09|1857}}, [[Цинциннати]], [[Оҳаио]] — {{date|8|03|1930}}, [[Вашингтон]], [[ЕАА]]) — 27-тәи [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рпрезидент.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа]]
[[Акатегориа:Тафтаа]]
[[Акатегориа:1857 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Цәыббрамза 15 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1930 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Хәажәкырамза 8 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
tnn6hl3em30lbi36da1gwy4r1pl8tc2
Герзмаа, Хьыбла Леуарса-иԥҳа
0
30266
175048
173905
2026-10-13T01:04:18Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
175048
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка артист
|Азанааҭ=Аоператә шәаҳәаҩы
|анашьамҭақәа=Аԥсны жәлар рартист (2008),<br /> Урыстәылатәи афедерациа жәлар рартист (2012),<br /> Урыстәылатәи афедерациа Аҳәынҭқарратә премиа алауреат (2021)
|алма-матер=Аҟәатәи амузыкатә ҵараиурҭа П.И.Чаиковски ихьӡ зху Москватәи аконсерваториа
}}
'''Хьыбла Леуарса-иԥҳа Герзмаа''' (дииҭ {{date|6|1|1970}}, [[Пицунда]]) — абжьы ссир зхоу, [[К.С. Станиславскии Вл.И. Немирович-Данченкои рыхьӡ зху амузыкатә театр]] дасолисткоуп. Дықәгылахьеит лара [[Мариинсктәи атеатр]]и, [[Париж Елисеисктәи адәқәа ртеатр]]и [[Диу Шатле атеатр]]и, [[Флоренциа]] [[Комунале атеатр]]и, [[Барселона Дель Лисеу атеатр]]и уҳәа акыр рсценақәа рҿы. Хьыбла Герзмааԥҳа – Франсиско Виниас ихьӡ зху Жәларбжьаратәи авокалистцәа рконкурс II апремиа далауреатуп, иланашьоуп П.И. Чаиковски ихьӡ зху X Жәларбжьаратәи аконкурс аҿы Гран-при, «Золотой орфей - 2001», аноминациа «Зегьы иреиӷьу ашәаҳәаҩ» (2006) атеатртә премиа далауреатуп. Хьыбла Леуарса-иԥҳа Герзмааԥҳа 2006 шықәса рзы Урыстәылатәи Афедерациа зҽаԥсазтәыз артистка ҳәа ахьӡ лыхҵан, 2012 шықәса рзы – Урыстәылатәи Афедерациа жәлар рартистка ҳәа. 2012ш. рзы Хь.Л. Герзмааԥҳа илыхҵан Аԥсны жәлар рартистка ҳәа ахьӡ.
== Абиографиа ==
Хьыбла Гьерзмаа-ԥҳа диит 1970 шықәса жьырныҳәа 6 рзы [[акурорт]]тә қалақь [[Ԥицунда]] анемец бызшәа аҟнытә аиҭагаҩ – «Интурист» агиди апонсионат «Ԥицунда» администратор еиҳаби рҭаацәараҿы. Хьыбла даныхәыҷыз лаб Леуарса Гьерзмаа [[Германиа]]нтәи апианино аахәаны илзааигеит. Уи даныхәыҷӡаз инаркны ашәа лҳәон, ароиаль аҿы дыхәмаруан. Хьыбла лхәыҷра шықәсқәа зегьы мҩаԥысит [[аорӷантә музыка]] зыҩныҩуаз Ԥицундатәи аныхабаа азааигәара. Дшыхәыҷыз илнырит асцена агәаҳәара. Уи раԥхьаӡа акәны анырра ду лызҭаз иреиуоуп [[Аԥснытәи аҳәынҭқарратә ашәаҳәареи акәашареи рансамбль]], иара убас аскрипкарҳәаҩы [[Исакаӡе, Лиана Алеқсандр-иԥҳа|Лиана Исакаӡе]] Ԥицундатәи аорӷантә зал аҿы лықәгылара.
Хьыбла Гьерзмааԥҳа дышқәыԥшӡаз лани лаби лыԥхеит. Уи акыр ирнырит лдунеихәаԥшышьагьы, лзанааҭ алхрагьы. Раԥхьа аҵара лҵон [[Гагра]]тәи амузыкатә школ аҿы. [[Афортепиано]] акласс ала далгеит [[Аҟәатәи амузыкатә ҵараиурҭа]]. Данқәыԥшӡаз дазыгәышьуан аорӷанарҳәаҩны аҟалара. Аҟәатәи амузыкатә ҵараиурҭаҿы рҵаҩцәас илыман Карлен Иавриани [[Бумбуриди, Жозефина Константин-иԥҳа|Жозефина Бумбуриди]]и.
1989 шықәсазы Хь. Гьерзмааԥҳа дҭалеит П.И.Чаиковски ихьӡ зху Москватәи аконсерваториа (авокалтә ҟәша), далгеит – 1994 шықәсазы. Рҵаҩцәас илыман апрофессорцәа [[И.И. Масленникова, Ирина Иван-иԥҳа|И.И. Масленниковеи]], Е.М. Арефиевеи. 1996 шықәсазы – Москватәи аконсерваториаҿы иҟоу ассистентура-астажировка дахысит аҟаза Ирина Масленникова лҿы. Хь.Гьерзмааԥҳа факультатив ҳасабала, хышықәса лҽазыҟалҵон аорӷан акласс аҿы. Хьыбла Гьерзмааԥҳа раԥхьаӡа акәны аҳәаанырцә азҿлымҳара ҷыда лырҭеит 1993 шықәсазы, Буссето имҩаԥысуаз аконкурс «Вердиевтәи абжьқәа» аҿы. Уаҟа ахԥатәи апремиа ланашьан. Шықәсык уи ашьҭахь Н.А. Римски-Корсаков ихьӡ зху Санкт-Петербургтәии Виниас ихьӡ зху Испаниатәи аконкурсқәа рҿы аҩбатәи аҭыԥқәа аанылкылеит. Ақәҿиара ду лоуит ашәаҳәаҩ қәыԥш 1994 шықәсазы. П.И.Чаиковски ихьӡ зху Москватәи Х-тәи Жәларбжьаратәи аконкурс аҿы, уаҟа уи илаҭәашьан Гран-при.
1995 шықәса инаркны Хьыбла Гьерзмааԥҳа — К.С.Станиславскии Вл.И.Немирович-Данченкои рыхьӡ зху Москватәи амузыкатә театр аҿы солистс дыҟоуп.
1999 шықәсазы диит Хьыбла Гьерзмааԥҳа лыҷкәын заҵәы Сандро. Амузыка адырҩцәа ишазгәарҭо ала, уи нахыс ашәаҳәаҩ лыбжьы еиҳагьы иссирхеит, еиҭаҳәашьа амамкәа иҭҭәааит, ихаахеит, лирикала ибеиахеит, иҟәымшәышәхеит, амҽхак еиҳагьы иҭбаахеит.
2001 шықәсазы Хь.Гьерзмааԥҳа Аԥсны еиҿылкааит есышықәсатәи амузыкатә фестиваль «Хьыбла Гьерзмааԥҳа иаалыԥхьоит…» Ԥицунда зхы аркыз ари афестиваль иахьа уажәраанӡа есышықәса аҳәаақәа арҭбаауеит. Имҩаԥысуеит Аԥсны адагьы аҳәаанырцә. 2014 шықәсазы раԥхьаӡа имҩаԥган Москва. 2019 ш. азы ари амузыкатә фестиваль мҩаԥган Аҟәа астадион «Динамо» аҿы.
2008 шықәсазы Хь.Гьерзмааԥҳа Большой театр ашҟа ааԥхьара лырҭеит, аха гастроль ҳасабла адунеитә театрқәа рышҟа лассы-лассы дахьықәгылоз иахҟьаны мап ацәылкит.
2014 шықәса жәабран 23 рзы Хь.Гьерзмааԥҳа далахәын Шәача имҩаԥысуаз аӡынтәи Олимпиатәи ахәмаррақәа раркра иазкыз ацеремониа: уи «Ааԥын гәырӷьаҿҳәаша» зыхьӡны аҳауатә океан ихыз аӷба аҟнытә иналыгӡон ашәа - Олимпиатәи авальс. Хь. Гьерзмааԥҳа изныкымкәа дықәгылахьеит Кремльтәи Ахан имҩаԥысуа аконцертқәа рҿы аофициалтә делегациақәеи асасцәа дахьқәеи рҿаԥхьа.
2015 шықәса жьырныҳәа 20 рзы Ниу-Иорктәи атеатр «Метрополитен-опера» аҿы имҩаԥысит «Авокалтә циклқәеи аурыс композиторцәа рромансқәеи», «Хьыбла Гьерзмаа, асапрано» зыхьӡыз акомпакт-дискқәеи, иара убасгьы ашәаҳәаҩ лыбжьы зынҵаз авинилтә пластинкеи рӡыргара. Уи анаҩсан Хьыбла Гьерзмааԥҳа еиҿылкааит автограф-сессиа. «Метрополитен-операҿы» раԥхьаӡа акәны имҩаԥган Урыстәылатәи артист изкны ас еиԥш иҟаз аус. Жәабран 22 инаркны лаҵара 24 рҟынӡа Хьыбла Гьерзмаа ателеканал [[Россия-1]] аҿы ашоу «Один в один» ахԥатәи асезон ажиури далахәын. 2021 шықәсазы Актәи аканал аҿы ашоу «Точь в точь» ажиури далахәылан.
2016 шықәсазы ашәаҳәаҩ Германиа имҩаԥылгеит агәыҳалалратә концертқәа, атеррортә актқәа ирылаӡыз ауаа ргәалашәара ахьӡала.
2021 шықәса цәыббра мза инаркны «Онегин» зыхьӡу амилаҭтә оператә премиа Апрезидент иҭыԥ аанылкылоит.
== Арҿиара ==
[[К.С. Станиславскии Вл.И. Немирович-Данченкои рыхьӡ зху Москватәи амузыкатә театр]] ақәыргыламҭақәа рҿы ихадоу апартиақәа налыгӡоит. Урҭ рҟнытә:
* Лиудмила (Глинка «Руслани Лиудмилеи» )
* Аҳкәажә-Амшынҟыз (Римски-Корсаков «Аҳ Салҭан изку алакә»)
* Шемахантәи аҳкәажә (Римски-Корсаков «Ахьтәы рбаӷьҷышь»)
* Луиза ( Прокофиев («Аберҭыԥ аҿы аҳәара»)
* Розина (Россини «Севильтәи аԥаҵасаҩы»)
* Адина (Доницетти («Абзиабаратә рыжәтә»)
* Виолетта Валери (Верди «Травиата»)
* Мимии Миузеттеи (Пуччини «Богема»)
* Татиана (Чаиковски «Евгени Онегин»)
* Анимфа (М. да Галиано «Дафна»)
* Адель (И. Штраус «Ахәылԥҵыс»)
* Лиучиа (Доницетти «Лючиа ди Ламмермур»)
* Донна Анна (Моцарт «Дон Жуан»)
* Олимпиа, Антониа, Џьульетта (Оффенбах «Сказки Гофмана»)
* Вителлиа (Моцарт «Тит игәшаҭара» )
* Лиу (Пуччини «Турандот»)
* Амелиа Гримальди (Верди «Симон Бокканегра»)
* Медеиа (Керубини «Медеиа»,)
* Леонора (Верди «Аразҟы амч»)
* Дездемона (Верди «Отелло»)
* Леонора (Верди «Трубадур»)
* Анна Болеин (Доницетти «Анна Болеин»)
Хь. Гьерзмааԥҳа лырҿиаратә кариеразы изныкымкәа дықәгылахьеит [[Санкт-Петербург Мариинтәи атеатр]], [[Флоренциа]] Коммунале атеатр, [[Ниу-Иорк]] [[Метрополитен Аопера]], [[Лондон]] «[[Атеатр Роиал, Ковент-Гарден|Ковент-Гарден]]», Венатәи аҳәынҭқарратә опера, [[Барсенола]] [[Гранд Театро де Лисео]], [[Болгариа]] Софиатәи Амилаҭтә опера, Париж Елисеитәи адәқәа ртеатр, Валенсиа Аҳкәажә Софиа Палау де лез Арт уҳәа егьырҭ адунеи аҿы еицырдыруа асценақәа рҿы. К.С. Станиславскии В.И. Немирович-Данченкои рыхьӡ зху Амузыкатә театр дацны Хь. Гьерзмааԥҳа гастроль ҳасабла дыҟан [[Аладатәи Кореиа|Аладатәи Кореиеи]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду Америкатәи аштатқәеи]] рҿы. Уи дықәгылахьеит [[Германиа]] Лиудвигсбургтәи афестиваль аҟны. Аконцерттә программақәа лыманы агастрольқәа мҩаԥылгахьеит [[Швециа]], [[Франциа]], [[Недерланд]], [[Британиа Ду]], [[Австриа]], [[Бельгиа]], [[Испаниа]], [[Бырзентәыла]], Еиду Америкатәи аштатқәа, [[Иапониа]], [[Ҭырқәтәыла]].
2008 шықәсазы Хь. Гьерзмааԥҳа далахәын IV есышықәсатәи жәларбжьаратә фестиваль «Crescendo» 2008 шықәсазы Лондон Акралтә оператә театр «Ковент-Гарден» (Royal Opera House) асценаҿы П.Чаиковски иопера «Евгени Онегин» аҿы уи иналыгӡеит Татиана лпартиа. 2009 шықәсазы иара уаҟа Џь.Пуччини иопера «Богема» аҿы иналыгӡеит Мими лпартиа. 2010 шықәса рзы Хьибла раԥхьаӡа акәны дықәгылеит Ниу-Иорк Метрополитен-опера асценаҿы. Араҟа Жак Оффенбах иопера «Гофман илакәқәа» рҿы уи иналыгӡеит акыр иуадаҩу Антониа лпартиа. Уи адунеитә репертуар зегьы аҿы иакзаҵәыку спектакльуп операк аҿы еиуеиԥшым абжьқәа ԥшьыхкык рыла асапрано ашәа ахьылҳәо. Ҳаамҭазы адунеи аҿы ашәаҳәаҩцәа рахьтә ҩыџьа заҵәык роуп апартиақәа аԥшьбагьы операк аҿы еицыназыгӡо – Хьыбла Гьерзмааԥҳаи Диана Дамрауи.
Ҭагалан 2011 шықәсазы Пуччини иопера «Богема» аҿы Хь.Гьерзмааԥҳа иналыгӡеит аԥхын 2011 ш. Римтәи аопераҿы илҳәаз Мими лпартиа. 2011 шықәса жәабран азы Хь.Гьерзмааԥҳа лдебиут мҩаԥысит Токиатәи NHK Hall асценаҿы. Уи Џь.Пуччини иопера «Турандот» аҿы иналыгӡеит Лиу лпартиа (адирижиор Валери Гергиев).
2012 шықәсазы ашәаҳәаҩ дырҩегьых дцәырҵит Ковен Гарден асцена ашҟа иҿыцу апартиа ала: уи Моцарт иопера «Дон Жуан» аҿы иналыгӡеит Донна Анна лпартиа. Ҭагалан дхынҳәит Метрополитен-опера асцена ашҟа. Араҟа иналыгӡеит Џь.Пуччини иопера «Турандот» аҟнытә Лиу лпартиа. Уи апартиа ашәаҳәаҩ раԥхьаӡа иналыгӡеит 2011 шықәсазы Мариинтәи атеатр гастроль ҳасабла Токиатәи NHK-холле асценаҿы ианықәгылоз. Раԥхьаӡа акәны Хь.Гьерзмааԥҳа Венатәи аҳәынҭқарратә опера асцена ашҟа дцәырҵит Моцарт иопера «Тит игәшаҭара» аҟнытә Виттелиа лпартиа анагӡарала. Ари – даара зынагӡара уадаҩу, звокалтә диапазон акырӡа иҭбаау, аречитативтә лагалақәа маҷымкәа излоу, акырӡагьы иауу ариақәа рыла ишьақәгылоу апартиа Хьыбла Гьерзмаа иара убасгьы иналыгӡеит Франциа - «Гранд-опера» асценаҿы.
2013 шықәсазы Хь.Гьерзмааԥҳа Лондонтәи Акралтә оператә театр «Ковент Гарден» асцена ашҟа дцәырҵит Џь.Верди иопера «Симон Бокканегра» аҟнытә Амелиа лроль ала. Уи партниорцәас илыман Томас Ҳемԥсони Ферруччо Фурланеттои. Аспектакль мҩаԥысуан атеатр адирижиор хада Антонио Паппано инапхгарала. 2013 шықәса мшаԥымзазы Москватәи аконсерваториа Азал Ду аҟны имҩаԥысыз лсолатә концерт аҿы Хь.Гьерзмааԥҳа иналыгӡеит П.И.Чаиковски иромансқәа. Аоркестр напхгара азиуан Иури Симонов.
В 2016 шықәсазы Большои театр асценаҿы Хь.Гьерзмааԥҳа раԥхьаӡа акәны иналыгӡеит Џьузеппе Верди иопера «Дон Карлос» аҿы Елизавета Валуа лпартиа.
Ашәаҳәаҩ акыр шықәса аус ицылуан арежиссиор-ақәыргылаҩ Александр Титель. Уи аус рыцылуеит Владимир Спиваков, Урыстәылатәи Амилаҭтә филармониатә оркестр, «Виртуозы Москвы, Денис Мацуев, Николаи Лугански, А.Рудини оркестр Musica Viva-еи, В.Гьергьиев, В.Федосеев, А.Лазарев, М.Плетниов, В.Синаиски, Иу. Бешмет уҳәа адунеи аҿы еицырдыруа адирижиорцәа, амузыкатә ҟазацәа.
Хь.Гьерзмааԥҳа иҭалҩит имаҷымкәа акомпакт-дискқәа: Ave Maria, «Хьыбла Гьерзмааԥҳа иналыгӡоит аурыс романсқәа», «Хьыбла Гьерзмааԥҳа мрагыларатәи лроманскәа». Иапониатәи аилахәыразы Хь.Гьерзмааԥҳа иҭалҩит аурыс программақәа акык-ҩбак, Н.Миасковскии М.Ипполитова-Ивановеи рромансқәа рцикл. Акамертә музыка аҭаҩрақәа зегьы Хьыбла Гьерзмааԥҳа илыцҟалҵеит уи аханатә аахыс аккомпаниаторс илымоу, апианинорҳәаҩы Екатерина Ганелина. 2014 шықәса жьҭаара 14 рзы Москватәи жәларбжьаратәи амузыка аҩны Светланов изал аҿы Хьыбла Гьерзмааԥҳа иҭалҩит Моцарт, Верди, Россини, Доницетти, Беллини, Рихард Штраус раԥҵамҭақәа ирылхыз аконцерт. Уи ҭаҩын Владимир Спиваков напхгара зиҭоз [[Урыстәыла Амилаҭтә филармониатә оркестр]]и Хьыбла Гьерзмааԥҳаи (абаритон Арсен Согомониан далархәны) реицымҩаԥгарала.
Хьыбла Гьерзмааԥҳа лхы рылалырхәуеит аклассикатә спектакльқәа мацара ракәымкәа, ҳаамҭазтәиқәагьы, аха, лажәақәа рыла, «зхатәы гьама змоу, насгьы асценаҿы атеатртә хьыԥшра аҳәаа иҭымсуа» аспектакльқәа рҿы. Хьыбла Гьерзмааԥҳа аконцертқәа рҿы қәҿиара дула иналыгӡоит аԥсуа шәақәа. Москвеи Ниу-Иорки уи лспектакльқәа рышҟа инеиуеит аоператә ҟазараҿы зегь реиҳа идыру, илыԥшааху ахәаԥшцәа.
== Акритика ==
Сергеи Коробков Петербургтәи атеатртә журнал (№ 2 — 2013) аҿы ишазгәеиҭо ала, Хь. Гьерзмааԥҳа лколоратура – «театртә гәыхыҭхыҭроуп, поетикатә рифмоуп, ахаҿсахьа адраматургиатә еизҳараҿы емоциатә «ҵкаруп», уи л-belcanto акәзар, ухызхуа аҟазшьаҷыдареи акәамаҵамақәеи рыла ашәаҳәаҩ иахьазы адунеи зегь аҿы дырҭахны, дазхарҵо дҟарҵоит.
Анастасиа Архипова (OperaNews.Ru) иазгәалҭоит Гьерзмааԥҳа лыбжьы иалыҩуа алирикатә цәаҩа, уи иамоу аматанеиратә ҟазшьа, ухы-угәы иалсны уеимыздо аколоратура иамоу аҟармаҵыстә гәыхыҭхыҭра. Уи еснагь лҽазылшәоит лхатәы бжьы иамоу ҵаҟатәи аҳәаақәа реиҵыхра, драматә ԥшшәыла арбеиара. Пиотр Поспелов «Ведомости» аҿы дазааҭгылоит ухызхуа агәаартыра, ацәанырра иаша, зеиԥшыҟам авокал Оффенбах иопера «Гофман илакәқәа» рҿы Хьыбла иналыгӡо апартиаҿы. Ажурнал «Vogue» аҿы Хьыбла Гьерзмааԥҳа иҿыцу, «абжьы мацара акәымкәа, ашоу, абриллиантқәа рцырцырра, асценаҿы ахымҩаԥгашьа, аинаалара, актиортә хәмарра уҳәа» реилаӡҩара зылшо аоператә шәаҳәаҩуп ҳәа дрыԥхьаӡоит. Метрополитен-опера амузыкатә департамент адиректор Крег Рутенберг иаликаауеит Хьыбла Гьерзмааԥҳа лыхшыҩи, лтеатртә ҟазареи, акадифа иаҵәеиԥш азыӡырҩы дызгәыҵазыҳәҳәо уи лыбжьы ссири.
== Аџьаз ==
Аџьаз – Хьыбла Гьерзмааԥҳа аханатә аахыс дызҿыгәҳәаауа бзиа илбо музыкатә хырхарҭоуп. Еиҳарак уи дрызҿлымҳауп кроссовер астиль аҿы аеқспериментқәа – еиуеиԥшым амузыкатә жанрқәеи астильқәеи рсинтез, аклассикеи аџьази реилаӡҩара. Амузыкатә дунеи аҿы акрызҵазкуа хҭысқәаны иҟалеит Хьыбла Гьерзмааԥҳаи апианинорҳәаҩы Даниил Крамер иџьазтә трио «Опера. Джаз. Блюз» рконцертқәа. Аконцерттә программа шықәсыбжак ахьтә знык идырҿыцуеит. Аконцертқәа мҩаԥысхьеит Москва, Шәача, Урыстәыла егьырҭ ақалақьқәа рҿы, иара убас Вена, Лондон, Единбург. Хьыбла Гьерзмааԥҳа аџьазтә дунеи аҿы зегь реиҳа бзиа илбо апартниорцәа дыруаӡәкуп Георги Гараниан. Абасист Андреи Иванови адауласҩы Дмитри Севастианови лыцны Хьыбла Гьерзмааԥҳа есышықәса Ԥицунда аџьазтә фестивальқәа мҩаԥылгоит. Традициала уи афестиваль аҳәаақәа ирҭагӡаны имҩаԥысуеит «Иҿыцу аԥсуа хьӡқәа» зыхьӡу аконцерт. Иаков Окунь иҟаиҵаз аџьазтә ус адуларала, афестиваль аҿы Хьыбла Гьерзмааԥҳа иналыгӡеит аԥсуа жәлар рашәа «Ахрашәа».
== Аимидџь ==
Урыстәылатәи аоператә сценаҿы Хьыбла Гьерзмааԥҳа - зегь реиҳа астиль зныԥшуа, агьама змоу, иаамысҭашәоу ашәаҳәаҩцәа дыруаӡәкны дрыԥхьаӡоит. Ашәаҳәаҩ лықәгыларақәа рзы лкостиумқәа лассы-лассы лхала иалылхуеит. Уи ишылыԥхьаӡо ала, артист лыхәаԥшцәа рҿаԥхьа зегь реиҳа илыԥшааху, инареиӷьу лышәҵаны дцәырҵлароуп. Хьыбла Гьерзмааԥха еиӷьалшьоит зӡара ҳаракны иӡаху аконцерттә ҵкқәа. Уи еснагь аус лыцыруеит лкостиумқәеи, лыхцәыҟаҵареи, лмакиажи аус рыдызуло астилистцәа ркоманда.
== Аҭаацәа ==
Хь.Гьерзмааԥҳа лԥазаҵә – Алеқсандр (Сандро) Ӷәырџьуа (диит 1999 шықәса хәажәкыра мзазы. Данмаҷыз ашәа иҳәон Станиславскии Немирович-Данченкои рыхьӡ зху Москватәи амузыкатә театр ахәыҷтәы хор аҿы.
Лашьа еиҵбы Лоренцо ҩыџьа ахәыҷқәа драбуп. Далгеит Москватәи Жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа ринститути Сорбоннатәи ауниверситети, иԥшәма ԥҳәыс францыз ҭыԥҳауп, дпианинорҳәаҩуп. Дынхоит Франциеи Аԥсни.
Хьыбла Гьерзмааԥҳа шьҭрала Дәрыԥштәуп. Ара иҟоуп лабацәа рыҩны. Ара анышә иамадоуп лани лаби. Дәрыԥшь рџьынџь ҩны аҿы ес-ԥхынра еизоит Хьыбла Гьерзмааԥҳа лҭаацәара ду.
== Аҩызцәа ==
Акыршықәса Хьыбла Гьерзмааԥҳаи Фазиль Искандери аиҩызара бзиа рыбжьан. Уи ироман «Чегемтәи Сандро» - Хьыбла зегь реиҳа бзиа илбо шәҟәуп. Хь.Гьерзмааԥҳа асценаҿы аус лыцызуа лколлегацәеи лареи еснагь аиҩызара рыбжьоуп ( Владимир Спиваков), ҳаҭыр рықәылҵон, аиҩызарагьы рыбжьан зыԥсҭазаара иалҵыз лколлега еиҳабацәеи лареи (Зураб Сотқилава, Елена Обрацова, Галина Вишневскаиа, Свиатослав Белза).
Ԥицундатәи афестиваль техникатә диреқторс, иара убас спонсорс даман ашәаҳәаҩ қалақьк илыцалҵыз лҩыза, аилахәыра «ФОНД ЮГ» адиреқтор хада Андреи Дудко; лконцерттә усзура аиҿкаараҿы ацхыраара ду лырҭоит амеценатцәа, анаплакҩы Рашид Сардарови Аԥснытәи аҳәынҭқарратә наплакы «Аԥснытәи аҩқәеи аӡқәеи» адиреқтор хада, аҩыҟаҵаҩ Николаи Ачба. Лҩызцәеи, амеценатцәеи, лколлегацәеи лыцырхырааны Хьыбла Гьерзмааԥҳа есышықәса Аԥсны агәыҳалалратә акциақәа мҩаԥылгоит - ԥарала дацхраауеит Аԥснытәи акамертә оркестр, А.Чычба ихьӡ зху Аҟәатәи амузыкатә ҵараиурҭа, Аҟәатәи алицеи-аинтернат, амузеиқәа, иара убас ацхыраара рылҭоит абаҩхатәра злоу анагӡаҩцәа қәыԥшцәа.
== Ахьӡқәеи апремиақәеи ==
* 1993 — Аконкурс «Voci Verdiani» (аИталия), 3-тәи апремиа;
* 1994 — Франсиско Виниас ихьӡ зху есышықәсатәи ашәаҳәаҩцәа рконкурс (Барселона), 2-тәи апремиа;
* 1994 — ихьӡ зху Жәларбжьаратәи ашәаҳәаҩцәа рконкурс (Санкт-Петербург), 2-тәи апремиа;
* 1994 — П.И.Чаиковски ихьӡ зху Х Жәларбжьаратәи аконкурс (Москва), гран-при;
* 2001 — Атеатртә премиа «Золотой Орфей» «Иреиӷьу ашәаҳәаҩ» аноминациаҿы;
* Урыстәылатәи Афедерациа зҽаԥсазтәыз артист (3 июня 2006 ш; рашәара 3) — аҟазара аганахьала лылшарақәа рзы;
* 2006 — Ареспублика Аԥсны жәлар рартист
* 2010 — Амилаҭтә театртә премиа «Золотая Маска» «Иреиӷьу аԥҳәыс лроль» аноминациаҿы;
* 2010 — Апремиа «Casta Diva» «Иреиӷьу аоператә шәаҳәаҩы» аноминациаҿы;
* 2010 — апремиа «Триумф»
* 2012 — Урыстәылатәи Афедерациа жәлар рартист (2012 шықәса жьырныҳәа 9) — ''аҟазара аганахьала лылшамҭа дуқәа рзы;''
* 2015 — Орден «Ахьӡ-аԥша аорден» I аҩаӡара (2015 шықәса жьырныҳәа 6 рзы, Аԥсны) — ''акультуреи аҟазареи рганахьала, жәларбжьаратәи азхаҵара зауз алшара дуқәа раарԥшразы;''
* 2021 — Урыстәылатәи Афедерациа Аҳәынҭқарратә премиа алитературеи аҟазареи рганахьала 2020 шықәсазы (2021 шықәса рашәара 9 рзы ) — Аџьынџьтәылеи адунеитәи аоператә ҟазара аизҳара ус аҿы ллагала ду азы.
==Азхьарԥшқәа==
* [http://www.facebook.com/pages/Hibla-Gerzmava/196852965409 Хибла Герзмава на FaceBook]
* [https://web.archive.org/web/20101129093154/http://www.stanmus.ru/person.html?id=43 Хибла Герзмава на сайте Музыкального театра имени Станиславского и Немировича-Данченко]
* [http://www.belcanto.ru/hibla.html Хибла Герзмава на сайте belcanto.ru]
* [https://web.archive.org/web/20150924101149/http://www.shazina.com/ru/persons.aspx?PersonID=7 Хибла Герзмава на сайте Галереи Шазина]
* Андрей Тажиев. Журнал «Ять». «Обручение с прекрасным». 2001 г. № 2, стр. 87
* Александр Руснак. Хибла Герзмава: [http://www.kommersant.ru/doc/2628813 Художник не должен быть политиком]. Радиостанция Коммерсантъ FM
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 6 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1970 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Пицунда ақалақь инхо ауаа]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәаҳәаҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны амузыкантцәа]]
[[Акатегориа:Урыстәыла инхо аԥсуаа]]
[[Акатегориа:Урыстәыла Жәлар рартистцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны жәлар рартистцәа]]
8l88jry6jk0b76034u0ekw2lgpuzfa1
Ақәранҵыра ду змоу аԥсуаа
0
37344
175047
173894
2026-10-13T00:33:10Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
175047
wikitext
text/x-wiki
'''''Ақәранҵыра ду змоу ауаҩы''''' ҳәа дыԥхьаӡоуп 90 шықәса ирҭысхьоу дарбанызаалак. Ус еиԥш [[ауаҩы]] иҟазаара документла ишьақәырӷәӷәазар ауп. Ус еиԥш иҟоу документқәоуп аиразы аршаҳаҭга, мамзаргьы ауахәаматә шәҟәқәа рҿы иҟаҵаз анҵамҭақәа. Ауаҩы ақәра ду шниҵыз азы адыррақәа [[Агеронтологиа|агеронтологцәа]] рыҭҵааратә гәыԥ еиԥш иҟоу аиҿкаарақәа ашәҟәы иҭаргалоит.
Анкьа ауаа рықәра иаша ашьақәыргылара цәгьан, иҟан уи иацызҵозгьы, ианиҵәҟьаз ианаамҭаз ашәҟәы иахьҭагаламыз иахҟьаны. Аҩажәатәи ашәышықәсазы 10.000-ҩык ауааԥсыра рахьтә хәҩык ақәра ду нызҵыз, шәышықәса ирҭысыз ауаа ыҟазҭгьы, иахьатәи аамҭазы ари ахыԥхьаӡара 69–82% рҟынӡа илаҟәит.
<ref>{{Cite web |url=https://www.ekhokavkaza.com/a/2106949.html |title=Абхазия – родина долгожителей |date=2010-06-22 |access-date=2024-01-29 |website=[[Эхо Кавказа]] |last=Шариа |first=Витали Валериан-иԥа |language=ru}}</ref>
==Изусҭцәада ақәранҵыра ду змоу ауаа?==
[[Аԥсны]] – иуникалтәу ҭыԥуп Адгьыл аҟны, ара адунеи егьырҭ акәакьқәа ирҿырԥшны уахәаԥшуазар, ақәранҵыра ду змоу ауаа еснагь рхыԥхьаӡара рацәан. Инхо ауааԥсыра жәа-нызқьҩык рахьтә хәҩык шәышықәса ирҭысхьаз ракәын.
Аԥсны аҵакырадгьыл аҟны еснагь инхон милаҭрацәала ауаа. Аха, ақәранҵыра ду аганахь ала, ара [[аԥсуаа]] ираԥызго ыҟам. Агеронтологцәа ишазгәарҭо ала, ари [[афеномен]] аҭыԥантәи аԥсабаратә ҭагылазаашьақәа рахь ашьцылара амазаара ауп еилкаарас иамоу, уи абиԥара еимырдон.
Аԥсуаа рыҟны ауаа инеиԥынкыланы ауп ражәра шааиуа, уиаан дара рцәеижьи, мамзаргьы, даҽа органқәак алкааны иажәуам. Аԥсуа быргцәа инырҵыз рымзартә қәра аасҭа, рбиологиатә қәрала уахәаԥшуазар, еиҳа иқәыԥшуп. Ишырҳәо еиԥш, ркан бзиоуп.
Аспециалистцәа ишазгәарҭо ала, зегь реиҳа ақәранҵыраҟны ихадароу факторуп хылҵшьҭралатәи агенетика. Аӡәырҩы аԥсуаа рани раби, рандуи рабдуи шәышықәса ирҭысыз маҷҩым. Аԥсуаа – риммунитиет ӷәӷәан. «Аԥсҭазаара алыршара аген» хылҵшьҭрала ироуеит. Аԥсны ииз-иааӡаз аԥсуаа лассы-лассы ичмазаҩхомызт.<ref>{{Ашәҟәы|Ашықәс=1986|Ажәла=Гарб|Ахьӡ=Пола|Астатиа ахьӡ=Долгожители|Ақалақь=Москва|Аҭыжьырҭа=Прогресс|Адаҟьақәа=184}}</ref>
Ҭоурыхла иуҳәозар, Аԥсны еснагь ақәранҵыра ду змоу ауаа рыла ибеиан. Урҭ рҭоурыхқәа, рықәранҵыра ду мзызс иамоу ҭызҵаауаз адунеи аҵарауаагьы маҷҩым.
[[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] ахаан 500-нызқьҩык иреиҳамкәан ауаа ахьынхоз аҭыԥ аҟны иазгәаҭан 3000-ҩык рҟынӡа рықәра даара ишдууз. Аԥсуаа рыбжьара аҩажәатәи ашәышықәса азы зегь реиҳа ақәранҵыра ду змаз иреиуан:
* [[Џыџ Шапковски]] (151 ш.)
* [[Ашьҳангьери Бжьаниа]] (138 ш.)
* [[Хьфаф Лашәриаԥҳа]] (138 ш.)
* [[Шьериф Бганба]] (134 ш.)
* [[Ҭлабган Қьецба]] (132 ш.)
* [[Ҳасан Палба]] (132 ш.)
* [[Мамсыр Киут]] (126 ш.)
* [[Осман Џьениа]] (126 ш.)
* [[Ҳарун Ҳаҭхәа]] (124ш.)
* [[Сулеиман Аршба]] (122ш.) уҳәа аӡәырҩы.
Аԥсуа қәранҵыра ду нызҵыз зегьы гәацԥыҳәарала аԥсҭазаара иалахәын. Иаагозар ҿырԥштәыс, Осман Џьениа иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амш аҟынӡа [[аколхоз]] аҟны аус иуан. [[Кәтол]] ақыҭан инхоз Хьфаф Лашәриаԥҳа лакәзар, лыԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсазы ачаи ахьхылхуаз анаҩсгьы, адунеи зегьы аҟны еицырдыруаз абыргцәа рансамбль «[[Нарҭаа]]» далахәын.
Аинтерес аҵоуп даара Аԥсны аҵакырадгьыл аҟны Кәрыжәаа рышьҭра нхон ҳәа иҟоу адыррақәа, ари ашьҭра ауаа зегьы 200 шықәса инацны рыԥсы ҭан ҳәа азгәарҭоит.
[[Ԥақәашь]] ақыҭан инхо [[Џьата Наҷҟьебиа]], 130 шықәса зхыҵуаз, игәылацәа иқәра ианазҵаауаз дахыхәмарны абас еиԥш аҭак ҟаиҵон: «Сара имԥсуа абааш Мур-Абаа сақәлоуп» ҳәа. Аԥсуа ҵарауаҩ С.П. Басариа идыррақәа рыла, ари ԥақәашьтәи Мафусаил иан аԥснытәи аҳәса рыбжьара ақәранҵыразы зегьы дреиҳан, уи 200 шықәса инарзынаԥшуа инылҵит. Лара Аԥсны абжьыуаа рыҟны абас еиԥш лзырҳәон: «Абырг, Џьата Начҟьебиа иан, дзымԥсуа, ҽнак зны жәҩангәашәԥхьара лбеит азоуп ҳәа».
[[1953]] шықәса [[мшаԥымза 15]] рыҽны агазеҭ «[[Известиа]]» аҟны адырра ҟаҵан, [[Самырзаҟан]] иаҵанакуа [[Гал]] 132 шықәса ихыҵра азгәеиҭеит ҳәа зегь реиҳа қәрала еиҳабыз Қьецба Ҭлабган ҳәа, иара азеижәтәи ашәықәықәсазтәи ахҭысқәа акыр дырхаанын. Иара иоуп раԥхьаӡа Гал инхаз, ихылҵшьҭра ракәзар, 135-ҩык иреиҳан. Иқәра акыр ишнеихьазгьы, абырг ибзианы иаҳауан, иблақәа ирбон, агәырҵҟәыл бзиа иман, шәышықәса раԥхьа аҭыԥ змаз ахҭысқәа зегьы игәалашәон.<ref>{{Cite web |url=https://med.oboz.ua/diseases/94287-dozhit-do-100-let-sekretyi-zdorovya-dolgozhitelej-abhazii-i-dolinyi-hunza.htm |title=Дожить до 100 лет: секреты здоровья долгожителей Абхазии и долины Хунза |date=2015-05-27 |access-date=2024-01-29 |website=Med Oboz |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129204336/https://med.oboz.ua/diseases/94287-dozhit-do-100-let-sekretyi-zdorovya-dolgozhitelej-abhazii-i-dolinyi-hunza.htm |archive-date=2024-01-29 |url-status=dead}}</ref>
==Маӡас иаҵоузеи ақәра ду?==
Жәаҳәарада, аԥсуаа рықәранҵыра ду амаӡақәа маҷым, зегь раԥхьа иргыланы, дара ахьынхо аԥсабаратәи аҳауатәи ҭагылазаашьақәа, рыфатә, ирҟазшьоу агәҭынчра уҳәа абарҭқәа зегьы ауаҩы иқәранҵыра иацырҵоит ҳәа рыԥхьаӡоит аҵарауаа. Насгьы, ара амшын ааигәоуп, ашьха ҳауа уҳәа аҭагылазаашьа бзиақәа маҷым.
Аԥсуаа дара реиҿартәышьала изцымыз, изгыз уаан еснагь, реинаалашьа, рычаԥашьа ҳәсеи хацәеи алшара рнаҭон анхаразы – ус аҟазаара хымԥадатәин, иара убасгьы, ашәарыцара маншәалазы (ауаҩы деилҟьа - еилӷәыцәӡа дыҟазар акәын), аҳәса ракәзар, аҭаацәара ду ныҟәыргон, аҩны усқәа рацәаны ирыман аҟнытә, урҭгьы еилҟьаӡа иҟазар акәын. Иара убасгьы, иазгәаҭатәуп аҳәса даара реиҿартәышьа ишацклаԥшуаз, ҿырԥштәыс иаагозар, аԥҳәызба лыкәашараҿы лычаԥашьа бзиазар акәын.
Аԥсны жәытәнатә аахыс изцыз ауаа агәамбзиара змоу рахь ирыԥхьаӡон. Иҟан уи иацназгоз ажәаԥҟагьы «зымгәа азага ззымдыруа ихы дацәыԥхашьо дҟалоит» ҳәа зҳәоз.<ref>{{Cite web |url=https://russkiymir.ru/publications/227373/ |title=«Доброта и любовь к людям – общая черта для всех долгожителей» |date=2017-07-17 |website=Русский Мир |last=Сметанина |first=Светлана |language=ru}}</ref>
Ақәранҵыра рацәа змаз аԥсуаа рыҭҵаара аан аҵарауаа ишьақәдыргылаз фактқәоуп, дара еснагь рҭыԥ иахымҵкәан џьарак иахьынхоз, еснагь ирдыруаз уск ахьынарыгӡоз, рыкрыфара акәзар, знык ирфашаз акәын иҟарҵоз, ирфозгьы дара иаадрыхуаз акәын.
Аԥсуаа ирҟазшьа ҷыдоу ааҭышәантәалара, дара уи ргәалаҟазаара бзиа мзызс иамоу акакәны иԥхьаӡоуп. Еиҭакра змам рымшеихша- ракрыфара, русура, рыԥсшьара уҳәа рҟны рхы-ргәы арҭынчуеит, уи иабзоуроуп рықәранҵыра дугьы.<ref>{{Cite web |url=https://dzen.ru/a/XZ25lW9fbwCt9j52 |title=Долгожители Абхазии. Как питаться, чтобы жить долго? |date=2019-10-09 |website=dzen.ru |language=ru}}</ref>
==Ақәранҵыра ду змоу аԥсуаа рыкрыфара==
Ақәранҵыра ду нызҵыз аԥсуаа рыкрыфара - чара аҟны еиуеиԥшымыз аалыҵ рхы иадырхәон, аха еиҳа аԥыжәара арҭон аҵиаақәа. Еснагь ирфоз хкуп абысҭа, уи аԥш лаганы ируан.
Абысҭа ауаҩы ицеи икьатеии русура даара иацхраауеит. Иазгәаҭатәуп аԥш ишалоу криптофан ҳәа захьӡу аминокислота. Уигьы ақәранҵыра ду змоу аԥсуаа рфеномен иадҳәалоуп иԥхьаӡоуп.
Егьырҭ аҵиаа иалху афатәхкқәа аҭыԥантәи ауааԥсыра аҟәыд, ахәыл абӷьы, [[акапусҭа]], [[ахәац]] уҳәа излырхуа рацәоуп. Ауҭраҭыхқәа ирылхны - [[аџьыка]], [[акакан]], [[аххыла]] зырҭо ачаԥақәа ҟарҵоит.
Аԥсуаа рыфатә аҟны абнаҿы ииуа аҵиаақәагьы ахархәара рымоуп, урҭ рахь иаҵанакуеит – ахәац, аҳаршьыл, амақьындол, абадырбӷьы, еиҳаракгьы абырҷман. Даара бзиа ирбоит ахьа жәны, мамзаргьы иҵкәаны иӡны.
Абра иҳәатәуп аԥсуаа, еиҳаракгьы зықәра наӡахьоу, аџьыкхыш рацәак ишазгагам. Уи, ҳәарада, афатә аҟаҵара аҟны рхы иадырхәоит, аха еиҳарак аџьыка анырхуа иарҭо аздырхоит.<ref>{{Cite web |url=https://www.kakprosto.ru/kak-905339-pochemu-v-abhazii-mnogo-dolgozhiteley |title=Почему в Абхазии много долгожителей |date=2014-09-26 |website=kakprosto.ru |language=ru}}</ref>
Аԥсуаа ашәырқәеи аргәыцқәеи ӡынгьы-ԥхынгьы ирфоит. Урҭ рымазаара уадаҩым, избанзар Аԥсны иахьаҵанакуа хкы рацәала ашәыри аргәыци рааӡоит – [[аҵәа]], [[аҳа]], [[аҵыҵындра]], [[ажь]], ажьынҵәры, [[абиа]], [[аца]], [[атама]], [[амаахыр]], [[амыҵмыџь]], [[алаҳа]], [[ахәырма]], [[амандарин]], [[апатырқал]], [[алимон]], афеихоа уҳәа хкыла еиқәуԥхьаӡаша рацәоуп.
Аԥсуаа рыкрыфара-чара аҟны аҭыԥ ду ааныркылоит ахши ахшаалыҵқәеи. Ахш ма иршны иржәуеит, мамзаргьы харҵәны идырҵәуеит. Ахарҵәы ажәхш, аџьмахш, акамбашьхш иалырхуеит. Даара пату рзақәуп, еиҳаракгьы ашоурақәа раан ахарҵәыӡҩа, иара убасгьы ахарҵәы ацха аҭаны ирфоит. Ари афатә ахәыҷқәеи абыргцәеи рзы даара ихәарҭоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref>''Абхазские долгожители! Замечательная бабушка!'' YouTube. {{date|26|1|2012}}. [https://www.youtube.com/watch?v=hItFT9_rK1I Онлаин]</ref>
==Ирымфо арбану ақәранҵыра ду нызҵыз аԥсуаа?==
Ақәранҵыра ду нызҵуа рыфатә аҟны даара имаҷны ахархәара аман ашьақар, аџьыкахыш, азеиҭынхәша, аԥсыӡ. Акәац хкқәа ракәзар, еиҳарак ирфоз баша ижәыз ажәжьи, насгьы акәтыжьи ашәишәи ажьи ракәын.
Аԥсуаа рыҟны даара ахархәара амоуп аџьыка, уи змам фатәык уԥылом уҳәар алшоит. Иара апырпыли, аххыла хкқәеи, аџыши, аџьыкхыши рыла ишьақәгылоуп. Капсацин зыхьӡу апырпыл ҟаԥшь иалоу аелемент ауаҩы ицәеижьи аусуразы даара ибзиоуп. Аџыш акәзар, ауаҩы ишьа аҟны ахолестерин ацҟьоит, уи [[атеросклероз]] аҿиара аанакылоит. Акәац ҳазыгьежьуазар, аԥсуаа рҟны ижәу аџьмажьы пату рзақәуп. Атәан иалху афатәқәа ракәзар, уарлашәарла ауп абыргцәа ишырфо. Зегь реиҳа аԥсуаа бзиа ирбо аалыҵқәоуп – аҟәыд, аԥш, акакан, аџьымшьы, аџыш, аҭыԥан иаадрыхуа ауҭраҭыхи ашәыри, насгьы ахарҵәы.
Аԥсуаа ақәра ду нызҵыз рымаӡа зынӡа имариоуп. Акрыфараҟны ахынкылара, ашша рацәа змоу афатә адымкылара, рацәак ихаам, аџьыкхыш змам афатә афара - абарҭқәа роуп ауаҩы ақәранҵыра ду изҭо.
Аха иҟоуп даҽакгьы, аԥсуаа рықәра иацызҵо аҭагылазаашьақәа, уи агәҭынчреи, инамыцхәым аџьабаа ахы арбареи, аԥсҭазаарахь агәазыҳәареи роуп.<ref>Сула Бенет, Abkhasians: the long-living people of the Caucasus.</ref>
==Ашьха ҳауа цқьа==
Ажәытәӡан аԥсуаа рынхарҭақәа, рқыҭақәа еиҳарак ашьха иаԥнын. Аҵарауаа ишазгәарҭо ала, ашьха ҳауа цқьагьы ауаа рыԥсҭазаара иацнаҵон.
Ҳаамҭазтәи аҭҵаарақәа иаадырԥшит, Аԥсны инхо абыргцәа рыԥсыԥ лага-ҩагара даара ишырзымариоу, ррыԥҳақәа шыцқьоу. Уи инамаданы, арԥҳачымазара шмаҷыз.
Аԥсуаа рыкрыфареи, ашьхақәеи амшыни рзааиргәара рынхара анаҩсгьы, рықәранҵыра ду иацхраауеит акраамҭатәи ринтимтә ԥсҭазаара. Аԥсуа хылҵшьҭрақәа рхаҭарнакцәа ихьшәаны аҭаацәара иалалон. Ахацәа ракәзар, 30 шықәса инаркны 40 шықәса рхыҵаанӡа. Аҭыԥҳацәа 25-29 шықәса анырхыҵлак.
Абри анаҩсгьы, аԥсуаа аџьа пату рзақәын. Уи рыԥсҭазаара иахәҭакын. Дара акыр инықәларгьы, аџьа рнапы алакын. Шәышықәса зхыҵуазгьы ихы дахәон, иҭаацәа ныҟәгатәыс ихы риҭомызт. Убри аҟынтә акраамҭагьы инхон.<ref>Григулевич Н.И., Проблема долгожительства и традиции винопития в Абхазии // Современная сельская Абхазия: социально-этнографические и антропологические исследования / Ред.: Дубова Н.А., Козлов В.И., Ямсков А.Н. М.: изд. Института этнологии и антропологии РАН. М., 2006. - С. 129 -157 [http://static.iea.ras.ru/articles/Grigulevich_Problema_dolgozhitelstva.pdf]</ref>
==Иахьатәи аамҭазы иабанхо ақәра ду нызҵуа аԥсуаа?==
Аԥсуа рықәранҵыра афеномен, ишаҳҳәахьоу еиԥш, аҩажәатәи ашәышықәсазы аҵарауаа даара аилкаара иашьҭалеит. [[Аԥснытәи Аексперементалтә патологиа анаукаҭҵааратә институт]] (НИИЭПиТ) аҟынгьы ари афеномен иадҳәалоу аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит. Аинститут анаукатә усзуҩы еиҳабы, абиологиатә наукақәа ркандидат [[Алиса Матуаԥҳа]] ишазгәалҭо ала, адунеи зегьы аҟны еиԥш, аԥсуаа рҟынгьы ауааԥсыра рыԥсҭазааратә аамҭа иацлеит, аха анкьа еиԥш шәышықәса ирҭысхьо рхыԥхьаӡара маҷхеит. [[2017]] шықәса рзын, Аџьазы аминистрра адыррақәа рыла, Аԥсны инхо ақәранҵыра ду змаз 919-ҩык ашәҟәы иҭагалан. [[2013]] шықәса инаркны [[2016]] шықәсанӡа Аԥсны ауааԥсыра рхыԥхьаӡара 12% иеизҳаит.
Ҿырԥштәыс иаагозар, 1970-тәи ашықәс аҽеиҩшамҭазы, [[Дәрыԥшь]], [[Џьгьарҭа]], [[Ҷлоу]] имҩаԥгаз аҭҵаарақәа раан, арҭ ақыҭақәа зегьы рҟны инхоз 7000-ҩык рахьтә 74-ҩык 100 шықәса ирҭысхьаз шракәыз шьақәыргылан, иахьазы ус еиԥш ақәра ду зманы инхо 16-ҩык заҵәык роуп. Иара убасгьы, иахьазы 90 шықәса ирҭысхьоу зегь реиҳа иахьынхо [[Гәдоуҭа араион]] аҟны ауп ҳәа ишьақәыргылоуп, уа ашәҟәы иҭагалоуп 171- ҩык, аҩбатәи аҭыԥ аҟны иҟоуп [[Аҟәа]] – ара инхоит 149-ҩык зықәра дуу ауаа, ахԥатәи аҭыԥ аҿы игылоуп [[Очамчыра]]. Зегьы иреиҵаны ақәра ду змоу ауаа нхоит [[Аҟәа араион]] аҟны, уа 50-ҩык роуп инхо.
Аофициалтә дыррақәа рыла, 2017 шықәсазы ауааԥсыра рира 0,4% рыла еизҳаит. Ареспублика [[Аԥсны аҳәынҭқарратә статистика аусбарҭа]] адыррақәа рыла, ақәранҵыра ду змоу 16-ҩык рахьтә 15-ҩык аҳәса роуп. Аџьазы аминистрра адыррақәа рыла, зегь реиҳа зхыҵуа хәҩык ауаа нхоит Гудоуҭеи Очамчыреи рраионқәа рҟны. Урҭ ауаа рықәра шмаҷымгьы, џьарак итәам, ршьапы иныҟәнагоит, аԥсуа чысқәа рфоит, атәым чысхкқәа ирызгагам. [[Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет]] адоцент, абиологиатә наукақәа ркандидат [[Ҭеона Каландиаԥҳа]] акыр шықәса инеиԥынкыланы ақәра ду нызҵыз ауаа ршьа ҭылҵаауеит, урҭ ршьеи зықәрабжа иахысхьо ауаа ршьеи еиҿлырԥшуеит.
Аҭҵаарақәа рылҵшәақәа иахьазы иаадырԥшыз акоуп, зықәра абжа иҭысхьоу ауааи ақәра ду змоу ауааи ршьақәа еиԥшуп уҳәар алшоит, иҷыдоу еиԥшымзаарак рымам. Абиолог лажәақәа рыла, аҭҵаара иахыжьыз реиҳараҩык актәи агәыԥ иаҵанакуа ашьа рымоуп. Ари зегь реиҳа зхыҵуа ақәра змоу ашьақәа рахь иаҵанакуеит.
Аԥсны, иара убасгьы [[адунеи]] аҟны ақәранҵыра ду змоу ауаа рхыԥхьаӡара агхара мзыз хаданы иԥхьаӡоуп урҭ рынхашьа-нҵышьа, рыфара-рыжәра аҽахьеиҭанакыз, насгьы рыԥсҭазаараҟны агәыԥжәарақәа ахьеиҳахаз агәырӷьарақәа раасҭа. Аха, ус шакәугьы, зхылҵшьҭраҟны ақәра ду нызҵыз ауаа ахьыҟоу, урҭ рхылҵшьҭрагьы ақәра ду нырҵыр алшоит. Убри ауп аген аҵакы даара иӷәӷәаны изыԥхьаӡоугьы. Иҳәатәуп даҽакгьы, аԥсуаа рыбжьара ақәра ду нызҵыз ауаа рыхшыҩ цаны ҳәа ишыҟамыз. Дара аԥсуаа рытрадициақәеи ркультуреи инырықәыршәаны, ауаажәларратәи асоциалтәи ԥсҭазаара еиҳагьы иалахәуп.
Иахьатәи аамҭазы зегь реиҳа ақәра змоу рахь иԥхьаӡоуп: [[Хәаԥ]] инхо [[Ҭина Бебиаԥҳа]], уи 112 шықәса лхыҵуеит, уи длышьҭанеиуеит Дәрыԥшь инхо, 105 шықәса зхыҵуа [[Ҭамара Гәымԥҳа]], ахԥатәи аҭыԥ аанылкылеит [[Мысра (ақыҭа)|Мысра]] инхо [[Ҭуча Жьиԥҳа]] – 104 шықәса зхыҵуа. Аԥшьбатәии ахәбатәии аҭыԥқәа рҟны иҟоуп Ҷлоу инхо [[Нелли Адлеиԥҳа]]и, [[Џьгьарда]] инхо [[Фениа Лацәышԥҳа]]и, урҭ рықәрақәа еилауҵар 207 шықәса нырҵхьеит. Игәаумҭарц залшом, раԥхьатәи ахә-ҭыԥк аанызкылаз аҳәса роуп, урҭ рахьтә ԥшьҩык лаҵарамзазы иит.<ref>{{Cite web |url=http://www.kavkazoved.info/news/2016/02/07/fenomen-dolgozhitelstva-v-abhazii-nuzhdaetsja-v-dalnejshem-izuchenii.html |title=ФЕНОМЕН ДОЛГОЖИТЕЛЬСТВА В АБХАЗИИ НУЖДАЕТСЯ В ДАЛЬНЕЙШЕМ ИЗУЧЕНИИ |date=2016-02-07 |website=kavkazoved.info |language=ru}}</ref>
==Ахархәара змоу алитература==
* П. Гарб – Долгожители, Москва — "Прогресс" — 1986. [http://apsnyteka.org/2090-garb_p_dolgozhiteli_1986.html]
* С. Бенет – Abkhasians: the long-living people of the Caucasus / Абхазы: долгожители Кавказа, [[Ниу-Иорк]]: [[Холт, Раинхарт & Уинстон]], 1974. ад. 112. {{ISBN|0-03-088040-8}} [http://apsnyteka.org/3518-Benet_S_Abkhazians_The_long-living_people_of_the_Caucasus_1974_angl.html]
* Ш. Д. Инал-иԥа, В. И. Козлов – Среди долгожителей Абхазии, "Академия наук Грузинской ССР - Абхазский институт языка, литературы и истории им. Д. И. Гулиа АН Грузинской ССР" – 1987. [https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/286085/1/Sredi_Dolgodjitelei_Abxazii.pdf]
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
[[Акатегориа:Аԥсуаа]]
0aqgmbufdavqn00xe6w9qe21mgh6tla
Карибтәи акризис
0
37723
175044
173875
2026-10-12T23:34:46Z
Fraxinus.cs
8381
+ 28 категориақәа [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175044
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:John_Kennedy,_Nikita_Khrushchev_1961.jpg|мини|Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Джон Кеннедии СССР амаӡаныҟәгаҩ хада Никита Хрушьиови]]
'''Карибтәи акризис''' – ари ҭоурыхтә терминуп, иара иаанаго акыр иуадаҩу аполитикатә, адипломатиатә, арратә еиҿагылара ауп, октиабр мза 1962 шықәсазы Асовет Еидгылеи Еиду Америкатәи Аштатқәеи рыбжьара иҟаз аҭагылазаашьа ҷыдақәа аазырԥшуа. Уи зыхҟьаз СССР арбџьармчқәа рырхәҭақәа, атехникеи абџьари, аиадертә бџьаргьы налаҵаны, маӡала Кубаҟа рнагареи рышьақәыргылареи ауп.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/2046816 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2023-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230104003439/https://bigenc.ru/domestic_history/text/2046816 |url-status=dead }}</ref>
== Карибтәи акризис ==
''Сара исыздырам, ахԥатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалар иарбан бџьару усҟан ахархәара зыҭахо, аха аԥшьбатәи – ахаҳәқәеи алабақәеи рыла акәхоит.'' (Альберт Еинштеин).
«Карибтәи акризис» ҳәа изышьҭоу ари зегь реиҳа иуадаҩыз политикатә конфликтуп СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи рыбжьара аибашьра хьшәашәа анцоз аамҭазы.
Усҟан ахҭысқәа зегьы убас имҩаԥысуан, иалагарц алшон ахԥатәи адунеизегьтәи аибашьра Еиду Америкатәи Аштатқәеи НАТО-и ганкахьала, даҽа ганкахьала СССР-и, насгьы Варшаватәи еиқәшаҳаҭу атәылақәеи рыбжьара. Усҟантәи аамҭазы аконфликт зыбжьаз аҩганкгьы аиадертә бџьар рыман аҟнытә, ахҭысқәа рыҿиашьа адраматә ҵыхәтәа аиурц алшон. Анцәа иҟынтә, арҭ атәылақәа усҟантәи раԥхьагылацәа: Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Джон Кеннедии СССР амаӡаныҟәгаҩ хада Никита Хрушьиови акыр аҟәыӷара аадырԥшит, еиқәышаҳаҭрак иазнеины аконфликт аҿиара аанкыларазы.<ref>https://histrf.ru/lenta-vremeni/event/view/karibskii-krizis</ref>
Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра анеилга ашьҭахь адунеи зегьы ҩ-лагеркны аҽашеит уҳәар алшоит: акапиталисттә Еиду Америкатәи Аштатқәеи, Мраҭашәаратәи Европеи зхагылази, асоциалисттә СССР-и Мрагыларатәи Европеи зхадараҿы иҟази (анаҩс урҭ ирыцлеит Китаи, Виетнам, Ҩадатәи Кореиа) ҳәа. Ҩ-лагерк рыбжьара иалагеит - «Аибашьра хьшәашәа» ҳәа зыхьӡырҵаз бџьарла аҽеиқәыршәара, аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа рзы аицлабра, акосмос анапахьы аагара уҳәа уб. иҵ.
Абра иҳәатәуп «аибашьра хьшәашәа» адунеи атәылақәак рҟны зынӡагьы ишыхьшәашәамыз иаҳҳәозар: Кореиатәи аибашьра – 1950–1953 шш., Виетнамтәи аибашьра – 1960–1970 шш. аха арҭ еиҳа локалтә еибашьрақәан.
Америкатәи аконтитнент аҟны асоциалисттә лагер иаҭыԥны иҟалеит Куба. 1959 шықәсазы, Кубатәи ареволиуциа аҭыԥантәи амчрақәа ирзырхаз ашьҭахь, уи дахагылеит адиктатор Фидель Кастро, иара иоуп иагьрылазҳәо «акоммунизм аргыларазы» акурс. Куба СССР иаҩызахеит, насгьы раԥхьатәи коммунисттә ҳәынҭқаррахеит «аокеан егьи аганахь». Акоммунисттә Куба аҟазаара америкаа даара иаргәамҵуан, ҭаха рнаҭомызт, уи ҭыԥла Еиду Америкатәи Аштатқәа иахьырзааигәаз мацаразгьы.<ref>{{Cite web |url=https://www.postkomsg.com/history/226350/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2021-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024224223/https://postkomsg.com/history/226350/ |url-status=dead }}</ref>
Америкаа ашәарҭара рхырхырц азы, 1960 шықәсазы, Ҭырқәтәыла аракетатә база аԥырҵоит. Ари абаза аҟны ишьақәыргылан аиадертә арратә хқәа змаз аракетақәа, арҭ аракетақәа Москванӡа инаӡар рылшон, ахԥатәи аибашьра ианналага аамҭазгьы, Москва аиадертә шәарҭара ӷәӷәа иҭагылон. Убри аҟынтә Асоветтә напхгара ирыӡбоит, ас еиԥш аҭагылазаашьа ҭакда иааныжьтәым ҳәа, уи аҭакс иӡбан Куба аиадертә шьақәгылақәа рықәыргылара, урҭ аконфликт аамҭазы Еиду Америкатәи Аштатқәа рықәгара иазырхахон.
Абра иҳәатәуп, Куба асоветтә аиадертә ракетақәа рықәыргылара маӡала ишыҟаҵаз. Убас ҽнак, амра каахха ианыԥхоз, америкаа анааԥш рааҵраҿы, Куба аҵакырадгьыл аҟны игәарҭеит дара рахь ирхаз асоветтә иадертә ракетақәа. Убри аҽны инаркны иалагеит «Карибтәи акризисгьы».<ref>https://obrazovaka.ru/istoriya/karibskiy-krizis-1962-goda-kratko.html</ref>
Акризис зыхҟьаз амзызқәа:
#Еиду Америкатәи Аштатқәеи СССР-и бџьарла аҽеиқәыршәара ахыццакра;
#СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи рыбжьара аполитикатә хырхарҭа аҿы аиҿаргылара;
#Аидеологиатә конфликтқәа;
#СССР егьырҭ атәылақәа ирзыҟанаҵоз ацхыраара;
#Кубатәи ареволиуциа 1959 шықәсазы;<ref>https://rosuchebnik.ru/material/karibskiy-krizis-1962-goda-na-grani-mirovoy-katastrofy/</ref>
===Еиду Америкатәи Аштатқәеи СССР-и бџьарла рҽеиқәыршәара===
Ари амзыз атәы хыхьгьы иҳәан. Аха, иазгәаҭатәуп арҭ аҩҳәынҭқаррак инеиҭак-ааиҭакны аԥхьагылара шрымаз, уи мзыз хадангьы ишыҟаз. СССР акәзар, ааглыхра даара аҿиара аман атәылахьчара ахырхарҭаҟны, атәыла арыцҳаратә ҭагылазаашьа ишҭанаргылазгьы, избанзар уи ахырхарҭаҟны аус зуаз ауаа рџьабаа цәгьан, рџьатә ҭагылазаашьақәа ҽеимызт. Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны акәзар, аҭагылазаашьа, маҷк акәзаргьы, еиӷьын.
===СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи рыбжьара аполитикатә хырхарҭа аҿы аиҿаргылара===
Ари ақәԥара мҩаԥысуан аполитикатә хырхарҭа аҿы. Адунеи аҟны идууз ҩ-ҳәынҭқаррак аԥхьагылара иазықәԥон. Уи иахҟьеит 1961 шықәсазы Еиду Америкатәи Аштатқәа рракетақәа Ҭырқәтәыла рышьақәыргылара. Аракетақәа рхы рхан Асовет Еидгыла аганахь. Иазгәаҭатәуп, арҭ аракетақәа рхархәара адунеи зегьы аҟны аԥсҭазаара ықәнагарц шалшоз, убри аҟара иӷәӷәан урҭ рымч. СССР ари аҭак ҟамҵашьа амамызт аҟынтә, 1962 шықәсазы аоперациа «Анадырь» аан, асоветтә ракетақәа Куба ишьақәыргылан. Абри ашьҭахь, Еиду Америкатәи Аштатқәа акарантин аларгалоит, уи ззырхаз Кубаҟа абџьар анагара зынӡа аанкылара акәын. Убри аан Куба зегьы бџьарда иаанхеит уҳәар алшоит.<ref>https://militaryarms.ru/voennye-konflikty/karibskij-krizis/</ref>
===Аидеологиатә конфликтқәа===
СССР анапхгара хықәкыс ирыман асоциалисттә идеологиа адунеи зегьы аҟны аларҵәара. Ари аидеологиа ааигәатәи азиа атәылақәа рҟны иаларҵәан, иара убасгьы Ладатәи Америка аҳәынҭқаррақәа рҟынгьы. Еиду Америкатәи Аштатқәа ари аидеологиа аларҵәара иаҿагылон, избанзар аԥхьагылара аҭыԥ аанкыло, дара рдемократиеи акзаара аидеиеи аларҵәара иашьҭан. Аҩҳәынҭқарракгьы аидеологиатә қәԥарақәа рҟны аихьӡарақәа ахьроузгьы ыҟоуп.
===СССР егьырҭ атәылақәа ирзыҟанаҵоз ацхыраара===
СССР хәыдаԥсадатәи ацхыраара рзыҟанаҵон акыр арыцҳаратә ҭагылазаашьа змаз атәылақәа. Арҭ атәылақәа реиҳарак ахьыҟаз Африка ауп, даҽакала иуҳәозар, Асовет Еидгыла африкатәи аконтинент зегьы ацхыраара азыҟанаҵон. Ас еиԥш аҭагылазаашьа Еиду Америкатәи Аштатқәа рнапхгара, ҳәарада, иргәаԥхомызт. Убри анаҩсгьы, СССР латинтәи америкатәи аҳәынҭқаррақәа ирыцхраауан, убри аҟынтә, СССР егьырҭ атәылақәа рҟны иамаз анырра Еиду Америкатәи Аштатқәа рҳәаақәа рҟынӡа инаӡо иалагеит.
===Кубатәи ареволиуциа 1959 шықәсазы===
Кубатәи ареволиуциа даҽа мзызхеит Карибтәи акризис алагаразы. Ареволиуциа аҟны аиааира згаз Фидель Кастро СССР аиҳабыра рҿы аизыҟазаашьа бзиақәа шьақәыргыланы иман, Еиду Америкатәи Аштатқәа ас еиԥш аизыҟазаашьа иаҿагылон, избанзар, зегь раԥхьаӡа иргыланы, Куба аҵакырадгьыл Еиду Америкатәи Аштатқәа ирзааигәан. Фидель Кастро Куба америкаа рнырхара даҿагылон. Кубеи СССР-и рыбжьара ахәаахәҭратә еимадарақәа шьақәыргылан, убри аан, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟынтәи Куба ашҟа анефт анагара аанкылан. Анефть СССР- нтәи мшынла акәын ишроуаз. Еиду Америкатәи Аштатқәа рзы ари аҭагылазаашьа даара ифеидамызт, аполитикатәгьы аекономикатәгьы гәаанагарақәа рыла.<ref>{{Cite web |url=https://doblest.club/konflikty/209-karibskij-krizis-prichiny-hronologiya-razreshenie-itogi |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2022-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814004037/https://doblest.club/konflikty/209-karibskij-krizis-prichiny-hronologiya-razreshenie-itogi |url-status=dead }}</ref>
== Карибтәи акризис ахҭысқәа ==
Октиабр 14, 1962 шықәсазы ЦРУ аналитикцәа Куба ирыԥшаауеит асоветтә иадертә ракетақәа. Абри ашьҭахь, Пентагон иаразнак иалагоит ари ашәарҭара аҭак аҟаҵара. Аӡәырҩы аинралцәа Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Джон Кеннеди идыргалон Куба абомбақәа рыла алахысра, насгьы адесанттә арратә операциа алагара. Аха ас еиԥш аусқәа Еиду Америкатәи Аштатқәа Куба, иара убасгьы, Асоветтә Социалисттә Республикеи рганахь ала агрессорны иаанарԥшуан. Убри аҟынтә убас еиԥш аӡбамҭа рыдыркылеит, арратә операциа амҩаԥгара ахаҭыԥан, Куба акәшамыкәша, 500 амшынтә миль иахьаҵанакуа карантинтә зонаны рылаҳәара, насгьы дгьылбжьахак аҟынтә даҽа дгьылжьахак ахь анеиааира аблокада азура. Убри аан, иара убасгьы, Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аилатәара аҟны Еиду Америкатәи Аштатқәа СССР ахара адырҵеит имҩаԥыргоз аусқәа ахьымаӡаз азы, аҳәамҭагьы ҟарҵеит ари аконфликт иарбанызаалакгьы аҿиашьа иоууа ишазыхиоу азы. НАТО-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи рырхәҭақәа иҳараку азыҟаҵарахь ииаган. Адунеи зегьы аԥсы ӡаны ари аконфликт аҿиашьа иашьклаԥшуан.
Адипломатиатә еиҿцәажәарақәа мчыбжьык имҩаԥысуан. Хрушьиови Кеннедии акыр ажәақәа еимырдеит. Уи иалҵшәахеит аҩганк аиқәышаҳаҭреи акомпромисси рзааира: СССР аиадертә ракетақәа Кубантәи иқәнагеит, насгьы, Еиду Америкатәи Аштатқәа адгьылбжьаха ақәлара азы иҟарҵоз аусқәа ааннакылоит, иара убасгьы, адгьылбжьаха аҟынтәи иахырхуеит амшынтә блокада, Ҭырқәтәылантәигьы аракетақәа ықәыргоит.
Карибтәи акризис алагара атәы уҳәозар, уи иамшны иԥхьаӡоуп жьҭаара 14, 1962 шықәса, иагьхыркәшан октиабр 28, 1962 шықәсазы, даҽакала иуҳәозар, Карибтәи акризис цон ҩымчыбжьа. Аха ари ҩымчыбжьа иалагӡаны, адунеи даҽазны еиԥшымкәа аиадретә еибашьра алагара даара иазааигәан.<ref>https://usamagazine.ru/karibskij-krizis/</ref>
== Карибтәи акризис алҵшәақәа ==
'''1. СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи рхаҭарнакцәа акомпромисс иазааит.''' Еиду Америкатәи Аштатқәеи СССР-и рыбжьара аиқәышаҳаҭра шьақәыргылан, уи инақәыршәаны, Куба акарантин аԥыхын, уаантәи аракетақәа алыргон, Еиду Америкатәи Аштатқәа рахь ирханы игылаз. Ҭырқәтәылантәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рракетақәа ралгара азҵаара акәзар, макьаназ аԥхьаҟатәи ԥеиԥшк аҳасаб ала иахәаԥшуан.<ref>http://intjournal.ru/posledstviya-i-uroki-karibskogo-krizisa/</ref>
'''2. Еиду Америкатәи Аштатқәеи СССР-и рҳәынҭқаррақәа рхаҭарнакцәа рахьтә имцыркыз рцәырҵра'''. Аҩҳәынҭқарра дук реиҳабырақәа рҟны иҟан убас еиԥш ауаа, ари аконфликт ахьынӡаҟаз аиҳа ацҵара згәы иазыҳәоз, иҟаз аҭагылазаашьа згәаԥхоз, избанзар дара ари аҭагылазаашьа аԥара алаҟарҵон. Убри аҟынтә, акризистә ҭагылазаашьа аӡбара ргәы иахәомызт. Ишазгәаҭоу ала, абас еиԥш иҟаз ауаа рчарҳәара ауп Джордж Кеннеди ишьреи, Никита Сергеи-иԥа Хрушьиов иҭыԥ аҟынтә иахҳәареи зыбзороу.
'''3. Аҭелтә цәаҳәақәа рышьақәыргылара'''. Аконфликт аныӡбаха ашьҭахь Еиду Америкатәи Аштатқәеи СССР-и рыбжьара аҭелтә еимадара шьақәыргылан, уи аамҭазы ателеграф ахархәара уи аҟара иманшәаламызт аҟынтә, аҩҳәынҭқаррак рхадацәа, ҭагылазаашьа ҷыдак аҭыԥ анамаз аамҭазы иаарласны еицәажәартә еиԥш аҭагылазаашьа аԥҵан.
'''4. Иалаӡыз рхыԥхьаӡара'''. Акризис анеиқәтәа ашьҭахь, уиаан иҭахаз ауаа рхыԥхьаӡаразы дырра ҳәа акагьы ҟаҵамызт, избанзар СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи рзы қьар ҳәа акагьы амамызт. Аха, 2017 шықәсазы ираргаман адокументқәа, урҭ инарықәыршәаны Карибтәи акризис аан иҭахаз Асовет Еидгыла атәылауаа рхыԥхьаӡара 64- ҩык ыҟан.
'''5. Аибашьраҿагыларатә ҵысра'''. Акризис ашьҭахь, акыр адунеи атәылақәа рҟны ирылагеит аибашьра - ҿагыларатә ҵысрақәа, убри аҟынтә, СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи рнапы злакыз бџьарла аиқәыршәаразы аусқәа ԥкын, аха зынӡа иаанкыламызт. Аиадертә бомба аԥҵаҩы Академик Сахаровгьы дықәгылон бџьарла аиқәыршәара аус аанкылазарц, ас еиԥш аусмҩаԥгатәқәа хнырҳәышьа змам арыцҳарақәа ахылҿиаар алшоит ҳәа иҳәон.
'''6. Ақәԥара аанкылара'''. Бџьарла аиқәыршәаразы аусқәа аҩбатәи аҭыԥ ахь инаскьеит, аха убри аамҭаз СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи ззықәԥоз ишазықәԥоз иаанхеит, ари ақәԥара анаукатә хырхарҭа аиуит, уи еиҳарак иззырхаз акосмос анапахьы аагара акәын. Абриак заҵәык ауп бзиарас иахылҿиааз ҩ-ҳәынҭқарра дук рықәԥара. Абарҭқәа зегьы акосмостә ааглыхра аҿиарахьы икылнагеит, ауаҩы акосмос ахь дыԥрит, насгьы Амзаҟны ауаҩы атәара илшеит.<ref>https://mgimo.ru/cuban50/228875.html</ref>
== Аҵԥыхәтәажәа ==
Карибтәи амшын абассеин аҟны аиҿагылара ари машәыршәа иҟалаз хҭысым. СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи шьаҿа-шьаҿала ари аиҿагылара иазнеит: Суецктәи 1957 шықәсазтәи акризис, Берлинтәи 1961 шықәсазтәи. Аха жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа XX ашәышықәсазтәи адраматургиа аныԥшит 1962 шықәсазтәи Карибтәи акризис.
Аԥшыхәҩы Николаи Леонов, Еиду Америкатәи Аштатқәа рмаҵзура ҷыдақәа ирҿагыланы аус зуаз, адырра злаҟаиҵаз ала, Еиду Америкатәи Аштатқәа Куба ақәлара ргәы иҭан октиабрмзазы, аха уи ахаҭыԥан аиҿагылара цәырҵит СССР абомбақәа уахь ианнанага ашьҭахь. Асоветтә ракетақәа рыдагьы, Вашингтон Кастро ирежим ықәнагаргьы алшон, аха аиадертә еибашьра ашәарҭара ауп иалзыршаз Америка агәҭакы аанкылара. Иахьазы, Москвеи Вашингтони реизыҟазаашьақәа – ари хыхь зыӡбахә ҳәоу ашьҭахьтәи конфронтациоуп, астратегиатә ҟазшьа амаӡам. Арҭ аҩганк иобиективтәу рымчқәа 1962 шықәса раахыс реиҿырԥшра даара иуадаҩуп. Гәыҩбара амамкәа иаанхоит акы: аиадертә паритет хәдықәҵара ҳаракы аҟазаара.
Насгьы, иҟоуп аилкаара, актәи ахы ҭзырҟьазаалакгьы – уи ҽшьрак ишаҩызоу аганқәа зегьы рзы, убри аҟынтә ари ахырхарҭа аҟны хыԥхьаӡара рацәала аиқәышаҳаҭрақәа анапы рыҵаҩуп. Аха, аӡәырҩы аполитологцәа ргәаанагарала, Карибтәи акризис амшқәа раан аасҭа, арратә еидыслара иахьатәи аамҭазы еиҳа ашәарҭара аҵоуп.<ref>{{Cite web |url=http://www.fullhistoria.ru/istorias-1105-1.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2024-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126124229/http://www.fullhistoria.ru/istorias-1105-1.html |url-status=dead }}</ref>
== Алкаақәа ==
Иазгәаҭатәуп Карибтәи акризис ишаҵанакуаз иҵоурам амоментқәа реиԥш иҵоуроугьы. Уи иабзоурахеит бџьарла аиқәыршәаразы аҽазышәарақәа реиԥхьбара, насгьы, аҩҳәынҭқаррак рымчқәа зегьы анаука аҿиара иахьазынархаз. Убри анаҩсгьы, иаанкылан аидеологиатә қәԥара, иара убасгьы СССР атәылауаа жәларбжьаратәи аицлабрақәеи афестивальқәеи рхы рыладырхәуан аҳәынҭқарраҿ аҳәаанырцәтәи атәылауаа аусура иргон, мамзаргьы урҭ туристцәақәак раҳасаб ала аҳәынҭқарра иаднакыло ианалага аҭагылазаашьа иҵегьы иҭышәынтәалахеит.<ref>{{Cite web |url=https://textbooks.studio/uchebnik-mejdunarodnie-otnosheniya/karibskiy-krizis-ego-mejdunarodnyie-posledstviy.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2017-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171104204059/http://textbooks.studio/uchebnik-mejdunarodnie-otnosheniya/karibskiy-krizis-ego-mejdunarodnyie-posledstviy.html |url-status=dead }}</ref>
==Алитература==
* Лавренов С. Я., Попов И. М. Карибский кризис: мир на грани катастрофы // Советский Союз в локальных войнах и конфликтах.
* Добрынин А. Ф. Сугубо доверительно. Посол в Вашингтоне при шести президентах США (1962—1986 гг.). М.: Автор, 1996.
* Кеннеди Р. 13 дней. Свидетельство о кубинском кризисе = Thirteen Days: A Memoir of the Cuban Missile Crisis. — Paris: Editions de la Seine, 1969.
* Манойлин В. И. Базирование Военно-морского флота СССР. — СПб.: Изд. «Нева», 2004.
* Микоян С. А. Анатомия Карибского кризиса. — Изд. Academia, 2006.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Карибтәи акризис| ]]
[[Акатегориа:Кубатәи ареволиуциа ахҟьаԥҟьа]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәаан аконфликтқәа]]
[[Акатегориа:1962 шықәсазы аконфликтқәа]]
[[Акатегориа:1962 шықәсазы адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан Куба аҭоурых]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан Асовет Еидгыла аҭоурых]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан Еиду Америкатәи Аштатқәа рҭоурых]]
[[Акатегориа:1962 шықәсазы Куба иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1962 шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1962 шықәсазы Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:Аблокадақәа]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәаан Куба аибашьратә ҭоурых]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла атомгәыцәтә ҭоурых]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа ратомгәыцәтә ҭоурых]]
[[Акатегориа:Фидель Кастро]]
[[Акатегориа:Никита Хрушьчов]]
[[Акатегориа:Џьон Фицџьералд Кеннеди]]
[[Акатегориа:Кубеи Асовет Еидгылеи реизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәеи Кубеи реизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәеи Асовет Еидгылеи арратә еизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:Ицәырҵит 1962 шықәсазы Куба]]
[[Акатегориа:Иӡит 1962 шықәсазы Куба]]
[[Акатегориа:1960-тәи ашықәсқәа раан Куба иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1960-тәи ашықәсқәа раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1960-тәи ашықәсқәа раан Еиду Америкатәи Аштатқәа иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟалаз аполитикатә кризисқәа]]
[[Акатегориа:Аибашьра аршәара]]
ityxpjn92f5iq2cq5lhfzs4edl5w7w6
Бродски, Иосиф Александр-иԥа
0
37724
175043
174643
2026-10-12T23:15:35Z
Fraxinus.cs
8381
викификация, оформление, источники
175043
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Иосиф Александр-иԥа Бродски
}}
'''Иосиф Александр-иԥа Бродски''' ({{lang-ru|Иосиф Бродский}}; {{date|24|5|1940}}, [[Санкт-Петербург|Ленинград]] — {{date|28|1|1996}}, [[Ниу-Иорк]], [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]]) — еицырдыруа аурыси америкатәи апоет, адраматург, аессеқәа зыҩуаз, аиҭагаҩ. 1987 шықәсазы иара адунеизегьтәи [[Нобель ипремиа]] далауреатхоит, алитература ахырхарҭала. 1996 шықәса, ажьырныҳәамза 28 рзы, Иосиф Бродски иԥсҭазаара далҵит. Иара аԥхьа Ниу-Иорктәи аԥсыжырҭаҟны анышә дамардеит, аха анаҩс иԥсыжырҭа аҭыԥ еиҭаргоит, апоет наунагӡа изқәаҭыԥ ахьыҟалаз Сан-Микельтәи аԥсыжырҭаҟны ауп. Иосиф Бродски ибаҟа [[Урыстәыла]] иргылан 2005 шықәсазы, Санкт-Петербург ақалақь аҟны.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/literature/text/1884194 |title=БРО́ДСКИЙ |access-date=2024-01-27 |archive-date=2022-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017124941/https://bigenc.ru/literature/text/1884194 |url-status=dead }}</ref>
== Ихәыҷреи иқәыԥшреи ==
Диит лаҵарамза 24, 1940 шықәсазы Ленинград, [[ауриацәа]] рҭаацәара аҟны. Иаб, Александр Бродски, аибашьра зегьы дахысит [[арратә корреспондент]]к иаҳасаб ала. Аибашьра аҟынтә даныхынҳә, 1948 шықәса инаркны Арра-мшынтә музеи афотолабораториа аҟны аусура далагоит.
1950 шықәсазы аусура аҟынтә дцоит, Асоветтә архәҭақәа ауриацәа рҟынтә ианыдрыцқьа ашьҭахь. Аусурагьы далагоит фотоҭыхҩыс, анаҩс журналистс ленинградтәи агазеҭқәа руак аҟны.<ref>{{Cite web |url=https://lit-helper.com/p_Detstvo_i_yunost-_Brodskogo_I_A |title=Детство и юность Бродского И.А. |access-date=2024-01-27 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127152055/https://lit-helper.com/p_Detstvo_i_yunost-_Brodskogo_I_A |url-status=dead }}</ref>
Иосиф иан, Мариа Вольперт, занааҭла дҳасабеилыргаҩын. Иосиф иан лаҳәшьа – Дора Мольперт, БДТ аҟны дактрисан, иара убраҟагьы аус луан. Иосиф ихәыҷра зегьы аибашьра, аблокада, аибашьрашьҭахьтәи арыцҳара, абацәа рыҟамзаара аамҭа иақәшәеит. Аблокадатә ӡынра ашьҭахь, 1942 шықәсазы, иан лыҷкәын длыманы [[Череповец]]ҟа евакуациа дцоит. Рыҩныҟа игьежьуеит 1944 шықәсазы, Иосиф ашкол ахь дцеит хышықәса ааҵуаны. Быжьшықәса ашкол аҟны аҵара зҵоз Иосиф, ари аамҭа иалагӡаны ԥшь-школк иԥсахит, урҭ рҟны аамҭа рацәа даанхомызт. Абыжьбатәи акласс ашьҭахь, иара амшынтә ҵараиурҭахь идокументқәа алаиҵеит, аха дрыдрымкылеит. 1955 шықәсазы, Иосиф 15 шықәса заҵәык ракәын ихыҵуаз, аха ашкол аанижьуеит, аабатәи акласс ахь ииасраны иҟаз аҷкәын азауад «Арсенал» ахь усура дцоит, ара афрезировшьик изанааҭ ала аҵара иҽазикуеит. Ас еиԥш аӡбамҭа иара идикылоит ашкол аҟны имаз ауадаҩрақәа ирыхҟьаны, насгьы иҭаацәа зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз ацхыраара рыҭара хықәкыс иҟаҵаны. Уаҟа агәаҳәара иоуит мҩаԥгаҩыс аҵара иҵарц, аха уигьы изамуит. Анаҩс, Иосиф амедицина дагәыланахалоит, уи азын иара аморг аҟны аусура далагеит, аха иаарласны игәы ахшәоит. Иара убасгьы инысмҩа аҟны алашарбага аҟны ус шиуаз азгәаҭоуп.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=37sh0RWB0cg&t=38s Бродский не поэт (полная версия HD)]. [[YouTube]]. {{date|25|12|2017}}.</ref>
Азанааҭқәа рҽырыԥсахуан, аха Бродски изыҟазаашьа шыҟац иаанхон. Иара бзиа ибон ашәҟәқәа рыԥхьара, иааибоз ашәҟәқәа зегьы дрыԥхьон уҳәар алшоит. Даара бзиа ибон ажәеинраалақәа, афилософиа иазкыз атрактатқәа. Иара даара иҽазҵәылхны атәым бызшәақәа рҵара далагоит, зынгьы иӡбоит, ҳаирпланк ӡаны СССР-тәи абналаразы, ари аус иҩызцәагьы адиԥхьалоит. Аха арҭқәа баша гәазыҳәарақәан, урҭ аԥсҭазаара иаларҵәамызт.<ref>https://brodskiy.su/biografiya/</ref>
== Алитература аҟны ==
Иосиф Бродски иҿцәажәарақәа раан еснагь иҳәон, раԥхьатәи иажәеинраалақәа шиҩыз жәаа шықәса анихыҵуаз. Аха ажурналистцәа аиашаҵәҟьа ҭырымҵаар рымуит, урҭ ирыԥшааит жәаа ихыҵаанӡатәи иаԥҵамҭақәа. Иара икалам иҵыҵит апоемақәа «Памятник Пушкину», «Рождественский романс», «От окраины к центру». Бродски даара бзиа ибон О. Мандельштам, М. Цветаева, Б. Пастернак, А. Ахматова реиԥш иҟаз раԥҵамҭақәа, уи Бродски иҩышьа астильгьы даараӡа ианыԥшит, анырра ӷәӷәагьы анаҭеит.
1961 шықәса рзын убас еиԥш иҟалеит Иосиф Бродскии Анна Ахматовеи еибадырыртә еиԥш. Еицырдыруаз апоетесса апоет қәыԥш Иосиф Бродски даара аҟазара илоуп ҳәа илыԥхьаӡон, уи иаԥхьаҟа аԥеиԥш бзиа шизыԥшыз азгәалҭон, излалылшоз алагьы дицхраауан. Иосиф иакәзар, Анна Ахматова лҟазара мацара акәмызт бзиа иибоз, уи уаҩык иаҳасаб ала даара длызгәдуун.<ref>https://modernlib.net/books/volkov_solomon/dialogi_s_iosifom_brodskim/read/</ref>
Асовет Еиҳабыра даара ргәы иамыхәаз, Бродски раԥхьатәи иажәеинраала иахьӡын «Пилигримы», иагьҭыҵит иара 1958 шықәсазы. Уи инашьҭарххны иҩын даҽа жәеинраалакгьы – «Одиночество». Уа апоет ихәыцрақәа зызкыз иара иԥсҭазаараҟны ихҭысуази аԥхьаҟатәи иԥеиԥши ракәын, иҿаԥхьа акьыԥхьырҭақәа ашәқәа анадыркуаз аамҭазы.
1960 шықәса февраль мзазы Иосиф Бродски днарыԥхьоит ленинградтәи «Апоетцәа ртурнир» ашҟа. Уи асцена аҟынтә даԥхьоит ажәеинраала «Еврейское кладбище», ари аԥҵамҭа даара аҭыӡшәа ӷәӷәа ахылҿиааит алитературадырҩцәеи ауаажәларреи рыбжьара. 1963 шықәсазы агазеҭ «Вечерний Ленинград» астатиа акьыԥхьуеит, уа Бродски ахара идырҵоит иԥсҭазаашьазы.
Иара убри астатиа аҟны иааган апоема «Шествие» ахәҭақәаки, егьырҭ иҩымҭақәа рыԥҵәахақәеи. Астатиа ҩын Иосиф Бродски атәым дгьыл бзиа ибозшәа, убри аан, иара ихатә тәыла аҳәынҵәа ақәиҭозшәа азгәаҭаны. Абри анаҩс иагьалагоит апоет иқәцарақәа, иаамырбрақәа аинстанциақәа зегьы рҟынтә.<ref>{{Cite web |url=https://biographe.ru/znamenitosti/iosif-brodskiy/ |title=Иосиф Бродский — биография |access-date=2024-01-27 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127153557/https://biographe.ru/znamenitosti/iosif-brodskiy/ |url-status=dead }}</ref>
1964 шықәса алагамҭаз иара убри агазеҭ асалам шәҟәқәа акьыԥхьит, аредакциаҟны ишазгәарҭоз ала, урҭ агәынамӡара аазырԥшуаз атәылауаа ирҩыз ракәын, дара Бродски иахьырхәра дҵаны иқәдыргылон. Мызки бжаки ааҵхьаны – жәабранмза 13, 1964 шықәсазы Бродски дырбаандаҩын, аус ахьимуаз азы ахара идҵаны. Мышкы ааҵхьан, Иосиф Бродски изцәырҵыз агәыхь иахҟьаны абахҭаҟны иԥсҭазаара далҵырц акааигымхеит. Апоет усҟантәи иҭагылазаашьа иажәеинраалақәа - «Здравствуй, мое старение», «Что сказать мне о жизни?» ирныԥшит. Апоет даара иуадаҩны ихигон иганахь ала ирыдыркылоз аусмҩаԥгатәқәа. Иара убасгьы, иара ихатәы ԥсҭазаараҿгьы аиҭакрақәа ҟалеит, бзиа иибоз Марина Басманова даанлыжьуеит. Абарҭқәа зегьы ззеиқәылаз Бродски иҽишьырцгьы далагоит, аха деиқәхеит.<ref>https://rg.ru/2009/10/02/brodskij.html</ref>
1970 шықәсазы Иосиф Бродски «Не выходи из комнаты» захьӡыз ажәеинраала иҩуеит, уа иара игәҭахәыцрақәа, асовет уаҩы ауаажәларра аҟны иҭыԥ иадҳәалаз дрылацәажәоит.
Апоет иқәымчрақәа, ишьҭазаарақәа аҭыԥ рыман 1972 шықәса ааԥынранӡа. Анаҩс, иара идыргалоит аамҭа кьаҿк (мамзаргьы еснагь) аԥсихиатриатә клиника аҟны дышьҭаларц, мамзаргьы атәыла далҵны дцарц. Уаанӡа Бродски «ахагацәа рыҩны» аҟны аҟазааразы акыр аԥышәа иоухьан, иагьиҳәон уа абахҭаҟны аасҭа ишеицәоу. Убри аҟынтә Иосиф Бродски аемиграциа дақәшаҳаҭхоит. 1977 шықәсазы иара [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рахь дцоит, иаарласнгьы ари аҳәынҭқарра датәылауаҩхоит.
Аҳәаанырцәҟа дцаанӡа Иосиф Бродски илшоз зегьы ҟаиҵеит аҳәынҭқарра анапхгара иԥсадгьыл аҟны даанхартә еиԥш азин ирҭаразы. Ашәҟәы изиҩуеит усҟантәи амаӡаныҟәгаҩ Хада [[Брежнев, Леонид Илиа-иԥа|Леонид Брежнев]], еиҭагаҩык иаҳасаб ала атәылаҿы даанижьырц азы. Аха иара ишәҟәы ҭакда иаанхеит.
Бродски далахәын [[Лондон]] имҩаԥысыз Жәларбжьаратәи апоезиатә фестиваль. Иара аурыс литература аҭоурыхи апоезиеи рырҵаҩыс дыҟан америкатәи ауниверситетқәа хԥа рҟны. Уи иаразнак дыргоит раԥхьа [[Мичигантәи ауниверситет|Мичигантәи]], анаҩс [[Колумбиатәи ауниверситет|Колумбиатәи]], [[Ниу-Иорктәи ауниверситет]]қәа рҟны. Убриаан аҩрагьы даҟәымҵит. Иосиф Бродски аессе авторс дҟалоит, урҭ зегьы англыз бызшәала иҭрыжьуан. 1986 шықәсазы апоет ажәеинраалақәа реизга ҭижьит, уи «Меньше единицы» ахьӡын, шықәсык ааҵхьаны алитература ахырхарҭала адунеизегьтәи [[Нобель ипремиа]] далауреатхеит.<ref>{{Cite web |url=https://www.culture.ru/persons/2115/iosif-brodskii |title=Иосиф Бродский |access-date=2024-01-27 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127152053/https://www.culture.ru/persons/2115/iosif-brodskii |url-status=dead }}</ref>
1985 шықәса инаркны 1989 шықәсанӡа Иосиф ажәеинраалақәа «Представление» «Памяти отца» иҩуеит, иара убасгьы аессе «Полторы комнаты». Арҭ апоезиатә цәаҳәақәеи апрозеи иара иҩныҵҟатәи идоуҳатә хьаа зегьы рныԥшуеит, уи зыдҳәалаз иԥсадгьыл ахь ахынҳәра азин ахьимамыз ауп, иара иҭаацәа рыжраҵәҟьа азингьы имоуит. Аиҭашьақәыргылара аамҭақәа ианрылага Иосиф Бродски иахь Асовет Еидгыла азыҟазаашьа шьаҭанкыла аҽаԥсахит. Акыр ажурналқәеи агазеҭқәеи рҟны иркьыԥхьуа иалагеит иара иажәеинраалақәа. 1990-тәи ашықәсқәа рзы иҭыҵуа иалагеит иажәеинраалақәа реизгақәа. Насгьы, Иосиф ааԥхьара ирҭо далагеит Урыстәылаҟа нхара ҳәа даарц азы, аха иара уи ақәшаҳаҭхара дахыццакуамызт, иҭахымызт ажурналистцәа рықәшәара, иӡбахә рҳәо аҟаҵара. Усҟантәи аамҭазтәи иара иҩныҵҟатәи игәҭахәыцрақәа иҩымҭақәа «Письмо в оазис» «Итака» рҟны ианыԥшит.<ref name="dupa07279">https://nacion.ru/477597a-iosif-brodskiy-biografiya-i-tvorchestvo</ref>
== Бродски ихатәы ԥсҭазаара ==
Иосиф Бродски раԥхьаӡа абзиабара изцәырҵит 1962 шықәсазы. Иара даара бзиа дибоит асахьаҭыхҩы Марина Басманова. Анаҩс акраамҭа уи длеиҽырбон, абри ашьҭахь ауп аҭаацәара анаԥырҵа. 1968 шықәса рзы дара дрыхшоит аԥа Андреи, аха ари аҭагылазаашьа аҭаацәара ӷәӷәаӡа иҟанамҵеит. Ахәыҷы дшааизҵәҟьа еилыҵит уҳәар алшоит.
1990-тәи ашықәсқәа раан, Бродски ихатәы ԥсҭазаара аҟны дцәырҵуеит Мариа Соцциани, [[Италиа]]тәи аристократка. Лара лыбжа аурысын, лан лганахьала лҭынхацәа Урыстәыла инхон. Дара убри ашықәсазы еибагоит, 1993 шықәсазы Иосиф Бродски аҩынтә раан дабхоит. Усҟан иара диоуеит аԥҳа Анна, аха уи лызҳашьа апоет ибартә еиԥш изыҟамлеит.<ref>https://24smi.org/celebrity/3079-iosif-brodskii.html</ref>
Зегьы ирдыруеит Бродски аҭаҭын ахара даара дшазгагаз. Иара игәы даара иуашәшәыран, ԥшьынтә аԥҟарақәа ихигахьан, аха аҭаҭын ахара мап изацәымкит. Иосиф Бродски, иара убасгьы, ацыгәқәа даара бзиа ибон. Дара рыԥшӡара, рынеиааишьа даара дазҿлымҳан, игәаԥхон. Иҟоуп имаҷымкәан афотосахьақәа Бродски ацыгәқәа иҽахьрыцҭихуаз.
Бродски акыр адгылара рзыҟаиҵон Михаил Боиарышникови Роман Каплани Ниу-Иорк ақьафурҭа аартра азҵаараҟны. Аҵыхәтәангьы апоет ибзоурала уи аартын, хьӡысгьы иаиуит «Аурыс самовар». Иосиф ипремиа аҟынтәи аԥарақәа рыхәҭак ари ақьафурҭа аартра иазоуижьит. Ари ахыбра «аурыс Ниу-Иорк» ҳәа изышьҭаз, даара ауаа зҭаауаз ҭыԥны иҟалеит.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-iosif-brodskiy.html</ref>
== Бродски иԥсра ==
Адиагноз – астенокардиа – апоет аҳақьымцәа СССР даныҟаз изықәдыргылахьан. 1978 шықәсазы иара аоперациа изуын америкатәи аклиникақәа руак аҟны, уи ашьҭахь Асовет Еидгылахь ашәҟәы идәықәҵаз, аҟны аҳәара ҟаҵан Бродски иҭаацәа аҳәаанырцәҟа ргаразы азин ҟарҵарц. Иосиф Бродски иҭаацәагьы рнапқәа еиқәҵаны итәамызт. Дара жәаҩантә аҳәара ҟарҵахьан аҳәаанырцәҟа ицаразы азин рырҭарц, аха еснагь мап рцәыркуан.
1964–1994 шықәсқәа раан Иосиф ԥшьынтә ахәышәтәырҭа дҭашәахьан аинфаркт иманы, иҭаацәагьы уаҳа изымбеит. Иан лыԥсҭазаара далҵит 1983 шықәсазы, шықәсык ааҵхьаны иабгьы иԥсҭазаара далҵуеит. СССР анапхгара Иосиф иҭаацәа анышә иамаидаразы азингьы ирымҭеит. Абарҭқәа, жәаҳәарада, Бродски игәабзиара даара ианыԥшит.<ref name="dupa07279"/>
1996 шықәса, ажьырныҳәамза 27 ахәылбыҽха Иосиф Бродски ииҭахыз зегьы ишәыра иҭаҵаны, иуадахь днеит маҷк аус иуразы. Адырҩаҽны ашьыжь иара иуадаҟны дыԥсны дшышьҭаз иԥҳәыс длыԥшааит. Уи иԥсра зыхҟьаз ҳәа аҳақьымцәа ишьақәдыргылаз агәыхь ауп. Бродски иԥсра ҩымчыбжьа шагыз, Ниу-Иорктәи аԥсыжырҭаҟны аҭыԥ ааихәеит, ажәагьы иҩит уа дыржырц азы. Иара иҟаиҵаз аҵыхәтәантәи аҳәарагьы нагӡан. Шықәсыки бжаки ааҵхьаны, рашәарамза 1997 шықәсазы иԥсыбаҩ еиҭаганы, Венециаҟа иганы анышә иамардоит. Апоет наунагӡатәи изқәаҭыԥ ҟалеит Сан-Микельтәи аԥсыжырҭаҟны.
Иосиф Бродски ибаҟа Урыстәыла иргылан 2005 шықәсазы, Санкт- Петербург.<ref>https://spravochnick.ru/literatura/russkaya_literatura</ref>
== Аинтерес зҵоу афактқәа Бродски иԥсҭазаара аҟынтә ==
Иосиф Бродски диит 1940 шықәсазы. Ҭагалан 1941 шықәсазы [[Анемеццәа|анемец]] архәҭақәа Ленинград амацәаз иҭаркит. Ара есҽны ауаа амлакреи, ачымазарақәеи, ахьҭакреи ирыхҟьаны рыԥсҭазаара иалҵуан, урҭ рхыԥхьаӡара ԥшь-нызқьҩык рҟынӡа инаӡон ҽнак. Бродски иан илылшеит абри аамҭа еиқәаҵәақәа рзы лхәыҷы иԥсҭазаара аиқәырхара.
Бродски аҵара рацәак дашьҭамызт, иуҳәар ауеит зынӡагьы аҵара иҵомызт, изҵозгьы дырԥырхаган ҳәа. Арҵаҩцәа иазгәарҭон иара аҵара шилшоз, аха дшаашьоз.
Бродски ажәеинраалақәа рыҩра далагеит жәаа шықәса анихыҵуаз, аха иҩымҭақәа ркьыԥхьра иахыццакуамызт, иара иоуп аурысшәахь еиҭазгаз агәыԥ [[The Beatles]] инанагӡоз, еицырдыруа ашәа «Yellow Submarine» – «Желтая субмарина».<ref>{{Cite web |url=https://100-faktov.ru/iosif-brodskii/ |title=30 фактов об Иосифе Бродском с его слов или по рассказам друзей |access-date=2024-01-27 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127152055/https://100-faktov.ru/iosif-brodskii/ |url-status=dead }}</ref>
Бродски иҩымҭақәа ркьыԥхьразы даҽа мҩак алихит, иара ажурнал аҟны ианиҵеит ахәыҷқәа ирзикыз ажәеинраалақәа. Бродски раԥхьатәи иаԥҵамҭа «Баллада о маленьком буксире» кьыԥхьын 1961 шықәсазы.
Бродски хаҭала иԥишәеит аԥсихиатриатә хәышәтәырҭаҿы аҭыԥ змаз аҿаасҭарақәа. Иара ҩынтә мчыла аԥсихиатриатә хәышәтәырҭаҿы дышьҭарҵахьан, уа атранквилизаторқәа иларҵон, аҵааӡы иқәырҭәон, ашьаршьаф бааӡақәа икәдыршон.
1972 шықәсазы апоет асоветтә тәылауаҩра имырхит, наунагӡа ҳәа ари атәыла аанижьуеит.<ref>{{Cite web |url=https://www.elle.ru/celebrities/bolshe-slov-interesnyie-faktyi-ob-iosife-brodskom/ |title=Больше слов: интересные факты об Иосифе Бродском |access-date=2024-01-27 |archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923084453/https://www.elle.ru/celebrities/bolshe-slov-interesnyie-faktyi-ob-iosife-brodskom/ |url-status=dead }}</ref>
== Ашәҟәқәа ==
* Стихотворения и поэмы
* Остановка в пустыне
* Конец прекрасной эпохи
* Часть речи
* Римские элегии
* Новые стансы к Августе
* Мрамор
* Урания
* Примечания папоротника
* Иосиф Бродский размером подлинника
* Каппадокия. Стихи
* В окрестностях Атлантиды
* Пейзаж с наводнением
* Изгнание из рая
* Слон и Маруська
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Лаҵарамза 24 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1940 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 28 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:1996 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Алитературазы Нобель ипремиа алауреатцәа]]
[[Акатегориа:Нобель ипремиа Америкатәи алауреатцәа]]
[[Акатегориа:Нобель ипремиа Урыстәылатәи алауреатцәа]]
[[Акатегориа:Нобель ипремиа асовет лауреатцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи апоетцәа]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи апоетцәа]]
[[Акатегориа:Аекзофонтә шәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи ауриацәа рпоетцәа]]
[[Акатегориа:Аурыс-ауриатә хылҵшьҭра змоу америкауаа]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи ауриацәа рышәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Асовет диссидентцәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рахь асовет емигрантцәа]]
[[Акатегориа:Асовет ауриацәа]]
[[Акатегориа:Асовет баандаҩцәа]]
[[Акатегориа:Атәылауаҩра змам ауаа]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи аиҭагаҩцәа]]
o5q75l2ebli8b0x6sjynkg2xm8tcnx1
Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу аинформациатә технологиа
14
38839
175083
138471
2026-10-13T09:16:13Z
Fraxinus.cs
8381
нoвый ключ copтиpoвки для [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу аҭҵаарадырра]]: "информациатә технологиа" [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175083
wikitext
text/x-wiki
*'''{{C|Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу аҭҵаарадырра|Еиду Америкатәи Аштатқәа}} рҿы иҟоу {{C|Аинформациатә технологиа|аинформациатә технологиа}} '''.
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу аҭҵаарадырра|информациатә технологиа]]
[[Акатегориа:Аинформациатә технологиа атәылақәа рыла]]
f81j6nn4aaqjvr056bs66f138s4w0lv
Акатегориа:Атәылауаҩратә хьчара
14
39053
175077
138853
2026-10-13T09:06:07Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Аибашьраҟны арра иадҳәалам ауаа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аибашьраҿы атәылауаҩратә уаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175077
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Civil defense}}
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:тәылауаҩратә хьчара}}
[[Акатегориа:Аибашьраҿы атәылауаҩратә уаа]]
[[Акатегориа:Амашәыр зхылҿиааша аменеџьмент]]
o2dlaaq25b4oshd8truetzgr4vcz6az
Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан Куба аҭоурых
14
52142
175056
174041
2026-10-13T07:55:21Z
Fraxinus.cs
8381
175056
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аҭоурых атәылақәа рыла|{{Title country}}]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аибашьратә ҭоурых]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан {{Country2continent|{{Title country}}}}|{{Title country}}]]
e03p9lz5rmbmdqphf7as57g9gfhvf1j
Линкольн, Авраам
0
54688
175105
169514
2026-10-13T09:50:20Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175105
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Линкольн|Линкольн (ажәла)}}
{{Акарточка аполитик
|ахьӡ = Авраам Линкольн
|амаҵура=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент|ЕАА рпрезидент]]
|инаркны={{date|4|3|1861}}
|рҟынӡа={{date|15|4|1865}}
|абираҟ=Flag_of_the_United_States_(1863–1865).svg
|агерб=Greater coat of arms of the United States.svg
|аишьҭагылашьа=18
|апрезидент ихаҭыԥуаҩ=[[Ҳамлин, Ҳаннибал |Ҳаннибал Ҳамлин]] <small>(1861–1865)</small><br />[[Џьонсон, Eндриу|Eндриу Џьонсон]] <small>(1865)</small>
|аԥхьа иҟаз=[[Буканан, Џьеимс|Џьеимс Буканан]]
|аҭынха=[[Џьонсон, Eндриу|Eндриу Џьонсон]]
}}
'''Авраам Линкольн''' (''Абрахам Линкольн'', англыз бызшәала Abraham Lincoln {{IPA|[ˈeɪbrəhæm ˈlɪŋkən]}}, аурыс традициаҿы иара убас '''Линко́льн'''; '''Аиаша Еиб''' ''(Honest Abe)'' ҳәа хьыӡшьара змоу; [[Жәабранмза 12|жәабранмза 12]], [[1809|1809]] шықәса, [[Ходженвилл|Хоџьенвилл]], [[Кентукки]] — [[Мшаԥымза 15|мшаԥымза 15]], [[1865|1865]] шықәса, [[Вашингтон]]) — [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Америкатәи]] аҳәынҭқарратә, [[Политика|аполитикатә]] усзуҩы, Еиду Америкатәи аштатқәа 16-тәи [[президент США|рыпрезидент]] (1861—1865) иара убас [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә Партиа]] аҟынтәи актәи, америкатәи атәцәа рхы иақәиҭызтәыз, америкатәи ажәлар рмилаҭтә фырхаҵа.<ref>{{Книга |автор=Штудинер М. А. |заглавие=[https://gramota.ru/poisk?query=линкольн%20авраам&mode=slovari&dicts%5B%5D=47 Словарь трудностей русского языка для работников СМИ. Ударение, произношение, грамматические формы] |год=2017 |язык=ru |место=М. |издательство=«Словари XXI века» |страниц=592 |isbn=978-5-9909262-6-4}}</ref><ref>{{БРЭ|статья=ЛИ́НКОЛЬН|автор=Исэров А. А.|год=2020|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2146446|архив=https://web.archive.org/web/20230103213722/https://bigenc.ru/world_history/text/2146446|архив дата=2023-01-03}}</ref>
Уи изҳаит анхаҩы ӷар иҭаацәараҿы. Данхәыҷыз инаркны аџьабаа даҵагылан. Иҭаацәа рматериалтә ҭагылазаашьа ахьуадаҩыз иахҟьаны, ашколахь шықәсык акәын дахьныцәоз, аха аԥхьареи аҩреи рҵара илшеит, ашәҟәқәа бзиа ибеит. Ианизҳа, аӡәгьы дихьыԥшымкәа анхара далагеит, аҵара иҵеит, аԥышәарақәа ҭины адукаттә усуразы азин иоуит. [[Иллинойс|Иллиноис]] аиндееццәа рыҵысра аан уи архәҭа далалеит, насгьы [[капитан (воинское звание)|капитанс]] далхын, аха аибашьратә еидысларақәа дрылахәымызт. Иара убас Иллиноис [[Парламент|Азакәанԥҵаратә Еизара]] далан, ЕАА аконгресс [[Палата представителей США|Ахаҭарнакцәа Рпалата]] далахәын, уаҟа [[Американо-мексиканская война|Мексика-Америкатәи аибашьра]] даҿагылан. 1858 шықәсазы ЕААА [[Сенат США|Асенаторхарахь]] кандидатс дҟалеит, аха алхрақәа рҿы даҵахеит.
Атәра аҵакырадгьыл ҿыцқәа рахь аларҵәара аҿагылаҩ иаҳасабала, уи [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә Партиа]] аԥҵара аԥшьгаҩцәа дыруаӡәкхеит, насгьы иара ахьӡала [[Президент США|апрезидентрахь]] дықәыргылан, [[Президентские выборы в США (1860)|1860 шықәсазы алхрақәа]] рҿы аиааирагьы игеит. Иара иалхра дыргак иаҩызахеит аладатәи аштатқәа раҟәыҭхареи [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациа]] ацәырҵреи рзы. [[Инаугурация президента США|Иинаугурациатә]] ажәахә аҿы уи атәыла аидкыларазы ааԥхьара ҟеиҵеит, аха аиҿагылара аграждантә еибашьрахь аиасра аԥхьырҟәҟәаара илымшеит.
Линкольн хаҭала напхгара азиуан 1861—1865 шықәсқәа рзы [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьраан]] Аконфедерациа аиааира иацхрааз арратә усқәа. Иара иҳәынҭқарратә усура иабзоураны анагӡаратә мчра рӷәӷәахеит, насгьы ЕАА рҟны атәра мап ацәкхеит.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 243.</ref> Линкольн иҿагылаҩцәа ԥыҭҩык аҳәынҭқарратә напхгара иалаирхәит, насгьы урҭ еицырзеиԥшу ахықәкы анагӡаразы аусура радыԥхьалара илшеит. Аҳәынҭқарра Ахада аибашьра цонаҵы [[Британиаду|Британиа Ду]]и егьырҭ Европатәи атәылақәеи рҽалагалара анкылара илшеит. Иара ипрезидентра аамҭазы, [[Первая трансконтинентальная железная дорога США|аконтинентқәа рыбжьаратәи аихамҩа]] дыргылеит, аграртә зҵаара зыӡбаз [[Гомстед-акт]] рыдыркылеит.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 289.</ref> Линкольн иналукааша цәажәаҩын, иажәахәқәа аҩадауаа ргәы шьҭырхуан, иахьа уажәраанӡагьы иҷыдоу ҭынханы иҟоуп. 1864 шықәсазы [[Президентские выборы в США (1864)|аҩынтәраан]] далхын. 1865 шықәсазы [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьра]] анынҵәа, иара амилаҭтә еиқәшаҳаҭреи ашьоура мап ацәкреи ирыдҳәалоу абжьаратәи [[Реконструкция Юга|Аиҭашьақәыргыларазы]] аплан ҟеиҵеит. 1865 шықәса мшаԥымза 14 рзы Линкольн [[Убийство Авраама Линкольна|атеатр аҿы ӷәӷәала дырхәит]], адырҩаҽны иԥсҭазаара далҵит, ари ЕАА аҭоурых аҟны апрезидент ишьра иадҳәалаз раԥхьатәи хҭысхеит. Еицырзеиԥшу агәаанагареи ауаажәларратә ҭҵаарақәеи ишырҳәо ала, уи Америка иреиӷьу, насгьы зегь раасҭа бзиа ирбо апрезидентцәа дыруаӡәкуп уажәраанӡагьы, иара аҳәынҭқарра ахадас даныҟаз акритика ӷәӷәа шизыҟарҵозгьы.<ref name="book1">[[Карнеги, Дейл|Дейл Карнеги]]. т. 1, стр. 230, из-во «Новый Мир», М., 1983.</ref><ref name="amstd.spb.ru">{{Книга|автор=Бурова И. И., Силинский С. В.|заглавие=Соединенные Штаты Америки|ссылка=http://knigosite.org/library/read/62843|язык=ru|место=СПб.|издательство=Лениздат|год=2002|страниц=399|isbn=5-289-02004-7|archive-date=2018-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727054542/http://knigosite.org/library/read/62843}}</ref><ref>{{Cite news|title=Американцы определили наилучшего президента США (Величайшим президентом за всю историю США их жители считают Авраама Линкольна, который уничтожил рабовладение и победил в Гражданской войне)|url=https://for-ua.com/world/2007/02/20/215844.html|lang=ru|work=for-ua.com|accessdate=2018-07-26|archive-date=2018-07-27|archive-url = https://web.archive.org/web/20180727024346/http://for-ua.com/world/2007/02/20/215844.html}}</ref>
Зегьраасҭа еицырдыруа Америка [[Список президентов США|апрезидентцәа]] дыруаӡәкуп. Уажәы Америкатәи [[Пять долларов США (банкнота)|хә-долларк абанкнотаҿы]] дануп.
== Ахәыҷра ==
Линкольн диит жәабранмза 12, 1809 шықәсазы Томас Линкольни Ненси Хенкси рҭаацәараҿы, урҭ нхон [[Гардин (Кентукки)|Гардин Каунти]], [[Кентукки]] аштат аҟны.[[Место рождения Линкольна (парк)|на ферме Синкинг-Спринг]] Иаб иганахьала иабду Авраам, ԥыҭрак ашьҭахь арԥыс зыхьӡала ахьӡ иҭаз, иҭаацәа [[Вирджиния|Вирџьиниантәи]] [[Кентукки|Кентуккиҟа]] иааигеит, уаҟа 1786 шықәсазы аиндееццәа рқәылараан дыршьит.<ref>Donald, 1996, ад. 20—22.</ref><ref>Pessen, 1984, ад. 24—25.</ref> Линкольн иан, Ненси, мраҭашәаратәи Вирџьиниа диит. Лара лан длыцны Кентуккиҟа нхара диасит, уа Кентукки аштат аҟны ҳаҭыр зқәыз, амал змаз Томас Линкольн диабадырит.<ref>White, 2009, ад. 12—13.</ref> Авраам даниз аамҭазы, Томас 500 гектар рҟынӡа зҵазкуаз ҩ-фермак иман, ақалақь аҿы еиуеиԥшым ахыбрақәа, насгьы ирацәаны арахәи аҽқәеи иман. Уи араион аҿы зегь реиҳа амал змаз дреиуан.<ref>Donald, 1996, ад. 22—24.</ref><ref>Pessen, 1984, ад. 24—25.</ref> Аха 1816 шықәсазы Томас идгьылқәа зегьы аусӡбарҭаҿы ицәыӡит, амазара азакәантә гха ахьамаз иахҟьаны.<ref>Lamb, 2008, ад. 189.</ref><ref>Sandburg, 1926, ад. 20.</ref>
Аҭаацәара аҩадаҟа, [[Индиана|Индианаҟа]] ииасуеит, иҭацәыз адгьыл ҿыцқәа напрылакразы.<ref>Sandburg, 1926, ад. 20.</ref> Линкольн ԥыҭрак ашьҭахь иазгәеиҭеит, ари ашьаҿа еиҳарак изыхҟьаз адгьыл иадҳәалоу азакәантә проблемақәа шракәыз, аха хәҭак ала аҩада атәра иадҳәалоу аҭагылазаашьагьы анырра шыҟанаҵаз.<ref>Donald, 1996, ад. 30—33.</ref> Авраам жә-шықәса анихыҵуаз иан дыԥсит, иаҳәшьа еиҳабы Сара иара иааӡаразы аҭакԥхықәра лхахьы илгеит, раб 1819 шықәсазы аԥҳәысеиба Сара Буш Џьонстон дааигаанӡа.<ref>Donald, 1996, ад. 20.</ref>
[[Файл:Abe-Lincoln-Birthplace-2.jpg|мини|Линкольн дахьиз акәымра]]
Раԥхьатәи лхаҵа иҟынтә хҩык ахәыҷқәа змаз анԥса иаарласны Линкольн қәыԥш дизааигәахеит, аҵыхәтәан иара “нана” ҳәагьы леиҳәо далагеит.<ref>Donald, 1996, ад. 26—27.</ref> Авраам жәашықәса ихыҵаанӡа, аҳәааҿы инхоз ауаа рыҩнусқәа бзиа ибаӡомызт. Иҭаацәараҿы, иара убас игәылацәа рҟынтә шьоукгьы аамҭак азы аашьаҩыс дрыԥхьаӡон.<ref>White, 2009, ад. 25,31,47.</ref> Ашьҭахь иара идырҵоз зегьы игәы ацԥыҳәаны анагӡара далагеит. Линкольн қәыԥш адәахьтәи аусқәа ихы рылаирхәуан, насгьы даныҩеидас, еиуеиԥшым аусурақәа рҟны аҟәрышь ирҳауан — аԥошьҭаҿы, амҿыԥҟаҩыс, адгьылшәаҩыс, насгьы аӷбаҟаҵаҩыс.<ref>Donald, 1996, ад. 33.</ref> Еиҳараӡак иара ицааиуаз амҿыԥҟара акәын. Линкольн ашәарыцареи аԥсыӡкреи иҽырцәихьчон, ихатә дунеихәаԥшышьа иахьаҵанамкуаз иахҟьаны. Линкольн иара убасгьы дақәшаҳаҭхеит усҟантәи аамҭазы инормаз аԥа 21 шықәса ихыҵаанӡа аҩны анҭыҵтәи аусура аҟынтәи иоууаз аԥара зегьы иаб иҭара адҵа.<ref>Donald, 1996, ад. 30—33.</ref>
Убри аамҭазы, Линкольн иаб еиҳа-еиҳа дицәтәымхо далагеит, еиҳаракгьы иаб аҵара ахьимамыз иахҟьаны. Авраам аҭаацәараҿы раԥхьаӡа аҩреи аԥхьаӡареи зҵаз иакәхеит, аха иара ихаҭа излаиҳәоз ала, аҭаацәара иахьрыцхраалатәыз азы шықәсык еиҳамкәа ракәын ашколахь дахьныҟәоз. Даныхәыҷыз аахыс иара [[книга|ашәҟәқәа]] дрызҿлымҳахеит, урҭ рахь имаз абзиабара иԥсҭазаара зегьы иалигеит. Ихәыҷраантәи иҩыза Деннис ԥыҭрак ашьҭахь иҩуан:<ref>Donald, 1996, ад. 29—43.</ref>
<blockquote>
“Еибу 12 шықәса анихыҵ ашьҭахь, ахаангьы дсымбацызт ашәҟәы инапы иакымкәа... Уахынла ақьалаҿы, аҟәардә хыршәҭны, алашара иакәаргыланы, аҵкар днықәтәаны аԥхьара далагон. Ари уамашәа иубартә иҟоуп, арԥыс абриаҟара аԥхьара ахьилшоз”<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 15.</ref>
</blockquote>
Линкольн даныхәыҷыз даԥхьахьан [[Абиблиа|Абиблиа]], “[[Робинзон Крузо]]”, “[[Вашингтон, Џьорџь|Џьорџь Вашингтон]] иҭоурых”, [[Эзоп]] иажәабжьқәа. Уи адагьы, игәылацәа асаламшәҟәқәа рыҩраҿы дрыцхраауан, убасала и[[Правописание|граматика]]еи и[[стилистика|стиль]]и еиӷьтәуа. Зны-зынла 30 [[миля|миль]] ныҟәаны аӡбарҭахь дцон, адукатцәа рықәгыларақәа рзыӡыҩразы.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 15.</ref><ref>Donald, 1996, ад. 29—43.</ref><ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 16.</ref>
== Ақәыԥшра ==
[[Файл:Thomas Hicks - Leopold Grozelier - Presidential Candidate Abraham Lincoln 1860.jpg|200px|слева|мини|Авраам Линкольн иқәыԥшраан]]
1830 шықәсазы Авраам Линкольн иҭаацәа ҩаԥхьа рынхарҭаҭыԥ рыԥсахит. Линкольн, даны[[совершеннолетие|ҩеидас]], ихақәиҭу аԥсҭазаара алагара иӡбоит. Иара аамҭалатәи аусура иԥшаауеит, уи [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас ала [[Новый Орлеан|Орлеан Ҿыцҟа]] днанагеит, уаҟа Линкольн атәцәа рџьармыкьа даҭааит, иԥсы ҭанаҵгьы атәра ицәымӷны дҟалеит. Дук мырҵыкәа [[Иллинойс|Иллиноис]] аштат Ниу-Сеилем ақыҭаҿы анхара далагеит. Уаҟа зхы иақәиҭыз иаамҭа зегьы аҵареи аҭыԥантәи а[[школа|школ]] арҵаҩы иҟны аҽазыҟаҵареи ирзикуан. Уахынла аԥхьаҟа аҳәынҭқарра иахагылараны иҟаз Линкольн акәиц алашарала ашәҟәқәа дрыԥхьон.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с стр. 23</ref>
1832 шықәсазы Линкольн Иллиноис [[Парламент|Азакәанԥҵаратә еизара]]хь дықәгылан, аха аиааира илымшаӡеит. Уи ашьҭахь системала аҭҵаарадыррақәа рҵара далагеит. Линкольн аханатә джьиихарц иҭахын, аха а[[мировой судья|дунеитә ӡбаҩы]] даниабадыр ашьҭахь уи азакәандырра иҽазҵәылихит. Убри аамҭазы иҩызеи иареи ахәаахәҭратә дәқьанхәыҷ аҟны аҟәрышь дырҳарц иаҿын, аха русқәа маншәалахомызт. [[Сэндберг, Карл|Сендберг]], еицырдыруа аҳәынҭқарра ахада ибиографиа автор, иҩуеит:
<div style="clear:left"></div>
<blockquote>
"...Линкольн дзыԥхьоз, насгьы гәыхәтәыс имаз инапы алакын. Иҟаиҵашаз ус ҳәа акгьы имамызт, мшынаҟьа ихәыцрақәа дранаханы дтәазар илшон, аӡәгьы диԥырхагахомызт. Адәахьтәи ари имҵысра аҵаҟа хшыҩла аизҳара, ашәра мҩаԥысуан, хәыҷы-хәыҷла, аха еиԥҟьарада."<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с стр. 28-29</ref>
</blockquote>
1832 шықәсазы Иллиноис [[Война Чёрного Ястреба|аиндееццәа ржәыларақәа]] хацыркын, урҭ [[переселение индейцев|рыԥсадгьыл ааныжьны мраҭашәараҟа]], [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас анырцә ацара рҭахымызт. Линкольн а[[ополчение|рхәҭа]] далалеит, насгьы [[капитан (воинское звание)|капитанс]] далхын, аха аидысларақәа дрылахәымызт. 1833 шықәсазы Линкольн Ниу-Сеилем аԥошьҭа аиҳабыс дҟаҵан. Уи иабзоураны, иара еиҳа зхы иақәиҭыз аамҭа иоуит, аҵара иазикуаз. Амаҵураҭыԥ ҿыц алшара инаҭон аԥошьҭа ишьҭаанӡа аполитикатә газеҭқәа рыԥхьара.
1833 шықәса анҵәамҭаз Линкольн адгьылшәаҩ иҭыԥ иоуит. Ари аусура дақәшаҳаҭханы, бжьымшы рыҩныҵҟа иҽадцаланы Гибсон иҩымҭа “Атопографиатә ус атеориеи апрактикеи”, иара убас Флинт иҩымҭа “Агеометриеи, атригонометриеи атопографиеи” ҭиҵаауан.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр. 30</ref>
Ниу-Сеилем данынхоз ашықәсқәа раан Линкольн лассы-лассы аԥара аԥсахра иқәшәон. Иуалқәа зегьы инагӡаны ршәара шьцыларас иахьимаз азы ауп зегь реиҳа еицырдыруа ихьӡшьарагьы ахьынтәааз — «Аиаша Еиб».
== Аполитик, адукат иаҳасабала икариера алагамҭа ==
1835 шықәсазы (26 шықәса анихыҵуаз) Линкольн [[Иллинойс|Иллиноис]] Аштат Азакәанԥҵаратә еизарахь далхын, уаҟа а[[Партия вигов (США)|вигцәа]] дрылалеит. Линкольн аполитикатә аренахь данцәырҵ, [[Джексон, Эндрю|Эндриу Джексон]] Еиду Америкатәи аштатқәа [[Президент США|рыпрезидентс]] дыҟан. Линкольн аполитикатә усмҩаԥгатәқәа рҿы ажәлар рықәгәыӷра дазыразын, аха афедералтә центр аштатқәа рекономикатә ԥсҭазаара аиҿкаара мап ацәкра политика дақәшаҳаҭмызт. А[[Парламентская сессия|изара ду аилатәара]] ашьҭахь, уаанӡа аасҭа еиҳагьы ӷәӷәала азакәанҭҵаара иҽазикит. Иара ихаҭа аҵара аниҵа ашьҭахь, Линкольн 1836 шықәсазы адвокатцәа рԥышәара дахысит. Уи ашықәс азы, Азакәанԥҵаратә еизараҿы, Линкольн илшеит аштат аҳҭнықалақь [[Вандейлия|Вандеилиа]] аҟынтәи [[Спрингфилд (Иллинойс)|Спрингфилдҟа]] аиагара, 1837 шықәсазы нхара уахь дагьиасит. Уаҟа Уилиам Батлери иареи афирма “Стиуарти Линкольни” аԥырҵеит. Азакәанԥҵаҩ, адукат қәыԥш иаарласны ахьӡ-аԥша ирҳаит ицәажәаратә ҟазареи ицқьареи рыбзоурала. Лассы-лассы аӡбарҭаҿы иихьчоз иӷарыз атәылауаа рахьтә аԥара идикыломызт; аусеилыргараҿы ауааԥсыра ацхыраара рыҭаразы аштат ахи-аҵыхәеи еимидон. 1837 шықәсазы а[[аболиционизм|болиционисттә]] газеҭ аҭыжьҩы даныршь ашьҭахь, Линкольн Спрингфилд ақалақь аҿы иҟаз Аҿар рлицеи аҿы раԥхьаӡа акәны апринциптә ажәахә ҟаиҵеит, а[[демократия|демократиа]], а[[конституция|конституциа]], [[Отцы-основатели США|ашьаҭаркҩцәа]] рҭынха рыхә азгәаҭо.
== Аҭаацәара ==
[[Файл:The Lincoln Family, Currier & Ives.jpg|мини|Линкольн иҭаацәара. 1860-тәи ашықәсқәа рзтәи а[[Эстамп|кьыԥхьымҭа]]]]
[[Файл:Mary Todd Lincoln 1846-1847 restored cropped.png|180px|мини|слева|Мери Тодд, Авраам Линкольн иԥҳәыс.]]
1840 шықәсазы Линкольн длабадырит [[Кентукки]] инхоз аҭыԥҳа [[Линкольн, Мэри Тодд|Мери Тодд]] (англыз бызшәала: Mary Todd, 1818—1882) насгьы абҵарамза 4, 1842 шықәсазы урҭ еибагеит. Мери ԥшьҩык аԥацәа лхылҵит, хҩык урҭ рахьтә ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит:<ref>{{книга
| автор = White Jr., Ronald C.
| заглавие = A. Lincoln: A Biography
| ссылка = https://books.google.ru/books?id=6kf6Kzz4otYC&printsec=frontcover&hl=ru
| язык = en
| место = New York
| издательство = Random House, Inc.
| год = 2009
| страниц = 181
| isbn = 978-1-4000-6499-1
}}</ref>
# [[Линкольн, Роберт Тодд|Роберт Тодд Линкольн]] (1843—1926). Линкольн иԥеиҳабы. Америкатәи азиндырҩы, аибашьратә министр. Иара ԥҳәысс диман Мери Харлан Линкольн, уи хҩык ахәыҷқәа лхылҵит.
# Едвард Линкольн диит хәажәкырамза 10, 1846 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит жәабранмза 1, 1850 шықәсазы, Спрингфилд.
# [[Линкольн, Уильям|Уилиам Линкольн]] диит ԥхынҷкәынмза 21, 1850 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит жәабранмза 20, 1862 шықәсазы, [[Вашингтон]], иаб аҳәынҭқарра ахадас даныҟаз аамҭазы.
# [[Линкольн, Томас|Томас Линкольн]] диит мшаԥымза 4, 1853 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит ԥхынгәымза 16, 1871 шықәсазы, [[Чикаго]].<ref name="young">Cathy Young «Co-opting Lincoln’s sexuality» Boston Globe Jan 31, 2005</ref><ref>[http://www.powells.com/review/2003_12_15.html A Review by Gregory M. Lamb at www.powells.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108093149/http://www.powells.com/review/2003_12_15.html |date=2007-01-08 }} of «We Are Lincoln Men»: Abraham Lincoln and His Friends D. H. Donald</ref><ref name="R.Brookhiser">Richard Brookhiser [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F05E5D61439F93AA35752C0A9639C8B63 Was Lincoln Gay?] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170818175307/https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F05E5D61439F93AA35752C0A9639C8B63 |date=2017-08-18 }} New York Times Jan 9, 2005</ref><ref>Michael Burlingame ''Afterword: The Intimate World of Abraham Lincoln'' pg 226—238 Free Press 2005 ISBN 0-7432-6639-0</ref>
== Апрезидентра аҟынӡа аполитикатә мҩа ==
[[Файл:Abraham Lincoln O-3 by Joslin, 1857.png|мини|Авраам Линкольн 1857 шықәсазы]]
[[Файл:Alexander Gardner (American, born Scotland - (Abraham Lincoln and His Second Son Thomas (Tad)) - Google Art Project.jpg|мини|Авраам Линкольни иԥа Томаси, 1865 шықәса]]
1846 шықәсазы Линкольн Аконгресс [[Палата представителей США|ахаҭарнакцәа Рпалатахь]] далхын (1847–1849) а[[Партия вигов (США)|вигцәа рпартиа]] далахәыланы. [[Вашингтон]], уи ҷыдала анырра имамкәа, активла даҿагылон Аҳәынҭқарра ахада [[Полк, Джеймс Нокс|Полк]] [[американо-мексиканская война|америка-мексикатәи аибашьраҿы]] иҟаиҵоз, Еиду Америкатәи аштатқәа рганахьала иҵаҵӷәыдоу ацәгьоура ҳәа иԥхьаӡаны. Ус шакәызгьы, Линкольн ибжьы иҭиуан [[Конгресс США|Аконгресс]] аҟынтәи арразы аԥара азоужьразы, згәабзиара уашәшәыроу аруаа, зхацәа ҭахаз аҳәса аматериалтә цхыраара рыҭаразы, иара убасгьы аҳәса а[[избирательное право|бжьыҭаратә зинқәа]] рыҭара дадгылеит. Линкольн аболиционистцәа дрыдгылан, атәра даҿагылаҩын, аха иаахҵәаны аус аӡбара иҟазшьамызт, насгьы атәцәа хәыҷы-хәыҷла ахақәиҭра рыҭара дазықәԥон, избан акәзар иара Аидгыла аизакра рхақәиҭра аасҭа еиҳа иҳаракны иргылон.<ref name="amstd.spb.ru"/>
Америка-мексикатәи аибашьра аҿагылара Линкольн иштат гәакьаҿы ихьӡ бжьнахит, убри аҟнытә иара иӡбеит ахаҭарнакцәа Рпалатахь даҽазнык ахықәыргылара мап ацәкра. 1849 шықәсазы Линкольн усҟантәи [[Орегон]]тәи аҵакыра амаӡаныҟәгаҩыс дшыҟаҵаз адырра ирҭеит. Уи идикылазҭгьы, еизҳазыӷьоз Иллиноис аҿы икариера ахыркәшара аанагон, убри аҟынтә иара уи амаҵура мап ацәикит. Линкольн аполитикатә усура дацәхьаҵын, анаҩстәи ашықәсқәа рзы азакәандырратә ус инапы алакын, аштат аҿы аԥхьагылара змаз адукатцәа дыруаӡәкхеит, насгьы аихамҩа “[[Центральная железная дорога Иллинойса|Иллиноис-Сентрал]]” азакәантә [[юрисконсульт|бжьгаҩыс]] дыҟан. 23 шықәсатәи изинҭҵааратә усура иалагӡаны Линкольн 5 100 уск дрылахәын (иҭаҩым аусқәа аламҵакәа), насгьы 400-нтә еиҳаны аштат Иреиҳаӡоу аӡбарҭа аҿаԥхьа дықәгылахьан.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, с.83</ref><ref>Данные взяты из статьи об Аврааме Линкольне в англоязычной википедии.</ref>
1856 шықәсазы, иаргьы, ԥыхьатәи авигцәа реиԥш, 1854 шықәсазы иаԥҵаз атәра иаҿагылоз [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә партиа]] далалеит, 1858 шықәсазы ЕАА [[Сенат США|асенат]] аҿы аҭыԥ аанкыларазы кандидатс дҟаҵан. Алхрақәа рҿы иҿагылаҩыс дыҟан а[[Демократическая партия США|демократ]] [[Дуглас, Стивен|Стивен Дуглас]]. [[Дебаты Линкольна и Дугласа|Линкольни Дугласи реицәажәара]], а[[рабовладение|тәра]] азҵаара иахьалацәажәоз, зегьы еицырдыруа иҟалеит (шьоукы урҭ адебатқәа «агигант хәыҷи» (С. Дуглас) «аԥынҵамрыцқьа дуи» (А. Линкольн) реимак ҳәа иашьҭан). Линкольн даболиционистымызт, аха аморалтә ҵаҵӷәқәа рыла атәра даҿагылон. Иара атәра Аҩадатәи [[экстенсивное земледелие|ааглыхратә]] економикаҿы ихымԥадатәиу цәгьарак еиԥш иԥхьаӡон. Дуглас иаргументқәа рҿагылара иҽазышәо, заҿагылаҩ а[[радикализм|радикализм]] ихаразҵоз, Линкольн агәра ииргон анегрцәа аполитикатәи аграждантәи зинқәа рыҭара, иара убас арасақәа рыбжьара аҭаацәараԥҵара ақәшаҳаҭхара дшазхиам, избан акәзар, иара игәаанагарала, ашкәакәеи аиқәаҵәеи арасақәа рыбжьара иҟоу ацәеижьтә еиԥшымзаареи, аԥхьатәи ахадареи урҭ ахаангьы алшара рнаҭом “асоциалтәи аполитикатәи еиҟарара аҭагылазаашьаҿы аицыҟазаара”. Атәра азҵаара, иара игәаанагарала, хазы игоу аштатқәа рымчра иаҵанакуан, афедералтә ҳәынҭқарра аконституциатә зин амамызт ари апроблема аҽалагаларазы. Уи аамҭазы, Линкольн ӷәӷәала даҿагылон атәра аҵакырадгьыл ҿыцқәа рахь аларҵәара, уи атәра ашьаҭақәа ҵнашәаауан, избан акәзар уи аԥсабара ахьыҭбааз иахҟьаны Мраҭашәаратәи адгьылқәа рахь аҽырҭбаара аҭахын. Стивен Дуглас алхрақәа рҿы аиааира игеит, аха Линкольн атәра иаҿагылоз иажәахә “Аҩны еиҟәшоу”, атәыла “атәрабжа, мамзаргьы ахақәиҭрабжа” аҭагылазаашьаҿы аҟазаара шалымшо ахьышьақәирӷәӷәо, ЕАА рҟны инарҭбааны ирылаҵәеит, уи автор атәра иаҿагылоу ақәԥаҩ ҳәа ахьӡ изаԥнаҵеит.<ref>{{Cite web |url=http://www.classic-literature.co.uk/american-authors/19th-century/abraham-lincoln/the-writings-of-abraham-lincoln-04/ |title=Abraham Lincoln — The Writings of Abraham Lincoln V04 |lang=en|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2014-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140909074649/http://www.classic-literature.co.uk/american-authors/19th-century/abraham-lincoln/the-writings-of-abraham-lincoln-04/}}</ref>
1859 шықәса жьҭаарамзазы, аболиционист [[Браун, Джон (аболиционист)|Джон Браун]] ирхәҭа [[Рейд Джона Брауна на Харперс-Ферри|ақалақь Харперс-Ферри иақәлан]] уи аџьаԥҳаны рнапахьы иааргеит, аҩадаҟа атәцәа ржәылара ахацыркра иақәгәыӷны. Архәҭа аштат ар иаанкыланы иҭадырхеит. Линкольн Браун иҟаиҵаз дақәыӡбеит, атәра азҵаара мчыла аӡбаразы аҽазышәара ҳәа.
== Аҳәынҭқарра Ахада иалхреи аинаугурациеи ==
=== Алхрақәа ===
[[Файл:Lincoln O-17 by Brady, 1860.png|слева|мини|Апрезидентрахь акандидат Авраам Линкольн, 1860 шықәса.]]
{{main|ЕАА рҟны Ахада иалхрақәа (1860)}}
Атәра азҵаараҿы ибжьаратәыз игәаанагара иабзоураны Линкольн [[Президентские выборы в США (1860)|1860 шықәсазы алхрақәа]] раан [[Республиканская партия США|Ареспубликатә партиа]] а[[компромисс|компромисстә]] кандидатк иаҳасабала далххеит. Аладатәи аштатқәа ареспубликанеццәа аиааира ргар, Аидгыла ишалҵуа рҳәахьан. Аҩ-партиак, адемократиатәи ареспубликантәии, акандидатцәа рхаҿала иаадырԥшуаз аилкаарақәа рзы аиҿагылара рыбжьан. Америкауаа Линкольн ихаҭара аџьабаа ду, аиашара, ауаажәларра [[социальная мобильность|рзааигәара]] иадырҳәалон. Ажәлар ирылҵыз, иара «зхала зхы аԥызҵаз» уаҩын. Абҵарамза 6, 1860 шықәсазы, раԥхьаӡакәны ауааԥсыра 80% иреиҳаны алхрақәа ирылахәхеит. Линкольн, ҩыџьа акандидатцәа ықәзыргылаз [[Демократическая партия США|Адемократиатә партиа]] аиҟәшара абзоурала, алхрақәа рҿы иҿагылацәа драԥысны Еиду Америкатәи аштатқәа рхрдрс дҟалеит, насгьы ипартиа ҿыц аҟынтәи иара раԥхьаӡатәи президентхеит. Линкольн алхрақәа рҿы аиааира игеит еиҳарак Аҩадатәи аштатқәа ирҭаз адгылара абзоурала. Аладатәи жә-штатк рҿы Линкольн ихьӡ зынӡагьы абжьыҭиратә биуллетенқәа рҟны иарбамызт, насгьы 996 округқәа рҟынтә 2 заҵәык арҟны ауп аиаааира агара ахьилшаз.
=== Аидгыла аихшареи Линколин иинаугурациеи ===
Линкольн атәра аларҵәара даҿагылаҩын, алхрақәа рҿы иигаз аиааира америкатәи ажәлар еиҳагьы еиҟәнашеит. Иара [[инаугурация|инаугурациа]] ҟалаанӡагьы, 7 штатк, [[Южная Каролина|Аладатәи Каролина]] аԥшьгарала, Еиду Америкатәи аштатқәа реилазаара ишалҵуа атәы рҳәеит ([[Южная Каролина|Аладатәи Каролина]], [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]], [[Флорида]], [[Алабама (штат)|Алабама]], [[Джорджия|Џьорџьиа]], [[Луизиана]], [[Техас]]). Хыхьтәи Аҩада ([[Виргиния|Вирџьиниа]], [[Северная Каролина|Аҩадатәи Каролина]], [[Теннеси|Теннесси]], [[Арканзас]], иара убас [[Кентукки]]и [[Миссури (штат)|Миссури]]и рыхәҭақәак) раԥхьаӡа аҽаҟәыҭхаразы ааԥхьара мап ацәыркит, аха дук хара имгакәа аҿагылара иацлеит. Макьана знапынҵақәа назыгӡоз Аҳәынҭқарра ахада [[Бьюкенен, Джеймс|Џьеимс Биукенен]]и ҿыц иалхыз ахада Линкольни ахы ақәиҭтәра а[[сецессия|зхаҵара]] мап ацәыркит. 1861 шықәса жәабранмзазы, [[Монтгомери (Алабама)|Монтгомери]] ([[Алабама]]) имҩаԥ аконституциатә конгресс Америка [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациатә Штатқәа]] раԥҵара рыланаҳәеит, насгьы [[Дэвис, Джефферсон|Џьефферсон Девис]] президентс далнахит, уи амзазы аҭоуба здызкылаз. [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] аҳәынҭқарра иаҳҭнықалақьны иҟалеит.
Линкольн [[Балтимор]] ишьра зҭахыз дрыцәцеит, насгьы [[Вашингтон]]ҟа днеит жәабранмза 23, 1861 шықәсазы иҷыдоу адәыӷбала. Хәажәкырамза 4 рзы и[[Инаугурация Авраама Линкольна (1861)|инаугурациа]] аан аҳҭнықалақь аҭышәынтәалара еиқәзыршәоз аруаа рыла иҭәын. Иажәахә аҿы Линкольн иҳәеит:
<blockquote>
Сара агәра згоит, адунеизегьтәи азакәани Аконституциеи рганахьала, арҭ аштатқәа реидгылара наӡаӡатәиуп ҳәа. Анаӡаӡара, еилыкка иҳәамзаргьы, аҳәынҭқарратә напхгараҭара аформақәа зегьы рзы Ихадоу Азакәан аҿы иануп. Ҳәарада, иаҳҳәар ҳалшоит, иарбан напхгараҭаратә системазаалак ахаангьы Ихадоу Азакәан аҿы иара аҟазаара аанкыларазы аԥҟара амамызт ҳәа...
Даҽазныкгьы, Еиду Аштатқәа ажәа ииашоу аҵакы ала анапхгараҭаратә система акәымзар, аха аиқәшаҳаҭра мацарала ишьақәгылаз аштатқәа реилазаара акәзар, усҟан иалшоумашь уи анаԥҵаз аамҭазы иҟаз аганқәа раасҭа зхыԥхьаӡара маҷу аганқәа рыла ҭынч мҩала иаԥыхзар? Аилаӡара иалоу ганкы уи еиланагар алшоит, даҽакала иуҳәозар, иԥнажәар, аха закәанла уи аԥыхразы зегьы рақәшаҳаҭра аҭахӡами?
Абарҭ азеиԥш принципқәа ҳрықәныҟәаны, ҳара ҳазааиуеит закәантә хшыҩзышьҭрала Аидгыла шнаӡаӡатәу агәаанагара, уи шьақәнарӷәӷәоит Аидгыла аҭоурых ахаҭагьы.
... Ус анакәха, иарбан штатзаалакгьы Аидгыла хатәгәаԥхарала алҵра азин шамам, уи азы ирыдыркыло аӡбарақәеи аусԥҟақәеи азакәантә мчы шрымам, насгьы иарбанзаалак аштат аҟны (мамзаргьы аштатқәа) Еиду Аштатқәа Рнапхгара иаҿагыло ақәымчратә усқәа ақәгыларатә ма ареволиуциатә ҟазшьа аархәоит.<ref>{{Cite web |url=http://www.grinchevskiy.ru/19/a-l-pervaya-inauguracionnaya-rech.php |title=Первая инаугурационная речь Линкольна на сайте «История США в документах» |lang=ru|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706231353/http://www.grinchevskiy.ru/19/a-l-pervaya-inauguracionnaya-rech.php}}</ref>
</blockquote>
Иажәахә аҿы Линкольн иара убас иҳәеит «атәра ахьыҟоу аштатқәа рҿы атәра аиҿкаара аусура ишиашоу мамзаргьы днавс-аавсны аҽалагалара игәы ишҭам»: «Сгәы иаанагоит уи аҟаҵаразы азакәантә зин сымам, насгьы уи аҟаҵара сҭахым». Линкольн ааԥхьара ҟеиҵон аиҿагылара ҭынч мҩала аӡбаразы, насгьы Еиду Аштатқәа ракзаара аиҭашьақәыргыларазы. Аха алҵра хыркәшахахьан, насгьы [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациа]] арратә усмҩаԥгатәқәа рҽазыҟаҵара иаҿын. ЕАА [[Конгресс США|Аконгресс]] аҿы аладатәи аштатқәа рхаҭарнакцәа реиҳараҩӡак уи ааныжьны Аҩадатәи аганахь ииасит, Америка [[Конгресс Конфедеративных Штатов Америки|Аконфедерациатә Штатқәа ральтернативатә Конгресс]] шьақәыргыланы.
Имаҵура данахагыла ашьҭахь, Линкольн аҭыԥқәа ршаразы а[[протекционизм|проктекционисттә]] система ихы иаирхәеит. 1861 шықәса ааԥынразы, адемократцәа рнапхгара аҵаҟа иҟаз аҭыԥқәа рҟынтәи 80% ареспубликанцәа иааныркылахьан. Аҳәынҭқарра ахадара Линкольн иҿагылаҩцәагьы алаирхәит: Америка [[Государственный секретарь США|Аҳәынҭқарратә маӡаныҟәгаҩ]] иҭыԥ [[Сьюард, Уильям Генри|Уилиам Сиуард]] иҭан, а[[министр юстиции США|иустициақәа рминистр]] — [[Бейтс, Эдвард|Едвард Беитс]], а[[Министр финансов США|финансқәа рминистр]] — [[Чейз, Салмон|Салмон Чеиз]].
== ЕАА аграждантә еибашьра ==
{{Main|ЕАА аграждантә еибашьра|Авраам Линкольн ипрезидентра}}
=== Аибашьра алагамҭа (1861-1862) ===
Аибашьра иалагеит мшаԥымза 12, 1861 шықәсазы [[Чарлстон (бухта)|Чарлстонтәи асқьалаҿы]] иҟоу афорт [[Форт-Самтер|Самтер]] аладаа рақәларала, 34-сааҭ аиҿахысрақәа рышьҭахь рнапахьы иааргаз. Уи аҭакс, Линкольн аладатәи аштатқәа абџьаршьҭыхратә ҭагылазаашьа рымоуп ҳәа рылеиҳәеит, [[Конфедеративные штаты Америки|Аконфедерациа]] амшын аганахьала аблокада азуразы адҵа ҟаиҵеит, [[75 000 добровольцев Линкольна|75 000 ҩык хатәгәаԥхарала аррахь дрыԥхьан]], анаҩс аррахь [[воинская обязанность|ааԥхьара хымԥадатәны]] иҟеиҵеит. Линкольн иинаугурациа ҟалаанӡагьы, абџьари аџьаԥҳани рацәаны аладаҟа иааргеит, афедералтә бџьарҵәахырҭақәеи аизгарҭақәеи рымпыҵархалеит. Араҟа иҟан зегь реиҳа аибашьра иазыхиаз архәҭақәа, урҭ афедералтә ар аанзыжьыз шәҩыла афицарцәа рыла ихаҭәаауан. [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьра]] алагамҭа Аҩадазы иманшәаламхеит. Аибашьра зҽазыҟаҵаны иҟаз аладаа, Аҩада еиҳау арратәи аекономикатәи лшарақәа [[мобилизация|еизнагаанӡа]], Аидгыла арбџьармчқәа ицҟьаны рышьҭаҵара иахыццакуан. Арратә маншәаламхареи аекономикатә уадаҩрақәеи рзы ӷәӷәала ақәыӡбара зоууаз Линкольн, арратә ԥышәа шимамызгьы, аибашьра иазыхиоу ар ашьақәыргыларазы ашьаҿа иашақәа ҟеиҵеит, атәылауаҩратә хақәиҭрақәа рыԥкрақәа мамзаргьы [[Конгресс США|Аконгресс]] абиуџьет аҿы макьана ишьақәырӷәӷәамыз аԥара ахархәара рҿаԥхьагьы даанымгылаӡакәа.<ref>Это произошло до инаугурации Линкольна, во время президентства [[Бьюкенен, Джеймс|Джеймса Бьюкенена]]</ref><ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр.211.</ref>
Авраам Линкольн анапхгараҭаратә мыругақәа инапаҿы рааныжьра иҽазишәон, аибашьра алагамҭазы иаԥҵан Еиду Аштатқәа рыр ателеграфтә корпус, архәҭақәа напхгара рыҭаразы. Ҳаамҭазтәи ауаа ражәақәа рыла апрезидент лассы-лассы Арратә Департамент ателеграфтә усбарҭаҿы днеилон, насгьы кырзҵазкуа [[Депеша|ажәабжьқәа]] дырзыԥшны иаамҭа акыр уаҟа ихигон. Уимоу, адепартамент аҿы столк ҷыдала Авраам Линкольн изалхын.<ref>{{Cite web|url=https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/dzhessi-kh-bannel-jesse-h-bunnell/|title=Джесси Х. Баннел (Jesse H. Bunnell)|lang=ru|author=Иванов Александр|website=telhistory.ru|publisher=Музей Истории Телефона|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2022-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128110816/https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/dzhessi-kh-bannel-jesse-h-bunnell/}}</ref><ref>{{Книга|автор=Bates, David Homer|заглавие=Lincoln in the Telegraph Office: Recollections of the United States Military Telegraph Corps During Civil War.|ссылка=https://archive.org/details/lincolnintelegr00bategoog|язык=en|год=1907|место=New York|издательство=The Century Co}}</ref>
[[Виргиния|Вирџьиниа]] Манассастәи аихамҩатә станциаҿы ԥхынгәымза 21, 1861 шықәсазы иҟалаз раԥхьатәи аидыслара ду аҿы афедералтә ар аҵахеит. Абҵарамза 1 азы Линкольн [[Макклелан, Джордж|Џь.Б.Макклеллан]] дҵаҟаҵаҩ [[главнокомандующий|хадас]] дҟеиҵеит, уи аццакра иҽацәихьчон. Жьҭаарамза 21 азы иара ирхәҭақәа [[Вашингтон]] азааигәара иҟәыбан. Абҵарамза 8, 1861 шықәсазы аладатәи ацҳаражәҳәаҩцәа зҭаз британиатәи аӷба “Трент” ырҭаслымын. Уи “[[Трентское дело|Тренттәи аус]]” мзызс иазыҟалан [[Британиаду|Британиа Ду]] абашьра ахылҿиаарц егьагымхеит.
Жәабранмза-хәажәкырамза 1862 шықәсазы аинрал [[Грант, Улисс|Улисс Грант]] аладаа [[Теннеси|Теннесси]]и [[Кентукки]]и рҟынтәи рықәцара илшеит. Аԥхынразы [[Миссури (штат)|Миссури]] аштат ахы иақәиҭтәны, [[Грант, Улисс|Грант]] ирхәҭақәа [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]]и [[Алабама|Алабамеи]] аҩадатәи ррегионқәа рахь ицәырҵит. Аӡхыҵратә операциа абзоурала, [[Новый Орлеан|Ниу-Орлеан]] мшаԥымза 25, 1862 шықәсазы иааныркылеит. Линкольн Макклеллан адҵаҟаҵаҩ хада иҭыԥ аҟынтәи [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] ампыҵахалара дҵас измаз архәҭақәа руак аԥызас дҟеиҵеит. Макклеллан ахьчаратә тактика ажәылара аасҭа аԥыжәара аиҭеит. Нанҳәамза 29-30 рзы Булл-Рантәи аидыслараҿы аҩадаа аҩынтәраан ацҟьаны иқәҵан, уи ашьҭахь Линкольн 500,000-ҩык аррахь ааԥхьара риҭеит. Цәыббрамза 7 рзы аӡыхь Ентитем аҟны, 40-нызқьтәи Аҩадатәи архәҭа Макклеллан 70-нызқьтәи ирхәҭа ажәлеит, урҭ аконфедерациаа иагьыриааит. [[Потомак]] аӡиас ахыҵра ашьҭахьҟа ицоз амҩа анаркит, аха Макклеллан, Линкольн адҵа шииҭазгьы, анаҩстәи ажәылара мап ацәикын аладаа рҟәыбара анагӡаразы алшара иаҩижьит, [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] шьҭахьҟа ихьаҵра иацхраауа.
Ентитем аибашьра ашьҭахь, [[Британиаду|Британиеи]] [[Франциа|Франциеи]] аибашьра алахәхареи Аконфедерациа азхаҵареи мап ацәыркит. Аибашьра ашықәсқәа рзы [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылеи]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду Америкатәи аштатқәеи]] аиҩызаратә еизыҟазаашьақәа рыбжьан. Урыстәылатәи а[[Эскадра (флот)|ескадра]] 1863—1864 шықәсқәа рзы [[Сан-Франциско]]и [[Ниу-Иорк|Ниу-Иорк]]и иаҭааит.
1862-тәи ашықәс аҭоурых аҿы раԥхьаӡакәны а[[Броненосец (тип корабля)|ихатә ӷбақәа]] рыбжьара аибашьра аныҟалаз ҳәа иалкаауп, уи мҩаԥысит хәажәкырамза 9 рзы [[Виргиния|Вирџьиниа]] аԥшаҳәаҿы. 1862 шықәсазтәи акампаниа хыркәшахеит аҩадаа [[битва при Фредериксберге|раҵахарала Фредериксбург]] ақалақь аҿы ԥхынҷкәынмза 13 рзы.
[[Файл:Lincoln and McClellan 1862-10-03.jpg|слева|мини|300px|Линкольни аинрал Џьорџь Макклелани, хәажәкырамза 10, 1862 шықәсазы]]
=== Аполитикатә процесс ===
Афедералтә ар аҵахара хьанҭақәа атәыла ауааԥсыра рыбжьара агәынамӡара ӷәӷәа цәырнагон. Линкольн [[Республиканская партия США|Ареспубликатә партиа]] аҟынтәи ақәыӷәӷәара иман, уи иаҵанакуан атәра иаразнак аԥыхра иадгылазгьы, хәыҷы-хәыҷла атәцәа рхы рақәиҭтәра иадгылазгьы. Линкольн акомпромисстә политика дақәныҟәон, уи абзоуралагьы апартиа аиҩшара аԥхьырҟәҟәаара илшеит. Уи агәра ганы дыҟан аибашьраангьы атәылаҿы аполитикатә процесс мҩаԥыслар шакәу. Уи абзоурала Аграждантә еибашьра аан а[[свобода слова|жәа ахақәиҭра]] ахьчареи, атәылауаҩратә хақәиҭрақәа рзы ӷәӷәалатәи аԥкрақәеи [[двухпартийная система|ҩ-партиактәи асистема]] акризис ацәцареи алыршахеит. Линкольн ихадараан алхрақәа мҩаԥысуан, атәылауаа аҳәынҭқарра анапхгараҭара рхы аладырхәуан. Аладаа а[[форт Самтер]] ианақәла ашьҭахь, [[Демократическая партия США|Адемократиатә партиа]] алахәылацәа рыхәҭак аҳәынҭқарратә политика иадгылоз «иақәшаҳаҭу аҿагылара» шьақәдыргылеит. Нанҳәамза 22, 1862 шықәсазы агазеҭ “Ниу-Иорк трибиун” аниҿцәажәоз атәцәа рхы рақәиҭтәра дзахымыццакуа ҳәа азҵаара анирҭа, Линкольн аҭак ҟаиҵеит:
<blockquote>
Ари ақәԥараҿы сара сзы иреиҳау хықәкыс иҟоуп аидгыла аиқәырхара, атәра аиқәырхара мамзаргьы аԥыхра акәӡам. Аидгылара аиқәырхара сылшозҭгьы, атәцәа рахьтә аӡәгьы ихы дақәиҭымтәӡакәа, иҟасҵон, атәцәа зегьы рхы иақәиҭтәны уи еиқәсырхар сылшозҭгьы, еиқәсырхон, ннасгьы тәцәақәак рхы иақәиҭтәны, егьырҭ рхы иақәиҭымтәкәа еиқәсырхар сылшозҭгьы, уигьы ҟасҵон. Атәра азҵаараҿы иҟасҵо аусқәа насгьы аԥштәы змоу арасазы, сара иҟасҵоит, избанзар агәра згоит уи аидгыла аиқәырхара ишацхраауа... Абри ала сара абраҟа официалтә уалԥшьаны исыԥхьаӡо сыгәҭакы еиҭасҳәеит. Иара убас лассы-лассы иазгәасҭо схатә гәазыҳәара аԥсахра сгәы иҭаӡам, зегьынџьара ауаа зегьы ахақәиҭра рымазарц шрыхәҭоу.
</blockquote>
=== Гомстед ===
{{Main|Гомстед-акт|ЕАА рҟны адгьылтә еиԥхныҩларақәа}}
Авраам Линкольн иаԥшьгарала 1862 шықәса лаҵарамза 20 рзы [[Гомстед-акт|Гомстед]] иазку а[[Акт (документация)|кт]] рыдыркылеит, уи инақәыршәаны Еиду Аштатқәа ртәылауаҩ дарбанызаалак 21 шықәса зхыҵыз, насгьы Аконфедерациазы имеибашьуаз ауаажәларратә фонд адгьылқәа рҟынтәи 160 [[акр]] (65 гектар) еиҳамкәа адгьыл ҭыԥ иоур илшон. А[[Закон (право)|закәан]] амчра аиуит ажьырныҳәамза 1, 1863 шықәсазы. Адгьыл ақәаарыхра, насгьы ахыбрақәа ақәыргылара иалагаз анхаҩы 5 шықәса рышьҭахь ари адгьыл [[право собственности|хақәиҭрала атәразы азин]] иоууан. Адгьыл ҭыԥ аҿҳәаранӡагьы иааихәар илшон, акрк 1,25 доллар ахшәааны. Гомстед-акт ала Еиду Аштатқәа рҿы 2 миллион гомстед раҟара рызшан, иааидкыланы 285 миллион акр (115 миллион гектар) раҟара. Ари азакәан аграртә проблема шьаҭанкыла иаӡбеит, а[[сельское хозяйство|қыҭанхамҩа]] аҿиара афермерцәа рхырхарҭала идәықәҵаны, уаанӡа ацәҳәыра ахьыҟаз аҭыԥқәа рықәынхара иазнанагеит, насгьы Линкольн ауааԥсыра рӷьырак рыдгылара инаҭеит.<ref name="hronos">Биография Авраама Линкольна на сайте «Хронос»</ref>
=== Атәцәа рхы рақәиҭтәра ===
{{main|ЕАА рҿы атәра аԥыхра}}
[[Файл:Abraham Lincoln O-49 by Gardner, 1861.jpg|мини|Еиду Америкатәи Аштатқәа рыпрезидент Авраам Линкольн]]
Аибашьраҿы ақәымҿиарақәеи уи аамҭа аиҵыхреи хәыҷы-хәыҷла Линкольн атәра азҵаара аганахьала имаз азнеишьа аԥсахуан.
Иара дазнеиуан убри аиԥш агәаанагара, Еиду Аштатқәа ма зынӡа ахақәиҭра роуеит, мамзаргьы зынӡа атәцәа ирҳәынҭқаррахоит ҳәа. Еилкаахо иалагон аибашьра ахықәкы хада — Аидгыла аиҭашьақәыргылара, атәра аԥыхра ада анагӡара шалымшо. Линкольн, еснагь анегрцәа хәыҷы-хәыҷла компенсациатә шьаҭала рхы рақәиҭтәра иадгылоз, уажәы атәра ақәгара хымԥадатәиуп ҳәа иԥхьаӡон. Аинститут ақәгаразы аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥысуан 1862 шықәса зегьы иалагӡаны. 1862 шықәса, ԥхынҷкәынмза 30 рзы Аҳәынҭқарра Ахада инапы аҵаиҩит “[[Прокламация об освобождении рабов|Атәцәа рхақәиҭтәразы апрокламациа]]”, Еиду Америкатәи аштатқәа ирҿагылаз адгьылҵакырақәа рҿы инхоз атәцәа «уажәшьҭарнахыс наӡаӡа» ахақәиҭра рымоуп ҳәа рылазҳәаз. Адокумент америкатәи а[[конституция США|конституциа]]ҿы [[Тринадцатая поправка к Конституции США|XIII-тәи аиҭакра]] (1865) адкылара иацхрааит, Еиду Аштатқәа рҟны атәра зынӡаск иаԥызхыз. [[Прокламация об освобождении рабов|Апрокламациа]] ииашаны иақәыӡбеит арадикалтә республиканеццәа, избан акәзар уи афедералтә ҳәынҭқарра амчра ахьаҵанамкуаз аҭыԥқәа рҿы атәцәа ахақәиҭра рынаҭеит, аха уи Аграждантә еибашьра аҟазшьа аԥсахит, атәра аԥыхразы аибашьрахь ииаганы. Уи адагьы, уи даара иӷәӷәаз политикатә шьаҿаны иҟалеит, насгьы аҳәаанырцәтәи атәылақәа, [[Британиаду|Британиа Дуӡӡагьы]] уахь иналаҵаны, Аконфедерациа адгылара арымҭар ада ԥсыхәа рымамкәа иҟанаҵеит. Британиатәи аԥыза-министр [[Темпль, Генри, 3-й виконт Пальмерстон|Палмерстон]] ауаажәларратә ҿагылара амзыз ала аҽалагалара аиҿкаара илымшеит. Атәцәа рхы рақәиҭтәра алшара аԥнаҵеит зцәа еиқәаҵәоу америкауаа аррахь рааԥхьаразы. Аибашьра анҵәамҭазы афедералтә рыхәҭақәа 180 нызқьҩык анегрцәа рхыԥхьаӡалан.
=== Аграждантә еибашьраҿы аиҭашәара. Геттисбергтәи ажәылара ===
{{main|Геттисбергтәи аибашьра}}
Хәажәкырамза 3, 1863 шықәсазы, [[история США|Еиду Аштатқәа рҭоурых]] аҿы раԥхьаӡакәны а[[воинская обязанность|рратә уалԥшьа]] алагалан. Убри аамҭазы, абеиацәа азин рыҭан рҭыԥан даҽа шьоукы қьырала рдәықәҵареи амаҵзура аҟынтәи ԥарала ахҿыхреи, уи агәҭынчымрақәа цәырнагеит, [[суд Линча|Линч иусӡабарақәа]] ирықәӡыз анегрцәа жәпаҩык ҭахеит.
1863 шықәса лаҵарамзазы 130-нызқьтәи [[армия Союза|Аидгыла ар]] 60-нызқьтәи аинрал [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] ир аҟны [[Сражение при Чанселорсвилле|иаҵахеит]]. Аҩадаа шьҭахьҟа ихьаҵит, аконфедератцәа ракәзар, аҩадантәи Вашингтон иаҩсны, [[Пенсильвания|Пенсильваниа]] иалалеит. Абри аҭагылазаашьаҿы, [[Геттисберг]]тәи хымштәи аибашьра алҵшәа аҵакы ӷәӷәа аанахәеит, аҩганкгьы 50 нызқьҩык инареиҳаны ауаа ахьҭахаз. Ли ир аҵаханы Вирџьиниаҟа ихьаҵит. Ԥхынгәымза 4 рзы мраҭашәаратәи афронт аҿы, мшырацәалатәи аҭаԥшыхәреи иқәҿиарадахаз ажәыларақәа ҩбеи рышьҭахь, аинрал Грант Виксбергтәи абаа импыҵеихалеит. Ԥхынгәымза 8 рзы [[Луизиана]] иҟоу Порт-Худсон ган. Убри алагьы [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас аԥшаҳәа анапхгара шьақәгылеит, насгьы Аконфедерациа ҩ-хәҭакны еиҟәшахеит. Абҵарамза 19, 1863 шықәсазы Геттисбергтәи амилаҭтә нышәынҭра аартра ацеремониа мҩаԥысит, иҭахаз аибашьра алахәылацәа анышә иахьамардаз. Амемориал аартраҿы Линкольн зегь реиҳа еицырдыруа [[Геттисбергская речь|иажәахәқәа руак]] ҟаиҵеит, даҽазныкгьы иҷыдоу ицәажәаратә баҩхатәра шьақәзырӷәӷәаз. Ажәахә кьаҿ анҵәамҭазы иҳәан:
<blockquote>
“Ҳара ҭакԥхықәрала иҳаӡбароуп, абарҭ аԥсрақәа башаны ишыҟамло, ҳмилаҭ Анцәа илаԥш аҵаҟа ахақәиҭра ахыҵхырҭа ҿыц шроуа, насгьы ажәлар рҳәынҭқарра, ажәлар рыла ажәлар рзы иаԥҵоу, адгьыл аҟынтәи ишықәымӡаауа.”<ref>{{Cite web |url=http://onrevolution.narod.ru/get.htm |title=Геттисбергская речь Авраама Линкольна |lang=ru|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2007-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016210129/http://onrevolution.narod.ru/get.htm}}</ref>
</blockquote>
1863 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Линкольн ақәгылаҩцәа зегьы (Аконфедерациа анапхгаҩцәа рыда) а[[амнистия|мнистиа]] иақәиргәыӷит, аха уи азы Еиду Аштатқәа рызиашаразы аҭоуба ҟаҵаны атәра аԥыхра рыдыркылар акәын. Ашықәс хыркәшахеит аҩадаа [[битва при Чаттануге|Чаттануга]] ақалақь аҟны иргаз аиааира ала.
== Аиҭалхра, аибашьра анҵәамҭа ==
{{main|ЕАА рҟны Ахада иалхрақәа (1864)}}
Аибашьра ахыркәшара аидеиа ажәлар еиҳа-еиҳа ирылаҵәон. Линкольн иҿаԥхьа дҵас иқәгылан америкаа аиааира агәрагара рылаҵара. Аҳәынҭқарра Ахада иҭаркыз аӡбарҭахь рышьҭра аԥихит, уи адезертирцәеи атәреи аҭынчреи рыдгылаҩцәеи рҭакра алнаршеит. 1863 шықәсазтәи [[Конгресс США|Аконгресс]]ахь алхрақәа раан [[Демократическая партия США|адемократцәа]] ирылшеит аҭыԥқәа рхыԥхьаӡараҿы иҟаз аиԥшымзаара ду армаҷра, аха [[Республиканская партия США|ареспубликанеццәа]] уеизгьы ирылшеит [[Сенат США|Асенат]]и Ахаҭарнакцәа Рпалатеи рҿы аиҳарара ахьчара.
[[Файл:Abraham Lincoln Brady CDV O-86 January 8, 1864.JPG|мини|слева|Авраам Линкольн ажьырныҳәамза 8, 1864 шықәсазы]]
1864 ашықәса хәажәкырамзазы Линкольн [[Грант, Улисс|Улисс Грант]] дҵаҟаҵаҩ хадас дҟеиҵеит, уи [[Шерман, Уильям|У. Шерман]]и [[Шеридан, Филип|Ф. Шеридан]]и дрыцны Линкольн игәҭакы нарыгӡеит — еиқәыршәоу ажәыларақәа ҟаҵаны аладаа рырԥсыҽра, рҟәыбара иазкыз. Ааха ду ҟазҵаз Шерман ир ауп, лаҵарамзазы Џьорџьиа алалара иалагаз. Грант ир аинрал Ли иҿагылан.
[[Файл:The Peacemakers 1868.jpg|мини|''[[Миротворцы (картина)|Аҭынчрахьчаҩцәа]]'', [[Хили, Джордж|Џьорџь Хили]] иҭыхымҭа, хәажәкырамза 27-28, 1865 шықәсазы Авраам Линкольн, аинралцәа [[Шерман, Уильям Текумсе|Уилиам Шерман]], [[Грант, Улисс|Улисс Грант]], адмирал [[Портер, Дэвид Диксон|Девид Портер]], [[Королева реки (пароход)|пароходе «Королева реки»]] [[Джеймс (река)|Джеймс аӡиас]] аҟны реилатәара аазырԥшуа]]
Иара ихатә гәыҩбарақәеи апартиа анапхгаҩцәа рҿагылареи рышьҭахьгьы, Линкольн аҩынтәраангьы алхрақәа иҽрылаирхәит, аҵыхәтәантәи аԥшьышықәса ирылагӡаны аӷацәа рацәаны ишиоузгьы, агазеҭқәа лассы-лассы ишиқәыӡбозгьы, жәпаҩык дшырцәымӷызгьы. Адемократиатә партиа хатә лозунгс ишьҭнахит аибашьра аҵыхәтәеи аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгареи. Уи акандидатс дҟалеит аинрал [[Макклелан, Джордж|Џь.Б.Макклелан]], Линкольн 1862 шықәсазы адҵаҟаҵаҩ хада имаҵзура иамихыз. Ареспубликатә партиаҿы, афинансқәа рминистр [[Чейз, Салмон|Салмон Чеиз]] акандидатцәа дыруаӡәкхарц иҽазишәеит, аха Линкольн заҵәык иакәхеит иқәыргылахаз. Шерман цәыббрамза 2, 1864 шықәсазы Аконфедерациа ачашәҭра [[Атланта|Атланта]] анига, Линкольн алшара инаҭеит иҿагылаҩ, аҭынчра адгылаҩ — Макклеллан — аҳәынҭқарра ахада [[Президентские выборы в США (1864)|иалхрақәа]] рҿы дииааины, 233 алхыҩцәа рыбжьқәа рҟынтә 212 иоуны аиааира агаразы. Линкольн иҟаиҵаз аҳәарала, Аконгресс ажьырныҳәамза 31, 1865 шықәсазы Америка [[Конституция США|Аконституциа]] жәахатәи аиҭакра рыдыркылеит, атәыла аҩныҵҟа а[[рабство|тәразы]] азин ҟазымҵоз. 1865 шықәса алагамҭазы аҩадаа риааира еилкааз усхеит. Аҩбатәи иинаугурациатә ажәахә аҿы Линкольн ашьоура мап ацәкразы ааԥхьара ҟаиҵеит, насгьы Алада [[Реконструкция Юга|аиҭашьақәыргылареи]] еинаалоу Аидгыла аргылареи рзы адҵақәа ықәиргылеит:
<blockquote>
“Аӡәгьы игәаӷ мкыкәа, агәыҳалалра аарԥшны, аиашара иадгыланы, америкаа атәыла ахәрақәа ҿарҳәароуп... рыҩни адунеи ажәларқәа зегьы рахьи ииашоу, еиԥымҟьо аҭынчра аԥсахареи ахьчареи рзы ирылшо зегьы ҟарҵароуп.”
</blockquote>
[[Грант, Улисс|Грант]], 1865 шықәса ааԥынразы 115 нызқьтәи ар змаз, 54 нызқьтәи мацара змаз [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] ақалақь [[Питерсберг (Виргиния)|Питерсберг]], анаҩс мшаԥымза 2 рзы Аконфедерациа аҳҭнықалақь [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] аанимыжьыр ада ԥсыхәа имамкәа иҟеиҵеит. 1865 шықәса мшаԥымза 9 рзы Ли а[[Капитуляция|ҽаҭара]] инапы аҵаиҩит, хазы игоу архәҭақәа рҿагылара хҽхеит лаҵарамза анҵәамҭазы. Џьефферсон Девиси иҳәынҭқарра алахәылацәеи анҭарк ашьҭахь Аконфедерациа аҵыхәтәа ҟалеит.<ref>После взятия Линкольн посетил город, в том числе и Белый дом Конфедерации, где он посидел несколько минут в задумчивости за рабочим столом [[Дэвис, Джефферсон|Джефферсона Дэвиса]]</ref>
== Линкольн ишьра ==
{{main|Авраам Линкольн ишьра}}
[[Файл:Ford's Theater box.jpg|слева|180 px|мини|Форд итеатр аҿы Бут даниеихсуаз Линкольн дахьтәаз аҭыԥ]]
[[Файл:The Last Hours of Abraham Lincoln by Alonzo Chappel, 1868.jpg|мини|250px|[[Чаппел, Алонзо|Алонзо Чаппел]], “Авраам Линкольн иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи асааҭқәа”, 1868]]
Аграждантә еибашьра хыркәшахеит Америка Аконфедерациатә Штатқәа 1865 шықәса мшаԥымза 9 рзы рыҽрыҭарала. Атәыла Алада Аиҭашьақәыргылара насгьы ацәеиқәаҵәақәа америкатәи аилазаара [[Социальная интеграция|раларҵәара]] апроцесс иахысраны иҟан. Аибашьра ашьҭахь хәымш анҵы, [[Страстная пятница|мшаԥымза 14]], 1865 шықәсазы, “Америкатәи ҳара ҳашьа” аспектакль аҿы ([[Театр Форда|Форд итеатр]] аҿы), аладаа ирыдгылаз актиор [[Бут, Джон Уилкс|Џьон Уилкс Бут]] апрезидент дахьтәаз днеин атапанча аҟынтәи Линкольн ихы деихсит. Адырҩаҽныашьыжь, Авраам Линкольн ихдырра мхынҳәӡакәа иԥсҭазаара далҵит.
Милионҩыла америкауаа, ашкәакәақәеи аиқәаҵәақәеи, рыпрезидент ргәы далырхырц азы [[Вашингтон]]ынтәи [[Спрингфилд (Иллинойс)|Спрингфилдҟа]] ҩымчыбжьи бжаки амҩа иқәыз алахьеиқәратә дәыӷба иаԥылон. Адәыӷба ҩ-кәыбак аанагон: Авраам Линкольн иԥсыбаҩ зҭаз акәыба ду, иара убас хышықәса раԥхьа Линкольн ипрезидентраан зыԥсҭазаара иалҵыз иԥа Уилиам иԥсыбаҩ зҭаз акәыба хәыҷы. Ари аамҭа иалагӡаны аҳәынҭқарра ахада иԥеи иареи рыԥсыбаҩ зҭаз адәыӷба ақалақьқәа 180 ирылсит. Авраами Уилиами Линкольнаа анышә иамардеит Спрингфилд, Оук-Риџь анышәынҭраҿы. 1876 шықәсазы апрезидент иԥсыбаҩ ыҵырхит 200 000 доллар ҳәа аҽыхразы. Аха амҵарсцәа аполициа иааныркылеит. Уи ашьҭахь Линкольн иԥсыбаҩ лассы-лассы афедералтә мчрақәа хьӡы змам еиуеиԥшым анышәынҭрақәа рҿы анышә иамардон. Аҵыхәтәан, 1901 шықәсазы, аҳәынҭқарра ахада иԥсыбаҩ аӷьычразы аҽазышәарақәа раԥыхразы, Линкольн иԥсыбаҩ аџыртә саркофаг иҭаҵаны Спрингфилд х-метрак ашәпара змаз абетон аҵаҟа иржит.<ref>{{Cite web |url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=9126 |title=William Wallace «Willie» Lincoln |lang=en|access-date=2024-09-09|url-status=live|archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118230756/http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=9126}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.history.com/news/digging-up-the-dead-historys-most-famous-exhumations |title=Digging Up the Dead: History’s Most Famous Exhumations |lang=en|access-date=2024-05-12 |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512213947/https://www.history.com/news/digging-up-the-dead-historys-most-famous-exhumations |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.oxygen.com/exhumed/crime-news/lee-harvey-oswald-abraham-lincoln-famous-people-whove-been-exhumed |title=Famous People Who Have Been Exhumed — And What Their Bodies Revealed |lang=en|access-date=2024-05-12 |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512213151/https://www.oxygen.com/exhumed/crime-news/lee-harvey-oswald-abraham-lincoln-famous-people-whove-been-exhumed |url-status=live }}</ref>
Линкольн рыцҳарыла иҭахарагьы иабзоурахеит атәыла аизакреи зцәа еиқәаҵәоу атәцәа рхы рақәиҭтәреи рзы зыԥсы зҭииз уаҩны иԥхьаӡара иахьалагаз.
== Авраам Линкольн ипрезидентра алҵшәақәеи уи иҭоурыхтә ҵаки ==
Аграждантә еибашьра Еиду Аштатқәа рҭоурых аҿы зегь реиҳа ашьакаҭәара зцыз еибашьрахеит, насгьы америкатәи адемократиазы зегь реиҳа иуадаҩыз ԥышәахеит. Авраам Линкольн америкатәи ажәлар рыхдырраҿы хадаратә ҭоурыхтә хаҿсахьаны дҟалеит, Еиду Аштатқәа реилабгара иаԥырхагахаз, [[американцы|америкатәи амилаҭ]] рышьақәгылареи атәра аԥыхреи аус арҿы алагала ду ҟазҵаз. Линкольн Аҩада амодернизациеи атәцәа рхы [[Эмансипация (социология)|рхақәиҭреи]] ауасхыр шьҭеиҵеит. Уи иоуп адемократиа ахықәкы хада зҳәазгьы: “Ажәлар рыла, ажәлар рҟынтәи, ажәлар рзы иаԥҵоу аиҳабыра”. Иара ипрезидентразы, иара убас [[Аокеан ҭынч|Аокеан ҭынчахь]] инеиуаз аконтинентбжьаратә [[железная дорога|еихамҩагьы]] дыргылеит, а[[инфраструктура|инфраструктуратә система]] ырҭбаахеит, а[[банк|банктә система]] ҿыц аԥҵахеит, иӡбахеит аграртә проблема. Аха аибашьра анеилга ашьҭахь, атәыла аҿаԥхьа ауадаҩрақәа рацәаны иқәгылан, амилаҭ реидкылара, аиқәаҵәақәеи ашкәакәақәеи рзинқәа реиҟаратәра уахь иналаҵаны. Хәҭак ала, арҭ апроблемақәа макьана инагӡаны иӡбам, урҭ иахьа уажәраанӡагьы америкатәи аилазаара аҿаԥхьа иқәгылоуп. Линкольн даныршь ашьҭахь, Еиду Аштатқәа [[экономика США|рекономика]] акыр аамҭа адунеи аҿы зегь реиҳа динамикала аҿиара зауз економиканы иҟалеит, уи атәыла [[XX век|20-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы адунеи аҿы аԥхьагылара аиура алнаршеит. Иара ихатә цәаҩақәагьы инарыгӡаз аус рацәоуп аҳәынҭқарра амчра еидкыланы атәыла аизакразы. Линкольн а[[Ахшыҩырҵара|моралтә]] принцип ӷәӷәақәа дрықәныҟәон, а[[юмор|лафҳәара]]гьы илан, аха уи адагьы а[[меланхолия|лахьеиқәра]]гьы анииааиуаз ҟалалон. Иахьа уажәраанӡа Авраам Линкольн зегь реиҳа иҟәыӷаз Еиду Аштатқәа рыпрезидентцәа дыруаӡәкны дыԥхьаӡоуп. Америкатәи ажәлар жәафтәи рыпрезидент Авраам Линкольн игәалашәара аҳаҭыразы Вашингтон а[[Мемориал Линкольну|баҟа]] издыргылеит, Еиду Америкатәи аштатқәа рҭоурыхтә ҿиара зыӡбаз ԥшьҩык апрезидентцәа руаӡәк иаҳасабала.<ref>{{Cite web|url=https://day.kyiv.ua/ru/article/istoriya-i-ya/avraam-linkoln-chestnyy-dobryy-i-upryamyy-starina-eyb|title=Авраам ЛИНКОЛЬН. Честный, добрый и упрямый «старина Эйб»|lang=ru|website=day.kyiv.ua|archive-url=https://web.archive.org/web/20080116230432/http://www.day.kiev.ua/78173/|archive-date=2008-01-16|access-date=2024-09-08|url-status=live}}</ref><ref>Авраам Линкольн: «Я самый жалкий из всех живущих. Если то, что я чувствую, разделить на весь род человеческий, на земле не останется ни одной улыбки. Стану ли я лучше — не знаю. Боюсь, что нет, и это ужасно. Оставаться таким, как есть, невозможно. Я должен умереть или стать лучше…» [http://www.lossofsoul.com/DEPRESSION/Greats/introduction.htm Высказывание есть на этом сайте] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080725012201/http://www.lossofsoul.com/DEPRESSION/Greats/introduction.htm |date=2008-07-25 }}</ref><ref>Г.Уитни: «Ни одна черта характера мистера Линкольна не была столь очевидной, как его таинственная и глубокая меланхолия»</ref><ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр.94 ''Джон Т.Стюарт видел в Линкольне безнадёжную жертву меланхолии. Генри К.Уитни, коллега Линкольна, писал: «Я… увидел Линкольна в углу, он сидел одиноко. Его лицо омрачалось глубокими горестными переживаниями».''</ref><ref>Имеются в виду [[Вашингтон, Џьорџь|Джордж Вашингтон]], [[Джефферсон, Томас|Томас Джефферсон]], Авраам Линкольн, [[Рузвельт, Франклин|Франклин Рузвельт]]</ref>
== Линкольн ибаҟа ==
[[Файл:Fords Theatre.jpg|мини|240px|[[Театр Форда|Форд итеатр]] Линкольн дахьхәыз]]
{{main|Линкольн ибаҟа}}
Линкольн игәалашәара наӡаӡатәуп Вашингтон агәаны, [[Эспланада|Еспланада]] 1914—1922 шықәсқәа рзы иргылаз а[[Мемориал Линкольну|мемориал]] аҟны, ауаа зегьы ахақәиҭра рымазар шакәу иазкыз апрезидент игәрагара аарԥшуа. Ахыбра Еиду Аштатқәа ирсимволуп, уи 36 [[Колонна (архитектура)|колона]] аҵагылоуп (Линкольн ипрезидентраан иҟаз аштатқәа рхыԥхьаӡара). Амармалташь шкәакәала иҟаҵоу ари аргыламҭа аҩныҵҟа аскульптор [[Френч, Дэниел Честер|Даниел Френч]] ихәыцуа итәоу апрезидент-ахақәиҭтәҩы и[[статуя|хаҿсахьа]] шьақәиргылеит. Амемориал аҩныҵҟатәи аҭӡамцқәа рҿы а[[аллегория|ллегориатә]] нҩыларақәа рыҵаҟа Линкольн иажәахәқәа: [[Геттисбергская речь|Геттисбергтәии]] Аҩбатәи иинаугурациатәи ануп.
Уи адагьы, Еиду Аштатқәа рҿы Линкольн иаҳаҭыр азы абаҟақәа рацәаны идыргылеит, ихьӡ рыхҵоуп ақалақь, амҩадуқәа, ауниверситетқәа, еиуеиԥшым ацентрқәа, еицырдыруа [[Lincoln Motor Company|амашьынақәа]], аҳаирпланныҟәгага. Аҳәынҭқарра ахада ихаҿсахьа [[Рашмор]] ашьхаҿы иҭаԥыҟҟоуп. Авраам Линкольн иира мшы Еиду Америкатәи аштатқәак рҟны ҳәынҭқарратә ныҳәоуп. Линкольн иара убас абанкнотаҿгьы исахьа ануп {{s|5 долларк.}}
<gallery perrow="5" widths="160" heights="160">
Lincoln memorial dc 20041011 095847 1.3008x2000.jpg|Линкольн имемориал адәахьтәи аҭеиҭыԥш
Lincoln Home.jpg| Спрингфилд иҟоу Линкольн иҩны
Lincoln statue.jpg|Линкольн ибаҟа амемориал аҿы
2009Centobverse.jpg|Линкольн [[цент]]ктәи аԥараҿырп аҟны, [[2009]]
US $5 Series 2006 obverse.jpg|Линкольн ЕАА [[Доллар США|$5]] абанкнотаҿы
Abraham Lincoln life mask.jpg|Авраам Линкольн иԥсы анҭазтәи асабрада
Abraham Lincoln memorial London 20050523.jpg|Авраам Линкольн ибаҟа Лондон
MtRushmore Abe close.jpg|Линкольн [[Рашмор]] ашьхаҿы
Lincoln Bedell statue.jpg|[[Уэстфилд (деревня, Нью-Йорк)|Уестфилд]] ақалақь аҿы иҟоу Линкольни [[Беделл, Грейс|Греис Беделл]]и рбаҟа
</gallery>
== Апатент ==
1849 шықәсазы А. Линкольн иоуит апатент 6469, иӡсо аӷбашьҭыхга аргыларазы. Иара ида Еиду Америкатәи аштатқәа рыпрезидентцәа аӡәгьы ахаангьы аԥшьгаразы апатент имоуцызт.<ref name="автоссылка1">[https://www.ng.ru/nauka/2020-05-12/16_7858_time.html Стрела времени. Научный календарь, май 2020] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210624202551/https://www.ng.ru/nauka/2020-05-12/16_7858_time.html |date=2021-06-24 }} ng.ru</ref><ref name="автоссылка1" />
== Акино аҟны ихаҿра ==
* 1908 — “Анажьра: Авраам Линкольн иԥсҭазаара аҟынтәи ацыԥҵәаха”, ЕАА, арежиссиор Ван Даик Брук. Линкольн ироль наигӡеит идырым актиор.
* 1910 — “[[Abraham Lincoln’s Clemency|Авраам Линкольн ианажьра]]”, ЕАА, арежиссиор Теодор Уортон. Линкольн ироль наигӡеит Леопольд Уортон
* 1913 — “Линкольн ахә анишәалак”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]]
* 1913 — “Геттисбергтәи аибашьра”, ЕАА, арежиссиорцәа Чарльз Гиблин, [[Инс, Томас|Томас Инс]]. Линкольн ироль наигӡеит Чарльз Едлер.
* 1914 — “Ицәоу ахьчаҩ”, ЕАА. Линкольн ироль наигӡеит Џьорџь Стил.
* 1915 — "[[Рождение нации|Амилаҭ аира]]", ЕАА, арежиссиор [[Гриффит, Дэвид Уорк|Девид Гриффит]]. Линкольн ироль наигӡеит Џьозеф Хенабери
* 1915 — “Линкольн игәы”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ — [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]]
* 1916 — “Акризис”, ЕАА, арежиссиор [[Кэмпбелл, Колин (режиссёр)|Колин Кемпбелл]]. Линкольн ироль неигӡеит Сем Д. Дреин (акино америкатәи шәҟәыҩҩы [[Черчилль, Уинстон (писатель)|Уинстон Черчилль]] ироман ашьаҭала иҭыхуп)
* 1920 — “Копперхедс”, ЕАА, арежиссиор Чарльз Мение. Линкольн ироль наигӡеит Николас Шриоль (Акино шьаҭас иамоуп аполитик, ашәҟәыҩҩы Фредерик Лендис ироман “Аԥсадгьыл гәакьа ахьӡ-аԥша”)
* 1922 — “Буффало Билл имшқәа рзы” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор Едвард Леммле. Линкольн ироль аҟны — Џьоел Деи
* 1923 — “Линкольн игәы”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ — [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]]. 1915 шықәсазтәи акиносахьа аиҭаҭыжьратә версиа.
* 1924 — “Авраам Линкольн идраматә ԥсҭазаара”, ЕАА, арежиссиор [[Розен, Фил|Фил Розен]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџ А. Биллингс.
* 1924 — “Авраам Линкольн”, ЕАА, арежиссиор [[Сирл-Доули, Джеймс|Џьеимс Сирл-Доули]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит. Акиносахьа шьаҭас иамоуп адраматург Џьон Дринкуотер ипиеса
* 1924 — “[[Железный конь]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Линкольн ироль аҟны [[Булл, Чарльз Эдвард|Чарльз Едвард Булл]]
* 1924 — “Барбара Фричи”, ЕАА, арежиссиор [[Хилльер, Ламберт|Ламберт Хиллиер]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс.
* 1925 — “Тәыла змам ауаҩы”, ЕАА, арежиссиор [[Ли, Роулэнд|Роуленд Ли]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс.
* 1926 — “Унапқәа урҩах!”, ЕАА, арежиссиор Кларенс Баџьер. Джорџ А. Биллингс Линкольн ироль наигӡоит.
* 1929 — “[[Линкольн (фильм, 1929)|Линкольн]]”, ЕАА, арежиссиор Терри Ремзи. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс.
* 1929 — “[[Два американца]]”, ЕАА, арежиссиор Џьозеф Сентли. [[Хьюстон, Уолтер|Уолтер Хьиустон]] Линкольн ироль аҟны
* 1930 — “Авраам Линкольн”, ЕАА, арежиссиор [[Гриффит, Дэвид Уорк|Девид Гриффит]]. [[Хьюстон, Уолтер|Уолтер Хьустон]] Линкольн ироль наигӡоит.
* 1932 — “Апрезидент-фантом”, ЕАА, арежиссиор [[Таурог, Норман|Норман Таурог]], Линкольн ироль наигӡоит [[Миддлтон, Чарльз (актёр)|Чарльз Миддлтон]]
* 1935 — “Аҭыӡшәаҟаҵаҩ хәыҷы”, ЕАА, арежиссиор [[Батлер, Дэвид|Девид Батлер]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит
* 1936 — “[[Узник острова акул|Акулақәа рыдгьылбжьаха абаандаҩы]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит
* 1937 — “Викториа Дуӡӡа”, Еиду Британиа, арежиссиор [[Уилкокс, Герберт|Герберт Уилкокс]]. Линкольн ироль наигӡоит Перси Парсонс.
* 1938 — “Ауаа рыгәқәа рҟынтәи”, ЕАА, арежиссиор [[Браун, Кларенс (режиссёр)|Кларенс Браун]]. Линкольн ироль аҟны [[Кэррадайн, Джон|Џьон Керрадаин]]
* 1939 — “Линкольн Аҩны шкәакәа аҿы”, ЕАА, арежиссиор Уилиам С. Макгенн. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит
* 1939 — “[[Молодой мистер Линкольн|Мистер Линкольн қәыԥш]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. [[Фонда, Генри|Генри Фонда]] Линкольн қәыԥш ироль аҟны
* 1940 — "Еиб Линкольн, Иллиноис", ЕАА, арежиссиор [[Кромвелл, Джон|Џьон Кромвелл]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Мэсси, Рэймонд|Реимонд Месси]]. Акино шьаҭас иамоуп [[Шервуд, Роберт Эммет|Роберт Е. Шервуд]] ипьеса
* 1940 — “[[Вирджиния-Сити (фильм)|Вирџьиниа Сити]]”, ЕАА, арежиссиор [[Майкл Кёртис|Маикл Куртис]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Килиан, Виктор|Виктор Килиан]]
* 1951 — “Ахықәкы ҳарак”, ЕАА, арежиссиор [[Манн, Энтони|Ентони Манн]]. Линколин ироль наигӡоит Лесли Кимел (ихьӡ ҳәаӡам)
* 1952 — “[[Авраам Линкольн (фильм, 1952)|Авраам Линкольн]]”, ЕАА, арежиссиор Пол Никелл (ателесериал “Студиа 1” аепизод). Линкольн ироль аҟны — Роберт Пастен
* 1955 — “[[Принц игроков|Ахәмарҩцәа рыпринц]]”, ЕАА, арежиссиор Филипп Дан. Линкольн ироль аҟны — Стенли Холл
* 1955 — “[[Чёрная пятница (Медик)|Ахәаша еиқәаҵәа]]”, ЕАА (“Медик” ателесериал аепизод). Остин Грин Линкольн ироль аҟны
* 1956 — “[[Мачеха (Телефонное время)|Анԥса]]”, ЕАА (“Ателефонтә аамҭа” захьӡу ателесериал аепизод). Линкольн ироль наигӡеит Ронни Ли
* 1957 — “Ауаатәыҩса рҭоурых”, ЕАА. Арежиссиор [[Аллен, Ирвин|Ирвин Аллен]]. Остин Грин Линкольн ироль аҟны
* 1961 — “Амҩасцәа”, ЕАА. Арежиссиор Елиот Сильверстаин (ателесериал "[[Сумеречная зона (телесериал, 1959)|Аилашәшәымҭа]]" 69-тәи аепизод. Линкольн ироль наигӡоит Остин Грин
* 1962 — “[[Как был завоёван Запад|Мраҭашәара шырҭаслымыз]]”, ЕАА, “Аграждантә еибашьра” асиужет. Арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Линкольн ироль аҟны — [[Мэсси, Рэймонд|Реимонд Месси]]
* 1965 — “[[Погоня (Доктор Кто)|Ашьҭалара]]”, Британиа Ду, арежиссиор Ричард Мартин (ателесериал “[[Доктор Кто|Доктор Дарбан]]” жәафтәи асериа. Роберт Марсден Линкольн ироль наигӡоит
* 1966 — “[[Смертельная ловушка (Туннель времени|Аԥсра ацәҟьа]]”, ЕАА, арежиссиор Уилиам Хеил (“[[Туннель времени|Аамҭа атоннель]]” ателесериал жәаҩатәи аепизод. Форд Реини Линкольн ироль наигӡоит
* 1969 — "Абна ԥарда", ЕАА. Арежиссиор дыҟан Хершель Догерти (ателесериал "[[Звёздный путь: Оригинальный сериал|Аеҵәатә мҩа: Аоригиналтә сериал]]" аепизод). Линкольн иклон ароль неигӡеит Ли Бергер
* 1972 — "Ауаҩ ду иԥаҵақәа", ЕАА, арежиссиор Филипп Ликок. [[Уивер, Деннис|Деннис Уивер]] Линкольн ироль наигӡоит.
* 1976 — "Абнатә ԥсабара ахьчаҩ", ЕАА, арежиссиор Девид Д. О'Мелли. Линкольн ироль наигӡоит Форд Реини
* 1976 — “Адамс ихроникақәа” (телесериал), ЕАА. Линкольн ироль аҟны Стивен Д. Ниуман (Аепизод 11, "Чарльз Франсис Адамс, Британиа Ду ацҳаражәҳәаҩ")
* 1977 — “Линкольн иҿагыланы ачарҳәара”, ЕАА, арежиссиор Џьеимс Л. Конвеи. [[Андерсон, Джон (актёр)|Джон Андерсен]] Линкольн ироль аҟны
* 1982 — “[[Синие и серые|Жәҩангәыԥштәқәеи ацәышқәеи]]” (телесериал), ЕАА, арежиссиор Эндриу У. Маклаглен. [[Пек, Грегори|Грегори Пек]] Линкольн ироль аҟны
* 1985, 1986 — “[[Север и Юг (мини-сериал)|Агеи Ашьхеи]]” (телесериал), Америкатәи Аидгыла, режиссер Ричард Т. Хеффрон. Линкольн ироль наигӡоит [[Холбрук, Хэл|Хал Холбрук]].
* 1986 — “Мраҭашәараҟа амҩа” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор [[Лоури, Дик|Дик Лоури]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Абрахам, Ф. Мюррей|Ф. Миурреи Абраҳам]].
* 1988 — “Линкольн” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор [[Джонсон, Ламонт|Ламонт Џьонсон]]. Линкольн ироль неигӡоит [[Уотерстон, Сэм|Сем Уотерстон]] ([[Видал, Гор|Гор Видал]] ироман шьаҭас иҟаҵаны)
* 1989 — “[[Невероятные приключения Билла и Теда|Билли Теди рныҟәарақәа]]”, ЕАА, арежиссиор [[Херек, Стивен|Стивен Херек]]. Линкольн ироль наигӡоит Роберт Беррон.
* 1990 — “Аграждантә еибашьра”, асериал маҷ, ЕАА, арежиссиор [[Бёрнс, Кен|Кен Биорнс]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Уотерстон, Сэм|Сам Уотерстон]]
* 1991 — “Аилабгара”, Британиа Ду, арежиссиор Ед Баи (асериал “[[Красный карлик (телесериал)|Аҵан ҟаԥшь]]” ҩажәи ԥшьбатәи аепизод). Џьек Клефф Линкольн ироль наигӡоит
* 2012 — “Линкольн”, ЕАА, арежиссиор Стивен Спилберг. Линкольн ироль наигӡоит Даниел Деи-Лиуис.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Беделл, Грейс|Беделл, Греис]]
* [[О, капитан! Мой капитан!|О, акаԥдан! Скаԥдан!]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Notelist}}
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{книга|автор=[[Ланге, Макс|Макс Ланге]]|заглавие=Авраам Линкольн и великая борьба между Северными и Южными американскими штатами в продолжение 1861-1865 годов|язык=ru|место=СПб.|издательство=Куколь-Яспольского|год=1867|страниц=474|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8467-lange-m-avraam-linkoln-i-velikaya-borba-mezhdu-severnymi-i-yuzhnymi-amerikanskimi-shtatami-v-prodolzhenie-1861-1865-godov-spb-1867#page/1/mode/grid/zoom/1|тираж=|ref=}}
* {{книга|автор=Р. Ф. Иванов|заглавие=Авраам Линкольн и Гражданская война в США|язык=ru|место=М.|издательство=Эксмо|год=2004|страниц=448|isbn=5-699-04561-9|тираж=3100|ref=Р. Ф. Иванов}}
* {{книга|автор=David Herbert Donald|заглавие=Lincoln|язык=en|издательство=[[Simon & Schuster]]|год=1996|isbn=978-0-684-82535-9|ref=Donald}}
* {{книга|автор=Brian Lamb, Susan Swain|заглавие=Abraham Lincoln: Great American Historians on Our Sixteenth President|язык=en|издательство=PublicAffairs|год=2008|isbn=978-1-58648-676-1|ref=Lamb}}
* {{книга|автор=Edward Pessen|заглавие=The Log Cabin Myth: The Social Backgrounds of American Presidents|ссылка=https://archive.org/details/logcabinmythsoci0000pess|язык=en|издательство=Yale University Press|год=1984|isbn=0-300-03166-1|ref=Pessen}}
* {{книга |ref=Sandburg |заглавие=Abraham Lincoln: The Prairie Years |язык=en|год=1926 |издательство=[[Harcourt (издательство)|Harcourt, Brace & Company]]|автор=Sandburg, Carl. }}
** {{книга|автор=Карл Сэндберг | ответственный=перевод Б. Грибанова и Л. Шеффера |заглавие=Линкольн |язык=ru|место=М. |издательство=Молодая гвардия |год=1961 |том=17 |серия=[[Жизнь замечательных людей]] |страниц=704 |тираж=90000 |ref=Карл Сэндберг}}
* {{книга|автор=Ronald C. White|заглавие=A. Lincoln: A Biography|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9781400064991|язык=en|издательство=Random House, Inc|год=2009|isbn=978-1-4000-6499-1|ref=White}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Линкольн, Авраам|[[Водовозов, Василий Васильевич|Водовозов В. В.]]}}
* ''Д. И. Олейников.'' Авраам Линкольн. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2016. — ([[Жизнь замечательных людей]]).
* {{книга|автор= Morse, John Torrey|заглавие=Abraham Lincoln Vol.I|ссылка=https://archive.org/details/abrahamlincolnv1mors/page/n11/mode/2up|место=Cambridge, Mass.|издательство=Printed at the Riverside Press|год=1893|allpages=656|isbn=|ref=Morse1}}
* {{книга|автор= Morse, John Torrey|заглавие=Abraham Lincoln Vol.II|ссылка=https://archive.org/details/abrahamlincoln02mors_1/page/n5/mode/2up|место=Cambridge, Mass.|издательство=Printed at the Riverside Press|год=1893|allpages=392|isbn=|ref=Morse2}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1809 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 12 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1865 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Мшаԥымза 15 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Авраам Линкольн| ]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа ртәылауаҩратә еибашьра]]
[[Акатегориа:Ишьыз Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Ареспубликатә партиа алахәылацәа (ЕАА)]]
[[Акатегориа:Авигцәа рпартиа (ЕАА)]]
[[Акатегориа:Иллиноис аштат аҟынтәи ахаҭарнакцәа Рпалата алахәылацәа]]
[[Акатегориа:Иллиноис Ахаҭарнакцәа Рпалата алахәылацәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи аболиционистцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи адукатцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи азиндырҩцәа]]
[[Акатегориа:Амҿыԥҟаҩцәа]]
[[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
kc8pcy3sqqsz6qh7qovmadnloto516r
175106
175105
2026-10-13T09:50:48Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175106
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Линкольн|Линкольн (ажәла)}}
{{Акарточка аполитик
|ахьӡ = Авраам Линкольн
|амаҵура=[[Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент|ЕАА рпрезидент]]
|инаркны={{date|4|3|1861}}
|рҟынӡа={{date|15|4|1865}}
|абираҟ=Flag_of_the_United_States_(1863–1865).svg
|агерб=Greater coat of arms of the United States.svg
|аишьҭагылашьа=18
|апрезидент ихаҭыԥуаҩ=[[Ҳамлин, Ҳаннибал |Ҳаннибал Ҳамлин]] <small>(1861–1865)</small><br />[[Џьонсон, Eндриу|Eндриу Џьонсон]] <small>(1865)</small>
|аԥхьа иҟаз=[[Буканан, Џьеимс|Џьеимс Буканан]]
|аҭынха=[[Џьонсон, Eндриу|Eндриу Џьонсон]]
}}
'''Авраам Линкольн''' (''Абрахам Линкольн'', англыз бызшәала Abraham Lincoln {{IPA|[ˈeɪbrəhæm ˈlɪŋkən]}}, аурыс традициаҿы иара убас '''Линко́льн'''; '''Аиаша Еиб''' ''(Honest Abe)'' ҳәа хьыӡшьара змоу; [[Жәабранмза 12|жәабранмза 12]], [[1809|1809]] шықәса, [[Ходженвилл|Хоџьенвилл]], [[Кентукки]] — [[Мшаԥымза 15|мшаԥымза 15]], [[1865|1865]] шықәса, [[Вашингтон]]) — [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Америкатәи]] аҳәынҭқарратә, [[Политика|аполитикатә]] усзуҩы, Еиду Америкатәи аштатқәа 16-тәи [[президент США|рыпрезидент]] (1861—1865) иара убас [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә Партиа]] аҟынтәи актәи, америкатәи атәцәа рхы иақәиҭызтәыз, америкатәи ажәлар рмилаҭтә фырхаҵа.<ref>{{Книга |автор=Штудинер М. А. |заглавие=[https://gramota.ru/poisk?query=линкольн%20авраам&mode=slovari&dicts%5B%5D=47 Словарь трудностей русского языка для работников СМИ. Ударение, произношение, грамматические формы] |год=2017 |язык=ru |место=М. |издательство=«Словари XXI века» |страниц=592 |isbn=978-5-9909262-6-4}}</ref><ref>{{БРЭ|статья=ЛИ́НКОЛЬН|автор=Исэров А. А.|год=2020|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2146446|архив=https://web.archive.org/web/20230103213722/https://bigenc.ru/world_history/text/2146446|архив дата=2023-01-03}}</ref>
Уи изҳаит анхаҩы ӷар иҭаацәараҿы. Данхәыҷыз инаркны аџьабаа даҵагылан. Иҭаацәа рматериалтә ҭагылазаашьа ахьуадаҩыз иахҟьаны, ашколахь шықәсык акәын дахьныцәоз, аха аԥхьареи аҩреи рҵара илшеит, ашәҟәқәа бзиа ибеит. Ианизҳа, аӡәгьы дихьыԥшымкәа анхара далагеит, аҵара иҵеит, аԥышәарақәа ҭины адукаттә усуразы азин иоуит. [[Иллинойс|Иллиноис]] аиндееццәа рыҵысра аан уи архәҭа далалеит, насгьы [[капитан (воинское звание)|капитанс]] далхын, аха аибашьратә еидысларақәа дрылахәымызт. Иара убас Иллиноис [[Парламент|Азакәанԥҵаратә Еизара]] далан, ЕАА аконгресс [[Палата представителей США|Ахаҭарнакцәа Рпалата]] далахәын, уаҟа [[Американо-мексиканская война|Мексика-Америкатәи аибашьра]] даҿагылан. 1858 шықәсазы ЕААА [[Сенат США|Асенаторхарахь]] кандидатс дҟалеит, аха алхрақәа рҿы даҵахеит.
Атәра аҵакырадгьыл ҿыцқәа рахь аларҵәара аҿагылаҩ иаҳасабала, уи [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә Партиа]] аԥҵара аԥшьгаҩцәа дыруаӡәкхеит, насгьы иара ахьӡала [[Президент США|апрезидентрахь]] дықәыргылан, [[Президентские выборы в США (1860)|1860 шықәсазы алхрақәа]] рҿы аиааирагьы игеит. Иара иалхра дыргак иаҩызахеит аладатәи аштатқәа раҟәыҭхареи [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациа]] ацәырҵреи рзы. [[Инаугурация президента США|Иинаугурациатә]] ажәахә аҿы уи атәыла аидкыларазы ааԥхьара ҟеиҵеит, аха аиҿагылара аграждантә еибашьрахь аиасра аԥхьырҟәҟәаара илымшеит.
Линкольн хаҭала напхгара азиуан 1861—1865 шықәсқәа рзы [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьраан]] Аконфедерациа аиааира иацхрааз арратә усқәа. Иара иҳәынҭқарратә усура иабзоураны анагӡаратә мчра рӷәӷәахеит, насгьы ЕАА рҟны атәра мап ацәкхеит.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 243.</ref> Линкольн иҿагылаҩцәа ԥыҭҩык аҳәынҭқарратә напхгара иалаирхәит, насгьы урҭ еицырзеиԥшу ахықәкы анагӡаразы аусура радыԥхьалара илшеит. Аҳәынҭқарра Ахада аибашьра цонаҵы [[Британиаду|Британиа Ду]]и егьырҭ Европатәи атәылақәеи рҽалагалара анкылара илшеит. Иара ипрезидентра аамҭазы, [[Первая трансконтинентальная железная дорога США|аконтинентқәа рыбжьаратәи аихамҩа]] дыргылеит, аграртә зҵаара зыӡбаз [[Гомстед-акт]] рыдыркылеит.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 289.</ref> Линкольн иналукааша цәажәаҩын, иажәахәқәа аҩадауаа ргәы шьҭырхуан, иахьа уажәраанӡагьы иҷыдоу ҭынханы иҟоуп. 1864 шықәсазы [[Президентские выборы в США (1864)|аҩынтәраан]] далхын. 1865 шықәсазы [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьра]] анынҵәа, иара амилаҭтә еиқәшаҳаҭреи ашьоура мап ацәкреи ирыдҳәалоу абжьаратәи [[Реконструкция Юга|Аиҭашьақәыргыларазы]] аплан ҟеиҵеит. 1865 шықәса мшаԥымза 14 рзы Линкольн [[Убийство Авраама Линкольна|атеатр аҿы ӷәӷәала дырхәит]], адырҩаҽны иԥсҭазаара далҵит, ари ЕАА аҭоурых аҟны апрезидент ишьра иадҳәалаз раԥхьатәи хҭысхеит. Еицырзеиԥшу агәаанагареи ауаажәларратә ҭҵаарақәеи ишырҳәо ала, уи Америка иреиӷьу, насгьы зегь раасҭа бзиа ирбо апрезидентцәа дыруаӡәкуп уажәраанӡагьы, иара аҳәынҭқарра ахадас даныҟаз акритика ӷәӷәа шизыҟарҵозгьы.<ref name="book1">[[Карнеги, Дейл|Дейл Карнеги]]. т. 1, стр. 230, из-во «Новый Мир», М., 1983.</ref><ref name="amstd.spb.ru">{{Книга|автор=Бурова И. И., Силинский С. В.|заглавие=Соединенные Штаты Америки|ссылка=http://knigosite.org/library/read/62843|язык=ru|место=СПб.|издательство=Лениздат|год=2002|страниц=399|isbn=5-289-02004-7|archive-date=2018-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727054542/http://knigosite.org/library/read/62843}}</ref><ref>{{Cite news|title=Американцы определили наилучшего президента США (Величайшим президентом за всю историю США их жители считают Авраама Линкольна, который уничтожил рабовладение и победил в Гражданской войне)|url=https://for-ua.com/world/2007/02/20/215844.html|lang=ru|work=for-ua.com|accessdate=2018-07-26|archive-date=2018-07-27|archive-url = https://web.archive.org/web/20180727024346/http://for-ua.com/world/2007/02/20/215844.html}}</ref>
Зегьраасҭа еицырдыруа Америка [[Список президентов США|апрезидентцәа]] дыруаӡәкуп. Уажәы Америкатәи [[Пять долларов США (банкнота)|хә-долларк абанкнотаҿы]] дануп.
== Ахәыҷра ==
Линкольн диит жәабранмза 12, 1809 шықәсазы Томас Линкольни Ненси Хенкси рҭаацәараҿы, урҭ нхон [[Гардин (Кентукки)|Гардин Каунти]], [[Кентукки]] аштат аҟны.[[Место рождения Линкольна (парк)|на ферме Синкинг-Спринг]] Иаб иганахьала иабду Авраам, ԥыҭрак ашьҭахь арԥыс зыхьӡала ахьӡ иҭаз, иҭаацәа [[Вирджиния|Вирџьиниантәи]] [[Кентукки|Кентуккиҟа]] иааигеит, уаҟа 1786 шықәсазы аиндееццәа рқәылараан дыршьит.<ref>Donald, 1996, ад. 20—22.</ref><ref>Pessen, 1984, ад. 24—25.</ref> Линкольн иан, Ненси, мраҭашәаратәи Вирџьиниа диит. Лара лан длыцны Кентуккиҟа нхара диасит, уа Кентукки аштат аҟны ҳаҭыр зқәыз, амал змаз Томас Линкольн диабадырит.<ref>White, 2009, ад. 12—13.</ref> Авраам даниз аамҭазы, Томас 500 гектар рҟынӡа зҵазкуаз ҩ-фермак иман, ақалақь аҿы еиуеиԥшым ахыбрақәа, насгьы ирацәаны арахәи аҽқәеи иман. Уи араион аҿы зегь реиҳа амал змаз дреиуан.<ref>Donald, 1996, ад. 22—24.</ref><ref>Pessen, 1984, ад. 24—25.</ref> Аха 1816 шықәсазы Томас идгьылқәа зегьы аусӡбарҭаҿы ицәыӡит, амазара азакәантә гха ахьамаз иахҟьаны.<ref>Lamb, 2008, ад. 189.</ref><ref>Sandburg, 1926, ад. 20.</ref>
Аҭаацәара аҩадаҟа, [[Индиана|Индианаҟа]] ииасуеит, иҭацәыз адгьыл ҿыцқәа напрылакразы.<ref>Sandburg, 1926, ад. 20.</ref> Линкольн ԥыҭрак ашьҭахь иазгәеиҭеит, ари ашьаҿа еиҳарак изыхҟьаз адгьыл иадҳәалоу азакәантә проблемақәа шракәыз, аха хәҭак ала аҩада атәра иадҳәалоу аҭагылазаашьагьы анырра шыҟанаҵаз.<ref>Donald, 1996, ад. 30—33.</ref> Авраам жә-шықәса анихыҵуаз иан дыԥсит, иаҳәшьа еиҳабы Сара иара иааӡаразы аҭакԥхықәра лхахьы илгеит, раб 1819 шықәсазы аԥҳәысеиба Сара Буш Џьонстон дааигаанӡа.<ref>Donald, 1996, ад. 20.</ref>
[[Файл:Abe-Lincoln-Birthplace-2.jpg|мини|Линкольн дахьиз акәымра]]
Раԥхьатәи лхаҵа иҟынтә хҩык ахәыҷқәа змаз анԥса иаарласны Линкольн қәыԥш дизааигәахеит, аҵыхәтәан иара “нана” ҳәагьы леиҳәо далагеит.<ref>Donald, 1996, ад. 26—27.</ref> Авраам жәашықәса ихыҵаанӡа, аҳәааҿы инхоз ауаа рыҩнусқәа бзиа ибаӡомызт. Иҭаацәараҿы, иара убас игәылацәа рҟынтә шьоукгьы аамҭак азы аашьаҩыс дрыԥхьаӡон.<ref>White, 2009, ад. 25,31,47.</ref> Ашьҭахь иара идырҵоз зегьы игәы ацԥыҳәаны анагӡара далагеит. Линкольн қәыԥш адәахьтәи аусқәа ихы рылаирхәуан, насгьы даныҩеидас, еиуеиԥшым аусурақәа рҟны аҟәрышь ирҳауан — аԥошьҭаҿы, амҿыԥҟаҩыс, адгьылшәаҩыс, насгьы аӷбаҟаҵаҩыс.<ref>Donald, 1996, ад. 33.</ref> Еиҳараӡак иара ицааиуаз амҿыԥҟара акәын. Линкольн ашәарыцареи аԥсыӡкреи иҽырцәихьчон, ихатә дунеихәаԥшышьа иахьаҵанамкуаз иахҟьаны. Линкольн иара убасгьы дақәшаҳаҭхеит усҟантәи аамҭазы инормаз аԥа 21 шықәса ихыҵаанӡа аҩны анҭыҵтәи аусура аҟынтәи иоууаз аԥара зегьы иаб иҭара адҵа.<ref>Donald, 1996, ад. 30—33.</ref>
Убри аамҭазы, Линкольн иаб еиҳа-еиҳа дицәтәымхо далагеит, еиҳаракгьы иаб аҵара ахьимамыз иахҟьаны. Авраам аҭаацәараҿы раԥхьаӡа аҩреи аԥхьаӡареи зҵаз иакәхеит, аха иара ихаҭа излаиҳәоз ала, аҭаацәара иахьрыцхраалатәыз азы шықәсык еиҳамкәа ракәын ашколахь дахьныҟәоз. Даныхәыҷыз аахыс иара [[книга|ашәҟәқәа]] дрызҿлымҳахеит, урҭ рахь имаз абзиабара иԥсҭазаара зегьы иалигеит. Ихәыҷраантәи иҩыза Деннис ԥыҭрак ашьҭахь иҩуан:<ref>Donald, 1996, ад. 29—43.</ref>
<blockquote>
“Еибу 12 шықәса анихыҵ ашьҭахь, ахаангьы дсымбацызт ашәҟәы инапы иакымкәа... Уахынла ақьалаҿы, аҟәардә хыршәҭны, алашара иакәаргыланы, аҵкар днықәтәаны аԥхьара далагон. Ари уамашәа иубартә иҟоуп, арԥыс абриаҟара аԥхьара ахьилшоз”<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 15.</ref>
</blockquote>
Линкольн даныхәыҷыз даԥхьахьан [[Абиблиа|Абиблиа]], “[[Робинзон Крузо]]”, “[[Вашингтон, Џьорџь|Џьорџь Вашингтон]] иҭоурых”, [[Эзоп]] иажәабжьқәа. Уи адагьы, игәылацәа асаламшәҟәқәа рыҩраҿы дрыцхраауан, убасала и[[Правописание|граматика]]еи и[[стилистика|стиль]]и еиӷьтәуа. Зны-зынла 30 [[миля|миль]] ныҟәаны аӡбарҭахь дцон, адукатцәа рықәгыларақәа рзыӡыҩразы.<ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 15.</ref><ref>Donald, 1996, ад. 29—43.</ref><ref>Карл Сэндберг, 1961, ад. 16.</ref>
== Ақәыԥшра ==
[[Файл:Thomas Hicks - Leopold Grozelier - Presidential Candidate Abraham Lincoln 1860.jpg|200px|слева|мини|Авраам Линкольн иқәыԥшраан]]
1830 шықәсазы Авраам Линкольн иҭаацәа ҩаԥхьа рынхарҭаҭыԥ рыԥсахит. Линкольн, даны[[совершеннолетие|ҩеидас]], ихақәиҭу аԥсҭазаара алагара иӡбоит. Иара аамҭалатәи аусура иԥшаауеит, уи [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас ала [[Новый Орлеан|Орлеан Ҿыцҟа]] днанагеит, уаҟа Линкольн атәцәа рџьармыкьа даҭааит, иԥсы ҭанаҵгьы атәра ицәымӷны дҟалеит. Дук мырҵыкәа [[Иллинойс|Иллиноис]] аштат Ниу-Сеилем ақыҭаҿы анхара далагеит. Уаҟа зхы иақәиҭыз иаамҭа зегьы аҵареи аҭыԥантәи а[[школа|школ]] арҵаҩы иҟны аҽазыҟаҵареи ирзикуан. Уахынла аԥхьаҟа аҳәынҭқарра иахагылараны иҟаз Линкольн акәиц алашарала ашәҟәқәа дрыԥхьон.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с стр. 23</ref>
1832 шықәсазы Линкольн Иллиноис [[Парламент|Азакәанԥҵаратә еизара]]хь дықәгылан, аха аиааира илымшаӡеит. Уи ашьҭахь системала аҭҵаарадыррақәа рҵара далагеит. Линкольн аханатә джьиихарц иҭахын, аха а[[мировой судья|дунеитә ӡбаҩы]] даниабадыр ашьҭахь уи азакәандырра иҽазҵәылихит. Убри аамҭазы иҩызеи иареи ахәаахәҭратә дәқьанхәыҷ аҟны аҟәрышь дырҳарц иаҿын, аха русқәа маншәалахомызт. [[Сэндберг, Карл|Сендберг]], еицырдыруа аҳәынҭқарра ахада ибиографиа автор, иҩуеит:
<div style="clear:left"></div>
<blockquote>
"...Линкольн дзыԥхьоз, насгьы гәыхәтәыс имаз инапы алакын. Иҟаиҵашаз ус ҳәа акгьы имамызт, мшынаҟьа ихәыцрақәа дранаханы дтәазар илшон, аӡәгьы диԥырхагахомызт. Адәахьтәи ари имҵысра аҵаҟа хшыҩла аизҳара, ашәра мҩаԥысуан, хәыҷы-хәыҷла, аха еиԥҟьарада."<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с стр. 28-29</ref>
</blockquote>
1832 шықәсазы Иллиноис [[Война Чёрного Ястреба|аиндееццәа ржәыларақәа]] хацыркын, урҭ [[переселение индейцев|рыԥсадгьыл ааныжьны мраҭашәараҟа]], [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас анырцә ацара рҭахымызт. Линкольн а[[ополчение|рхәҭа]] далалеит, насгьы [[капитан (воинское звание)|капитанс]] далхын, аха аидысларақәа дрылахәымызт. 1833 шықәсазы Линкольн Ниу-Сеилем аԥошьҭа аиҳабыс дҟаҵан. Уи иабзоураны, иара еиҳа зхы иақәиҭыз аамҭа иоуит, аҵара иазикуаз. Амаҵураҭыԥ ҿыц алшара инаҭон аԥошьҭа ишьҭаанӡа аполитикатә газеҭқәа рыԥхьара.
1833 шықәса анҵәамҭаз Линкольн адгьылшәаҩ иҭыԥ иоуит. Ари аусура дақәшаҳаҭханы, бжьымшы рыҩныҵҟа иҽадцаланы Гибсон иҩымҭа “Атопографиатә ус атеориеи апрактикеи”, иара убас Флинт иҩымҭа “Агеометриеи, атригонометриеи атопографиеи” ҭиҵаауан.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр. 30</ref>
Ниу-Сеилем данынхоз ашықәсқәа раан Линкольн лассы-лассы аԥара аԥсахра иқәшәон. Иуалқәа зегьы инагӡаны ршәара шьцыларас иахьимаз азы ауп зегь реиҳа еицырдыруа ихьӡшьарагьы ахьынтәааз — «Аиаша Еиб».
== Аполитик, адукат иаҳасабала икариера алагамҭа ==
1835 шықәсазы (26 шықәса анихыҵуаз) Линкольн [[Иллинойс|Иллиноис]] Аштат Азакәанԥҵаратә еизарахь далхын, уаҟа а[[Партия вигов (США)|вигцәа]] дрылалеит. Линкольн аполитикатә аренахь данцәырҵ, [[Джексон, Эндрю|Эндриу Джексон]] Еиду Америкатәи аштатқәа [[Президент США|рыпрезидентс]] дыҟан. Линкольн аполитикатә усмҩаԥгатәқәа рҿы ажәлар рықәгәыӷра дазыразын, аха афедералтә центр аштатқәа рекономикатә ԥсҭазаара аиҿкаара мап ацәкра политика дақәшаҳаҭмызт. А[[Парламентская сессия|изара ду аилатәара]] ашьҭахь, уаанӡа аасҭа еиҳагьы ӷәӷәала азакәанҭҵаара иҽазикит. Иара ихаҭа аҵара аниҵа ашьҭахь, Линкольн 1836 шықәсазы адвокатцәа рԥышәара дахысит. Уи ашықәс азы, Азакәанԥҵаратә еизараҿы, Линкольн илшеит аштат аҳҭнықалақь [[Вандейлия|Вандеилиа]] аҟынтәи [[Спрингфилд (Иллинойс)|Спрингфилдҟа]] аиагара, 1837 шықәсазы нхара уахь дагьиасит. Уаҟа Уилиам Батлери иареи афирма “Стиуарти Линкольни” аԥырҵеит. Азакәанԥҵаҩ, адукат қәыԥш иаарласны ахьӡ-аԥша ирҳаит ицәажәаратә ҟазареи ицқьареи рыбзоурала. Лассы-лассы аӡбарҭаҿы иихьчоз иӷарыз атәылауаа рахьтә аԥара идикыломызт; аусеилыргараҿы ауааԥсыра ацхыраара рыҭаразы аштат ахи-аҵыхәеи еимидон. 1837 шықәсазы а[[аболиционизм|болиционисттә]] газеҭ аҭыжьҩы даныршь ашьҭахь, Линкольн Спрингфилд ақалақь аҿы иҟаз Аҿар рлицеи аҿы раԥхьаӡа акәны апринциптә ажәахә ҟаиҵеит, а[[демократия|демократиа]], а[[конституция|конституциа]], [[Отцы-основатели США|ашьаҭаркҩцәа]] рҭынха рыхә азгәаҭо.
== Аҭаацәара ==
[[Файл:The Lincoln Family, Currier & Ives.jpg|мини|Линкольн иҭаацәара. 1860-тәи ашықәсқәа рзтәи а[[Эстамп|кьыԥхьымҭа]]]]
[[Файл:Mary Todd Lincoln 1846-1847 restored cropped.png|180px|мини|слева|Мери Тодд, Авраам Линкольн иԥҳәыс.]]
1840 шықәсазы Линкольн длабадырит [[Кентукки]] инхоз аҭыԥҳа [[Линкольн, Мэри Тодд|Мери Тодд]] (англыз бызшәала: Mary Todd, 1818—1882) насгьы абҵарамза 4, 1842 шықәсазы урҭ еибагеит. Мери ԥшьҩык аԥацәа лхылҵит, хҩык урҭ рахьтә ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит:<ref>{{книга
| автор = White Jr., Ronald C.
| заглавие = A. Lincoln: A Biography
| ссылка = https://books.google.ru/books?id=6kf6Kzz4otYC&printsec=frontcover&hl=ru
| язык = en
| место = New York
| издательство = Random House, Inc.
| год = 2009
| страниц = 181
| isbn = 978-1-4000-6499-1
}}</ref>
# [[Линкольн, Роберт Тодд|Роберт Тодд Линкольн]] (1843—1926). Линкольн иԥеиҳабы. Америкатәи азиндырҩы, аибашьратә министр. Иара ԥҳәысс диман Мери Харлан Линкольн, уи хҩык ахәыҷқәа лхылҵит.
# Едвард Линкольн диит хәажәкырамза 10, 1846 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит жәабранмза 1, 1850 шықәсазы, Спрингфилд.
# [[Линкольн, Уильям|Уилиам Линкольн]] диит ԥхынҷкәынмза 21, 1850 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит жәабранмза 20, 1862 шықәсазы, [[Вашингтон]], иаб аҳәынҭқарра ахадас даныҟаз аамҭазы.
# [[Линкольн, Томас|Томас Линкольн]] диит мшаԥымза 4, 1853 шықәсазы, иԥсҭазаара далҵит ԥхынгәымза 16, 1871 шықәсазы, [[Чикаго]].<ref name="young">Cathy Young «Co-opting Lincoln’s sexuality» Boston Globe Jan 31, 2005</ref><ref>[http://www.powells.com/review/2003_12_15.html A Review by Gregory M. Lamb at www.powells.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108093149/http://www.powells.com/review/2003_12_15.html |date=2007-01-08 }} of «We Are Lincoln Men»: Abraham Lincoln and His Friends D. H. Donald</ref><ref name="R.Brookhiser">Richard Brookhiser [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F05E5D61439F93AA35752C0A9639C8B63 Was Lincoln Gay?] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170818175307/https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F05E5D61439F93AA35752C0A9639C8B63 |date=2017-08-18 }} New York Times Jan 9, 2005</ref><ref>Michael Burlingame ''Afterword: The Intimate World of Abraham Lincoln'' pg 226—238 Free Press 2005 ISBN 0-7432-6639-0</ref>
== Апрезидентра аҟынӡа аполитикатә мҩа ==
[[Файл:Abraham Lincoln O-3 by Joslin, 1857.png|мини|Авраам Линкольн 1857 шықәсазы]]
[[Файл:Alexander Gardner (American, born Scotland - (Abraham Lincoln and His Second Son Thomas (Tad)) - Google Art Project.jpg|мини|Авраам Линкольни иԥа Томаси, 1865 шықәса]]
1846 шықәсазы Линкольн Аконгресс [[Палата представителей США|ахаҭарнакцәа Рпалатахь]] далхын (1847–1849) а[[Партия вигов (США)|вигцәа рпартиа]] далахәыланы. [[Вашингтон]], уи ҷыдала анырра имамкәа, активла даҿагылон Аҳәынҭқарра ахада [[Полк, Джеймс Нокс|Полк]] [[американо-мексиканская война|америка-мексикатәи аибашьраҿы]] иҟаиҵоз, Еиду Америкатәи аштатқәа рганахьала иҵаҵӷәыдоу ацәгьоура ҳәа иԥхьаӡаны. Ус шакәызгьы, Линкольн ибжьы иҭиуан [[Конгресс США|Аконгресс]] аҟынтәи арразы аԥара азоужьразы, згәабзиара уашәшәыроу аруаа, зхацәа ҭахаз аҳәса аматериалтә цхыраара рыҭаразы, иара убасгьы аҳәса а[[избирательное право|бжьыҭаратә зинқәа]] рыҭара дадгылеит. Линкольн аболиционистцәа дрыдгылан, атәра даҿагылаҩын, аха иаахҵәаны аус аӡбара иҟазшьамызт, насгьы атәцәа хәыҷы-хәыҷла ахақәиҭра рыҭара дазықәԥон, избан акәзар иара Аидгыла аизакра рхақәиҭра аасҭа еиҳа иҳаракны иргылон.<ref name="amstd.spb.ru"/>
Америка-мексикатәи аибашьра аҿагылара Линкольн иштат гәакьаҿы ихьӡ бжьнахит, убри аҟнытә иара иӡбеит ахаҭарнакцәа Рпалатахь даҽазнык ахықәыргылара мап ацәкра. 1849 шықәсазы Линкольн усҟантәи [[Орегон]]тәи аҵакыра амаӡаныҟәгаҩыс дшыҟаҵаз адырра ирҭеит. Уи идикылазҭгьы, еизҳазыӷьоз Иллиноис аҿы икариера ахыркәшара аанагон, убри аҟынтә иара уи амаҵура мап ацәикит. Линкольн аполитикатә усура дацәхьаҵын, анаҩстәи ашықәсқәа рзы азакәандырратә ус инапы алакын, аштат аҿы аԥхьагылара змаз адукатцәа дыруаӡәкхеит, насгьы аихамҩа “[[Центральная железная дорога Иллинойса|Иллиноис-Сентрал]]” азакәантә [[юрисконсульт|бжьгаҩыс]] дыҟан. 23 шықәсатәи изинҭҵааратә усура иалагӡаны Линкольн 5 100 уск дрылахәын (иҭаҩым аусқәа аламҵакәа), насгьы 400-нтә еиҳаны аштат Иреиҳаӡоу аӡбарҭа аҿаԥхьа дықәгылахьан.<ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, с.83</ref><ref>Данные взяты из статьи об Аврааме Линкольне в англоязычной википедии.</ref>
1856 шықәсазы, иаргьы, ԥыхьатәи авигцәа реиԥш, 1854 шықәсазы иаԥҵаз атәра иаҿагылоз [[Республиканская партия (США)|Ареспубликатә партиа]] далалеит, 1858 шықәсазы ЕАА [[Сенат США|асенат]] аҿы аҭыԥ аанкыларазы кандидатс дҟаҵан. Алхрақәа рҿы иҿагылаҩыс дыҟан а[[Демократическая партия США|демократ]] [[Дуглас, Стивен|Стивен Дуглас]]. [[Дебаты Линкольна и Дугласа|Линкольни Дугласи реицәажәара]], а[[рабовладение|тәра]] азҵаара иахьалацәажәоз, зегьы еицырдыруа иҟалеит (шьоукы урҭ адебатқәа «агигант хәыҷи» (С. Дуглас) «аԥынҵамрыцқьа дуи» (А. Линкольн) реимак ҳәа иашьҭан). Линкольн даболиционистымызт, аха аморалтә ҵаҵӷәқәа рыла атәра даҿагылон. Иара атәра Аҩадатәи [[экстенсивное земледелие|ааглыхратә]] економикаҿы ихымԥадатәиу цәгьарак еиԥш иԥхьаӡон. Дуглас иаргументқәа рҿагылара иҽазышәо, заҿагылаҩ а[[радикализм|радикализм]] ихаразҵоз, Линкольн агәра ииргон анегрцәа аполитикатәи аграждантәи зинқәа рыҭара, иара убас арасақәа рыбжьара аҭаацәараԥҵара ақәшаҳаҭхара дшазхиам, избан акәзар, иара игәаанагарала, ашкәакәеи аиқәаҵәеи арасақәа рыбжьара иҟоу ацәеижьтә еиԥшымзаареи, аԥхьатәи ахадареи урҭ ахаангьы алшара рнаҭом “асоциалтәи аполитикатәи еиҟарара аҭагылазаашьаҿы аицыҟазаара”. Атәра азҵаара, иара игәаанагарала, хазы игоу аштатқәа рымчра иаҵанакуан, афедералтә ҳәынҭқарра аконституциатә зин амамызт ари апроблема аҽалагаларазы. Уи аамҭазы, Линкольн ӷәӷәала даҿагылон атәра аҵакырадгьыл ҿыцқәа рахь аларҵәара, уи атәра ашьаҭақәа ҵнашәаауан, избан акәзар уи аԥсабара ахьыҭбааз иахҟьаны Мраҭашәаратәи адгьылқәа рахь аҽырҭбаара аҭахын. Стивен Дуглас алхрақәа рҿы аиааира игеит, аха Линкольн атәра иаҿагылоз иажәахә “Аҩны еиҟәшоу”, атәыла “атәрабжа, мамзаргьы ахақәиҭрабжа” аҭагылазаашьаҿы аҟазаара шалымшо ахьышьақәирӷәӷәо, ЕАА рҟны инарҭбааны ирылаҵәеит, уи автор атәра иаҿагылоу ақәԥаҩ ҳәа ахьӡ изаԥнаҵеит.<ref>{{Cite web |url=http://www.classic-literature.co.uk/american-authors/19th-century/abraham-lincoln/the-writings-of-abraham-lincoln-04/ |title=Abraham Lincoln — The Writings of Abraham Lincoln V04 |lang=en|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2014-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140909074649/http://www.classic-literature.co.uk/american-authors/19th-century/abraham-lincoln/the-writings-of-abraham-lincoln-04/}}</ref>
1859 шықәса жьҭаарамзазы, аболиционист [[Браун, Джон (аболиционист)|Джон Браун]] ирхәҭа [[Рейд Джона Брауна на Харперс-Ферри|ақалақь Харперс-Ферри иақәлан]] уи аџьаԥҳаны рнапахьы иааргеит, аҩадаҟа атәцәа ржәылара ахацыркра иақәгәыӷны. Архәҭа аштат ар иаанкыланы иҭадырхеит. Линкольн Браун иҟаиҵаз дақәыӡбеит, атәра азҵаара мчыла аӡбаразы аҽазышәара ҳәа.
== Аҳәынҭқарра Ахада иалхреи аинаугурациеи ==
=== Алхрақәа ===
[[Файл:Lincoln O-17 by Brady, 1860.png|слева|мини|Апрезидентрахь акандидат Авраам Линкольн, 1860 шықәса.]]
{{main|ЕАА рҟны Ахада иалхрақәа (1860)}}
Атәра азҵаараҿы ибжьаратәыз игәаанагара иабзоураны Линкольн [[Президентские выборы в США (1860)|1860 шықәсазы алхрақәа]] раан [[Республиканская партия США|Ареспубликатә партиа]] а[[компромисс|компромисстә]] кандидатк иаҳасабала далххеит. Аладатәи аштатқәа ареспубликанеццәа аиааира ргар, Аидгыла ишалҵуа рҳәахьан. Аҩ-партиак, адемократиатәи ареспубликантәии, акандидатцәа рхаҿала иаадырԥшуаз аилкаарақәа рзы аиҿагылара рыбжьан. Америкауаа Линкольн ихаҭара аџьабаа ду, аиашара, ауаажәларра [[социальная мобильность|рзааигәара]] иадырҳәалон. Ажәлар ирылҵыз, иара «зхала зхы аԥызҵаз» уаҩын. Абҵарамза 6, 1860 шықәсазы, раԥхьаӡакәны ауааԥсыра 80% иреиҳаны алхрақәа ирылахәхеит. Линкольн, ҩыџьа акандидатцәа ықәзыргылаз [[Демократическая партия США|Адемократиатә партиа]] аиҟәшара абзоурала, алхрақәа рҿы иҿагылацәа драԥысны Еиду Америкатәи аштатқәа рхрдрс дҟалеит, насгьы ипартиа ҿыц аҟынтәи иара раԥхьаӡатәи президентхеит. Линкольн алхрақәа рҿы аиааира игеит еиҳарак Аҩадатәи аштатқәа ирҭаз адгылара абзоурала. Аладатәи жә-штатк рҿы Линкольн ихьӡ зынӡагьы абжьыҭиратә биуллетенқәа рҟны иарбамызт, насгьы 996 округқәа рҟынтә 2 заҵәык арҟны ауп аиаааира агара ахьилшаз.
=== Аидгыла аихшареи Линколин иинаугурациеи ===
Линкольн атәра аларҵәара даҿагылаҩын, алхрақәа рҿы иигаз аиааира америкатәи ажәлар еиҳагьы еиҟәнашеит. Иара [[инаугурация|инаугурациа]] ҟалаанӡагьы, 7 штатк, [[Южная Каролина|Аладатәи Каролина]] аԥшьгарала, Еиду Америкатәи аштатқәа реилазаара ишалҵуа атәы рҳәеит ([[Южная Каролина|Аладатәи Каролина]], [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]], [[Флорида]], [[Алабама (штат)|Алабама]], [[Джорджия|Џьорџьиа]], [[Луизиана]], [[Техас]]). Хыхьтәи Аҩада ([[Виргиния|Вирџьиниа]], [[Северная Каролина|Аҩадатәи Каролина]], [[Теннеси|Теннесси]], [[Арканзас]], иара убас [[Кентукки]]и [[Миссури (штат)|Миссури]]и рыхәҭақәак) раԥхьаӡа аҽаҟәыҭхаразы ааԥхьара мап ацәыркит, аха дук хара имгакәа аҿагылара иацлеит. Макьана знапынҵақәа назыгӡоз Аҳәынҭқарра ахада [[Бьюкенен, Джеймс|Џьеимс Биукенен]]и ҿыц иалхыз ахада Линкольни ахы ақәиҭтәра а[[сецессия|зхаҵара]] мап ацәыркит. 1861 шықәса жәабранмзазы, [[Монтгомери (Алабама)|Монтгомери]] ([[Алабама]]) имҩаԥ аконституциатә конгресс Америка [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациатә Штатқәа]] раԥҵара рыланаҳәеит, насгьы [[Дэвис, Джефферсон|Џьефферсон Девис]] президентс далнахит, уи амзазы аҭоуба здызкылаз. [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] аҳәынҭқарра иаҳҭнықалақьны иҟалеит.
Линкольн [[Балтимор]] ишьра зҭахыз дрыцәцеит, насгьы [[Вашингтон]]ҟа днеит жәабранмза 23, 1861 шықәсазы иҷыдоу адәыӷбала. Хәажәкырамза 4 рзы и[[Инаугурация Авраама Линкольна (1861)|инаугурациа]] аан аҳҭнықалақь аҭышәынтәалара еиқәзыршәоз аруаа рыла иҭәын. Иажәахә аҿы Линкольн иҳәеит:
<blockquote>
Сара агәра згоит, адунеизегьтәи азакәани Аконституциеи рганахьала, арҭ аштатқәа реидгылара наӡаӡатәиуп ҳәа. Анаӡаӡара, еилыкка иҳәамзаргьы, аҳәынҭқарратә напхгараҭара аформақәа зегьы рзы Ихадоу Азакәан аҿы иануп. Ҳәарада, иаҳҳәар ҳалшоит, иарбан напхгараҭаратә системазаалак ахаангьы Ихадоу Азакәан аҿы иара аҟазаара аанкыларазы аԥҟара амамызт ҳәа...
Даҽазныкгьы, Еиду Аштатқәа ажәа ииашоу аҵакы ала анапхгараҭаратә система акәымзар, аха аиқәшаҳаҭра мацарала ишьақәгылаз аштатқәа реилазаара акәзар, усҟан иалшоумашь уи анаԥҵаз аамҭазы иҟаз аганқәа раасҭа зхыԥхьаӡара маҷу аганқәа рыла ҭынч мҩала иаԥыхзар? Аилаӡара иалоу ганкы уи еиланагар алшоит, даҽакала иуҳәозар, иԥнажәар, аха закәанла уи аԥыхразы зегьы рақәшаҳаҭра аҭахӡами?
Абарҭ азеиԥш принципқәа ҳрықәныҟәаны, ҳара ҳазааиуеит закәантә хшыҩзышьҭрала Аидгыла шнаӡаӡатәу агәаанагара, уи шьақәнарӷәӷәоит Аидгыла аҭоурых ахаҭагьы.
... Ус анакәха, иарбан штатзаалакгьы Аидгыла хатәгәаԥхарала алҵра азин шамам, уи азы ирыдыркыло аӡбарақәеи аусԥҟақәеи азакәантә мчы шрымам, насгьы иарбанзаалак аштат аҟны (мамзаргьы аштатқәа) Еиду Аштатқәа Рнапхгара иаҿагыло ақәымчратә усқәа ақәгыларатә ма ареволиуциатә ҟазшьа аархәоит.<ref>{{Cite web |url=http://www.grinchevskiy.ru/19/a-l-pervaya-inauguracionnaya-rech.php |title=Первая инаугурационная речь Линкольна на сайте «История США в документах» |lang=ru|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706231353/http://www.grinchevskiy.ru/19/a-l-pervaya-inauguracionnaya-rech.php}}</ref>
</blockquote>
Иажәахә аҿы Линкольн иара убас иҳәеит «атәра ахьыҟоу аштатқәа рҿы атәра аиҿкаара аусура ишиашоу мамзаргьы днавс-аавсны аҽалагалара игәы ишҭам»: «Сгәы иаанагоит уи аҟаҵаразы азакәантә зин сымам, насгьы уи аҟаҵара сҭахым». Линкольн ааԥхьара ҟеиҵон аиҿагылара ҭынч мҩала аӡбаразы, насгьы Еиду Аштатқәа ракзаара аиҭашьақәыргыларазы. Аха алҵра хыркәшахахьан, насгьы [[Конфедеративные Штаты Америки|Аконфедерациа]] арратә усмҩаԥгатәқәа рҽазыҟаҵара иаҿын. ЕАА [[Конгресс США|Аконгресс]] аҿы аладатәи аштатқәа рхаҭарнакцәа реиҳараҩӡак уи ааныжьны Аҩадатәи аганахь ииасит, Америка [[Конгресс Конфедеративных Штатов Америки|Аконфедерациатә Штатқәа ральтернативатә Конгресс]] шьақәыргыланы.
Имаҵура данахагыла ашьҭахь, Линкольн аҭыԥқәа ршаразы а[[протекционизм|проктекционисттә]] система ихы иаирхәеит. 1861 шықәса ааԥынразы, адемократцәа рнапхгара аҵаҟа иҟаз аҭыԥқәа рҟынтәи 80% ареспубликанцәа иааныркылахьан. Аҳәынҭқарра ахадара Линкольн иҿагылаҩцәагьы алаирхәит: Америка [[Государственный секретарь США|Аҳәынҭқарратә маӡаныҟәгаҩ]] иҭыԥ [[Сьюард, Уильям Генри|Уилиам Сиуард]] иҭан, а[[министр юстиции США|иустициақәа рминистр]] — [[Бейтс, Эдвард|Едвард Беитс]], а[[Министр финансов США|финансқәа рминистр]] — [[Чейз, Салмон|Салмон Чеиз]].
== ЕАА аграждантә еибашьра ==
{{Main|ЕАА аграждантә еибашьра|Авраам Линкольн ипрезидентра}}
=== Аибашьра алагамҭа (1861-1862) ===
Аибашьра иалагеит мшаԥымза 12, 1861 шықәсазы [[Чарлстон (бухта)|Чарлстонтәи асқьалаҿы]] иҟоу афорт [[Форт-Самтер|Самтер]] аладаа рақәларала, 34-сааҭ аиҿахысрақәа рышьҭахь рнапахьы иааргаз. Уи аҭакс, Линкольн аладатәи аштатқәа абџьаршьҭыхратә ҭагылазаашьа рымоуп ҳәа рылеиҳәеит, [[Конфедеративные штаты Америки|Аконфедерациа]] амшын аганахьала аблокада азуразы адҵа ҟаиҵеит, [[75 000 добровольцев Линкольна|75 000 ҩык хатәгәаԥхарала аррахь дрыԥхьан]], анаҩс аррахь [[воинская обязанность|ааԥхьара хымԥадатәны]] иҟеиҵеит. Линкольн иинаугурациа ҟалаанӡагьы, абџьари аџьаԥҳани рацәаны аладаҟа иааргеит, афедералтә бџьарҵәахырҭақәеи аизгарҭақәеи рымпыҵархалеит. Араҟа иҟан зегь реиҳа аибашьра иазыхиаз архәҭақәа, урҭ афедералтә ар аанзыжьыз шәҩыла афицарцәа рыла ихаҭәаауан. [[Гражданская война в США|Аграждантә еибашьра]] алагамҭа Аҩадазы иманшәаламхеит. Аибашьра зҽазыҟаҵаны иҟаз аладаа, Аҩада еиҳау арратәи аекономикатәи лшарақәа [[мобилизация|еизнагаанӡа]], Аидгыла арбџьармчқәа ицҟьаны рышьҭаҵара иахыццакуан. Арратә маншәаламхареи аекономикатә уадаҩрақәеи рзы ӷәӷәала ақәыӡбара зоууаз Линкольн, арратә ԥышәа шимамызгьы, аибашьра иазыхиоу ар ашьақәыргыларазы ашьаҿа иашақәа ҟеиҵеит, атәылауаҩратә хақәиҭрақәа рыԥкрақәа мамзаргьы [[Конгресс США|Аконгресс]] абиуџьет аҿы макьана ишьақәырӷәӷәамыз аԥара ахархәара рҿаԥхьагьы даанымгылаӡакәа.<ref>Это произошло до инаугурации Линкольна, во время президентства [[Бьюкенен, Джеймс|Джеймса Бьюкенена]]</ref><ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр.211.</ref>
Авраам Линкольн анапхгараҭаратә мыругақәа инапаҿы рааныжьра иҽазишәон, аибашьра алагамҭазы иаԥҵан Еиду Аштатқәа рыр ателеграфтә корпус, архәҭақәа напхгара рыҭаразы. Ҳаамҭазтәи ауаа ражәақәа рыла апрезидент лассы-лассы Арратә Департамент ателеграфтә усбарҭаҿы днеилон, насгьы кырзҵазкуа [[Депеша|ажәабжьқәа]] дырзыԥшны иаамҭа акыр уаҟа ихигон. Уимоу, адепартамент аҿы столк ҷыдала Авраам Линкольн изалхын.<ref>{{Cite web|url=https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/dzhessi-kh-bannel-jesse-h-bunnell/|title=Джесси Х. Баннел (Jesse H. Bunnell)|lang=ru|author=Иванов Александр|website=telhistory.ru|publisher=Музей Истории Телефона|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2022-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128110816/https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/dzhessi-kh-bannel-jesse-h-bunnell/}}</ref><ref>{{Книга|автор=Bates, David Homer|заглавие=Lincoln in the Telegraph Office: Recollections of the United States Military Telegraph Corps During Civil War.|ссылка=https://archive.org/details/lincolnintelegr00bategoog|язык=en|год=1907|место=New York|издательство=The Century Co}}</ref>
[[Виргиния|Вирџьиниа]] Манассастәи аихамҩатә станциаҿы ԥхынгәымза 21, 1861 шықәсазы иҟалаз раԥхьатәи аидыслара ду аҿы афедералтә ар аҵахеит. Абҵарамза 1 азы Линкольн [[Макклелан, Джордж|Џь.Б.Макклеллан]] дҵаҟаҵаҩ [[главнокомандующий|хадас]] дҟеиҵеит, уи аццакра иҽацәихьчон. Жьҭаарамза 21 азы иара ирхәҭақәа [[Вашингтон]] азааигәара иҟәыбан. Абҵарамза 8, 1861 шықәсазы аладатәи ацҳаражәҳәаҩцәа зҭаз британиатәи аӷба “Трент” ырҭаслымын. Уи “[[Трентское дело|Тренттәи аус]]” мзызс иазыҟалан [[Британиаду|Британиа Ду]] абашьра ахылҿиаарц егьагымхеит.
Жәабранмза-хәажәкырамза 1862 шықәсазы аинрал [[Грант, Улисс|Улисс Грант]] аладаа [[Теннеси|Теннесси]]и [[Кентукки]]и рҟынтәи рықәцара илшеит. Аԥхынразы [[Миссури (штат)|Миссури]] аштат ахы иақәиҭтәны, [[Грант, Улисс|Грант]] ирхәҭақәа [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]]и [[Алабама|Алабамеи]] аҩадатәи ррегионқәа рахь ицәырҵит. Аӡхыҵратә операциа абзоурала, [[Новый Орлеан|Ниу-Орлеан]] мшаԥымза 25, 1862 шықәсазы иааныркылеит. Линкольн Макклеллан адҵаҟаҵаҩ хада иҭыԥ аҟынтәи [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] ампыҵахалара дҵас измаз архәҭақәа руак аԥызас дҟеиҵеит. Макклеллан ахьчаратә тактика ажәылара аасҭа аԥыжәара аиҭеит. Нанҳәамза 29-30 рзы Булл-Рантәи аидыслараҿы аҩадаа аҩынтәраан ацҟьаны иқәҵан, уи ашьҭахь Линкольн 500,000-ҩык аррахь ааԥхьара риҭеит. Цәыббрамза 7 рзы аӡыхь Ентитем аҟны, 40-нызқьтәи Аҩадатәи архәҭа Макклеллан 70-нызқьтәи ирхәҭа ажәлеит, урҭ аконфедерациаа иагьыриааит. [[Потомак]] аӡиас ахыҵра ашьҭахьҟа ицоз амҩа анаркит, аха Макклеллан, Линкольн адҵа шииҭазгьы, анаҩстәи ажәылара мап ацәикын аладаа рҟәыбара анагӡаразы алшара иаҩижьит, [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] шьҭахьҟа ихьаҵра иацхраауа.
Ентитем аибашьра ашьҭахь, [[Британиаду|Британиеи]] [[Франциа|Франциеи]] аибашьра алахәхареи Аконфедерациа азхаҵареи мап ацәыркит. Аибашьра ашықәсқәа рзы [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылеи]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду Америкатәи аштатқәеи]] аиҩызаратә еизыҟазаашьақәа рыбжьан. Урыстәылатәи а[[Эскадра (флот)|ескадра]] 1863—1864 шықәсқәа рзы [[Сан-Франциско]]и [[Ниу-Иорк|Ниу-Иорк]]и иаҭааит.
1862-тәи ашықәс аҭоурых аҿы раԥхьаӡакәны а[[Броненосец (тип корабля)|ихатә ӷбақәа]] рыбжьара аибашьра аныҟалаз ҳәа иалкаауп, уи мҩаԥысит хәажәкырамза 9 рзы [[Виргиния|Вирџьиниа]] аԥшаҳәаҿы. 1862 шықәсазтәи акампаниа хыркәшахеит аҩадаа [[битва при Фредериксберге|раҵахарала Фредериксбург]] ақалақь аҿы ԥхынҷкәынмза 13 рзы.
[[Файл:Lincoln and McClellan 1862-10-03.jpg|слева|мини|300px|Линкольни аинрал Џьорџь Макклелани, хәажәкырамза 10, 1862 шықәсазы]]
=== Аполитикатә процесс ===
Афедералтә ар аҵахара хьанҭақәа атәыла ауааԥсыра рыбжьара агәынамӡара ӷәӷәа цәырнагон. Линкольн [[Республиканская партия США|Ареспубликатә партиа]] аҟынтәи ақәыӷәӷәара иман, уи иаҵанакуан атәра иаразнак аԥыхра иадгылазгьы, хәыҷы-хәыҷла атәцәа рхы рақәиҭтәра иадгылазгьы. Линкольн акомпромисстә политика дақәныҟәон, уи абзоуралагьы апартиа аиҩшара аԥхьырҟәҟәаара илшеит. Уи агәра ганы дыҟан аибашьраангьы атәылаҿы аполитикатә процесс мҩаԥыслар шакәу. Уи абзоурала Аграждантә еибашьра аан а[[свобода слова|жәа ахақәиҭра]] ахьчареи, атәылауаҩратә хақәиҭрақәа рзы ӷәӷәалатәи аԥкрақәеи [[двухпартийная система|ҩ-партиактәи асистема]] акризис ацәцареи алыршахеит. Линкольн ихадараан алхрақәа мҩаԥысуан, атәылауаа аҳәынҭқарра анапхгараҭара рхы аладырхәуан. Аладаа а[[форт Самтер]] ианақәла ашьҭахь, [[Демократическая партия США|Адемократиатә партиа]] алахәылацәа рыхәҭак аҳәынҭқарратә политика иадгылоз «иақәшаҳаҭу аҿагылара» шьақәдыргылеит. Нанҳәамза 22, 1862 шықәсазы агазеҭ “Ниу-Иорк трибиун” аниҿцәажәоз атәцәа рхы рақәиҭтәра дзахымыццакуа ҳәа азҵаара анирҭа, Линкольн аҭак ҟаиҵеит:
<blockquote>
Ари ақәԥараҿы сара сзы иреиҳау хықәкыс иҟоуп аидгыла аиқәырхара, атәра аиқәырхара мамзаргьы аԥыхра акәӡам. Аидгылара аиқәырхара сылшозҭгьы, атәцәа рахьтә аӡәгьы ихы дақәиҭымтәӡакәа, иҟасҵон, атәцәа зегьы рхы иақәиҭтәны уи еиқәсырхар сылшозҭгьы, еиқәсырхон, ннасгьы тәцәақәак рхы иақәиҭтәны, егьырҭ рхы иақәиҭымтәкәа еиқәсырхар сылшозҭгьы, уигьы ҟасҵон. Атәра азҵаараҿы иҟасҵо аусқәа насгьы аԥштәы змоу арасазы, сара иҟасҵоит, избанзар агәра згоит уи аидгыла аиқәырхара ишацхраауа... Абри ала сара абраҟа официалтә уалԥшьаны исыԥхьаӡо сыгәҭакы еиҭасҳәеит. Иара убас лассы-лассы иазгәасҭо схатә гәазыҳәара аԥсахра сгәы иҭаӡам, зегьынџьара ауаа зегьы ахақәиҭра рымазарц шрыхәҭоу.
</blockquote>
=== Гомстед ===
{{Main|Гомстед-акт|ЕАА рҟны адгьылтә еиԥхныҩларақәа}}
Авраам Линкольн иаԥшьгарала 1862 шықәса лаҵарамза 20 рзы [[Гомстед-акт|Гомстед]] иазку а[[Акт (документация)|кт]] рыдыркылеит, уи инақәыршәаны Еиду Аштатқәа ртәылауаҩ дарбанызаалак 21 шықәса зхыҵыз, насгьы Аконфедерациазы имеибашьуаз ауаажәларратә фонд адгьылқәа рҟынтәи 160 [[акр]] (65 гектар) еиҳамкәа адгьыл ҭыԥ иоур илшон. А[[Закон (право)|закәан]] амчра аиуит ажьырныҳәамза 1, 1863 шықәсазы. Адгьыл ақәаарыхра, насгьы ахыбрақәа ақәыргылара иалагаз анхаҩы 5 шықәса рышьҭахь ари адгьыл [[право собственности|хақәиҭрала атәразы азин]] иоууан. Адгьыл ҭыԥ аҿҳәаранӡагьы иааихәар илшон, акрк 1,25 доллар ахшәааны. Гомстед-акт ала Еиду Аштатқәа рҿы 2 миллион гомстед раҟара рызшан, иааидкыланы 285 миллион акр (115 миллион гектар) раҟара. Ари азакәан аграртә проблема шьаҭанкыла иаӡбеит, а[[сельское хозяйство|қыҭанхамҩа]] аҿиара афермерцәа рхырхарҭала идәықәҵаны, уаанӡа ацәҳәыра ахьыҟаз аҭыԥқәа рықәынхара иазнанагеит, насгьы Линкольн ауааԥсыра рӷьырак рыдгылара инаҭеит.<ref name="hronos">Биография Авраама Линкольна на сайте «Хронос»</ref>
=== Атәцәа рхы рақәиҭтәра ===
{{main|ЕАА рҿы атәра аԥыхра}}
[[Файл:Abraham Lincoln O-49 by Gardner, 1861.jpg|мини|Еиду Америкатәи Аштатқәа рыпрезидент Авраам Линкольн]]
Аибашьраҿы ақәымҿиарақәеи уи аамҭа аиҵыхреи хәыҷы-хәыҷла Линкольн атәра азҵаара аганахьала имаз азнеишьа аԥсахуан.
Иара дазнеиуан убри аиԥш агәаанагара, Еиду Аштатқәа ма зынӡа ахақәиҭра роуеит, мамзаргьы зынӡа атәцәа ирҳәынҭқаррахоит ҳәа. Еилкаахо иалагон аибашьра ахықәкы хада — Аидгыла аиҭашьақәыргылара, атәра аԥыхра ада анагӡара шалымшо. Линкольн, еснагь анегрцәа хәыҷы-хәыҷла компенсациатә шьаҭала рхы рақәиҭтәра иадгылоз, уажәы атәра ақәгара хымԥадатәиуп ҳәа иԥхьаӡон. Аинститут ақәгаразы аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥысуан 1862 шықәса зегьы иалагӡаны. 1862 шықәса, ԥхынҷкәынмза 30 рзы Аҳәынҭқарра Ахада инапы аҵаиҩит “[[Прокламация об освобождении рабов|Атәцәа рхақәиҭтәразы апрокламациа]]”, Еиду Америкатәи аштатқәа ирҿагылаз адгьылҵакырақәа рҿы инхоз атәцәа «уажәшьҭарнахыс наӡаӡа» ахақәиҭра рымоуп ҳәа рылазҳәаз. Адокумент америкатәи а[[конституция США|конституциа]]ҿы [[Тринадцатая поправка к Конституции США|XIII-тәи аиҭакра]] (1865) адкылара иацхрааит, Еиду Аштатқәа рҟны атәра зынӡаск иаԥызхыз. [[Прокламация об освобождении рабов|Апрокламациа]] ииашаны иақәыӡбеит арадикалтә республиканеццәа, избан акәзар уи афедералтә ҳәынҭқарра амчра ахьаҵанамкуаз аҭыԥқәа рҿы атәцәа ахақәиҭра рынаҭеит, аха уи Аграждантә еибашьра аҟазшьа аԥсахит, атәра аԥыхразы аибашьрахь ииаганы. Уи адагьы, уи даара иӷәӷәаз политикатә шьаҿаны иҟалеит, насгьы аҳәаанырцәтәи атәылақәа, [[Британиаду|Британиа Дуӡӡагьы]] уахь иналаҵаны, Аконфедерациа адгылара арымҭар ада ԥсыхәа рымамкәа иҟанаҵеит. Британиатәи аԥыза-министр [[Темпль, Генри, 3-й виконт Пальмерстон|Палмерстон]] ауаажәларратә ҿагылара амзыз ала аҽалагалара аиҿкаара илымшеит. Атәцәа рхы рақәиҭтәра алшара аԥнаҵеит зцәа еиқәаҵәоу америкауаа аррахь рааԥхьаразы. Аибашьра анҵәамҭазы афедералтә рыхәҭақәа 180 нызқьҩык анегрцәа рхыԥхьаӡалан.
=== Аграждантә еибашьраҿы аиҭашәара. Геттисбергтәи ажәылара ===
{{main|Геттисбергтәи аибашьра}}
Хәажәкырамза 3, 1863 шықәсазы, [[история США|Еиду Аштатқәа рҭоурых]] аҿы раԥхьаӡакәны а[[воинская обязанность|рратә уалԥшьа]] алагалан. Убри аамҭазы, абеиацәа азин рыҭан рҭыԥан даҽа шьоукы қьырала рдәықәҵареи амаҵзура аҟынтәи ԥарала ахҿыхреи, уи агәҭынчымрақәа цәырнагеит, [[суд Линча|Линч иусӡабарақәа]] ирықәӡыз анегрцәа жәпаҩык ҭахеит.
1863 шықәса лаҵарамзазы 130-нызқьтәи [[армия Союза|Аидгыла ар]] 60-нызқьтәи аинрал [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] ир аҟны [[Сражение при Чанселорсвилле|иаҵахеит]]. Аҩадаа шьҭахьҟа ихьаҵит, аконфедератцәа ракәзар, аҩадантәи Вашингтон иаҩсны, [[Пенсильвания|Пенсильваниа]] иалалеит. Абри аҭагылазаашьаҿы, [[Геттисберг]]тәи хымштәи аибашьра алҵшәа аҵакы ӷәӷәа аанахәеит, аҩганкгьы 50 нызқьҩык инареиҳаны ауаа ахьҭахаз. Ли ир аҵаханы Вирџьиниаҟа ихьаҵит. Ԥхынгәымза 4 рзы мраҭашәаратәи афронт аҿы, мшырацәалатәи аҭаԥшыхәреи иқәҿиарадахаз ажәыларақәа ҩбеи рышьҭахь, аинрал Грант Виксбергтәи абаа импыҵеихалеит. Ԥхынгәымза 8 рзы [[Луизиана]] иҟоу Порт-Худсон ган. Убри алагьы [[Миссисипи (река)|Миссисипи]] аӡиас аԥшаҳәа анапхгара шьақәгылеит, насгьы Аконфедерациа ҩ-хәҭакны еиҟәшахеит. Абҵарамза 19, 1863 шықәсазы Геттисбергтәи амилаҭтә нышәынҭра аартра ацеремониа мҩаԥысит, иҭахаз аибашьра алахәылацәа анышә иахьамардаз. Амемориал аартраҿы Линкольн зегь реиҳа еицырдыруа [[Геттисбергская речь|иажәахәқәа руак]] ҟаиҵеит, даҽазныкгьы иҷыдоу ицәажәаратә баҩхатәра шьақәзырӷәӷәаз. Ажәахә кьаҿ анҵәамҭазы иҳәан:
<blockquote>
“Ҳара ҭакԥхықәрала иҳаӡбароуп, абарҭ аԥсрақәа башаны ишыҟамло, ҳмилаҭ Анцәа илаԥш аҵаҟа ахақәиҭра ахыҵхырҭа ҿыц шроуа, насгьы ажәлар рҳәынҭқарра, ажәлар рыла ажәлар рзы иаԥҵоу, адгьыл аҟынтәи ишықәымӡаауа.”<ref>{{Cite web |url=http://onrevolution.narod.ru/get.htm |title=Геттисбергская речь Авраама Линкольна |lang=ru|access-date=2024-09-08|url-status=live|archive-date=2007-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016210129/http://onrevolution.narod.ru/get.htm}}</ref>
</blockquote>
1863 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Линкольн ақәгылаҩцәа зегьы (Аконфедерациа анапхгаҩцәа рыда) а[[амнистия|мнистиа]] иақәиргәыӷит, аха уи азы Еиду Аштатқәа рызиашаразы аҭоуба ҟаҵаны атәра аԥыхра рыдыркылар акәын. Ашықәс хыркәшахеит аҩадаа [[битва при Чаттануге|Чаттануга]] ақалақь аҟны иргаз аиааира ала.
== Аиҭалхра, аибашьра анҵәамҭа ==
{{main|ЕАА рҟны Ахада иалхрақәа (1864)}}
Аибашьра ахыркәшара аидеиа ажәлар еиҳа-еиҳа ирылаҵәон. Линкольн иҿаԥхьа дҵас иқәгылан америкаа аиааира агәрагара рылаҵара. Аҳәынҭқарра Ахада иҭаркыз аӡбарҭахь рышьҭра аԥихит, уи адезертирцәеи атәреи аҭынчреи рыдгылаҩцәеи рҭакра алнаршеит. 1863 шықәсазтәи [[Конгресс США|Аконгресс]]ахь алхрақәа раан [[Демократическая партия США|адемократцәа]] ирылшеит аҭыԥқәа рхыԥхьаӡараҿы иҟаз аиԥшымзаара ду армаҷра, аха [[Республиканская партия США|ареспубликанеццәа]] уеизгьы ирылшеит [[Сенат США|Асенат]]и Ахаҭарнакцәа Рпалатеи рҿы аиҳарара ахьчара.
[[Файл:Abraham Lincoln Brady CDV O-86 January 8, 1864.JPG|мини|слева|Авраам Линкольн ажьырныҳәамза 8, 1864 шықәсазы]]
1864 ашықәса хәажәкырамзазы Линкольн [[Грант, Улисс|Улисс Грант]] дҵаҟаҵаҩ хадас дҟеиҵеит, уи [[Шерман, Уильям|У. Шерман]]и [[Шеридан, Филип|Ф. Шеридан]]и дрыцны Линкольн игәҭакы нарыгӡеит — еиқәыршәоу ажәыларақәа ҟаҵаны аладаа рырԥсыҽра, рҟәыбара иазкыз. Ааха ду ҟазҵаз Шерман ир ауп, лаҵарамзазы Џьорџьиа алалара иалагаз. Грант ир аинрал Ли иҿагылан.
[[Файл:The Peacemakers 1868.jpg|мини|''[[Миротворцы (картина)|Аҭынчрахьчаҩцәа]]'', [[Хили, Джордж|Џьорџь Хили]] иҭыхымҭа, хәажәкырамза 27-28, 1865 шықәсазы Авраам Линкольн, аинралцәа [[Шерман, Уильям Текумсе|Уилиам Шерман]], [[Грант, Улисс|Улисс Грант]], адмирал [[Портер, Дэвид Диксон|Девид Портер]], [[Королева реки (пароход)|пароходе «Королева реки»]] [[Джеймс (река)|Джеймс аӡиас]] аҟны реилатәара аазырԥшуа]]
Иара ихатә гәыҩбарақәеи апартиа анапхгаҩцәа рҿагылареи рышьҭахьгьы, Линкольн аҩынтәраангьы алхрақәа иҽрылаирхәит, аҵыхәтәантәи аԥшьышықәса ирылагӡаны аӷацәа рацәаны ишиоузгьы, агазеҭқәа лассы-лассы ишиқәыӡбозгьы, жәпаҩык дшырцәымӷызгьы. Адемократиатә партиа хатә лозунгс ишьҭнахит аибашьра аҵыхәтәеи аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгареи. Уи акандидатс дҟалеит аинрал [[Макклелан, Джордж|Џь.Б.Макклелан]], Линкольн 1862 шықәсазы адҵаҟаҵаҩ хада имаҵзура иамихыз. Ареспубликатә партиаҿы, афинансқәа рминистр [[Чейз, Салмон|Салмон Чеиз]] акандидатцәа дыруаӡәкхарц иҽазишәеит, аха Линкольн заҵәык иакәхеит иқәыргылахаз. Шерман цәыббрамза 2, 1864 шықәсазы Аконфедерациа ачашәҭра [[Атланта|Атланта]] анига, Линкольн алшара инаҭеит иҿагылаҩ, аҭынчра адгылаҩ — Макклеллан — аҳәынҭқарра ахада [[Президентские выборы в США (1864)|иалхрақәа]] рҿы дииааины, 233 алхыҩцәа рыбжьқәа рҟынтә 212 иоуны аиааира агаразы. Линкольн иҟаиҵаз аҳәарала, Аконгресс ажьырныҳәамза 31, 1865 шықәсазы Америка [[Конституция США|Аконституциа]] жәахатәи аиҭакра рыдыркылеит, атәыла аҩныҵҟа а[[рабство|тәразы]] азин ҟазымҵоз. 1865 шықәса алагамҭазы аҩадаа риааира еилкааз усхеит. Аҩбатәи иинаугурациатә ажәахә аҿы Линкольн ашьоура мап ацәкразы ааԥхьара ҟаиҵеит, насгьы Алада [[Реконструкция Юга|аиҭашьақәыргылареи]] еинаалоу Аидгыла аргылареи рзы адҵақәа ықәиргылеит:
<blockquote>
“Аӡәгьы игәаӷ мкыкәа, агәыҳалалра аарԥшны, аиашара иадгыланы, америкаа атәыла ахәрақәа ҿарҳәароуп... рыҩни адунеи ажәларқәа зегьы рахьи ииашоу, еиԥымҟьо аҭынчра аԥсахареи ахьчареи рзы ирылшо зегьы ҟарҵароуп.”
</blockquote>
[[Грант, Улисс|Грант]], 1865 шықәса ааԥынразы 115 нызқьтәи ар змаз, 54 нызқьтәи мацара змаз [[Ли, Роберт Эдвард|Ли]] ақалақь [[Питерсберг (Виргиния)|Питерсберг]], анаҩс мшаԥымза 2 рзы Аконфедерациа аҳҭнықалақь [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонд]] аанимыжьыр ада ԥсыхәа имамкәа иҟеиҵеит. 1865 шықәса мшаԥымза 9 рзы Ли а[[Капитуляция|ҽаҭара]] инапы аҵаиҩит, хазы игоу архәҭақәа рҿагылара хҽхеит лаҵарамза анҵәамҭазы. Џьефферсон Девиси иҳәынҭқарра алахәылацәеи анҭарк ашьҭахь Аконфедерациа аҵыхәтәа ҟалеит.<ref>После взятия Линкольн посетил город, в том числе и Белый дом Конфедерации, где он посидел несколько минут в задумчивости за рабочим столом [[Дэвис, Джефферсон|Джефферсона Дэвиса]]</ref>
== Линкольн ишьра ==
{{main|Авраам Линкольн ишьра}}
[[Файл:Ford's Theater box.jpg|слева|180 px|мини|Форд итеатр аҿы Бут даниеихсуаз Линкольн дахьтәаз аҭыԥ]]
[[Файл:The Last Hours of Abraham Lincoln by Alonzo Chappel, 1868.jpg|мини|250px|[[Чаппел, Алонзо|Алонзо Чаппел]], “Авраам Линкольн иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи асааҭқәа”, 1868]]
Аграждантә еибашьра хыркәшахеит Америка Аконфедерациатә Штатқәа 1865 шықәса мшаԥымза 9 рзы рыҽрыҭарала. Атәыла Алада Аиҭашьақәыргылара насгьы ацәеиқәаҵәақәа америкатәи аилазаара [[Социальная интеграция|раларҵәара]] апроцесс иахысраны иҟан. Аибашьра ашьҭахь хәымш анҵы, [[Страстная пятница|мшаԥымза 14]], 1865 шықәсазы, “Америкатәи ҳара ҳашьа” аспектакль аҿы ([[Театр Форда|Форд итеатр]] аҿы), аладаа ирыдгылаз актиор [[Бут, Джон Уилкс|Џьон Уилкс Бут]] апрезидент дахьтәаз днеин атапанча аҟынтәи Линкольн ихы деихсит. Адырҩаҽныашьыжь, Авраам Линкольн ихдырра мхынҳәӡакәа иԥсҭазаара далҵит.
Милионҩыла америкауаа, ашкәакәақәеи аиқәаҵәақәеи, рыпрезидент ргәы далырхырц азы [[Вашингтон]]ынтәи [[Спрингфилд (Иллинойс)|Спрингфилдҟа]] ҩымчыбжьи бжаки амҩа иқәыз алахьеиқәратә дәыӷба иаԥылон. Адәыӷба ҩ-кәыбак аанагон: Авраам Линкольн иԥсыбаҩ зҭаз акәыба ду, иара убас хышықәса раԥхьа Линкольн ипрезидентраан зыԥсҭазаара иалҵыз иԥа Уилиам иԥсыбаҩ зҭаз акәыба хәыҷы. Ари аамҭа иалагӡаны аҳәынҭқарра ахада иԥеи иареи рыԥсыбаҩ зҭаз адәыӷба ақалақьқәа 180 ирылсит. Авраами Уилиами Линкольнаа анышә иамардеит Спрингфилд, Оук-Риџь анышәынҭраҿы. 1876 шықәсазы апрезидент иԥсыбаҩ ыҵырхит 200 000 доллар ҳәа аҽыхразы. Аха амҵарсцәа аполициа иааныркылеит. Уи ашьҭахь Линкольн иԥсыбаҩ лассы-лассы афедералтә мчрақәа хьӡы змам еиуеиԥшым анышәынҭрақәа рҿы анышә иамардон. Аҵыхәтәан, 1901 шықәсазы, аҳәынҭқарра ахада иԥсыбаҩ аӷьычразы аҽазышәарақәа раԥыхразы, Линкольн иԥсыбаҩ аџыртә саркофаг иҭаҵаны Спрингфилд х-метрак ашәпара змаз абетон аҵаҟа иржит.<ref>{{Cite web |url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=9126 |title=William Wallace «Willie» Lincoln |lang=en|access-date=2024-09-09|url-status=live|archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118230756/http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=9126}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.history.com/news/digging-up-the-dead-historys-most-famous-exhumations |title=Digging Up the Dead: History’s Most Famous Exhumations |lang=en|access-date=2024-05-12 |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512213947/https://www.history.com/news/digging-up-the-dead-historys-most-famous-exhumations |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.oxygen.com/exhumed/crime-news/lee-harvey-oswald-abraham-lincoln-famous-people-whove-been-exhumed |title=Famous People Who Have Been Exhumed — And What Their Bodies Revealed |lang=en|access-date=2024-05-12 |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512213151/https://www.oxygen.com/exhumed/crime-news/lee-harvey-oswald-abraham-lincoln-famous-people-whove-been-exhumed |url-status=live }}</ref>
Линкольн рыцҳарыла иҭахарагьы иабзоурахеит атәыла аизакреи зцәа еиқәаҵәоу атәцәа рхы рақәиҭтәреи рзы зыԥсы зҭииз уаҩны иԥхьаӡара иахьалагаз.
== Авраам Линкольн ипрезидентра алҵшәақәеи уи иҭоурыхтә ҵаки ==
Аграждантә еибашьра Еиду Аштатқәа рҭоурых аҿы зегь реиҳа ашьакаҭәара зцыз еибашьрахеит, насгьы америкатәи адемократиазы зегь реиҳа иуадаҩыз ԥышәахеит. Авраам Линкольн америкатәи ажәлар рыхдырраҿы хадаратә ҭоурыхтә хаҿсахьаны дҟалеит, Еиду Аштатқәа реилабгара иаԥырхагахаз, [[американцы|америкатәи амилаҭ]] рышьақәгылареи атәра аԥыхреи аус арҿы алагала ду ҟазҵаз. Линкольн Аҩада амодернизациеи атәцәа рхы [[Эмансипация (социология)|рхақәиҭреи]] ауасхыр шьҭеиҵеит. Уи иоуп адемократиа ахықәкы хада зҳәазгьы: “Ажәлар рыла, ажәлар рҟынтәи, ажәлар рзы иаԥҵоу аиҳабыра”. Иара ипрезидентразы, иара убас [[Аокеан ҭынч|Аокеан ҭынчахь]] инеиуаз аконтинентбжьаратә [[железная дорога|еихамҩагьы]] дыргылеит, а[[инфраструктура|инфраструктуратә система]] ырҭбаахеит, а[[банк|банктә система]] ҿыц аԥҵахеит, иӡбахеит аграртә проблема. Аха аибашьра анеилга ашьҭахь, атәыла аҿаԥхьа ауадаҩрақәа рацәаны иқәгылан, амилаҭ реидкылара, аиқәаҵәақәеи ашкәакәақәеи рзинқәа реиҟаратәра уахь иналаҵаны. Хәҭак ала, арҭ апроблемақәа макьана инагӡаны иӡбам, урҭ иахьа уажәраанӡагьы америкатәи аилазаара аҿаԥхьа иқәгылоуп. Линкольн даныршь ашьҭахь, Еиду Аштатқәа [[экономика США|рекономика]] акыр аамҭа адунеи аҿы зегь реиҳа динамикала аҿиара зауз економиканы иҟалеит, уи атәыла [[XX век|20-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы адунеи аҿы аԥхьагылара аиура алнаршеит. Иара ихатә цәаҩақәагьы инарыгӡаз аус рацәоуп аҳәынҭқарра амчра еидкыланы атәыла аизакразы. Линкольн а[[Ахшыҩырҵара|моралтә]] принцип ӷәӷәақәа дрықәныҟәон, а[[юмор|лафҳәара]]гьы илан, аха уи адагьы а[[меланхолия|лахьеиқәра]]гьы анииааиуаз ҟалалон. Иахьа уажәраанӡа Авраам Линкольн зегь реиҳа иҟәыӷаз Еиду Аштатқәа рыпрезидентцәа дыруаӡәкны дыԥхьаӡоуп. Америкатәи ажәлар жәафтәи рыпрезидент Авраам Линкольн игәалашәара аҳаҭыразы Вашингтон а[[Мемориал Линкольну|баҟа]] издыргылеит, Еиду Америкатәи аштатқәа рҭоурыхтә ҿиара зыӡбаз ԥшьҩык апрезидентцәа руаӡәк иаҳасабала.<ref>{{Cite web|url=https://day.kyiv.ua/ru/article/istoriya-i-ya/avraam-linkoln-chestnyy-dobryy-i-upryamyy-starina-eyb|title=Авраам ЛИНКОЛЬН. Честный, добрый и упрямый «старина Эйб»|lang=ru|website=day.kyiv.ua|archive-url=https://web.archive.org/web/20080116230432/http://www.day.kiev.ua/78173/|archive-date=2008-01-16|access-date=2024-09-08|url-status=live}}</ref><ref>Авраам Линкольн: «Я самый жалкий из всех живущих. Если то, что я чувствую, разделить на весь род человеческий, на земле не останется ни одной улыбки. Стану ли я лучше — не знаю. Боюсь, что нет, и это ужасно. Оставаться таким, как есть, невозможно. Я должен умереть или стать лучше…» [http://www.lossofsoul.com/DEPRESSION/Greats/introduction.htm Высказывание есть на этом сайте] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080725012201/http://www.lossofsoul.com/DEPRESSION/Greats/introduction.htm |date=2008-07-25 }}</ref><ref>Г.Уитни: «Ни одна черта характера мистера Линкольна не была столь очевидной, как его таинственная и глубокая меланхолия»</ref><ref>[[Сэндберг, Карл|Сэндберг К.]] Линкольн / [[Сэндберг, Карл|Карл Сэндберг]]; сокр. пер. с англ. Б. Грибанова и Л. Шеффера. — Москва : Молодая гвардия, 1961. — 700 с, стр.94 ''Джон Т.Стюарт видел в Линкольне безнадёжную жертву меланхолии. Генри К.Уитни, коллега Линкольна, писал: «Я… увидел Линкольна в углу, он сидел одиноко. Его лицо омрачалось глубокими горестными переживаниями».''</ref><ref>Имеются в виду [[Вашингтон, Џьорџь|Джордж Вашингтон]], [[Джефферсон, Томас|Томас Джефферсон]], Авраам Линкольн, [[Рузвельт, Франклин|Франклин Рузвельт]]</ref>
== Линкольн ибаҟа ==
[[Файл:Fords Theatre.jpg|мини|240px|[[Театр Форда|Форд итеатр]] Линкольн дахьхәыз]]
{{main|Линкольн ибаҟа}}
Линкольн игәалашәара наӡаӡатәуп Вашингтон агәаны, [[Эспланада|Еспланада]] 1914—1922 шықәсқәа рзы иргылаз а[[Мемориал Линкольну|мемориал]] аҟны, ауаа зегьы ахақәиҭра рымазар шакәу иазкыз апрезидент игәрагара аарԥшуа. Ахыбра Еиду Аштатқәа ирсимволуп, уи 36 [[Колонна (архитектура)|колона]] аҵагылоуп (Линкольн ипрезидентраан иҟаз аштатқәа рхыԥхьаӡара). Амармалташь шкәакәала иҟаҵоу ари аргыламҭа аҩныҵҟа аскульптор [[Френч, Дэниел Честер|Даниел Френч]] ихәыцуа итәоу апрезидент-ахақәиҭтәҩы и[[статуя|хаҿсахьа]] шьақәиргылеит. Амемориал аҩныҵҟатәи аҭӡамцқәа рҿы а[[аллегория|ллегориатә]] нҩыларақәа рыҵаҟа Линкольн иажәахәқәа: [[Геттисбергская речь|Геттисбергтәии]] Аҩбатәи иинаугурациатәи ануп.
Уи адагьы, Еиду Аштатқәа рҿы Линкольн иаҳаҭыр азы абаҟақәа рацәаны идыргылеит, ихьӡ рыхҵоуп ақалақь, амҩадуқәа, ауниверситетқәа, еиуеиԥшым ацентрқәа, еицырдыруа [[Lincoln Motor Company|амашьынақәа]], аҳаирпланныҟәгага. Аҳәынҭқарра ахада ихаҿсахьа [[Рашмор]] ашьхаҿы иҭаԥыҟҟоуп. Авраам Линкольн иира мшы Еиду Америкатәи аштатқәак рҟны ҳәынҭқарратә ныҳәоуп. Линкольн иара убас абанкнотаҿгьы исахьа ануп {{s|5 долларк.}}
<gallery perrow="5" widths="160" heights="160">
Lincoln memorial dc 20041011 095847 1.3008x2000.jpg|Линкольн имемориал адәахьтәи аҭеиҭыԥш
Lincoln Home.jpg| Спрингфилд иҟоу Линкольн иҩны
Lincoln statue.jpg|Линкольн ибаҟа амемориал аҿы
2009Centobverse.jpg|Линкольн [[цент]]ктәи аԥараҿырп аҟны, [[2009]]
US $5 Series 2006 obverse.jpg|Линкольн ЕАА [[Доллар США|$5]] абанкнотаҿы
Abraham Lincoln life mask.jpg|Авраам Линкольн иԥсы анҭазтәи асабрада
Abraham Lincoln memorial London 20050523.jpg|Авраам Линкольн ибаҟа Лондон
MtRushmore Abe close.jpg|Линкольн [[Рашмор]] ашьхаҿы
Lincoln Bedell statue.jpg|[[Уэстфилд (деревня, Нью-Йорк)|Уестфилд]] ақалақь аҿы иҟоу Линкольни [[Беделл, Грейс|Греис Беделл]]и рбаҟа
</gallery>
== Апатент ==
1849 шықәсазы А. Линкольн иоуит апатент 6469, иӡсо аӷбашьҭыхга аргыларазы. Иара ида Еиду Америкатәи аштатқәа рыпрезидентцәа аӡәгьы ахаангьы аԥшьгаразы апатент имоуцызт.<ref name="автоссылка1">[https://www.ng.ru/nauka/2020-05-12/16_7858_time.html Стрела времени. Научный календарь, май 2020] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210624202551/https://www.ng.ru/nauka/2020-05-12/16_7858_time.html |date=2021-06-24 }} ng.ru</ref><ref name="автоссылка1" />
== Акино аҟны ихаҿра ==
* 1908 — “Анажьра: Авраам Линкольн иԥсҭазаара аҟынтәи ацыԥҵәаха”, ЕАА, арежиссиор Ван Даик Брук. Линкольн ироль наигӡеит идырым актиор.
* 1910 — “[[Abraham Lincoln’s Clemency|Авраам Линкольн ианажьра]]”, ЕАА, арежиссиор Теодор Уортон. Линкольн ироль наигӡеит Леопольд Уортон
* 1913 — “Линкольн ахә анишәалак”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]]
* 1913 — “Геттисбергтәи аибашьра”, ЕАА, арежиссиорцәа Чарльз Гиблин, [[Инс, Томас|Томас Инс]]. Линкольн ироль наигӡеит Чарльз Едлер.
* 1914 — “Ицәоу ахьчаҩ”, ЕАА. Линкольн ироль наигӡеит Џьорџь Стил.
* 1915 — "[[Рождение нации|Амилаҭ аира]]", ЕАА, арежиссиор [[Гриффит, Дэвид Уорк|Девид Гриффит]]. Линкольн ироль наигӡеит Џьозеф Хенабери
* 1915 — “Линкольн игәы”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ — [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]]
* 1916 — “Акризис”, ЕАА, арежиссиор [[Кэмпбелл, Колин (режиссёр)|Колин Кемпбелл]]. Линкольн ироль неигӡеит Сем Д. Дреин (акино америкатәи шәҟәыҩҩы [[Черчилль, Уинстон (писатель)|Уинстон Черчилль]] ироман ашьаҭала иҭыхуп)
* 1920 — “Копперхедс”, ЕАА, арежиссиор Чарльз Мение. Линкольн ироль наигӡеит Николас Шриоль (Акино шьаҭас иамоуп аполитик, ашәҟәыҩҩы Фредерик Лендис ироман “Аԥсадгьыл гәакьа ахьӡ-аԥша”)
* 1922 — “Буффало Билл имшқәа рзы” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор Едвард Леммле. Линкольн ироль аҟны — Џьоел Деи
* 1923 — “Линкольн игәы”, ЕАА, арежиссиор, Линкольн ироль анагӡаҩ — [[Форд, Фрэнсис (актёр)|Френсис Форд]]. 1915 шықәсазтәи акиносахьа аиҭаҭыжьратә версиа.
* 1924 — “Авраам Линкольн идраматә ԥсҭазаара”, ЕАА, арежиссиор [[Розен, Фил|Фил Розен]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџ А. Биллингс.
* 1924 — “Авраам Линкольн”, ЕАА, арежиссиор [[Сирл-Доули, Джеймс|Џьеимс Сирл-Доули]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит. Акиносахьа шьаҭас иамоуп адраматург Џьон Дринкуотер ипиеса
* 1924 — “[[Железный конь]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Линкольн ироль аҟны [[Булл, Чарльз Эдвард|Чарльз Едвард Булл]]
* 1924 — “Барбара Фричи”, ЕАА, арежиссиор [[Хилльер, Ламберт|Ламберт Хиллиер]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс.
* 1925 — “Тәыла змам ауаҩы”, ЕАА, арежиссиор [[Ли, Роулэнд|Роуленд Ли]]. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс.
* 1926 — “Унапқәа урҩах!”, ЕАА, арежиссиор Кларенс Баџьер. Джорџ А. Биллингс Линкольн ироль наигӡоит.
* 1929 — “[[Линкольн (фильм, 1929)|Линкольн]]”, ЕАА, арежиссиор Терри Ремзи. Линкольн ироль наигӡоит Џьорџь А. Биллингс.
* 1929 — “[[Два американца]]”, ЕАА, арежиссиор Џьозеф Сентли. [[Хьюстон, Уолтер|Уолтер Хьиустон]] Линкольн ироль аҟны
* 1930 — “Авраам Линкольн”, ЕАА, арежиссиор [[Гриффит, Дэвид Уорк|Девид Гриффит]]. [[Хьюстон, Уолтер|Уолтер Хьустон]] Линкольн ироль наигӡоит.
* 1932 — “Апрезидент-фантом”, ЕАА, арежиссиор [[Таурог, Норман|Норман Таурог]], Линкольн ироль наигӡоит [[Миддлтон, Чарльз (актёр)|Чарльз Миддлтон]]
* 1935 — “Аҭыӡшәаҟаҵаҩ хәыҷы”, ЕАА, арежиссиор [[Батлер, Дэвид|Девид Батлер]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит
* 1936 — “[[Узник острова акул|Акулақәа рыдгьылбжьаха абаандаҩы]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит
* 1937 — “Викториа Дуӡӡа”, Еиду Британиа, арежиссиор [[Уилкокс, Герберт|Герберт Уилкокс]]. Линкольн ироль наигӡоит Перси Парсонс.
* 1938 — “Ауаа рыгәқәа рҟынтәи”, ЕАА, арежиссиор [[Браун, Кларенс (режиссёр)|Кларенс Браун]]. Линкольн ироль аҟны [[Кэррадайн, Джон|Џьон Керрадаин]]
* 1939 — “Линкольн Аҩны шкәакәа аҿы”, ЕАА, арежиссиор Уилиам С. Макгенн. Франк Макглинн аиҳабы Линкольн ироль наигӡоит
* 1939 — “[[Молодой мистер Линкольн|Мистер Линкольн қәыԥш]]”, ЕАА, арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. [[Фонда, Генри|Генри Фонда]] Линкольн қәыԥш ироль аҟны
* 1940 — "Еиб Линкольн, Иллиноис", ЕАА, арежиссиор [[Кромвелл, Джон|Џьон Кромвелл]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Мэсси, Рэймонд|Реимонд Месси]]. Акино шьаҭас иамоуп [[Шервуд, Роберт Эммет|Роберт Е. Шервуд]] ипьеса
* 1940 — “[[Вирджиния-Сити (фильм)|Вирџьиниа Сити]]”, ЕАА, арежиссиор [[Майкл Кёртис|Маикл Куртис]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Килиан, Виктор|Виктор Килиан]]
* 1951 — “Ахықәкы ҳарак”, ЕАА, арежиссиор [[Манн, Энтони|Ентони Манн]]. Линколин ироль наигӡоит Лесли Кимел (ихьӡ ҳәаӡам)
* 1952 — “[[Авраам Линкольн (фильм, 1952)|Авраам Линкольн]]”, ЕАА, арежиссиор Пол Никелл (ателесериал “Студиа 1” аепизод). Линкольн ироль аҟны — Роберт Пастен
* 1955 — “[[Принц игроков|Ахәмарҩцәа рыпринц]]”, ЕАА, арежиссиор Филипп Дан. Линкольн ироль аҟны — Стенли Холл
* 1955 — “[[Чёрная пятница (Медик)|Ахәаша еиқәаҵәа]]”, ЕАА (“Медик” ателесериал аепизод). Остин Грин Линкольн ироль аҟны
* 1956 — “[[Мачеха (Телефонное время)|Анԥса]]”, ЕАА (“Ателефонтә аамҭа” захьӡу ателесериал аепизод). Линкольн ироль наигӡеит Ронни Ли
* 1957 — “Ауаатәыҩса рҭоурых”, ЕАА. Арежиссиор [[Аллен, Ирвин|Ирвин Аллен]]. Остин Грин Линкольн ироль аҟны
* 1961 — “Амҩасцәа”, ЕАА. Арежиссиор Елиот Сильверстаин (ателесериал "[[Сумеречная зона (телесериал, 1959)|Аилашәшәымҭа]]" 69-тәи аепизод. Линкольн ироль наигӡоит Остин Грин
* 1962 — “[[Как был завоёван Запад|Мраҭашәара шырҭаслымыз]]”, ЕАА, “Аграждантә еибашьра” асиужет. Арежиссиор [[Форд, Джон (режиссёр)|Џьон Форд]]. Линкольн ироль аҟны — [[Мэсси, Рэймонд|Реимонд Месси]]
* 1965 — “[[Погоня (Доктор Кто)|Ашьҭалара]]”, Британиа Ду, арежиссиор Ричард Мартин (ателесериал “[[Доктор Кто|Доктор Дарбан]]” жәафтәи асериа. Роберт Марсден Линкольн ироль наигӡоит
* 1966 — “[[Смертельная ловушка (Туннель времени|Аԥсра ацәҟьа]]”, ЕАА, арежиссиор Уилиам Хеил (“[[Туннель времени|Аамҭа атоннель]]” ателесериал жәаҩатәи аепизод. Форд Реини Линкольн ироль наигӡоит
* 1969 — "Абна ԥарда", ЕАА. Арежиссиор дыҟан Хершель Догерти (ателесериал "[[Звёздный путь: Оригинальный сериал|Аеҵәатә мҩа: Аоригиналтә сериал]]" аепизод). Линкольн иклон ароль неигӡеит Ли Бергер
* 1972 — "Ауаҩ ду иԥаҵақәа", ЕАА, арежиссиор Филипп Ликок. [[Уивер, Деннис|Деннис Уивер]] Линкольн ироль наигӡоит.
* 1976 — "Абнатә ԥсабара ахьчаҩ", ЕАА, арежиссиор Девид Д. О'Мелли. Линкольн ироль наигӡоит Форд Реини
* 1976 — “Адамс ихроникақәа” (телесериал), ЕАА. Линкольн ироль аҟны Стивен Д. Ниуман (Аепизод 11, "Чарльз Франсис Адамс, Британиа Ду ацҳаражәҳәаҩ")
* 1977 — “Линкольн иҿагыланы ачарҳәара”, ЕАА, арежиссиор Џьеимс Л. Конвеи. [[Андерсон, Джон (актёр)|Джон Андерсен]] Линкольн ироль аҟны
* 1982 — “[[Синие и серые|Жәҩангәыԥштәқәеи ацәышқәеи]]” (телесериал), ЕАА, арежиссиор Эндриу У. Маклаглен. [[Пек, Грегори|Грегори Пек]] Линкольн ироль аҟны
* 1985, 1986 — “[[Север и Юг (мини-сериал)|Агеи Ашьхеи]]” (телесериал), Америкатәи Аидгыла, режиссер Ричард Т. Хеффрон. Линкольн ироль наигӡоит [[Холбрук, Хэл|Хал Холбрук]].
* 1986 — “Мраҭашәараҟа амҩа” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор [[Лоури, Дик|Дик Лоури]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Абрахам, Ф. Мюррей|Ф. Миурреи Абраҳам]].
* 1988 — “Линкольн” (ателесериал), ЕАА, арежиссиор [[Джонсон, Ламонт|Ламонт Џьонсон]]. Линкольн ироль неигӡоит [[Уотерстон, Сэм|Сем Уотерстон]] ([[Видал, Гор|Гор Видал]] ироман шьаҭас иҟаҵаны)
* 1989 — “[[Невероятные приключения Билла и Теда|Билли Теди рныҟәарақәа]]”, ЕАА, арежиссиор [[Херек, Стивен|Стивен Херек]]. Линкольн ироль наигӡоит Роберт Беррон.
* 1990 — “Аграждантә еибашьра”, асериал маҷ, ЕАА, арежиссиор [[Бёрнс, Кен|Кен Биорнс]]. Линкольн ироль наигӡоит [[Уотерстон, Сэм|Сам Уотерстон]]
* 1991 — “Аилабгара”, Британиа Ду, арежиссиор Ед Баи (асериал “[[Красный карлик (телесериал)|Аҵан ҟаԥшь]]” ҩажәи ԥшьбатәи аепизод). Џьек Клефф Линкольн ироль наигӡоит
* 2012 — “Линкольн”, ЕАА, арежиссиор Стивен Спилберг. Линкольн ироль наигӡоит Даниел Деи-Лиуис.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Беделл, Грейс|Беделл, Греис]]
* [[О, капитан! Мой капитан!|О, акаԥдан! Скаԥдан!]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Notelist}}
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{книга|автор=[[Ланге, Макс|Макс Ланге]]|заглавие=Авраам Линкольн и великая борьба между Северными и Южными американскими штатами в продолжение 1861-1865 годов|язык=ru|место=СПб.|издательство=Куколь-Яспольского|год=1867|страниц=474|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8467-lange-m-avraam-linkoln-i-velikaya-borba-mezhdu-severnymi-i-yuzhnymi-amerikanskimi-shtatami-v-prodolzhenie-1861-1865-godov-spb-1867#page/1/mode/grid/zoom/1|тираж=|ref=}}
* {{книга|автор=Р. Ф. Иванов|заглавие=Авраам Линкольн и Гражданская война в США|язык=ru|место=М.|издательство=Эксмо|год=2004|страниц=448|isbn=5-699-04561-9|тираж=3100|ref=Р. Ф. Иванов}}
* {{книга|автор=David Herbert Donald|заглавие=Lincoln|язык=en|издательство=[[Simon & Schuster]]|год=1996|isbn=978-0-684-82535-9|ref=Donald}}
* {{книга|автор=Brian Lamb, Susan Swain|заглавие=Abraham Lincoln: Great American Historians on Our Sixteenth President|язык=en|издательство=PublicAffairs|год=2008|isbn=978-1-58648-676-1|ref=Lamb}}
* {{книга|автор=Edward Pessen|заглавие=The Log Cabin Myth: The Social Backgrounds of American Presidents|ссылка=https://archive.org/details/logcabinmythsoci0000pess|язык=en|издательство=Yale University Press|год=1984|isbn=0-300-03166-1|ref=Pessen}}
* {{книга |ref=Sandburg |заглавие=Abraham Lincoln: The Prairie Years |язык=en|год=1926 |издательство=[[Harcourt (издательство)|Harcourt, Brace & Company]]|автор=Sandburg, Carl. }}
** {{книга|автор=Карл Сэндберг | ответственный=перевод Б. Грибанова и Л. Шеффера |заглавие=Линкольн |язык=ru|место=М. |издательство=Молодая гвардия |год=1961 |том=17 |серия=[[Жизнь замечательных людей]] |страниц=704 |тираж=90000 |ref=Карл Сэндберг}}
* {{книга|автор=Ronald C. White|заглавие=A. Lincoln: A Biography|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9781400064991|язык=en|издательство=Random House, Inc|год=2009|isbn=978-1-4000-6499-1|ref=White}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Линкольн, Авраам|[[Водовозов, Василий Васильевич|Водовозов В. В.]]}}
* ''Д. И. Олейников.'' Авраам Линкольн. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2016. — ([[Жизнь замечательных людей]]).
* {{книга|автор= Morse, John Torrey|заглавие=Abraham Lincoln Vol.I|ссылка=https://archive.org/details/abrahamlincolnv1mors/page/n11/mode/2up|место=Cambridge, Mass.|издательство=Printed at the Riverside Press|год=1893|allpages=656|isbn=|ref=Morse1}}
* {{книга|автор= Morse, John Torrey|заглавие=Abraham Lincoln Vol.II|ссылка=https://archive.org/details/abrahamlincoln02mors_1/page/n5/mode/2up|место=Cambridge, Mass.|издательство=Printed at the Riverside Press|год=1893|allpages=392|isbn=|ref=Morse2}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1809 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 12 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1865 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Мшаԥымза 15 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Авраам Линкольн| ]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа ртәылауаҩратә еибашьра]]
[[Акатегориа:Ишьыз Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Ареспубликатә партиа алахәылацәа (ЕАА)]]
[[Акатегориа:Авигцәа рпартиа (ЕАА)]]
[[Акатегориа:Иллиноис аштат аҟынтәи ахаҭарнакцәа Рпалата алахәылацәа]]
[[Акатегориа:Иллиноис Ахаҭарнакцәа Рпалата алахәылацәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи аболиционистцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи адукатцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи азиндырҩцәа]]
[[Акатегориа:Амҿыԥҟаҩцәа]]
[[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
0armxaq3mrpwfxnmcw72qk54srxs034
Ашкол
0
57025
175046
174944
2026-10-13T00:28:07Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
175046
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:School 18 Syktyvkar.JPG|thumb|250px|[[Типовая школа|Ашколқәа ртиптә хыбрақәа рсериа]]]]
'''Ашкол''' (аполиак ажәа szkoła ала, алаҭын ажәа schola аҟынтә, абырзен ажәа σχολή аҟынтә — «аԥсшьараамҭа»<ref>''Фасмер М.'' Этимологический словарь русского языка. — М.: Прогресс, 1964—1973. — Статья «школа».</ref>) — [[Общее образование|азеиԥш ҵара]] ахьроуа [[Образовательное учреждение|ҵараиурҭоуп]]. Инарҭбааны иуҳәозар, ари ажәа иарбанзаалак ҵараиурҭазы ухы иаурхәар ҟалоит ([[музыкальная школа|амузыкатә школ]], [[художественная школа|асахьаҭыхратә школ]], [[спортивная школа|аспорттә школ]] — [[ДЮСШ|ахәыҷтәы-қәыԥштә аспорттә школ]], аиқәԥаратә ҟазара ашкол, уҳәа убас иҵегьы)<ref name="ushakov">{{книга
|автор =
|заглавие = Толковый словарь русского языка
|ответственный = Д. Н. Ушаков
|ссылка = http://ushdict.narod.ru/dict.htm
|место = М.
|издательство = Гос. институт «Сов. энцикл.»; ОГИЗ; Гос. издательство иностр. и нац. слов
|год = 1940
|том = 4
|страниц =
|страницы =
|isbn =
|archive-date = 2011-12-06
|archive-url = https://web.archive.org/web/20111206092257/http://ushdict.narod.ru/dict.htm
}}</ref>.
== Атермин ахьынтәиаауа ==
Раԥхьаӡа абырзен ажәа [[wikt:σχολή|σχολή]] иаанагон «аԥсшьараамҭа, зых иақәиҭу аамҭахгара», нас уи «аԥсшьараамҭазы аҽазыҟаҵара» (иаҳҳәап, [[Платон]] аԥсшьарамшқәа раан ауаа еизганы иԥышәеи идырреи рызнеигон), анаҩс — «аҽазыҟаҵарақәа», «афилософцәа реицәажәара» (иаҳҳәап, [[Плутарх]] иҿы) ҳәа рхы иадырхәо иалагеит. Ари ажәа аурыс бызшәа ишиашоу акәымкәа, алаҭын ажәа schola аҟынтәи, аполиак ажәа szkoła ала иалалеит.
== Ахкқәа ==
Ашколқәа иурҭоит:
* [[Начальное общее образование|алагамҭатә ҵара]] ([[начальная школа|алагарҭатә школ]]) (Урыстәылан 1-тәи акласс инаркны 4-тәи акласс аҟынӡа)
* [[Основное общее образование|азеиԥш ҵара хада]] ([[средняя школа|абжьаратә школ]]) (Урыстәылан 5-тәи акласс инаркны 9-тәи акласс аҟынӡа)
* [[Среднее образование|абжьаратә]] [[Общее образование|азеиԥш ҵара]] ([[средняя школа|абжьаратә школ]]) (Урыстәылан 10-тәи акласс инаркны 11-тәи акласс аҟынӡа)
* [[Профессиональное образование|азанааҭтә ҵара]] ([[ПТУ]], [[Техникум (учебное заведение)|атехникумқәа]], [[Училище|абжьаратә ҵараиурҭақәа]], уҳәа уб. иҵ.)
* иҷыдоу аҵара, иреиҳау аҵарагьы уахь иналаҵаны (атехникатә, аекономикатә, аиуристтә, [[Религиозная организация|адинтә]], уҳәа уб. егь.)
== Арҵара апроцесс ==
=== Ашколтә аамҭа аихшара ===
Ашколтә аамҭа х-етапкны ишоуп: [[урок|аурок]], [[школьная перемена|аԥсшьараамҭа]], «зымш иацу агәыԥ». Аурокқәеи аԥсшьараамҭақәеи акырынтә рҽеиҭнырыԥсахлоит, «зымш иацу агәыԥ» ала аҵарамш хыркәшахоит.
* Аурок — ашколхәыҷқәа амаҭәарқәа рыла разыҟаҵара ауп.
* Аԥсшьараамҭа — аурокқәа рыбжьара аԥсшьара ауп.
* «Зымш иацу агәыԥ» (''инагӡ.'' «[[Школа с продлённым днём|зымш иацу агәыԥ]]», ГПД) — аҵаҩы аҩны дыҟазарц алшара ахьыҟам иахҟьаны аурокқәа рышьҭахь ашкол аҿы данаанхо ауп (акрифар, аурокқәа ҟаиҵар илшоит). 1999 шықәса инаркны еиҿкаауп ахәыҷқәа рхылаԥшразы агәыԥқәа.
* Аелективқәа (аелективтә курсқәа), афакультативқәа (абжьааԥны, ихадоу аурокқәа рышьҭахь имҩаԥысуеит).
=== Арҵара апрограмма ===
[[Школьная программа|Ашколтә программа]] ([[учебная программа|арҵагатә программа]], [[программа обучения|арҵара апрограмма]]) — ашкол аҿы иддырҵо [[Учебная дисциплина|арҵаратә маҭәарқәа]] реизга ауп.
=== Ахәшьарақәа ===
Ашколқәа рҿы ахәшьараҭарақәеи (аҵаҩы иеихьӡарақәа ирызку аинформациа аҳасабала) ахәшьарақәеи (ахәшьара хыԥхьаӡарала аарԥшра) еилырхӡом. Убри аҟнытә ахәшьара ҳәа иашьҭоуп зегьы: ахәшьараҭарагьы, ахәшьарақәагьы. Урыстәылатәи ашколқәа рҿы ахәшьарақәа ықәдыргылоит хә-баллк иҟоу асистемала (1 инаркны 5 рҟынӡа).
* Ихәарҭам хәшьарақәоуп 1, 2 (аофициалтә хьӡы — ''ихәарҭам'').
* Ахәшьара 3 (аофициалтә хьӡы — ''хар амам'') иреиҵаӡоу хар змам хәшьароуп, иахьынӡахәҭоу иҳаракым ҳәа иԥхьаӡоуп.
* Ахәшьара 4 (аофициалтә хьӡы — ''ибзиоуп'') лассы-лассы «абжьаратә хәшьара аасҭа еиҳауп» ҳәа иԥхьаӡоуп.
* Ахәшьара 5 (аофициалтә хьӡы — ''ибзиаӡоуп'') иреиӷьӡоу хәшьароуп.
3-баллк ма еиҳаны ҳәа иҟоу адыррақәа рыҩаӡара ''аихьӡара'' ҳәа иашьҭоуп, 4-баллки, насгьы еиҳаны — ''адыррақәа рхаҭабзиара'' ҳәа иашьҭоуп<ref>[http://bigideas.ru/posts/11/246 Важные знания в школьные времена для успешного саморазвития] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120116003608/http://bigideas.ru/posts/11/246 |date=2012-01-16 }} Henrik Edberg / BigIdeas — интересные переведённые статьи из англоязычного интернета</ref> (иаҳҳәап, аофициалтә документқәа рҿы: «акласс аҿы аихьаӡара — 80%, адыррақәа рхаҭабзиара —70%» — даҽакала иуҳәозар, 80% аҵаҩцәа 3-баллки еиҳангьы ирымоуп, урҭ рҟынтәи 70% — 4 баллки еиҳангьы).
Зны-зынла ахәшьара иацзар ҟалоит аплиус ма аминус. Иаҳҳәап, ахәшьара '''4+''' (4-еи аплиуси) еиҳауп '''4''' аасҭа, аха еиҵоуп '''5−''' (5-еи аминуси) аасҭа, насгьы '''5−''' еиҵоуп '''5''' аасҭа. Ишаԥу еиԥш, аплиусқәеи аминусқәеи анаҩс ҳасаб рзыруам. Аԥшьбарак, ашықәс рзы, иара убас аттестат аҿы ахәшьарақәа аплиуси аминуси рыда ықәдыргылоит. Ихәарҭам ахәшьарақәа ('''1''', '''2''') аплиусқәеи аминусқәеи рыда ықәдыргылоит. Ахәшьара '''1''' шамахамзар ықәдыргылаӡом. Иҟоуп аофициалтә документқәа рҿы (иаҳҳәап, акласстә журналқәа рҿы) аплиусқәеи аминусқәеи рхархәара азин узымҭо иофициалбжатәу «аԥҟарақәа».
Уи адагьы иҟоуп уажәтәи ахәшьарақәа рыла «аҳәаатә хәшьара» (аԥшьбарак, ашықәсбжа, асеместр, атриместр рзы) ақәыргылара амеханика ҷыда. Абжьааԥны ари амеханизм абжьаратә балл аԥхьаӡара иеиԥшуп, аҵыхәтәантәи ахәшьарақәа еиҳа аԥыжәара рырҭоит.<!-- В целом следует признать, что механизмы оценивания отметками предельно заформализованы и отметочное давление учителей на учеников рассматривается как важнейшее средство организации учебной дисциплины.-->
Иара убасгьы иҟоуп ахәшьарақәа идифференциатәу рсистема (10-балл, 12-балл, 20-балл, уимоу 100-балл ҳәагьы иҟоу). 100-баллтәи асистема рхы иадырхәоит [[Британиаду|Еиду Британиа]] ашколқәа рҿы, 20-баллтәи асистема [[Франциа|Франциа]] ашколқәа рҿы ахәшьарақәа рыҭаразы ихадоу системоуп, 12-баллтәи асистема [[Украина|Украинатәи]] ашколқәа рҿы ахархәара амоуп, 10-баллтәи асистема рхы иадырхәоит [[Беларус|Белоруссиа]], [[Молдавиа]], [[Латвиа|Латвиа]], [[Литва]], [[Қырҭтәыла|Қырҭтәыла]], [[Ермантәыла|Ермантәыла]] рышколқәа рҿы. Иҟоуп иара убасгьы нбанлатәи, насгьы адыррақәа егьырҭ ахәшьара рыҭара асистемақәа.
=== Аҿыцлагалақәа ===
==== Аелектронтә рҵага шәҟәқәа рыларҵәара апроект ====
2013 шықәса ааԥынразы 75 школ рҿы имҩаԥган 60 мшы имҩаԥысуаз аексперимент, уи шьаҭас иҟаҵаны арҵаҩцәа ирылшеит арҵаратә процесс аҿы [[Электронный учебник|аелектронтә рҵага шәҟәқәа]] рхархәара адинамика бзиа шамоу азы алкаа аҟаҵара. Аха иазгәаҭан апроект аиӷьтәра шаҭаху.<br>
2015 шықәсанӡа еиуеиԥшым аԥышәарақәа мҩаԥган, урҭ рылҵшәақәа рыла ирыдыркылаз азакәан ала, ажьырныҳәамза 1, 2015 шықәса инаркны Урыстәылатәи ашколқәа зегьы зелектронтә версиа ҭыҵуа ашәҟәқәа рахь ииасыр ахәҭоуп.<br>
Аелектронтә рҵага шәҟәы «Аелектронтә ҵаратә лагыла» захьӡу Москва ақалақь ахада [[Собянин, Сергей Семёнович|Сергеи Собианин]] иаԥшьигаз апроект иахәҭакуп<ref name="prikaz">{{книга
|автор =
|заглавие = О формировании федерального перечня рекомендуемых учебников
|ответственный = Министерство образования и науки Российской федерации
|ссылка = http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B/4983/%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB/3980/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7%20%E2%84%96%201559%20%D0%BE%D1%82%2008.12.2014.pdf
|место = М.
|издательство =
|год = 2015
|том =
|страниц =
|страницы =
|isbn =
|archive-date = 2015-06-22
|archive-url = https://web.archive.org/web/20150622200729/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B/4983/%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB/3980/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7%20%E2%84%96%201559%20%D0%BE%D1%82%2008.12.2014.pdf
}} {{Cite web |url=http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/документы/4983/файл/3980/Приказ%20№%201559%20от%2008.12.2014.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2019-07-03 |archive-date=2015-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150622200729/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/документы/4983/файл/3980/Приказ%20№%201559%20от%2008.12.2014.pdf |url-status=dead }}</ref>.
Ари апроект — иаку арҵаратә системоуп, уи еиднакылоит еиуеиԥшым аидеиақәа:
* аҵаҩы [[планшет|ипланшет]];
* арҵаҩы ипланшет;
* [[интерактивная доска|Иинтерактивтәу акласс ӷәы]];
* аелектронтә мшынҵа;
* «Аҭаареи акрыфареи» захьӡу аинформациатә система.
Иахьатәи аамҭазы ари апроект — аԥышәаратә проектуп, лаҵарамза, 2015 шықәсазы иҟаз адыррақәа рыла уи иалахәуп 2,500-ҩык аҵаҩцәеи 60-ҩык арҵаҩцәеи.<br>
Аелектронтә рҵага шәҟәы «Аелектронтә Ҵаратә Лагыла» иахәҭакны уахәаԥшуазар — конструкторуп, арҵаҩы уи ихы иархәаны арҵага шәҟәы атекст, аинтерактивтә ҵакы, ахарҭәаагатә материалқәа акны еизигоит. Ақьаад иалху ашәҟәгьы еиԥш, уи дарбанзаалак аҵаҩы ихатә мыругоуп. Аинтернет ала аелектронтә шәҟәы ахала иҿыцхоит, насгьы атестқәеи аконтрольтә усурақәеи рылҵшәақәа асервер ахь идәықәҵазар алшоит<ref name="uchebnick">{{книга
|автор =
|заглавие = uchebnik.mos.ru
|ответственный = Департамент образования города Москвы
|ссылка = http://uchebnik.mos.ru/ui/landing/
|место = М.
|издательство =
|год = 2015
|том =
|страниц =
|страницы =
|isbn =
|archive-date = 2015-06-23
|archive-url = https://web.archive.org/web/20150623205834/http://uchebnik.mos.ru/ui/landing/
}}</ref>.
==== Амаҭәар «Атехнологиа» аҳәаақәа ирҭагӡаны аԥхьагыларатә технологиақәа рҵара ====
[[Министерство образования и науки Российской Федерации|Урыстәылатәи Афедерациа аҵареи аҭҵаарадырреи рминистрра]] 2017 шықәсазы иазыԥхьагәанаҭоит ашколқәа рҿы амаҭәар «атехнологиа» арҵара аконцепциа азырхиара, уи аинформациатә технологиақәеи [[3D-принтер|3D-принтерқәеи]] аус рыдулара иазынархахоит. Урыстәылатәи Афедерациа Аҵареи Аҭҵаарадырреи рминистрра азеиԥш ҵара аусхк аҟны аҳәынҭқарратә политика адепартамент адиректор Анастасиа Зырианова ишылҳәо ала, уажәазы ишьақәырӷәӷәоуп ихадоу азеиԥш ҵара инықәырԥшу арҵаратә программа — аҵара аҵакы ҳәаақәызҵо адокумент<ref>{{Cite web |url=http://www.mskagency.ru/materials/2475165 |title=Работа с 3D-принтерами может появиться в школьной программе по технологии к 2017 г |access-date=2015-07-30 |archive-date=2015-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150805013454/http://www.mskagency.ru/materials/2475165 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2015/07/29/technology/ |title=Российских школьников научат работать с 3D-принтерами |access-date=2015-07-30 |archive-date=2015-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729130158/http://lenta.ru/news/2015/07/29/technology/ |url-status=live }}</ref>.
== СССР ашколқәа ==
[[Афаил:Аттестат зрелости МПС СССР 1970 годы.JPG|thumb|300px|Аашықәсатәи аҵаразы аршаҳаҭгеи абжьаратә ҵаразы аттестати, 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа.<br>СССР иҟан СССР Аҵара Аминистрра акәымкәа СССР Аимадаратә мҩақәа аминистрра иатәыз ашколқәа. Арҵара апрограмма аиԥшымзаарақәа амамызт.]]
[[Афаил:Аттестат зрелости образца 1945 г..jpg|thumb|Ақәранаӡаратә аттестат (1945 шықәса)]]
[[1918|1918 шықәсазы]] [[Декрет об отделении церкви от государства и школы от церкви|ауахәамеи аҳәынҭқарреи, ашколи ауахәамеи реиҟәыҭхара иазкыз адекрет]] ала иуахәаматәым аҵара апринцип алагалоуп. Раԥхьаӡа акәны Урыстәыла аҭоурых аҿы 1930 шықәсазы зегьы рзы ихымԥадатәиу хәыда-ԥсада иҟоу аҵара апринцип аларгалеит<ref>[https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/352290-postanovlenie-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-i-soveta-narodnyh-komissarov-o-vseobschem-obyazatelnom-nachalnom-obuchenii-14-avgusta-1930-g Постановление Центрального исполнительного комитета и Совета народных комиссаров. О всеобщем обязательном начальном обучении.]</ref>. Ауааԥсыра реиҳараҩык (1897 шықәсазы 2/3 ауааԥсыра иреиҵамкәа иҵарадан) рҵарадара аԥыхразы 1930-тәи ашықәсқәа рҟынӡа СССР жәлар рҵара асистемаҿы аус руан [[Ликбез|аҵарадара аԥыхра иазкыз ашколқәа]]<ref name="БСЭГрам">'''Грамотность'''. БСЭ, 3-е изд. — М.: Сов. энциклопедия, 1972. — т.7.</ref>.
[[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] иаԥҵан ауааԥсыра зегьы зымҽхазкуаз азеиԥшҵаратә школқәа рсистема. Иҟан абжьаратә азеиԥшҵаратә школқәа, аус зуаз аҿар рзы ашколқәа ([[Вечернее обучение|уахынлатәи ашколқәа]], [[Школа рабочей молодёжи|аус зуаз аҿар рышколқәа]]).
1943 шықәсазы СССР ақалақьқәа [[Москва]], [[Ленинград]], [[Список союзных республик СССР|аидгылатә республикақәа]] раҳҭнықалақьқәа, [[Область (география)|аобласттәи]] [[Край|атәылаҿацәтәи]] центрқәа, ааглыхратә центр дуқәа жәпакы рҿы иҟаз быжьшықәсатәии [[средняя школа|абжьаратәии ашколқәа]] рҿы аҷкәынцәеи аӡӷабцәеи [[раздельное обучение|хаз-хазы аҵара]] ддырҵон, убас иҟан 1954 шықәсанӡа.
Ашколқәа рҿы иҟан [[Ленинская комната|Ленин иуадақәа]], ахәыҷқәеи аҿари аиҵбыраӡатәи реиҿкаарақәа: аиҵбыратәи аклассқәа рзы иҟан [[Октябрята|октиабриаттәи аеҵәақәа]], 4-тәи акласс инаркны 7-тәи акласс аҟынӡа — [[Пионерское движение|апионертә отриадқәа]], аиҳабыратә классқәа рҿы — [[комсомол|акомҿартә еиҿкаарақәа]]. Иҟан истандартыз [[школьная форма|ашколтә форма]], уи аԥҟашьа ашықәсқәа цацыԥхьаӡа аҽаԥсахуан.
Асоветтә шықәсқәа раангьы, иахьагьы асоветтә школ адунеи ашколқәа зегьы ишреиӷьу астереотип ыҟоуп<ref>{{cite web
|url = http://tass-ural.ru/analytics/260.html
|title = Российская школа - по-прежнему лучшая в мире?
|author =
|date =
|work =
|publisher = tass-ural.ru
|access-date = 2011-03-10
|lang =
|archive-url = https://web.archive.org/web/20121203192533/http://tass-ural.ru/analytics/260.html
|archive-date = 2012-12-03
|url-status = dead
}}</ref>.
== Еиуеиԥшым атәылақәа рҿы ҳаамҭазтәи ашкол ==
=== Урыстәыла ===
Еиуеиԥшым аамҭақәа рзы [[Урыстәыла|Урыстәыла]] ашколқәа 10-12 класс рыла ишьақәгылан, урҭ 4-ҩаӡарак рыла еихшан:
* ашколқәранӡатә,
* аиҵбыратә,
* абжьаратә,
* аиҳабыратә.
Ашкол иалганы аԥышәарақәа анырҭилак ашьҭахь аҵаҩцәа ''«Ақәранаӡаратә аттестат»'' роуеит.
Ашкол аус ауеит аҳәынҭқарра (арегионалтә мамзаргьы амуниципалтә биуџьетқәа рыла), ахазхаҿқәа, ауаажәларратә хеидкылақәа, иара убас адинтә конфессиақәа рхарџь ала.
Ашколқәа шоит:
* Аҵара аҩаӡарала:
** алагарҭатә,
** Ихарҭәаам абжьаратә (ихадоу),
** абжьаратә,
** иреиҳау;
* Аҵаҩы дыӡӷабзар ма дыҷкәынзар:
** [[Мужчина|Ахацәа]] рзы,
** [[Женщина|аҳәса]] рзы,
** Еицырзеиԥшу;
* адин иаҿырԥшны:
** Идинтәым
** идинтәу (аконфессионалтә).
Азеиԥш абжьаратә ҵара узҭо аҵараиурҭақәа рахь иаҵанакуеит:
* Азеиԥшҵаратә школқәа,
* [[Лицей|алицеиқәа]],
* [[Гимназия|агимназиақәа]].
Абжьааԥны азеиԥшҵаратә ҵараиурҭақәа рахь иҭалоит 6 мамзаргьы 7 шықәса анырхыҵуа; иалгоит 17 ма 18 шықәса анырхыҵуа. Азеиԥш абжьаратә ҵара истандарттәу ашколтә программа иазԥхьагәанаҭоит 10-12 классқәеи убриаҟарагьы аҵара ашықәсқәеи.
Аҵарашықәс иалагоит цәыббрамза 1 азы, инҵәоит лаҵарамза анҵәамҭазы. Аҵарашықәс 5-8-тәи, 10-тәи аклассқәа рҿы 35 мчыбжьы цоит, 1-4-тәи, 9-тәи, 11-тәи аклассқәа рҿы — 34 мчыбжьы. Аҵарашықәс аихшараан иҟоуп ихадоу ҩ-знеишьак:
* ''Аԥшьбаракқәа'' 4 рыла. Аԥшьбаракқәа рыбжьара аԥсшьарамшқәа ыҟоуп («аԥхынтәи», «ҭагалантәи», «аӡынтәи», «ааԥынтәи»).
* ''Атриместрқәа'' 3 рыла. Атриместрқәа еихшоуп 5-блоккны, урҭ рыбжьара мчыбжьыктәи аԥсшьарамшқәа ыҟоуп, III-тәии I-тәии атриместрқәа рыбжьара аԥхынтәи аԥсшьарамшқәа ыҟоуп.
Мамзаргьы ашколтә программа атриместрқәа рыла ишоуп, аха мчыбжьыктәи аԥсшьарамшқәа амам, урҭ рҭыԥан Аҳәынҭқарратә стандарт иақәшәо аԥсшьарамшқәа амоуп. Иҟоуп авариант 5-6 мчыбжьы рыла ишьақәгылоу арҵаратә модульқәеи (апериодқәа) мчыбжьыктәи аԥсшьарамшқәеи рҽанырыԥсахуа. Ас еиԥш иҟоу 2-периодк (модульк) атриместр шьақәдыргылоит.
Ишаԥу еиԥш, 10-11-тәи аклассқәа рҿы ашықәс 2-шықәсбжак рыла ишоуп.
Аԥшьбарак, ма атриместрқәа зегьы рынҵәамҭазы изхысуа амаҭәарқәа зегьы рзы аихшьалатә хәшьара ықәдыргылоит, ашықәс анҵәамҭазы — ашықәс ахәшьара. Зны-зынла аԥшьбарак азы ахәшьарақәа рцынхәрас, мамзаргьы урҭ инарываргыланы ашықәсбжазы ахәшьарақәа ықәдыргылоит. Аҵара ззымҵо, даҽакала иуҳәозар, ашықәс анҵәамҭазы иҽеим ахәшьарақәа зауз аҵаҩы, класск аҿы дахахар илшоит, мамзаргьы класск ала еиҵаны диагазар ҟалоит.
Аҵыхәтәантәи акласс анҵәамҭазы, иара убас 9-тәи акласс анҵәамҭазы (мамзаргьы 8-тәи акласс анҵәамҭазы 10 шықәса аҵара рҵозар), аҵаҩцәа маҭәарқәак рыла аԥышәарақәа рҭиуеит. Урҭ аԥышәарақәеи ашықәс ахәшьарақәеи рылҵшәақәа рыла ақәранаӡаратә аттестат ахь ахәшьарақәа ықәдыргылоит. Аԥышәарақәа ахьыҟам амаҭәарқәа рзы аттестат ахь ашықәс ахәшьара ықәдыргылоит.
Аҵараиура ихымԥадатәиуп 9-тәи акласс аҟынӡа. 10-тәи, 11-тәи аклассқәа рҿы аҵара ахәыҷқәа зегьы рзы ихымԥадатәиӡам. Аҵаҩы 11-тәи акласс даналгалак ашьҭахь, ихарҭәаау абжьаратә ҵаразы аршаҳаҭга иоуеит (Урыстәылатәи Афедерациаҿы — Ихарҭәаау азеиԥш ҵаразы [[Аттестат|аттестат]]). 9-тәи акласс қәҿиарала даналгалак ашьҭахь, аушьҭымҭа ихадоу азеиԥш ҵаразы аттестат иоуеит. 9-тәи акласс аушьҭымҭа азанааҭтә ҵараиурҭаҿы ([[Профессионально-техническое училище|ПТУ]], СПТУ) иҵара иациҵар илшоит, уа, иара убас, ихарҭәаау абжьаратә ҵара апрограммала иҵара далгар илшоит, мамзаргьы абжьаратә ҵараиурҭа ҷыдаҿы (атехникум, аколлеџь, абжьаратә ҵараиурҭақәа жәпакы: амедицинатә, арҵаҩратә), уаҟа абжьаратә ҵара ҷыдеи, атехник ма анџьныр еиҵбы рквалификациа иоур илшоит, мамзаргьы иаразнак аусура далагаргьы ҟалоит. Уи адагьы, НПО-и СПО-и русбарҭақәак азанааҭтә зыҟаҵара апрограммақәа рыла 8-тәи, 9-тәи аклассқәа рахь аҵаҩцәа рыдыркылоит. 9-тәи акласс ашьҭахь аколлеџь, атехникум, мамзаргьы абжьаратә ҵараиурҭа ианҭало актәи аҵарашықәс (ПТУ аҿы шықәсыки бжаки) 10-тәи, 11-тәи аклассқәа рыпрограммала аҵара рҵоит (ақыҭанхамҩеи абнатә нхамҩеи ирызку НПО-и СПО-и рзанааҭқәак рыда). Уи адагьы иазгәаҭатәуп СПО «Акәашара аҟазара» азанааҭ ахь ишрыдыркыло 7-тәи акласс ианалгалак ашьҭахь<ref>[http://www.balletvrn.ru/docs/071203%20ФГОС%20СПО%20Искусство%20танца.doc Министерство образования и науки Российской Федерации, Приказ от 17 января 2011 г. № 36] {{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, «Абалет аҟазара» азанааҭ ахь 4-тәи акласс ианалгалак ашьҭахь<ref>{{Cite web |url=http://bestpravo.com/federalnoje/ea-postanovlenija/g2g.htm |title=Об утверждении и введении в действие федерального государственного образовательного стандарта среднего профессионального |access-date=2016-04-26 |archive-date=2017-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907185800/http://bestpravo.com/federalnoje/ea-postanovlenija/g2g.htm |url-status=dead }}</ref>, «Аинструменталтә нагӡара» — 1-тәи акласс ахь<ref>{{Cite web |url=http://7law.info/zakonodatelstvo/legal0k/z023.htm |title=Об утверждении и введении в действие федерального государственного образовательного стандарта среднего профессионального образования по |access-date=2014-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211054454/http://7law.info/zakonodatelstvo/legal0k/z023.htm |archive-date=2015-12-11 |url-status=dead }}</ref> (аҵара ҿҳәарас иамоуп 4 шықәсеи 10-мзи инаркны 10 шықәсеи 10-мзи рҟынӡа, иара убас азеиԥш, абжьаратә занааҭтә ҵара апрограммақәа рыла аҵара ддырҵоит). Иреиҳау аҵараиурҭа аҭаларазы абжьааԥны иумазароуп ихарҭәаау абжьаратә ҵара: абжьаратә (ихарҭәаау) азеиԥш ҵаразы аттестат, ма азанааҭ-техникатә ҵараиурҭа [[диплом|адиплом]], ма атехникум адиплом, иара убас [[ЕГЭ|ЕГЕ]] алҵшәақәа.
Ашколқәа жәпакы рҿы ирыдыркылеит 5-мштәи (аԥсшьарамшқәа — асабша, амҽыша) мамзаргьы 6-мштәи (амҽыша — ԥсшьарамшуп) аусуратә [[неделя|мчыбжьы]], есыҽны 4-8 урок (СанПиН ҿыцқәа изларҳәо ала, 1-4-тәи аклассқәа рҿы 5-урокк иреиҳамкәа, 5-6-тәи аклассқәа рҿы 6-урокк иреиҳамкәа, 7-11-тәи аклассқәа рҿы 7-урокк иреиҳамкәа). Ас еиԥш иҟоу асистема аан аурокқәа цоит 45 минуҭ (еиҳа имаҷзаргьы ҟалоит, аха, шамахамзар, 35 минуҭ иреиҵам). Аурокқәа рҽыршоит аԥсшьараамҭақәа рыла, урҭ 5-20 минуҭ ыҟоуп. Аҵара ада аклассқәа рҿы аҵаҩцәа аҩныҟатәи адҵақәагьы нарыгӡоит (аиҵбыратәи ашколхәыҷқәа аҩныҟатәи адҵақәа ирыҭамзаргьы ҟалоит, уи арҵаҩы ибарҭоуп).
Азеиԥш ҵара асистемаҿы иҟалар алшоит испециалтәу абжьаратә школқәа мамзаргьы хаз игоу аклассқәа (апрофилԥхьатәи [[Профильное обучение|апрофилтәи]]): амаҭәарқәа жәпакы — атәым бызшәа, афизика-математикатә, ахимиатә, анџьныртә, абиологиатә уҳәа инарҵауланы рҵара иазку. Иаабац аклассқәа излареиԥшым аспециализациа амаҭәарқәа рзы изыцҵоу арҵаратә лшареидарала ауп. Аҵыхәтәантәи аамҭазы амш наӡа ашколқәа ҿиоит, уаҟа ахәыҷқәа азеиԥш ҵара адагьы, аурокнҭыҵтәи аусура мҽхакы ҭбаала имҩаԥыргоит, аус руеит агәыԥқәа, асекциақәа уҳәа реиԥш иҟоу [[дополнительное образование детей|ахәыҷқәа изыцҵоу рҵаразы]] ахеидкылақәа.
Азеиԥшҵаратә школқәа рыдагьы Урыстәыла иҟоуп [[учреждение дополнительного образования детей|ахәыҷқәа изыцҵоу рҵара иазку аусбарҭақәагьы]] — [[Детская музыкальная школа|амузыкатә]], асахьаҭыхратә, [[ДЮСШ|аспорттә]] уҳәа. Урҭ азеиԥш ҵара ахыдҵақәа рыӡбаӡом, хықәкыс ирымоу ахәыҷқәа рырҿиаратә лшарақәа рыҿиара ауп, насгьы рыԥсҭазааратә хҳәаақәҵареи азанааҭи ралхраан ацхыраара рыҭара иазкуп.
2005-2010 ашықәсқәа рзы Урыстәылатәи Афедерациаҿы ашколқәа рхыԥхьаӡара 12 377 еизак рыла ирмаҷын<ref>{{cite web|url=http://www.novopol.ru/-za-pyat-let-v-rossii-zakryili-tyisyach-selskih-shkol-text121219.html|title=За пять лет в России закрыли 10 тысяч сельских школ|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120413171005/http://www.novopol.ru/-za-pyat-let-v-rossii-zakryili-tyisyach-selskih-shkol-text121219.html|archive-date=2012-04-13|access-date=2012-04-12|url-status=dead}}</ref>.
==== Аҵара ареформа ====
Лаҵарамза 8, 2010 шықәсазы Урыстәыла ахада инапы аҵаиҩит Афедералтә закәан № 83, уи ашьаҭала, ажьырныҳәамза 1, 2011 шықәса инаркны ашколқәа жәпакы ихымԥадатәиу аҳәынҭқарратә ԥаразоужьра аиура иаҟәыҵит. Ԥхынҷкәынмза 29, 2012 шықәсазы ирыдыркылеит «Урыстәылатәи Афедерациаҿы аҵара иазку» Афедералтә Закәан, уи амчра аиуит цәыббрамза 1, 2013 шықәсазы. Ари азакәан инақәыршәаны ашколқәа аштаттә еихшанҵа рхала ишьақәдырӷәӷәар рылшоит, аџьаԥса афонд аизшара, зыхә шәатәу арҵаратә маҵзурақәа ашколхәыҷқәа рыҭара рылшоит<ref>{{Cite web|url = http://echo.msk.ru/blog/aolshtynsky/1209687-echo/|title = Реформа общего образования — «социальная бомба» замедленного действия|author = Андрей Ольштынский|work = |date = 2013-12-02|publisher = Эхо Москвы|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222104710/http://echo.msk.ru/blog/aolshtynsky/1209687-echo/|url-status = live}}</ref>. Убри инамаданы, Москва арҵаҩы [[Средний размер оплаты труда|ибжьаратәу иуалфахәы]] иазҳаит. 2010 шықәсазы уи мызкахьы 39,2 нызқь мааҭ ыҟан, 2013 шықәсазы — 64,1 нызқь мааҭ иҟалеит. 2014 шықәса анҵәамҭазы уи 70,2 нызқь мааҭ рҟынӡа инаӡеит. 2010 шықәса инаркны Москва арҵаҩы ибжьаратәу иуалфахәы 79% рыла еиҳахеит<ref>{{Cite web|url = http://www.interfax.ru/moscow/421688|title = Средняя зарплата учителей в Москве достигла 70 тысяч рублей|author = |work = |date = 2015-02-03|publisher = Интерфакс|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222105538/http://www.interfax.ru/moscow/421688|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://vz.ru/news/2015/5/29/748130.html|title = Собянин: Средняя зарплата учителей в Москве выросла до 70 тыс. рублей|author = |work = |date = 2015-05-29|publisher = Деловая газета Взгляд|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222104439/http://vz.ru/news/2015/5/29/748130.html|url-status = live}}</ref>.
Жьҭаарамза 1, 2014 шықәса инаркны Урыстәылатәи ашколқәа зыхә шәатәу «зымш иацу агәыԥ» ахь ииасит<ref>{{Cite web|url=http://www.aif.ru/dontknows/actual/1352541|title = Сколько сейчас стоит продлёнка в школах и станет ли она вновь бесплатной?|lang=ru|author = Елена Слободян|work = |date = 2014-10-04|publisher = Аргументы и Факты|archive-url=https://web.archive.org/web/20141004081129/https://aif.ru/dontknows/actual/1352541|archive-date=2014-10-04|url-status=live}}</ref>. Аҵаразы Афедералтә закәан инақәыршәаны абиуџьеттә еиҿкаарақәа зыхә шәатәу арежим ахь аиасра рхала ирыӡбоит, иара убас аҵаҩцәа ирырҭо изыцҵоу амаҵзурақәа рзы аҭаацәа иршәаша ахәԥса рхала ишьақәдыргылоит<ref>{{Cite web|url = http://www.mk.ru/social/2014/08/28/v-novom-godu-bolshinstvo-shkol-perekhodit-na-platnuyu-prodlenku.html|title = Большинство школ с 1 сентября переходит на платную «продлёнку»|author = Евгений Балабас|work = |date = 2014-08-28|publisher = Московский комсомолец|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222120252/http://www.mk.ru/social/2014/08/28/v-novom-godu-bolshinstvo-shkol-perekhodit-na-platnuyu-prodlenku.html|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.rg.ru/2015/09/10/prodlenka.html|title = Урок закончился? Плати!|author = Сергей Жуков|work = |date = 2015-09-10|publisher = Российская газета|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222161531/http://www.rg.ru/2015/09/10/prodlenka.html|url-status = live}}</ref>.
Мшаԥымза 1, 2024 шықәсазы Урыстәылатәи Афедерациа ахада Владимир Путин аиҳабыра рнапы ианиҵеит аҩныҟатәи адҵақәа рырмаҷрала, аконтрольтә усурақәа рымҽхак армаҷрала, амаҭәарбжьаратә еимадарақәа рырӷәӷәарала, аушьҭратә ԥышәарақәа рматериалқәеи арҵаратә программақәеи еиҳа еиӷьу реишьашәаларала ашколтә программа еиӷьыртәырц. Уи иҭышәынтәалоу, алҵшәа змоу аҵара-ааӡаратә лшареидара алнаршароуп<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/society/articles/2024/04/02/1029268-prezident-poruchil-optimizirovat-uchebnii-protsess-v-shkolah/|title=Президент поручил оптимизировать учебный процесс в школах|lang=ru|website=Ведомости|date=2024-04-02|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403023428/https://www.vedomosti.ru/society/articles/2024/04/02/1029268-prezident-poruchil-optimizirovat-uchebnii-protsess-v-shkolah|url-status=live}}</ref>.
=== Германиа ===
[[Афаил:Nuremberg. Bismarcks school.jpg|thumb|250px|«Бисмаркшуле»]]
Германиа адыррақәа хыԥхьаӡарала ахәшьара рыҭараан рхы иадырхәо асистемеи Урыстәылатәи асистемеи зынӡаск еиԥшым. Иреиҳау баллны иԥхьаӡоуп акы, еицәоу баллны — фба. Германиатәи ашколқәа аимԥшымзаара рымоуп адыррақәа рымҽхак ала. Актәи аҭыԥ аҿы иҟоуп агимназиа, аҵыхәтәантәи аҭыԥ аҿы — ашкол хадақәа. Аҵаҩы школк аҟынтәи адыррақәа рыҩаӡаразы аҭахрақәа еиҳа иахьырацәоу ашкол ахь аиасра даара ицәыуадаҩуп.
=== Швеицариа ===
Швеицариа иҟоу ашколқәа зегьы ҩ-хкыкны ишоуп: аҳәынҭқарратәи ахатәи. Аҳәынҭқарратә ҵараиурҭақәа зегьы хәыда-ԥсадоуп, аҭыԥантәи ауааԥсыра реиҳараҩык уа аҵара рҵоит. Аҳәынҭқарратә школқәа зегьы аус руеит [[система образования в Швейцарии|амилаҭтә ҵара асистемала]] — [[Matura]] ҳәа изышьҭоу, уи адунеи аҿы зегь реиҳа иӷәӷәоу ҳәа иԥхьаӡоуп. Уи ҷыдара хадас иамоуп 3 бызшәак — ухала иалухуа аҳәынҭқарратә бызшәақәа ҩбеи аҳәаанырцәтәи бызшәаки хымԥада рҵара ауп. Швеицариа х-хәҭакны ишьақәгылоуп — анемец, афранцыз, аиталиан рыла. Уи инақәыршәаны атәыла ахәҭақәа зегьы рҿы аҵараиурҭақәа аус руеит амилаҭтә программа Matura еиуеиԥшым авариантқәа рыла — афранцыз бызшәала иҟоу Matura, анемец бызшәала иҟоу, аиталиан бызшәала иҟоу, урҭ зегьы Германиеи, Франциеи, Италиеи рышколтә стандартқәа иахьынӡауа ирзааигәоуп. Уи инақәыршәаны арҭ апрограммақәа дара-дара еишьашәалоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
Швеицариа иҟоу ахатә школқәа рхыԥхьаӡара 250 иреиҳауп, урҭ рҿы еиҳарак аҳәаанырцәынтәи иааиз аҵара рҵоит. Швеицариатәи ахатә школқәа адунеи зегьы аҿы еицырдыруеит: Forbes ишаҳәо ала, урҭ адунеи аҿы зегь реиҳа ахьӡ змоу, зыхә ҳараку аҵараиурҭақәа рсиаҿы аԥыжәара рымоуп<ref>{{cite web
|url = https://www.forbes.com/2007/12/10/europe-boarding-schools-biz-cx_vr_1210boarding_slide_2.html?partner=bigmir
|title = Наиболее привилегированные школы Европы ( Europe’s Most Expensive Boarding Schools)
|author = Vidya Ram
|date =
|work =
|publisher = forbes.com
|access-date = 2011-03-10
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20121027104029/http://www.forbes.com/2007/12/10/europe-boarding-schools-biz-cx_vr_1210boarding_slide_2.html?partner=bigmir
|archive-date = 2012-10-27
|url-status = dead
}}</ref>. Арҭ ашколқәа аԥырҵон еицырдыруа арҵаҩцәеи апсихологцәеи [[Иоганн Песталоцци]], [[Жан Пиаже]], [[Жирар, Жан-Батист (педагог)|аб Жирар]], [[Мария Монтессори|Мариа Монтессори]], [[Рудольф Штайнер|Рудолф Штаинер]] ридеиақәа рныррала. Швеицариатәи ашколқәа рыпрограммақәа аҵаҩы ихаҭара еинааланы иҿиарц (адоуҳатә, аинтеллектуалтә, махәҿалатә), насгьы аҵаҩцәа аҵаразы агәазыҳәара роурц еиԥш иахьышьақәгылоу ԥыжәараны ирымоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
Ахатә школқәа атәымуаа ирзынархоуп, убри аҟнытә урҭ фактла аус руеит жәларбжьаратәи иазхаҵоу ашколтә ҵара амилаҭтә стандартқәа зегьы рыла.
Иҟоуп иара убасгьы аноу-хаугьы: Швеицариа иаԥҵаз иҷыдоу ашколтә программақәа:
* Жәларбжьаратәи IB апрограмма (International Baccalaureate), уи 3-4 шықәса рыҩнуҵҟа адунеи аҿы иреиӷьу аҵараиурҭақәа рҭаларазы аҵаҩы иазыҟаҵара хықәкыс иамоуп.
* Finishing School — аҭыԥҳацәа рзы ашкол, зхаҭабзиара ҳараку аҵара адагьы адипломатиатә етикетгьы, ахымҩаԥгашьа бзиақәагьы ахьыддырҵо школуп.
Швеицариатәи ашколқәа зегьы, рырҵаратә программақәа еиԥшымзаргьы, ихарҭәаау абжьаратә ҵаразы раттестатқәа Европа, иара убас Америка, Австралиа уҳәа атәылақәа рҿы иазхарҵоит. Иарбанзаалак аҵараиурҭа ахыԥхьаӡаларазы иаҭахуп аҭаларатә балл умазарц, иара убас арҵара абызшәа шудыруа шьақәурӷәӷәароуп.
[[:Категория:Школы Швейцарии|Швеицариатәи ашколқәа рсиа]]
=== Ҭурқменисҭан ===
1998-2000 ашықәсқәа рзы [[Ниязов, Сапармурат Атаевич|Сапармурат Ниазов]] иусԥҟақәа рыла атәылаҿы аҵара зегьы ареформа мҩаԥган, уи инамаданы абжьаратә ҵара аиура аамҭа 9 шықәса рҟынӡа еиҵахеит. Арҵаҩцәа рзанааҭтә дырра аизырҳаразы аинститутқәа аԥыхын, арҵаратә метод ҿыцқәа ралагалара азин ыҟамызт. Ашколқәа рҿы абаҩрҵәыреи аџьатә ҵареи рышьаҭақәа дырҵара иаҟәыҵит, урҭ рцынхәрас азанааҭтә ҵара алагалан.
Раԥхьатәи аусԥҟа ала Ҭурқменисҭан ахада ҿыц [[Бердымухамедов, Гурбангулы Мяликгулыевич|Гурбангулы Бердымухамедов]] ашколқәа рҿы аҵара 9 шықәса рҭыԥан 10 шықәса рҟынӡа ацҵаразы азакәан идикылеит, 2013 шықәсазы 12 шықәсатәи аҵара алагалан<ref>{{Cite web |url=http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/38936.html |title=С нового учебного года в средних школах Туркменистана введено 12-летнее обучение |access-date=2014-07-11 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714120228/http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/38936.html |url-status=live }}</ref>. Иара убас иалагалан амаҭәар ҿыцқәа — аекономика ашьаҭақәа, аекологиа, Ҭурқменисҭан акультуратә ҭынха, адунеитә культура, аетика, аинформациа-коммуникациатәи аинновациатәи технологиақәа, амодельҟаҵареи аграфикеи<ref>{{Cite web |url=http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2185055.html |title=В Туркменистане вводится 12-летнее среднее образование |access-date=2014-07-11 |archive-date=2013-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131122053536/http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2185055.html |url-status=live }}</ref>. Абасала, азеиԥш ҵараиурҭа иҭалоит 6 шықәса анырхыҵуа; иалгоит 18 шықәса анырхыҵуа<ref>{{Cite web |url=http://turkmenistan.gov.tm/?id=3459 |title=Средние школы переходят на 12-летнюю систему обучения |access-date=2014-07-11 |archive-date=2017-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012055016/http://turkmenistan.gov.tm/?id=3459 |url-status=dead }}</ref>. Аҵараиура ахәыҷқәа зегьы рзы ихымԥадатәиуп.
Иахьатәи аамҭазы азеиԥш бжьаратә ҵара узҭо аҵараиурҭақәа иреиуоуп азеиԥшҵаратә школқәа, [[Лицей|алицеиқәа]], [[Гимназия|агимназиақәа]].
Аҵарашықәс иалагоит цәыббрамза 1 азы, инҵәоит лаҵарамза анҵәамҭазы, ''аԥшьбаракқәа'' 4 рыла еихшоуп. Аԥшьбаракқәа рыбжьара аԥсшьарамшқәа ыҟоуп («аԥхынтәи», «ҭагалантәи», «аӡынтәи», «ааԥынтәи»). Аԥшьбарак анҵәамҭазы изхысуа амаҭәарқәа зегьы рзы аихшьалатә хәшьара рзықәдыргылоит, есышықәса анҵәамҭазы — ашықәс ахәшьара. Зны-зынла, аԥшьбарак азы ахәшьарақәа рцынхәрас ма урҭ инарываргыланы, ашықәсбжазы ахәшьарақәагьы рзықәдыргылоит. Аҵаҩы ашықәс анҵәамҭазы ихәарҭам ахәшьарақәа иоур, класск аҿы дахахар илшоит.
Ашколқәа жәпакы рҿы ирыдыркылеит 6-мштәи аусуратә [[неделя|мчыбжьы]] (амҽыша — ԥсшьарамшуп), есыҽны 4-7 урок мҩаԥыргоит. Ас еиԥш иҟоу асистема аан аурокқәа цоит 45 минуҭ. Аҵара адагьы аклассқәа рҿы аҵаҩцәа аҩныҟатәи адҵақәа ҟарҵоит (аиҵбыратәи ашколхәыҷқәа аҩныҟатәи адҵақәа ирыҭамзаргьы ҟалоит, уи арҵаҩы ибарҭоуп).
Азеиԥш абжьаратә ҵара роуеит 11-12-тәи аклассқәа рҵаҩцәа<ref>{{Cite web |url=http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2125512.html |title=Туркменистан переходит на 12-летнее среднее образование |access-date=2013-03-03 |archive-date=2013-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304130004/http://www.trend.az/regions/casia/turkmenistan/2125512.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.turkmeninform.com/ru/news/20130302/07133.html |title=Дан старт переходу образовательной системы Туркменистана на 12-летнее школьное образование |access-date=2013-03-03 |archive-date=2013-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306060159/http://www.turkmeninform.com/ru/news/20130302/07133.html |url-status=live }}</ref>. Иреиҳаӡоу аҵараиурҭа аҭаларазы абжьааԥны ихарҭәаау абжьаратә ҵара аҭахуп: абжьаратә школ аттестат, ма абжьаратә апрофтехучилишьче ишалгаз азы адокумент, мамзаргьы атехникум [[диплом|адиплом]].
Азеиԥш ҵара асистемаҿы иҟалар алшоит испециалтәу абжьаратә школқәа мамзаргьы хаз игоу аклассқәа (апрофилԥхьатәи [[Профильное обучение|апрофилтәи]]): амаҭәарқәа жәпакы — атәым бызшәа, афизика-математикатә, ахимиатә, анџьныртә, абиологиатә уҳәа инарҵауланы рҵара иазку. Иаабац аклассқәа излареиԥшым аспециализациа амаҭәарқәа рзы изыцҵоу арҵаратә лшареидарала ауп.
Азеиԥшҵаратә школқәа рыдагьы Ҭурқменисҭан иҟоуп [[учреждение дополнительного образования детей|ахәыҷқәа изыцҵоу рҵара иазку аусбарҭақәагьы]] — [[Детская музыкальная школа|амузыкатә]], асахьаҭыхратә, [[ДЮСШ|аспорттә]] уҳәа. Урҭ азеиԥш ҵара ахыдҵақәа рыӡбаӡом, хықәкыс ирымоу ахәыҷқәа рырҿиаратә лшарақәа рыҿиара ауп, насгьы рыԥсҭазааратә хҳәаақәҵареи азанааҭи ралхраан ацхыраара рыҭара иазкуп.
Ҭурқменисҭан аус ауеит [[ТРСОШ|Пушкин ихьӡ зху еилахәу аҭуркмен-аурыс школ]]. Уи ахыбра ианыԥшуеит иахьа Ҭурқменисҭани Ашхабади иҟоу архитектуратә стиль. Ашкол аԥҵоуп ҳаамҭазтәи атехнологиақәа ҳасаб рзуны, амультимедиатәқәагьы уахь иналаҵаны, насгьы иахьынӡауа ҳаамҭазтәи аметодқәа рхархәарала аҵаҩцәа адыррақәа роурц иазынархоуп<ref>{{cite web
|url = http://news.kremlin.ru/transcripts/6430
|title = Церемония открытия школы имени А. С. Пушкина
|author =
|date =
|work =
|publisher = news.kremlin.ru
|access-date = 2011-03-10
|lang =
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110920210754/http://news.kremlin.ru/transcripts/6430
|archive-date = 2011-09-20
|url-status = dead
}}</ref>. Ашкол аушьҭымҭацәа Урыстәылатәи аттестат ақәырԥшы роуеит. Урҭ рҟынтәи аӡәырҩы азинҷыдатә ҭагылазаашьақәа рыла Урыстәылатәи аҵараиурҭақәа рҭаларазы алшара рымоуп<ref>{{Cite web |url=http://www.turkmenistan.ru/ru/node/15911 |title=В Туркмении 53 школьных выпускника получили аттестаты о среднем образовании российского образца |access-date=2014-07-11 |archive-date=2020-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923131235/http://www.turkmenistan.ru/ru/node/15911 |url-status=live }}</ref>.
== Агалереиа ==
<gallery mode="packed" heights="175">
Morozov Selskaya Shkola.jpg|Ақыҭатә хәыда-ԥсадатәи ашкол. Урыстәыла. <br>[[Морозов, Александр Иванович (художник Российской империи)|Александр Морозов]], 1865
France in XXI Century. School.jpg|[[XXI век|XXI-тәи ашәышықәса]] иаҵанакуа ашкол аус ауеит адыррақәа ахшыбаҩ ахь аҭагалара апринцип ала. «[[:commons:Category:France in XXI Century|Франциа XXI-тәи ашәышықәсазы]]» захьӡу асериа аҟынтәи акарикатура. Аԥошьҭатә сахьа, [[1901 год|1901]]
Schoolgirls in Bamozai.JPG|Аиҵбыратә класс Бамозаи ақыҭаҿы ([[Афганистан|Афганисҭан]] иҟоу [[Гардез]] азааигәара) иҟоу ашкол аҿы. Ашкол ахыбра амаӡам, аурокқәа адәаҿы имҩаԥыргоит
</gallery>
== Шәахә. иара уб. ==
{{Allpages|Ашкол}}
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Школа}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:школ}}
[[Акатегориа:Ашколқәа| ]]
[[Акатегориа:Ашколтә ҵара]]
[[Акатегориа:Аҵараиурҭақәа рыхкқәа]]
d7ytlpt1rbgd1rtdea02l2xu0qo8rcd
Акосмостә ҵакыра
0
57032
175045
174959
2026-10-12T23:41:05Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
175045
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:Atmosphere layers-ab.svg|thumb|150px|Атмосфера аҳәаақәа]]'''Акосмостә ҵакыра''', '''акосмос''' ({{lang-grc|κόσμος}} — «аиҿкаа», «аиҿкаара») — [[Небесное тело|ажәҩан ацәеижьқәа]] [[Атмосфера|ратмосферақәа]] рҳәаақәа рынҭыҵ ишьҭоу [[Адунеи|Адунеи]] иҭацәу аҭыԥқәа. Акосмос зынӡаск иҭацәу ҵакыраӡам: уи иалоуп, аилаӷәӷәара даара ишылаҟәугьы, [[межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьар]] (еиҳарак аӡри [[ион|аионқәеи]] [[атом|атомқәеи]]), [[космические лучи|акосмостә шәахәақәеи]] [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркреи]], иара убас агипотезатә [[тёмная материя|материа лашьца]].
== Аетимологиа ==
Аханатәтәи аилкаараҿы абырзен термин «[[Космос (философия)|акосмос]]» (адунеиеиҿкаара) афилософиатә шьаҭа аман, [[Адунеи|Адунеи]] агәы — [[Адгьыл|Адгьыл]] акәша-мыкәша агипотезатә [[вакуум]] аркы ҳәаақәнаҵон<ref>{{Cite web |url=http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |title=CABINET // In Between Space and Cosmos |access-date=2015-10-09 |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905073839/http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |url-status=live }}</ref>. Ус шакәугьы алаҭын шьаҭа змоу абызшәақәеи уи аԥсахрақәеи рҿы еиԥшу [[Семантика|асемантика]] рхы иадырхәоит апрактикатә термин «аҵакыра» (избанзар ҭҵаарадыррала уахәаԥшуазар Адгьыл иакәыршоу авакуум ҵыхәаԥҵәара амаӡам уҳәартә иҟоуп), убри аҟнытә аурыси уи иазааигәоу абызшәақәеи рҿы ареформатә риашарақәа ирылҵшәаны иит имҩашьо [[плеоназм|аплеоназм]] «акосмостә ҵакыра»<ref>со смыслом «пространство за [[Атмосфера|атмосферой]] Земли»</ref>.
== Аҭоурых ==
Ажәа «акосмос» ихы иаирхәеит ажәытә бырзен философ [[Пифагор]], уи ала ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу адунеи аарԥшуа. [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] [[Подлунная сфера|Амзаҵаҟатәи асфера]] аконцепциа аԥырҵеит: ари Амза аҵаҟа иҟоу адунеи агеоцентрикатә система ауп. Уи ԥшь-ԥсабарак рыла ишьақәгылоуп, насгьы аиҭакрақәа аҟазшьоуп. Усҟантәи аамҭазы аефир асфера — Амза инаркны адунеи аҳәаақәа рҟынӡа-ԥсахрада иҟоуп, уаҟа иҟоуп апланетақәеи аеҵәақәеи. Иааидкыланы акосмос ауаа азҿлымҳахо иалагеитеи 100 нызқь шықәса раԥхьагьы, австралиатәи аҵарауаа ргәы ишаанаго ала<ref>{{Cite web|url=https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|title=Люди начали интересоваться космосом 100 тысяч лет назад. Что им было известно?|lang=ru|first=Рамис|last=Ганиев|website=hi-news.ru|date=2020-12-29|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409195216/https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|url-status=live}}</ref>.
== Аҳәаақәа ==
Аҳәаа еилыкка ыҟаӡам, атмосфера хәыҷы-хәыҷла иҵаӷахоит [[Адгьыл|адгьыл ақәыԥшылара]] иацәыхарахацыԥхьаӡа, иахьа уажәраанӡагьы акосмос алагара иарбаганы иԥхьаӡатәу азы гәаанагарак ыҟаӡам. Аԥхарра еснагьтәны иҟазҭгьы, ақәыӷәӷәара аҽаԥсахуан [[экспоненциальный рост|експоненциалтә закәанла]] 100 [[кПа]] инаркны [[уровень моря|амшын аҩаӡараҿы]] акымзарак аҟынӡа. [[Международная авиационная федерация|Жәларбжьаратәи авиациатә федерациа]] атмосфереи акосмоси рыбжьара усуратә ҳәаак аҳасабала '''100 км''' ([[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]]) аҟны аҳаракыра шьақәнаргылеит, избанзар ари аҳаракыраҿы ашьҭыхгатә [[Аэродинамическая сила|аеродинамикатә мчы]] аԥҵаразы ихымԥадатәуп [[летательный аппарат|аԥрыгатә аппарат]] [[Первая космическая скорость|раԥхьатәи акосмостә ццакыра]] аманы иныҟәаларц, уи иахҟьаны аҳаирԥырра аҵакы ыӡуеит<ref name="МАФ">{{cite web| url =http://www.fai.org/icare-records/100km-altitude-boundary-for-astronautics| title =Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics| author =Sanz Fernández de Córdoba| authorlink =| format =| publisher =Официальный сайт [[Международная авиационная федерация|Международной авиационной федерации]]| access-date =2012-06-26| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/618QHms8h?url=http://www.fai.org/astronautics/100km.asp| archive-date =2011-08-22}}</ref><ref name="rian-grenze">{{cite web| author =Андрей Кисляков| authorlink =| date =2009-04-16| url =http://www.rian.ru/analytics/20090416/168315963.html| title =Где начинается граница космоса?| format =| publisher =[[РИА Новости]]| access-date =2010-09-04| lang =| archive-url =https://www.webcitation.org/618QJBBzM?url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html| archive-date =2011-08-22}}</ref><ref name="lenta-grenze">{{cite web| author =| authorlink =| date =2009-04-10| url =http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| title =Ученые уточнили границу космоса| format =| publisher =[[Lenta.ru]]| access-date =2010-09-04| lang =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QP8b6o?url=http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| url-status =live}}</ref><ref>{{cite web| author =| authorlink =| date =2009-04-10| url =http://www.membrana.ru/lenta/?9208| title =Найдена ещё одна граница космоса| format =| publisher =[[Мембрана (веб-сайт)|Мембрана]]| access-date =2010-12-12| lang =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QQ63zS?url=http://www.membrana.ru/particle/13656| url-status =dead}}</ref>.
[[США|ЕАА]]-и [[Канада|Канадеи]] рҟынтәи астрономцәа аҳауатә ԥшақәа рнырра аҳәааи акосмостә хәҭаҷқәа рнырра алагареи ршәеит. Уи '''118 километра'''<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20090416/168315963.html|title=Где начинается граница космоса?|lang=ru|first=|last=|website=РИА Новости|date=2009-04-16|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409194126/https://ria.ru/20090416/168315963.html|url-status=live}}</ref> аҳаракыраҿы акәхеит, [[NASA|НАСА]] ахаҭа '''122 км''' акосмос аҳәаа ҳәа ишаԥхьаӡогьы. Ари аҩыза аҳаракыраҿы [[Спейс шаттл|ашаттлқәа]] иаабац [[Орбитальный манёвр|аманиоврҟаҵара]] аҟынтәи [[Ракетный двигатель|аракетатә моторқәа]] рымацара рхархәарала аеродинамикатә мотор ахь ииасуан атмосфера «ашьаҭа» рыманы<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />.
== Апланетабжьаратә ҭыԥ ==
{{Main|Апланетабжьаратә ҭыԥ|Агелиосфера}}
[[Амра|Амра]] акәша-мыкәша иҟоу акосмостә ҵакыра арегион, [[солнечный ветер|амра аԥша]] зымҽхазкуа, ''агелиосфера'' ҳәа иашьҭоуп. Агелиосфера аҩныҵҟа иҟоуп [[Амратә система|Амратә система]] еицырдыруа [[Планета|апланетақәа]] зегьы рорбитақәа<ref>{{БРЭ|автор=[[Кононович, Эдвард Владимирович|Кононович Э. В.]]|год=2016|статья=Гелиосфера|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив=https://web.archive.org/web/20240615214842/https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив дата=2024-06-15}}</ref>{{Ref+|Аха агелиосфера аҳәаа, агелиопауза ҳәа изышьҭоу, Амратә система аҳәаа акәӡам, избанзар Амра адхалара асфера зқьынтә раҟара иҵегьы хара инаскьоит.|group=Акомм.}}. Ацәеижь жәпа дуқәа рҟынтәи зхы иақәиҭу агелиосфера аҵакыра ''апланетабжьаратә ҭагылазаашьа'' ҳәа изышьҭоу ала иҭәуп, [[Гелиопауза|агелиопауза]] анаҩс иалагоит [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратә ҭагылазаашьа]] аҵакыра.
Апланетабжьаратә ҭагылазаашьа акыр иҵаӷоуп, аха зынӡакыс [[вакуум|ивакуумӡам]]. Уи амаҭәашьар ахәҭа хада амра аԥша [[плазма|аплазма]] ауп (8 рҟынӡа аҟәырҷахақәа кубтә сантиметрак аҟны Адгьыл аорбита аҩаӡараҿы), имаҷны иҟоуп анеитралтә атомқәеи амолекулақәеи рыла ишьақәгылоу [[газ|арчқәа]]. Уи иалсуеит [[космические лучи|акосмостә шәахәақәа]], [[Магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакқәа]], амреи егьырҭ ахылҵшьҭреи змоу [[электромагнитные излучения|афымцамҳалдызтә шәахәақәа]]. Апланетабжьаратә еилазаара иаҵанакуеит иара убас Амра асистема ацәеижьқәа инадыркны еиҳам [[космическая пыль|акосмостә саба]] ({{Val|e=-9}}—{{Val|e=-6|u=м}})<ref>{{БРЭ|статья=Межпланетная среда|автор=Ермолаев Ю. И.|год=2017|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2200255|архив=https://web.archive.org/web/20220812234657/https://bigenc.ru/physics/text/2200255|архив дата=2022-08-12}}</ref>. Апланетабжьаратә еилазаараҿы иныҟәоит еиуеиԥшым ахықәкқәа рыманы идәықәырҵо [[Космический аппарат|акосмостә аппаратқәа]]. 2023 шықәсанӡатәи аҭагылазаашьа ала, асериа «[[Вояджер|Воиаџьер]]» аппаратқәа ҩба роуп еибгала [[Гелиосфера|агелиосфера]] ааныжьны аеҵәабжьаратә ҭагылазаашьа хаҭалатәи агәаҭарақәа рылҵшәақәа аазыцҳаз.
Апланетабжьаратә ҭагылазаашьа амаҭәашьар ажәпара ахьылаҟәу астрономиатә гәаҭарақәа рзы акырӡа иманшәалоу ҭыԥны иҟанаҵоит атмосфера жәпа зкәыршоу Адгьыл ақәыԥшылара аасҭа, убри аҟнытә [[Космический телескоп|акосмостә телескопқәа]] аҭҵаарадырразы ҷыдала хәызмоу адыррақәа рырҳара алдыршоит.
== Иаарту акосмос аҿы аҟазаара ауаҩы ицәеижь анырра ==
[[НАСА]] аҵарауаа ишышьақәдырӷәӷәо ала, лассы — лассы иуԥыло агәаанагарақәа ирҿагыланы, ахыхьчагатә скафандр ада иаарту акосмос иақәшәо ауаҩы дҵааӡом, дыԥжәаӡом, иаразнакгьы ихдырра ицәыӡӡом, ишьа еилашӡом-уи ацынхәрас аҵәыҵәри азымхара иахҟьаны иԥсҭазаара далҵуеит. Ашәарҭара иара [[Декомпрессионная болезнь|адекомпрессиа]] апроцесс ауп изыдҳәалоу — абри аамҭа ацыԥҵәаха ауп ацәеижь азы еиҳа ишәарҭоу, избанзар арҭҟәацга декомпрессиа аан ашьа иалоу арчы акакаҷқәа аҽырҭбаара иалагоит. Ахьшәашәага ыҟазар (иаҳҳәап, азот), ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа раан ашьа аршәуеит. Акосмостә ҭагылазаашьақәа раан амаҭәашьар аӡшьаратә ҭагылазаашьа аиқәырхаразы ақәыӷәӷәара азхом (арчы еиԥшу ма икьакьоу аҭагылазаашьа ауп иҟалар алшо, иҵаӷоу агели аламҵакәа), убри аҟынтә аԥхьа ацәеижь (абз, аблақәа, арыԥҳақәа) аҟынтәи ирласны аӡы ахылҩа-ԥсылҩа аҭабара иалагоит. Егьырҭ апроблемақәак — [[декомпрессионная болезнь|адекомпрессиатә чымазара]], ихьчам ацәа аҭыԥқәа амрала рыбылра ацәаҵаҟатәи ахәҭаҷқәа ааха риура — 10 секунд рышьҭахь аныԥшра иалагоит. Аамҭак азы ауаҩы ихдырра ицәыӡуеит аҵәыҵәри азымхара иахҟьаны. Аԥсҭазаара ҿахҵәар алшоит 1-2 минуҭ раҟара рышьҭахь, уи цқьа ишаҳзымдыруагьы. Ус шакәугьы, арыԥҳақәа рҿы уԥсыԥ алагаҩагара аанумгылар (аангылара аҽазышәара [[баротравма|абаротравмахь]] икылнагоит), 30-60 секунд рыҩнуҵҟа иаарту акосмос аҿы аҟазаара ауаҩы ицәеижь хнырҳәышьа змам ԥхасҭак азнауам<ref>[http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ Бездушное пространство: Смерть в открытом космосе] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090610055158/http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ |date=2009-06-10 }}, «Популярная механика», 29 ноября 2006 г</ref>.
НАСА аҿы иаадырԥшуеит ауаҩы машәырла авакуум иазааигәоу аҭыԥ аҿы даннанага ахҭыс (ақәыӷәӷәара 1 Па еиҵаны) аскафандр аҳауа ацәцара иахҟьаны. Ауаҩы ихдырра иман инықәырԥшшәа 14 секунд — абри аҟара аамҭа аҭахуп аҵәыҵәри иарӷарыз ашьа арыԥҳақәа рҟынтәи ахшыбаҩахь аинеирц азы. Аскафандр аҩныҵҟа авакуум наӡа ҟамлаӡеит, аԥышәаратә камера арекомпрессиа иалагеит 15 секунд раҟара рышьҭахь. Ахдырра ауаҩы иахь ихынҳәит ақәыӷәӷәара 4,6 км рҟынӡа ианхала. Ашьҭахь авакуум иақәшәаз ауаҩы еиҭеиҳәон аҳауа шилҵуаз шиныруаз, ишиаҳауаз, аҵыхәтәантәи еилкааны имоу игәалашәара ибз аҟны аӡы шеилашуаз шиныруаз акәын.
Ажурнал «Aviation Week & Space Technology» жәабранмза 13, 1995 шықәсазы иакьыԥхьит асаламшәҟәы, уаҟа еиҭаҳәан нанҳәамза 16, 1960 шықәсазы иаарту агондола змоу астратостат 19,5 миль аҳаракырахь ашьҭыҵраан (''31 км рҟынӡа'') апарашиут ала ирекордтәу аԥара амҩаԥгаразы иҟалаз ахҭыс атәы ([[Проект «Эксельсиор»|Апроект «Ексельсиор»]]). Аԥырҩы иарӷьа напы агерметизациа азухеит, аха иара ашьҭыҵра иациҵарц иӡбеит. Анапы, аҭагылазаашьа ишахәҭаз еиԥш, даара ахьаа аман, ухы иузархәомызт. Аха аԥырҩы атмосфера еиҳа ижәпоу аҿыгҳарақәа рахь даныхынҳә инапы дырҩеигь ашьарахь иааит<ref name="nasa">{{Cite web |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html |title=NASA: Human Body in a Vacuum |access-date=2007-05-07 |archive-date=2012-06-04 |archive-url=https://www.webcitation.org/68Aef3glC?url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html |url-status=live }}</ref>.
Акосмонавт Михаил Корниенкои астронавт Скотт Келли азҵаарақәа рҭак ҟаҵо ирҳәеит скафандрда иаарту акосмос аҿы аҟазаара азот ашьа ишалнахуа, даҽакала иуҳәозар ишеиланаршуа<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/science/20160324/1396368085.html |title=Космонавты рассказали, что ждет человека в открытом космосе |access-date=2016-03-25 |archive-date=2016-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325160451/http://ria.ru/science/20160324/1396368085.html |url-status=live }}</ref>.
== Акосмос ахь амҩа аҳәаақәеи ихароу акосмостә ҵакыра аҳәаақәеи ==
=== Атмосфереи акосмос ааигәеи ===
[[Афаил:Petropavlovka-view.jpg|right|150px]]
[[Афаил:Kirovsk2007.jpg|right|150px]]
[[Афаил:Elbrus North 195.jpg|right|150px]]
[[Афаил:Panorámica División Andina (Codelco Chile).jpg|right|150px]]
[[Афаил:Mount Everest as seen from Drukair.jpg|right|150px]]
[[Афаил:Self cockpit view and three-ship formation of F-15E.jpg|150px|right]]
[[Афаил:X-15 and B-52 Mother ship.jpg|right|150px]]
[[Афаил:X-15 flying.jpg|right|150px]]
[[Афаил:Picture taken at aprox. 100,000 feet above Oregon by Justin Hamel and Chris Thompson.jpg|right|150px]]
[[Афаил:Kittinger-jump.jpg|right|150px]]
[[Афаил:スペースバルーンで撮影した初日の出.jpg|right|150px]]
[[Афаил:Endeavour silhouette STS-130.jpg|right|150px]]
[[Афаил:Command module S66-11003.jpg|right|150px]]
[[Афаил:Gemini2reentry.jpg|right|150px]]
[[Афаил:Noctilucent clouds from ISS - 13-06-2012.jpg|right|150px]]
[[Афаил:Space Shuttle Atlantis in the sky on July 21, 2011, to its final landing.jpg|right|150px]]
* [[Уровень моря|Амшын аҩаӡара]] — [[атмосферное давление|аҳауатә қәыӷәӷәара]] 101,325 [[кПа]] (1 [[атм]].; 760 [[мм рт. ст]]), аилазаара аилаӷәӷәара 2,55{{e|22}} амолекулақәа дм³ аҟны<ref>{{книга
|автор =
|заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры
|ссылка = http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150
|ответственный =
|место = М.
|издательство = ИПК Издательство стандартов
|год = 1981
|том =
|страниц =
|страницы =
|isbn =
|archivedate = 2016-04-22
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160422174740/http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150
}}</ref>. Ҽынлатәи [[Небо|ажәҩан]] еилыхха [[Яркость|алашара]] 1500—5000 кд/м² 30 - 60° Амра аҳаракыраан<ref name="автоссылка2">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49</ref><ref>{{книга
|автор =
|заглавие = Таблицы физических величин
|ссылка =
|ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина
|место = М.
|издательство = Атомиздат
|год = 1975
|том =
|страниц =
|страницы = 647
|isbn =
}}
</ref>.
* 0,5 км — ари аҳаракыраҟынӡа инхоит 80 % адунеи иқәынхо ауааԥсыра.
* 2 км — ари аҳаракыраҟынӡа инхоит 99 % адунеи ауааԥсыра<ref>{{книга
|автор = Максаковский В.П.
|заглавие = Географическая картина мира
|ссылка =
|ответственный =
|место = Ярославль
|издательство = Верхневолжское издательство
|год = 1996
|том =
|страниц = 180
|страницы = 108
|isbn =
}}
</ref>.
* 2 — 3 км — [[акклиматизация|акклиматизациа]] зызум ауаа рҿы агәамбзиарақәа ([[горная болезнь|ашьхачымазара]]) раарԥшра алагамҭа.
* 4,7 км — [[Международная авиационная федерация|МФА]] аԥырыҩцәеи апассаџьырцәеи рзы ҵәыҵәрила иҵегьы аиқәыршәара аҭахуп.
* 5,0 км — 50 % амшын аҩаӡараҿы аҳауатә қәыӷәӷәара аҟынтәи (шәахә. [[Стандартная атмосфера|Астандартә атмосфера]]).
* 5,1 км — [[Ла-Ринконада (Перу)|Ла-Ринконада]] (Перу) ақалақь зегь раасҭа иҳараку еснагьтәи [[населённый пункт|еиланхарҭоуп]].
* 5,5 км — атмосфера акапан абжа иахысуп<ref name="автоссылка12">{{книга
|автор =
|заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Сов. энциклопедия
|год = 1953
|том = 3
|страниц =
|страницы = 381
|isbn =
}}
</ref> ([[Эльбрус|Ельбрус ашьха]]). Азенит аҿы ажәҩан алашара 646 — 1230 кд/м²<ref name="автоссылка4">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49, 53</ref>.
* 6 км — ауаҩы инхарҭа аҳәаа ([[Гималаи]] аамҭалатәи [[Шерпы|ашерпцәа]] рҳаблақәа<ref>{{книга
|автор = Гвоздецкий Н.А., Голубчиков Ю.Н.
|заглавие = Горы
|ссылка = https://archive.org/details/libgen_00855501
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Мысль
|год = 1987
|том =
|страниц = 399
|страницы = [https://archive.org/details/libgen_00855501/page/n70 70]
|isbn =
}}
</ref>), [[Горы|ашьхақәа]] рҿы аԥсҭазаара аҳәаа.
* 6,5 км рҟынӡа — [[Тибет|Тибети]] [[Анды|Андеи]] [[снеговая линия|асыԥсатә цәаҳәа]]. Егьырҭ аҭыԥқәа зегьы рҿы уи еиҳа илаҟәуп, Антарктида — амшын аҩаӡара ахыхь 0 м рҟынӡа.
* 6,6 км — зегь раасҭа иҳараку хаҳәтә ргылароуп ([[Льюльяильяко|Лиульиаиилиако]] ашьха, Аладатәи Америка)<ref>{{книга
|автор =
|заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ
|ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse
|ответственный =
|место = М.
|издательство = "Тройка"
|год = 1993
|том =
|страниц = 304
|страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/96 96]
|isbn = 5-87087-001-1
}}
</ref>.
* 7 км — ауаҩы акраамҭа ашьхақәа рҿы аҟазаара иҽанраалара аҳәаа.
* 7,99 км — 0 °C аан [[Высота однородной атмосферы|еизадоу атмосфереи]] [[Уровень моря|амшын аҩаӡара]] аҟынтәи еиԥшу аилаӷәӷәареи рҳәаа ауп. Ажәҩан алашара лаҟәуеит еизадоу атмосфера аҳаракыра иарбоу аҩаӡараҿы армаҷра иашьашәаланы<ref name="автоссылка6">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 23</ref>.
* 8,2 км — аҵәыҵәритә сабрада ада аԥсра аҳәаа: згәы бзиоу, иазыҟаҵоу ауаҩгьы ианакәзаалакгьы ихдырра ицәыӡыр, дҭахар илшоит. Азенит аҿы ажәҩан алашара 440 — 893 кд/м²<ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 53</ref>.
* 8,848 км —Адгьыл аҟны зегьь раасҭа иҳаракӡоу акәаԥ [[Эверест|Еверест]] ашьха — шьапыла акосмос ахь анеира аҳәаа.
* 9 км — атмосфератә ҳауа аамҭа кьаҿк иалагӡаны аԥсыԥлагаҩагара аҽанраалара аҳәаа.
* 10 — 12 км — [[тропосфера|атропосфереи]] [[стратосфера|астратосфереи]] ([[тропопауза|атропопауза]]) рҳәаа абжьаратә ҭбаарақәа рҿы. Иара убас ари иаабац [[Облака|аԥсҭҳәақәа]] рышьҭыҵра аҳәаа ауп, анаҩс иҵаӷоу, иҩоу аҳауа шьҭоуп.
* 12 км — аҳауа албаадара акосмос аҿы аҟазаара иашьашәалоит (ахдырра ацәыӡра еиԥшу аамҭа ~10 - 20 с)<ref name="bme339">Черняков И. H., Дмитриев M. Т., Непомнящий С. И. Атмосфера Земли // Большая медицинская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 2. — С. 339.</ref>; аҵәыҵәри цқьа аамҭа кьаҿк иалагӡаны албаадара аҳәаа иҵегьы ақәыӷәӷәара амамкәа. Азенит аҿы ажәҩан алашара 280 - 880 кд/м²<ref name="автоссылка4" />. Ашьҭыбжьԥхатәи [[авиалайнер|апассаџьыртә ҳаирӷбақәа]] рыҭуан.
* 15 — 16 км — аҵәыҵәри цқьа ала аԥсыԥлагаҩагара акосмос аҿы аҟазаара иаҟароуп<ref name="bme339" />.<br>Хыхь иаанхеит 10 % атмосфера акапан<ref name="автоссылка12" />. Ажәҩан ҭылашьцаауеит (10—15 км)<ref>{{книга
|автор =
|заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Сов. энциклопедия
|год = 1953
|том = 3
|страниц =
|страницы = 380
|isbn =
}}
</ref>.
* 16 км — акабинаҿы [[Высотно-компенсирующий костюм|акостиум ҳарак]] ушәҵаны уаныҟоу иҵегьы ақәыӷәӷәара аҭахуп.
* 18,9 — 19,35 — [[линия Армстронга|Армстронг ицәаҳәа]] - '''ауаҩы ицәеижь азы акосмос алагамҭа''': ауаҩы ицәеижь аԥхарра аан аӡы аилашра. Аҩныҵҟатәи аӡшьарқәа макьана еилашӡом, избанзар ацәеижь аҩныҵҟатәи ақәыӷәӷәара азхоит, аха ажьцәеи алаӷырӡи ашәах ахылҵуа аилашра иалагар алшоит, аблақәа чыр алшоит.
* 19 км — [[Зенит (астрономия)|азенит]] аҿы ажәҩан ҵлашьцаа [[яркость|алашара]] 5 % амшын аҩаӡараҿы [[Диффузное излучение неба|ажәҩан иаҵәа цқьа алашара]] аҟынтәи (74,3—75 [[Свеча (единица измерения)|ацәашьқәа]]<ref>Труды всесоюзной конференции по изучению стратосферы. Л.-М., 1935. — С. 174, 255.</ref> 1490 кд/м²<ref name="автоссылка2" /> ирҿагыланы).
* 20 км — азона 20 инаркны 100 км рҟынӡа апараметрқәа жәпакы рыла '''«[[Ближний космос|акосмос ааигәа]]»''' ҳәа иԥхьаӡоуп. Арҭ аҳаракырақәа рҿы аиллиуминатор аҟынтәи аҭеиҭыԥш адгьыл иазааигәоу акосмос аҿы еиԥшуп уҳәартә иҟоуп, аха [[ИСЗ|амҩанызақәа]] араҟа иԥырӡом, ажәҩан адәыкрынеиқәа аԥшшәы амоуп, Амра лашеи ақәыԥшылареи ирҿырԥшны еиқәаҵәаны ишубогьы.<br>Аԥхарратә [[аэростат|аеростат]]-[[монгольфьер|монголфьерқәа]] рыҭуан (19 811 м)<ref>{{книга
|автор =
|заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ
|ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse
|ответственный =
|место = М.
|издательство = "Тройка"
|год = 1993
|том =
|страниц = 304
|страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/141 141]
|isbn = 5-87087-001-1
}}
</ref>.
* 20 — 30 км — [[Верхняя атмосфера|хыхьтәи атмосфера]] алагамҭа<ref>{{книга
|автор =
|заглавие = Космонавтика: Энциклопедия
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Сов. энциклопедия
|год = 1985
|том =
|страниц = 528
|страницы = 34
|isbn =
}}
</ref>.
* 20 — 22 км — '''[[Абиосфера|абиосфера]] хыхьтәи аҳәаа''': аԥшақәа рыла зыԥсы ҭоу аспорақәеи абактериақәеи рышьҭыҵра аҳәаа<ref>{{книга
|автор = [[Зигель, Феликс Юрьевич|Зигель Ф. Ю.]]
|заглавие = Города на орбитах
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = [[Детская литература (издательство)|Детская литература]]
|год = 1980
|том =
|страниц = 224
|страницы = 124
|isbn =
}}
</ref>.
* 20 — 25 км — абжьаратә ҭбаарақәа рҿы [[озоновый слой|аозонтә ҿыгҳара]]. Ҽынла ажәҩан алашара 20—40-нтә амшын аҩаӡараҿы алашара аасҭа еиҵоуп<ref>H.A. Miley, E.H. Cullington, J.F. Bedinger Day‐sky brightness measured by rocketborne photoelectric photometers // Eos, Transactions American Geophysical Union, 1953, Vol. 34, 680—694</ref>, [[Полное солнечное затмение|амра атыҩ]] ианакуа ацәаҳәа агәҭа еиԥш, [[сумерки|аилашәшәымҭаз]] еиԥш, Амра алаԥшҳәаа аасҭа 2 - 3 градус рыла ианылаҟәу, апланетақәа убар аналшо.
* 25 км — аԥхьатәи [[Космическая радиация|акосмостә радиациа]] аинтенсивра аҩынтә раантәи (атмосфераҿы ииз) аасҭа аԥыжәара аго иалагоит<ref>{{книга
|автор =
|заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Сов. энциклопедия
|год = 1953
|том =
|страниц =
|страницы = 95
|isbn =
}}
</ref>.
* 25 — 26 км — иҟоу ареактивтә ҳаирпланқәа [[Практический потолок|реалла рхархәара иреиҳаӡоу аҳаракыра]] ауп.
* 29 км — ақәыӷәӷәара аԥсахреи аҳаракыра змоу ашоура акаҳареи рзакәан ала атмосфера зегь раасҭа илаҟәу ҭҵаарадыррала иалкаау ҳәаауп, XIX ашәышықәса<ref>{{книга
|автор =
|заглавие = Техническая энциклопедия
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Издательство иностранной литературы
|год = 1912
|том = 1. Выпуск 6
|страниц =
|страницы = 299
|isbn =
}}
</ref><ref>A.Ritter. Anwendunger der mechan. Wärmetheorie auf Kosmolog. Probleme, Лейпциг, 1882. Стр. 8—10</ref>. Усҟан ирыздыруамызт астратосфереи ашоура шьҭахьҟа ашьҭыҵреи ртәы.
* 30 км — азенит аҿы ажәҩан алашара 20—35 кд/м² (~1 % адгьылтә)<ref name="автоссылка3">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 25, 49</ref>, аеҵәақәа убаӡом, иубар алшоит зегь реиҳа илашоу апланетақәа<ref>Koomen M.J. Visibility of Stars at High Altitude in Daylight // Journal of the Optical Society of America, Vol. 49, N 6, 1959, pp. 626—629</ref>. Еизадоу атмосфера аҳаракыра ари аҩаӡара ахыхь 95 — 100 м<ref name="автоссылка3" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость дневного неба на различных высотах// Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып.871, 1961. — С. 44</ref>.
* 30 — 100 км — [[COSPAR]] атерминологиала [[средняя атмосфера|абжьаратә атмосфера]]<ref>{{книга
|автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А.
|заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли
|ссылка =
|ответственный =
|место = Л.
|издательство = Гидрометеоиздат
|год = 1981
|том =
|страниц = 208
|страницы = 5
|isbn =
}}
</ref>.
* 34,4 км — [[Марс]] ақәыԥшылараҿы абжьаратә [[Атмосферное давление|қәыӷәӷәара]] ари аҳаракыра иашьашәалоит<ref>{{книга
|автор =
|заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры
|ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE
|ответственный =
|место = М.v.aspx
|издательство = ИПК Издательство стандартов
|год = 1981
|том =
|страниц = 180
|страницы = 37
|isbn =
|archivedate = 2021-02-05
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101555/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE
}}</ref>. Ус шакәугьы ари [[Атмосфера Марса|иҵаӷоу аҳауа]] иалшоит аԥшақәа рыла иҭынчу [[Внеземные небеса#Марс|марсиатәи ажәҩан]] ҩежь-гәилԥшшәла изшәуа асаба ашьҭыхра, асаба аныҟам аԥхьаӡаратә аасҭа шәынтә еиҳаны алашара аманы<ref>{{книга
|автор = Ксанфомалити Л. В.
|заглавие = Парад планет : [Рассказ о последних открытиях в физике планет]
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Наука. Физматлит
|год = 1981
|том =
|страниц = 256
|страницы = 125
|isbn =
|archivedate =
|archiveurl =
}}</ref>. Адгьыл аҿы уи аҩыза аеффект ыҟаӡам, ажәҩангьы лашьцаны иаанхоит, избанзар ас еиԥш аҳаракырахь асаба шьҭыҵӡом.
* 34,668 км — ҩыџьа аԥырҩцәа рыла [[стратостат|астратостат]] аҳаракыра арекорд (апроект «Страто-Лаб», 1961 ш.)
* 35 км раҟарашәа — '''аӡы азы акосмос алагамҭа''' ма [[тройная точка воды|хынтәтәи аӡы акәаԥ]]: ари аҳаракыраҿы аҳауатә қәыӷәӷәара 611,657 Па ыҟоуп, аӡгьы 0 °C аан еилашуеит, хыхь иҵаӷаны изыҟалом.
* 37,8 км — атурбореактивтә ҳаирпланқәа рыԥырра аҳаракыра арекорд ([[МиГ-25|МиГ-25М]], [[динамический потолок|адинамикатә ҭуан]])<ref>{{Cite web |url=http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |title=Рекорды МиГ-25 |access-date=2014-06-28 |archive-date=2015-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927194843/http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |url-status=live }}</ref>.
* 40 км (52 000 [[Древние единицы измерения|шьаҿа]]) — '''XI ашәышықәсазы атмосфера хыхьтәи аҳәаа''': [[Сумерки|аилашәшәра]] ауреи Адгьыл адиаметри рыла уи аҳаракыра раԥхьатәи ҭҵаарадыррала аилкаара (араб ҵарауаҩ [[Альгазен]], 965—1039 шш.)<ref>{{Cite web |url=http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |title=Ф. Розенберг. История физики. Л., 1934. |access-date=2012-10-20 |archive-date=2013-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516134716/http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |url-status=live }}</ref>
* 41,42 км — аӡәы напхгара зиҭо астратостат аҳаракыра арекорд, иара убас апарашиут ала аԥара аҳаракыра арекорд ([[Юстас, Алан|Алан Иустас]], 2014 ш.)<ref>{{Cite web |url=http://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |title=Parachutist's Record Fall: Over 25 Miles in 15 Minutes |website=[[The New York Times]] |access-date=2014-10-25 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417173612/https://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |url-status=live }}</ref>. Уаанӡатәи арекорд — 39 км ([[Баумгартнер, Феликс|Феликс Баумгартнер]], 2012 ш.)
* 45 км — [[Прямоточный воздушно-реактивный двигатель|ииашоу аҳаир-реактивтә ҳаирплан]] азы теориатә ҳәаауп.
* 48 км — Амра [[Ультрафиолетовые лучи|аультрафиолеттә шәахәақәа]] иреиҳау ринтенсивра ауп<ref name="автоссылка9">{{книга
|автор = Бургесс З.
|заглавие = К границам пространства
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Издательство иностранной литературы
|год = 1957
|том =
|страниц = 224
|страницы = 8
|isbn =
}}</ref>.
* 50 — 55 км — астратосфереи [[мезосфера|амезосфереи]] ([[стратопауза|астратопауза]]) рҳәаа.
* 50 — 150 км — ари азонаҿы [[Летательный аппарат|аппараткгьы]] акраамҭа иааиԥмырҟьаӡакәа аҳаракыраҿы изыԥыруам<ref>Обычные самолёты и аэростаты на эти высоты не поднимаются, [[ракетоплан]]ы, [[Геофизическая ракета|геофизические]] и [[Метеорологическая ракета|метеорологические ракеты]] слишком быстро тратят топливо и вскоре начинают падение, спутники с круговой орбитой, то есть формально с постоянной высотой, здесь также долго не задерживаются из-за нарастающего сопротивления воздуха, см. далее.</ref><ref name="автоссылка1">Белецкий В., Левин У. Тысяча и один вариант «космического лифта». // Техника — молодёжи, 1990, № 10. — С. 5</ref>.
* 51,694 км — акосмосԥхьатәи аепоха аан аҵыхәтәантәи аԥырра мҩаԥызго аҳаракыра арекорд ауп ([[Уокер, Джозеф (лётчик-испытатель)|Џьозеф Уокер]] [[ракетоплан|аракетоплан]] [[North American X-15|X-15]] ала, {{date|30|3|1961}}, шәахәаԥш аԥыррақәа рсиа X-15). Еизадоу атмосфера аҳаракыра 5,4 м<ref name="автоссылка6" /> — уи акапан 0,07 % еиҵоуп.
* 53,7 км — аԥырҩы дызҭам [[метеозонд|аметеозонд]] [[Шарльер|арчытә аеростат]] аҳаракыра арекорд ({{date|20|9|2013}}, Иапониа)<ref>{{Cite web |url=http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |title=無人気球到達高度の世界記録更新について. (Японское агентство аэрокосмических исследований) |access-date=2017-06-25 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620123340/http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |url-status=live }}</ref>.
* 55 км — [[спускаемый аппарат|илбаауа аппарат]] [[Баллистический спуск|абаллистикатә лбаараан]] иреиҳаӡоу аидара хьанҭақәа амоуп<ref>{{книга
|автор =
|заглавие = Космическая техника
|ссылка =
|ответственный = Сайферт Г.
|место = М.
|издательство = «Наука»
|год = 1964
|том =
|страниц = 728
|страницы = 381
|isbn =
}}
</ref>.<br>Атмосфера акосмостә шәахәаркра албаадара иаҟәыҵуеит<ref>{{книга
|автор = Бургесс З.
|заглавие = К границам пространства
|часть = Глава VII. Космические лучи и частицы межзвёздного вещества
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Издательство иностранной литературы
|год = 1957
|том =
|страниц =
|страницы =
|isbn =
}}</ref>. Ажәҩан алашара 5 раҟара кд/м² ыҟоуп<ref>Бирюкова Л. А. Опыт определения яркости неба до высот 60 км // Труды ЦАО, 1959, вып. 25 — С. 77—84</ref><ref name="автоссылка7">{{книга
|автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А.
|заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли
|ссылка =
|ответственный =
|место = Л.
|издательство = Гидрометеоиздат
|год = 1981
|том =
|страниц = 208
|страницы = 145
|isbn =
}}
</ref>. Хыхь цәырҵрақәак рылашара иԥсаҟьоу алашара алашара акырӡа ихнаҩар алшоит (шәахә.анаҩс).
* 40 — 80 км — аҳауа иреиҳаӡоу аионизациа (аҳауа плазманы аҟаҵара) раԥхьатәи акосмостә ццакыра аманы атмосфера алалараан илбаауа аппарат аган иахьахьысуа аҟынтәи<ref>{{книга
|автор = Попов Е. И.
|заглавие = Спускаемые аппараты
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = «Знание»
|год = 1985
|том =
|страниц = 64
|страницы =
|isbn =
}}
</ref>.
* 60 км — [[Ионосфера|аионосфера]] алагамҭа — амратә шәахәаркрала [[Ионизация|аионизациа]] зызуу атмосфера аҵакыра.
* 70 км — '''атмосфера хыхьтәи аҳәаа 1714 шықәсазы''' [[Галлей, Эдмунд|Едмунд Галлеи]] иҳасабра ала ашьханыҟәаҩцәа рықәыӷәӷәара ашәагақәа, [[Закон Бойля — Мариотта|Боиль изакәан]], [[метеор|аметеорқәа]] рхылаԥшра рышьаҭала<ref>{{книга
|автор = Бургесс З.
|заглавие = К границам пространства
|ответственный = пер. с англ. С. И. Кузнецова и Н. А. Закса; под ред. [[Тимрот, Дмитрий Львович|Д. Л. Тимрота]]
|место = М.
|издательство = Издательство иностранной литературы
|год = 1957
|том =
|страниц = 224
|страницы = 18
|isbn =
}}
</ref>.
* 80 км — ирласны аҿыцәаара иахҟьаны алаҵәара иаҟәыҵуеит зегь реиҳа иауу ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа 30 м рҟынӡа. Ауаҩытәыҩса ибжьы еиԥш иҟоу еиҳа икьаҿу ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа (0,25-4,28 м)<ref>{{книга|автор=Енохович А. С.|заглавие=Справочник по физике.—2-е изд.|ссылка=|ответственный=под ред. акад. И. К. Кикоина|место=М.|издательство=Просвещение|год=1990|том=|страниц=384|страницы=104|isbn=}}</ref>, еиҳаракгьы аультрабжьы еиҳа имаҷу аҳаракырақәа рҟны иҿыцәаауеит<ref>{{книга
|автор = Митра С.К.
|заглавие = Верхняя атмосфера. Пер. с англ. Розенберга Г.В. и Макаровой Е.А.
|ответственный = Под ре. Красовского В.И. и Альберта Я Л.
|место = М.
|издательство = Издательство иностранной литературы
|год = 1955
|том =
|страниц = 640
|страницы = 62
|isbn =
}}
</ref>
* 80 км — аорбита аҟынтәи албаара излалаго [[Искусственный спутник Земли|Адгьыл иԥсабаратәым амҩаныза]] аҳаракыра ауп<ref>{{Cite web |url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |title=Ежегодник БСЭ, 1966 |access-date=2017-03-04 |archive-date=2012-09-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AgSVh6UI?url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |url-status=live }}</ref>.<br>[[Первая космическая скорость|1-тәи акосмостә ццакыра]] ([[Спускаемый аппарат|СА]] [[Союз (космический корабль)|Союз]]) ала албаараан ашәҟәы иҭаргало аидара хьанҭақәа рылагамҭа<ref>{{книга
|автор = Батурин, Ю.М.
|заглавие = Повседневная жизнь российских космонавтов
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Молодая гвардия
|год = 2011
|том =
|страниц = 127
|страницы =
|isbn =
}}</ref>.
* 75 — 85 км — зны-зынла 1 - 3 кд/м² рҟынӡа алашара змоу [[Серебристые облака|ираӡныԥсараха иҟоу аԥсҭҳәақәа]] рцәырҵра аҳаракыра<ref>{{книга
|автор = Ишанин Г. Г., Панков Э. Д., Андреев А. Л.
|заглавие = Источники и приемники излучения
|ссылка =
|ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина
|место = СПб
|издательство = Политехника
|год = 19901991
|том =
|страниц = 240
|страницы =
|isbn = 5-7325-0164-9
}}
</ref>.
* 80,45 км (50 миль) — '''[[ВВС США|ЕАА Аҳаиртә мчрақәа]] рҿы акосмос аҳәаа.''' [[NASA|НАСА]] [[Международная авиационная федерация|ФАИ]] аҳаракыра 100 км иқәныҟәоит<ref name=wings>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|title=A long-overdue tribute|publisher=NASA|date=2005-10-21|access-date=2006-10-30|archive-date=2018-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024043825/https://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|автор=Wilson W.S. Wong, James Gordon Fergusson|заглавие=Military space power: a guide to the issues|ссылка=https://archive.org/details/militaryspacepow0000wong/page/16|series=Contemporary military, strategic, and security issues|издательство=ABC-CLIO|год=2010|isbn=0-313-35680-7|страницы=16|язык=en}}</ref>.
* 80 — 90 км — [[мезосфера|амезосфереи]] [[термосфера|атермосфереи]] ([[мезопауза|амезопауза]]) ирыбжьоу аҳәаа. Ажәҩан алашара 0,08 кд/м²<ref name="автоссылка10">{{книга
|автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А.
|заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли
|ссылка =
|ответственный =
|место = Л.
|издательство = Гидрометеоиздат
|год = 1981
|том =
|страниц = 208
|страницы = 146
|isbn =
}}
</ref><ref>Berg O.E. Day sky brightness to 220 km // Journal of Geophysical Research. 1955, vol. 60, № 3, p. 271—277</ref>.
* 90 км — [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] ала албаараан ашәҟәы иҭаргало аидара хьанҭақәа рылагамҭа ауп.
* 90 — 100 км — [[турбопауза|атурбопауза]], уи аҵаҟа [[гомосфера|агомосфера]] ыҟоуп, уаҟа аҳауа еилаҩынтуеит, еилазаашьала еиԥшуп, хыхь — аԥшақәа ахьыҟам, аҳауа [[Молекулярная масса|массала]] еиуеиԥшым арчқәа рҿыгҳарақәа рыла иахьшо [[гетеросфера|агетеросфера]].
* 100 км раҟара — [[Плазмосфера|аплазмосфера]] иалагамҭоуп, уаҟа аионизациа зызу аҳауа [[Магнитное поле Земли|амҳалдызосфера]] аус ацнауеит.
* 100 км раҟара — 10 — 20 км иҟоу [[Собственное свечение атмосферы|атмосфера ацәылашара]] зегь реиҳа илашоу анатритә ҿыгҳароуп<ref>{{cite web|title=Airglow|url=http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm|archive-date=2017-02-16|access-date=2017-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216130417/http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm|url-status=live}}</ref>, акосмос аҟынтәи иаку илашо ҿыгҳараны иубоит<ref>{{книга
|автор =
|заглавие = Физическая энциклопедия
|ссылка =
|ответственный = А. М. Прохоров
|место = М.
|издательство = Сов. энциклопедия
|год = 1988
|том = 1
|страниц = 704
|страницы = 139
|isbn =
}}
</ref>
* 100 км — '''1902 шықәсанӡа ишьақәырӷәӷәоу атмосфера аура''' (арадиоцәқәырԥа аазырԥшуа [[Ионосфера#Слой Е|Кеннелли—Хевисаид]] аионизациа зызуу аҿыгҳара 90 - 120 км аартра иабзоураны)<ref name="автоссылка8">{{книга
|автор = Бургесс З.
|заглавие = К границам пространства
|часть = Глава II. Рассказ продолжается
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Издательство иностранной литературы
|год = 1957
|том =
|страниц = 224
|страницы = 21
|isbn =
}}</ref>.
[[Афаил:Orbitalaltitudes.jpg|center|820px]]{{clear}}
=== Адгьыл иазааигәоу акосмостә ҵакыра ===
[[Афаил:Space011.jpg|right|150px]]
[[Афаил:20120522144425!Mercury-Redstone 3 - Earth observation - S61-01918 - cut.jpg|right|150px]]
[[Афаил:Gemini-9 Angry Alligator.jpg|right|150px]]
[[Афаил:View from Gemini 10 2.jpg|right|150px]]
[[Афаил:Alexey Akindinov. Gagarin's breakfast. 2011-2012.jpg|right|150px]]
[[Афаил:Tracy Caldwell Dyson in Cupola ISS.jpg|right|150px]]
[[Афаил:Bruce McCandless II during EVA in 1984.jpg|right|150px]]
[[Афаил:ISS-46 Aurora Borealis over the North Pacific Ocean.jpg|right|150px]]
[[Афаил:India and Ceylon as seen from the orbiting Gemini-11 spacecraft.jpg|right|150px]]
[[Афаил:As08-16-2593 crop.png|right|150px]]
[[Афаил:Nasa earth.jpg|right|150px]]
[[Афаил:Falcon 9 carrying DSCOVR, 2nd stage with Earth in background (16673034486).png|right|150px]]
* 100 км — '''атмосфереи акосмоси рыбжьара жәларбжьаратәи аофициалтә ҳәаа''' - [[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]], [[Аэронавтика|аеронавтикеи]] [[Космонавтика|акосмонавтикеи]] ирыбжьоу аҳәаа. [[Летающий корпус|Иԥыруа акорпуси]] амҵәыжәҩақәеи 100 км инаркны ҵакы рымаӡам, избанзар [[Подъёмная сила|ашьҭыхгатә мчы]] аԥҵаразы аԥырра аццакра [[Первая космическая скорость|актәи акосмостә ццакыра]] еиҳахоит, аҳауатә ԥрыгатә аппарат [[ИСЗ|космостә мҩанызаны]] иҟалоит. Аҭагылазаара аилаӷәӷәара 12 [[квадриллион]] хәҭаҷ 1 дм³ азы<ref>{{книга
|автор =
|заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры
|ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838
|ответственный =
|место = М.
|издательство = ИПК Издательство стандартов
|год = 1981
|том =
|страниц = 180
|страницы = 158
|isbn =
|archivedate = 2021-02-05
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101549/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838
}}</ref>, ицәеиқәароу-адәыкрынԥштәыла ажәҩан алашара 0,01-0,0001 кд/м²—уахынлатәи ажәҩан иаҵәа-цәеиқәара алашара иазааигәахоит<ref name="автоссылка10" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 27, 49</ref>. Еизадоу атмосфера аҳаракыра 45 см<ref name="автоссылка6" />.
* 100 — 110 км — [[Вход в атмосферу|амҩаныза аилабгара алагамҭа]]: амратә батареиақәа рантеннақәеи рпанельқәеи рбылра<ref>{{Cite web |url=http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |title=Анфимов Н. А. Обеспечение управляемого спуска с орбиты орбитального пилотируемого комплекса «Мир» |access-date=2016-09-25 |archive-date=2016-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011153024/http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |url-status=live }}</ref>.
* 108 км<ref name="автоссылка5">Спутник на круговой орбите с такой начальной высотой</ref> — иреиҵаӡоу [[Баллистический коэффициент|абаллистикатә коеффициент]]<ref name="автоссылка11">{{книга
|автор = Иванов Н. М., Лысенко Л. Н.
|заглавие = Баллистика и навигация космических аппаратов
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Дрофа
|год = 2004
|том =
|страниц = 544
|страницы = 113
|isbn =
}}</ref> змоу амҩаныза аҵыхәтәантәи аикәшара алагара иреиҵаӡоу ҳаракыроуп, аикәшара хыркәшо амҩаныза [[баллистический спуск|абаллистикатә лыбаарахь]] ииасуеит.
* 110 км — еиҳа иҳаракны иԥыруа амҩаныза хьанҭа зыгәҭасуа аппарат иреиҵаӡоу аҳаракыра ауп<ref name="автоссылка1" />.
* 110 — 120 км<ref name="автоссылка5" /> — ареалтә мҩанызақәа аҵыхәтәантәи реикәшара алагамҭа иреиҵаӡоу аҳаракырақәа роуп<ref name="автоссылка11" />.
* 118 км — аҳауатә ԥша аҟынтәи еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рырҩашқәа рахь аиасра<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |title=Где начинается граница космоса? |access-date=2016-04-16 |archive-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425163154/http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |url-status=live }}</ref>.
* 120 — 150 км — зхы иақәиҭу-амолекулиартә цашьа аҟынтәи инеиԥынкылоу аӡымҩас ахь аиасра, уаҟа аҳауа аҟәырҷахақәа рхы иақәиҭны реиԥхныҩлара абжьаратәи аура амҩаныза иаабац ашәагаақәа ирҿырԥшхоит 1 инаркны 25 м рҟынӡа<ref>{{книга
|автор = Кинг-Хили Д.
|заглавие = Теория орбит искусственных спутников в атмосфере / Перевод с англ. Ю.А. Рябова.
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Мир
|год = 1966
|том =
|страниц = 189
|страницы = 21—22
|isbn =
}}
</ref>. Ижәыло аҳауа арҩаш амҩаныза аԥхьа аилаӷәӷәахара иалагоит, еиҳа аанкыларатә нырра анаҭоит. [[микроспутник|Амикромҩанызақәеи]] аметеорит хәыҷқәеи рзы ари аҳәаа ҵаҟа иҟоуп.
* 121 — 122 — [[Разведывательный спутник|имаӡоу амҩанызақәа]] зегь раасҭа илаҟәу ралагарҭатә [[перигей|перигеи]] ауп, урҭ [[апогей|рапогеи]] 266—346 км акәын, аҟазаара аамҭа 1 - 2 мшы<ref>{{книга
|автор =
|заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Советская энциклопедия
|год = 1970
|том =
|страниц = 592
|страницы = 526, 527
|isbn =
}}
</ref>.
* 122 км (400 000 фут) — аорбита аҟынтәи ахынҳәраан атмосфера раԥхьатәи иубартә иҟоу цәырҵрақәоуп: ижәыло аҳауа [[Спейс Шаттл|Спеис Шаттл]] ҳәа изышьҭоу амҵәыжәҩа змоу аппарат аныҟәараан ԥынҵала иҭышәыннартәалоит<ref name="lenta-grenze" />.
* 130 км<ref name="автоссылка5" /> — адиаметр 2,3 м, акапан 2400 кьыла змоу акәымпыл еиԥшу амҩаныза аҵыхәтәантәи аикәшара алагамҭа аҳаракыра ([[Спускаемый аппарат|СА]] [[Восток (космический корабль)|Восток]] арбагақәа)<ref name=autogenerated1>{{Статья|ссылка=http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81|автор=Митрофанов А.|заглавие=Аэродинамический парадокс спутника|год=1998|язык=ru|издание=Квант|тип=журнал|номер=3|страницы=3—6|issn=0130-2221|archive-date=2016-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911081922/http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81}}</ref><ref>Инженерный справочник по космической технике / [Алатырцев А. А., Алексеев А. И., Байков М. А. и др.] ; Под ред. засл. деят. науки и техники РСФСР, проф., д-ра техн. наук А. В. Солодова. — 2-е изд., перераб. и доп. — Москва : Воениздат, 1977. — 430 с., С. 81</ref>; егьырҭ адыррақәа рыла убарҭ аҭагылазаашьақәа рзы 150 км раҟарашәа<ref>Охоцимский Д Е, Энеев Т М, Таратынова Г П «Определение времени существования искусственного спутника Земли и исследование вековых возмущений его орбиты» УФН 63 33-50 (1957) — 1,18 оборота: посчитано по формуле на стр.
42 с использованием коэффициента 0,04, соответствующего на графике высоте орбиты 145—150 км</ref>
* 135 км — [[болид|аболидқәа]] рцәырҵра иреиҳаӡоу ҳаракыроуп<ref>{{книга
|автор = Федынский В. В.
|заглавие = Метеоры
|часть = 3. Полёт метеоров в земной атмосфере
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Государственное издательство технико-теоретической литературы
|год = 1956
|том =
|страниц =
|страницы =
|серия = Популярные лекции по астрономии. Выпуск 4
|isbn =
}}</ref>.
* 150 км<ref name="автоссылка5" /> — геометриала изызҳауа аццакра змоу амҩаныза аҳаракыра ацәыӡуеит, уи иазаанхеит 1-2 аикәшара<ref>{{книга
|автор = Александров С. Г., Федоров Р. Е.
|заглавие = Советские спутники и космические корабли
|часть = Глава I. Общие сведения о космических аппаратах и ракетах. Особенности движения спутников
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Издательство Академии Наук СССР
|год = 1961
|издание = 2-е изд. доп. и перераб.
|том =
|страниц =
|страницы =
|isbn =
}}</ref>; амидель аҵакыра 1 м² (адиаметр 1,14 м) зыкапан 1000 кьыла иҟоу амҩаныза еикәыршарак ала 20 км рыла илбаауеит<ref name=autogenerated1 />.
* 150 — 160 км — ҽынлатәи ажәҩан еиқәаҵәахоит<ref name="автоссылка9" /><ref name=Army>{{cite web|title=Space Environment and Orbital Mechanics|url=https://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|publisher=United States Army|access-date=2012-04-24|archive-date=2016-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902144746/http://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|url-status=dead}}</ref>: ажәҩан алашара абла еилнарго иреиҵаӡоу алашара 1{{e|-6}} кд/м² иазааигәахоит<ref name="автоссылка10" /><ref>Hughes J. V., Sky Brightness as a Function of Altitude // Applied Optics, 1964,vol. 3, N 10, p. 1135—1138.</ref><ref>{{книга
|автор = Енохович А. С.
|заглавие =Справочник по физике.—2-е изд
|ссылка =
|ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина
|место = М.
|издательство = Просвещение
|год = 1990
|том =
|страниц = 384
|страницы = 213
|isbn =
}}
</ref>.
* 160 км (100 миль) — цәгьам-бзиам иҭышәынтәалоу [[Низкая околоземная орбита|адгьыл иазааигәоу аорбита лаҟәқәа]] рылагамҭа аҳәаа ауп.
* 188 км — раԥхьатәи аԥырҩы дызмам [[Суборбитальный космический полёт|акосмостә ԥырра]] аҳаракыра ([[Баллистическая ракета|аракета]] [[Фау-2]], 1944 ш.)<ref name="pnm-1">{{книга|автор=Walter Dornberger |заглавие=Peenemünde. Moewig Dokumentation (Том 4341) |место=Berlin |издательство=Pabel-Moewig Verlag Kg |год=1984 |страницы=297 |страниц= |isbn=3-8118-4341-9}}</ref><ref name="Dorn_V2">{{книга |автор=[[Дорнбергер, Вальтер|Дорнбергер Вальтер]] |заглавие=Фау-2. Сверхоружие Третьего Рейха. 1930-1945 |оригинал=V-2. The Nazi Rocket Weapon |ссылка=|ответственный=Пер. с англ. И. Е. Полоцка |место=М. |издательство=Центрполиграф |год=2004 |страниц=350 |isbn=5-9524-1444-3}}</ref>.
* 200 км — аамҭакьаҿлатәи аҭышәынтәалара змоу еиҳа илаҟәу орбитоуп (мышқәак рҟынӡа).
* 302 км — раԥхьатәи аԥырра мҩаԥызго акосмостә ԥырра иреиҳаӡоу аҳаракыра ([[апогей|апогеи]]) ([[Ю. А. Гагарин|И. А. Гагарин]] [[Восток-1]] акосмостә ӷбаҿы, {{date|12|4|1961}}).
* 320 км — '''ишьақәырӷәӷәоу атмосфера аура 1927 шықәсазы''' — [[Ионосфера#Слой F|Еплтон иҿыгҳара]] аартра)<ref name="автоссылка8" />.
* 350 км — акраамҭатәи аҭышәынтәалара змоу еиҳа илаҟәу орбитоуп (шықәсқәак рҟынӡа).
* 400 км раҟара — [[Международная космическая станция|Жәларбжьаратәи акосмостә станциа]] аорбита аҳаракыра. [[Ядерное испытание|Аиадертә ԥышәарақәа]] иреиҳау рыҳаракыра ([[Starfish Prime]], 1962 ш.). [[Ядерный взрыв|Аԥжәара]] иаԥнаҵеит аамҭалатәи иԥсабаратәым [[радиационный пояс|арадиациатә маҟа]], уи адгьыл иазааигәоу аорбитақәа рҿы акосмонавтцәа ашьыр алшон, аха убри аамҭазы аԥыррақәа мҩаԥыргомызт.
* 500 км — аҩныҵҟатәи [[протон|апротонтә]] [[радиационный пояс|радиациатә маҟа]] алагамҭеи ауаҩы акраамҭа иԥырразы ишәарҭадоу аорбитақәа рхыркәшареи роуп. Абла иазеиҩымдыраауа ажәҩан алашара макьанагьы аҭыԥ амоуп<ref name="автоссылка7" />.
* 690 км — [[термосфера|атермосфереи]] [[экзосфера|аекзосфереи]] ([[Термопауза|Атермопауза]], [[экзобаза|аекзобаза]]) рҳәаа абжьаратә ҳаракыра ауп. Аекзобаза иҩахыкны аҳауа амолекулақәа рхы иақәиҭны [[длина свободного пробега|реиԥхныҩлара аура]] еизадоу атмосфера аҳаракыра аасҭа еиҳауп, [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] аасҭа иласны аҩада иԥыруазар, 50 % иреиҳаны [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера аанрыжьыр]] алшоит.
* 947 км — адгьыл раԥхьатәи иԥсабаратәым амҩаныза апогеи аҳаракыра ([[Спутник-1|Амҩаныза-1]], 1957 ш.).
* 1000 — 1100 км — [[Полярное сияние|аполиартә каҷҷарақәа]] иреиҳаӡоу рыҳаракыра, адгьыл ақәыԥшылараҟынтә аҵыхәтәантәи иубо атмосфера ацәырҵра; аха абжьааԥны 1 кд/м² рҟынӡа алашара<ref>{{книга
|автор = Исаев С. И., Пудовкин М. И.
|заглавие = Полярные сияния и процессы в магнитосфере Земли
|ссылка =
|ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина
|место = Л.
|издательство = Наука
|год = 1972
|том =
|страниц = 244
|страницы =
|isbn = 5-7325-0164-9
}}
</ref><ref>{{книга
|автор = Забелина И. А.
|заглавие = Расчёт видимости звёзд и далёких огней
|ссылка =
|ответственный =
|место = Л.
|издательство = Машиностроение
|год = 1978
|том =
|страниц = 184
|страницы = 66
|isbn =
}}
</ref> ибзианы иубарҭоу акаҷҷарақәа мҩаԥысуеит аҳаракырақәа 90—400 км рҟны. Аилазаара аилаӷәӷәара 400 — 500 [[миллион]] хәҭаҷ 1 дм³ рҟны<ref>{{книга
|автор =
|заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры
|ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=C3DF7C3F-D2E6-41C0-9A0B-D201E02BAC99
|ответственный =
|место = М.
|издательство = ИПК Издательство стандартов
|год = 1981
|том =
|страниц = 180
|страницы = 168
|isbn =
|archive-date = 2023-04-04
|access-date = 2016-06-09
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230404040835/https://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=C3DF7C3F-D2E6-41C0-9A0B-D201E02BAC99
|url-status = live
}}</ref><ref>{{книга
|автор =
|заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия. 2-е издание
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Советская Энциклопедия
|год = 1970
|том =
|страниц = 592
|страницы = 174
|isbn =
}}
</ref>.
* 1300 км — '''ашәҟәы иҭагалоу атмосфера аҳәаа 1950 шықәсазы'''<ref>Большая Советская Энциклопедия, 3 том. Изд. 2-е. М., «Советская Энциклопедия», 1950. — С. 377</ref>.
* 1320 км — [[Баллистическая ракета|абаллистикатә ракета]] атраекториа иреиҳаӡоу аҳаракыра 10 нызқь км абжьаӡараҿы аԥырраан<ref>Николаев М. Н. Ракета против ракеты. М., Воениздат, 1963. С. 64</ref>.
* 1372 км — Амзахь раԥхьатәи аԥыррақәа ҟалаанӡа ауаҩы илиршаз иреиҳау аҳаракыра; акосмонавтцәа раԥхьаӡакәны ирбеит баша ихаргьежьу [[горизонт|алаԥшҳәаа]] акәымкәа, Адгьыл ахыгьежьаара (аӷба «[[Джемини-11|Џьемини-11]]», {{date|2|9|1966}})<ref>{{Cite web |url=http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |title=Adcock G. Gemini Space Program--Finally, Success |access-date=2017-03-04 |archive-date=2017-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305193819/http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |url-status=live }}</ref>.
* 2000 км — [[Низкая околоземная орбита|адгьыл иазааигәоу аорбита лаҟәқәеи]] [[средняя околоземная орбита|абжьаратә орбитақәеи]] рыбжьара инықәырԥшны иарбоу аҳәаа. Атмосфера амҩанызақәа анырра рнаҭом, урҭ аорбитаҿы акыр зқьышықәсақәа рыҩнуҵҟа аҟазаара рылшоит.
* 3000 км — аҩныҵҟатәи арадиациатә маҟа апротонқәа раара иреиҳаӡоу аиҭаҟалара (0,5 — 1 [[Грей (единица измерения)|Гр]]/сааҭ рҟынӡа — сааҭқәак рыҩнуҵҟа аԥырра иалагӡаны ԥсышьацәгьа узҭо ҩаӡароуп)<ref>{{книга
|автор = Бубнов И. Я., Каманин Л. Н
|заглавие = Обитаемые космические станции
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Воениздат
|год = 1964
|том =
|страниц = 192
|страницы =
|isbn =
}}
</ref>.
* 12756,49 км — апланета [[Адгьыл|Адгьыл]] [[экватор|аекваториалтә]] [[диаметр]] иаҟароу абжьаӡаранӡа ҳнаскьеит.
* 17 000 км — уахыки-ҽнаки рыла 0,4 Гр рҟынӡа адәахьтәи [[электрон|аелектронтә]] [[Радиационный пояс|радиациатә маҟа]] аинтенсивра иреиҳаӡоу аҩаӡара<ref>{{книга
|автор = Уманский С. П.
|заглавие = Человек в космосе
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Воениздат
|год = 1970
|том =
|страниц = 192
|страницы = 23
|isbn =
}}
</ref>.
* 27 743 км — заанаҵы иаарԥшу астероид [[2012 DA14]] (мышкы еиҳаны) аԥырра абжьаӡара.
* 35 786 км — адгьыл иазааигәоу [[средняя околоземная орбита|абжьаратәии]] [[высокая околоземная орбита|иҳаракуи аорбитақәа]] ирыбжьоу аҳәаа.<br>[[Геостационарная орбита|Агеостационартә орбита]] аҳаракыра, ас еиԥш иҟоу аорбитаҿы амҩаныза еснагь [[экватор|аекватор]] аҟны кәаԥк иахакнаҳазаауеит. Ари аҳаракыраҿы ахәҭаҷқәа реилаӷәӷәара ~20 – 30 нызқь аӡри атомқәа дм³ аҟны иҟалоит<ref>{{книга
|автор =
|заглавие =Космонавтика. Маленькая энциклопедия
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Советская Энциклопедия
|год = 1968
|том =
|страниц = 528
|страницы = 451
|isbn =
}}
</ref>.
* 80 000 км раҟара — '''XX ашәышықәса актәи азбжазы атмосфера атеориатә ҳәаа'''. Атмосфера зегьы адгьыл еиҟараны иацгьежьуазҭгьы, аекватор аҿы ари аҳаракыраҟынтә [[центробежная сила|агәҭантәи амч]] адхалара еиҳахон, уи аҳәаа иҭыҵыз аҳауа амолекулақәа хара-бӷьара еимбӷьыжәаа ицон<ref>{{книга
|автор =
|заглавие = [[Техническая энциклопедия]]. 2-е издание
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = ОГИЗ РСФСР
|год = 1939
|том = 1
|страниц = 1184
|страницы = 1012
|isbn =
}}</ref><ref>{{книга
|автор =
|заглавие = [[Enciclopedia Espasa|Enciclopedia universal ilustrada europeo-americana]]
|ссылка =
|ответственный =
|место =
|издательство =
|год = 1907
|том = VI
|страниц = 1079
|страницы = 931
|isbn =
}}</ref>. Аҳәаа ареалтә ҳәаа иазааигәахеит, [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера аԥсаҟьара]] ацәырҵрагьы аҭыԥ амоуп, аха уи зыхҟьо [[Экзосфера|аекзосфера]] амҽхак зегьы аҿы Амра [[Солнечное излучение|аԥхарратәи]] [[Солнечный ветер|акорпускулиартәи]] анырра ауп.
* 90 000 км раҟара — [[Магнитосфера Земли|Адгьыл амҳалдызасфереи]] [[Солнечный ветер|амратә ԥшеи]] реидыслара иарҿиаз [[Головная ударная волна|ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥа хада]] аҟынӡа абжьаӡара ауп.
* 100 000 км — Амра аганахьала Адгьыл [[Экзосфера|аекзосфера]] ([[геокорона|агеогәыргьын]]) хыхьтәи аҳәаа<ref name="aes2">[http://astro.lnu.edu.ua/astro/bukvy/g.pdf Геокорона] // [http://astro.lnu.edu.ua/astro Астрономічний енциклопедичний словник] / За загальною редакцією І. А. Климишина та А. О. Корсунь. — Львів, 2003. — С. 109. — ISBN 966-613-263-X. {{In lang|uk}}</ref>, [[Солнечная активность|амра активра]] аныҳараку уи Адгьыл адиаметрқәа 5 рҟынӡа еилаӷәӷәахоит (~60 нызқь км). Аха ашәшьыратә ган ала амра аԥша зысуа аекзосфера «аҵыхәа» аҵыхәтәантәи ашьҭақәа убар алшоит адгьыл адиаметрқәа 50—100 (600—1200 нызқь км) рҟынӡа<ref>{{книга
|автор = Koskinen, Hannu
|заглавие = Physics of Space Storms: From the Surface of the Sun to the Earth
|ссылка = https://books.google.ru/books?id=cO0nwfhXVjUC&pg=PA32&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
|ответственный =
|место = Berlin
|издательство = Springer-Verlag Berlin Heidelberg
|год = 2011
|том =
|страниц =
|страницы = 42
|isbn = ISBN 3-642-00310-9
}}
</ref>. [[Лунный месяц|Есымза]] ԥшьымш рыҩныҵҟа уи аҵыхәа Амза иахысуеит<ref>{{cite book|last1=Mendillo|first1=Michael|chapter=The atmosphere of the moon|title=Earth-Moon Relationships|page=275|location=Padova, Italy at the Accademia Galileiana Di Scienze Lettere Ed Arti|date=November 8–10, 2000|editor1-first=Cesare|editor1-last=Barbieri|editor2-first=Francesca|editor2-last=Rampazzi|publisher=Springer|isbn=0-7923-7089-9|url=https://books.google.com/books?id=vpVg1hGlVDUC&pg=PA275}}</ref><ref>Межпланетная среда и физика магнитосферы : [Сборник статей / Редколлегия: Г. А. Скуридин (отв. ред.) и др.] ; АН СССР. Ин-т косм. исследований. — Москва : Наука, 1972. — 211 с., С. 112</ref>.
[[Афаил:Moon-Earth.jpg|center|820px]]{{clear}}
=== [[Межпланетное пространство|Апланетабжьаратә ҵакыра]] ===
[[Афаил:Earth rising above the lunar horizon.jpg|right|150px]]
[[Афаил:Hertzsprung in Light and Shadow (art002e021296).jpg|right|150px]]
[[Афаил:Earth and Moon seen from 183 million kilometers by MESSENGER (cropped).png|right|150px]]
[[Афаил:Simulated view from Voyager 1 looking toward the Sun (EOSS).jpg|right|150px]]
[[Афаил:Sedna mystery deepens as Hubble offers best look at farthest planetoid (artist's impression) (opo0414e).jpg|right|150px]]
[[Афаил:Heliopause diagram.png|right|150px]]
* 260 000 км — ахьанҭара асфера арадиус, Адгьыл адхалара Амра адхалара иахьаԥнаго.
* 363 104 — 405 696 км — Амза аорбита Адгьыл иахыкны аҳаракыра (30 Адгьыл адиаметрқәа). Адгьылтә орбита акәша-мыкәша апланетабжьаратә ҭыԥҭаӡара аилазаара аилаӷәӷәара ([[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аилаӷәӷәара) 5 — 10 нызқь хәҭаҷқәа 1 дм³ аҟны 200 000 хәҭаҷ рҟынӡа 1 дм³ аҟны [[Солнечная вспышка|амра ашәалҟьамрақәа]] раан<ref>{{книга
|автор =
|заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Советская энциклопедия
|год = 1970
|том =
|страниц = 592
|страницы = 292
|isbn =
}}
</ref>
* 406 778 км — ауаҩы дахьыҟаз аҳаракыра абсолиуттә рекорд: [[Артемида-2]] {{date|6|4|2026}} Уи иаԥхьанеиуаз арекорд «[[Аполлон-13]]» {{date|14|4|1970}} 400 171 км<ref>{{Cite web |last=Wall |first=Mike |date=2026-04-06 |title=Artemis 2 breaks humanity's all-time distance record during historic loop around the moon |url=https://www.space.com/space-exploration/artemis/artemis-2-breaks-humanitys-all-time-distance-record-during-historic-loop-around-the-moon |access-date=2026-04-06 |website=Space.com |language=en-US}}</ref> ма {{Ахыԥхьаӡара|401056|акилометр}}<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40000 Astronaut] // Encyclopædia Britannica Online. {{In lang|en}}</ref>
* 928 000 км — [[Сфера действия тяготения|Адгьыл агравитациатә нырра асфера]] арадиус, уаҟа акосмостә цәеижьқәа рныҟәара инықәырԥшшәа адгьыл афокус аҿы иҟоу [[Законы Кеплера|кеплертәи аорбита]] ала аныҟәара иашьашәалоит. Анаҩс Амра адхалара асфера иалҵыз ацәеижьқәа аднахалалоит.
* 1 497 000 км — Адгьыл [[Сфера Хилла|Хилл исфера]] арадиуси уи аорбитатә мҩанызақәа иреиҳау рыҳаракыреи роуп. [[Точки Лагранжа|Алибрациа акәаԥқәа]] руакы аҟынӡа абжьаӡара L2, зыҟны уахь иақәшәо ацәеижьқәа агравитациатә еибакапанраҿы иҟоу насгьы Адгьылгьы Амрагьы ирымҩанызақәоу, еиԥшу [[Сидерический период|аикәшаратә аамҭа]] шықәсык рыманы<ref>{{книга
|автор = Левантовский В.И.
|заглавие = Механика космического полёта в элементарном изложении, 3-е изд.
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 1980
|том =
|страниц = 512
|страницы = 360
|isbn =
}}
</ref>. [[Гало-орбита|Ари акәаԥ ахь инагоу]] акосмостә станциа атраекториа арҽеираҿы абылтәы иреиҵаӡоу ахарџь аманы еснагь Адгьыл иашьҭанеиуазаарын, уи ашәшьыраҿы иагьыҟалон.
* 21 000 000 км — иԥыруа аобиектқәа рахь Адгьыл [[Гравитационное взаимодействие|агравитациатә нырра]] ыӡуеит ҳәа иуԥхьаӡар алшоит<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />.
* 40 000 000 км — Адгьыл инаркны ааигәатәи апланета ду [[Венера]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара.
* 56 000 000 — 58 000 000 км — [[Противостояние планеты|Аиҿагылара дуқәа]] раан [[Марс]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара.
* 149597870,7 км — Адгьыл инаркны [[Амра|Амра]] аҟынӡа ибжьаратәу абжьаӡара. Ари абжьаӡара Амратә системаҿы абжьаӡарақәа шәага-загас ирымоуп, [[астрономическая единица|астрономиатә цыра]] ([[а. е.|а.ц.]]) ҳәа иагьашьҭоуп. [[Свет|Алашара]] ари абжьаӡара иахысуеит 500 секунд (8 минуҭки 20 секунди) раҟара рыла.
* 590 000 000 км — Адгьыл инаркны ааигәатәи [[Газовая планета|арчытә планета ду]] [[Иупитер|Иупитер]] аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара. Анаҩстәи ахыԥхьаӡарақәа Амра аҟынтәи абжьаӡара аадырԥшуеит.
* 4 500 000 000 км (4,5 [[миллиард]] км, 30 [[а. е.|а.ц.]]) — амра иазааигәоу [[Межпланетное пространство|апланетабжьаратә ҵакыра]] аҳәаа арадиус — зегь реиҳа ихароу апланета ду [[Нептун]] аорбита арадиус. Коипер имаҟа алагамҭа.
* 8 230 000 000 км (55 а.ц.) — [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] харатәи аҳәаа — апланета ҵан [[Плутон]] злахәу аҵаа планетақәа рмаҟа. Зорбитақәа еиҵыхны еицырдыруа [[Транснептуновый объект|транснептунтә обиектқәаки]] [[Короткопериодическая комета|апериод кьаҿтә кометақәеи]] рыла ишьақәгылоу [[Рассеянный диск|Иԥсаҟьоу адиск]] алагамҭа.
* 11 384 000 000 км — Апланета ҟаԥшь маҷ [[(90377) Седна|Седна]] [[перигелий|аперигели]] 2076 шықәсазы, Иԥсаҟьоу адиски Оорт Аԥсҭҳәеи рыбжьара еиҭаҵратә хҭысуп (шәахә ҵаҟа). Уи ашьҭахь апланета фнызқь шықәса рыҩнуҵҟатәи еиҵыху аорбита ала Амра 140—150 млрд км иацәыхароу [[Афелий|афелиҟа]] аԥырра иалагоит.
* 11 — 14 млрд км — [[Гелиосфера|агелиосфера]] аҳәаа, уаҟа [[солнечный ветер|амратә ԥша]] абжьаԥысратә ццакыра аманы [[межзвёздное вещество|аеҵәабжьаратә маҭәашьар]] иақәшәоит, ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥагьы аԥнаҵоит, '''[[Межзвёздное пространство|аеҵәабжьаратә ҵакыра]] алагамҭа.'''
* 23 337 267 829 км (156 а.ц.) — Амра инаркны зегь реиҳа ихароу аеҵәабжьаратә автоматикатә [[Космический аппарат|космостә аппарат]] [[Вояджер-1|Воиаџьер-1]] аҟынӡа абжьаӡара, мшаԥымза 24, 2022 шықәсазы.
* 35 000 000 000 км (35 [[млрд]] км, 230 а.ц.) — Амратә система аеҵәабжьаратә маҭәашьар ала ахатәы ныҟәарала ишьақәнаргылаз [[Головная ударная волна#Головная ударная волна вокруг Солнечной системы|ақәыӷәӷәаратә цәқәырԥа хада]] ҳәа агәаанагара ззыҟоу аҟынӡа абжьаӡара.
* 65 000 000 000 км — аппарат [[Вояджер-1|Воиаџьер-1]] аҟынӡа абжьаӡара 2100 шықәсазы.
[[Афаил:Иерархия масштабов во Вселенной ab.png|center|820px]]{{clear}}
=== Аеҵәабжьаратә ҵакыра ===
{{Main|Аеҵәабжьаратәи аҭыԥ}}
[[Афаил:Kuiper belt - Oort cloud-ab.svg|right|150px]]
[[Афаил:StarsNearSun ab.svg|right|150px]]
[[Афаил:Flying among the closest stars to the Solar System.ogg|right|150px]]
<!--[[Афаил:Nearest stars red-green.png|right|150px]]-->
[[Афаил:Local bubble ab.png|right|150px]]
[[Афаил:Orion Arm ab.png|right|150px]]
[[Афаил:Milky Way full annotated ab.jpg|right|150px]]
{{See also|Акосмос ҵаула аобиект}}
* 300 000 000 000 км (300 млрд км) раҟара — [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] аҩнуҵҟа иҟоу [[Облако Хиллса|Хиллс иԥсҭҳәа]] ааигәатәи аҳәаа — аҵаа ԥҽыхақәа реизарҭа ду, аха даара иҵаӷоу акәымпыл еиԥшу, ашьшьыҳәа зорбитақәа ирныланы инеиуа. Иналаршә-ҩаларшәны уи аԥҭа иалҵны [[Амра|Амра]] ианазааигәахо, урҭ [[Долгопериодическая комета|апериод ду змоу кометақәаны]] иҟалоит.
* 4 500 000 000 000 км (4,5 [[триллион|трлн]] км) — Оорт иԥсҭҳәа аҟынтәи амра иазааигәоу аҭыԥ ахь акометақәа рҵыхәтәа цәырызго агипотезатә планета [[Тюхе (гипотетическая планета)|Тиухе]] аорбита аҟынӡа абжьаӡара.
* 9460730472580,8 км (инықәырԥшшәа 9,5 трлн км) — [[световой год|алашаратә шықәса]] — [[Скорость света|299 792 км/с аццакра]] змоу алашара шықәсак иалагӡаны изхысуа абжьаӡара. Аеҵәабжьаратәи агалактикабжьаратәи абжьаӡарақәа ршәара иазырхоуп.
* 15 000 000 000 000 км рҟынӡа — акометақәа Амрахь раара зхароу аеҵәа [[Немезида (звезда)|Немезид]] Амра агипотезатә мҩаныза аԥшаара алшоит.
* 20 000 000 000 000 км рҟынӡа (20 трлн км, [[Световой год|ҩ-лашара шықәсак]]) — Амратә система агравитациатә ҳәаақәа ([[Сфера Хилла|Хилл Исфера]]) — [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] адәахьтәи аҳәаа, Амра амҩанызақәа (апланетақәа, акометақәа, агипотезатә лашаратә еҵәақәа) рыҟазаара иреиҳаӡоу ахарара.
* 30 856 776 000 000 км — 1 [[парсек]] — аеҵәабжьаратә бжьаӡарақәа ршәара еиҳа ипрофессионалтәу астрономиатә цыра ауп, алашаратә шықәсақәа 3,2616 иаҟароуп.
* 40 000 000 000 000 км (40 трлн км, 4,243 лашара шықәса) раҟара — иаҳзааигәоу еицырдыруа аеҵәа [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] аҟынӡа абжьаӡара.
* 56 000 000 000 000 км (56 трлн км, 5,96 лашара шықәса — иԥыруа [[Звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]] аҟынӡа абжьаӡара. Уи ахь анашьҭра азԥхьагәаҭан 1970-тәи ашықәсқәа инадыркны реалла апроект ҟазҵо аԥырҩы дызҭам [[Дедал (проект)|аппарат «Дедал»]], уаҩытәыҩсатә ԥсҭазаарак аҩныҵҟа аԥырра, аинформациагьы аацҳара зылшо (50 шықәса инарзынаԥшуа).
* 100 000 000 000 000 км (100 трлн км, 10,57 лашара шықәса) — ари арадиус аҩныҵҟа иҟоуп [[Список ближайших звёзд|ааигәатәи аеҵәақәа]] 18, Амрагьы налаҵаны.
* 300 000 000 000 000 км (300 трлн км, 30 лашара шықәса) ирзынаԥшуа — '''[[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа]]''' ашәагаа, уажәы Амратә система (ари аԥҭа аилазаара аилаӷәӷәара 300 атом 1 дм³ азы) изгәылсны инеиуа.
* 3 000 000 000 000 000 км (3 [[квадриллион|аквадрлн]] км, 300 лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Местный пузырь|Аҭыԥантәи арчытә ԥышҭарч]]''' ашәагаа, уи иалоуп Амратә система змоу Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа (аилазаара аилаӷәӷәара 50 атом 1 дм³ азы).
* 33 000 000 000 000 000 км (33 аквадрлн км, 3500 лашара шықәса) — [[Галактический рукав|агалактикатә]] '''[[Рукав Ориона|Орион имаӷра]]''' ашәпара, зыҩнуҵҟатәи аҵкар азааигәара Аҭыԥантәи аԥышҭарч ыҟоу.
* 300 000 000 000 000 000 км (300 аквадрлн км) — Амра инаркны ҳгалактика [[Галактическое гало|агало]] ааигәатәи адәахьтәи аҵкар '''[[Асар Рымҩа|Асар Рымҩа]]''' аҟынӡа абжьаӡара (англ. '''Milky Way'''). XIX ашәышықәса нҵәаанӡа Агалактика Адунеи зегьы аҳәаа акәны иԥхьаӡан.
* 1 000 000 000 000 000 000 км (1 [[Квинтиллион|квинтлн]] км, 100 нызқь лашара шықәса) инарзынаԥшуа — ҳгалактика Асар Рымҩа адиаметр, уаҟа 200—400 миллиард аеҵәа ыҟоуп, иааизакны акапан [[Акылҳара еиқәаҵәа|акылҳара еиқәаҵәақәеи]], [[Тёмная материя|аматериа лашьцеи]], егьырҭ иумбо аобиектқәеи шацу — 3 триллион Мрак инарзынаԥшуа. Уи анҭыҵ инаӡоит еиқәаҵәоу, иҭацәу, иеҵәадоу [[межгалактическое пространство|агалактикабжьаратә ҵакыра]], ателескоп ада аарла еилургартә иҟоу ааигәатәи галактикақәак ршәыта хәыҷқәа рыманы. Агалактикабжьаратә ҵакыра амҽхак аеҵәабжьаратә ҵакыра амҽхак акырынтә еиҳауп, уи аилазаара аилаӷәӷәара — 1 аӡри атом 1 дм³ азы аасҭа еиҵоуп.
[[Афаил:Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|center|820px]]{{clear}}
=== [[Межгалактическое пространство|Агалактикабжьаратә ҵакыра]] ===
[[Афаил:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg||right|150px]]
[[Афаил:5 Local Galactic Group (blank).png|right|150px]]
[[Афаил:Local supercluster.jpg|right|150px]]
[[Афаил:Nearsc ab.png|right|150px]]
[[Афаил:Structure of the Universe.jpg|right|150px|Ари асахьа «акосмостә бызкаҭаҳа»ҳәа изышьҭоу Адунеи абызкаҭаҳа амасштаб иахәҭакуп. Арҭ арахәыц дуқәа еиҳарак агалактикақәа рыбжьара иҟоу аҭыԥҭаӡараҿы иҟоу аматериа лашьца ала ишьақәгылоуп. Ахыҵхырҭа: НАСА, ЕКА, Е. Холлман (Колорадотәи Ауниверситет, Боулдер)]]
[[Афаил:Observable universe logarithmic illustration.png|right|150px]]
* 5 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 5 [[квинтиллион]] км) инарзынаԥшуа — ҳгалактикеи уи амҩанызақәа [[Карликовая галактика|аҵан галактикақәеи]], зынӡа 15 галактика, злахәу '''[[Подгруппа Млечного Пути|Асар Рымҩа агәыԥхәҭа]]''' ашәагаа. Урҭ рахьтә зегь реиҳа еицырдыруа [[Большое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Дуи]] [[Малое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа Маҷи]] роуп, 4 миллиард шықәса рышьҭахь урҭ ҳгалактика илбаанадар ҟалап.
* 30 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 30 [[квинтиллион]] км, инықәырԥшшәа 1 млн парсек) инарзынаԥшуа — '''[[Местная группа|Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ]]''' ашәагаа, уахь иаҵанакуеит агәылацәа дуқәа хԥа: Асар Рымҩа, [[Галактика Андромеды|Андромеда Агалактика]], [[Галактика Треугольника|Ахкәакь Агалактика]], иара убас хыԥхьаӡара рацәала аҵан галактикақәа (50 галактика инареиҳаны). Андромеда агалактикеи ҳгалактикеи 120 км/с рҟынӡа аццакрала еизааигәахоит, 4—5 миллиард шықәса раҟара рышьҭахь [[Столкновение Млечного Пути и Галактики Андромеды|еиҿасыр ҟалап]].
* 220 000 000 000 000 000 000 км (220 [[квинтиллион]] км, инықәырԥшшәа 23 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ злахәу '''[[Местный лист|Аҭыԥантәи абӷьыц]]''' ашәагаа.
* 2 000 000 000 000 000 000 000 км (2 [[секстиллион|асекстиллион]] км, 200 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Местное сверхскопление галактик|Агалактикақәа аҭыԥантәи реилалара ду]] (Аҭыԥҳа Лскоплениа Ду)''' (30 нызқь галактика рҟынӡа, акапан [[квадриллион]] Мрак рҟынӡа инаӡоит) ашәагаа.
* 4 900 000 000 000 000 000 000 км (4,9 асекстиллион км, 520 млн лашара шықәса) инарзынаԥшуа — Еиҳагьы идуу аилалара '''[[Ланиакея|Ланиакеиа]] («Идуӡӡоу ажәҩан»)''' ашәагаа, уахь иаҵанакуеит Аҭыԥҳа леилалара дуи иааҳакәыршаны иҟоу агалактикақәа, ҳара ҳтәгьы налаҵаны, 500 км/с рҟынӡа агьежьра аццакрала иныҟәо [[Великий аттрактор|аттрактор Дуи]] 100 нызқьла агалактикақәа, уи акапан 100 [[квадриллион]] Мра рҟынӡа ыҟоуп.
* 10 000 000 000 000 000 000 000 км (10 [[секстиллион]] км, 1 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Комплекс сверхскоплений Рыб-Кита|Аԥсыӡ-Кит аилалара дуқәа ркомплекс]]''' аура, макьана агалактикатә рахәыцқәеи ҳахьынхо Аԥсыӡ-Кит агипереилалареи ҳәа изышьҭоу (60 галактика реизакрақәа, Ланиакеиа икапанқәа 10, мамзаргьы [[квинтиллион|квинтиллионк]] рҟынӡа Амрақәа).
* 100 000 000 000 000 000 000 000 км рҟынӡа — иахьа еицырдыруа [[войд|авоид]] дуқәа ируаку [[Реликтовое холодное пятно|Асупервоид Еридан]] аҟынӡа 1 млрд лашара шықәса раҟара абжьаӡара. Ари иҭацәу аҭыԥҭаӡара дуӡӡа агәҭантәи ахырхарҭақәа рҿы аеҵәақәеи агалактикақәеи ыҟаӡам, шамахамзар зынӡаск иаабац аматериа ыҟаӡам, уи аилазаара аилаӷәӷәара Адунеи абжьаратәи аилаӷәӷәара аҟынтәи 10%, мамзаргьы 1 аӡри атом 1—2 м³ рҟны. Акосмонавт ателескоп ду ада авоид агәҭаны акгьы изеилыргомызт, алашьцара ада.<br>Арыӷьарахьала асахьаҿы Адунеи акубтә ҭаԥҟараҿы иубарҭоуп хыԥхьаӡара рацәала агалактикатә рахәыцқәа рыбжьара ашәах аҟны иҟоу акакаҷқәа реиԥш шәкыла идуу, иара убас имаҷу авоидқәа жәпакы. Авоидқәа рымҽхак арахәыцқәа рымҽхак аасҭа акырӡа еиҳауп.
* 100 000 000 000 000 000 000 000 км (100 [[секстиллион]] км, 10 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — '''[[Великая стена Геркулес — Северная Корона|Геркулес иҭыӡ дуӡӡа]] — Аҩадатәи агәыргьын''' аура, иахьа [[Метагалактика|иубарҭоу Адунеи]] аҿы зегь реиҳа еицырдыруа асуперструктура ду. 10 млрд лашара шықәса раҟара иаҳцәыхароуп. Ҿыц ииз Ҳамра иахылҵуа алашара уажәы аҭӡамц Ду ахь мҩабжара иҟоуп, Амра анҭахалак ауп уанӡа ианнаӡо.
* инықәырԥшшәа 250 000 000 000 000 000 000 000 км (инықәырԥшшәа 250 [[секстиллион]] км, 26 млрд лашара шықәса инареиҳаны) — '''[[Метагалактика|иубо Адунеи]]''' аҿы амаҭәашьар (агалактикақәеи аеҵәақәеи) [[Список наиболее удалённых астрономических объектов|абара аҳәаақәа]] ршәагаа (2 триллион галактикак рҟынӡа).
* 870 000 000 000 000 000 000 000 км (870 [[секстиллион]] км, 92 млрд лашара шықәса) инарзынаԥшуа — [[Метагалактика|иубо Адунеи]] аҿы '''[[Реликтовое излучение|ашәахәаркрақәа]] рбара аҳәаақәа''' рышәагаа.
== Акосмос ааигәеи акосмос хареи рахь ацәырҵразы ихымԥадатәиу аццакрақәа ==
Аорбитахь ацәырҵразы ацәеижь иалкаау аццакра аҟынӡа инаӡароуп. Адгьыл азы акосмостә ццакырақәа:
* [[Первая космическая скорость|Актәи акосмостә ццакыра]] — 7,9 км/с — Адгьыл акәша-мыкәша аорбитахь ацәырҵразы аццакра;
* [[Вторая космическая скорость|Аҩбатәи акосмостә ццакыра]] — 11,1 км/с — адгьыл адхалара асфера алҵреи апланетабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра;
* [[Третья космическая скорость|Ахԥатәи акосмостә ццакыра]] — 16,67 км/с — Амра адхалара аусхк алҵреи аеҵәабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра;
* [[Четвёртая космическая скорость|Аԥшьбатәи акосмостә ццакыра]] — 550 км/с инарзынаԥшуа — агалактика Асар Рымҩа адхалара аусхк алҵреи агалактикабжьаратә ҵакырахь ацәырҵреи рзы аццакра. Еиҿҳарԥшуазар, агалактика агәҭа иаҿырԥшны Амра аныҟәара аццакра 220 км/с рҟынӡа инаӡоит.
Аццакрақәа руак иарбоу аасҭа еиҵахар, ацәеижь уи азы аорбитахь изцәырҵуам (ашьақәырӷәӷәара иашоуп иарбоу аццакра ала Адгьыл ақәыԥшылараҟынтә адәықәлареи адхаларада анаҩстәи аныҟәареи рзы мацара).
Ас еиԥш аццакрақәа рынагӡаразы иарбанызаалак ахимиатә былтәы ахархәараан абылтәы ҵаӷа ала аус зуа [[многоступенчатая ракета|ашьаҿарацәатә ракета]] шаҭахыз раԥхьа еилызкааз [[Константин Эдуардович Циолковский|Константин Едуард-иԥа Циолковски]] иакәын.
Акосмостә аппарат [[ионный двигатель|аионтә рныҟәага]] мацара ахархәарала адәықәҵара аццакра адгьылтә орбитахь ацәыргаразы иазхом, аха апланетабжьаратә космостә ҵакыраҿы аныҟәареи аманиоврҟаҵареи рзы уи уаҳа наҭахымкәа ианаалоит, ахархәарагьы амоуп.
== Акосмостә ҵакыра азинтә режим ==
{{main|Жәларбжьаратәи акосмостә зин}}
Акосмостә ҵакыреи ажәҩан ацәеижьқәеи рзинтә режим ҳәаақәнаҵоит [[Генеральная Ассамблея ООН|Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа Хада]] арезолиуциақәа рсериеи (урҭ рахьынтә аҵак ҷыда амоуп арезолиуциа 1962 (XVIII)) [[Договор о космосе|1967 шықәсазтәи акосмос азы Аиқәшаҳаҭреи]]. Ари арежим аелемент хадақәа иреиуоуп акосмоси жәҩантә цәеижьқәеи азеиԥш хархәаратә ҵакыраны иахьыԥхьаӡоу ([[res communis]]), акосмоси жәҩантә цәеижьқәеи жәларбжьаратәи азин инақәыршәаны адискриминациа ада аҳәынҭқаррақәа зегьы рзы рыҭҵаареи рхархәареи рзы иахьаарту, ажәҩантә цәеижьқәа рраионқәа зегьы рахь рхы иақәиҭны анеираан. Акосмос азы Аиқәшаҳаҭра Алахәылацәа рхы иадырҵеит аиадертә бџьар, мамзаргьы амассатә нырҵәагатә бџьар хкқәа змоу иарбанызаалак аобиектқәа Адгьыл акәша-мыкәша аорбитахь рнамгара, ажәҩантә цәеижьқәа рҿы ас еиԥш иҟоу абџьар ақәмыргылара, акосмостә ҵакыраҿы ас еиԥш иҟоу абџьар иарбанызаалак даҽа знеишьак алагьы аҭыԥ амҭара. Аха ари аҭагылазаашьа адоктриналтә еилыркаара иарбоу ақәиҭымтәра асуборбитатә аҵанакӡом, даҽакала иуҳәозар, Адгьыл акәша-мыкәша инагӡаны гьежьрак иадамхаргьы иҟазымҵо, аиадертә бџьар змоу аобиектқәа, даҽакала иуҳәозар [[межконтинентальные баллистические ракеты|аконтинентбжьаратә баллистикатә ракетақәа]] акосмос рхыԥраара (СССР-и ЕАА-и 1979 шықәсазы рнапы зҵарҩыз Аиқәшаҳаҭра [[Переговоры об ограничении стратегических вооружений#ОСВ-II|ОСВ-2]] уи алахәылацәа рзы [[Система частично-орбитального бомбометания|хәҭакахьала аорбитатә ракетақәа]] рзин ааннакылеит), иара убас акосмос аҿы иаабац абџьар змоу аобиектқәа аӷбаҿы рыргылара<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |title=Правовой режим космического пространства |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160459/https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |url-status=live }}</ref>.
Аха анкьа ифантастикатәызшәа иубоз акосмостә ресурсқәа рыҵхра аидеиақәа рыпрактикатә ларҵәарахьы аиасра апроблема ҿыцқәа цәырнагоит. 2020 шықәсазы 30 инареиҳаны еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи аекспертцәа иазгәарҭеит акосмостә мазара аҵхра аганахьала еилыкка иҟоу жәларбжьаратәи аԥҟарақәа рыҟамзаара изыхәҭоу аилахәырақәа рзы ауадаҩрақәа шцәырнаго. Убри азы аҳәынҭқаррақәа амилаҭтә актқәа рыдыркылоит урҭ рыдгыларазы, русура аҭышәныртәаларазы. Убас 2015 шықәсазы [[США|ЕАА]] рҟны ирыдыркылеит акоммерциатә космостә дәықәҵарақәа реицлабратә лшаразы Азакәан, мамзаргьы ахатәы космостә еиндаҭларалшара агәацԥыҳәаразы азакәан (Commercial Space Launch Competitiveness Act of 2015) ЕАА атәылауаа азин рнаҭоит апланетақәеи астероидқәеи аус рыдулара рхы иақәиҭны аҽазыҟаҵара, абасала ироуз аресурсқәа, аӡи аминералқәеи (аха зыԥсы ҭоу аобиектқәа ракәымкәа) рымазаара, рхархәара. Аиԥш—зеиԥшу азакәанқәа рыдыркылеит 2017 - 2021 шықәсқәа рзы [[ОАЭ|Еиду Арабтә Емиратқәа]], [[Лиуксембург|Лиуксембург]], [[Иапониа|Иапониа]]<ref>{{Cite web |url=https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |title=Попова С.М. — Регулирование добычи космических ресурсов: создание международного правового обычая // Право и политика. – 2022. – № 12. – С. 1 - 28 |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160325/https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |url-status=live }}</ref>.
== Ахҳәаақәа ==
{{Reflist|group=Акомм.}}
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* Черняков И. H., Дмитриев M. Т., Непомнящий С. И. Атмосфера Земли // Большая медицинская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 2. — С. 336—342.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://heritage.stsci.edu/gallery/galindex.html Галерея фотографий, полученных при помощи телескопа Хаббл]{{In lang|en}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=TXxbrCVL2Q0 Сравнение планет, звёзд и галактик]{{In lang|ru}}
* [https://web.archive.org/web/20110126061648/http://www.usap.org.ua/observatory/wwt Виртуальная обсерватория USAP]{{In lang|en}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:космостә ҵакыра}}
[[Акатегориа:Акосмостә ҵакыра| ]]
[[Акатегориа:Авакуум]]
[[Акатегориа:Адемилитаризациа зызуу азонақәа]]
[[Акатегориа:Алагылазаарақәа]]
d0pc78inbeniz2dvmktscxt291fgoc2
Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи
14
57050
174983
2026-10-12T15:05:28Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Judaism in the Soviet Union}} {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟаз ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи}} [[Акатегориа:Асовет Еидгыла ажәларқәа|ауриацәеи]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз адин|ауриацәеи]] Акатегориа:Ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи аҭоурыхтә тәылақәа р...»
174983
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Judaism in the Soviet Union}}
{{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟаз ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи}}
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла ажәларқәа|ауриацәеи]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз адин|ауриацәеи]]
[[Акатегориа:Ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи]]
[[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи]]
[[Акатегориа:Урыстәылеи Асовет Еидгылеи инхоз ауриацәа рҭоурых| совет Еидгыла]]
0x131qt1cc5wnr5naztttej3x0e4e9i
Акатегориа:Асовет Еидгыла ажәларқәа
14
57051
174984
2026-10-12T15:07:28Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла ажәларқәа}} [[Акатегориа:Ажәларқәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла ауаажәларра|жәларқәа]]»
174984
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:совет Еидгыла ажәларқәа}}
[[Акатегориа:Ажәларқәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла ауаажәларра|жәларқәа]]
8z5f0ui5au6nf2ontioxs27866uo9ds
Акатегориа:Ажәларқәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла
14
57052
174985
2026-10-12T15:16:50Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:жәларқәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ажәларқәа атәылақәа рыла| ҭоурыхтә]] [[Акатегориа:Акатегориақәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аҭоурыхтә жәларқәа|-жәларқәа]]»
174985
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:жәларқәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Ажәларқәа атәылақәа рыла| ҭоурыхтә]]
[[Акатегориа:Акатегориақәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә жәларқәа|-жәларқәа]]
pk45b3gjd89r3wlacc5ntn60yybsdls
Акатегориа:Ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи аҭоурыхтә тәылақәа рыла
14
57053
174986
2026-10-12T15:19:57Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи атәылақәа рыла|*ҭоурыхтә]] [[Акатегориа:Ажәларқәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Адин аҭоурыхтә тәылақәа рыла|*]] [[Акатегориа:Ауриацәа рҭоурых атәылақәа рыла|*]]»
174986
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи атәылақәа рыла|*ҭоурыхтә]]
[[Акатегориа:Ажәларқәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Адин аҭоурыхтә тәылақәа рыла|*]]
[[Акатегориа:Ауриацәа рҭоурых атәылақәа рыла|*]]
idaj62crcx5qd8q18v7l887dgc2ubr6
Акатегориа:Урыстәылеи Асовет Еидгылеи инхоз ауриацәа рҭоурых
14
57054
174987
2026-10-12T15:47:32Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Cat main|Урыстәылатеи ауриацәа рҭоурых}} [[Акатегориа:Ауриацәа рҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи ажәларқәа рҭоурых|ауриацәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла адинхаҵара аҭоурых|ауриацәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых атематикала|ауриацәа]]...»
174987
wikitext
text/x-wiki
{{Cat main|Урыстәылатеи ауриацәа рҭоурых}}
[[Акатегориа:Ауриацәа рҭоурых атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи ажәларқәа рҭоурых|ауриацәа]]
[[Акатегориа:Урыстәыла адинхаҵара аҭоурых|ауриацәа]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых атематикала|ауриацәа]]
[[Акатегориа:Азиа иҟаз ауриацәа рҭоурых]]
[[Акатегориа:Европа иҟаз ауриацәа рҭоурых]]
an0sdq7v34nuszvop6vqjc184q6knla
174990
174987
2026-10-12T15:58:55Z
Fraxinus.cs
8381
± 2 категориақәа [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
174990
wikitext
text/x-wiki
{{Cat main|Урыстәылатеи ауриацәа рҭоурых}}
[[Акатегориа:Ауриацәа рҭоурых атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи ажәларқәа рҭоурых|ауриацәа]]
[[Акатегориа:Урыстәыла адинхаҵара аҭоурых|ауриацәа]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых атематикала|ауриацәа]]
[[Акатегориа:Азиа инхоз ауриацәа рҭоурых]]
[[Акатегориа:Европа инхоз ауриацәа рҭоурых]]
gwve3obbekd8fwglus9oa2m8w38p65f
Акатегориа:Урыстәылатәи ажәларқәа рҭоурых
14
57055
174988
2026-10-12T15:50:02Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Category see also|Урыстәылатәи аҭоурыхтә жәларқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи ажәларқәа|*ҭоурых]] [[Акатегориа:Урыстәыла асоциалтә ҭоурых|жәларқәа]] [[Акатегориа:Ажәларқәа рҭоурых|+]]»
174988
wikitext
text/x-wiki
{{Category see also|Урыстәылатәи аҭоурыхтә жәларқәа}}
[[Акатегориа:Урыстәылатәи ажәларқәа|*ҭоурых]]
[[Акатегориа:Урыстәыла асоциалтә ҭоурых|жәларқәа]]
[[Акатегориа:Ажәларқәа рҭоурых|+]]
jd367ot5fk3c1admv23v51ql6stqdxt
Акатегориа:Урыстәыла адинхаҵара аҭоурых
14
57056
174989
2026-10-12T15:56:19Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|History of religion in Russia}} [[Акатегориа:Адинхаҵара аҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых атематикала|динхаҵара]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу адин|ҭоурых]]»
174989
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|History of religion in Russia}}
[[Акатегориа:Адинхаҵара аҭоурых атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых атематикала|динхаҵара]]
[[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу адин|ҭоурых]]
sptxhazm6e3lb8wzlnt984ac0z88mwd
Акатегориа:Азиа инхоз ауриацәа рҭоурых
14
57057
174991
2026-10-12T15:59:47Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|History of the Jews in Asia}} [[Акатегориа:Ауриацәа рҭоурых аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи|ҭоурых]] [[Акатегориа:Азиа аҭоурых атематикала|ауриацәа]]»
174991
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|History of the Jews in Asia}}
[[Акатегориа:Ауриацәа рҭоурых аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Азиа иҟоу ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи|ҭоурых]]
[[Акатегориа:Азиа аҭоурых атематикала|ауриацәа]]
gyz99k44227al08vd1desbz8wzn2vyr
Акатегориа:Европа инхоз ауриацәа рҭоурых
14
57058
174992
2026-10-12T16:07:59Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|History of the Jews in Europe}} [[Акатегориа:Ауриацәа рҭоурых аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа иҟоу ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи|ҭоурых]] [[Акатегориа:Европа аҭоурых атематикала|ауриацәа]]»
174992
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|History of the Jews in Europe}}
[[Акатегориа:Ауриацәа рҭоурых аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Европа иҟоу ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи|ҭоурых]]
[[Акатегориа:Европа аҭоурых атематикала|ауриацәа]]
5tpghej05n9fcur8sme70y2j6n008je
Акатегориа:Ауриацәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла
14
57059
174993
2026-10-12T16:11:36Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи аҭоурыхтә тәылақәа рыла|*]] [[Акатегориа:Ауриацәа атәылақәа рыла|*]] [[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә тәылақәа рыла|-]]»
174993
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи аҭоурыхтә тәылақәа рыла|*]]
[[Акатегориа:Ауриацәа атәылақәа рыла|*]]
[[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә тәылақәа рыла|-]]
920mgr4ueigie5cdhaimm5ud0w68j4r
Акатегориа:Ауриацәа рхылҵшьҭра змоу асовет уаа
14
57060
174994
2026-10-12T16:17:43Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Асовет Еидгыла инхоз ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала]] [[Акатегориа:Ауриацәа рхылҵшьҭра змоу ауаа атәылақәа рыла|совет]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи| ]] Акатегориа:Ауриацәа рхылҵшьҭра змоу аевроп...»
174994
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла инхоз ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала]]
[[Акатегориа:Ауриацәа рхылҵшьҭра змоу ауаа атәылақәа рыла|совет]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи| ]]
[[Акатегориа:Ауриацәа рхылҵшьҭра змоу аевропауаа|совет]]
[[Акатегориа:Ауриацәа рхылҵшьҭра змоу азиауаа|совет]]
2hla1qy6fq9v2swvf2ljw8r0gxg45vd
Акатегориа:Асовет Еидгыла инхоз ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала
14
57061
174995
2026-10-12T16:25:49Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Category see also|Урыстәыла инхо ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала}} {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла инхоз ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала}} [[Акатегориа:Асовет персонақәа| етникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала]] Акатегориа:Азиауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭ...»
174995
wikitext
text/x-wiki
{{Category see also|Урыстәыла инхо ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала}}
{{DEFAULTSORT:совет Еидгыла инхоз ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала}}
[[Акатегориа:Асовет персонақәа| етникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала]]
[[Акатегориа:Азиауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала]]
[[Акатегориа:Аевропауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала]]
[[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә тәылақәа рылеи ахылҵшьҭралеи]]
diucl1wkbcn72zbcy1fyqs4iklhprxw
174996
174995
2026-10-12T16:26:13Z
Fraxinus.cs
8381
174996
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category see also|Урыстәыла инхо ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала}}
{{DEFAULTSORT:совет Еидгыла инхоз ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала}}
[[Акатегориа:Асовет персонақәа| етникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала]]
[[Акатегориа:Азиауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала]]
[[Акатегориа:Аевропауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала]]
[[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә тәылақәа рылеи ахылҵшьҭралеи]]
co6sia8hba8oq3c0jkbybpe2rndzs7e
Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи ауриацәа атәылақәа рыла
14
57062
174997
2026-10-12T16:35:32Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Century name from decade or year|{{Title century}}00}}зтәи ауриацәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауриацәа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи]] [[Акатегориа:{{Century name from decade or year|{{Title century}}00|dash}} инхоз ауаа атәылақәа рыла|+ауриацәа]] Ака...»
174997
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Century name from decade or year|{{Title century}}00}}зтәи ауриацәа| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Ауриацәа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи]]
[[Акатегориа:{{Century name from decade or year|{{Title century}}00|dash}} инхоз ауаа атәылақәа рыла|+ауриацәа]]
[[Акатегориа:{{Century name from decade or year|{{Title century}}00|dash}} инхоз ауаа адинхаҵарақәа рылеи атәылақәа рылеи|ауриацәа]]
m794g2yvcp4u2kw5zrykroqsdv2jqgn
Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи ауриацәа
14
57063
174998
2026-10-12T16:43:46Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Navseasoncats}} [[Акатегориа:Ауриацәа ашәышықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Century name from decade or year|{{Title century}}00}} инхоз ауаа адинхаҵарақәа рыла|ауриацәа]] [[Акатегориа:{{Century name from decade or year|{{Title century}}00}} аиудаизм|ауриацәа]] Акатегориа:{{Century name from decade or year|{{Title century}}00}} инхоз а...»
174998
wikitext
text/x-wiki
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:Ауриацәа ашәышықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Century name from decade or year|{{Title century}}00}} инхоз ауаа адинхаҵарақәа рыла|ауриацәа]]
[[Акатегориа:{{Century name from decade or year|{{Title century}}00}} аиудаизм|ауриацәа]]
[[Акатегориа:{{Century name from decade or year|{{Title century}}00}} инхоз ауаа ажәларқәа рыла|ауриацәа]]
k1k6nzjl2lpk4fe1rg630e9j88r8zbz
174999
174998
2026-10-12T16:44:20Z
Fraxinus.cs
8381
174999
wikitext
text/x-wiki
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:Ауриацәа ашәышықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Century name from decade or year|{{Title century}}00|dash}} инхоз ауаа адинхаҵарақәа рыла|ауриацәа]]
[[Акатегориа:{{Century name from decade or year|{{Title century}}00|dash}} аиудаизм|ауриацәа]]
[[Акатегориа:{{Century name from decade or year|{{Title century}}00|dash}} инхоз ауаа ажәларқәа рыла|ауриацәа]]
5dgy5f9htcvn4ygj2i6kdhdd7mcyep2
Акатегориа:Ауриацәа ашәышықәсақәа рыла
14
57064
175000
2026-10-12T16:49:42Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Ауриацәа аамҭақәа рыла| шәышықәсақәа]] [[Акатегориа:Аиудаизм ашәышықәсақәа рыла| ]] [[Акатегориа:Ауаа ажәларқәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи]] [[Акатегориа:Ауаа адинқәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи]]»
175000
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Ауриацәа аамҭақәа рыла| шәышықәсақәа]]
[[Акатегориа:Аиудаизм ашәышықәсақәа рыла| ]]
[[Акатегориа:Ауаа ажәларқәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи]]
[[Акатегориа:Ауаа адинқәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи]]
oli0acsbe4f38shj3k1kt80ckdlltbe
Акатегориа:Аиудаизм ашәышықәсақәа рыла
14
57065
175001
2026-10-12T17:11:10Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Аиудаизм ашықәсқәа рыла|Аиудаизм ажәашықәсақәа рыла}} {{DEFAULTSORT:иудаизм ашәышықәсақәа рыла}} [[Акатегориа:Аиудаизм аҭоурых| шәышықәсақәа]] [[Акатегориа:Адин ашәышықәсақәа рыла]] Акатегориа:Ауриацәа рҭоурых аамҭақәа р...»
175001
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category see also|Аиудаизм ашықәсқәа рыла|Аиудаизм ажәашықәсақәа рыла}}
{{DEFAULTSORT:иудаизм ашәышықәсақәа рыла}}
[[Акатегориа:Аиудаизм аҭоурых| шәышықәсақәа]]
[[Акатегориа:Адин ашәышықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Ауриацәа рҭоурых аамҭақәа рыла| шәышықәсақәа]]
ghsqdli483ej4o5ho1dz2k9zsl63ngy
Акатегориа:Аиудаизм аҭоурых
14
57066
175002
2026-10-12T17:32:50Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|History of Judaism}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:иудаизм аҭоурых}} [[Акатегориа:Ажәытәтәи Израильи Иудеи]] [[Акатегориа:Ауриацәа рҭоурых| иудаизм]] [[Акатегориа:Аиудаизм|ҭоурых]] [[Акатегориа:Израиль аҭоурых]] [[Акатегориа:Адинхаҵарақәа рҭоурых]] Акатегориа:Мраҭашәа...»
175002
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|History of Judaism}}
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:иудаизм аҭоурых}}
[[Акатегориа:Ажәытәтәи Израильи Иудеи]]
[[Акатегориа:Ауриацәа рҭоурых| иудаизм]]
[[Акатегориа:Аиудаизм|ҭоурых]]
[[Акатегориа:Израиль аҭоурых]]
[[Акатегориа:Адинхаҵарақәа рҭоурых]]
[[Акатегориа:Мраҭашәаратәи Азиа аҭоурых]]
[[Акатегориа:Абжьара-мрагыларатәи аҭҵаарақәа]]
[[Акатегориа:Ажәытәтәи Мрагылара Ааигәа]]
fosljb7bwmyyqef6cpmnyyy7b4czj3c
175003
175002
2026-10-12T17:35:15Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Ажәытәтәи Израильи Иудеи]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ажәытәӡатәи Израильи Иудеи]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175003
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|History of Judaism}}
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:иудаизм аҭоурых}}
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи Израильи Иудеи]]
[[Акатегориа:Ауриацәа рҭоурых| иудаизм]]
[[Акатегориа:Аиудаизм|ҭоурых]]
[[Акатегориа:Израиль аҭоурых]]
[[Акатегориа:Адинхаҵарақәа рҭоурых]]
[[Акатегориа:Мраҭашәаратәи Азиа аҭоурых]]
[[Акатегориа:Абжьара-мрагыларатәи аҭҵаарақәа]]
[[Акатегориа:Ажәытәтәи Мрагылара Ааигәа]]
3p0y5th1voyn5may2mf01ht5pvezw1q
Акатегориа:Ажәытәӡатәи Израильи Иудеи
14
57067
175004
2026-10-12T17:51:03Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Ancient Israel and Judah}} {{DEFAULTSORT:жәытәӡатәи Израильи Иудеи}} [[Акатегориа:Ауриацәа ржәытәӡатәи аҭоурых|Израильи Иудеи]] [[Акатегориа:Ажәытәӡатәи Леуант|Израильи Иудеи]] [[Акатегориа:Аксиалтә аамҭазы ацивилизациақәа]] Акатегориа:Аҭоурыхтә азиатәи амон...»
175004
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Ancient Israel and Judah}}
{{DEFAULTSORT:жәытәӡатәи Израильи Иудеи}}
[[Акатегориа:Ауриацәа ржәытәӡатәи аҭоурых|Израильи Иудеи]]
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи Леуант|Израильи Иудеи]]
[[Акатегориа:Аксиалтә аамҭазы ацивилизациақәа]]
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә азиатәи амонархиақәа]]
[[Акатегориа:Израиль аҭоурых аамҭақәа рыла|0060]]
[[Акатегориа:Палестина (арегион) аҭоурых аамҭақәа рыла|0060]]
dbv24w78w88axl6pd9k034ns66qeb5r
175028
175004
2026-10-12T20:52:58Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Палестина (арегион) аҭоурых аамҭақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Палестина аҭоурых аамҭақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175028
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Ancient Israel and Judah}}
{{DEFAULTSORT:жәытәӡатәи Израильи Иудеи}}
[[Акатегориа:Ауриацәа ржәытәӡатәи аҭоурых|Израильи Иудеи]]
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи Леуант|Израильи Иудеи]]
[[Акатегориа:Аксиалтә аамҭазы ацивилизациақәа]]
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә азиатәи амонархиақәа]]
[[Акатегориа:Израиль аҭоурых аамҭақәа рыла|0060]]
[[Акатегориа:Палестина аҭоурых аамҭақәа рыла|0060]]
f8290h8czg6zntd2u07x4zl29xfn5q4
Акатегориа:Аксиалтә аамҭазы ацивилизациақәа
14
57068
175005
2026-10-12T18:14:50Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{cat more|Аксиалтә аамҭа}} [[Акатегориа:Ацивилизациақәа аамҭақәа рыла]]»
175005
wikitext
text/x-wiki
{{cat more|Аксиалтә аамҭа}}
[[Акатегориа:Ацивилизациақәа аамҭақәа рыла]]
j9srlap6d20tyohsxini2h8rsijpg44
Акатегориа:Израиль аҭоурых аамҭақәа рыла
14
57069
175006
2026-10-12T19:40:36Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|History of Israel by period}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых| аамҭақәа]] [[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рылеи аамҭақәа рылеи]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых аамҭақәа рыла]] Акатегориа:Мрагылара Ааигәа аҭоурых аамҭақәа ры...»
175006
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|History of Israel by period}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых| аамҭақәа]]
[[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рылеи аамҭақәа рылеи]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых аамҭақәа рыла]]
[[Акатегориа:Мрагылара Ааигәа аҭоурых аамҭақәа рыла]]
[[Акатегориа:Израильтәи адгьыл| ]]
[[Акатегориа:Палестина (арегион) аҭоурых аамҭақәа рыла|*]]
tptpa4319fd2co6n4zg3kylwke7n26m
175025
175006
2026-10-12T20:42:59Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Палестина (арегион) аҭоурых аамҭақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Палестина аҭоурых аамҭақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175025
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|History of Israel by period}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых| аамҭақәа]]
[[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рылеи аамҭақәа рылеи]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых аамҭақәа рыла]]
[[Акатегориа:Мрагылара Ааигәа аҭоурых аамҭақәа рыла]]
[[Акатегориа:Израильтәи адгьыл| ]]
[[Акатегориа:Палестина аҭоурых аамҭақәа рыла|*]]
0k7azaegg6wn5kfq6a9me90hmoe8yjo
Акатегориа:Израильтәи адгьыл
14
57070
175007
2026-10-12T20:03:01Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Eretz Israel}} *'''Израильтәи адгьыл''' ({{lang-he|אֶרֶץ יִשְׂרָאֵל}}) — Мраҭашәаратәи Азиаҿы аҭоурыхтә географиатә регион {{Cat main}} [[Акатегориа:Израиль агеографиа]] [[Акатегориа:Иорданиа агеографиа]] [[Акатегориа:Мрагылара Ааигәа агеографиа]] Акатегориа:П...»
175007
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Eretz Israel}}
*'''Израильтәи адгьыл''' ({{lang-he|אֶרֶץ יִשְׂרָאֵל}}) — Мраҭашәаратәи Азиаҿы аҭоурыхтә географиатә регион
{{Cat main}}
[[Акатегориа:Израиль агеографиа]]
[[Акатегориа:Иорданиа агеографиа]]
[[Акатегориа:Мрагылара Ааигәа агеографиа]]
[[Акатегориа:Палестина агеографиа]]
[[Акатегориа:Шьамтәыла агеографиа]]
[[Акатегориа:Азиа иҟоу аҭоурыхтә ауриеиатә цуҭақәа]]
[[Акатегориа:Ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи]]
[[Акатегориа:Леуант]]
[[Акатегориа:Азиатәи арегионқәа]]
obu16n46aqe615ur1m5lbn80cmaid7c
175016
175007
2026-10-12T20:27:36Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Азиа иҟоу аҭоурыхтә ауриеиатә цуҭақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Азиа иҟоу аҭоурыхтә ауриатә цуҭақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175016
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Eretz Israel}}
*'''Израильтәи адгьыл''' ({{lang-he|אֶרֶץ יִשְׂרָאֵל}}) — Мраҭашәаратәи Азиаҿы аҭоурыхтә географиатә регион
{{Cat main}}
[[Акатегориа:Израиль агеографиа]]
[[Акатегориа:Иорданиа агеографиа]]
[[Акатегориа:Мрагылара Ааигәа агеографиа]]
[[Акатегориа:Палестина агеографиа]]
[[Акатегориа:Шьамтәыла агеографиа]]
[[Акатегориа:Азиа иҟоу аҭоурыхтә ауриатә цуҭақәа]]
[[Акатегориа:Ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи]]
[[Акатегориа:Леуант]]
[[Акатегориа:Азиатәи арегионқәа]]
p7n78qv38e823usyyr8rjcs29ogd877
175021
175016
2026-10-12T20:38:57Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Азиа иҟоу аҭоурыхтә ауриатә цуҭақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Азиа иҟоу аҭоурыхтә ауриатә уаԥшьқәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175021
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Eretz Israel}}
*'''Израильтәи адгьыл''' ({{lang-he|אֶרֶץ יִשְׂרָאֵל}}) — Мраҭашәаратәи Азиаҿы аҭоурыхтә географиатә регион
{{Cat main}}
[[Акатегориа:Израиль агеографиа]]
[[Акатегориа:Иорданиа агеографиа]]
[[Акатегориа:Мрагылара Ааигәа агеографиа]]
[[Акатегориа:Палестина агеографиа]]
[[Акатегориа:Шьамтәыла агеографиа]]
[[Акатегориа:Азиа иҟоу аҭоурыхтә ауриатә уаԥшьқәа]]
[[Акатегориа:Ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи]]
[[Акатегориа:Леуант]]
[[Акатегориа:Азиатәи арегионқәа]]
g21kumvxfad4np7yboip6ift5luc22y
Акатегориа:Израиль агеографиа
14
57071
175008
2026-10-12T20:07:22Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Geography of Israel}} {{cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}}|географиа]] [[Акатегориа:Агеографиа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа ргеографиа]] [[Акатегориа:Мраҭашәаратәи Азиа агеографиа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Палестина (арегион) агеографиа]]»
175008
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Geography of Israel}}
{{cat main}}
[[Акатегориа:{{Title country}}|географиа]]
[[Акатегориа:Агеографиа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа ргеографиа]]
[[Акатегориа:Мраҭашәаратәи Азиа агеографиа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Палестина (арегион) агеографиа]]
dazsl5wgmree5x75kgmjxb579u5q6x1
175009
175008
2026-10-12T20:07:48Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Палестина (арегион) агеографиа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Палестина агеографиа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175009
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Geography of Israel}}
{{cat main}}
[[Акатегориа:{{Title country}}|географиа]]
[[Акатегориа:Агеографиа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа ргеографиа]]
[[Акатегориа:Мраҭашәаратәи Азиа агеографиа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Палестина агеографиа]]
5ygbg7sptkwq2zdgr7u9c1z5s9ar289
Акатегориа:Палестина агеографиа
14
57072
175010
2026-10-12T20:13:57Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Geography of Palestine}} [[Акатегориа:Палестина|географиа]] [[Акатегориа:Мрагылара Ааигәа агеографиа|+]] [[Акатегориа:Мраҭашәаратәи Азиа агеографиа|+]]»
175010
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Geography of Palestine}}
[[Акатегориа:Палестина|географиа]]
[[Акатегориа:Мрагылара Ааигәа агеографиа|+]]
[[Акатегориа:Мраҭашәаратәи Азиа агеографиа|+]]
2pc4l6g8psr721q94oele7tjk3ljssw
Акатегориа:Палестина
14
57073
175011
2026-10-12T20:15:40Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Palestine}} [[Акатегориа:Мрагылара Ааигәа агеографиа]] [[Акатегориа:Леуант]]»
175011
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Palestine}}
[[Акатегориа:Мрагылара Ааигәа агеографиа]]
[[Акатегориа:Леуант]]
a8qjn9we76tbwefjsf9btc1y5o6k4th
Акатегориа:Иорданиа агеографиа
14
57074
175012
2026-10-12T20:19:54Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Geography of Jordan}} {{cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}}|географиа]] [[Акатегориа:Агеографиа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа ргеографиа]] [[Акатегориа:Мраҭашәаратәи Азиа агеографиа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Палестина агеографиа]]»
175012
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Geography of Jordan}}
{{cat main}}
[[Акатегориа:{{Title country}}|географиа]]
[[Акатегориа:Агеографиа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа ргеографиа]]
[[Акатегориа:Мраҭашәаратәи Азиа агеографиа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Палестина агеографиа]]
ckvzt2xwivybd2wo2b04994fqv9ovnt
Акатегориа:Азиа иҟоу аҭоурыхтә ауриатә уаԥшьқәа
14
57075
175013
2026-10-12T20:26:05Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Category see also|Азиа инхоз ауриацәа рҭоурых}} [[Акатегориа:Аҭоурыхтә ауриеиатә цуҭақәа| ]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи|ҭоурыхтә ауриеиатә цуҭақәа]]»
175013
wikitext
text/x-wiki
{{Category see also|Азиа инхоз ауриацәа рҭоурых}}
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә ауриеиатә цуҭақәа| ]]
[[Акатегориа:Азиа иҟоу ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи|ҭоурыхтә ауриеиатә цуҭақәа]]
p0ewl5b80aragl6xh5ed2w2r9siqnd4
175014
175013
2026-10-12T20:26:58Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Аҭоурыхтә ауриеиатә цуҭақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аҭоурыхтә ауриатә цуҭақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175014
wikitext
text/x-wiki
{{Category see also|Азиа инхоз ауриацәа рҭоурых}}
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә ауриатә цуҭақәа| ]]
[[Акатегориа:Азиа иҟоу ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи|ҭоурыхтә ауриеиатә цуҭақәа]]
bm5ekwuf9tojxgtxuc9yv3jmr22fpgt
175015
175014
2026-10-12T20:27:12Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Азиа иҟоу аҭоурыхтә ауриеиатә цуҭақәа]] в [[Акатегориа:Азиа иҟоу аҭоурыхтә ауриатә цуҭақәа]] без оставления перенаправления
175014
wikitext
text/x-wiki
{{Category see also|Азиа инхоз ауриацәа рҭоурых}}
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә ауриатә цуҭақәа| ]]
[[Акатегориа:Азиа иҟоу ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи|ҭоурыхтә ауриеиатә цуҭақәа]]
bm5ekwuf9tojxgtxuc9yv3jmr22fpgt
175020
175015
2026-10-12T20:38:37Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Аҭоурыхтә ауриатә цуҭақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аҭоурыхтә ауриатә уаԥшьқәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175020
wikitext
text/x-wiki
{{Category see also|Азиа инхоз ауриацәа рҭоурых}}
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә ауриатә уаԥшьқәа| ]]
[[Акатегориа:Азиа иҟоу ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи|ҭоурыхтә ауриеиатә цуҭақәа]]
pydcdvshvka39ectpq1le1mv31t540u
175022
175020
2026-10-12T20:39:06Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Азиа иҟоу аҭоурыхтә ауриатә цуҭақәа]] в [[Акатегориа:Азиа иҟоу аҭоурыхтә ауриатә уаԥшьқәа]] без оставления перенаправления
175020
wikitext
text/x-wiki
{{Category see also|Азиа инхоз ауриацәа рҭоурых}}
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә ауриатә уаԥшьқәа| ]]
[[Акатегориа:Азиа иҟоу ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи|ҭоурыхтә ауриеиатә цуҭақәа]]
pydcdvshvka39ectpq1le1mv31t540u
Акатегориа:Аҭоурыхтә ауриатә уаԥшьқәа
14
57076
175017
2026-10-12T20:35:10Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Historic Jewish communities}} {{DEFAULTSORT:ҭоурыхтә ауриатә цуҭақәа}} [[Акатегориа:Аҭоурыхтә географиа]] [[Акатегориа:Ауриатә цуҭақәа]] [[Акатегориа:Ауриацәа рҭоурых]]»
175017
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Historic Jewish communities}}
{{DEFAULTSORT:ҭоурыхтә ауриатә цуҭақәа}}
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә географиа]]
[[Акатегориа:Ауриатә цуҭақәа]]
[[Акатегориа:Ауриацәа рҭоурых]]
4olcqwk6orhynw1nzsx7excw38bihyd
175018
175017
2026-10-12T20:38:10Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Ауриатә цуҭақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ауриатә уаԥшьқәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175018
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Historic Jewish communities}}
{{DEFAULTSORT:ҭоурыхтә ауриатә цуҭақәа}}
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә географиа]]
[[Акатегориа:Ауриатә уаԥшьқәа]]
[[Акатегориа:Ауриацәа рҭоурых]]
32d4rqamje0rgva8ns6xg479nf8s2bp
175019
175018
2026-10-12T20:38:24Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Аҭоурыхтә ауриатә цуҭақәа]] в [[Акатегориа:Аҭоурыхтә ауриатә уаԥшьқәа]] без оставления перенаправления
175018
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Historic Jewish communities}}
{{DEFAULTSORT:ҭоурыхтә ауриатә цуҭақәа}}
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә географиа]]
[[Акатегориа:Ауриатә уаԥшьқәа]]
[[Акатегориа:Ауриацәа рҭоурых]]
32d4rqamje0rgva8ns6xg479nf8s2bp
Акатегориа:Ауриатә уаԥшьқәа
14
57077
175023
2026-10-12T20:39:57Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Jewish communities}} [[Акатегориа:Ауаԥшьқәа ажәларқәа рыла]] [[Акатегориа:Ауаԥшьқәа адинқәа рыла]] [[Акатегориа:Ауриатә уаажәларра|уаԥшьқәа]]»
175023
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Jewish communities}}
[[Акатегориа:Ауаԥшьқәа ажәларқәа рыла]]
[[Акатегориа:Ауаԥшьқәа адинқәа рыла]]
[[Акатегориа:Ауриатә уаажәларра|уаԥшьқәа]]
taj7ai6205ymi3resy7osv5aib2zw1s
Акатегориа:Ауаԥшьқәа ажәларқәа рыла
14
57078
175024
2026-10-12T20:42:25Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Communities by ethnic group}} {{DEFAULTSORT:уаԥшьқәа ажәларқәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаԥшьқәа| жәларқәа]] [[Акатегориа:Акатегориақәа ажәларқәа рыла]]»
175024
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Communities by ethnic group}}
{{DEFAULTSORT:уаԥшьқәа ажәларқәа рыла}}
[[Акатегориа:Ауаԥшьқәа| жәларқәа]]
[[Акатегориа:Акатегориақәа ажәларқәа рыла]]
b4v60aup03e4b55oo7hzttczaigmu1k
Акатегориа:Палестина аҭоурых аамҭақәа рыла
14
57079
175026
2026-10-12T20:45:10Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Палестина аҭоурых| аамҭақәа]] [[Акатегориа:Мрагылара Ааигәа аҭоурых аамҭақәа рыла]]»
175026
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Палестина аҭоурых| аамҭақәа]]
[[Акатегориа:Мрагылара Ааигәа аҭоурых аамҭақәа рыла]]
mzpwyr6jx7knagon8mg7pwit10kgkyh
Акатегориа:Палестина аҭоурых
14
57080
175027
2026-10-12T20:52:19Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|History of Palestine}} {{cat main}} [[Акатегориа:Палестина|ҭоурых]] [[Акатегориа:Леуант аҭоурых]] [[Акатегориа:Ауриацәа рҭоурых]]»
175027
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|History of Palestine}}
{{cat main}}
[[Акатегориа:Палестина|ҭоурых]]
[[Акатегориа:Леуант аҭоурых]]
[[Акатегориа:Ауриацәа рҭоурых]]
78lho6sxtj1itb24dbsjilq1883ej63
Акатегориа:Ауаа ажәларқәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи
14
57081
175029
2026-10-12T21:00:52Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|People by century by ethnicity}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауаа ашәышықәсақәа рылеи ажәларқәа рылеи}} {{DEFAULTSORT:уаа ажәларқәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи}} [[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рыла| жәларқәа]] [[Акатегориа:Ауаа ажәларқәа рыла|+шәышықәсақәа]]»
175029
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|People by century by ethnicity}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category see also|Ауаа ашәышықәсақәа рылеи ажәларқәа рылеи}}
{{DEFAULTSORT:уаа ажәларқәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи}}
[[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рыла| жәларқәа]]
[[Акатегориа:Ауаа ажәларқәа рыла|+шәышықәсақәа]]
t4los3akxith3bm1f7qzfkxlz6q8v1y
Акатегориа:Ауаа адинқәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи
14
57082
175030
2026-10-12T21:04:19Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|People by religion by century}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауаа ашәышықәсақәа рылеи адинқәа рылеи}} {{DEFAULTSORT:уаа адинқәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи}} [[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рыла| дин]] Акатегориа:Ауаа адинқәа рылеи аамҭақәа рылеи| шәышықәсақә...»
175030
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|People by religion by century}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category see also|Ауаа ашәышықәсақәа рылеи адинқәа рылеи}}
{{DEFAULTSORT:уаа адинқәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи}}
[[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рыла| дин]]
[[Акатегориа:Ауаа адинқәа рылеи аамҭақәа рылеи| шәышықәсақәа]]
[[Акатегориа:Адин ашәышықәсақәа рыла]]
m1jq0gyluplj0yxtcac8k1zexwbpoip
Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа адинхаҵарақәа рыла
14
57083
175031
2026-10-12T21:14:30Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|{{Title century}}th-century people by religion}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category series navigation}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа| динхаҵарақәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы адин|*уаа]] [[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рылеи адинқәа рылеи]]»
175031
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title century}}th-century people by religion}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category series navigation}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа| динхаҵарақәа]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы адин|*уаа]]
[[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рылеи адинқәа рылеи]]
j0p2idohtgedi2cy70sw7lqznc9yw7i
Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рылеи адинқәа рылеи
14
57084
175032
2026-10-12T21:18:47Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауаа адинқәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи}} {{DEFAULTSORT:уаа ашәышықәсақәа рылеи адинқәа рылеи}} [[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рыла| динқәа]] [[Акатегориа:Ауаа адинқәа рыла| шәышықәсақәа]] Акатегориа:Адин ашәышықәсақәа рыл...»
175032
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category see also|Ауаа адинқәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи}}
{{DEFAULTSORT:уаа ашәышықәсақәа рылеи адинқәа рылеи}}
[[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рыла| динқәа]]
[[Акатегориа:Ауаа адинқәа рыла| шәышықәсақәа]]
[[Акатегориа:Адин ашәышықәсақәа рыла]]
15pmdwpcgjxdfdq8mb1d5gux4s9195e
Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы аиудаизм
14
57085
175033
2026-10-12T21:22:28Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы адин|иудаизм]] [[Акатегориа:Аиудаизм ашәышықәсақәа рыла]]»
175033
wikitext
text/x-wiki
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы адин|иудаизм]]
[[Акатегориа:Аиудаизм ашәышықәсақәа рыла]]
tme8vyqvaphof1xaoquyda2jkolcevl
Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа ажәларқәа рыла
14
57086
175034
2026-10-12T21:25:40Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|{{Title century}}th-century people by ethnicity}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа| жәларқәа]] [[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рылеи ажәларқәа рылеи]]»
175034
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|{{Title century}}th-century people by ethnicity}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа| жәларқәа]]
[[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рылеи ажәларқәа рылеи]]
nj0xdusapg1z0py5goz0cafy8e538ud
Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рылеи ажәларқәа рылеи
14
57087
175035
2026-10-12T21:29:34Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|People by ethnicity by century}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауаа ажәларқәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи}} {{DEFAULTSORT:уаа ашәышықәсақәа рылеи ажәларқәа рылеи}} [[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рыла| жәларқәа]] [[Акатегориа:Ауаа ажәларқәа рыла|+шәышықәсақәа]]»
175035
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|People by ethnicity by century}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category see also|Ауаа ажәларқәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи}}
{{DEFAULTSORT:уаа ашәышықәсақәа рылеи ажәларқәа рылеи}}
[[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рыла| жәларқәа]]
[[Акатегориа:Ауаа ажәларқәа рыла|+шәышықәсақәа]]
lqki11x83kdfui8sq59gjxg7hvrey82
Акатегориа:Ауриацәа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи
14
57088
175036
2026-10-12T21:33:34Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауриацәа атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи}} [[Акатегориа:Ауриацәа ашәышықәсақәа рыла|+тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауриацәа атәылақәа рыла|+шәышықәсақәа]] [[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи|*]]»
175036
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category see also|Ауриацәа атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи}}
[[Акатегориа:Ауриацәа ашәышықәсақәа рыла|+тәылақәа]]
[[Акатегориа:Ауриацәа атәылақәа рыла|+шәышықәсақәа]]
[[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи|*]]
qfw4rsja4ay118bwi7jotn3g0g7wukg
Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа адинхаҵарақәа рылеи атәылақәа рылеи
14
57089
175037
2026-10-12T21:39:18Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} {{Category see also|{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рылеи адинхаҵарақәа рылеи}} [[Акатегориа:20th-century people by nationality| Religion]] [[Акатегориа:20th-century people by religion| Nationality]] Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рылеи адинхаҵарақәа...»
175037
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Navseasoncats}}
{{Category see also|{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рылеи адинхаҵарақәа рылеи}}
[[Акатегориа:20th-century people by nationality| Religion]]
[[Акатегориа:20th-century people by religion| Nationality]]
[[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рылеи адинхаҵарақәа рылеи атәылақәа рылеи]]
39pd7nbgaabe8wrjtv5fctt02bchnwl
175038
175037
2026-10-12T21:40:19Z
Fraxinus.cs
8381
175038
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Navseasoncats}}
{{Category see also|{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рылеи адинхаҵарақәа рылеи}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рыла| динхаҵарақәа]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа адинхаҵарақәа рыла| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рылеи адинхаҵарақәа рылеи атәылақәа рылеи]]
n3j95vzutpt8cpho40qw0ysyjxnvb04
Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рылеи адинхаҵарақәа рылеи атәылақәа рылеи
14
57090
175039
2026-10-12T21:54:15Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:уаа ашәышықәсақәа рылеи адинхаҵарақәа рылеи атәылақәа рылеи}} [[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи| динхаҵарақәа]] [[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рылеи адинқәа рылеи| тәылақәа]] Акатегориа:Ауаа адинх...»
175039
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:уаа ашәышықәсақәа рылеи адинхаҵарақәа рылеи атәылақәа рылеи}}
[[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи| динхаҵарақәа]]
[[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рылеи адинқәа рылеи| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Ауаа адинхаҵарақәа рылеи атәылақәа рылеи| шәышықәсақәа]]
fbymw5jairvhs6or8zrr5lq3n6zft1w
Акатегориа:Асовет персонақәа ажәларқәа рыла
14
57091
175040
2026-10-12T22:03:44Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « {{DEFAULTSORT:совет персонақәа ажәларқәа рыла}} [[Акатегориа:Асовет персонақәа| жәларқәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла ажәларқәа|+совет персонақәа]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи ажәларқәа рылеи]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа ажәларқәа рыла]] [...»
175040
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:совет персонақәа ажәларқәа рыла}}
[[Акатегориа:Асовет персонақәа| жәларқәа]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла ажәларқәа|+совет персонақәа]]
[[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи ажәларқәа рылеи]]
[[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа ажәларқәа рыла]]
[[Акатегориа:Азиауаа ажәларқәа рыла|*совет]]
[[Акатегориа:Аевропауаа ажәларқәа рыла|*совет]]
lqnov2w1cx0tpm8l8fnqrume4gqhw9n
Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи ажәларқәа рылеи
14
57092
175041
2026-10-12T22:06:25Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауаа ажәларқәа рылеи атәылақәа рылеи}} {{DEFAULTSORT:уаа атәылақәа рылеи ажәларқәа рылеи}} [[Акатегориа:Ауаа ажәларқәа рыла|+тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рыла| жәларқәа]]»
175041
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category see also|Ауаа ажәларқәа рылеи атәылақәа рылеи}}
{{DEFAULTSORT:уаа атәылақәа рылеи ажәларқәа рылеи}}
[[Акатегориа:Ауаа ажәларқәа рыла|+тәылақәа]]
[[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рыла| жәларқәа]]
kch2q6thxchj2o37tgbcfcv5wq7hmul
Акатегориа:Атәылауаҩра змам ауаа
14
57093
175042
2026-10-12T22:19:19Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{cat main|Апатрид}} {{DEFAULTSORT:тәылауаҩра змам ауаа}} [[Акатегориа:Ауаа азинтә статусқәа рыла]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рыла|-тәылауаҩра змам ауаа]] [[Акатегориа:Атәыладара|уаа]]»
175042
wikitext
text/x-wiki
{{cat main|Апатрид}}
{{DEFAULTSORT:тәылауаҩра змам ауаа}}
[[Акатегориа:Ауаа азинтә статусқәа рыла]]
[[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рыла|-тәылауаҩра змам ауаа]]
[[Акатегориа:Атәыладара|уаа]]
on3hvvs6euhh0bkrmeh3pbdagh7b2l3
Акатегориа:1962 шықәсазы аконфликтқәа
14
57094
175049
2026-10-13T07:42:11Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Conflicts in {{Title year}}}} {{Conflicts in year category header}}»
175049
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Conflicts in {{Title year}}}}
{{Conflicts in year category header}}
m1ckzpcy2muhv4by1mvugvuuem94l6o
Акатегориа:1962 шықәсазы аибашьратә ҭоурых
14
57095
175050
2026-10-13T07:43:12Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|{{Title year}} in military history}} {{Milhistyearcat}}»
175050
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|{{Title year}} in military history}}
{{Milhistyearcat}}
rpvqgz014xigg79pgbmok72rv4ao7lv
Акатегориа:1962 шықәсазы адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа
14
57096
175051
2026-10-13T07:44:42Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|{{Title year}} in international relations}} {{InternationalRelationsYearCat}}»
175051
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|{{Title year}} in international relations}}
{{InternationalRelationsYearCat}}
f45eilmrdez3ypqh5mco6dv8ejy5av7
Акатегориа:1962 шықәсазы аполитика
14
57097
175052
2026-10-13T07:45:39Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}}»
175052
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title year}} in politics}}
{{PoliticsYearCat}}
oiwyhh3h2ghinj66pk6vs788s01u4of
Акатегориа:1962 шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла
14
57098
175053
2026-10-13T07:46:57Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Year by country category}}»
175053
wikitext
text/x-wiki
{{Year by country category}}
dbr7g9yldivw092rdzcdrzyp4x8j79g
Акатегориа:1960-тәи ашықәсқәа раан адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа
14
57099
175054
2026-10-13T07:48:01Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{InternationalRelationsDecadeCat}}»
175054
wikitext
text/x-wiki
{{InternationalRelationsDecadeCat}}
rjwohh5zift2qde6fzlqso4ml86as40
Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан Еиду Америкатәи Аштатқәа рҭоурых
14
57100
175055
2026-10-13T07:55:07Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|United States during the Cold War|<br/>United States during the Cold War}} * '''[[Аибашьра хьшәашәа]] аан Еиду Америкатәи Аштатқәа рҭоурых''' ([[1945]]-[[1989]])}} [[Акатегориа:{{Title country}} рполитикатә ҭоурых аамҭақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҭоурыхтә ерақәа]] Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа...»
175055
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|United States during the Cold War|<br/>United States during the Cold War}}
* '''[[Аибашьра хьшәашәа]] аан Еиду Америкатәи Аштатқәа рҭоурых''' ([[1945]]-[[1989]])}}
[[Акатегориа:{{Title country}} рполитикатә ҭоурых аамҭақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҭоурыхтә ерақәа]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аҭоурых атәылақәа рыла|{{Title country}}]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рдәныҟатәи аполитика аҭоурых]]
[[Акатегориа:{{Title country}} 20-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан {{Country2continent|{{Title country}}}}|{{Title country}}]]
51sxqkf4qbqkbzt0r7dx6oyvut2pjud
175057
175055
2026-10-13T07:55:47Z
Fraxinus.cs
8381
175057
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|United States during the Cold War|<br/>United States during the Cold War}}
* '''[[Аибашьра хьшәашәа]] аан Еиду Америкатәи Аштатқәа рҭоурых''' ([[1945]]-[[1989]])
[[Акатегориа:{{Title country}} рполитикатә ҭоурых аамҭақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҭоурыхтә ерақәа]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аҭоурых атәылақәа рыла|{{Title country}}]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рдәныҟатәи аполитика аҭоурых]]
[[Акатегориа:{{Title country}} 20-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан {{Country2continent|{{Title country}}}}|{{Title country}}]]
5tca68slw80xcgllk7p2o5cqqh0trjr
Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикатә ҭоурых аамҭақәа рыла
14
57101
175058
2026-10-13T07:56:50Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:{{Title country}} рполитикатә ҭоурых| аамҭақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҭоурых аамҭақәа рыла|+политикатә]] [[Акатегориа:Аполитика атәылақәа рылеи аамҭақәа рылеи]]»
175058
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:{{Title country}} рполитикатә ҭоурых| аамҭақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҭоурых аамҭақәа рыла|+политикатә]]
[[Акатегориа:Аполитика атәылақәа рылеи аамҭақәа рылеи]]
soqaxcwbo4buix72y2m9v2l84jr0kma
Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рдәныҟатәи аполитика аҭоурых
14
57102
175059
2026-10-13T07:59:40Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|History of the foreign relations of the United States}} {{Category see also|{{Title country}} рҩганктәи аизыҟазаашьақәа}} [[Акатегориа:{{Title country}} рдәныҟатәи аполитика|ҭоурых]] [[Акатегориа:Адәныҟатәи аполитика аҭоурых атәылақәа рыла]] Акатегориа:{{Title country}} рполитикатә ҭоурых|дәныҟат...»
175059
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|History of the foreign relations of the United States}}
{{Category see also|{{Title country}} рҩганктәи аизыҟазаашьақәа}}
[[Акатегориа:{{Title country}} рдәныҟатәи аполитика|ҭоурых]]
[[Акатегориа:Адәныҟатәи аполитика аҭоурых атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рполитикатә ҭоурых|дәныҟатәи аполитика]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҭоурых атематикала|дәныҟатәи аполитика]]
7edo33kbo0ftpczwgcrdkbz5303bn5s
Акатегориа:1962 шықәсазы Куба иҟалаз ахҭысқәа
14
57103
175060
2026-10-13T08:00:44Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|{{title year}} in Cuba}} {{Year in country category|Аҩадатәи Америка}}»
175060
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{title year}} in Cuba}}
{{Year in country category|Аҩадатәи Америка}}
6sjf5ni87eyb9irvc42qv856l3ooloh
Акатегориа:1960-тәи ашықәсқәа раан Куба иҟалаз ахҭысқәа
14
57104
175061
2026-10-13T08:01:36Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Decade in country category|{{title country}}|Аҩадатәи Америка}}»
175061
wikitext
text/x-wiki
{{Decade in country category|{{title country}}|Аҩадатәи Америка}}
06mfrh5p2rdjz5tz8p3s0ok33ukjua4
Акатегориа:1962 шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа
14
57105
175062
2026-10-13T08:02:47Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in the Soviet Union}} {{Category series navigation}} [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых ашықәсқәа рыла]] [[Акатегориа:{{DECADE|{{Title year}}}} раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] Акатегор...»
175062
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title year}} in the Soviet Union}}
{{Category series navigation}}
[[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых ашықәсқәа рыла]]
[[Акатегориа:{{DECADE|{{Title year}}}} раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Азиа иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Европа иҟалаз ахҭысқәа]]
nd3tyac28ksf1aqo9ixwijqnueaz82w
Акатегориа:1960-тәи ашықәсқәа раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа
14
57106
175063
2026-10-13T08:03:14Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Soviet Union in the {{Title year}}s}} [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:Европа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|совет Еидгыла]] Акате...»
175063
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Soviet Union in the {{Title year}}s}}
[[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Европа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|совет Еидгыла]]
[[Акатегориа:Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|совет Еидгыла]]
rpm5fptjnv3b3qjyngiom6vjn8vtbeb
Акатегориа:1962 шықәсазы Азиа иҟалаз ахҭысқәа
14
57107
175064
2026-10-13T08:03:57Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in Asia}} {{Year in continent category}}»
175064
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title year}} in Asia}}
{{Year in continent category}}
irxgzbxa99gqvuq6rgh1ajlwnuvfzdw
Акатегориа:1962 шықәсазы Европа иҟалаз ахҭысқәа
14
57108
175065
2026-10-13T08:04:28Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in Europe}} {{Year in continent category}}»
175065
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title year}} in Europe}}
{{Year in continent category}}
bizg2ni5u10eyzhqkjynj8bz286wpgo
Акатегориа:1962 шықәсазы Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟалаз ахҭысқәа
14
57109
175066
2026-10-13T08:05:25Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|{{title year}} in the United States}} {{Year in country category|Аҩадатәи Америка}}»
175066
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{title year}} in the United States}}
{{Year in country category|Аҩадатәи Америка}}
m0y8l2lqmxbjvjpqpfzd9vlrlpxbvcc
Акатегориа:1960-тәи ашықәсқәа раан Еиду Америкатәи Аштатқәа иҟалаз ахҭысқәа
14
57110
175067
2026-10-13T08:06:09Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|United States in the {{Title year}}s}} {{Decade in country category|{{title country}}|Аҩадатәи Америка}}»
175067
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|United States in the {{Title year}}s}}
{{Decade in country category|{{title country}}|Аҩадатәи Америка}}
t8rn15d8endds8p3agyrxeoxtgotxmh
Акатегориа:Аблокадақәа
14
57111
175068
2026-10-13T08:13:56Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Cat main|Аблокада}} {{DEFAULTSORT:блокадақәа}} [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи асанкциақәа]] [[Акатегориа:Арратә тактика]] [[Акатегориа:Аекономикатә еибашьра атактика]] [[Акатегориа:Арратә усмҩаԥгатәқәа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Аблокадатә еибашьра]]»
175068
wikitext
text/x-wiki
{{Cat main|Аблокада}}
{{DEFAULTSORT:блокадақәа}}
[[Акатегориа:Жәларбжьаратәи асанкциақәа]]
[[Акатегориа:Арратә тактика]]
[[Акатегориа:Аекономикатә еибашьра атактика]]
[[Акатегориа:Арратә усмҩаԥгатәқәа ахкқәа рыла]]
[[Акатегориа:Аблокадатә еибашьра]]
n6gz49bo3wn25072sis0hd5ftcjobv1
Акатегориа:Жәларбжьаратәи асанкциақәа
14
57112
175069
2026-10-13T08:15:31Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{cat main}} [[Акатегориа:Адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа]] [[Акатегориа:Ахьӡынҵа еиқәаҵәа]] [[Акатегориа:Акоммерциатә политика]] [[Акатегориа:Аколлективтә хьырхәра]]»
175069
wikitext
text/x-wiki
{{cat main}}
[[Акатегориа:Адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:Ахьӡынҵа еиқәаҵәа]]
[[Акатегориа:Акоммерциатә политика]]
[[Акатегориа:Аколлективтә хьырхәра]]
rjpyj0fytqc3hl0atx7xnp5728a3mln
Акатегориа:Акоммерциатә политика
14
57113
175070
2026-10-13T08:16:48Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|Commercial policy}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:коммерциатә политика}} [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи ахәаахәҭра]] [[Акатегориа:Амакроекономикатә политика]] [[Акатегориа:Аусбаратә политика]]»
175070
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Commercial policy}}
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:коммерциатә политика}}
[[Акатегориа:Жәларбжьаратәи ахәаахәҭра]]
[[Акатегориа:Амакроекономикатә политика]]
[[Акатегориа:Аусбаратә политика]]
sllgocfoq5yd5as77ap6snrqpja0hei
Акатегориа:Аекономикатә еибашьра атактика
14
57114
175071
2026-10-13T08:18:12Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|Economic warfare tactics}} {{DEFAULTSORT:економикатә еибашьра атактика}} [[Акатегориа:Аекономикатә еибашьра| тактика]] [[Акатегориа:Аибашьра ахкы ала арратә тактика]]»
175071
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Economic warfare tactics}}
{{DEFAULTSORT:економикатә еибашьра атактика}}
[[Акатегориа:Аекономикатә еибашьра| тактика]]
[[Акатегориа:Аибашьра ахкы ала арратә тактика]]
jx438wegv5ignfy1e8gtayp8s56l6xj
Акатегориа:Аекономикатә еибашьра
14
57115
175072
2026-10-13T08:22:01Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Economic warfare}} {{Cat main}} {{Category see also|Арратә економика|Ахәаахәҭратә еибашьрақәа}} {{DEFAULTSORT:економикатә еибашьра}} [[Акатегориа:Арратә ҿиара ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Адунеизегьтәи аекономика]] [[Акатегориа:Аибашьра аекономикатә нырра]]»
175072
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Economic warfare}}
{{Cat main}}
{{Category see also|Арратә економика|Ахәаахәҭратә еибашьрақәа}}
{{DEFAULTSORT:економикатә еибашьра}}
[[Акатегориа:Арратә ҿиара ахкқәа рыла]]
[[Акатегориа:Адунеизегьтәи аекономика]]
[[Акатегориа:Аибашьра аекономикатә нырра]]
1jqleyac8n7gxejgm410wai6b7776gd
Акатегориа:Аибашьра аекономикатә нырра
14
57116
175073
2026-10-13T08:23:00Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Аибашьрақәа рылҵшәақәа|-]] [[Акатегориа:Арратә економика|нырра]]»
175073
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Аибашьрақәа рылҵшәақәа|-]]
[[Акатегориа:Арратә економика|нырра]]
39m8sw04qbd4zsoxct2x73prz5mzk8s
Акатегориа:Арратә економика
14
57117
175074
2026-10-13T08:25:44Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Wartime economy propaganda}} [[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә економика]] [[Акатегориа:Арбџьармчқәа|економика]] [[Акатегориа:Атәылахьчаратә политика]] [[Акатегориа:Ашьҭахь]]»
175074
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Wartime economy propaganda}}
[[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә економика]]
[[Акатегориа:Арбџьармчқәа|економика]]
[[Акатегориа:Атәылахьчаратә политика]]
[[Акатегориа:Ашьҭахь]]
noo7992wryar0i9nnlcmffouhes8s9q
Акатегориа:Ашьҭахь
14
57118
175075
2026-10-13T09:04:25Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Аибашьраҿы атәылауаҩратә уаа]] [[Акатегориа:Атәылауаҩра-арратә еизыҟазаашьақәа]]»
175075
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Аибашьраҿы атәылауаҩратә уаа]]
[[Акатегориа:Атәылауаҩра-арратә еизыҟазаашьақәа]]
hu66ono7zblrua59r3q7x5axczqnqm4
175078
175075
2026-10-13T09:06:53Z
Fraxinus.cs
8381
175078
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:шьҭахь}}
[[Акатегориа:Аибашьраҿы атәылауаҩратә уаа]]
[[Акатегориа:Атәылауаҩра-арратә еизыҟазаашьақәа]]
r5p1qpekx0x8j3tb2h1sb85sr6x821o
Акатегориа:Аибашьраҿы атәылауаҩратә уаа
14
57119
175076
2026-10-13T09:05:26Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:Арратә социологиа]] [[Акатегориа:Аибашьра иадҳәалоу ауаа]]»
175076
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Арратә социологиа]]
[[Акатегориа:Аибашьра иадҳәалоу ауаа]]
bw9od1i7ooew4rt3efnpnct35fjq4ff
Акатегориа:Аблокадатә еибашьра
14
57120
175079
2026-10-13T09:07:51Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Cat main}} {{DEFAULTSORT:блокадатә еибашьра}} [[Акатегориа:Арратә ҿиара ахкқәа рыла]]»
175079
wikitext
text/x-wiki
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:блокадатә еибашьра}}
[[Акатегориа:Арратә ҿиара ахкқәа рыла]]
cu5ploxly82rsgcurao89yh9r8gzei6
Акатегориа:Аибашьра хьшәашәаан Куба аибашьратә ҭоурых
14
57121
175080
2026-10-13T09:10:00Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан {{Title country}} аҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title country}} аибашьратә ҭоурых]] [[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәаан аибашьратә ҭоурых атәылақәа рыла|{{Title country}}]]»
175080
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан {{Title country}} аҭоурых]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аибашьратә ҭоурых]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәаан аибашьратә ҭоурых атәылақәа рыла|{{Title country}}]]
nt40lfrc01b3ptzjfdh6432h2ldmcpz
Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа ратомгәыцәтә ҭоурых
14
57122
175081
2026-10-13T09:14:06Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:Атомгәыцәтә ҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} реибашьратә ҭоурых|атомгәыцәтә ҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу атомгәыцәтә технологиа|ҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аҭҵаарадырра аҭоурых|атомгәыцәтә ҭоурых]]»
175081
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Атомгәыцәтә ҭоурых атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} реибашьратә ҭоурых|атомгәыцәтә ҭоурых]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу атомгәыцәтә технологиа|ҭоурых]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аҭҵаарадырра аҭоурых|атомгәыцәтә ҭоурых]]
n777vnl6a1q9pesh8v0olpp4y41yaoi
175090
175081
2026-10-13T09:24:10Z
Fraxinus.cs
8381
175090
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Атомгәыцәтә ҭоурых атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} реибашьратә ҭоурых|атомгәыцәтә ҭоурых]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу атомгәыцәтә технологиа|ҭоурых]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аҭҵаарадырреи атехнологиеи рҭоурых|атомгәыцәтә ҭоурых]]
kojcr2xwd2dp1wtwqdsx5lyis7ar987
Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу атомгәыцәтә технологиа
14
57123
175082
2026-10-13T09:15:29Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Nuclear technology in the United States}} [[Акатегориа:Атомгәыцәтә технологиа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аҭҵаарадырра|атомгәыцәтә технологиа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу атомгәыцәтә мчхара|технологиа]]»
175082
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Nuclear technology in the United States}}
[[Акатегориа:Атомгәыцәтә технологиа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аҭҵаарадырра|атомгәыцәтә технологиа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу атомгәыцәтә мчхара|технологиа]]
6qoetd9t50sjv5pt71j8qlqrpjz0w6q
Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу атомгәыцәтә мчхара
14
57124
175084
2026-10-13T09:17:09Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:Атомгәыцәтә мчхара атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҩы иҟоу аҭҵаарадырра|атомгәыцәтә мчхара]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҩы иҟоу амчхара|атомгәыцәтә]]»
175084
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Атомгәыцәтә мчхара атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҩы иҟоу аҭҵаарадырра|атомгәыцәтә мчхара]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҩы иҟоу амчхара|атомгәыцәтә]]
7q1py0lyhi70811tspjq2aunmax96sx
175085
175084
2026-10-13T09:17:56Z
Fraxinus.cs
8381
175085
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Атомгәыцәтә мчхара атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аҭҵаарадырра|атомгәыцәтә мчхара]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу амчхара|атомгәыцәтә]]
e1b0a7xlc36hsomtb1mtyxgqsr32z5f
Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу амчхара
14
57125
175086
2026-10-13T09:19:32Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Energy in the United States}} {{cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}} аекономика|мчхара]] [[Акатегориа:Амчхара атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Амчхара {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]]»
175086
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Energy in the United States}}
{{cat main}}
[[Акатегориа:{{Title country}} аекономика|мчхара]]
[[Акатегориа:Амчхара атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Амчхара {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]]
l09hzqov01telbuhd55mg81tza88rcx
175087
175086
2026-10-13T09:19:53Z
Fraxinus.cs
8381
175087
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Energy in the United States}}
{{cat main}}
[[Акатегориа:{{Title country}} рекономика|мчхара]]
[[Акатегориа:Амчхара атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Амчхара {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]]
2k5rvz5nnv4bqza6ll7ldi5s171vdaa
Акатегориа:Амчхара аҩада-америкатәи атәылақәа рыла
14
57126
175088
2026-10-13T09:21:35Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:мчхара аҩада-америкатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу амчхара| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аекономикақәа аҩада-америкатәи атәылақәа рыла| мчхара]] [[Акатегориа:Амчхара атәылақәа рыла|.ҩада-америкатәи]]»
175088
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:мчхара аҩада-америкатәи атәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу амчхара| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Аекономикақәа аҩада-америкатәи атәылақәа рыла| мчхара]]
[[Акатегориа:Амчхара атәылақәа рыла|.ҩада-америкатәи]]
5fhd517ji7id0glq1he31ngb4q2yr0j
Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу амчхара
14
57127
175089
2026-10-13T09:22:29Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Energy in North America}} {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка иҟоу амчхара}} [[Акатегориа:Амчхара аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка аекономика|мчхара]]»
175089
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Energy in North America}}
{{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка иҟоу амчхара}}
[[Акатегориа:Амчхара аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Аҩадатәи Америка аекономика|мчхара]]
4m9fy7vcnpnw7ogm8xz5fquvo70lm78
Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу аҭҵаарадырреи атехнологиеи рҭоурых
14
57128
175091
2026-10-13T09:26:38Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Category:History of the United States by topic|Science and technology]] [[Category:Economic history of the United States]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аҭҵаарадырра|ҭоурых]] [[Акатегориа:Аҭҵаарадырреи атехнологиеи рҭоурых атәылақәа рыла]] Акатегориа:{{Title country}} рҭоурых атематикала|ҭҵаарадырреи атехно...»
175091
wikitext
text/x-wiki
[[Category:History of the United States by topic|Science and technology]]
[[Category:Economic history of the United States]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аҭҵаарадырра|ҭоурых]]
[[Акатегориа:Аҭҵаарадырреи атехнологиеи рҭоурых атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҭоурых атематикала|ҭҵаарадырреи атехнологиеи]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рекономика аҭоурых|ҭҵаарадырреи атехнологиеи]]
i7xs1nurt9wxvh7gysuc509hkgpdary
175092
175091
2026-10-13T09:26:47Z
Fraxinus.cs
8381
175092
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аҭҵаарадырра|ҭоурых]]
[[Акатегориа:Аҭҵаарадырреи атехнологиеи рҭоурых атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҭоурых атематикала|ҭҵаарадырреи атехнологиеи]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рекономика аҭоурых|ҭҵаарадырреи атехнологиеи]]
lihjqrdlfbzxg7e7tt5y19a2vwj43qb
Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рекономика аҭоурых
14
57129
175093
2026-10-13T09:29:53Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Economic history of the United States}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Аекономика аҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} рекономика|ҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҭоурых атематикала|*економика]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рекономика аҭоурых]]...»
175093
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Economic history of the United States}}
{{Cat main}}
[[Акатегориа:Аекономика аҭоурых атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рекономика|ҭоурых]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҭоурых атематикала|*економика]]
[[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рекономика аҭоурых]]
[[Акатегориа:Аҿатә аамҭазы аекономикатә ҭоурых]]
syzjdogv2ojp01esgd65qa5p3bf2l4q
Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа рекономика аҭоурых
14
57130
175094
2026-10-13T09:31:19Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҩада-америкатәи атәылақәа рекономика аҭоурых}} [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка аекономика аҭоурых| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аекономикақәа аҩада-америкатәи атәылақәа рыла| ҭоурых]] Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа р...»
175094
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:ҩада-америкатәи атәылақәа рекономика аҭоурых}}
[[Акатегориа:Аҩадатәи Америка аекономика аҭоурых| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Аекономикақәа аҩада-америкатәи атәылақәа рыла| ҭоурых]]
[[Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа рҭоурых| економика]]
ouu1pxjuxkasrmgv99medgmk4t9ahoc
Акатегориа:Аҩадатәи Америка аекономика аҭоурых
14
57131
175095
2026-10-13T09:32:05Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка аекономика аҭоурых}} [[Акатегориа:Аекономика аҭоурых аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка аекономика|ҭоурых]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка аҭоурых атематикала|економика]]»
175095
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка аекономика аҭоурых}}
[[Акатегориа:Аекономика аҭоурых аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Аҩадатәи Америка аекономика|ҭоурых]]
[[Акатегориа:Аҩадатәи Америка аҭоурых атематикала|економика]]
79gu0oundfvzytre67wer7pjjcltowj
Акатегориа:Аҿатә аамҭазы аекономикатә ҭоурых
14
57132
175096
2026-10-13T09:33:13Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{DEFAULTSORT:ҿатә аамҭазы аекономикатә ҭоурых}} [[Акатегориа:Аҿатә аамҭа|економика]] [[Акатегориа:Аекономика аҭоурых аамҭақәа рыла]]»
175096
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:ҿатә аамҭазы аекономикатә ҭоурых}}
[[Акатегориа:Аҿатә аамҭа|економика]]
[[Акатегориа:Аекономика аҭоурых аамҭақәа рыла]]
ol9rt8ilg0n04ncaa589utbs5qxv5hj
Акатегориа:Никита Хрушьчов
14
57133
175097
2026-10-13T09:35:17Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Nikita Khrushchev}} {{Cat main|Хрушьчов, Никита Сергеи-иԥа}} [[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аиҳабыра рхадацәа|Хрушьчов]] [[Акатегориа:ЦК КПСС Иреиҳаӡоу Амаӡаныҟәгаҩцәа|Хрушьчов]]»
175097
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Nikita Khrushchev}}
{{Cat main|Хрушьчов, Никита Сергеи-иԥа}}
[[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аиҳабыра рхадацәа|Хрушьчов]]
[[Акатегориа:ЦК КПСС Иреиҳаӡоу Амаӡаныҟәгаҩцәа|Хрушьчов]]
bs9gnfkkgodfmx02qg8us1xbs1f7g27
Акатегориа:Џьон Фицџьералд Кеннеди
14
57134
175100
2026-10-13T09:43:05Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|John F. Kennedy}} {{cat main|Кеннеди, Џьон Фицџьералд}} [[Акатегориа:Кеннедиаа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]] Акатегориа:Адемо...»
175100
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|John F. Kennedy}}
{{cat main|Кеннеди, Џьон Фицџьералд}}
[[Акатегориа:Кеннедиаа]]
[[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Адемократиатә партиа аҟынтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа]]
1d8exx09plvr9jwhkinoqvo4re47oc1
Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа
14
57135
175102
2026-10-13T09:47:45Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аполитикцәа|президентцәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рпрезидентцәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} апрезидентцәа|{{Title country}}]]»
175102
wikitext
text/x-wiki
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аполитикцәа|президентцәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} апрезидентцәа|{{Title country}}]]
hqd7zblul08971b7578v6xwfpo0w5wm
175109
175102
2026-10-13T09:53:10Z
Fraxinus.cs
8381
175109
wikitext
text/x-wiki
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи {{Title country}} рполитикцәа|президентцәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рпрезидентцәа]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} апрезидентцәа|{{Title country}}]]
qb3uby5xyjuvwti2f2ilw95mwbt5gv2
Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа
14
57136
175110
2026-10-13T09:53:57Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|{{Title century}}th-century politicians of the United States}} {{Politicians by nationality and century category header}}»
175110
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title century}}th-century politicians of the United States}}
{{Politicians by nationality and century category header}}
mmqmv2bjvso7rhgl4iy1tbnntn0m6bc
175111
175110
2026-10-13T10:02:52Z
Fraxinus.cs
8381
175111
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title century}}th-century politicians of the United States}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аполитикацәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рполитикцәа ашәышықәсақәа рыла]]
j63lxq9ma0vg9hokpyr60c4et9bdqe1
175112
175111
2026-10-13T10:03:38Z
Fraxinus.cs
8381
175112
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title century}}th-century politicians of the United States}}
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аполитикацәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рполитикцәа ашәышықәсақәа рыла]]
sdfyt9twh8umhjl9q3jvf5ki8e17sml
175113
175112
2026-10-13T10:05:12Z
Fraxinus.cs
8381
175113
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title century}}th-century politicians of the United States}}
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аполитикцәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рполитикцәа ашәышықәсақәа рыла]]
8bwdu0c3iofvixlwx50sqnyuyhmc2wn
175122
175113
2026-10-13T10:27:40Z
Fraxinus.cs
8381
175122
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title century}}th-century politicians of the United States}}
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аполитикцәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи Америка инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рполитикцәа ашәышықәсақәа рыла]]
2q1dfuo41uo0mq7dnijtk085rkbyy4e
Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи аполитикцәа атәылақәа рыла
14
57137
175114
2026-10-13T10:07:09Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|{{Title century}}th-century politicians by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭлеи атәылақәа рылеи|политикцәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аполитикцәа| тәылақәа]] Акатегориа:Аполити...»
175114
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title century}}th-century politicians by country}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭлеи атәылақәа рылеи|политикцәа]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аполитикцәа| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Аполитикцәа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи]]
9z6i20e3algsh9igq06xiokk4eqi6uk
Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи аполитикцәа
14
57138
175115
2026-10-13T10:09:38Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|{{Title century}}th-century politicians}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы аполитика|политикцәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭла|политикцәа]] [[Акатегориа:Аполитикцәа ашәышықәсақәа рыла]]»
175115
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title century}}th-century politicians}}
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы аполитика|политикцәа]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭла|политикцәа]]
[[Акатегориа:Аполитикцәа ашәышықәсақәа рыла]]
7p2s00bmy19efpeml9luccp9vk5vqjl
Акатегориа:Аполитикцәа ашәышықәсақәа рыла
14
57139
175116
2026-10-13T10:11:57Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Politicians by century}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:политикцәа ашәышықәсақәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭлеи ашәышықәсақәа рылеи]] [[Акатегориа:Аполитикцәа аамҭақәа рыла|шәышықәсақәа]] [[Акатегориа:Аполитика ашәышықәсақәа рыла| политикцәа]]»
175116
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Politicians by century}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:политикцәа ашәышықәсақәа рыла}}
[[Акатегориа:Ауаа рзанааҭлеи ашәышықәсақәа рылеи]]
[[Акатегориа:Аполитикцәа аамҭақәа рыла|шәышықәсақәа]]
[[Акатегориа:Аполитика ашәышықәсақәа рыла| политикцәа]]
rmnihosqxe3oibfc0bk6q491ri82eny
Акатегориа:Аполитикцәа аамҭақәа рыла
14
57140
175117
2026-10-13T10:13:20Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:политикцәа аамҭақәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭлеи аамҭақәа рылеи]] [[Акатегориа:Аполитикцәа| аамҭақәа]] [[Акатегориа:Аполитика аамҭақәа рыла]]»
175117
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:политикцәа аамҭақәа рыла}}
[[Акатегориа:Ауаа рзанааҭлеи аамҭақәа рылеи]]
[[Акатегориа:Аполитикцәа| аамҭақәа]]
[[Акатегориа:Аполитика аамҭақәа рыла]]
qp7pf8ioxda12mydxkj2slistfemmlw
Акатегориа:Аполитикцәа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи
14
57141
175118
2026-10-13T10:16:53Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Аполитикцәа атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи}} {{DEFAULTSORT:политикцәа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи}} [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭи ашәышықәсақәеи, насгьы атәылақәеи рыла]] Акатегориа:Аполитикцәа ашәышықәсақәа...»
175118
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category see also|Аполитикцәа атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи}}
{{DEFAULTSORT:политикцәа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи}}
[[Акатегориа:Ауаа рзанааҭи ашәышықәсақәеи, насгьы атәылақәеи рыла]]
[[Акатегориа:Аполитикцәа ашәышықәсақәа рыла| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Аполитикцәа атәылақәа рыла| шәышықәсақәа]]
[[Акатегориа:Аполитика ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи|+политикцәа]]
3456ikserwaczdaz3f84m1kzp4k8wzc
Акатегориа:Аполитика ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи
14
57142
175119
2026-10-13T10:23:09Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Аполитика атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи}} {{DEFAULTSORT:политика ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи}} [[Акатегориа:Аполитика атәылақәа рылеи аамҭақәа рылеи|-1]] [[Акатегориа:Аполитика ашәышықәсақәа рыла| тәылақәа]] ...»
175119
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category see also|Аполитика атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи}}
{{DEFAULTSORT:политика ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи}}
[[Акатегориа:Аполитика атәылақәа рылеи аамҭақәа рылеи|-1]]
[[Акатегориа:Аполитика ашәышықәсақәа рыла| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Акатегориақәа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи]]
sai0uuajdudc0tldg6q9wd4k6wkbgs5
Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Америка инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала
14
57143
175120
2026-10-13T10:25:54Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи Америка инхо ауаа| занааҭ]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи|Америка]] [[Акатегориа:Америкауаа ашәышықәсақәа рылеи рзанааҭлеи]]»
175120
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи Америка инхо ауаа| занааҭ]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи|Америка]]
[[Акатегориа:Америкауаа ашәышықәсақәа рылеи рзанааҭлеи]]
nklscb7203w4ettd9178g5rh7bespas
175121
175120
2026-10-13T10:26:46Z
Fraxinus.cs
8381
175121
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи америкауаа| занааҭ]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи|Америка]]
[[Акатегориа:Америкауаа ашәышықәсақәа рылеи рзанааҭлеи]]
fvsp21dv6mgn483t4oxl5dtbfprqyvh
175123
175121
2026-10-13T10:27:59Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала]] в [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Америка инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала]] без оставления перенаправления
175121
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи америкауаа| занааҭ]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи|Америка]]
[[Акатегориа:Америкауаа ашәышықәсақәа рылеи рзанааҭлеи]]
fvsp21dv6mgn483t4oxl5dtbfprqyvh
175124
175123
2026-10-13T10:29:46Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Америкауаа ашәышықәсақәа рылеи рзанааҭлеи]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Америка инхоз ауаа ашәышықәсақәа рылеи рзанааҭлеи]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175124
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи америкауаа| занааҭ]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи|Америка]]
[[Акатегориа:Америка инхоз ауаа ашәышықәсақәа рылеи рзанааҭлеи]]
o9qdt6ertjfsc6dtcl0s4wvmgmf77s5
Акатегориа:Америка инхоз ауаа ашәышықәсақәа рылеи рзанааҭлеи
14
57144
175125
2026-10-13T10:31:24Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|People of the United States by occupation by century}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Америкауаа рзанааҭлеи ашәышықәсақәа рылеи}} [[Акатегориа:Америкауаа ашәышықәсақәа рыла| занааҭ]] [[Акатегориа:Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала| шәышықәса]] Акатегориа:Ауаа атә...»
175125
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|People of the United States by occupation by century}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category see also|Америкауаа рзанааҭлеи ашәышықәсақәа рылеи}}
[[Акатегориа:Америкауаа ашәышықәсақәа рыла| занааҭ]]
[[Акатегориа:Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала| шәышықәса]]
[[Акатегориа:Ауаа атәылақәеи ашәышықәсақәеи, насгьы рзанааҭи рыла]]
gvo4xgk44osp2yo4p211oyqq1ychvok
Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа ашәышықәсақәа рыла
14
57145
175126
2026-10-13T10:34:03Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Politicians of the United States by century}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Америкауаа рзанааҭлеи ашәышықәсақәа рылеи|политикцәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рполитикцәа| шәышықәсақәа]] [[Акатегориа:Аполитикцәа атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи]]»
175126
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Politicians of the United States by century}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Америкауаа рзанааҭлеи ашәышықәсақәа рылеи|политикцәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рполитикцәа| шәышықәсақәа]]
[[Акатегориа:Аполитикцәа атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи]]
9h1mmxf5xqvem3a6d570gv5027qvvk0
175127
175126
2026-10-13T10:36:41Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Америкауаа рзанааҭлеи ашәышықәсақәа рылеи]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Америка инхоз ауаа рзанааҭлеи ашәышықәсақәа рылеи]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
175127
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Politicians of the United States by century}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Америка инхоз ауаа рзанааҭлеи ашәышықәсақәа рылеи|политикцәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рполитикцәа| шәышықәсақәа]]
[[Акатегориа:Аполитикцәа атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи]]
ksqgjs6nfvk8j4yt90o25v6t19hof16
Акатегориа:Америка инхоз ауаа рзанааҭлеи ашәышықәсақәа рылеи
14
57146
175128
2026-10-13T10:37:04Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|People of the United States by century by occupation}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Америкауаа ашәышықәсақәа рылеи рзанааҭлеи}} [[Акатегориа:Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала| шәышықәса]] [[Акатегориа:Америкауаа ашәышықәсақәа рыла| занааҭ]] Акатегориа:Ауаа атә...»
175128
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|People of the United States by century by occupation}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category see also|Америкауаа ашәышықәсақәа рылеи рзанааҭлеи}}
[[Акатегориа:Америка инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала| шәышықәса]]
[[Акатегориа:Америкауаа ашәышықәсақәа рыла| занааҭ]]
[[Акатегориа:Ауаа атәылақәеи рзанааҭи, насгьы ашәышықәсақәеи рыла]]
6zi8fzadczw1v58e0cq5h17wlksy6m3
Акатегориа:Аполитикцәа атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи
14
57147
175129
2026-10-13T10:40:12Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Аполитикцәа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи}} {{DEFAULTSORT:политикцәа атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи}} [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭи атәылақәеи, насгьы ашәышықәсақәеи рыла]] Акатегориа:Аполитикцәа ашәышықәсақәа...»
175129
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category see also|Аполитикцәа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи}}
{{DEFAULTSORT:политикцәа атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи}}
[[Акатегориа:Ауаа рзанааҭи атәылақәеи, насгьы ашәышықәсақәеи рыла]]
[[Акатегориа:Аполитикцәа ашәышықәсақәа рыла| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Аполитикцәа атәылақәа рыла| шәышықәсақәа]]
[[Акатегориа:Аполитика атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи|+политикцәа]]
aanmxu4ctt6gpjnha4saogf536pwno7
Акатегориа:Аполитика атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи
14
57148
175130
2026-10-13T10:41:52Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Аполитика ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи}} {{DEFAULTSORT:политика атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи}} [[Акатегориа:Аполитика атәылақәа рылеи аамҭақәа рылеи| 1]] [[Акатегориа:Аполитика ашәышықәсақәа рыла| тәылақәа]] ...»
175130
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category see also|Аполитика ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи}}
{{DEFAULTSORT:политика атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи}}
[[Акатегориа:Аполитика атәылақәа рылеи аамҭақәа рылеи| 1]]
[[Акатегориа:Аполитика ашәышықәсақәа рыла| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Акатегориақәа атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи]]
cid1qd8024ftdrjifwoc4w2q3mvma9q
Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи аҩада-америкатәи апрезидентцәа
14
57149
175131
2026-10-13T10:43:52Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{category series navigation}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи апрезидентцәа|ҩада-америкатәи]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи апрезидентцәа]]»
175131
wikitext
text/x-wiki
{{category series navigation}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи апрезидентцәа|ҩада-америкатәи]]
[[Акатегориа:Аҩада-америкатәи апрезидентцәа]]
ikr6gesjpmf2pw480tav1g9thj0sg54
Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи апрезидентцәа
14
57150
175132
2026-10-13T10:46:03Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{category series navigation}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи анапхгаҩцәа|президентцәа]] [[Акатегориа:Апрезидентцәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аполитикцәа|президентцәа]]»
175132
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{category series navigation}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи анапхгаҩцәа|президентцәа]]
[[Акатегориа:Апрезидентцәа]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аполитикцәа|президентцәа]]
6pn1znkc9ah1v9elkqp7ohccyszi14b
Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи анапхгаҩцәа
14
57151
175133
2026-10-13T10:46:47Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых атәылақәа рыла|.напхгаҩцәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭла|напхгаҩцәа]] [[Акатегориа:Анапхгаҩцәа ашәышықәсақәа рыла]]»
175133
wikitext
text/x-wiki
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых атәылақәа рыла|.напхгаҩцәа]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭла|напхгаҩцәа]]
[[Акатегориа:Анапхгаҩцәа ашәышықәсақәа рыла]]
6efjptr0o0l569h06h6lvhg8bo5xvgz
Акатегориа:Аҩада-америкатәи апрезидентцәа
14
57152
175134
2026-10-13T10:49:16Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « {{DEFAULTSORT:ҩада-америкатәи апрезидентцәа}} [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи ахадацәа|*президентцәа]] [[Акатегориа:Апрезидентцәа|*ҩада-америкатәи]] [[Акатегориа:Апрезидентцәа аконтинентқәа рыла]]»
175134
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:ҩада-америкатәи апрезидентцәа}}
[[Акатегориа:Аҩада-америкатәи ахадацәа|*президентцәа]]
[[Акатегориа:Апрезидентцәа|*ҩада-америкатәи]]
[[Акатегориа:Апрезидентцәа аконтинентқәа рыла]]
cxgzl30d3tcydwthoufhuitdeeq52hn
Акатегориа:Апрезидентцәа аконтинентқәа рыла
14
57153
175135
2026-10-13T10:50:16Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{container category}} {{DEFAULTSORT:президентцәа аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Апрезидентцәа| континентқәа]] [[Акатегориа:Аҳәынҭқаррақәа рхадацәа аконтинентқәа рыла|*президентцәа]]»
175135
wikitext
text/x-wiki
{{container category}}
{{DEFAULTSORT:президентцәа аконтинентқәа рыла}}
[[Акатегориа:Апрезидентцәа| континентқәа]]
[[Акатегориа:Аҳәынҭқаррақәа рхадацәа аконтинентқәа рыла|*президентцәа]]
aq7ygxzjxgswnlqejvex4vokmqnoq79
Акатегориа:Аҩада-америкатәи ахадацәа
14
57154
175136
2026-10-13T10:53:14Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Аҩада-америкатәи аԥыза-министрцәа}} {{DEFAULTSORT:ҩада-америкатәи ахадацәа}} [[Акатегориа:Аҳәынҭқаррақәа рхадацәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи аполитикатә усзуҩцәа|*хадацәа]] Акатегориа:Аҩада-америк...»
175136
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category see also|Аҩада-америкатәи аԥыза-министрцәа}}
{{DEFAULTSORT:ҩада-америкатәи ахадацәа}}
[[Акатегориа:Аҳәынҭқаррақәа рхадацәа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Аҩада-америкатәи аполитикатә усзуҩцәа|*хадацәа]]
[[Акатегориа:Аҩада-америкатәи аполитика иадҳәалоу ауаа|*хадацәа]]
2aevygwyepwmmqo76ur41xerrklo4au
Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа
14
57155
175138
2026-10-13T11:02:58Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « {{DEFAULTSORT:политикатә шьрақәа ирықәшәаз {{Title country}} рпрезидентцәа}} [[Акатегориа:{{Title country}} рпрезидентцәа рполитикатә шьра аҽазышәарақәа| политикатә шьрақәа ирықәшәаз]] Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа|прези...»
175138
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:политикатә шьрақәа ирықәшәаз {{Title country}} рпрезидентцәа}}
[[Акатегориа:{{Title country}} рпрезидентцәа рполитикатә шьра аҽазышәарақәа| политикатә шьрақәа ирықәшәаз]]
[[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа|президентцәа]]
[[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} рпрезидентцәа|{{Title country}}]]
[[Акатегориа:Амаҵураҿы иҭахаз {{Title country}} рпрезидентцәа]]
prfdvxps68sjqn52g5rntz40xtyhd5d
Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа рполитикатә шьра аҽазышәарақәа
14
57156
175139
2026-10-13T11:07:54Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:{{Title country}} рпрезидентцәа рыԥсреи рыԥсыжрақәеи]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы аполитикатә шьра аҽазышәарақәа|*президентцәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рпрезидентцәа ргәабзиара|политикатә шьра аҽазышәарақәа]] Акатегориа:{{Title country}} рпрезидентцәа...»
175139
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:{{Title country}} рпрезидентцәа рыԥсреи рыԥсыжрақәеи]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы аполитикатә шьра аҽазышәарақәа|*президентцәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рпрезидентцәа ргәабзиара|политикатә шьра аҽазышәарақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рпрезидентцәа злахәыз ашәарҭадаратә еидысларақәа|*политикатә шьра аҽазышәарақәа]]
56sg1j8eqdf88o2dvqhe4c3l6hkvvx1
175140
175139
2026-10-13T11:08:05Z
Fraxinus.cs
8381
175140
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:{{Title country}} рпрезидентцәа рыԥсреи рыԥсыжрақәеи|политикатә шьра аҽазышәарақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы аполитикатә шьра аҽазышәарақәа|*президентцәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рпрезидентцәа ргәабзиара|политикатә шьра аҽазышәарақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рпрезидентцәа злахәыз ашәарҭадаратә еидысларақәа|*политикатә шьра аҽазышәарақәа]]
3fkg929d5jnqptzxkqnl6llyctgzd4o
175141
175140
2026-10-13T11:11:11Z
Fraxinus.cs
8381
175141
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:{{Title country}} рпрезидентцәа рыԥсреи рыԥсыжрақәеи|политикатә шьра аҽазышәарақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы ԥҟалаз аполитикатә шьра аҽазышәарақәа|*президентцәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рпрезидентцәа ргәабзиара|политикатә шьра аҽазышәарақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рпрезидентцәа злахәыз ашәарҭадаратә еидысларақәа|*политикатә шьра аҽазышәарақәа]]
tvti3wbv0cq4ga85ladysei656gj0o8
175147
175141
2026-10-13T11:30:15Z
Fraxinus.cs
8381
175147
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:{{Title country}} рпрезидентцәа рыԥсреи рыԥсыжрақәеи|политикатә шьра аҽазышәарақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟалаз аполитикатә шьра аҽазышәарақәа|*президентцәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рпрезидентцәа ргәабзиара|политикатә шьра аҽазышәарақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рпрезидентцәа злахәыз ашәарҭадаратә еидысларақәа|*политикатә шьра аҽазышәарақәа]]
ddgy1y4u4lhfhn16p1s5npo955m07sd
Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟалаз аполитикатә шьра аҽазышәарақәа
14
57157
175142
2026-10-13T11:20:05Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:Аполитикатә шьра аҽазышәарақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} ԥҟалаз аполитикатә шьра аҽазышәарақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟалаз ауаҩы иԥсрақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟалаз аӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа]] Ак...»
175142
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Аполитикатә шьра аҽазышәарақәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} ԥҟалаз аполитикатә шьра аҽазышәарақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟалаз ауаҩы иԥсрақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟалаз аӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟалаз аполитикатә мчы ахархәара|шьра аҽазышәарақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы ишьыз ауаа|политикатә]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟалаз атеррористтә хҭысқәа|политикатә шьра аҽазышәарақәа]]
iejkuvty12wmj1u640odramntxv07n6
175145
175142
2026-10-13T11:29:21Z
Fraxinus.cs
8381
175145
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Аполитикатә шьра аҽазышәарақәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟалаз аполитикатә шьра аҽазышәарақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟалаз ауаҩы иԥсрақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟалаз аӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟалаз аполитикатә мчы ахархәара|шьра аҽазышәарақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы ишьыз ауаа|политикатә]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟалаз атеррористтә хҭысқәа|политикатә шьра аҽазышәарақәа]]
37r1j9wcuuvie5gdgdy06d5zsjeur7i
175146
175145
2026-10-13T11:30:02Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы ԥҟалаз аполитикатә шьра аҽазышәарақәа]] в [[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟалаз аполитикатә шьра аҽазышәарақәа]] без оставления перенаправления
175145
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Аполитикатә шьра аҽазышәарақәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟалаз аполитикатә шьра аҽазышәарақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟалаз ауаҩы иԥсрақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟалаз аӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟалаз аполитикатә мчы ахархәара|шьра аҽазышәарақәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы ишьыз ауаа|политикатә]]
[[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟалаз атеррористтә хҭысқәа|политикатә шьра аҽазышәарақәа]]
37r1j9wcuuvie5gdgdy06d5zsjeur7i
Акатегориа:Аполитикатә шьра аҽазышәарақәа атәылақәа рыла
14
57158
175143
2026-10-13T11:22:58Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз ауаа атәылақәа рыла}} {{DEFAULTSORT:политикатә шьра аҽазышәарақәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аполитикатә шьра аҽазышәарақәа| тәылақәа]] Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа ацәгьоура ахьыҟ...»
175143
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category see also|Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз ауаа атәылақәа рыла}}
{{DEFAULTSORT:политикатә шьра аҽазышәарақәа атәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Аполитикатә шьра аҽазышәарақәа| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа ацәгьоура ахьыҟалаз атәылақәа рыла| политикатә шьра аҽазышәарақәа]]
[[Акатегориа:Аполитикатә мчы ахархәара атәылақәа рыла| политикатә шьра аҽазышәарақәа]]
[[Акатегориа:Аӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа атәылақәа рыла| политикатә шьра аҽазышәарақәа]]
bvgf3zso15lhsuqj7thvbdulrmg7p7h
Акатегориа:Аӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа атәылақәа рыла
14
57159
175144
2026-10-13T11:28:04Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа атәылақәа рыла|*ӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа]] Акатегориа:Аполитикате репрессиа атәылақәа рыла| ӡб...»
175144
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:ӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа атәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Аӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа атәылақәа рыла|*ӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа]]
[[Акатегориа:Аполитикате репрессиа атәылақәа рыла| ӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа]]
13mmf892s8a8jqburmkg7s5wuzy5g65
Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟалаз аполитикатә шьра аҽазышәарақәа
14
57160
175148
2026-10-13T11:48:32Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «* '''[[Аҩадатәи Америка]] иҟалаз [[аполитикатә шьра аҽазышәара]]қәа''' {{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка иҟалаз аполитикатә шьра аҽазышәарақәа}} [[Акатегориа:Аполитикатә шьра аҽазышәарақәа аконтинентқәа рыла]] Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟалаз аӡбарҭанҭыҵтәи ауа...»
175148
wikitext
text/x-wiki
* '''[[Аҩадатәи Америка]] иҟалаз [[аполитикатә шьра аҽазышәара]]қәа'''
{{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка иҟалаз аполитикатә шьра аҽазышәарақәа}}
[[Акатегориа:Аполитикатә шьра аҽазышәарақәа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟалаз аӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа| политикатә шьра]]
[[Акатегориа:Аҩадатәи Америка иҟоу мчымхарылатәи аԥсрақәа| политикатә шьра]]
[[Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа рҿы иҟоу аполитикатә мчы ахархәара| политикатә шьра]]
b8dnj7p9ndobbtbrmp6z8zrpsujlm6r
Акатегориа:Аполитикатә шьра аҽазышәарақәа аконтинентқәа рыла
14
57161
175149
2026-10-13T11:51:44Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:политикатә шьра аҽазышәарақәа аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Аполитикатә шьра аҽазышәарақәа| континентқәа]] [[Акатегориа:Аӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа аконтинентқәа рыла| политикатә шьра]] Акатегориа:Мчымхарылатәи а...»
175149
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:политикатә шьра аҽазышәарақәа аконтинентқәа рыла}}
[[Акатегориа:Аполитикатә шьра аҽазышәарақәа| континентқәа]]
[[Акатегориа:Аӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа аконтинентқәа рыла| политикатә шьра]]
[[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа аконтинентқәа рыла| политикатә шьра]]
[[Акатегориа:Аполитикатә мчы ахархәара аконтинентқәа рыла| политикатә шьра]]
kisc92tpo6hjoky5yjzte5xeuuu2p5w