Авикипедиа abwiki https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Амедиа Цастәи Ахцәажәара Алахәыла Алахәыла ахцәажәара Авикипедиа Авикипедиа ахцәажәара Афаил Афаил ахцәажәара Амедиавики Амедиавики ахцәажәара Ашаблон Ашаблон ахцәажәара Ацхыраара Ацхыраара ахцәажәара Акатегориа Акатегориа ахцәажәара TimedText TimedText talk Амодуль Амодуль ахцәажәара Event Event talk Наполеон Бонапарт 0 9229 175798 172597 2026-10-21T10:49:41Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Франциа Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Франциатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175798 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte, Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә={{date|15|8|1769}}|аԥсра арыцхә={{date|5|5|1821}}|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.), Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа, Полин Фуре, Emilie Kraus von Wolfsberg, Elisabeth de Vaudey, Елеонора Дениуель де ла Плень, Джузеппина Грассини, Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино, Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II, Шарль Леон, Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски, Оиген Мегерле фон Миульфельд, Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик, аҳәынҭқарратә усзуҩы, афицар, арҿиамҭақәа реизгаҩ, аимператор, асуверен, арратә активист, ар рԥыза, аҳ, ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер Виуртембергтәи агәыргьын орден Аиашара орден Серафимцәа рорден Лиудвиг иорден|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа, акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Ацқьа Лиудовик иныхабаа Аинвалидцәа рыҩны Анышәынҭра арха|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп. Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}. Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}. Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}. Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}. Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха}}. == Заатәи ашықәсқәа == === Ахылҵшьҭра === {{main|Наполеон иҭаацәа }} Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын. [[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]] 1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}. {{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}} Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}: * [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844) * [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840) * [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820) * [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846) * [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825) * [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839) * [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860) Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}. === Ахәыҷреи аҿареи === [[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]] Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда. Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга | автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]] | часть = | заглавие = | оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon | язык = fr | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = Librairie Académique Perrin | год = 1967 & 1968 | том = 1,2 | страницы = 10 | страниц = | isbn = }}</ref>. [[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]] Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( {{lang-fr|La-paille-au-nez}} ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|агерман бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}. Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}. Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}. == Арратә кариера == === Акариера алагамҭа === {{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}} [[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>. Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}. [[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}. Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа  — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}. 1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}. Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}. [[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}. Жәабранмза 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}. [[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}. [[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит. Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}. === Италиатәи акампаниа === {{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}} [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]] Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}. Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}. Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}. Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит»  — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}. Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}. [[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}. Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}. Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира ({{lang-fr|Rue de la Victoire}}) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.--> === Мсыртәи аныҟәара === {{main|Мсыртәи аныҟәара }} [[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]] [[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]] [[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]] [[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]] Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}. Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}. Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}. Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}. Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз  — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}. Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}. Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}. Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}. Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}. Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}. == Аконсулра == {{main|Афранцыз консулат }} === Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи === {{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }} [[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}. [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}. Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}. Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}. === Жәашықәсатәи аконсулра === {{main|Жәашықәсатәи аконсулра }} [[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]] [[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]] [[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]] [[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}. Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}. Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}. 1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}. Флореаль 11 Х шықәсазы ({{date|1|5|1802}}) абжьаратәи ашколқәа  — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}. Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден ({{date|19|5|1802}}). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}. 1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}. Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}. Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}. === Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра === {{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }} [[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]] [[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа ({{date|2|8|1802}}) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}. Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}. Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр  — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}. Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}. Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}. Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}. Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}. == Актәи аимпериа == {{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }} === Аимпериа ашьақәгылара === [[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]] [[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, {{date|2|12|1804}} Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 ({{date|18|5|1804}}) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}. Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ  — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}. Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар ашьанара ақьабз мҩаԥыргарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ашьанара ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәынмза 2, 1804 шықәсазы папа дызлахәыз Парижтәи Анцәаиан луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа илабҿабоу реидгылоуп» ҳәа ахиҳәааит — «ауаа рразҟы бзиа ахьӡала атираниа агәыргьын ахазҵо адинхаҵара»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>. Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина лыҵкы акалҭ акра рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина лкалҭ инацәыхараны игылоуп. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}. === Аимпериа аизҳазыӷьара === {{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]] Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}. Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}. [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]]Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аҳәынҭқарра еибашьрала ахы ныҟәнагон<ref name="Domaine" />. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}. [[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}. [[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]] [[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}. Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}. Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}. Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}. Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}. Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}. Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}. === Аконтиненталтә блокада === {{main|Аконтиненталтә блокада}} [[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}. Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}. === Пиренеинтәи Ваграмнӡа === {{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]] [[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}. Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}. Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}. Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}. Испаниеи Португалиеи инагӡаны импыҵаирхаларц азы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббрамза 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон Александр I идгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ҳҭынреи Австриатәи ҳҭынреи дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>. Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаарамза 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы қәылара ддәықәлеит. Ԥхынҷкәынмза 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ааныркылан, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәамза 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дыҟанаҵы дҭахар, Миурат императорс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәамза 17 рзы иара Валиадолидынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә еибашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи аилахәаахәҭра иалагеит{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи иҭахын. Ахарџьқәа рыхҩаразы иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рзы) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра иргәамԥхеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. [[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон дацәнымхартә еиԥш ихәу Ланн иааигәара. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]]Пресбургстәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иархәаны, мшаԥымза 3, 1809 шықәсазы Австриа аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа ҳасабала иаиуит{{ref+|Афранки афунт стерлинги рыбжьара 1 фунтк азы аиҭныԥсахларатә курс 20 франк инаркны 25 франк рҟынӡа иҟан<ref name="Piketty">{{ашәҟәы|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|ахы=[[Акапитал XXI ашәышықәсазы]]|аҭыжьырҭа=[[Ad Marginem]]|аҭыԥ={{М.}}|ашықәс=2015|isbn=978-5-91103-252-4|даҟьа=592|даҟьа=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск, Италиаҟа ҩ-корпуск, Варшаватәи герцограхь корпуск дәықәиҵеит. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә еиԥш алшара арҭеит (уи Наполеон иԥсахы еибанакит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Реинтәи аидгыла аруааи жәа-корпуск рымчи рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит, лаҵарамза 13 рзы Вена игеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз асолдаҭцәа дрықәлеит. Лаҵарамза 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европатәи иаӷацәа зегьы ргәы шьҭыҵит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәымза 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеит ԥхынгәымза 12 рзы Цнаимтәи аинышәара, жьҭаарамза 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа Адриатәи амшын агаҿа ацәыӡит, уи иахҟьаны Франциа аҵакырадгьылқәа аиуит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи герцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьраҿы уаанӡа иамаз аԥыжәара уажәы ишамам{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. === Аимпериа акризис === [[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Аимператор Наполеон Тиуильри иҟаз икабинет аҿы. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]] [[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Актәи аимпериа, 1812 шықәса{{legend|#002395|Наполеон ихаантәи Франциа}}{{legend|#9090FF|Ихьыԥшу аҳәынҭқаррақәа}}]]Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара аулафахәы ацнаҵон, уи ацҵара иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ареволиуциа абзоурала дшьақәгылеит, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи иӷарыз, ихатәрамыз хылҵшьҭра рыман{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсон, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иарбыжкуан. Наполеон иаԥиҵаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷыртә еиԥш иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, Наполеон адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Ажьырныҳәамза 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц азы Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон еиликаауан Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥымза 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкырамза 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵарамза 17, 1809 шықәсазтәи адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа Пиотр иҭынха арҳәҩцәа» ауахәама иаҟәырыҭхеит. Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәымза 5, 1809 шықәсазы Франциа арра мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь  — Париж амҵан иҟоу [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама данаҟәырыҭха ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит, аимператор инапынҵала акәызшәа имҩаԥигоз, аинышәара иадҳәалаз англызцәеи иареи маӡала реиҿцәажәарақәа ирыхҟьаны. Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа рыгәхьаа мкыкәа аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәымза 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голландиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голландиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан, Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. === Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа аилаҳареи === {{main|1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатәи еибашьра |Афбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Москва абылра]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]] [[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Наполеон Москвантәи ихьаҵра. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]]Наполеони [[Александр I]] реизыҟазаашьақәа анаԥырх, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа, рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз, ҩбаны ишаз аурыс мраҭашәаратәи ир {{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон иҭахын аурыс ир ихадоу аидыслараҿы риааира; аха аурысцәа аԥыжәара змаз ар рҽацәырыхьчо атәыла агәахьы ихьаҵуан, рҽеибырҭарц азы, амҩан зегьы еимырҵәон. Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәамза 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс иаку ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббрамза 7 рзы Москва уалалаанӡа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурысцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббрамза 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Уи ашьҭахь абылра ҟалеит, ақалақь зегьы иалаблырц егьагымхеит. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аинышәара рыбжьарҵоит ҳәа дгәыӷуа акыр аамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаарамза 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаарамза 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир еицтәароу марш рхы иархәаны афранцызцәа ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа рыцхырааралагьы аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵарамза 27—28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ир аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар Париж аилаҩынтра амҩаԥгара рҽазыршәоит ҳәа иаҳаит, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа иалаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Наполеон аурыс кампаниаҿы иаҵахара иара изымиааира иазкыз алегенда аҵыхәа ԥнаҵәеит. Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ еибашьра шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырадгьылахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа ҿыц иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, урҭ Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени ицоз аидысларақәа раан Наполеон аҽыр шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәарамза 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз атәылақәа рыбжьара бжьаҟазас иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ аилаӡарақәа: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшара, австрицәа Иллириа рзырхынҳәра рыла аинышәара рыбжьарҵарц. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изызку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. [[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|1814 шықәсазтәи акампаниа. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]]Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәамза 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас иҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден ицоз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа рхала адҵақәа аныҟарҵоз Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц ицоз аибашьрақәа ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ашәарҭара дышҭагылазгьы, 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, Австриатәи, Пруссиатәи, Шведтәи ар драбашьит (жьҭаарамза 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» ҳәа изышьҭаз аибашьра адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс Виуртембергтәи аҽыргьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Ажәларқәа ребашьра данаҵаха ашьҭахь Германиеи Голландиеи Наполеон ихьыԥшымзт, Швеицариатәи аконфедерациеи, Реинтәи аидгылеи, Италиатәи акралреи еилаҳаит. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон Испаниатәи Бурбонаа ҩаԥхьа амчра риҭар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәамза 23, 1814 шықәсазы Наполеон аруаа рзы Тиуильри аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәамза 25 ашамҭазы Наполеони иԥеи наӡаӡа еиԥырҵит. Наполеон ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкырамза 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, иара убас Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. == Атитул == ''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815). ''Ельба Аҭауад'' ({{date|3|5|1814}} — {{date|25|2|1815}}). == Ельба адгьылбжьахеи Шәымши == === Раԥхьаӡа амчра ааныжьреи ахгареи === {{see also|Фонтенбло ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра (1814)|Бурбонаа реиҭашьақәыргылара}} [[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеони аимператортә гвардиеи еиԥырҵуеит. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]] [[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|Амчра ааныжьра ашьҭахь Фонтенбло ахан аҿы. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]] [[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|Сан-Мартино иҟаз Наполеон ивилла (Ельба).]]Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥымза 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертье, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы амчра мап ацәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы Париж амҵан иҟоу Фонтенбло ахан аҿы Наполеон амчра аанижьит{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи иаҳҭынуааи дахьрыԥсахыз (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иаанхаз) азы, мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьыҟаз иҽишьырц иӡбеит — Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз иахҟьаны еилабааит, Наполеон деиқәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. Наполеон еидгылаз амонархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны хгара ҳәа дцеит{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аԥараҵәыхырҭа аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мариа-Луиза лԥеи лареи Франц I имшала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон даныҟаз лыԥсҭазаара далҵит лаҵарамза 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым иара ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельбаҟа ибара иааиз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дрызҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}. Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааиз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амазареи азин ҷыдеи рырхынҳәра иашьҭаз аемигрантцәа («урҭ акгьы рзеилымкааит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы акрал Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха иадҳәалаз ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рырхынҳәра рҭахын. Аемигрантцәеи ауахәамеи анкьа ирымырхыз адгьылқәа зымпыҵазкыз, уажәы рмазаразы ргәы ҭынчмызт. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. Цәыббрамза, 1814 шықәсазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз еидгылаз аҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}. === Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи === {{main|Шәымш|Ватерлоо ицоз аидыслара |Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит }} [[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон Ельба аанижьуеит. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]] [[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон Ватерлоо даныҟаз (аидыслара ахьцоз аҭыԥ апанорама ахәҭа)]]Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба адгьылбжьаха аҟынтәи дыбналеит жәабранмза 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкырамза 1 азы Канн ирцәыхарамкәа зықьҩык асолдаҭцәа ицны Жуан аӡыбжьахалаҿы дыӡхыҵын, Гренобль иалсны ицоз амҩала, ароиалистә гәалаҟазаара аԥыжәара ахьамаз Прованс дакәшаны, Парижҟа иҿааихеит. Хәажәәкырамза 7 рзы Гренобль уалалаанӡа ахәбатәи ацәаҳәатә полк Наполеон иахь ииасит агәеизҳара зныԥшуаз иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәиеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!» Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкырамза 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт абыцаҟьа дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкырамза 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}. Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа рҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкырамза 13 рзы изинқәа шимырхыз атәы рыларҳәеит{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. Хәажәкырамза 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргылоит ҳәа еибырҳәеит{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Наполеон аҭынчмҩа дшашьҭоу баша агәра диргон. Франциа ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа. Лаҵарамза 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ақәгылара ҟалеит, абуржуазиа ду амчра ҿыц иазхьамԥшуа иалагеит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституциа аплебисцит (аплебисцит иаҭааз маҷҩын) аан рыдыркылеит, насгьы аратификациа азыруит рашәарамза 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. Аконституциа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан{{sfn|Ellis|2014|p=232}}. Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә еиԥш уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәарамза 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Британиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Пруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы абританцәеи апруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Аха рашәарамза 18, 1815 шықәсазы Бельгиа иҟоу ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон аибашьра хада даҵахеит. Рашәарамза 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит{{sfn|Тюлар||с=338—339}}. Рашәарамза 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раангьы амчра аанижьит. Рашәарамза 25 рзы Франциа аанижьыр акәхеит. Ԥхынгәымза 15 рзы, Британиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа  — англызцәа  — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}. == Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха == === Ахгара === [[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Иахыргаз Наполеон дахьынхоз Ацқьа Елена лыдгьыбжьахаҿы иҟоу Лонгвуд-Хаус анхара.]] [[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]] [[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]] амемуарқәа дизаԥхьоит. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]] Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә ԥыркы аасҭа еицәоуп! Бурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон». Нанҳәамза 9, 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаарамза 17, 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}} Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәшаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥымза 14, 1816 шықәсазы иааиз [[Лоу]] агубернатор ҿыц иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант Балкомба иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа раан адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон. Рашәарамза, 1816 шықәсазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Ацқьа Елена лмемориал»|Ацқьа Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсан зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәны иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}. 1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит. === Аԥсра === [[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ихчы иҵхны дышьҭоуп. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]] Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза, 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изышьақәиргылеит. Раԥхьаӡа иара Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза, 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы Балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир адгьылбжьаха далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}. [[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Наполеон иуасиаҭ]] 1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы цәыббрамзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. Хәажәкырамза, 1821 шықәса Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы шааигәахоз еиликаауан. Мшаԥымза 15, 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара далҵит асабша, {{date|5|5|1821}}, асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( {{lang-fr|La tête de l}}'armée! ). Лаҵарамза 6 рзы [[аԥсрашьҭахьтәи сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|Усҟантәи аамҭазы иаԥын еицырдыруа ауаа рыԥсҭазаара ианалҵ ашьҭахь рсабрадақәа рыҟаҵара. Наполеон итәыҵәҟьоу аԥсрашьҭахьтәи сабрадақәа ԥшьба иреиҵамкәа иҟоуп: [[Кабильдо (Орлеан ҿыц)|Кабильдо]], [[Орлеан ҿыц|Орлеан ҿыц]], Ливерпуль амузеи аҿы, Гавана, иара убас [[Чапел-Хилл иҟоу Аҩадатәи Каролина ауниверситет абиблиотекаҿы|Аҩадатәи Каролина ауниверситет]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицыхцәы]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз иазкны аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}. Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор ақьамсарҩақәа ҩба иман, урҭ руак игәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>. === Аԥсыбаҩ архынҳәра === [[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Аинвалидцәа рыҩнаҿы иҟоу Наполеон идамра]] [[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Акрипта аҩналарҭа]]1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа дәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан Жуанвильтәи принц. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәынмза 15 рзы акортеж миллионҩык афранцызцәа ишырбоз Париж амҩадуқәа ирывсит. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}. Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]]<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Акрипта аҩналарҭа рыхьчоит аскипетр, аимператор игәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Адамра иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, иеибашьратә кампаниақәа ирызку, [[Прадье]] иҟаиҵаз аҳаҭәарақәа 12{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}. == Аҭынха == === Аҳәынҭқарратә напхгараҭара === [[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]] Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара ({{date|6|1|1800}}), [[апрефектцәа]] ({{date|17|2|1800}}), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит {{date|16|7|1801}}), [[алицеиқәа]] ({{date|1|5|1802}}), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] ({{date|19|5|1802}}), афранк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] ({{date|28|3|1803}}), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] ({{date|21|3|1804}}){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала: {{Ацитата алагара}}Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылара шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, Римтәи аимпериа анеилаҳа нахыс имҩаԥырымгоз азакәанқәа акодификациа рзура. {{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}} {{Ацитата алгара}} Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциа аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]]<nowiki/>ҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}. === Аполитикатә хырхарҭақәа === {{see also|Бонапартистцәа}} [[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Ахәбатәи ацәаҳәатә полки Наполеони иахьеиԥылаз «аиԥылара адәҳәыԥш» аҿы Гренобль азааигәара иҟоу Лаффре игылоу Наполеон ибаҟа]]Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуртә еиԥш иҟарҵеит<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы хыҵхырҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ({{lang-fr|fédérés}}) «Шәымш» ҳәа изышьҭоу раан ирҭаз адгылара ду аҿы, Наполеон иплебисцитқәа рҿы аасҭа{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «Ацқьа Елена лмемориал» абонапортизм иаԥшьашәҟәны иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовики Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}. Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон илшамҭақәа Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, «бџьарла» ирылаирҵәаз афранцыз культура, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит{{sfn|Europe|2006|p=1193}}. === Арратә ҟазара === [[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]]Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Афранцыз револиуциа аҟынтә еибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ роуп акампаниақәа рҿы аиааира агара алзыршаз. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи аихатырреи шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз аишьҭагылеи ацәаҳәеи реилаҵа, насгьы Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар корпустә система аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы ашьаҟар, аҽыр, артиллериа иаҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә уада хада ар иаку рнапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Ахыхьчара аасҭа ажәылара еиҳа аԥыжәара аҭо, Наполеон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьеизикуаз ала аӷа дԥыххаа дықәиҵон{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеон истратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Аҟыбаҩ акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.--> Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыргәаладыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффен иплан — Наполеон ихыркәшаратә маниовр иблахкыгоу анагӡашьа акәын ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). Аибашьра амундир цырцырқәеи амарш ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа ртәы. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллионҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи атәылақәа руааԥсыреи{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}. === Ахылҵ === Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы Жозефинеи иареи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара далаламкәа иоуз ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык роуп иарбоу — Александр Валевскии Шарль Леони{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Колонна-Валевски рышьҭра иахьагьы иҟоуп<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>. === Ахыҭҳәаақәа === Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара имаӡаныҟәгаҩцәа дырзаԥхьеит, насгьы ихала иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}. Ихьшәоу ашықәсқәа раан Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә қәгылара, Италиатәи акампаниа, Мсыртәи аныҟәара, Маренго ицоз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа имаӡаныҟәгаҩцәа дырзаԥхьеит<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>. 1858 — 1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәаны ииҩыз иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004—2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] Наполеон исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит{{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә еиԥш алшара рнаҭеит{{sfn|Broers|2014|p=23}}. Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Уаххьа Бокер аҿы»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref>, иара убас асалам шәҟәқәак<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>. === Алегенда === [[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тиуильри]] ҩ-хыргьагьак рыбжьара. 1860 шықәса инарзынаԥшуа]] [[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеони [[Питт, Уильям Младший|Питти]] адунеи ршоит. Асахьаҭ. [[Гилрей, Джеймс|Джеимс Гилреи]] (1805)]]Наполеон илегенда Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофициалтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәаларшәагатә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә хыргьагьа, Аиааирақәа рколоннеи рыла{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. Наполеон икариера иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа  — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьаазгоз Наполеон исолдаҭцәа ракәын{{sfn|Тюлар||с=345}}. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.--> Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз карикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашәажәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥшра — заатәи ашәышықәсақәа раан ицәеи ижьи еикәыршаны ({{lang-en|Boney}}), ихьшәоу ашықәсқәа раан икьаҿу, ишәпоу хӡыргаҩны ({{lang-en|Fleshy}})<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. 1813 шықәсазы афранцызцәа 16 шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит{{sfn|Тюлар||с=321}}. Урыстәылеи Испаниеи рдинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}. == Наполеон ихаҿсахьа акультура, аҭҵаарадырра, атехника, аҟазара рҿы == {{Main|Наполеон ихаҿсахьа акультураҿы }} === Аҭоурыхҭҵаараҿы === Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп{{ref+|«Наполеон ижәар» излаҳәо ала, хҩык авторцәа заҵәык ракәын Наполеон ибиблиографиа нагӡаны аиқәыршәара зҽазызшәоз: Ломброзо (1896), Кирхаизен (1902, 1912), Давуа (1910). Кирхаизен иҩхьан ибиблиографиаҿы Наполеон изку 70 нызқь шәҟәи статиеи шеиқәыԥхьаӡоу{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.). «Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.){{ref+|Ҳаамҭазтәи атерминқәа рыла иуҳәозар, «ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихымҩаԥгашьа анаҩс игылаз ихадоу «агеополитикатә идеиа» аԥшаара иаҿын. Сорель ус еиԥш иҟоу идеианы иԥхьаӡон Франциа «иԥсабаратәу аҳәаақәа» рышьақәырӷәӷәара аҽазышәара. Буржуа излеиҳәо ала, Наполеон Мрагылара ампыҵахалара ауп хықәкыс имаз. Наполеон изы Римтәи аимпериа шҿырԥшыгаз шьақәирӷәӷәон Дрио{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}. Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп{{sfn|Ellis|2014|p=190}}. === Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы === 1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ рыхҵан [[Лецитис]] аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа рыжәла {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}} Арҭ [[Африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] амамзара, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежь амазара<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>. === Аҟазараҿы === [[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]] [[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]]Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг|Шионберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. Абҵарамза, 2023 шықәсазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]]. === Амассатә культураҿы === [[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Наполеон исахьа зну ахәмарра «[[March of the Eagles]]» ахҟьа]]Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см акәын аура имаз<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга | заглавие = The Cornhill Magazine | ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157 | ответственный = William Makepeace Thackeray | издательство = Smith, Elder, 1899 | pages = 472 }}</ref><ref name="cm">{{книга | автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení | заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung | ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157 | ответственный = {{nobr|Karel Weigner}} | издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g. | год = 1935 | страницы = 98 | страниц = 163 }}</ref>. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>. === Амаркаеизгараҿы === Наполеон итематика («анаполеоника») амаркаеизгаратә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аизгаҩцәа аӡәырҩы «анаполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ амаркаеизгаратә материалқәагьы<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>. === Аӷбақәа рыхьӡқәа (акаронимика) рҿы === 1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа иазгәаҭан<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220213161610/https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=2022-02-13 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>. == Азгәаҭақәа == '''Ахҳәәақәа''' {{reflist|group=К|2}} '''Ахыҵхырҭақәа''' {{reflist|3}} == Алитература == {{main|Наполеон ибиблиографиа }} {{refbegin|2}} ;Урысшәала * {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}} * {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}} * {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}} * {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}} * {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}} * {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}} * {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012. * {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}} * {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}} ;Англыз бызшәала * {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}} * {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}} * {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}} * {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}} * {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}} * {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}} * {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}} * {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}} * {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}} * {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}} * {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}} ;Францыз бызшәала * {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p. * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах {{refend}} == Азхьарԥшқәа == * {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}} * {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}} * {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}} * {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}} * {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}} * [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024. {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1769 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Нанҳәамза 15 рзы ииз]] [[Акатегориа:1821 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 5 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Франциатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа]] [[Акатегориа:Франциа аимператорцәа]] [[Акатегориа:Андорра аҳцәа]] 23uaslyrq5nyxd5bv7k7r9tugw34s0x Толстои, Лев Николаи-иԥа 0 37722 175803 175580 2026-10-21T10:59:25Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа-корреспондентцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәыла-корреспондентцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175803 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы}} '''Лев Николаи-иԥа Толстои''' ({{date|9|9|1828|28|8}}, Иасная Поляна — {{date|20|11|1910|7||}}, Астапово) – еицырдыруа аурыс шәҟәыҩҩы, апублицист, ахәыцыҩ ду, адунеитә литература аҟны иреиӷьӡоу ароманистцәа ируаӡәку. Лев Толстои инысмҩа ҭәуп даара аинтерес змоу афактқәеи ахҭысқәеи рыла.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/literature/text/4195948 |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2020-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125022103/https://bigenc.ru/literature/text/4195948 |url-status=dead }}</ref> == Толстои иаазыркьаҿу инысмҩа == Лев Толстои диит нанҳәамза 28, 1828 шықәсазы Урыстәылатәи аимпериа, Крапивенсктәи ауезд Тулатәи агуберниа, иан лимшьҭратә нхара аҟны – Иаснаиа Полиана. Иара аҭаацәара аҟны аԥшьбатәи хәыҷын. Иан лыԥсҭазаара далҵит 1830 шықәсазы, ахшараиура дахыԥсааит. Ари ҟалеит аԥҳа данлоу ашьҭахь, усҟан Лев ҩышықәсагьы ихымҵыцызт. Абарҭқәа ирыхҟьаны Лев хәыҷы иашьцәеи, иаҳәшьцәеи, иареи рааӡара инапы ианылеит иабду иашьа иԥа. Быжьшықәса ааҵхьан, иаалырҟьаны иԥсҭазаара далҵит Лев Толстои иаб – аграф Николаи Толстои. Арҭ атрагедиатә хҭысқәа ирылҵшәаны ахәыҷқәа ааӡаҩыс дроуит Казан инхоз рҭынха ԥҳәыс. Лев Толстои ихәыҷрашықәсқәа даара аԥхарра аҵаны игәалаиршәон, ари аамҭа иара инысымҩа аҟны акыр адраматә хҭысқәа шацызгьы.<ref>{{Cite web |url=https://www.uznat.net/biografii/kratkaya_biografiya_tolstogo.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604003351/https://www.uznat.net/biografii/kratkaya_biografiya_tolstogo.html |url-status=dead }}</ref> == Аҵарадырра == Толстои алагарҭатә классқәа рзы аҵарадырра аҩны ауп иахьиоуз. Уи аҵара идырҵон анемеци афранцызи рҵаҩцәа. 1843 шықәсазы Толстои Аимператортә Казантәи ауниверситет мрагыларатәи абызшәақәа рзы афакультет дҭалоит. Аха, ари ахырхарҭаҟны аҵарадырра ус имарианы ицааиуамызт. Ихәшьарақәа ахьҽеимыз иахҟьаны еиҳа имариаз азиндырратә факультет ахь диасыр акәхеит. Аха, ус шакәызгьы, Толстои инысмҩа аҟны иарбоу аофициалтә дыррақәа рыла, аҵарадырра иадҳәалаз ауадаҩрақәа ари ала инымҵәеит, иара 1847 шықәсазы аинститут аанижьуеит, азанааҭ ҳәа акагьы имоуӡакәан. Абри ашьҭахь Толстои иӡбоит иҭаацәа рыҩнахьы дгьежьырц, афермертә ус инапалакразы. Аха, иара абрагьы изамуит, избанзар, иара еснагь Урыстәыла ақалақьқәа лассы-лассы дырҭаауан. Аха, абас шакәызгьы, Толстои аихьӡарақәа иман – иара еснагь амшынҵа иҩуан. Ари аҟазшьа ауп иара ашәҟәыҩҩра дадзыԥхьалаз, ароманқәеи аповестқәеи раԥҵара ҵаҵӷәыс иаиуз, иара убасгьы иаԥхьаҟатәи иԥсҭазааратә мҩа ҳәаақәызҵаз.<ref>https://24smi.org/celebrity/4022-lev-tolstoi.html</ref> == Арратә маҵзура == Ҳәарада, Лев Толстои ахобби иман. Иара даара бзиа ибон амузыка. Иреиӷьишьоз композиторцәан Бах, Гендель, Шопен. Инысмҩа аҟны ишазгәаҭоу ала, Лев Толстои сааҭла Моцарт, Шопен, Мендельсон, Шуман уҳәа реиԥш иҟаз раԥҵамҭақәа ароиаль аҟны иаирҳәалар илшон. Анысмҩа аҟны иара убасгьы иазгәаҭоуп Лев Толстои анырра ӷәӷәа шииҭоз иашьа еиҳабы Николаи. Уи иара диҩызан, насгьы аԥхьаҟа ишәҟәыҩҩхоз изы дымҩақәҵаҩын. Николаи иоуп зашьеиҵбы арратә маҵзурахьы Кавказҟа дназыԥхьаз. Уи иабзоураны Лев Толстои иункерхоит, 1854 шықәсазы Севастопольҟа диаган, уа иара далахәын Ҟрымтәи аибашьра, нанҳәамза 1855 шықәсанӡа.<ref>https://histrf.ru/lichnosti/biografii/p/tolstoi-liev-nikolaievich</ref> == Толстои иҟазара == Аррамаҵзура ахысра аан Лев Николаи-иԥа иҭацәыз аамҭа рацәаны иман. Ари аамҭазы иаԥиҵоит автобиографиатә повест «Детство», уа даара ҟазарыла иааирԥшит иԥсҭазаара раԥхьатәи ашықәсқәа. Ари аҩымҭа инысмҩа аҩра азын ихҭыс духеит. «Детство» ажурнал «Современник» аҟны акьыԥхь анаба инаркны, Толстои иаразнак деицырдыруа дҟалеит шәҟәыҩҩык иаҳасаб ала. Аповест убас еиԥш еицырдыруа иҟалеит, Толстои – И. Тургенев, Н. Островски, И. Гончаров реиԥш иҟаз усҟантәи аамҭазтәи ашәҟәыҩҩцәа дрываргыланы ихьӡ рҳәо аҟынӡа. Абри ашьҭахь Лев Толстои анаҩстәи иповест «Казаки» аԥиҵоит. Уаҟа иара Кавказ иҟазаара аантәи ирратә ԥсҭазаара далацәажәоит. Арҭ аҩымҭақәа рыҩра 1862 шықәсанӡа дадхалеит, аррамаҵзура анихига анаҩс ауп ианхиркәшаз. Аинтерес зҵоу фактуп, Толстои Ҟрымтәи аибашьра даналахәызгьы икалам ахьышьҭеимҵаз, усҟангьы иара дыҩуан. Ари аамҭа иалагӡаны иаԥҵан аповест «Отрочество», «Детство» иацызҵоз, насгьы «Севостопольтәи ажәабжьқәа». Ҟрымтәи аибашьра ашьҭахь Толстои аррамаҵзура ааныжьны иҩныҟа дгьежьуеит. Усҟан иара еицырдыруаз шәҟәыҩҩхахьан.<ref>http://russkay-literatura.ru/analiz-tvorchestva/62-tolstoj-ln-russkaya-literatura/326-nachalo-literaturnoj-deyatelnosti.html</ref> Толстои иқәыԥшра ашықәсқәа рзы даара иԥагьаз аӡә иакәын, уи имшынҵаҟны иҩыз анҵамҭақәа даара ирныԥшуеит. Иара мап ацәикуан изакәызаалак философиатә школк ихы адҳәалара, зынгьы санархиступ ҳәа рылеиҳәахьан, уи ашьҭахь 1857 шықәса рзы иӡбоит Франциаҟа ацара. Азныказ Толстои азарттә хәмаррақәа дырчычоит. Аха уи иаарласны иаанижьуеит, имазара зегьы данаҵаха, уи ашьҭахь Европантәи иҩныҟа дгьежьыр акәхоит. Акыр ауадаҩрақәа шихигазгьы, илшоит аҵыхәтәантәи, инысмҩа ахԥатәи ахәҭа «Юность» аҩра. Ари ахҭыс ҟалеит 1857 шықәсазы. 1862 шықәса инаркны Толстои далагоит апедагогигатә журнал «Ясная Поляна» аҭыжьра, усзуҩы хадас иара ихаҭа дызмаз. Аха 12 номер заҵәык рҭыжьра ауп илшаз, ари аус игәы ахьахшәаз азы.<ref>http://www.l-tolstoy.ru/page_12.php</ref> == Лев Толстои иҭаацәа == Цәыббрамза 23, 1862 шықәсазы Толстои инысмҩа аҟны акыр аиҭакрақәа ҟалеит: иара ԥҳәысс дигоит Софиа Андреи-иԥҳа Берс, аҳақьым иԥҳа. Ари аҭаацәараҟны ииуеит жәҩык аԥацәеи ԥшьҩык аԥҳацәеи. Жәахаҩык ахәыҷқәа рахьтә хәҩык ишхәыҷӡаз рыԥсҭазаара иалҵуеит. Софиа Андреи-иԥҳа хаҵа данцоз 18 шықәса лхыҵуан, Лев Толстои – 34 шықәса. Абри аамҭазы Толстои насыԥ змоу иакәны ихы иԥхьаӡон. Иара иԥҳәыс илыбзоураны иматериалтә ҭагылазаашьагьы бзиахоит. Адунеитә азхаҵарагьы иоууеит иаԥиҵаз иҩымҭақәа ирыбзоураны.<ref>http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/bio/semya-tolstogo.htm{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Иԥҳәыс илыбзоураны диоуит иусқәа зегьы рҟны ицхраауаз, иҩымҭақәа раԥҵара аҟни идгылоз ауаҩы. Амаӡаныҟәгаҩ иҟамзаара иахҟьаны Лев иԥҳәыс Софиа лакәын иҩымҭақәа хызҩылаауаз. Аха нас дара аҳәоуеиқәымшәара рыбжьалоит, урҭ аилибамкаарақәа ашықәсқәа цацыԥхьаӡа еиҳа-еиҳа иуадаҩхон, рышьаҭақәа рҳауан. Аилибамкаара зыхҟьаз, Лев Толстои иҭаацәа рзын ишьақәиргылаз аплан инақәыршәаны, идырҳауаз ахәҭак рзыршалар акәын арыцҳацәеи ашколқәеи. Насгьы, иҭаацәа рыԥсҭазаара даара армариара дашьҭан, иара иҭахын еиҳа зыхә мариоу амаҭәақәа, афатә аархәаларц, имыцхәуп ҳәа ииԥхьаӡоз – афортепиано, аҩнымаҭәа, аекипаж зегьы ҭины ауаа ирзишарц. Ҳәарада, ас еиԥш аплан иԥшәмаԥҳәыс Софиа Андреи-иԥа дақәшаҳаҭмызт. Абри иахҟьеит дара раԥхьатәи нышәашьа змамыз рҭыӡшәагьы, Софиа лыхшара аԥхьаҟатәи рԥеиԥш даҽакала илбон. 1892 шықәсазы Толстои имаз зегьы иԥҳәыси ихәыҷқәеи ириҭоит, иԥҳәыси иареи 48 шықәса ишеицынхозгьы.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-lev-tolstoy.html</ref> == Толстои иаԥҵамҭақәа == Толстои даара лҵшәа бзиала аус зуаз шәҟәыҩҩуп. Иара иаԥҵамҭақәа рымҽхак дууп, ҵакылагьы, шәагаалагьы. Зегь реиҳа аларҵәара зауз аԥҵамҭақәоуп «Воина и Мир», «Анна Каренина», «Воскресение». '''«Война и Мир»''' 1860-тәи ашықәсқәа рзы Лев Николаи-иԥа Толстои иҭаацәеи иареи Иаснаиа Полиана инхон. Иара аброуп адунеи ахьабаз еицырдыруа ароман «Воина и Мир». Раԥхьа ароман ахәҭак кьыԥхьын «Русский вестник» аҟны, «1805 шықәса» ҳәа ахьӡ аҭаны. Хышықәса ааҵуаны икьыԥхьын ароман ахқәа даҽа хԥа, уи алагьы ихыркәшан, ари ароман Толстои ирҿиараҟны иаарылукаауа иҟалаз хҭысуп. Акритикцәа, ауаажәларра даара иахцәажәон ароман «Воина и Мир». Урҭ ароман аҟны иаарԥшыз Наполеон иеибашьрақәа еимактәыс ирыман. Иара убасгьы, ирылацәажәон ихыҭҳәааз ароман афырхацәа. Ароман аҟны даара аинтерес цәырыргеит иалагалаз асатиратә ессеқәа, аҭоурых, азакәанқәа ртәы еиҭазҳәоз. Егьырҭ аидеиақәа инарҷыданы Лев Толстои иҭахын аилазаара аҟны ауаҩы иҭагылазаашьа, насгьы аԥсҭазаара ҵакыс иамоу атәы аԥхьаҩ иҟынӡа анагара.<ref>{{Cite web |url=http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/kritika-o-tolstom/rabota-tolstogo-nad-rukopisyami-vojny-i-mira.htm |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2023-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107230327/http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/kritika-o-tolstom/rabota-tolstogo-nad-rukopisyami-vojny-i-mira.htm |url-status=dead }}</ref> == «Анна Каренина» == Лев Толстои «Воина и Мир» анаԥиҵа ашьҭахь, аҩбатәи ироман аҩра далагеит, уигьы даара ауаа ирылаҵәаз романуп, уи «Анна Каренина» акәын. Ари ароман иагәылагылоуп акыр автобиографиатә очеркқәа. Уи гәаумҭарц залшом «Анна Каренина» аперсонаж хадацәа Киттии Левини реизыҟазаашьақәа уанрыхәаԥшуа. Ари аромангьы хәҭа-хәҭала ауп акьыԥхь шабаз, 1873 шықәса инаркны 1877 шықәсанӡа иркьыԥхьуан, акритикцәа ракәзар, даара ахәшьара ҳаракы арҭеит, ауаажәларрагьы иргәаԥхеит. Аӡәырҩы игәарҭон «Анна Каренина» – ари Толстои иавтобиографиа шакәыз, ахԥатәи ахаҿала иҩыз. Ари иусумҭазы Лев Толстои даара иҳаракыз, усҟантәи аамҭазы, агонорарқәа иоуит.<ref>{{Cite web |url=http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/kritika-o-tolstom/istoriya-anny-kareninoj/istoriya-anny-kareninoj.htm |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2022-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220623004556/http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/kritika-o-tolstom/istoriya-anny-kareninoj/istoriya-anny-kareninoj.htm |url-status=dead }}</ref> == «Воскресение» == 1880-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы Толстои ароман «Воскресение» иҩуеит. Уи асиужет шьаҭас иаман иҟаҵәҟьаз аӡбаратә ус. Ари ароман аҟны даара иубарҭоуп автор ауахәама аҵасқәа дшырзыҟаз. Абра иуҳәар ҟалоит ари аҩымҭа аграф Толстоии Аиашахаҵаратә уахәамеи еиԥырнагеит ҳәа.<ref>{{Cite web |url=http://tolstoy.lipetsk.ru/gosudarstvenny-museum-l-n-tolstogo/lev-tolstoj-v-1880-1900-x-gg-o-romane-voskresene/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2021-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129232249/http://tolstoy.lipetsk.ru/gosudarstvenny-museum-l-n-tolstogo/lev-tolstoj-v-1880-1900-x-gg-o-romane-voskresene/ |url-status=dead }}</ref> == Толстоии адинхаҵареи == Хыхь зыӡбахә ҳәоу аԥҵамҭақәа акыр алаҵәара бзиа шроузгьы, ашәҟәыҩҩы уи гәырӷьара изаанамгеит. Иара адепрессиа ӷәӷәа иман, ҩныҵҟала дҭацәушәа ихы ибон. Абри инамаданы, иара аԥсҭазаара аҵакы аԥшаара дашьҭалоит. Раԥхьа Лев Толстои изҵаарақәа рҭакқәа Аиашахаҵаратә уахәама аҟны дашьҭалоит, аха уи лҵшәа ҳәа акагьы аанамышьҭит. Аамҭа цацыԥхьаӡа иара еиҳа- еиҳа Аиашахаҵаратә уахәама акритика азиуа далагоит, акритика азиуан иара ақьырсиантә динхаҵара зегьы. Арҭ иҵарыз азҵаарақәа рзы иара ихшыҩҵакқәа аҭыжьымҭа «Посредник» аҟны икьыԥхьуа далагеит.<ref>http://tolstoy.ru/creativity/publicism/991/</ref> Иара ихадараз ипозициа зызкыз уи акәын, ақьырсиантә ҵара бзиоуп, аха Иисус Христос абра даҭахымшәа ибон. Убри аҟынтә, Лев Толстои Аԥшьаҩыра ихала аиҭагара иҽазишәоит. Толстои идинхаҵаратә дунеихәаԥшра даара иуадаҩын, еилаԥаҭан. Ара ақьырсианреи абуддизми еилаӡҩон, урҭ зегьы ирныԥшуан мрагыларатәи адинхаҵарақәагьы. 1901 шықәсазы аграф Лев Толстои изы Иԥшьоу Анапхгараҭаратә Синод аилыркаара ҭнажьит. Ари аилыркаара аҟны иҳәан Лев Толстои уаҳа Аиашахаҵаратә уахәама дшалахәылам, избанзар уи иқәгыларақәеи игәаанагарақәеи ауахәама адыррақәеи еинаалашьа рымам ҳәа азгәаҭаны.<ref>{{Cite web |url=http://pereprava.org/culture/3250-religiya-tolstogo-otluchenie.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2024-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126115131/http://pereprava.org/culture/3250-religiya-tolstogo-otluchenie.html |url-status=dead }}</ref> == Толстои ихьшәаз ирҿиара == Ихьшәаз Толстои иҩымҭақәа иаадырԥшуан ареалисттә беллетристика, иара убасгьы ацәаҩашәа ҵакы змаз ажәабжьқәа. 1886 шықәсазы еицырдыруа иҟалаз повестхеит «Смерть Ивана Ильича». Уи афырхаҵа хада еиликаауеит иԥсҭазаара аиҳарак зегьы баша ишихысыз, аха уи аилкаара аниоу аамҭа цахьан. 1898 шықәсазы Лев Николаи-иԥа иҩуеит убасгьы еицырдыруа иҟалаз аԥҵамҭа «Отец Сергии». Уа акритика рзиуеит акыр адунеихәаԥшышьақәа, идоуҳатә еиҭеира ашьҭахь изцәырҵыз. Егьырҭ иусумҭақәа зызку аҟазара атема ауп. Урҭ рахь иаҵанакуеит апиеса «Живои труп» (1890), аповест «Хаджи- Мурат» (1904). 1903 шықәсазы Лев Толстои ажәабжь хәыҷы иҩит, уи иахьӡын «После бала». Акьыԥхь абеит 1911 шықәсазы, ашәҟәыҩҩы даныԥсы аамышьҭахь.<ref>{{Cite web |url=https://www.culture.ru/persons/8211/lev-tolstoi |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2021-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027072809/https://www.culture.ru/persons/8211/lev-tolstoi |url-status=dead }}</ref> == Лев Толстои иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа == Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы Лев Толстои еиҳа деицырдыруан, адинхаҵаратә ԥхьагылаҩк иаҳасаб ала. Иара ихәыцрақәа ззырхаз амч ахархәара амҭакәа ацәгьара аҿагылара акәын. Иԥсы анҭаз иара ҿырԥшыгас дроуеит аӡәырҩы аурыс жәлар рхаҭарнакцәа. Аха, ус шакәызгьы, иара иҭаацәаратә ԥсҭазаараҟны акыр аилибамкаарақәа аҭыԥ рыман, урҭ аамҭа цацыԥхьаӡа еиҳагьы иҵархоит. Алитератор иԥшәмаԥҳәыс Софиа Андреи-иԥҳа лхаҵа идунеихәаԥшышьа ицеиҩылшомызт, уи ишьҭра иқәыз аӡәырҩы лбар ҟалаӡомызт, лассы – лассы Иаснаиа Полианаҟа иаауаз. Лара илҳәон: «Ауааԥсыра бзиа башьас ирымоузеи, уааигәа иҟоу бзиа ианумбо аамҭазы!». Ари аҭагылазаашьа нҵәара ақәымкәа, ас акраамҭа цашьа ауамызт аҟынтә, 1910 шықәсазы Лев Толстои ихатәҳақьым Д. П. Моковицки диманы зынӡа ҳәа Иаснаиа Полиана аанижьуеит, даҽакала иуҳәозар, ари ишьақәгылаз аҭагылазаашьаҟны бналаран, уаҳа ԥсыхәа ыҟамызт, уи аҭыԥ аман жьҭаарамза 28 ауха.<ref>http://www.l-tolstoy.ru/poslednie_gody.php</ref> == Толстои иԥсра == Лев Толстои «ибналара» аан амҩа дшықәыз игәы рахәымкәаны ибо далагеит. Раԥхьа иара ахьҭа илалеит, анаҩс агәаҵәыхь ичаԥеит, уи иахҟьаны Лев Толстои адәыӷба дҭыган раԥхьатәи станциа дук аҟны. Ари астанциа Астапово ахьӡын (иахьа Липецктәи аобласт). Ашәҟәыҩҩы ичымазара атәы иаразнак зегьы ирылаҵәеит. Фҩык аҳақьымцәа уи иеиқәырхаразы ирылшоз зегьы ҟарҵон, аха ачымазара рзаанымкылеит. Абҵарамза 7, 1910 шықәсазы Лев Николаи-иԥа Толстои, 83 шықәса дшырҭагылаз, иԥсҭазаара далҵит. Анышә дамардеит Иаснаиа Полиана. Агазеҭқәа рҟны акәзар, ирнылеит аимператор Николаи II ирезолиуциа, Лев Николаи-иԥа Толстои иԥсҭазаара алҵразы Аҩныҵҟатәи аусқәа рминистр иажәахә шьаҭас иҟаҵаны.<ref>http://russkay-literatura.ru/analiz-tvorchestva/62-tolstoj-ln-russkaya-literatura/333-smert-tolstogo.html</ref> == Аинтерес зҵоу афактқәа == * Лев Толстои деицырдыруеит даара аҵакы змоу аԥҵамҭақәа рыла мацара акәымкәа. Уи иҩит, иара убасгьы, «Азбука», насгьы «Аԥхьаразы ашәҟәы» ахәыҷқәа рзын; * Зегьреиҳа аҵакы змаз аԥҵамҭа «Воина и Мир» Толстои рацәак бзиа ибомызт, «многословная дребедень» ҳәа азиҳәон; * Лев Николаи-иԥа аамсҭатә титул аграф ҳәа ихҵан; * Лев Толстои амаца ахәмарра бзиа ибон. Еснагь даара иҽазҵәылхны дыхәмаруан, аха даҵахон, уи ифинансттә ҭагылазаашьа акыр ианыԥшуан; * Толстои Шекспир иҟазара, драматургк иаҳасаб ала, даара акритика азиуан, «Шекспири адрамеи» захьӡыз аочеркгьы икьыԥхьит, уа иара Шекспир иҩымҭақәа еилырганы дрыхцәажәеит; * Толстои иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иара иҭынхеит иԥҳәыси жәаҩык ахшареи.<ref>{{Cite web |url=https://100-faktov.ru/xx-interesnyx-faktov-iz-zhizni-lva-tolstogo/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-26 |archive-date=2024-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126115131/https://100-faktov.ru/xx-interesnyx-faktov-iz-zhizni-lva-tolstogo/ |url-status=dead }}</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Цәыббрамза 9 рзы ииз]] [[Акатегориа:1828 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Абҵарамза 20 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:1910 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи адраматургцәа]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи аиашахаҵаратә қьырсианцәа]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи арҵаҩцәа]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи аессеистцәа]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи ажурналистцәа]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи ароманистцәа]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи афилософцәа]] [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи ажәабжьқәа рышәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Анархистцәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи аиашахаҵаратә қьырсианцәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аессеистцәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи адраматургцәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи арҵаҩцәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи ажурналистцәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи ароманистцәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи афилософцәа]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи ажәабжьқәа рышәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Анархисттә шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Анархо-пацифистцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи аҟазара акритикцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи ахәыҷтәы шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә анархистцәа]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә романистцәа]] [[Акатегориа:Ақьырсиантә вегетарианцәа]] [[Акатегориа:Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәыла-корреспондентцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аграфцәа]] [[Акатегориа:Аиашахаҵаратә шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аепистемологцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи аессеистцәа]] [[Акатегориа:Сербиатәи аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи ракадемиа аҳәаанырцәтәи алахәылацәа]] [[Акатегориа:Џьорџьистцәа]] [[Акатегориа:Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа аҳаҭыр зқәу алахәылацәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи алитературатә критикцәа]] [[Акатегориа:Сербиатәи аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи ракадемиа алахәылацәа]] [[Акатегориа:Аметафизикцәа]] [[Акатегориа:Амч ахархәара злам адгылаҩцәа]] [[Акатегориа:Аонтологцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аиашахаҵаратә уахәама иалцоу ауаа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи афилантропцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи афилософцәа]] [[Акатегориа:Акультура афилософцәа]] [[Акатегориа:Аҵара афилософцәа]] [[Акатегориа:Аҭоурых афилософцәа]] [[Акатегориа:Алитература афилософцәа]] [[Акатегориа:Ахшыҩ афилософцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи адинхаҵаратә философцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи политикатә философцәа]] [[Акатегориа:Аурыс бызшәала иҩуа ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи анархистцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи ақьырсиантә пацифистцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аесперантистцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭоурыхтә романистцәа]] [[Акатегориа:Кавказтәи аибашьраан Урыстәылатәи аруаа]] [[Акатегориа:Ҟрымтәи аибашьраан Урыстәылатәи аруаа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи апублицистцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи авегетарианизм активистцәа]] [[Акатегориа:Армариара адгылаҩцәа]] [[Акатегориа:Асоциалтә философцәа]] [[Акатегориа:Толстоиаа]] [[Акатегориа:Атолстоианцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аҟынтәи аиҭагаҩцәа]] [[Акатегориа:Активизми ауаажәларратә ԥсахрақәеи ирызку ашәҟәыҩҩцәа]] civq4ilbstjpkmsbearb3s0fn9pl5ux Сахаров, Андреи Дмитри-иԥа 0 37735 175790 175679 2026-10-21T10:43:13Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:СССР Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа алахәыла инақәыршәаны]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:СССР аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәыла инақәыршәаны]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175790 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ауаҩы |ахьӡ=Андреи Дмитри-иԥа Сахаров |аби ани=Дмитри Сахаров<br />Екатерина Сахарова }} [[Афаил:RIAN_archive_25981_Academician_Sakharov.jpg|мини|Андреи Дмитри-иԥа Сахаров]] '''Андреи Дмитри-иԥа Сахаров''' ({{lang-ru|Андре́й Дми́триевич Са́харов}}; {{date|21|5|1921}}, [[Москва]] – {{date|14|12|1989}}, Москва) – [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|асовет]] еицырдыруа [[афизик]], [[аҵарауаҩ]], [[академик]], [[аӡритә бомба]] аԥҵаҩы. А. Сахаров уаажәларратә усзуҩын, зинхьчаҩын, [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] жәлар рдепутатс дыҟан. Сахаров – 1975 шықәсазы Адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа ианашьан.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/3538396 |title=СА́ХАРОВ |access-date=2024-01-29 |archive-date=2023-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103211846/https://bigenc.ru/domestic_history/text/3538396 |url-status=dead }}</ref> == Абиографиа == === Ихәыҷреи иқәыԥшреи === Андреи Дмитри-иԥа Сахаров диит лаҵарамза 21, 1921 шықәсазы Москва. Иара иаб, Дмитри Сахаров, [[афизика]] амаҭәар арҵаҩыс дыҟан, иара дравторуп акыр арҵага шәҟәқәеи аҭҵаарадырратә усумҭақәеи. Иан, Екатерина Сахарова, аҩныԥҳәысын, аха лышьҭра даара еицырдыруаз шьҭран. Сахаров аҩнытә ҵара ауп иоуз, ашкол ахь данца акәзар, иаразнак абыжьбатәи акласс ахь дрыдыркылеит. 1938 шықәсазы иара [[Москватәи аҳәынҭқарратә университет]] (МГУ) афизика афакультет дҭалоит. Аибашьра ианалага, Арратә академиахь дцараны дыҟан, аха игәамбзиара иԥырхагахеит, убри аҟынтә иара ибзиаӡаны ҳәа [[1942]] шықәсазы ауниверситет далгоит.<ref name="dupc8bb87">https://diaryrh.ru/istoricheskij-portret/saharov-andrej-dmitrievich</ref> 1942 шықәсазы Сахаров аус иуан [[Улиановсктәи арратә зауад]] аҟны, 1944-тәи ашықәс анҵәамҭазы дҭалоит П.И. Лебедев ихьӡ зху [[СССР Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа]] афизикатә институт латәарадатәи аспирантура аҟәша (ФИАН), 1945 шықәса алагамҭазы латәаралатәи аҟәшахьы диасуеит. 1948 шықәсазы Сахаров аҭҵаарадырратә гәыԥ далаҵан, Игор Тамм напхгаҩыс дызмаз. Ари агәыԥ анапы злакыз [[атермоатомгәыцәтә бџьар]] апроблемақәа роуп. Сахаров иакәын [[абомба]] аԥҵаҩыс иҟаз (иара иоуп аӡритә бомба аԥҵаҩысгьы иԥхьаӡоу), 1953, 1955, 1961-тәи ашықәсқәа рзы иԥыржәаз. Иара убри аамҭазы аҵарауаҩ аус адиулоит [[атермоатомгәыцәтә синтез]] апроблема. 1950-тәи ашықәсқәа ралагамҭаз Андреи Сахаров еиликауеит атермоатомгәыцәтә бџьар иаҵоу ашәарҭара зегьы, 1950-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа инаркны активла ауаажәларратә усура далахәуп. Уи иахҟьеит 1986 шықәсазы аҵарадырра аҟынтәи инаскьагара, аҟәыҭхара.<ref>{{Cite web |url=https://ggn64.ru/biografii/biografiya-i-fakty-andrey-saharov.html |title=Биография и факты: Андрей Сахаров |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129190735/https://ggn64.ru/biografii/biografiya-i-fakty-andrey-saharov.html |url-status=dead }}</ref> === Аҭҵаарадырратә усура === Иаазыркьаҿу Андреи Дмитри-иԥа Сахаров ибиографиа аҟны ишазгәаҭоу ала, 1944 шықәсазы аспирантура дҭалоит, 1947 шықәсазы Сахаров акандидаттә диссертациа ихьчоит, МЕИ аҟынгьы аусура далагоит, 1948 шықәсазы – маӡалатәи агәыԥ аҟны, ари агәыԥ напы алакын атермоатомгәыцәтә бџьар аус адулара. 1953 шықәсазы адоктортә диссертациа ихьчоит, иаразнакгьы акорреспондет – алахәылас аҟалара аҭахымкәан, дакадемикхоит (иара изын абжьгара ҟаиҵеит академик И. В. Курчатов). Уи аамҭазы иара 32 шықәса ракәын ихыҵуаз.<ref>{{Cite web |url=http://yakov.works/libr_min/04_g/or/elik_05.htm |title=Геннадий Горелик – АНДРЕЙ САХАРОВ |access-date=2025-02-22 |archive-date=2025-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222015454/http://yakov.works/libr_min/04_g/or/elik_05.htm |url-status=dead }}</ref> === Сахаров – азинхьчаҩ === 50-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, 60-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы Сахаров иаарласны атомгәыцәтә бџьар азы имаз агәаанагара аҽаԥсахит. Уи дықәгыло далагеит уи аҭыжьра аанкыларазы. 1961 шықәсазы аҵарауаҩ Н. С. Хрушьов диеисуеит, атомгәыцәтә бџьар Адгьыл ҿыц (Новая земля) аҟны аԥышәара, «Атомгәыцәтә бџьар х-ҭагылазаашьак рҟны аԥышәара азин аҟамҵаразы аиқәышаҳаҭра» аус адулара ихы алаирхәит, Андреи Сахаров азинхьчаҩцәа рҵысра даԥхьагылеит, дагьықәгылоит И. В. Сталин ириашара даҿагылаҩны, уи азын Л. И. Брежнев иахь иаарту ашәҟәы инапы аҵаиҩит. Уи аамҭазы иара [[КГБ]] ишьклаԥшуа иалагахьан, акьыԥхь аҿы акәзар, иара изкыз анҵамҭақәа рыла иҭәын, иҩны, идача акырынтә азинхьчаратә усбарҭақәа еимырдахьан, уи зегьы зыхҟьоз [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рзы ашпионаж идырҳәаларц иахьашьҭаз ауп.<ref>{{Cite web |url=https://ggn64.ru/biografii/biografiya-i-fakty-andrey-saharov.html#i-6 |title=Сахаров-правозащитник |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129190735/https://ggn64.ru/biografii/biografiya-i-fakty-andrey-saharov.html#i-6 |url-status=dead }}</ref> 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭеи, 70-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи рзы Андреи Сархаров аҳәаанырцәтәи акьыԥхь аҟны дцәырҵуеит, иара активла «сталинтәи арежим» даҿагыланы дыҩуан, даара дақәыӡбон СССР [[Чехословакиа]] иахьақәлаз, аполитикатә репрессиақәа, акультура аусзуҩцәа ркыдцалареи ацензуреи дырҿагыланы дықәгылон. Абри аамҭазы иара иаартны адиссидентцәа рахь аинтерес ааирԥшуан, дрылахәын аӡбаратә процессқәа. Урҭ руак аҟны иара длабадыруеит [[Боннер, Елена Георг-иԥҳа|Елена Боннер]], аԥхьаҟа иԥҳәысхараны иҟаз. 1975 шықәсазы Сахаров ианашьан [[Аҭынчра ахырхарҭаҿ Нобель ипремиа]].<ref>{{Cite web |url=http://www.seaofhistory.ru/shists-122-1.html |title=Правозащитная деятельность ученого |access-date=2026-06-09 |archive-date=2026-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260609153428/http://www.seaofhistory.ru/shists-122-1.html |url-status=live}}</ref> === Горкиҟа иахгара === 1980-тәи ашықәсазы Андреи Сахаров дахганы [[Горки]] ақалақь ахь дрышьҭуеит. Уа иара иусура иациҵон, ихьӡқәеи иҳамҭақәеи зегьы шихырхызгьы, ишимырхызгьы. Сахаров иҩымҭақәа аҳәаанырцә иркьыԥхьуан, урҭқәа иара иԥсадгьыл аҟны иақәыӡбон. Дахганы даныҟаз аамҭазы изныкымкәа акрыфара даҟәыҵуан, ачгара рылеиҳәахьан, иԥҳәыси иҭацеи рыдгылара ала. Аха убри аан Мраҭашәара Сахаров идгыланы акомпаниақәа мҩаԥнагон.<ref>https://putdor.ru/famous/gorkovskaya-ssylka-andreya-dmitrievicha-sakharova.html</ref> === Москваҟа игьежьра, аполитикатә усура алагара === 1986 шықәсазы Андреи Сахаров иԥҳәыси иареи Москваҟа игьежьуеит. Иара ириашара зыбзоурахаз М.С. Горбачиов иоуп, уи иахгара аҟынтәи иргьежьра Иу.Андроповгьы дшазхәыцуазгьы. Москва уи иус дазыгьежьит, азинхьчаратә усура хациркит, 1988 шықәсазы раԥхьаӡа акәны аҳәаанырцәҟа дцоит, дырҭаауеит Англиа, Франциа, Еиду Америкатәи Аштатқәа. Сахаров аҳәаанырцә иҟазаара аан М. Тетчер, Ф. Миттеран, Д. Буш, Р. Реиган реиԥш иҟаз аполитикатә ԥхьагылаҩцәа дырԥылеит. 1989 шықәсазы иара далхын жәлар реизара адепутатс, насгьы далахәын жәлар рдепутатцәа актәи реизара ду, аус адулара далагоит аконституциа ҿыц апроект. Аҵыхәтәантәи иқәгыларақәа раан Андреи Сахаров иаахтны иҳәон Афганистанынтәи асовет архәҭақәа ралгара ахәҭаны ишиԥхьаӡо, иагьшалгатәу.<ref name="sachar1">{{Cite web |url=http://www.sakharov-archive.ru/index.htm |title=Сахаров говорит... |access-date=2024-01-29 |archive-date=2020-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200216105447/http://www.sakharov-archive.ru/index.htm |url-status=dead }}</ref> == Асоветтә ӡритә бомба аб == Андреи Дмитри-иԥа Сахаров – даара дуаҩ дуун, иара ганкахьала даара дуникалтәын, аха убри аан имариамыз аҭагылазаашьа дақәшәоит: ҵабыргны иара асоветтә ӡритә бомба аб ҳәа изырҳәоит, аха убри аан иара иаҟарагьы атомгәыцәтә бџьар иаҿагыланы иқәгылоз дмаҷуп. Иԥсҭазаара зегьы аус иуан атермоатомгәыцәтә синтез апроблемақәа рыӡбара иадҳәаланы, аха уи иара иԥырхагамхеит ауаажәларратәи аполитикатәи ус амҩаԥгаразы. Андреи Сахаров имҩа афизик-иадершьикк иаҳасаб ала иалагеит 1945 шықәсазы, иара ФИАН аспирантура данҭала инаркны. Аҵарауаҩ қәыԥш еицырдыруа афизик-атеоретик Игор Тамм инапхгарала аусура далагоит. Сахаров раԥхьатәи иусура алҵшәақәа аанашьҭит ҩышықәса ааҵхьаны – иара зызкыз иуадаҩыз атомгәыцәтә процессқәеи ацәырҵрақәеи ракәын, атомтә гәыцәқәа рҟны имҩаԥысуаз.<ref>https://vikent.ru/enc/4170/</ref> === Анаҩстәи Сахаров илагалақәа ртәахьы ҳаиасаанӡа маҷк аҭоурых атәы === 1945 шықәсазы, [[америкауаа]] имҩаԥыргоит [[атомгәыцәтә бомба]] раԥхьатәи аԥышәара, Асовет Еидгыла акәзар, ас еиԥш аԥышәара мҩаԥнагеит 1949 шықәсазы. Аха ари аамҭазы иаԥырҵахьан атермоатомгәыцәтә синтез атеориа, уи иабзоураны иаԥҵазарц алшон жәантә, шәынтә еиҳа иӷәӷәаз абџьар, атомгәыцәтә аасҭа. Теориала атермоатомгәыцәтә реакциа даара имарианы иаарԥшуп: ҩба, мамзаргьы цырақәак иласу атомгәыцәтә елементқәа (иаҳҳәозар, [[аӡри]], уи ихьанҭоу аизотопқәеи) иаку гәыцәны еидылоит, иагьаԥырҵоит ихьанҭоу амаҭәашьар (иаҳҳәозар гели) уи иоунашьҭуеит аенергиа ӷәӷәа. Атермоатомгәыцәтә реакциа амаҵ ауеит, аиаҵәақәа ренергиа азы ихыҵхырҭоуп, иара убас амрагьы.<ref name="dupc8bb87"/> == Атермоатомгәыцәтә синтез асхема == Ари атеориа аҟны ишьақәыргылам рацәоуп, агәыцәқәа реилалара алыршахоит иҳаракӡоу ашоурақәеи ақәыӷәӷәара дуқәеи раан. Убри аҟынтә атермоатомгәыцәтә синтез Адгьыл аҟны аԥҵара уадаҩын, иҷыдоу аҭагылазаашьақәа аҭахны иахьыҟаз азы. Абри аҳасабтә аӡбара акәын аҩажәатәи ашәышықәсазы афизикцәа-аиадершьикцәа, Сахаров дназлаз, зҵаара хаданы рҿаԥхьа иқәгылаз. 1948 шықәсазы даара аҵакы змаз ахҭыс ҟалоит Андреи Сахаров иԥсҭазаараҿы – иара (еиҳаракгьы хыхь зыӡбахә ҳәоу аусумҭа иабзоураны) – Тамм напхгара зиҭоз ҷыдалатәи агәыԥ даларҵоит, урҭ аӡритә бомба аус адырулон. Аханатә дара рнапы злакыз абомба аԥҵара акәмызт, игәарҭон атермоатомгәыцәтә бџьар аԥҵара ахьынӡауа атеориа ала, урҭ аԥҵан аҵарауаҩ Иаков Зельдович инапхгарала.<ref>https://calcsbox.com/post/andrej-dmitrievic-saharov.html</ref> Иара убасгьы, Сахаров аус адиулеит атермоатомгәыцәтә еиҵаҵа азы ихатәы шьақәгылашьа, уи хьӡыс иаиуит «слоика». Уи абомба аиҿартәышьа бзианы иаанарԥшуан – агьежь, атермоатомгәыцәтә еиқәҵақәа рыла ишьақәгылоу (деитерии) насгьы, атомгәыцәтә (аԥсабаратә урани, еиҵаҵо урани) еиҵаҵақәеи рыла. Ари атеориа аус адулара «раԥхьатәи аидеиа» ҳәа ахьӡ ахьаиуз, анаҩсгьы иара мҩаԥызгоз Андреи Сахаров иоуп. Аха раԥхьатәи аӡритә бомба ҩ-идеиак рсинтез акәын шьаҭас иамаз: актәи зтәыз Сахаров иакәын, аҩбати – адгалара ҟаиҵеит 1948 шықәсазы [[Гинзбург, Витали|Витали Гинзбург]]. Аиҵаҵага иаанарԥшуан «аслоика», аха уа адеитери ахаҭыԥан ҷыдалатәи аизакра ахархәара аман – деитерид литии захьӡыз. Ари амаҭәашьар атомтә еиҵаҵа атҟәацра аан ихьанҭаз аӡритә изотоп ахылҵуан (тритии) уи зегь реиҳа аеффективра злаз, иманшәалаз атермоатомгәыцәтә былтәын. Асоветтә ҵарауаа ахыццакуан ари абомба аԥҵара, аха америкатәи аҵарауаа урҭ ираԥыргеит, аҵыхәтәантәиқәа раԥхьатәи абомба аҿырԥшы аԥышәара мҩаԥыргеит абҵарамза1, 1952 шықәсазы. Андреи Сахарови иара игәыԥи ракәзар (раԥхьа иргыланы Сталин), ргәы зларҟажоз акәны иҟан америкатәи аҵарауаа иаԥырҵаз хымцабџьарны иахьыҟамыз, уи ԥышәагак аҳасаб ала иаԥҵаз акакәын. Аиашазы, адунеи зегьы аҟны раԥхьатәи аӡритә бомба х-еихагылак змаз аҩны еиԥшын.<ref>http://gubernia.media/number_469/03.php</ref> Асоветтә бомба раԥхьатәи аԥышәарақәа мҩаԥысит нанҳәамза 12, 1953 шықәсазы, аха аамҭак анаҩс, Андреи Сахаров академикс далхын, Сталин ипремиагьы алауреатс дҟалоит, иагьиоуеит [[Асоциалисттә Џьа Афырхаҵа амедал]]. Анаҩстәи [[асоветтә ӡритә бомба]] ԥжәан ноиабр мза, 1955 шықәсазы, аха 1961 шықәсазы аԥышәара иахыжьын зегь реиҳа иӷәӷәаз 50 - мегатонна иҟаз абомба. Арҭ аҩ-проектк рҟынгьы Андреи Сахаров иакәын ихадаз ароль аанызкылоз, иара иакәын атермоатомгәыцәтә синтез аԥҵаразы атеориагьы апрактикагьы аамҭак азы аус адызулоз. Сахаров инапы злакыз атермоатомгәыцәтә бџьар аԥҵара мацара акәмызт – уи изын даара аинтерес аҵан [[атермоатомгәыцәтә реакциа]]қәа зегьы. Абарҭқәа зегь раан иара дақәыӡбон аҵарауаа аӡритә бомбақәа раԥҵара рнапы ахьалакыз, насгьы даара дақәгәыӷуан атермоатомгәыцәтә ҭынчразы ахархәара аиуп ҳәа. Ари ахырхарҭалагьы Сахаров иҟаиҵаз маҷым. Иҳәатәуп Андреи Сахаров ихаҭа аӡритә бомба аԥҵаҩыс ихы шимыԥхьаӡоз. Иара ишьақәирӷәӷәон, асоветтә атермоатомгәыцәтә бџьар коллективла иаԥҵаз акы акәын ҳәа. Абра иазгәаҭатәуп Гинзбург, Тамм, Зельдович русумҭақәа, иара убасгьы аӡәырҩы егьырҭ афизикцәеи ыҟамызтгьы, СССР иаԥҵахомызт ари аҟара иӷәӷәаз абџьар хкы. Аха зегь акоуп, атермоатомгәыцәтә синтез аԥҵара аус аҟны Андреи Сахаров илагала даараӡа идууп, иара акыр иидеиақәа шьаҭас ирымоуп акыр ареакторқәа, ауаа рзын ҵыхәаԥҵәара змам аенергиа иахыҵхырҭаны иҟаларц зылшо раԥҵарагьы. Андреи Сахаров иидеиақәа ируакуп – аплазма иӷәӷәоу мхылдызтә дәык аҭакра.<ref name="sachar1" /> == Иԥсра == Андреи Дмитри-иԥа Сахаров иԥсҭазаара далҵит, иаалырҟьаны игәы аанкылара иахҟьаны, ԥхынҷкәын 14, 1989 шықәса рзы.<ref>https://echo.msk.ru/blog/baltshuler/2553659-echo/</ref> == Аинтерес зҵоу афактқәа == * Андреи Сахаров ихьӡқәа рыхҵоуп адунеи 33 тәыла рҟны еиуеиԥшым аобиектқәа: [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]], [[Недерланд]], [[Франциа]], [[Германиа]], [[Латвиа]], [[Литва]], [[Швециа]], [[Швеицариа]] уҳәа егьырҭ атәылақәагьы рҟны. * Андреи Сахаров инысмҩа иаку хәшьарак аҭара уадаҩуп, аха иара ихаҭагьы ибзианы еиликаауан ауаажәларра иқәыӡбалар шакәу, ирҽхәара акәымкәа.<ref>https://www.abcfact.ru/4826.html</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Лаҵарамза 21 рзы ииз]] [[Акатегориа:1921 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 14 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:1989 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи афизикцәа]] [[Акатегориа:Асовет атомгәыцәтә физикцәа]] [[Акатегориа:Европатәи адемократиатә социалистцәа]] [[Акатегориа:СССР аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәыла инақәыршәаны]] [[Акатегориа:Асоциалисттә Џьа Афырхацәа]] [[Акатегориа:СССР жәлар рдепутатцәа]] [[Акатегориа:Аҭынчра ахырхарҭаҿ Нобель ипремиа алауреатцәа]] [[Акатегориа:Нобель ипремиа асовет лауреатцәа]] [[Акатегориа:Асоветтә атомтә проект алахәылацәа]] [[Акатегориа:Атомгәыцәтә бџьар аҵарауааи анџьнырцәеи]] [[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа иадҳәалаз ауаа]] [[Акатегориа:Асовет атеистцәа]] [[Акатегориа:Асовет ҿыцхәыцҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет атомгәыцәтә бџьар иаҿагыло активистцәа]] [[Акатегориа:Асовет демократиа активистцәа]] [[Акатегориа:Асовет диссидентцәа]] [[Акатегориа:Асовет исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет баандаҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет социалистцәа]] [[Акатегориа:Асовет реформаторцәа]] [[Акатегориа:Асовет уаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара иадҳәалаз ауаа]] 9ca86ez8nmtq7c9uanr1nmduii4zqfl Пиотр I дуӡӡа 0 37762 175799 173864 2026-10-21T10:50:02Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Франциа Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Франциатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175799 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аҳ | афото ахҵара = ''Пиотр Романов – Пиотр I'' – [[Жан-Марк Натиер]] ипатреҭ, 1717 ш. | ашьҭрамадара = [[Урыстәылазегьтәи аимператор]] | анапхгара = {{date|2|11|1721}}&nbsp;– {{date|8|2|1725}} | аԥхьа иҟаз = ''Иара ихаҭа Урыстәыла аҳс'' | аҭынха = [[Екатерина I]] | ашьҭрамадара2 = [[Зегьы Урыстәыла аҳ, ацар, аҳәынҭқар ду]] | анапхгара2 = {{date|7|5|1682}}&nbsp;– {{date|2|11|1721}} | ахьынҷха ахаҵара2 = {{date|25|6|1682}}<br /><small>([[Иван V Алеқсеи-иԥа]] иареи еицны (1682–1696))</small> | арегент2 = [[Софиа Алеқсеи-иԥҳа]] (1682–1689) | аԥхьа иҟаз2 = [[Феодор III Алеқсеи-иԥа]] | аҭынха2 = ''Иара ихаҭа Урыстәыла аимператорс'' }} '''Пиотр Алексеи-иԥа Романов, Пиотр I,''' «Дуӡӡа» ҳәа ззырҳәоз ({{date|9|6|1672|30|5}}, [[Москва]] — {{date|8|2|1725|28|1}}, [[Санкт-Петербург]]) – [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]]зегьтәи аимператор ([[1721]] шықәса инаркны). Регентс диман аҳәынҭқар иԥҳа – иара иаҳәшьа [[Софиа Алексеи-иԥҳа]] – 1682 шықәса инаркны 1689 шықәсанӡа.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/3826088 |title=ПЁТР I |access-date=2024-01-30 |archive-date=2022-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220104103730/https://bigenc.ru/domestic_history/text/3826088 |url-status=dead }}</ref> == Пиотр I ихәыҷреи иқәыԥшреи == Пиотр I Алексеи-иԥа Романов диит лаҵарамза 30, 1672 шықәсазы Москва. Уи иаб [[Алексеи Михаил-иԥа]] Урыстәылатәи аимпериа аҳас дыҟан, уи 31 шықәса инеиԥынкыланы аимпериа дахагылан. Иан, [[Наталиа Кирилл-иԥҳа Нарышкина]], аамсҭа ҭыԥҳан. Иазгәаҭатәуп, Пиотр иаб ихшара рахтә иара ажәиԥшьтәи аԥа шиакәыз, иан лзы раԥхьатәи хшаран. Заԥхьаҟа императорхараны иҟаз Пиотр ԥшьышықәса анихыҵ, иаб дыԥсуеит, аҳратәра аҟны дҟалоит иашьа еиҳабы – [[Феодор III Алеқсеи-иԥа|Фиодор Ахԥатәи Алексеи-иԥа]]. Аҳ ҿыц Пиотр иааӡара инапы алеикуеит, дҵангьы иқәиргылеит еиуеиԥшым аҵарадыррақәа ирҵара. Усҟантәи аамҭазы аҳәаанырцәтәи анырра иаҿагыланы иқәԥон аҟынтә, Пиотр аҵара идырҵон аурыс дикәанцәа, адырра ҵаулақәа змамыз. Абри иахҟьаны аҷкәын иахәҭаз аҵарадырра имоуит, иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амшқәа рҟынӡагьы агха амҭақәа дзыҩуамызт. Аха, иазгәаҭатәуп, Пиотр актәи идыррақәа ширҭбааз апрактикатә зыҟаҵара абзоурала.<ref>http://rushist.com/index.php/platonov-lectures/1936-detstvo-petra-i</ref> == Пиотр I иҭоурых == Фышықәса ааҵхьаны, Фиодор Ахԥатәи иԥсҭазаара далҵит, аҳратәра дахагылараны дыҟан уи иԥа Иван. Аха, закәанла ари аҭыԥ зоураны иҟаз згәабзиара уашәшәыраз хәыҷын. Ари аҭагылазаашьа Нарышкинаа рҭаацәара рхы иадырхәеит, аҳәынҭқарратә хҳәара еиҿыркааит уҳәар алшоит. Апатриарх Иоаким идгылара ала Нарышкинаа адырҩаҽныҵәҟьа Пиотр қәыԥш аҳра дахадыргылоит. Аха, Милославскиаа – аҳ иԥа Иван ианшьцәа, аҳәамҭа ҟарҵеит рзинқәа шеилагоу азы, насгьы Пиотр аҳратәра иахаргылара азакәан шьаҭа амам ҳәа. Уи иахҟьаны, 1682 шықәсазы имҩаԥысит Стрелецктәи ақәгылара, абри ашьҭахь аҳ иҭыԥ аҟны иҟалеит иаразнак ҩыџьа аҳцәа - Ивани Пиотри.<ref>{{Cite web |url=https://pomnisvoih.ru/velikie-lyudi-rossii/kratkaya-biografiya-petra-1.html. |title= Краткая биография Петра 1 |archive-date= 2021-12-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20221208070933/https://pomnisvoih.ru/velikie-lyudi-rossii/kratkaya-biografiya-petra-1.html |url-status=dead }}</ref> Абри аминуҭ инаркны амчмҟәыҵакҩы қәыԥш иԥсҭазаара аҟны акыр ҵакы змаз ахҭысқәа аҭыԥ роуит. Ара инаҵшьны иазгәаҭатәуп, аҷкәын дхәыҷаахыс арратә ус дшазҿлымҳаз. Уи идҵа ала афартификациатә ргыларақәа мҩаԥысуан, насгьы ақәыргыларатә еибашьрақәа раан арратә техникаҵәҟьа ахархәара арҭон. Пиотр актәи ихатәы артиллериа анаԥиҵа ашьҭахь, еиҿикаауеит идуум «афлот». Уи инаркны иара иҭахын амшын аҟны аҳратәра аура, аӷбақәа аибашьраҿы рхархәара.<ref>https://www.istmira.com/drugoe-istoriya-rossii/16228-petr-i-kratkaja-biografija.html</ref> == Аҳ Пиотр I == Пиотр актәи дқәыԥшцәан аҟынтә, аҳәынҭқарра анапхгараҭара ихала илшомызт, убри аҟынтә иара регентс диман иаҳәшьа [[Софиа Алексеи-иԥҳа]], анаҩс – иан [[Наталиа Нарышкина]]. 1689 шықәсазы аҳ Иван официалла имчра зегьы иашьа ииҭоит, уи иабзоураны азинмчы змаз аҳәынҭқарра ахадас дҟалоит Пиотр Актәи.<ref>https://histrf.ru/lichnosti/biografii/p/pietr-i</ref> === Пиотр I инапхгараҭара === Абри инаркны Пиотр Актәи арратә хәмаррақәа дырҟәаҵит, урҭ рхаҭыԥан аԥхьаҟатәи арратә компаниақәа рзы апланқәа рышьақәыргылара далагеит. Уи [[Ҟрымтәи аибашьра]] [[Османтәи аимпериа]] иазынархаз иациҵоит, убасгьы Азовтәи аныҟәарақәа еиҿикаауеит. Абарҭқәа ирыбзоураны [[Азовтәи абааш]] агара илшоит, ари Пиотр ибиографиа аҟны раԥхьатәи арратә ԥышәахеит, қәҿиарахеит. Анаҩс, Пиотр Актәи абаӷәаза [[Таганрог]] аргылара далагеит, аҳәынҭқарра аҟны афлот шыҟамызгьы. Аха, Пиотр хықәкыс иҿаԥхьа иқәиргылоит иӷәӷәоу афлот аԥҵара, амшын аҟны анырра амазаара азы. Уи азын иара илшоз зегьы ҟаиҵеит, аамсҭацәа қәыԥшцәа аӷба аргыларатә занааҭ европатәи атәылақәа рҟны ирҵаларц азы. Иазгәаҭатәуп Пиотр Актәи ихаҭагьы аӷбақәа рыргылашьа шиҵоз, уи азын иара баша усуҩыс, махәҿала, анхацәа дрыдгыланы аус иуан. Ас еиԥш иусура иабзоураны ижәлар рыбжьара иаҳаҭыр даара ишьҭыҵит. Иара убасҟан ауп Пиотр Дуӡӡа аҳәынҭқарратә система аҟны акыр шьақәгылашьақәа рҽеимра гәеиҭо даналага, ареформа ҿыцқәагьы игәы иҭеикуеит, арҭ ареформақәа аҭоурых аҟны ахааназы ихьӡ аанрыжьит.<ref>https://24smi.org/celebrity/3555-petr-i.html</ref> Иара иҭиҵаауан европатәи аҳәынҭқарра дуқәа рышьақәгылашьа, иреиӷьу аҭагылазаашьақәа алкаауа. Ари аамҭа Пиотр Актәи ибиографиа аҟны ачарҳәара аԥнаҵеит, усҟан ауп ианеиҿкааз стрелецктәи ақәгылара. Аха, аҳ илшеит ари ақәгылара аанкылара, насгьы ацәгьаршыҩцәа зегьы рахьырхәра. Османтәи аимпериа аҟны аҭыԥ змаз акыр аиҿагыларақәа рнаҩс Пиотр Актәи иӡбоит аҭынчразы аиқәышаҳаҭра анапаҵаҩра. Уи анаҩс, иара Швециа абашьра далагоит. Иагьилшоит аӡиас [[Нева]] аӡы алаларҭа аҟны акыр абаашқәа инапахьы аагара, уа анаҩс, иргылан Пиотр Дуӡӡа иқалақь - [[Санкт-Петербург]].<ref>{{Cite web |url=https://ruskerealie.zcu.cz/r2-3A.php |title= КИстория России: Эпоха Петра I Великого |archive-date= 2025-05-24|archive-url= https://web.archive.org/web/20250524223353/https://ruskerealie.zcu.cz/r2-3A.php |url-status=dead }}</ref> === Пиотр Дуӡӡа иеибашьрақәа === Акыр иқәҿиаз арратә компаниақәа рышьҭахь Пиотр Актәи илшоит Балтиатәи амшын ахь амҩа аартра, анаҩс уи «Европаҟа ахышә» ҳәа ахьӡырҵоит. Убри аамҭазы [[Урыстәылатәи аимпериа]] амчра еиҳа-еиҳа иӷәӷәахон, Пиотр Дуӡӡа ихьӡ-иԥша акәзар, [[Европа]] зегьы ирдыруан. Иаарласны Урыстәыла иадҵан Мрагыларатәи [[Прибалтика]]. 1709 шықәсазы имҩаԥысит еицырдыруа [[Полтаватәи аибашьра]]. Ари аибашьра иалахәын ашведцәеи аурысцәеи рырхәҭақәа. Аибашьра алҵшәақәа ртәы ҳҳәозар, ашведцәа ԥыххаа иган, иаанхаз архәҭақәа ракәзар, шасыс иган.<ref>https://histerl.ru/periudi_istorii/petr_pervie/vojny-petra-pervogo.htm</ref> Иазгәаҭатәуп Пиотр Актәи ажәыларақәа дышрылахәыз, агәымшәареи афырхаҵареи аарԥшуа. Иара дҿырԥшыган, уи ифырхаҵара аурыс архәҭақәа ргәы шьҭнахуан, дара аимператор изын ршьа ацәыкәбар нҵәаанӡа, аҵыхәтәанынӡа аибашьра иазыхиан. Аинтерес зҵоу фактуп, [[Полтаватәи аибашьра]] аан, аӷа ихы Пиотр Актәи ихылԥа иахьақәшәаз, ихы азааигәара сантиметрақәак ракәын иагыз. Ари даҽазныкгьы иарҵабыргит аимператор иԥсҭазаара дшацәымшәоз, аиааира аагаразы. Аха, аибашьра хыԥхьаӡара рацәала аибашьцәа рыԥсҭазаарақәа агон, атәыла аресурсқәа ҵнашәаауан. Убранӡа инаӡеит – Аурыс империа х-фронткны аибашьра ақәшәеит. Ари Пиотр Актәи адәныҟатәи аполитикахь имаз адунеихәаԥшышьа аԥсахит, акрызҵазкуаз аӡбамҭақәагьы идикылеит. Иара, аҭычратә еиқәышаҳаҭра аҭырқәцәа рҟны инапы аҵеиҩит, абааш Азовгьы шьҭахьҟа рыҭара дақәшаҳаҭхеит. Ас еиԥш аӡбамҭақәа рыдкылара, аиқәшаҳаҭрақәа анапы рыҵаҩра иалнаршеит ауаа рыԥсҭазаарақәеи арратә техникеи реиқәырхара. Аамҭак ааҵхьаны, Пиотр Дуӡӡа мрагылараҟа аныҟәарақәа еиҿикаауа далагеит. Урҭ ирылҵшәахеит ақалақьқәа [[Омск]], [[Семипалатинск]], [[Камчатка]] уҳәа реиԥш иҟаз Урыстәыла иахьадлаз. Пиотр Актәи, иара убасгьы, иҭахын [[Аҩадатәи Америка|Ҩадатәи Америка]], [[Индиа]]ҟа аекспедициақәа реиҿкаара, аха урҭ апланқәа аԥсҭазаара изаламырҵәеит. Аха, Пиотр Актәи илшеит [[Персиа]]ҟа Каспиатәи аныҟәара аиҿкаара, уи аан иара [[Бақәа]], [[Дербент]], [[Астрабад]], иара убас акыр абаашқәа инапахьы иааигеит. Пиотр Актәи иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь арҭ анапахьы иаагаз аҵакырадгьылқәа зегьы Урыстәыла иацәыӡит, избанзар аҳәынҭқарра азын урҭ рныҟәгара феида ҳәа акагьы аламызт.<ref>https://library.vladimir.ru/vystavki-2/vystavka-vojny-i-poxody-petra-i.html</ref> === Пиотр Актәи иреформақәа === Пиотр Актәи иԥсҭазаара зегьы иалагӡаны акыр ареформақәа рымҩаԥгара илшеит, урҭ зегьы аҳәынҭқарра аҿиара иазырхаз ракәын. Иара иоуп аурыс напхгара рахьтә аимператор ҳәа зхы иазызҳәоз. Аха зегь реиҳа ихадаз ареформақәа ззырхаз арратә ус акәын. Уи анаҩсгьы, Пиотр Актәи инапхгараҭара аан ауп ауахәама аҳәынҭқарра анапаҵаҟа ианыҟала, уаанӡа ус еиԥш иҟамызт. Пиотр Актәи иреформақәа ааглыхра, ахәаахәҭра, насгьы ажәытә нхашьа ацәцара уҳәа рыҿиара иазырхан.<ref>https://swsu.ru/sbornik-statey/reformy-petra-polnostyu-opredelyalis-mentalitetom-ikh-vershitelya.php</ref> Ҿырԥштәыс иаагозар, иара иоуп ажакьа аныҟәгара ашәахтә ақәызҵаз, уи ала иара иҭахын абоиарцәа европаа реиԥш рҭеиҭыԥш еиҭаркырц. Ас еиԥш алагала аурыс ҭауади-аамсҭеи рышьҭра рганахь ала агәынамӡарақәа шцәырнагазгьы, аусԥҟа иқәныҟәон. Даара иуадаҩуп хырхарҭак алкаара, Пиотр Актәи иреформақәа зхьымсыз. Иара еиҿикааит раԥхьатәи Урыстәылатәи агазеҭ, иара убасгьы илшарақәа акыр адуп аҳәаанырцәтәи ашәҟәқәа аурыс бызшәахьы аиагара. Есышықәса атәыла аҟны иаадыртуан амедицинатә, амшынтә, анџьныртә уҳәа ашколқәа, уа аҵара рҵаларц рылшон ачынуаа рыхшара реиԥш, анхаҩцәа рыхшарагьы. Пиотр Актәи иоуп [[Иулиантәи амзар]]гьы алазгалаз, иахьа уажәраанӡагьы ахархәара змоу. Европа иҟазаара аан аҳ акыр асахьаҭыхымҭақәа ибеит, урҭ уаҩ ибла дыршанхон. Иҩныҟа даныгьежь иара асахьаҭыхыҩцәа афинансттә цхыраара рзыҟаиҵо далагеит, уи аурыс культура аҿиара акырӡа иацхраауан. Пиотр Актәи иреформақәа рымҩаԥгашьа азын акыр акритика изыҟарҵон, избанзар, урҭ зегьы мчыла ауаа ирыдигылон, ауаа рыхдыррақәа иԥсахуан, игәы иҭеикуаз аусқәагьы наигӡон. Игәҭакқәа рынагӡара ирҿырԥштәы хадоуп ақалақь Санкт-Петербург аргылара, уи акыр иуадаҩыз аамҭақәа рзы имҩаԥысуан. Аӡәырҩы ари аргылара иацыз аџьабаа рызхымгакәа ибналон. Ибналоз рҭаацәа ракәзар, абахҭа иҭаркуан, ибналаз аргыларахь игьежьаанӡа. Иаарласны Пиотр Актәи еиҿикааит аполитикатә ԥшаареи аӡбарҭеи русбарҭа, анаҩс уи Маӡалатәи канцелиарианы еиҭеиҿкаан. Дарбанызаалак ауаҩы иаркыз ауада аҟны аҩра азин имамызт. Ас еиԥш аҭыԥ шамаз заҳаз аҳ иҟынӡа инеимгар - ахара здыз ашьра иқәырҵон. Ас еиԥш иџьбараз аметодқәа рхархәара ала Пиотр Актәи иҭахын аиҳабыра ирҿагылоз ачарҳәарақәа раԥырҟәҟәаара.<ref>http://rapsinews.ru/publications/20190917/303879490.html</ref> == Пиотр Актәи ихатәы ԥсҭазаара == Пиотр Актәи данқәыԥшыз бзиа ибон [[Анемеццәа|Анемец]] ҳабла аҟны аҟазаара, иара аҳәаанырцәтәи аилазаара даара игәаԥхон. Иара уброуп раԥхьаӡа дахьибаз анемец ҭыԥҳа [[Анна Монс]], иаразнакгьы бзиа диамхабоит. Иан лакәзар, арҭ аизыҟазаашьақәа дырҿагылон аҟнытә, илулак лԥа аурыс ҭыԥҳа [[Евдокиа Лопухина]] дигартә иҟалҵоит. Иџьашьатәызаргьы, Пиотр иан лажәа ҩбеимтәит. Лопухина ԥҳәысс дигеит. Урҭ ирыхшеит ҩыџьа аԥацәа: Алексеии Александри, аҩбатәи ахәыҷы дшыхәыҷӡаз иԥсҭазаара далҵит. Пиотр Актәи инаҩс иара иҭыԥ ааникылар акәын иԥа Алексеи. Аха Евдокиа лхаҵа иҭыԥ дахҳәаны лыҷкәын амчра иҭара лҽаназылшәа ашьҭахь, зегьы даҽакала иҟалеит. Лапухина аберҭыԥ ахь ддәықәҵан, Алексеи иакәзар, аҳәаанырцәҟа дыбналаны ацара иқәшәеит. Абра иҳәатәуп Алексеи иаб иреформақәа зынӡагьы дшырзыразымыз, иаб адеспот ҳәа изиҳәон.<ref>{{Cite web |url=https://foxford.ru/wiki/istoriya/reformy-petra-i |title=Реформы Петра I |access-date=2024-01-30 |archive-date=2021-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015224028/https://foxford.ru/wiki/istoriya/reformy-petra-i |url-status=dead }}</ref> 1717 шықәсазы Алексеи дыԥшааны дырбаандаҩын, анаҩс ачарҳәаразы ашьрагьы иқәҵан. Аха иара ихала абахҭаҟны дыԥсит, еилкаам аҭагылазаашьақәа рыла. Иԥҳәыси иареи анеилыҵ ашьҭахь, Пиотр Актәи 1703 шықәсазы бзиа дибоит 19 шықәса зхыҵуаз Катерина (даныӡӷабыз - Марта Самуил- иԥҳа Скавронскаиа). Урҭ рыбзиабара акыр шықәса аҭыԥ аман. Аамҭак анаҩс дара еибагоит, аха еибагаанӡа лара аимператор иҟынтә ҩыџьа аԥҳацәа лоухьан – Аннеи (1708) Елизаветеи (1709). Елизавета анаҩс даҳкәажәхеит (1741–1761шш.) Катерина даара иҟәышыз, аилкаара змаз ԥҳәызбан. Лараӡәк лоуп изылшоз аҳ ижьжьара, иргәыбзыӷра, уи ахыхь ӷәӷәа анизцәырҵуаз аамҭазы. Официалла Пиотр аԥҳәыс дигеит аҩынтә раан 1712 шықәсазы. Уи ашьҭахь дара даҽа жәҩык ахшара роуит, урҭ реиҳараҩык ишхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Пиотр Актәи Катерина даара бзиа дибон. Лара лаҳаҭыраз иаԥҵан аорден «Иԥшьоу Екатерина», насгьы Урал иҟаз ақалақь Екатеринбург ахьыӡҵан. Екатерина Актәи лыхьӡ ахуп Екатерининтәи ахан Аҳцәа Рқыҭа (Царское Село) аҟны (иара ргылан Елизавета Пиотр-иԥҳа лхаан). Иаарласны Пиотр Актәи инысмҩа аҟны дцәырҵит даҽа ԥҳәызбакгьы, Мариа Кантемир, уи аимператор изы иԥсҭазаара далҵаанӡа фавориткас дыҟан.<ref>http://rapsinews.ru/incident_publication/20180911/287428473.html</ref> == Пиотр иԥсра == Ҭеиҭыԥшла Пиотр Актәи даара иӷәӷәаз, агәабзиара змаз аӡә иоуп уҳәаратәы дыҟан, аха иԥсҭазаара зегьы ахыхь бааԥсы даргәаҟуан. Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы иара аҷаҷа чымазарагьы даргәамҵуа далагеит, уи хьаас ишикымзгьы. 1725 шықәсазы изцәырҵуаз ахьаақәа убри аҟара иӷәӷәахеит, ииарҭа дзылымҵуа аҟынӡа днаргеит. Игәабзиара есҽны еицәахон, ахьаақәа рычҳара уадаҩхон. Пиотр Актәи Алексеи- иԥа Романов иԥсҭазаара далҵит ажьырныҳәамза 28, 1725 шықәсазы Аӡынтәи ахан аҟны. Уи иԥсҭазаара иалҵра зыхҟьаз ҳәа иазгәаҭоуп агәаҵәыхь. Аха, анаҩс излеилкаахаз ала, дызгаз ианкьапышҭа ахьҭа иалалаз агангренахь аиасра ауп. Пиотр Дуӡӡа анышә дамадоуп Петропавловсктәи абаа аҟны Санкт- Петербург, аурыс аҳратәра ашьҭрамдаҩыс дҟалеит иԥҳәыс Екатерина Актәи.<ref>https://igardens.ru/event/28-january-the-death-of-peter-i/</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Рашәарамза 9 рзы ииз]] [[Акатегориа:1672 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Жәабранмза 8 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:1725 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Пиотр I дуӡӡа]] [[Акатегориа:Урыстәыла амонархцәа]] [[Акатегориа:Аурыс Былины епосқәа рперсонажцәа]] [[Акатегориа:Европа иҟаз ахәыҷтәы монархцәа]] [[Акатегориа:Алексеи Михаил-иԥа ихәыҷқәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла аимператорцәа]] [[Акатегориа:Ахәыҷы дызшьуа]] [[Акатегориа:Романоваа]] [[Акатегориа:Франциатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа]] [[Акатегориа:Недерланди Урыстәылеи реизыҟазаашьақәа]] [[Акатегориа:Филипп д'Орлеан ирегентра аамҭазы ауаа]] [[Акатегориа:Аурыс-аџьамтә еибашьрақәа ирылахәыз ауаа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҿыцхәыцҩцәа]] [[Акатегориа:Аурыс фольклортә персонажцәа]] [[Акатегориа:Аҩадатәи аибашьраан Урыстәылатәи аруаа]] [[Акатегориа:Аҭаҭар хылҵшьҭра змоу Урыстәыла инхо ауаа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҵарауаа]] [[Акатегориа:Ацар иԥацәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла ацарцәа]] ippxw5vm32wr6kq0iqsichszkx7zkae Акатегориа:Франциатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа 14 51205 175796 161781 2026-10-21T10:49:06Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Франциа Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Франциатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175796 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Members of the Académie des sciences (France)}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Франциатәи аҭҵаарадырратәи аҵарадырратәи уаажәларрақәа рылахәылацәа]] [[Акатегориа:Франциа аинститут алахәылацәа|ҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа]] [[Акатегориа:Франциатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа|лахәылацәа]] gunky2t2ckv7go6hfpz8g4r617kmgng 175797 175796 2026-10-21T10:49:18Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Франциа Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа]] в [[Акатегориа:Франциатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа]] без оставления перенаправления 175796 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Members of the Académie des sciences (France)}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Франциатәи аҭҵаарадырратәи аҵарадырратәи уаажәларрақәа рылахәылацәа]] [[Акатегориа:Франциа аинститут алахәылацәа|ҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа]] [[Акатегориа:Франциатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа|лахәылацәа]] gunky2t2ckv7go6hfpz8g4r617kmgng Акатегориа:Франциатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа 14 51206 175795 161782 2026-10-21T10:48:43Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Франциа Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]] в [[Акатегориа:Франциатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]] без оставления перенаправления 161782 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Académie des sciences (France)}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Амилаҭтә ҭҵаарадыррақәа ракадемиақәа]] ej4294s0vcyhkwvt4upsadmz9r1ypla Акатегориа:СССР аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәыла инақәыршәаны 14 55246 175788 170895 2026-10-21T10:42:33Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Урыстәылатәи Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи ракадемикцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи ракадемикцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175788 wikitext text/x-wiki {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:СССР Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа алахәылацәа|инақәыршәаны]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи ракадемикцәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла академикцәа| ]] jzbmmbymybh57e7bk4ypwadlvvd08br 175789 175788 2026-10-21T10:42:51Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:СССР Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа алахәыла инақәыршәаны]] в [[Акатегориа:СССР аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәыла инақәыршәаны]] без оставления перенаправления 175788 wikitext text/x-wiki {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:СССР Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа алахәылацәа|инақәыршәаны]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи ракадемикцәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла академикцәа| ]] jzbmmbymybh57e7bk4ypwadlvvd08br 175792 175789 2026-10-21T10:45:28Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:СССР Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа алахәылацәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:СССР аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175792 wikitext text/x-wiki {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:СССР аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа|инақәыршәаны]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи ракадемикцәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла академикцәа| ]] 4nmu2mi3qkbutbletmcm5bcvn17s6ri Акатегориа:СССР аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа 14 55247 175791 170896 2026-10-21T10:45:03Z Fraxinus.cs 8381 175791 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Members of the Academy of Sciences of the USSR}} {{Category see also|Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа|Санкт-Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа|Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа (1917–1925)|Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи ракадемикцәа}} [[Акатегориа:СССР аҭҵаарадыррақәа ракадемиа|лахәылацәа]] [[Акатегориа:Асовет ҵарауаа| ]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла академикцәа]] e82033yfevd45ymy6ctumov2j5akblt 175793 175791 2026-10-21T10:45:40Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:СССР Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа алахәылацәа]] в [[Акатегориа:СССР аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа]] без оставления перенаправления 175791 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Members of the Academy of Sciences of the USSR}} {{Category see also|Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа|Санкт-Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа|Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа (1917–1925)|Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи ракадемикцәа}} [[Акатегориа:СССР аҭҵаарадыррақәа ракадемиа|лахәылацәа]] [[Акатегориа:Асовет ҵарауаа| ]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла академикцәа]] e82033yfevd45ymy6ctumov2j5akblt Акатегориа:СССР аҭҵаарадыррақәа ракадемиа 14 55248 175784 170900 2026-10-21T10:40:28Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Урыстәылатәи Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175784 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Academy of Sciences of the USSR}} {{cat main}} [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭҵаарадырра]] [[Акатегориа:СССР иҟаз академиақәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи|*]] fr12o4mstnn3qpwosnvusd9nvz04bwn 175794 175784 2026-10-21T10:46:16Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:СССР Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа]] в [[Акатегориа:СССР аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]] без оставления перенаправления 175784 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Academy of Sciences of the USSR}} {{cat main}} [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭҵаарадырра]] [[Акатегориа:СССР иҟаз академиақәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи|*]] fr12o4mstnn3qpwosnvusd9nvz04bwn Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи 14 55250 175781 170994 2026-10-21T10:20:51Z Fraxinus.cs 8381 175781 wikitext text/x-wiki {{category see also|Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа}} [[Акатегориа:Урыстәыла аҳәынҭқарратә ҭҵаарадыррақәа ракадемиақәа| ]] 8jfjsaknd5k4pqldokua267j3sb0utu 175782 175781 2026-10-21T10:39:37Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Урыстәылатәи Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи]] в [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи]] без оставления перенаправления 175781 wikitext text/x-wiki {{category see also|Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа}} [[Акатегориа:Урыстәыла аҳәынҭқарратә ҭҵаарадыррақәа ракадемиақәа| ]] 8jfjsaknd5k4pqldokua267j3sb0utu Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи ракадемикцәа 14 55270 175786 170995 2026-10-21T10:41:54Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Урыстәылатәи Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи рылахәылацәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи рылахәылацәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175786 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Урыстәыла аҳәынҭқарратә ҭҵаарадыррақәа ракадемиақәа ракадемикцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи рылахәылацәа| академикцәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла аҭҵаарадырратәи аҵарадырратәи уаажәларрақәа рылахәылацәа]] qj7l8cxeup0ddrgis5pi06yqrio42qn 175787 175786 2026-10-21T10:42:16Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Урыстәылатәи Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи ракадемикцәа]] в [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи ракадемикцәа]] без оставления перенаправления 175786 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Урыстәыла аҳәынҭқарратә ҭҵаарадыррақәа ракадемиақәа ракадемикцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи рылахәылацәа| академикцәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла аҭҵаарадырратәи аҵарадырратәи уаажәларрақәа рылахәылацәа]] qj7l8cxeup0ddrgis5pi06yqrio42qn Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи рылахәылацәа 14 55274 175783 171001 2026-10-21T10:40:11Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Урыстәылатәи Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175783 wikitext text/x-wiki * '''Шәахә. иара убас [http://www.ras.ru/members/personalstaff.aspx асиа]'''. [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи| лахәылацәа]] mkkwp9dpy59yz3qdwbecrhrr5e1i5u6 175785 175783 2026-10-21T10:41:30Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Урыстәылатәи Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи рылахәылацәа]] в [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи рылахәылацәа]] без оставления перенаправления 175783 wikitext text/x-wiki * '''Шәахә. иара убас [http://www.ras.ru/members/personalstaff.aspx асиа]'''. [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи| лахәылацәа]] mkkwp9dpy59yz3qdwbecrhrr5e1i5u6 Акосмологиа 0 57617 175748 2026-10-20T13:42:31Z Nart17 17397 Аиҭагара [[:ru:Космология]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Айнар Читанава. Nart17 translation team. 175748 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Observable_Universe_Russian_Annotations.png|right|thumb|280px|[[Метагалактика|Аметагалактика]] алогарифматә еилкаара. Еицырдыруа астрономиатә обиектқәа аннотациа рызуп. [[Адгьыл]] аҟынтәи абжьаӡара експоненциалла агәҭа инаркны ахықә ахь иацлоит. [[Астрономический объект|Ажәҩан ацәеижьқәа]] ырҭбаан рформақәа ахәшьара рыҭаразы.]] '''Акосмологиа''' ({{lang-grc|κόσμος}} (акосмос) «[[Адунеи|адунеи]]» насгьы {{lang-grc2|-λογία}} (-логиа) «[[Аҭҵаарадырра|аҵара]]»; адунеиҵара) — [[Адунеи]] ааизакны аҟазшьақәеи аеволиуциеи ҭызҵаауа [[Астрономиа|астрономиа]] аҟәша ауп. Ари адисциплина шьаҭас иамоуп [[Аматематика|аматематика]], [[физика|афизика]], [[Астрономиа|астрономиа]]. == Акосмологиа аҭоурых == Акосмологиа заатәи аформақәа иҟоу адунеи ашареи ([[космогония|акосмогониеи]]) ақәыхреи ([[эсхатология|аесхатологиеи]]) ирызку [[Адин|адинхаҵаратә]] [[миф|мифқәа]] ракәын. === Китаи === [[Археологиа|Археологиатә]] ԥшаахқәа иалдыршоит акосмос иаҿырԥшуп ҳәа иԥхьаӡазар шалшо адгьылтә [[черепаха|кәуа]] [[Черепахи#Панцирь|акәылӡы]], уи аҳәҳәагақәа адгьыл аҟьаԥсра ԥшьыркцала иршоит ҳәа ашьақәырӷәӷәара. Текстологиала ицәыргоу [[Китаи|китаитәи]] акосмологиа амодельқәа рахьтә еиҳа заатәи аҿы [[Адгьыл]] [[Колесница|аҽыуардын]] иақәу ахыбҵҟьа еиԥш ажәҩан ала ихҩоуп ҳәа иԥхьаӡан, уи ахыбҵҟьа аҳаргь еиԥш ихиаалоу аҟьаԥсраҿы игьежьуеит («гаитиан» 蓋天 ҳәа изышьҭоу амодель, иара убас «Чжоуби» — ари амодель инақәыршәаны аҳасабрақәа аазырԥшуа аматематикатә трактат ахьӡ ала). Хан адинастиа азбжазы ари амодель астрономиатә гәаҭарақәа иамаркуан. Уи аҭыԥан иааит Адгьыл иакәыршоу акосмос акәымпылразы агәаанагара (амодель «хәынтиан» 浑天). Ҳ. ҟ. 180 шықәсарзшәа [[Цай Юн|Цаи Иун]] иара убас ахԥатәи амодель аӡбахә иҳәоит, «сиуание» 宣夜 — аха уи иазкны иара иаамҭазы адыррақәа еиқәымхеит. === Европатәи антикатә аамҭа === Ажәытә бырзен ҵарауаақәак [[Геоцентрическая система мира|адунеи агеоцентрикатә система]] иадгылон, уи инақәыршәаны Адунеи агәҭа иҟоуп имқәацо акәымпыл еиԥшу Адгьыл, уи иаакәыршаны игьежьуеит хә-планетак, [[Амра]], [[Амза]]. [[Аристарх Самосский|Аристарх Самостәи]] ирыдигалаз [[гелиоцентрическая система мира|адунеи агелиоцентрикатә система]], ишаабо ала, ажәытә бырзен астрономцәа реиҳараҩык адгылара арымҭаӡеит. Адунеи [[Неподвижные звёзды|имқәацо аеҵәақәа]] рысферала иԥкуп ҳәа иԥхьаӡан.<ref>Furley, 1981.</ref> Зны-зынла [[Прецессия|апрецессиа]] знапы иану даҽа сферакгьы ацлон. Аимак-аиҿак иамаҭәарын адунеи анҭыҵ иҟоу иазкны азҵаара: [[Аристотель]] инаишьҭарххны [[перипатетики|аперипатетикцәа]] ргәы иаанагон адунеи анҭыҵ акгьы ыҟаӡам ҳәа (аматериагьы, аҭыԥгьы), [[стоики|астоикцәа]] уа ҵыхәаԥҵәара змам иҭацәу аҭыԥ ыҟоуп ҳәа ирыԥхьаӡон, [[атомисты|атомистцәа]] ([[Левкипп]], [[Демокрит]], [[Метродор Хиосский|Метродор]], [[Эпикур|Епикур]], [[Тит Лукреций Кар|Лукреции]]) ргәы иаанагон ҳдунеи анҭыҵ егьырҭ адунеиқәа ыҟоуп ҳәа. Ҵәатәы шьаҟаны игылоуп [[Гераклид Понтийский|Гераклид Понтиатәи]] игәаанагарақәа, урҭ инарықәыршәаны аеҵәақәа адгьыли аҳауеи назлоу ихароу дунеиқәоуп; иара атомистцәа реиԥш Адунеи ҵыхәаԥҵәара амам ҳәа игәы иаанагон. Антикатәи аамҭа аҭашәамҭаз ицәырҵит адинхаҵара — мистикатә рҵара [[герметизм|агерметизм]], уи инақәыршәаны адунеи анҭыҵ иҟазар алшоит иматериалтәым ԥсы зхоу — адоуҳақәа рхырхарҭа<ref>Gatti, 1999, с. 103.</ref>. [[досократики|Сократ иаамҭанӡа инхоз афилософцәа]] аӡәырҩы ргәы иаанагон алашарбагақәа рныҟәара напхгара анаҭоит ҳәа Адунеи хацзыркыз аԥшатлакә дуӡӡа. Аха Аристотель иаамышьҭахь антикатә астрономцәа реиҳараҩык апланетақәа рныҟәараҿы ииаргоит ҳәа ирыԥхьаӡон иҷыдоу ажәҩантә хәҭаҷ — [[эфир (стихия)|аефир]] ала ишьақәгылоу аматериалтә усхкқәа, уи аҟазшьарбақәа «амзаҵаҟатәи адунеи» шьақәзыргыло [[Стихия (философия)|адгьыли, аӡи, аҳауеи, амцеи релементқәа]] акгьы рзеилам. Инарҭбааны ахархәара аман ажәҩантә сферақәа, мамзаргьы алашарбагақәа рдоуҳатә ԥсабара, урҭ аԥсы шырхоу азы агәаанагара. === Абжьаратәи ашәышықәсақәа === Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы ақьырсиантә тәылақәа реиԥш аԥсылман тәылақәагьы астрономиеи афилософиеи рҿы аԥыжәара аман апланетақәа рныҟәаразы Птолемеи итеориа ала ихарҭәаау [[Аристотель]] икосмологиа, аматериалтә жәҩантә сферақәа рзы агәаанагара иацны. XIII—XIV ашә. философцәақәак ҵыхәаԥҵәарада зегьзымчу Анцәа ҳара ҳтәы адагьы егьырҭ адунеиқәагьы аԥиҵар илшон ҳәа ирыԥхьаӡон<ref>McColley, 1936.</ref><ref>Grant, 1994.</ref>; иага ус иҟазаргьы, ари алшара гипотезатә лшара мацараны иԥхьаӡан: Анцәа егьырҭ адунеиқәа аԥиҵар шилшозгьы, ус ҟаимҵеит. Философцәақәак (иаҳҳәап, [[Томас Брадвардин|Томас Брадвардини]] [[Николай Орем|Николаи Ореми]]) ҳдунеи анҭыҵ Анцәа инхарҭаны иҟоу ҵыхәаԥҵәара змам аҭыԥҭаӡара ыҟоуп ҳәа ирыԥхьаӡон (адунеи анҭыҵтәи аҵакырагьы адоуҳатә усхк иаҵанакуеит ҳәа изыԥхьаӡоз агерметистцәа ркосмологиа амодификациа<ref>О влиянии герметической литературы на Брадвардина см. работу Grant, 1969.</ref>). === Аиҭарҿиара аамҭа === [[Афаил:Kepler-Bruno.jpg|right|thumb|250px|Џьордано Бруно идунеи ([[Кеплер, Иоганн|Кеплер]] ишәҟәы ''Коперник иастрономиа иааркьаҿны аиҭаҳәара'' аҟынтәи асахьа, 1618 ш.). Адырга '''M''' ала ҳдунеи азгәаҭоуп]] Иҿыцу аҟазшьа амоуп [[Николай Кузанский|Николаи Кузански]] икосмологиа, атрактат ''Аҵарауаҩ изымдырразы'' аҟны иарбоу. Иара Адунеи аматериалтә акзаара азԥхьагәеиҭон, Адгьылгьы аныҟәара мҩаԥызго апланетақәа ируакуп ҳәа иԥхьаӡон; ажәҩантә цәеижьқәагьы, ҳ-Адгьыл еиԥш, иқәынхоит, насгьы еиҟароу ашьаҭа рыманы Адунеи аҿы анаԥшцәа зегьы имҵысӡо ракәны рхы рыԥхьаӡар рылшоит. Иара игәаанагарала, Адунеи ҳәаа амаӡам, аха ҵыхәаԥҵәара амоуп, избанзар ҵыхәаԥҵәара змам Анцәа имацара иҟазшьазар алшоит. Убри инаваргыланы, [[Николай Кузанский|Кузанц]] изынхоит абжьарашәышықәсазтәи акосмологиа аелементқәа жәпакы, ажәҩантә сферақәа шыҟоу агәрахаҵарагьы уахь иналаҵаны, урҭ адәахьтәи — имқәацо аеҵәақәа рысферагьы уахь налаҵаны. Аха арҭ «асферақәа» зынӡагьы игьежьӡам, урҭ реикәагьежьра еиҟарам, аикәшара аҵәҩанқәа аҭыԥҭаӡараҿы ишьақәырӷәӷәоу аҭыԥ ааныркылаӡом. Уи иахҟьаны адунеи абсолиуттә гәыцәи аҳәаа еилыккеи амаӡам (абри аганахьала акәхап Адунеи ҳәаа шамам азы Кузанц итезис шеилкаатәу).<ref>Койре, 2001, с. 2—17 и особенно с. 14.</ref> XVI ашәышықәса актәи азбжа азгәаҭоуп Николаи [[Коперник]] ииттәу иҿыцу [[гелиоцентрическая система мира|адунеи агелиоцентртә система]] ацәырҵра ала. Адунеи агәҭа Коперник апланетақәа зыкәша-мыкәша игьежьуа Амра иргылеит (урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп иара убас аҵәҩан акәша-мыкәша агьежьрагьы мҩаԥызго Адгьылгьы). Адунеи Коперник имқәацо аеҵәақәа рысфера маҷ акәны ишиԥхьаӡац иԥхьаӡон; ажәҩан асферақәа шыҟоу агәрагарагьы изынхозар ҟаларын.<ref>Barker, 1990.</ref> Коперник исистема модификациас иаман [[Диггес, Томас|Томас Диггес]] исистема, уаҟа аеҵәақәа сферак аҿы акәымкәа, Адгьыл инаркны ҵыхәаԥҵәарада еиуеиԥшым абжьаӡарақәа рҿы игылоуп. Философцәақәак ([[Патрици, Франческо|Франческо Патрици]], [[Ян Ессенский|Иан Ессенски]]) Коперник иҵара елементк ауп иргаз — адгьыл аҵәҩан акәша-мыкәша аикәшара, иара убас аеҵәақәа ҵыхәаԥҵәарада Адунеи аҿы иԥсаҟьоуп ҳәа иԥхьаӡаны. Арҭ ахәыцыҩцәа ргәаанагарақәа агерметизм анырра ашьҭақәа рнубаалоит, избанзар Амратә система анҭыҵ Адунеи аҵакыра урҭ иматериалтәым дунеиуп, Анцәеи амаалықьцәеи ахьынхо ҭыԥуп ҳәа ирыԥхьаӡон.<ref>Койре, 2001.</ref><ref>Gatti, 1999, с. 105—106.</ref><ref>Granada, 2008.</ref> Агелиоцентризм аҟынтәи аеҵәақәа рыла еиҟараны ирҭәу [[бесконечность|ҵыхәаԥҵәара змам]] Адунеиахь хьаҳәхьачарада ашьаҿа ҟаиҵеит италиатәи афилософ [[Джордано Бруно|Џьордано Бруно]]. Бруно ишиҳәо ала, акәаԥқәа зегьы рҟынтәи ахылаԥшраан Адунеи еиԥшны иааԥшуазароуп. [[Новое время|Аамҭа Ҿыц]] ахәыцыҩцәа зегьы рахьтә иара раԥхьа игәы иаанагеит аеҵәақәа амра харақәа шракәу, насгьы ҵыхәаԥҵәара змам, ҳәаа змам аҭыԥҭаӡара зегьы аҟны афизикатә закәанқәа шеиԥшу.<ref>Койре, 2001, с. 31—45.</ref> XVI ашәышықәса анҵәамҭазы Адунеи ҵыхәаԥҵәара шамамыз дадгылон [[Уильям Гильберт|Уилиам Гильбертгьы]]. XVII ашәышықәса азбжеи — аҩбатәи азбжеи рзы Бруно игәаанагарақәа ирыдгылеит [[Рене Декарт]], [[Отто фон Герике|Оттон фон Герике]], [[Христиан Гюйгенс|Христиан Гиуигенс]]. === Ҳаамҭазтәи акосмологиа ацәырҵра === [[Афаил:Aleksandr Fridman.png|thumb|250px|А. А. Фридман]] Ҳаамҭазтәи акосмологиа ацәырҵра зыдҳәалоу XX ашәышықәсазы [[Еинштеин, Алберт|Еинштеин]] [[Общая теория относительности|изеиԥш зыҟазааратә теориеи]] (АЗТ) [[Физика элементарных частиц|аелементартә хәҭаҷқәа рфизикеи]] рыҿиара ауп. АЗТ шьаҭас измоу ари атемала раԥхьатәи аҭҵаара Еинштеин икьыԥхьит 1917 шықәса рзы «Азеиԥш зыҟазааратә теориа акосмологиатә хшыҩзцарақәа» ҳәа хьӡыс иаманы. Уаҟа иалеигалеит агәаанагарақәа 3: Адунеи еижәлантәуп, иизотроптәуп, астационартә ҟазшьа амоуп. Аҵыхәтәантәи адҵа алыршаразы Еинштеин [[Уравнения Эйнштейна|агравитациатә дәы аиҟаратәқәа]] ирылеигалеит иназыцҵоу «[[космологический член|акосмологиатә лахәыла]]». Иоуз аӡбамҭа иаанагоз Адунеи аҵыхәтәантәи амҽхаки (иаркуп) иҵоуроу [[Кривизна|ахәахәареи]] амоуп ҳәа акәын. 1922 шықәсазы [[Фридман, Александр Александрович|А.А. Фридман]] ажәалагала ҟеиҵеит [[уравнения Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратә]] истационартәым аӡбамҭа, уаҟа аизотроптә Дунеи алагарҭатә [[космологическая сингулярность|сингулиарра]] аҟынтәи аҽарҭбаауан. Истационартәым адунеи атеориа арҵабыргуеит 1929 шықәсазы [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Е. Хаббл]] иҟеиҵаз агалактикақәа ркосмологиатә [[красное смещение|еиҭаҵра ҟаԥшь]] аартра. Абасала, ицәырҵит уажәы еицрыдыркылахьоу [[Атҟәацра ду]] атеориа. 1940-тәи ашықәсқәа рзы британиатәи афизик [[Брюс, Чарльз (физик)|Чарльз Бриус]] икьыԥхьит акосмологиатә цәырҵрақәа жәпакы рфымцашьаҭа иазку аусумҭақәа жәпакы<ref>{{Cite web|url=https://www.plasma-universe.com/charles-bruce/|title=Charles Bruce|lang=en-US|website=Plasma Universe|access-date=2023-11-21|archive-date=2023-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20231121062400/https://www.plasma-universe.com/charles-bruce/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://archiveshub.jisc.ac.uk/data/gb237-coll-643|title=Papers of Dr. Charles Edward Rhodes Bruce - Archives Hub|website=archiveshub.jisc.ac.uk|access-date=2023-11-21}}</ref>. === Адунеи ақәра === Адунеи ақәра [[Атҟәацра ду]] ҟалеижьҭеи ииасыз аамҭоуп. Ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә дыррақәа инарықәыршәаны ([[WMAP]]9 алҵшәақәа), уи {{s|13,830 ± 0,075}} млрд [[Ашықәс|шықәса]]<ref>{{cite web|url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/current/params/lcdm_mnu_wmap9_spt_act_snls3.cfm|title=WMAP Cosmological Parameters|publisher=[[NASA]]. Goddard Space Flight Center|lang=en|access-date=2013-03-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6FJ5GNppq?url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/current/params/lcdm_mnu_wmap9_spt_act_snls3.cfm|archive-date=2013-03-22}}</ref> инаӡоит. [[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә маҵзура]] иатәу ателескоп-мҩаныза ӷәӷәа «[[Планк (космическая обсерватория)|Планк]]» ахархәарала ирҳаз адырра ҿыцқәа излаҳдырбо ала, Адунеи ақәра {{s|13,798 ± 0,037}} миллиард шықәса инаӡоит (68% иҟоу [[доверительный интервал|агәраргагатә интервал]])<ref>{{cite web|url=http://www.esa.int/For_Media/Press_Releases/Planck_reveals_an_almost_perfect_Universe|title=N° 7-2013: PLANCK REVEALS AN ALMOST PERFECT UNIVERSE|lang=en|access-date=2015-07-13|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006104522/http://www.esa.int/For_Media/Press_Releases/Planck_reveals_an_almost_perfect_Universe|url-status=live}}</ref><ref>{{статья|автор=Planck Collaboration|заглавие=Planck 2013 results. XVI. Cosmological parameters|ссылка=https://arxiv.org/abs/1303.5076|язык=en|издание=ArXiv/astro-ph|год=2013|bibcode=2013arXiv1303.5076P|arXiv=1303.5076|archive-date=2020-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200623235849/https://arxiv.org/abs/1303.5076}}</ref><ref name="planck_overview">{{статья |заглавие=Planck 2013 results. I. Overview of products and scientific results |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |том=1303 |страницы=5062 |ссылка=http://www.sciops.esa.int/index.php?project=PLANCK&page=Planck_Published_Papers |arxiv=1303.5062 |bibcode=2013arXiv1303.5062P |doi=10.1051/0004-6361/201321529 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323234553/http://www.sciops.esa.int/index.php?project=PLANCK&page=Planck_Published_Papers |archive-date=2013-03-23 |access-date=2015-07-13 |язык=en |тип=journal |автор=P. A. R. Ade ''et al''. (Planck Collaboration) |число=22 |месяц=3 |год=2013}} {{Cite web |url=http://www.sciops.esa.int/index.php?project=PLANCK&page=Planck_Published_Papers |title=Архивированная копия |access-date=2015-07-13 |archive-date=2016-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813220816/http://www.sciops.esa.int/index.php?project=PLANCK |url-status=dead }}</ref>. [[Афаил:Age Universe Planck 2013.png|Адунеи ақәра акосмологиатә параметрқәа рфункциа аҳасабала|мини|400px|слева]] Адунеи ақәра ҳаамҭазтәи ахәшьара шьақәыргылоуп Адунеи лассы-лассы иуԥыло амодельқәа руак, [[Модель Лямбда-CDM|истандарту акосмологиатә ΛCDM-модель]] ҳәа изышьҭоу ашьаҭала. === Адунеи аҿиара аетап хадақәа === Адунеи ақәра аилкааразы аҵак ду амоуп Адунеи аҿы имҩаԥысуаз апроцесс хадақәа аамҭа-аамҭала реихшара. Иахьатәи аамҭазы анаҩстәи апериодизациа рыдыркылеит<ref>{{cite web|url=http://cosmo.labrate.ru/cambrige/bb_history.html|title=Краткая история Вселенной|archive-date=2008-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080930123829/http://cosmo.labrate.ru/cambrige/bb_history.html}}</ref>: * Теориатә гәаанагарақәак ззыҟоу зегь реиҳа изаатәиу аепоха — [[планковское время|планковтәи аамҭа]] ауп ('''10<sup>−43</sup> с''' [[Атҟәацра ду]] ашьҭахь). Убри аамҭазы [[гравитационное взаимодействие|агравитациатә еинырра]] егьырҭ [[фундаментальные взаимодействия|шьаҭанкылатәи аиныррақәа]] ирҿыҵит. Ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, [[Квантовая космология|акванттә космологиа]] ари аепоха мҩаԥысуан аиҿкаара аамҭа аҟынӡа '''10<sup>−11</sup> с''' Атҟәацра ду ашьҭахь. * Анаҩстәи аепоха [[кварк|акваркқәа]] раԥхьатәи рыхәҭаҷқәа риреи аинырра ахкқәа реиҟәыҭхареи аныԥшуеит. Ари аепоха мҩаԥысуан аиҿкаара аамҭақәа '''10<sup>−2</sup> с''' рҟынӡа Атҟәацра ду ашьҭахь. Иахьатәи аамҭазы ари апериод апроцессқәа акыр инарҭбааны физикала рыхцәажәаразы алшарақәа ҟалахьеит. * [[Стандартная космология|Астандартә космологиа]] ҳаамҭазтәи аепоха иалагеит Атҟәацра ду ашьҭахь 0,01 секунд анҵы, иахьанӡагьы имҩаԥысуеит. Ари апериод азы ишьақәгылеит раԥхьатәи аелементқәа ргәыцәқәа, ицәырҵит аеҵәақәа, агалактикақәа, [[Амратә система]]. Ари аепоха аан Адунеи аҿиара аҭоурых аҿы акрызҵазкуа хҭысны иԥхьаӡоуп [[Рекомбинация (химия)|арекомбинациа]] аера, зыҽзырҭбаауа Адунеи аматериа ашәахәаркрақәа рзы иҵәцаны ианыҟала. Ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, уи ҟалеит Атҟәацра ду ашьҭахь 380 нызқь шықәса ааҵуаны. Иахьатәи аамҭазы ари ашәахәаркра [[Реликтовое излучение|ареликттә фон]] аҳасабала игәаҳҭар ҳалшоит, уи иҟоу Адунеи амодельқәа ихадоу рԥышәаратә шьақәырӷәӷәароуп. === «Планк» === [[Афаил:PIA16874-CobeWmapPlanckComparison-20130321.jpg|thumb|300px|Аобсерваториақәа [[COBE]], [[WMAP]], «[[Планк (космическая обсерватория)|Планк]]» ироуз ацәынхатә шәахәаркрақәа рсахьақәа реиҿырԥшра.]] «[[Планк (космическая обсерватория)|Планк]]» — [[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә маҵзура]] (ЕКА) [[космический аппарат|акосмостә аппарат]], [[Адунеи]] анцәырҵуаз аамҭазы [[Атҟәацра ду]] иахҟьаны ишьақәгылаз акосмостә микроцәқәырԥатә фон — [[Реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] авариациақәа рыҭҵааразы иаԥҵоуп. «Планк» еизнагаз аинформациа аҵарауаа ирылнаршеит иахьазы ажәҩантә сфера аҟны амикроцәқәырԥатә шәахәаркрақәа реихшара аԥхарра афлуктуациақәа зегь реиҳа инарҭбаау рыхсаала ашьақәыргылара. Уаанӡа ари аҩыза ахсаала аргылара алыршахеит НАСА [[WMAP]] аппарат адыррақәа рыла, аха уи ахаҭабзиара «Планк» иаиуз адыррақәа ирыҵахон. «Планк» адыррақәа иаадырԥшит [[реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аԥхарра [[небесная сфера|ажәҩантә сфера]] ала аихшара ишахәҭоу аихшара змоу зынӡа имашәырлатәиу афлуктуациақәа ишрышьашәало. Ишәоу аихшара аазырԥшуа афункциа апараметрқәа адунеи амодель иақәшәоит, уи шьақәгылоуп: * 4,9 % рыла иаабац амаҭәашьар аҟынтәи, * 26,8 % рыла [[тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳәа изышьҭоу аҟынтәи (иҟалап ихьанҭоу [[суперсимметрия|асуперсимметриатә]] [[элементарные частицы|хәҭаҷқәа]] рҟынтәи акәзар), насгьы * 68,3 % рыла Адунеи ирццакны арҭбаара цәырызго еиҳагьы имаӡоу [[тёмная энергия|амчхара лашьца]] аҟынтәи. Егьырҭ апараметрқәа рыбжьара, «Планк» адыррақәа рҟынтәи ишьақәыргылоуп ('''ΛCDM'''-амодель шьаҭас иҟаҵаны, даҽакала иуҳәозар, [[Космологическая постоянная|Λ-лахәи]] [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] хьшәашәеи змоу [[Фридман, Александр Александрович|фридмантәи]] [[Космологическая модель|акосмологиатә модель]] {{lang-en|Cold Dark Matter}}) * [[Адунеи]] ақәра: (13.787±0.020){{e|9}} шықәса; * [[постоянная Хаббла|Хаббл иконстанта]]: 67.66±0.42 км/с/[[Мегапарсек|Мпк]]; * [[барион|абарионқәа]] реилаӷәӷәара иахьатәи аамҭазы: (0.02242±0.00014){{e|−7}} см<sup>−3</sup>; * ихьшәашәоу аматериа лашьца аилаӷәӷәара: 0.11933±0.00091 * ареионизациа иахҟьаны томсон иԥсаҟьара аоптикатә шәпара: 0.0561±0.0071 * ахәахәара агәамҵрақәа рымчхара аспектр: 3.047±0.014 * аскалиартә аспектралтә индекс: 0.9665±0.0038 * амчхара лашьца аилаӷәӷәара: 0.6889±0.0056 * аматериа аилаӷәӷәара: 0.3111±0.0056 * Аилаӷәӷәара аҽыԥсахрақәа 8h<sup>−1</sup> Мпк аан: 0.825±0.011 * ашьҭыбжьтә лаԥшҳәаа иацу ашәагаа z = z <sub>*</sub>(Мпк): 144.57±0.22 * 100× ашьҭыбжьтә лаԥшҳәаа акәакьтә масштаб аҵыхәтәантәи аԥсаҟьараан: 1.04119±0.00029 * абарионтә ҿагылара аоптикатә ҵаулара змоу анаскьара ҟаԥшь = 1: 1060.01±0.29 * ашьҭыбжьтә лаԥшҳәаа иацу ашәагаа z = z<sub>аҿагылара</sub>: 147.21±0.23 === WMAP === [[Афаил:WMAP 2006 94 GHz temperature map.png|thumb|300px|Ацәынхатә шәахәаркра [[анизотропия|анизотропиа]] ахсаала (апанорама) (ихиаалоу ацәаҳәа — Асар Рымҩа [[Агалактика|агалактика]] аҟынтәи алашара). Аҟаԥшьқәа иаанаго еиҳа ишу аҭыԥқәа роуп, аиаҵәақәа — еиҳа ихьшәашәоу аҭыԥқәа роуп. Амҩаныза [[WMAP]] адыррақәа рыла]] [[Афаил:WMAP 2008.png|thumb|300px|Еиҭашьақәыргылоу ацәынхатә шәахәаркра [[анизотропия|анизотропиа]] ахсаала (апанорама) [[Агалактика]] асахьа аԥыхны, [[Квазар|арадио хыҵхырҭақәа]] рсахьеи адипольтә анизотропиа асахьеи ацны. Аҟаԥшьқәа иаанаго еиҳа ишу аҭыԥқәа роуп, аиаҵәақәа — еиҳа ихьшәашәоу аҭыԥқәа роуп. Амҩаныза WMAP адыррақәа рыла]] WMAP (Wilkinson Microwave Anisotropy Probe) — [[Адунеи]] анцәырҵуаз аамҭазы [[Атҟәацра ду]] иахҟьаны ишьақәгылаз [[Реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аҭҵаара иазку [[НАСА]] [[космический аппарат|акосмостә аппарат]]. WMAP еизнагаз адыррақәа аҵарауаа ирылнаршеит иахьазы ажәҩантә сфера аҟны амикроцәқәырԥатә шәахәаркрақәа реихшара аԥхарра афлуктуациақәа зегь реиҳа инарҭбаау рыхсаала ашьақәыргылара. Уаанӡа ари аҩыза ахсаала аргылара алыршахеит НАСА аппарат [[COBE]] адыррақәа рыла, аха уи алшарақәа акырынтә — 35-нтә — WMAP иаиуз адыррақәа ирыҵахон. WMAP адыррақәа иаадырԥшит [[реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аԥхарра [[небесная сфера|ажәҩантә сфера]] аихшара ишахәҭоу аихшара змоу зынӡа машәырлатәи афлуктуациақәа ишрышьашәало. Ишәоу аихшара аазырԥшуа афункциа апараметрқәа адунеи амодель иақәҿнаҭуеит, уи шьақәгылоуп: * 4 % рыла иаабац амаҭәашьар аҟынтәи, * 23 % рыла [[тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳәа изышьҭоу аҟынтәи (иҟалап ихьанҭоу [[суперсимметрия|асуперсимметриатә]] [[элементарные частицы|хәҭаҷқәа]] рҟынтәи акәзар), насгьы * 73 % рыла Адунеи ирццакны арҭбаара цәырызго еиҳагьы имаӡоу [[тёмная энергия|амчхара лашьца]] аҟынтәи. WMAP адыррақәа иалдыршоит [[тёмная материя|аматериа лашьца]] хьшәашәоуп ҳәа ашьақәырӷәӷәара (даҽакала иаҳҳәозар, [[нейтрино|анеитрино]], ма егьырҭ иласу ахәҭаҷқәак рыла акәымкәа, ихьанҭоу ахәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоуп). Ус анакәымха, арелиативисттә ццакырақәа зманы иныҟәо ахәҭаҷ ласқәа заатәи Адунеи аҿы аилаӷәӷәара афлуктуациа маҷқәа ҵнаӡәӡәаауан. Егьырҭ апараметрқәа рыбжьара, WMAP адыррақәа рҟынтәи ишьақәыргылоуп ('''ΛCDM'''-модель шьаҭас иҟаҵаны, даҽакала иуҳәозар, [[Космологическая постоянная|Λ-лахәи]] [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] хьшәашәеи змоу [[Фридман, Александр Александрович|фридмантәи]] [[Космологическая модель|акосмологиатә модель]] {{lang-en|Cold Dark Matter}})<ref>{{cite web|url=https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603449|author=D.N. Spergel, R. Bean, O. Dore|display-authors=etal|title=Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Three Year Results: Implications for Cosmology. Astrophysics, abstract astro-ph/0603449|access-date=2020-07-06|archive-date=2020-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621222657/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603449|url-status=live}}</ref>: * [[Адунеи]] ақәра: (13.73 ± 0.12){{e|9}} шықәса; * [[постоянная Хаббла|Хаббл иконстанта]]: 71 ± 4 км/с/[[Мегапарсек|Мпк]]; * [[барион|абарионқәа]] реилаӷәӷәара иахьатәи аамҭазы: (2,5 ± 0,1){{e|−7}} см<sup>−3</sup>; * Адунеи аҟьаҟьара апараметр (азеиԥш еилаӷәӷәара [[Критическая плотность (космология)|акритикатә]] азыҟазаашьа): 1,02 ± 0,02; * [[нейтрино|анеитрино]] ахкқәа рыхԥагьы рыкапан еизакы: <0,7 ев. Ахҳәаа Planck TT адыррақәа рыла, TE, EE+lensing+BAO+JLA+H0 * 100''θ<sub>MC</sub>''= 1.04077 ± 0.00032 * Ω<sub>b</sub>h<sup>2</sup>= 0.02225 ± 0.00016 * Ω<sub>c</sub>h<sup>2</sup>= 0.1198 ± 0.0015 * τ=0.079 ± 0.017 * ln(10<sup>10</sup>As)=3.094 ± 0.034 * n<sub>s</sub>= 0.9645 ± 0.0049 * H<sub>0</sub> = 67.27 ± 0.66 * Ω<sub>m</sub>=0.3089 ± 0.0062 * Ω<sub>Λ</sub>= 0.6911 ± 0.0062 * Σm<sub>v</sub> [eV]< 0.17 * Ω<sub>k</sub>=0.0008<sub>−0.0039</sub><sup>+0.0040</sup> * ''w=''−1.019<sub>−0.08</sub><sup>+0.075</sup> == Шәахә. иара уб. == * [[История развития представлений о Вселенной|Адунеи иазку агәаанагарақәа рыҿиара аҭоурых]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist|32em}} == Алитература == {{Refbegin|2}} * {{Акьыԥхьра|ref=Barker|автор=Barker P.|заглавие=Copernicus, the orbs, and the equant|издание=Synthese|том=83|выпуск=2|год=1990|pages=317—323|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00413764}} * C. Bonneau, S. Brunier. Une sonde defie l’espace et le temps. Science&Vie, № 1072, Janvier 2007, p. 43 * {{Акьыԥхьра|статья|ref=Furley|автор=Furley, David J.|заглавие=The Greek Theory of the Infinite Universe|издание=Journal of the History of Ideas|том=42|номер=4 (Oct. — Dec.)|год=1981|pages=571–585}}. * {{Акьыԥхьра|книга|ref=Gatti|автор=Gatti H.|заглавие=Giordano Bruno and Renaissance Science|издательство=Cornell Univercity Press|год=1999}}. * Gombrich, R. F. «Ancient Indian Cosmology.» In Ancient Cosmologies, edited by Carmen Blacker and Michael Loewe, 110—142. London: Allen and Unwin, 1975. * {{Акьыԥхьра|статья|ref=Granada|автор=Granada, Miguel A.|заглавие=Kepler and Bruno on the Infinity of the Universe and of Solar Systems|издание=Journal for the History of Astronomy|год=2008|том=39|номер=4|pages=469—495}} * {{Акьыԥхьра|статья|ref=Grant|автор=Grant E.|заглавие=Medieval and Seventeenth-Century Conceptions of an Infinite Void Space Beyond the Cosmos|издание=Isis|том=60|номер=201|год=1969|pages=39—60}}. * {{Акьыԥхьра|книга|ref=Grant|автор=Grant E.|заглавие=Planets, Stars, and Orbs: The Medieval Cosmos, 1200—1687|место=Cambridge|издательство=Cambridge Univ. Pr.|год=1994}}. * Henderson, John B. The Development and Decline of Chinese Cosmology. Neo-Confucian Studies Series. New York: Columbia University Press, 1984. * {{Акьыԥхьра|статья|ref=McColley|автор=McColley G.|заглавие=The seventeenth-century doctrine of a plurality of worlds|издание=Annals of Science|номер=1|год=1936|pages=385–430}}. * Sircar D.S. Cosmography and Cosmology in Early Indian Literature. Calcutta, 1976 (1 ed.: Calcutta,1967) * {{книга |автор=[[Лонгейр, Малкольм|Longair Malcolm S.]]|заглавие=The Cosmic Century: A History of Astrophysics and Cosmology |ссылка= |издание= |место=|издательство= Cambridge University Press|год=2006|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|}} '''Урысшәала''' * ''Бакина В. И. ''Космологическое учение Гераклита Эфесского // Вестник Московского университета. Сер. 7. Философия. 1998. № 4. С. 42—55. * ''Бакина В. И. ''Космологические учения раннегреческих философов: Учеб. пособие. М.: Изд-во Моск. ун-та. 1999. — 104 с. * ''Вайнберг С.'' Первые три минуты: современный взгляд на происхождение Вселенной. — Ижевск: НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика», 2000, 272 с. ISBN 5-93972-013-7 * ''[[Гаврюшин, Николай Константинович|Гаврюшин Н. К.]]'' Византийская космология в XI веке // [[Историко-астрономические исследования]]. — М.: «Наука», 1983. Выпуск XVI. С. 325—338. * ''Гаврюшин Н. К.'' Космологический трактат XV века как памятник древнерусского естествознания // [[Памятники науки и техники]]. 1981. М.: Наука, 1981, С. 183—197. * ''[[Грэхэм, Лорен|Лорен Грэхэм]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1936.html Глава XII Космология и космогония] из книги [http://scepsis.ru/library/id_666.html Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе] * ''Житомирский С. В.'' Гелиоцентрическая гипотеза Аристарха Самосского и античная космология. // Историко-астрономические исследования. М., 1986. Вып. 18. С. 151—160. * Идлис Г. М. Революции в астрономии, физике и космологии. М., 1985. — 232 с. * {{Акьыԥхьра|ref=Койре|автор=[[Койре, Александр|Койре А.]]|заглавие=От замкнутого мира к бесконечной вселенной|оригинал язык=en|издательство=Сигма|год=2001}} * Космологические произведения в книжности Древней Руси. Ч. II: Тексты плоскостно-комарной и других космологических традиций // Серия «Памятники древнерусской мысли». Вып. IV (2) / Отв. ред.: В. В. Мильков, С. М. Полянский. СПб.: Издат. дом «Міръ», 2008 (640 с. (50Б7 а. л.). * Лебедев А. В. Фалес и Ксенофан (Древнейшая фиксация космологии Фалеса) // Античная философия в интерпретации буржуазных философов. М., 1981. * Лупандин И. В. Аристотелевская космология и Фома Аквинский // [[Вопросы истории естествознания и техники]]. 1989. № 2. С. 64—73. * Макеев В. А. Древняя философская космография в современной культуре стран Востока. — М.: РУДН, 1993 * Мочалова И. Н. О двух космологических традициях в Ранней Академии // Вестник Ленинградского государственного университета имени А. С. Пушкина (серия философия). 2007. — № 3 (6). — С. 26—34. * Нагирнер Д. И. Элементы космологии. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2001. * Павленко А. Н. Современная космология: проблема обоснования // Астрономия и научная картина мира. М.: ИФРАН, 1996. * Павленко А. Н. Европейская космология: основания эпистемологического поворота, М.: ИНТРАДА, 1997. * Сажин М. В. Современная космология в популярном изложении. URSS. 2002. 240 с. * Семушкин А. В. Умозрительный культ космоса в раннегреческой философии // Религия в изменяющемся мире. — М.: Изд-во РУДН, 1994. — С. 27—39. * Турсунов А. Философия и современная космология. М., 1977. * М. Л. Фильченков, С. В. Копылов, В. С. Евдокимов Курс общей физики: дополнительные главы. * Фролов Б. Число в архаической космологии // Астрономия древних обществ. М., 2002. С. 61—68. * Чернин А. Д. Звезды и физика. Пульсары, короны галактик, квазары, реликтовое излучение. — URSS, 2018, 176 с. {{Refend}} == Азхьарԥшқәа == * [http://www.modcos.com Сайт о современной космологии] // modcos.com * ''Климушкин Д. Ю.'' [http://cosmo-irk.ru/toc.html Космология] * {{cite web|url=http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmolog.htm|title=Ned Wright's Cosmology Tutorial|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Cg61mEM?url=http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmolog.htm|archivedate=2011-08-25}}{{In lang|en}} * {{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/cosmology-theology/|title=Cosmology and Theology|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8zBrqz3?url=https://plato.stanford.edu/entries/cosmology-theology/|archivedate=2013-03-15}} * [https://arxiv.org/abs/astro-ph/0302209/ Публикация авторов] проекта [[WMAP]] * [http://www.astronet.ru/db/msg/1188820 Что измерил WMAP] // «Астронет» * ''Левин А.'' [http://elementy.ru/news/431112 Миссия «Улисса» завершена, но странствия продолжаются.] // «Элементы» {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:космологиа}} [[Акатегориа:Акосмологиа| ]] 6rjuf0fdk0nkp9lbr0c0of1hqhwjx2z 175750 175748 2026-10-20T13:42:55Z Nart17 17397 Защитил страницу [[Акосмологиа]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно)) 175748 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Observable_Universe_Russian_Annotations.png|right|thumb|280px|[[Метагалактика|Аметагалактика]] алогарифматә еилкаара. Еицырдыруа астрономиатә обиектқәа аннотациа рызуп. [[Адгьыл]] аҟынтәи абжьаӡара експоненциалла агәҭа инаркны ахықә ахь иацлоит. [[Астрономический объект|Ажәҩан ацәеижьқәа]] ырҭбаан рформақәа ахәшьара рыҭаразы.]] '''Акосмологиа''' ({{lang-grc|κόσμος}} (акосмос) «[[Адунеи|адунеи]]» насгьы {{lang-grc2|-λογία}} (-логиа) «[[Аҭҵаарадырра|аҵара]]»; адунеиҵара) — [[Адунеи]] ааизакны аҟазшьақәеи аеволиуциеи ҭызҵаауа [[Астрономиа|астрономиа]] аҟәша ауп. Ари адисциплина шьаҭас иамоуп [[Аматематика|аматематика]], [[физика|афизика]], [[Астрономиа|астрономиа]]. == Акосмологиа аҭоурых == Акосмологиа заатәи аформақәа иҟоу адунеи ашареи ([[космогония|акосмогониеи]]) ақәыхреи ([[эсхатология|аесхатологиеи]]) ирызку [[Адин|адинхаҵаратә]] [[миф|мифқәа]] ракәын. === Китаи === [[Археологиа|Археологиатә]] ԥшаахқәа иалдыршоит акосмос иаҿырԥшуп ҳәа иԥхьаӡазар шалшо адгьылтә [[черепаха|кәуа]] [[Черепахи#Панцирь|акәылӡы]], уи аҳәҳәагақәа адгьыл аҟьаԥсра ԥшьыркцала иршоит ҳәа ашьақәырӷәӷәара. Текстологиала ицәыргоу [[Китаи|китаитәи]] акосмологиа амодельқәа рахьтә еиҳа заатәи аҿы [[Адгьыл]] [[Колесница|аҽыуардын]] иақәу ахыбҵҟьа еиԥш ажәҩан ала ихҩоуп ҳәа иԥхьаӡан, уи ахыбҵҟьа аҳаргь еиԥш ихиаалоу аҟьаԥсраҿы игьежьуеит («гаитиан» 蓋天 ҳәа изышьҭоу амодель, иара убас «Чжоуби» — ари амодель инақәыршәаны аҳасабрақәа аазырԥшуа аматематикатә трактат ахьӡ ала). Хан адинастиа азбжазы ари амодель астрономиатә гәаҭарақәа иамаркуан. Уи аҭыԥан иааит Адгьыл иакәыршоу акосмос акәымпылразы агәаанагара (амодель «хәынтиан» 浑天). Ҳ. ҟ. 180 шықәсарзшәа [[Цай Юн|Цаи Иун]] иара убас ахԥатәи амодель аӡбахә иҳәоит, «сиуание» 宣夜 — аха уи иазкны иара иаамҭазы адыррақәа еиқәымхеит. === Европатәи антикатә аамҭа === Ажәытә бырзен ҵарауаақәак [[Геоцентрическая система мира|адунеи агеоцентрикатә система]] иадгылон, уи инақәыршәаны Адунеи агәҭа иҟоуп имқәацо акәымпыл еиԥшу Адгьыл, уи иаакәыршаны игьежьуеит хә-планетак, [[Амра]], [[Амза]]. [[Аристарх Самосский|Аристарх Самостәи]] ирыдигалаз [[гелиоцентрическая система мира|адунеи агелиоцентрикатә система]], ишаабо ала, ажәытә бырзен астрономцәа реиҳараҩык адгылара арымҭаӡеит. Адунеи [[Неподвижные звёзды|имқәацо аеҵәақәа]] рысферала иԥкуп ҳәа иԥхьаӡан.<ref>Furley, 1981.</ref> Зны-зынла [[Прецессия|апрецессиа]] знапы иану даҽа сферакгьы ацлон. Аимак-аиҿак иамаҭәарын адунеи анҭыҵ иҟоу иазкны азҵаара: [[Аристотель]] инаишьҭарххны [[перипатетики|аперипатетикцәа]] ргәы иаанагон адунеи анҭыҵ акгьы ыҟаӡам ҳәа (аматериагьы, аҭыԥгьы), [[стоики|астоикцәа]] уа ҵыхәаԥҵәара змам иҭацәу аҭыԥ ыҟоуп ҳәа ирыԥхьаӡон, [[атомисты|атомистцәа]] ([[Левкипп]], [[Демокрит]], [[Метродор Хиосский|Метродор]], [[Эпикур|Епикур]], [[Тит Лукреций Кар|Лукреции]]) ргәы иаанагон ҳдунеи анҭыҵ егьырҭ адунеиқәа ыҟоуп ҳәа. Ҵәатәы шьаҟаны игылоуп [[Гераклид Понтийский|Гераклид Понтиатәи]] игәаанагарақәа, урҭ инарықәыршәаны аеҵәақәа адгьыли аҳауеи назлоу ихароу дунеиқәоуп; иара атомистцәа реиԥш Адунеи ҵыхәаԥҵәара амам ҳәа игәы иаанагон. Антикатәи аамҭа аҭашәамҭаз ицәырҵит адинхаҵара — мистикатә рҵара [[герметизм|агерметизм]], уи инақәыршәаны адунеи анҭыҵ иҟазар алшоит иматериалтәым ԥсы зхоу — адоуҳақәа рхырхарҭа<ref>Gatti, 1999, с. 103.</ref>. [[досократики|Сократ иаамҭанӡа инхоз афилософцәа]] аӡәырҩы ргәы иаанагон алашарбагақәа рныҟәара напхгара анаҭоит ҳәа Адунеи хацзыркыз аԥшатлакә дуӡӡа. Аха Аристотель иаамышьҭахь антикатә астрономцәа реиҳараҩык апланетақәа рныҟәараҿы ииаргоит ҳәа ирыԥхьаӡон иҷыдоу ажәҩантә хәҭаҷ — [[эфир (стихия)|аефир]] ала ишьақәгылоу аматериалтә усхкқәа, уи аҟазшьарбақәа «амзаҵаҟатәи адунеи» шьақәзыргыло [[Стихия (философия)|адгьыли, аӡи, аҳауеи, амцеи релементқәа]] акгьы рзеилам. Инарҭбааны ахархәара аман ажәҩантә сферақәа, мамзаргьы алашарбагақәа рдоуҳатә ԥсабара, урҭ аԥсы шырхоу азы агәаанагара. === Абжьаратәи ашәышықәсақәа === Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы ақьырсиантә тәылақәа реиԥш аԥсылман тәылақәагьы астрономиеи афилософиеи рҿы аԥыжәара аман апланетақәа рныҟәаразы Птолемеи итеориа ала ихарҭәаау [[Аристотель]] икосмологиа, аматериалтә жәҩантә сферақәа рзы агәаанагара иацны. XIII—XIV ашә. философцәақәак ҵыхәаԥҵәарада зегьзымчу Анцәа ҳара ҳтәы адагьы егьырҭ адунеиқәагьы аԥиҵар илшон ҳәа ирыԥхьаӡон<ref>McColley, 1936.</ref><ref>Grant, 1994.</ref>; иага ус иҟазаргьы, ари алшара гипотезатә лшара мацараны иԥхьаӡан: Анцәа егьырҭ адунеиқәа аԥиҵар шилшозгьы, ус ҟаимҵеит. Философцәақәак (иаҳҳәап, [[Томас Брадвардин|Томас Брадвардини]] [[Николай Орем|Николаи Ореми]]) ҳдунеи анҭыҵ Анцәа инхарҭаны иҟоу ҵыхәаԥҵәара змам аҭыԥҭаӡара ыҟоуп ҳәа ирыԥхьаӡон (адунеи анҭыҵтәи аҵакырагьы адоуҳатә усхк иаҵанакуеит ҳәа изыԥхьаӡоз агерметистцәа ркосмологиа амодификациа<ref>О влиянии герметической литературы на Брадвардина см. работу Grant, 1969.</ref>). === Аиҭарҿиара аамҭа === [[Афаил:Kepler-Bruno.jpg|right|thumb|250px|Џьордано Бруно идунеи ([[Кеплер, Иоганн|Кеплер]] ишәҟәы ''Коперник иастрономиа иааркьаҿны аиҭаҳәара'' аҟынтәи асахьа, 1618 ш.). Адырга '''M''' ала ҳдунеи азгәаҭоуп]] Иҿыцу аҟазшьа амоуп [[Николай Кузанский|Николаи Кузански]] икосмологиа, атрактат ''Аҵарауаҩ изымдырразы'' аҟны иарбоу. Иара Адунеи аматериалтә акзаара азԥхьагәеиҭон, Адгьылгьы аныҟәара мҩаԥызго апланетақәа ируакуп ҳәа иԥхьаӡон; ажәҩантә цәеижьқәагьы, ҳ-Адгьыл еиԥш, иқәынхоит, насгьы еиҟароу ашьаҭа рыманы Адунеи аҿы анаԥшцәа зегьы имҵысӡо ракәны рхы рыԥхьаӡар рылшоит. Иара игәаанагарала, Адунеи ҳәаа амаӡам, аха ҵыхәаԥҵәара амоуп, избанзар ҵыхәаԥҵәара змам Анцәа имацара иҟазшьазар алшоит. Убри инаваргыланы, [[Николай Кузанский|Кузанц]] изынхоит абжьарашәышықәсазтәи акосмологиа аелементқәа жәпакы, ажәҩантә сферақәа шыҟоу агәрахаҵарагьы уахь иналаҵаны, урҭ адәахьтәи — имқәацо аеҵәақәа рысферагьы уахь налаҵаны. Аха арҭ «асферақәа» зынӡагьы игьежьӡам, урҭ реикәагьежьра еиҟарам, аикәшара аҵәҩанқәа аҭыԥҭаӡараҿы ишьақәырӷәӷәоу аҭыԥ ааныркылаӡом. Уи иахҟьаны адунеи абсолиуттә гәыцәи аҳәаа еилыккеи амаӡам (абри аганахьала акәхап Адунеи ҳәаа шамам азы Кузанц итезис шеилкаатәу).<ref>Койре, 2001, с. 2—17 и особенно с. 14.</ref> XVI ашәышықәса актәи азбжа азгәаҭоуп Николаи [[Коперник]] ииттәу иҿыцу [[гелиоцентрическая система мира|адунеи агелиоцентртә система]] ацәырҵра ала. Адунеи агәҭа Коперник апланетақәа зыкәша-мыкәша игьежьуа Амра иргылеит (урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп иара убас аҵәҩан акәша-мыкәша агьежьрагьы мҩаԥызго Адгьылгьы). Адунеи Коперник имқәацо аеҵәақәа рысфера маҷ акәны ишиԥхьаӡац иԥхьаӡон; ажәҩан асферақәа шыҟоу агәрагарагьы изынхозар ҟаларын.<ref>Barker, 1990.</ref> Коперник исистема модификациас иаман [[Диггес, Томас|Томас Диггес]] исистема, уаҟа аеҵәақәа сферак аҿы акәымкәа, Адгьыл инаркны ҵыхәаԥҵәарада еиуеиԥшым абжьаӡарақәа рҿы игылоуп. Философцәақәак ([[Патрици, Франческо|Франческо Патрици]], [[Ян Ессенский|Иан Ессенски]]) Коперник иҵара елементк ауп иргаз — адгьыл аҵәҩан акәша-мыкәша аикәшара, иара убас аеҵәақәа ҵыхәаԥҵәарада Адунеи аҿы иԥсаҟьоуп ҳәа иԥхьаӡаны. Арҭ ахәыцыҩцәа ргәаанагарақәа агерметизм анырра ашьҭақәа рнубаалоит, избанзар Амратә система анҭыҵ Адунеи аҵакыра урҭ иматериалтәым дунеиуп, Анцәеи амаалықьцәеи ахьынхо ҭыԥуп ҳәа ирыԥхьаӡон.<ref>Койре, 2001.</ref><ref>Gatti, 1999, с. 105—106.</ref><ref>Granada, 2008.</ref> Агелиоцентризм аҟынтәи аеҵәақәа рыла еиҟараны ирҭәу [[бесконечность|ҵыхәаԥҵәара змам]] Адунеиахь хьаҳәхьачарада ашьаҿа ҟаиҵеит италиатәи афилософ [[Джордано Бруно|Џьордано Бруно]]. Бруно ишиҳәо ала, акәаԥқәа зегьы рҟынтәи ахылаԥшраан Адунеи еиԥшны иааԥшуазароуп. [[Новое время|Аамҭа Ҿыц]] ахәыцыҩцәа зегьы рахьтә иара раԥхьа игәы иаанагеит аеҵәақәа амра харақәа шракәу, насгьы ҵыхәаԥҵәара змам, ҳәаа змам аҭыԥҭаӡара зегьы аҟны афизикатә закәанқәа шеиԥшу.<ref>Койре, 2001, с. 31—45.</ref> XVI ашәышықәса анҵәамҭазы Адунеи ҵыхәаԥҵәара шамамыз дадгылон [[Уильям Гильберт|Уилиам Гильбертгьы]]. XVII ашәышықәса азбжеи — аҩбатәи азбжеи рзы Бруно игәаанагарақәа ирыдгылеит [[Рене Декарт]], [[Отто фон Герике|Оттон фон Герике]], [[Христиан Гюйгенс|Христиан Гиуигенс]]. === Ҳаамҭазтәи акосмологиа ацәырҵра === [[Афаил:Aleksandr Fridman.png|thumb|250px|А. А. Фридман]] Ҳаамҭазтәи акосмологиа ацәырҵра зыдҳәалоу XX ашәышықәсазы [[Еинштеин, Алберт|Еинштеин]] [[Общая теория относительности|изеиԥш зыҟазааратә теориеи]] (АЗТ) [[Физика элементарных частиц|аелементартә хәҭаҷқәа рфизикеи]] рыҿиара ауп. АЗТ шьаҭас измоу ари атемала раԥхьатәи аҭҵаара Еинштеин икьыԥхьит 1917 шықәса рзы «Азеиԥш зыҟазааратә теориа акосмологиатә хшыҩзцарақәа» ҳәа хьӡыс иаманы. Уаҟа иалеигалеит агәаанагарақәа 3: Адунеи еижәлантәуп, иизотроптәуп, астационартә ҟазшьа амоуп. Аҵыхәтәантәи адҵа алыршаразы Еинштеин [[Уравнения Эйнштейна|агравитациатә дәы аиҟаратәқәа]] ирылеигалеит иназыцҵоу «[[космологический член|акосмологиатә лахәыла]]». Иоуз аӡбамҭа иаанагоз Адунеи аҵыхәтәантәи амҽхаки (иаркуп) иҵоуроу [[Кривизна|ахәахәареи]] амоуп ҳәа акәын. 1922 шықәсазы [[Фридман, Александр Александрович|А.А. Фридман]] ажәалагала ҟеиҵеит [[уравнения Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратә]] истационартәым аӡбамҭа, уаҟа аизотроптә Дунеи алагарҭатә [[космологическая сингулярность|сингулиарра]] аҟынтәи аҽарҭбаауан. Истационартәым адунеи атеориа арҵабыргуеит 1929 шықәсазы [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Е. Хаббл]] иҟеиҵаз агалактикақәа ркосмологиатә [[красное смещение|еиҭаҵра ҟаԥшь]] аартра. Абасала, ицәырҵит уажәы еицрыдыркылахьоу [[Атҟәацра ду]] атеориа. 1940-тәи ашықәсқәа рзы британиатәи афизик [[Брюс, Чарльз (физик)|Чарльз Бриус]] икьыԥхьит акосмологиатә цәырҵрақәа жәпакы рфымцашьаҭа иазку аусумҭақәа жәпакы<ref>{{Cite web|url=https://www.plasma-universe.com/charles-bruce/|title=Charles Bruce|lang=en-US|website=Plasma Universe|access-date=2023-11-21|archive-date=2023-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20231121062400/https://www.plasma-universe.com/charles-bruce/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://archiveshub.jisc.ac.uk/data/gb237-coll-643|title=Papers of Dr. Charles Edward Rhodes Bruce - Archives Hub|website=archiveshub.jisc.ac.uk|access-date=2023-11-21}}</ref>. === Адунеи ақәра === Адунеи ақәра [[Атҟәацра ду]] ҟалеижьҭеи ииасыз аамҭоуп. Ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә дыррақәа инарықәыршәаны ([[WMAP]]9 алҵшәақәа), уи {{s|13,830 ± 0,075}} млрд [[Ашықәс|шықәса]]<ref>{{cite web|url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/current/params/lcdm_mnu_wmap9_spt_act_snls3.cfm|title=WMAP Cosmological Parameters|publisher=[[NASA]]. Goddard Space Flight Center|lang=en|access-date=2013-03-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6FJ5GNppq?url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/current/params/lcdm_mnu_wmap9_spt_act_snls3.cfm|archive-date=2013-03-22}}</ref> инаӡоит. [[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә маҵзура]] иатәу ателескоп-мҩаныза ӷәӷәа «[[Планк (космическая обсерватория)|Планк]]» ахархәарала ирҳаз адырра ҿыцқәа излаҳдырбо ала, Адунеи ақәра {{s|13,798 ± 0,037}} миллиард шықәса инаӡоит (68% иҟоу [[доверительный интервал|агәраргагатә интервал]])<ref>{{cite web|url=http://www.esa.int/For_Media/Press_Releases/Planck_reveals_an_almost_perfect_Universe|title=N° 7-2013: PLANCK REVEALS AN ALMOST PERFECT UNIVERSE|lang=en|access-date=2015-07-13|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006104522/http://www.esa.int/For_Media/Press_Releases/Planck_reveals_an_almost_perfect_Universe|url-status=live}}</ref><ref>{{статья|автор=Planck Collaboration|заглавие=Planck 2013 results. XVI. Cosmological parameters|ссылка=https://arxiv.org/abs/1303.5076|язык=en|издание=ArXiv/astro-ph|год=2013|bibcode=2013arXiv1303.5076P|arXiv=1303.5076|archive-date=2020-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200623235849/https://arxiv.org/abs/1303.5076}}</ref><ref name="planck_overview">{{статья |заглавие=Planck 2013 results. I. Overview of products and scientific results |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |том=1303 |страницы=5062 |ссылка=http://www.sciops.esa.int/index.php?project=PLANCK&page=Planck_Published_Papers |arxiv=1303.5062 |bibcode=2013arXiv1303.5062P |doi=10.1051/0004-6361/201321529 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323234553/http://www.sciops.esa.int/index.php?project=PLANCK&page=Planck_Published_Papers |archive-date=2013-03-23 |access-date=2015-07-13 |язык=en |тип=journal |автор=P. A. R. Ade ''et al''. (Planck Collaboration) |число=22 |месяц=3 |год=2013}} {{Cite web |url=http://www.sciops.esa.int/index.php?project=PLANCK&page=Planck_Published_Papers |title=Архивированная копия |access-date=2015-07-13 |archive-date=2016-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813220816/http://www.sciops.esa.int/index.php?project=PLANCK |url-status=dead }}</ref>. [[Афаил:Age Universe Planck 2013.png|Адунеи ақәра акосмологиатә параметрқәа рфункциа аҳасабала|мини|400px|слева]] Адунеи ақәра ҳаамҭазтәи ахәшьара шьақәыргылоуп Адунеи лассы-лассы иуԥыло амодельқәа руак, [[Модель Лямбда-CDM|истандарту акосмологиатә ΛCDM-модель]] ҳәа изышьҭоу ашьаҭала. === Адунеи аҿиара аетап хадақәа === Адунеи ақәра аилкааразы аҵак ду амоуп Адунеи аҿы имҩаԥысуаз апроцесс хадақәа аамҭа-аамҭала реихшара. Иахьатәи аамҭазы анаҩстәи апериодизациа рыдыркылеит<ref>{{cite web|url=http://cosmo.labrate.ru/cambrige/bb_history.html|title=Краткая история Вселенной|archive-date=2008-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080930123829/http://cosmo.labrate.ru/cambrige/bb_history.html}}</ref>: * Теориатә гәаанагарақәак ззыҟоу зегь реиҳа изаатәиу аепоха — [[планковское время|планковтәи аамҭа]] ауп ('''10<sup>−43</sup> с''' [[Атҟәацра ду]] ашьҭахь). Убри аамҭазы [[гравитационное взаимодействие|агравитациатә еинырра]] егьырҭ [[фундаментальные взаимодействия|шьаҭанкылатәи аиныррақәа]] ирҿыҵит. Ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, [[Квантовая космология|акванттә космологиа]] ари аепоха мҩаԥысуан аиҿкаара аамҭа аҟынӡа '''10<sup>−11</sup> с''' Атҟәацра ду ашьҭахь. * Анаҩстәи аепоха [[кварк|акваркқәа]] раԥхьатәи рыхәҭаҷқәа риреи аинырра ахкқәа реиҟәыҭхареи аныԥшуеит. Ари аепоха мҩаԥысуан аиҿкаара аамҭақәа '''10<sup>−2</sup> с''' рҟынӡа Атҟәацра ду ашьҭахь. Иахьатәи аамҭазы ари апериод апроцессқәа акыр инарҭбааны физикала рыхцәажәаразы алшарақәа ҟалахьеит. * [[Стандартная космология|Астандартә космологиа]] ҳаамҭазтәи аепоха иалагеит Атҟәацра ду ашьҭахь 0,01 секунд анҵы, иахьанӡагьы имҩаԥысуеит. Ари апериод азы ишьақәгылеит раԥхьатәи аелементқәа ргәыцәқәа, ицәырҵит аеҵәақәа, агалактикақәа, [[Амратә система]]. Ари аепоха аан Адунеи аҿиара аҭоурых аҿы акрызҵазкуа хҭысны иԥхьаӡоуп [[Рекомбинация (химия)|арекомбинациа]] аера, зыҽзырҭбаауа Адунеи аматериа ашәахәаркрақәа рзы иҵәцаны ианыҟала. Ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, уи ҟалеит Атҟәацра ду ашьҭахь 380 нызқь шықәса ааҵуаны. Иахьатәи аамҭазы ари ашәахәаркра [[Реликтовое излучение|ареликттә фон]] аҳасабала игәаҳҭар ҳалшоит, уи иҟоу Адунеи амодельқәа ихадоу рԥышәаратә шьақәырӷәӷәароуп. === «Планк» === [[Афаил:PIA16874-CobeWmapPlanckComparison-20130321.jpg|thumb|300px|Аобсерваториақәа [[COBE]], [[WMAP]], «[[Планк (космическая обсерватория)|Планк]]» ироуз ацәынхатә шәахәаркрақәа рсахьақәа реиҿырԥшра.]] «[[Планк (космическая обсерватория)|Планк]]» — [[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә маҵзура]] (ЕКА) [[космический аппарат|акосмостә аппарат]], [[Адунеи]] анцәырҵуаз аамҭазы [[Атҟәацра ду]] иахҟьаны ишьақәгылаз акосмостә микроцәқәырԥатә фон — [[Реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] авариациақәа рыҭҵааразы иаԥҵоуп. «Планк» еизнагаз аинформациа аҵарауаа ирылнаршеит иахьазы ажәҩантә сфера аҟны амикроцәқәырԥатә шәахәаркрақәа реихшара аԥхарра афлуктуациақәа зегь реиҳа инарҭбаау рыхсаала ашьақәыргылара. Уаанӡа ари аҩыза ахсаала аргылара алыршахеит НАСА [[WMAP]] аппарат адыррақәа рыла, аха уи ахаҭабзиара «Планк» иаиуз адыррақәа ирыҵахон. «Планк» адыррақәа иаадырԥшит [[реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аԥхарра [[небесная сфера|ажәҩантә сфера]] ала аихшара ишахәҭоу аихшара змоу зынӡа имашәырлатәиу афлуктуациақәа ишрышьашәало. Ишәоу аихшара аазырԥшуа афункциа апараметрқәа адунеи амодель иақәшәоит, уи шьақәгылоуп: * 4,9 % рыла иаабац амаҭәашьар аҟынтәи, * 26,8 % рыла [[тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳәа изышьҭоу аҟынтәи (иҟалап ихьанҭоу [[суперсимметрия|асуперсимметриатә]] [[элементарные частицы|хәҭаҷқәа]] рҟынтәи акәзар), насгьы * 68,3 % рыла Адунеи ирццакны арҭбаара цәырызго еиҳагьы имаӡоу [[тёмная энергия|амчхара лашьца]] аҟынтәи. Егьырҭ апараметрқәа рыбжьара, «Планк» адыррақәа рҟынтәи ишьақәыргылоуп ('''ΛCDM'''-амодель шьаҭас иҟаҵаны, даҽакала иуҳәозар, [[Космологическая постоянная|Λ-лахәи]] [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] хьшәашәеи змоу [[Фридман, Александр Александрович|фридмантәи]] [[Космологическая модель|акосмологиатә модель]] {{lang-en|Cold Dark Matter}}) * [[Адунеи]] ақәра: (13.787±0.020){{e|9}} шықәса; * [[постоянная Хаббла|Хаббл иконстанта]]: 67.66±0.42 км/с/[[Мегапарсек|Мпк]]; * [[барион|абарионқәа]] реилаӷәӷәара иахьатәи аамҭазы: (0.02242±0.00014){{e|−7}} см<sup>−3</sup>; * ихьшәашәоу аматериа лашьца аилаӷәӷәара: 0.11933±0.00091 * ареионизациа иахҟьаны томсон иԥсаҟьара аоптикатә шәпара: 0.0561±0.0071 * ахәахәара агәамҵрақәа рымчхара аспектр: 3.047±0.014 * аскалиартә аспектралтә индекс: 0.9665±0.0038 * амчхара лашьца аилаӷәӷәара: 0.6889±0.0056 * аматериа аилаӷәӷәара: 0.3111±0.0056 * Аилаӷәӷәара аҽыԥсахрақәа 8h<sup>−1</sup> Мпк аан: 0.825±0.011 * ашьҭыбжьтә лаԥшҳәаа иацу ашәагаа z = z <sub>*</sub>(Мпк): 144.57±0.22 * 100× ашьҭыбжьтә лаԥшҳәаа акәакьтә масштаб аҵыхәтәантәи аԥсаҟьараан: 1.04119±0.00029 * абарионтә ҿагылара аоптикатә ҵаулара змоу анаскьара ҟаԥшь = 1: 1060.01±0.29 * ашьҭыбжьтә лаԥшҳәаа иацу ашәагаа z = z<sub>аҿагылара</sub>: 147.21±0.23 === WMAP === [[Афаил:WMAP 2006 94 GHz temperature map.png|thumb|300px|Ацәынхатә шәахәаркра [[анизотропия|анизотропиа]] ахсаала (апанорама) (ихиаалоу ацәаҳәа — Асар Рымҩа [[Агалактика|агалактика]] аҟынтәи алашара). Аҟаԥшьқәа иаанаго еиҳа ишу аҭыԥқәа роуп, аиаҵәақәа — еиҳа ихьшәашәоу аҭыԥқәа роуп. Амҩаныза [[WMAP]] адыррақәа рыла]] [[Афаил:WMAP 2008.png|thumb|300px|Еиҭашьақәыргылоу ацәынхатә шәахәаркра [[анизотропия|анизотропиа]] ахсаала (апанорама) [[Агалактика]] асахьа аԥыхны, [[Квазар|арадио хыҵхырҭақәа]] рсахьеи адипольтә анизотропиа асахьеи ацны. Аҟаԥшьқәа иаанаго еиҳа ишу аҭыԥқәа роуп, аиаҵәақәа — еиҳа ихьшәашәоу аҭыԥқәа роуп. Амҩаныза WMAP адыррақәа рыла]] WMAP (Wilkinson Microwave Anisotropy Probe) — [[Адунеи]] анцәырҵуаз аамҭазы [[Атҟәацра ду]] иахҟьаны ишьақәгылаз [[Реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аҭҵаара иазку [[НАСА]] [[космический аппарат|акосмостә аппарат]]. WMAP еизнагаз адыррақәа аҵарауаа ирылнаршеит иахьазы ажәҩантә сфера аҟны амикроцәқәырԥатә шәахәаркрақәа реихшара аԥхарра афлуктуациақәа зегь реиҳа инарҭбаау рыхсаала ашьақәыргылара. Уаанӡа ари аҩыза ахсаала аргылара алыршахеит НАСА аппарат [[COBE]] адыррақәа рыла, аха уи алшарақәа акырынтә — 35-нтә — WMAP иаиуз адыррақәа ирыҵахон. WMAP адыррақәа иаадырԥшит [[реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аԥхарра [[небесная сфера|ажәҩантә сфера]] аихшара ишахәҭоу аихшара змоу зынӡа машәырлатәи афлуктуациақәа ишрышьашәало. Ишәоу аихшара аазырԥшуа афункциа апараметрқәа адунеи амодель иақәҿнаҭуеит, уи шьақәгылоуп: * 4 % рыла иаабац амаҭәашьар аҟынтәи, * 23 % рыла [[тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳәа изышьҭоу аҟынтәи (иҟалап ихьанҭоу [[суперсимметрия|асуперсимметриатә]] [[элементарные частицы|хәҭаҷқәа]] рҟынтәи акәзар), насгьы * 73 % рыла Адунеи ирццакны арҭбаара цәырызго еиҳагьы имаӡоу [[тёмная энергия|амчхара лашьца]] аҟынтәи. WMAP адыррақәа иалдыршоит [[тёмная материя|аматериа лашьца]] хьшәашәоуп ҳәа ашьақәырӷәӷәара (даҽакала иаҳҳәозар, [[нейтрино|анеитрино]], ма егьырҭ иласу ахәҭаҷқәак рыла акәымкәа, ихьанҭоу ахәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоуп). Ус анакәымха, арелиативисттә ццакырақәа зманы иныҟәо ахәҭаҷ ласқәа заатәи Адунеи аҿы аилаӷәӷәара афлуктуациа маҷқәа ҵнаӡәӡәаауан. Егьырҭ апараметрқәа рыбжьара, WMAP адыррақәа рҟынтәи ишьақәыргылоуп ('''ΛCDM'''-модель шьаҭас иҟаҵаны, даҽакала иуҳәозар, [[Космологическая постоянная|Λ-лахәи]] [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] хьшәашәеи змоу [[Фридман, Александр Александрович|фридмантәи]] [[Космологическая модель|акосмологиатә модель]] {{lang-en|Cold Dark Matter}})<ref>{{cite web|url=https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603449|author=D.N. Spergel, R. Bean, O. Dore|display-authors=etal|title=Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Three Year Results: Implications for Cosmology. Astrophysics, abstract astro-ph/0603449|access-date=2020-07-06|archive-date=2020-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621222657/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603449|url-status=live}}</ref>: * [[Адунеи]] ақәра: (13.73 ± 0.12){{e|9}} шықәса; * [[постоянная Хаббла|Хаббл иконстанта]]: 71 ± 4 км/с/[[Мегапарсек|Мпк]]; * [[барион|абарионқәа]] реилаӷәӷәара иахьатәи аамҭазы: (2,5 ± 0,1){{e|−7}} см<sup>−3</sup>; * Адунеи аҟьаҟьара апараметр (азеиԥш еилаӷәӷәара [[Критическая плотность (космология)|акритикатә]] азыҟазаашьа): 1,02 ± 0,02; * [[нейтрино|анеитрино]] ахкқәа рыхԥагьы рыкапан еизакы: <0,7 ев. Ахҳәаа Planck TT адыррақәа рыла, TE, EE+lensing+BAO+JLA+H0 * 100''θ<sub>MC</sub>''= 1.04077 ± 0.00032 * Ω<sub>b</sub>h<sup>2</sup>= 0.02225 ± 0.00016 * Ω<sub>c</sub>h<sup>2</sup>= 0.1198 ± 0.0015 * τ=0.079 ± 0.017 * ln(10<sup>10</sup>As)=3.094 ± 0.034 * n<sub>s</sub>= 0.9645 ± 0.0049 * H<sub>0</sub> = 67.27 ± 0.66 * Ω<sub>m</sub>=0.3089 ± 0.0062 * Ω<sub>Λ</sub>= 0.6911 ± 0.0062 * Σm<sub>v</sub> [eV]< 0.17 * Ω<sub>k</sub>=0.0008<sub>−0.0039</sub><sup>+0.0040</sup> * ''w=''−1.019<sub>−0.08</sub><sup>+0.075</sup> == Шәахә. иара уб. == * [[История развития представлений о Вселенной|Адунеи иазку агәаанагарақәа рыҿиара аҭоурых]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist|32em}} == Алитература == {{Refbegin|2}} * {{Акьыԥхьра|ref=Barker|автор=Barker P.|заглавие=Copernicus, the orbs, and the equant|издание=Synthese|том=83|выпуск=2|год=1990|pages=317—323|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00413764}} * C. Bonneau, S. Brunier. Une sonde defie l’espace et le temps. Science&Vie, № 1072, Janvier 2007, p. 43 * {{Акьыԥхьра|статья|ref=Furley|автор=Furley, David J.|заглавие=The Greek Theory of the Infinite Universe|издание=Journal of the History of Ideas|том=42|номер=4 (Oct. — Dec.)|год=1981|pages=571–585}}. * {{Акьыԥхьра|книга|ref=Gatti|автор=Gatti H.|заглавие=Giordano Bruno and Renaissance Science|издательство=Cornell Univercity Press|год=1999}}. * Gombrich, R. F. «Ancient Indian Cosmology.» In Ancient Cosmologies, edited by Carmen Blacker and Michael Loewe, 110—142. London: Allen and Unwin, 1975. * {{Акьыԥхьра|статья|ref=Granada|автор=Granada, Miguel A.|заглавие=Kepler and Bruno on the Infinity of the Universe and of Solar Systems|издание=Journal for the History of Astronomy|год=2008|том=39|номер=4|pages=469—495}} * {{Акьыԥхьра|статья|ref=Grant|автор=Grant E.|заглавие=Medieval and Seventeenth-Century Conceptions of an Infinite Void Space Beyond the Cosmos|издание=Isis|том=60|номер=201|год=1969|pages=39—60}}. * {{Акьыԥхьра|книга|ref=Grant|автор=Grant E.|заглавие=Planets, Stars, and Orbs: The Medieval Cosmos, 1200—1687|место=Cambridge|издательство=Cambridge Univ. Pr.|год=1994}}. * Henderson, John B. The Development and Decline of Chinese Cosmology. Neo-Confucian Studies Series. New York: Columbia University Press, 1984. * {{Акьыԥхьра|статья|ref=McColley|автор=McColley G.|заглавие=The seventeenth-century doctrine of a plurality of worlds|издание=Annals of Science|номер=1|год=1936|pages=385–430}}. * Sircar D.S. Cosmography and Cosmology in Early Indian Literature. Calcutta, 1976 (1 ed.: Calcutta,1967) * {{книга |автор=[[Лонгейр, Малкольм|Longair Malcolm S.]]|заглавие=The Cosmic Century: A History of Astrophysics and Cosmology |ссылка= |издание= |место=|издательство= Cambridge University Press|год=2006|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|}} '''Урысшәала''' * ''Бакина В. И. ''Космологическое учение Гераклита Эфесского // Вестник Московского университета. Сер. 7. Философия. 1998. № 4. С. 42—55. * ''Бакина В. И. ''Космологические учения раннегреческих философов: Учеб. пособие. М.: Изд-во Моск. ун-та. 1999. — 104 с. * ''Вайнберг С.'' Первые три минуты: современный взгляд на происхождение Вселенной. — Ижевск: НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика», 2000, 272 с. ISBN 5-93972-013-7 * ''[[Гаврюшин, Николай Константинович|Гаврюшин Н. К.]]'' Византийская космология в XI веке // [[Историко-астрономические исследования]]. — М.: «Наука», 1983. Выпуск XVI. С. 325—338. * ''Гаврюшин Н. К.'' Космологический трактат XV века как памятник древнерусского естествознания // [[Памятники науки и техники]]. 1981. М.: Наука, 1981, С. 183—197. * ''[[Грэхэм, Лорен|Лорен Грэхэм]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1936.html Глава XII Космология и космогония] из книги [http://scepsis.ru/library/id_666.html Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе] * ''Житомирский С. В.'' Гелиоцентрическая гипотеза Аристарха Самосского и античная космология. // Историко-астрономические исследования. М., 1986. Вып. 18. С. 151—160. * Идлис Г. М. Революции в астрономии, физике и космологии. М., 1985. — 232 с. * {{Акьыԥхьра|ref=Койре|автор=[[Койре, Александр|Койре А.]]|заглавие=От замкнутого мира к бесконечной вселенной|оригинал язык=en|издательство=Сигма|год=2001}} * Космологические произведения в книжности Древней Руси. Ч. II: Тексты плоскостно-комарной и других космологических традиций // Серия «Памятники древнерусской мысли». Вып. IV (2) / Отв. ред.: В. В. Мильков, С. М. Полянский. СПб.: Издат. дом «Міръ», 2008 (640 с. (50Б7 а. л.). * Лебедев А. В. Фалес и Ксенофан (Древнейшая фиксация космологии Фалеса) // Античная философия в интерпретации буржуазных философов. М., 1981. * Лупандин И. В. Аристотелевская космология и Фома Аквинский // [[Вопросы истории естествознания и техники]]. 1989. № 2. С. 64—73. * Макеев В. А. Древняя философская космография в современной культуре стран Востока. — М.: РУДН, 1993 * Мочалова И. Н. О двух космологических традициях в Ранней Академии // Вестник Ленинградского государственного университета имени А. С. Пушкина (серия философия). 2007. — № 3 (6). — С. 26—34. * Нагирнер Д. И. Элементы космологии. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2001. * Павленко А. Н. Современная космология: проблема обоснования // Астрономия и научная картина мира. М.: ИФРАН, 1996. * Павленко А. Н. Европейская космология: основания эпистемологического поворота, М.: ИНТРАДА, 1997. * Сажин М. В. Современная космология в популярном изложении. URSS. 2002. 240 с. * Семушкин А. В. Умозрительный культ космоса в раннегреческой философии // Религия в изменяющемся мире. — М.: Изд-во РУДН, 1994. — С. 27—39. * Турсунов А. Философия и современная космология. М., 1977. * М. Л. Фильченков, С. В. Копылов, В. С. Евдокимов Курс общей физики: дополнительные главы. * Фролов Б. Число в архаической космологии // Астрономия древних обществ. М., 2002. С. 61—68. * Чернин А. Д. Звезды и физика. Пульсары, короны галактик, квазары, реликтовое излучение. — URSS, 2018, 176 с. {{Refend}} == Азхьарԥшқәа == * [http://www.modcos.com Сайт о современной космологии] // modcos.com * ''Климушкин Д. Ю.'' [http://cosmo-irk.ru/toc.html Космология] * {{cite web|url=http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmolog.htm|title=Ned Wright's Cosmology Tutorial|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Cg61mEM?url=http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmolog.htm|archivedate=2011-08-25}}{{In lang|en}} * {{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/cosmology-theology/|title=Cosmology and Theology|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8zBrqz3?url=https://plato.stanford.edu/entries/cosmology-theology/|archivedate=2013-03-15}} * [https://arxiv.org/abs/astro-ph/0302209/ Публикация авторов] проекта [[WMAP]] * [http://www.astronet.ru/db/msg/1188820 Что измерил WMAP] // «Астронет» * ''Левин А.'' [http://elementy.ru/news/431112 Миссия «Улисса» завершена, но странствия продолжаются.] // «Элементы» {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:космологиа}} [[Акатегориа:Акосмологиа| ]] 6rjuf0fdk0nkp9lbr0c0of1hqhwjx2z 175752 175750 2026-10-20T17:12:53Z Nart17 17397 Асахьа ажәақәа аԥсшәала (Commons): Observable Universe Abkhaz Annotations.png 175752 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Observable Universe Abkhaz Annotations.png|right|thumb|280px|[[Метагалактика|Аметагалактика]] алогарифматә еилкаара. Еицырдыруа астрономиатә обиектқәа аннотациа рызуп. [[Адгьыл]] аҟынтәи абжьаӡара експоненциалла агәҭа инаркны ахықә ахь иацлоит. [[Астрономический объект|Ажәҩан ацәеижьқәа]] ырҭбаан рформақәа ахәшьара рыҭаразы.]] '''Акосмологиа''' ({{lang-grc|κόσμος}} (акосмос) «[[Адунеи|адунеи]]» насгьы {{lang-grc2|-λογία}} (-логиа) «[[Аҭҵаарадырра|аҵара]]»; адунеиҵара) — [[Адунеи]] ааизакны аҟазшьақәеи аеволиуциеи ҭызҵаауа [[Астрономиа|астрономиа]] аҟәша ауп. Ари адисциплина шьаҭас иамоуп [[Аматематика|аматематика]], [[физика|афизика]], [[Астрономиа|астрономиа]]. == Акосмологиа аҭоурых == Акосмологиа заатәи аформақәа иҟоу адунеи ашареи ([[космогония|акосмогониеи]]) ақәыхреи ([[эсхатология|аесхатологиеи]]) ирызку [[Адин|адинхаҵаратә]] [[миф|мифқәа]] ракәын. === Китаи === [[Археологиа|Археологиатә]] ԥшаахқәа иалдыршоит акосмос иаҿырԥшуп ҳәа иԥхьаӡазар шалшо адгьылтә [[черепаха|кәуа]] [[Черепахи#Панцирь|акәылӡы]], уи аҳәҳәагақәа адгьыл аҟьаԥсра ԥшьыркцала иршоит ҳәа ашьақәырӷәӷәара. Текстологиала ицәыргоу [[Китаи|китаитәи]] акосмологиа амодельқәа рахьтә еиҳа заатәи аҿы [[Адгьыл]] [[Колесница|аҽыуардын]] иақәу ахыбҵҟьа еиԥш ажәҩан ала ихҩоуп ҳәа иԥхьаӡан, уи ахыбҵҟьа аҳаргь еиԥш ихиаалоу аҟьаԥсраҿы игьежьуеит («гаитиан» 蓋天 ҳәа изышьҭоу амодель, иара убас «Чжоуби» — ари амодель инақәыршәаны аҳасабрақәа аазырԥшуа аматематикатә трактат ахьӡ ала). Хан адинастиа азбжазы ари амодель астрономиатә гәаҭарақәа иамаркуан. Уи аҭыԥан иааит Адгьыл иакәыршоу акосмос акәымпылразы агәаанагара (амодель «хәынтиан» 浑天). Ҳ. ҟ. 180 шықәсарзшәа [[Цай Юн|Цаи Иун]] иара убас ахԥатәи амодель аӡбахә иҳәоит, «сиуание» 宣夜 — аха уи иазкны иара иаамҭазы адыррақәа еиқәымхеит. === Европатәи антикатә аамҭа === Ажәытә бырзен ҵарауаақәак [[Геоцентрическая система мира|адунеи агеоцентрикатә система]] иадгылон, уи инақәыршәаны Адунеи агәҭа иҟоуп имқәацо акәымпыл еиԥшу Адгьыл, уи иаакәыршаны игьежьуеит хә-планетак, [[Амра]], [[Амза]]. [[Аристарх Самосский|Аристарх Самостәи]] ирыдигалаз [[гелиоцентрическая система мира|адунеи агелиоцентрикатә система]], ишаабо ала, ажәытә бырзен астрономцәа реиҳараҩык адгылара арымҭаӡеит. Адунеи [[Неподвижные звёзды|имқәацо аеҵәақәа]] рысферала иԥкуп ҳәа иԥхьаӡан.<ref>Furley, 1981.</ref> Зны-зынла [[Прецессия|апрецессиа]] знапы иану даҽа сферакгьы ацлон. Аимак-аиҿак иамаҭәарын адунеи анҭыҵ иҟоу иазкны азҵаара: [[Аристотель]] инаишьҭарххны [[перипатетики|аперипатетикцәа]] ргәы иаанагон адунеи анҭыҵ акгьы ыҟаӡам ҳәа (аматериагьы, аҭыԥгьы), [[стоики|астоикцәа]] уа ҵыхәаԥҵәара змам иҭацәу аҭыԥ ыҟоуп ҳәа ирыԥхьаӡон, [[атомисты|атомистцәа]] ([[Левкипп]], [[Демокрит]], [[Метродор Хиосский|Метродор]], [[Эпикур|Епикур]], [[Тит Лукреций Кар|Лукреции]]) ргәы иаанагон ҳдунеи анҭыҵ егьырҭ адунеиқәа ыҟоуп ҳәа. Ҵәатәы шьаҟаны игылоуп [[Гераклид Понтийский|Гераклид Понтиатәи]] игәаанагарақәа, урҭ инарықәыршәаны аеҵәақәа адгьыли аҳауеи назлоу ихароу дунеиқәоуп; иара атомистцәа реиԥш Адунеи ҵыхәаԥҵәара амам ҳәа игәы иаанагон. Антикатәи аамҭа аҭашәамҭаз ицәырҵит адинхаҵара — мистикатә рҵара [[герметизм|агерметизм]], уи инақәыршәаны адунеи анҭыҵ иҟазар алшоит иматериалтәым ԥсы зхоу — адоуҳақәа рхырхарҭа<ref>Gatti, 1999, с. 103.</ref>. [[досократики|Сократ иаамҭанӡа инхоз афилософцәа]] аӡәырҩы ргәы иаанагон алашарбагақәа рныҟәара напхгара анаҭоит ҳәа Адунеи хацзыркыз аԥшатлакә дуӡӡа. Аха Аристотель иаамышьҭахь антикатә астрономцәа реиҳараҩык апланетақәа рныҟәараҿы ииаргоит ҳәа ирыԥхьаӡон иҷыдоу ажәҩантә хәҭаҷ — [[эфир (стихия)|аефир]] ала ишьақәгылоу аматериалтә усхкқәа, уи аҟазшьарбақәа «амзаҵаҟатәи адунеи» шьақәзыргыло [[Стихия (философия)|адгьыли, аӡи, аҳауеи, амцеи релементқәа]] акгьы рзеилам. Инарҭбааны ахархәара аман ажәҩантә сферақәа, мамзаргьы алашарбагақәа рдоуҳатә ԥсабара, урҭ аԥсы шырхоу азы агәаанагара. === Абжьаратәи ашәышықәсақәа === Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы ақьырсиантә тәылақәа реиԥш аԥсылман тәылақәагьы астрономиеи афилософиеи рҿы аԥыжәара аман апланетақәа рныҟәаразы Птолемеи итеориа ала ихарҭәаау [[Аристотель]] икосмологиа, аматериалтә жәҩантә сферақәа рзы агәаанагара иацны. XIII—XIV ашә. философцәақәак ҵыхәаԥҵәарада зегьзымчу Анцәа ҳара ҳтәы адагьы егьырҭ адунеиқәагьы аԥиҵар илшон ҳәа ирыԥхьаӡон<ref>McColley, 1936.</ref><ref>Grant, 1994.</ref>; иага ус иҟазаргьы, ари алшара гипотезатә лшара мацараны иԥхьаӡан: Анцәа егьырҭ адунеиқәа аԥиҵар шилшозгьы, ус ҟаимҵеит. Философцәақәак (иаҳҳәап, [[Томас Брадвардин|Томас Брадвардини]] [[Николай Орем|Николаи Ореми]]) ҳдунеи анҭыҵ Анцәа инхарҭаны иҟоу ҵыхәаԥҵәара змам аҭыԥҭаӡара ыҟоуп ҳәа ирыԥхьаӡон (адунеи анҭыҵтәи аҵакырагьы адоуҳатә усхк иаҵанакуеит ҳәа изыԥхьаӡоз агерметистцәа ркосмологиа амодификациа<ref>О влиянии герметической литературы на Брадвардина см. работу Grant, 1969.</ref>). === Аиҭарҿиара аамҭа === [[Афаил:Kepler-Bruno.jpg|right|thumb|250px|Џьордано Бруно идунеи ([[Кеплер, Иоганн|Кеплер]] ишәҟәы ''Коперник иастрономиа иааркьаҿны аиҭаҳәара'' аҟынтәи асахьа, 1618 ш.). Адырга '''M''' ала ҳдунеи азгәаҭоуп]] Иҿыцу аҟазшьа амоуп [[Николай Кузанский|Николаи Кузански]] икосмологиа, атрактат ''Аҵарауаҩ изымдырразы'' аҟны иарбоу. Иара Адунеи аматериалтә акзаара азԥхьагәеиҭон, Адгьылгьы аныҟәара мҩаԥызго апланетақәа ируакуп ҳәа иԥхьаӡон; ажәҩантә цәеижьқәагьы, ҳ-Адгьыл еиԥш, иқәынхоит, насгьы еиҟароу ашьаҭа рыманы Адунеи аҿы анаԥшцәа зегьы имҵысӡо ракәны рхы рыԥхьаӡар рылшоит. Иара игәаанагарала, Адунеи ҳәаа амаӡам, аха ҵыхәаԥҵәара амоуп, избанзар ҵыхәаԥҵәара змам Анцәа имацара иҟазшьазар алшоит. Убри инаваргыланы, [[Николай Кузанский|Кузанц]] изынхоит абжьарашәышықәсазтәи акосмологиа аелементқәа жәпакы, ажәҩантә сферақәа шыҟоу агәрахаҵарагьы уахь иналаҵаны, урҭ адәахьтәи — имқәацо аеҵәақәа рысферагьы уахь налаҵаны. Аха арҭ «асферақәа» зынӡагьы игьежьӡам, урҭ реикәагьежьра еиҟарам, аикәшара аҵәҩанқәа аҭыԥҭаӡараҿы ишьақәырӷәӷәоу аҭыԥ ааныркылаӡом. Уи иахҟьаны адунеи абсолиуттә гәыцәи аҳәаа еилыккеи амаӡам (абри аганахьала акәхап Адунеи ҳәаа шамам азы Кузанц итезис шеилкаатәу).<ref>Койре, 2001, с. 2—17 и особенно с. 14.</ref> XVI ашәышықәса актәи азбжа азгәаҭоуп Николаи [[Коперник]] ииттәу иҿыцу [[гелиоцентрическая система мира|адунеи агелиоцентртә система]] ацәырҵра ала. Адунеи агәҭа Коперник апланетақәа зыкәша-мыкәша игьежьуа Амра иргылеит (урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп иара убас аҵәҩан акәша-мыкәша агьежьрагьы мҩаԥызго Адгьылгьы). Адунеи Коперник имқәацо аеҵәақәа рысфера маҷ акәны ишиԥхьаӡац иԥхьаӡон; ажәҩан асферақәа шыҟоу агәрагарагьы изынхозар ҟаларын.<ref>Barker, 1990.</ref> Коперник исистема модификациас иаман [[Диггес, Томас|Томас Диггес]] исистема, уаҟа аеҵәақәа сферак аҿы акәымкәа, Адгьыл инаркны ҵыхәаԥҵәарада еиуеиԥшым абжьаӡарақәа рҿы игылоуп. Философцәақәак ([[Патрици, Франческо|Франческо Патрици]], [[Ян Ессенский|Иан Ессенски]]) Коперник иҵара елементк ауп иргаз — адгьыл аҵәҩан акәша-мыкәша аикәшара, иара убас аеҵәақәа ҵыхәаԥҵәарада Адунеи аҿы иԥсаҟьоуп ҳәа иԥхьаӡаны. Арҭ ахәыцыҩцәа ргәаанагарақәа агерметизм анырра ашьҭақәа рнубаалоит, избанзар Амратә система анҭыҵ Адунеи аҵакыра урҭ иматериалтәым дунеиуп, Анцәеи амаалықьцәеи ахьынхо ҭыԥуп ҳәа ирыԥхьаӡон.<ref>Койре, 2001.</ref><ref>Gatti, 1999, с. 105—106.</ref><ref>Granada, 2008.</ref> Агелиоцентризм аҟынтәи аеҵәақәа рыла еиҟараны ирҭәу [[бесконечность|ҵыхәаԥҵәара змам]] Адунеиахь хьаҳәхьачарада ашьаҿа ҟаиҵеит италиатәи афилософ [[Джордано Бруно|Џьордано Бруно]]. Бруно ишиҳәо ала, акәаԥқәа зегьы рҟынтәи ахылаԥшраан Адунеи еиԥшны иааԥшуазароуп. [[Новое время|Аамҭа Ҿыц]] ахәыцыҩцәа зегьы рахьтә иара раԥхьа игәы иаанагеит аеҵәақәа амра харақәа шракәу, насгьы ҵыхәаԥҵәара змам, ҳәаа змам аҭыԥҭаӡара зегьы аҟны афизикатә закәанқәа шеиԥшу.<ref>Койре, 2001, с. 31—45.</ref> XVI ашәышықәса анҵәамҭазы Адунеи ҵыхәаԥҵәара шамамыз дадгылон [[Уильям Гильберт|Уилиам Гильбертгьы]]. XVII ашәышықәса азбжеи — аҩбатәи азбжеи рзы Бруно игәаанагарақәа ирыдгылеит [[Рене Декарт]], [[Отто фон Герике|Оттон фон Герике]], [[Христиан Гюйгенс|Христиан Гиуигенс]]. === Ҳаамҭазтәи акосмологиа ацәырҵра === [[Афаил:Aleksandr Fridman.png|thumb|250px|А. А. Фридман]] Ҳаамҭазтәи акосмологиа ацәырҵра зыдҳәалоу XX ашәышықәсазы [[Еинштеин, Алберт|Еинштеин]] [[Общая теория относительности|изеиԥш зыҟазааратә теориеи]] (АЗТ) [[Физика элементарных частиц|аелементартә хәҭаҷқәа рфизикеи]] рыҿиара ауп. АЗТ шьаҭас измоу ари атемала раԥхьатәи аҭҵаара Еинштеин икьыԥхьит 1917 шықәса рзы «Азеиԥш зыҟазааратә теориа акосмологиатә хшыҩзцарақәа» ҳәа хьӡыс иаманы. Уаҟа иалеигалеит агәаанагарақәа 3: Адунеи еижәлантәуп, иизотроптәуп, астационартә ҟазшьа амоуп. Аҵыхәтәантәи адҵа алыршаразы Еинштеин [[Уравнения Эйнштейна|агравитациатә дәы аиҟаратәқәа]] ирылеигалеит иназыцҵоу «[[космологический член|акосмологиатә лахәыла]]». Иоуз аӡбамҭа иаанагоз Адунеи аҵыхәтәантәи амҽхаки (иаркуп) иҵоуроу [[Кривизна|ахәахәареи]] амоуп ҳәа акәын. 1922 шықәсазы [[Фридман, Александр Александрович|А.А. Фридман]] ажәалагала ҟеиҵеит [[уравнения Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратә]] истационартәым аӡбамҭа, уаҟа аизотроптә Дунеи алагарҭатә [[космологическая сингулярность|сингулиарра]] аҟынтәи аҽарҭбаауан. Истационартәым адунеи атеориа арҵабыргуеит 1929 шықәсазы [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Е. Хаббл]] иҟеиҵаз агалактикақәа ркосмологиатә [[красное смещение|еиҭаҵра ҟаԥшь]] аартра. Абасала, ицәырҵит уажәы еицрыдыркылахьоу [[Атҟәацра ду]] атеориа. 1940-тәи ашықәсқәа рзы британиатәи афизик [[Брюс, Чарльз (физик)|Чарльз Бриус]] икьыԥхьит акосмологиатә цәырҵрақәа жәпакы рфымцашьаҭа иазку аусумҭақәа жәпакы<ref>{{Cite web|url=https://www.plasma-universe.com/charles-bruce/|title=Charles Bruce|lang=en-US|website=Plasma Universe|access-date=2023-11-21|archive-date=2023-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20231121062400/https://www.plasma-universe.com/charles-bruce/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://archiveshub.jisc.ac.uk/data/gb237-coll-643|title=Papers of Dr. Charles Edward Rhodes Bruce - Archives Hub|website=archiveshub.jisc.ac.uk|access-date=2023-11-21}}</ref>. === Адунеи ақәра === Адунеи ақәра [[Атҟәацра ду]] ҟалеижьҭеи ииасыз аамҭоуп. Ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә дыррақәа инарықәыршәаны ([[WMAP]]9 алҵшәақәа), уи {{s|13,830 ± 0,075}} млрд [[Ашықәс|шықәса]]<ref>{{cite web|url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/current/params/lcdm_mnu_wmap9_spt_act_snls3.cfm|title=WMAP Cosmological Parameters|publisher=[[NASA]]. Goddard Space Flight Center|lang=en|access-date=2013-03-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6FJ5GNppq?url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/current/params/lcdm_mnu_wmap9_spt_act_snls3.cfm|archive-date=2013-03-22}}</ref> инаӡоит. [[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә маҵзура]] иатәу ателескоп-мҩаныза ӷәӷәа «[[Планк (космическая обсерватория)|Планк]]» ахархәарала ирҳаз адырра ҿыцқәа излаҳдырбо ала, Адунеи ақәра {{s|13,798 ± 0,037}} миллиард шықәса инаӡоит (68% иҟоу [[доверительный интервал|агәраргагатә интервал]])<ref>{{cite web|url=http://www.esa.int/For_Media/Press_Releases/Planck_reveals_an_almost_perfect_Universe|title=N° 7-2013: PLANCK REVEALS AN ALMOST PERFECT UNIVERSE|lang=en|access-date=2015-07-13|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006104522/http://www.esa.int/For_Media/Press_Releases/Planck_reveals_an_almost_perfect_Universe|url-status=live}}</ref><ref>{{статья|автор=Planck Collaboration|заглавие=Planck 2013 results. XVI. Cosmological parameters|ссылка=https://arxiv.org/abs/1303.5076|язык=en|издание=ArXiv/astro-ph|год=2013|bibcode=2013arXiv1303.5076P|arXiv=1303.5076|archive-date=2020-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200623235849/https://arxiv.org/abs/1303.5076}}</ref><ref name="planck_overview">{{статья |заглавие=Planck 2013 results. I. Overview of products and scientific results |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |том=1303 |страницы=5062 |ссылка=http://www.sciops.esa.int/index.php?project=PLANCK&page=Planck_Published_Papers |arxiv=1303.5062 |bibcode=2013arXiv1303.5062P |doi=10.1051/0004-6361/201321529 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323234553/http://www.sciops.esa.int/index.php?project=PLANCK&page=Planck_Published_Papers |archive-date=2013-03-23 |access-date=2015-07-13 |язык=en |тип=journal |автор=P. A. R. Ade ''et al''. (Planck Collaboration) |число=22 |месяц=3 |год=2013}} {{Cite web |url=http://www.sciops.esa.int/index.php?project=PLANCK&page=Planck_Published_Papers |title=Архивированная копия |access-date=2015-07-13 |archive-date=2016-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813220816/http://www.sciops.esa.int/index.php?project=PLANCK |url-status=dead }}</ref>. [[Афаил:Age Universe Planck 2013.png|Адунеи ақәра акосмологиатә параметрқәа рфункциа аҳасабала|мини|400px|слева]] Адунеи ақәра ҳаамҭазтәи ахәшьара шьақәыргылоуп Адунеи лассы-лассы иуԥыло амодельқәа руак, [[Модель Лямбда-CDM|истандарту акосмологиатә ΛCDM-модель]] ҳәа изышьҭоу ашьаҭала. === Адунеи аҿиара аетап хадақәа === Адунеи ақәра аилкааразы аҵак ду амоуп Адунеи аҿы имҩаԥысуаз апроцесс хадақәа аамҭа-аамҭала реихшара. Иахьатәи аамҭазы анаҩстәи апериодизациа рыдыркылеит<ref>{{cite web|url=http://cosmo.labrate.ru/cambrige/bb_history.html|title=Краткая история Вселенной|archive-date=2008-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080930123829/http://cosmo.labrate.ru/cambrige/bb_history.html}}</ref>: * Теориатә гәаанагарақәак ззыҟоу зегь реиҳа изаатәиу аепоха — [[планковское время|планковтәи аамҭа]] ауп ('''10<sup>−43</sup> с''' [[Атҟәацра ду]] ашьҭахь). Убри аамҭазы [[гравитационное взаимодействие|агравитациатә еинырра]] егьырҭ [[фундаментальные взаимодействия|шьаҭанкылатәи аиныррақәа]] ирҿыҵит. Ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, [[Квантовая космология|акванттә космологиа]] ари аепоха мҩаԥысуан аиҿкаара аамҭа аҟынӡа '''10<sup>−11</sup> с''' Атҟәацра ду ашьҭахь. * Анаҩстәи аепоха [[кварк|акваркқәа]] раԥхьатәи рыхәҭаҷқәа риреи аинырра ахкқәа реиҟәыҭхареи аныԥшуеит. Ари аепоха мҩаԥысуан аиҿкаара аамҭақәа '''10<sup>−2</sup> с''' рҟынӡа Атҟәацра ду ашьҭахь. Иахьатәи аамҭазы ари апериод апроцессқәа акыр инарҭбааны физикала рыхцәажәаразы алшарақәа ҟалахьеит. * [[Стандартная космология|Астандартә космологиа]] ҳаамҭазтәи аепоха иалагеит Атҟәацра ду ашьҭахь 0,01 секунд анҵы, иахьанӡагьы имҩаԥысуеит. Ари апериод азы ишьақәгылеит раԥхьатәи аелементқәа ргәыцәқәа, ицәырҵит аеҵәақәа, агалактикақәа, [[Амратә система]]. Ари аепоха аан Адунеи аҿиара аҭоурых аҿы акрызҵазкуа хҭысны иԥхьаӡоуп [[Рекомбинация (химия)|арекомбинациа]] аера, зыҽзырҭбаауа Адунеи аматериа ашәахәаркрақәа рзы иҵәцаны ианыҟала. Ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, уи ҟалеит Атҟәацра ду ашьҭахь 380 нызқь шықәса ааҵуаны. Иахьатәи аамҭазы ари ашәахәаркра [[Реликтовое излучение|ареликттә фон]] аҳасабала игәаҳҭар ҳалшоит, уи иҟоу Адунеи амодельқәа ихадоу рԥышәаратә шьақәырӷәӷәароуп. === «Планк» === [[Афаил:PIA16874-CobeWmapPlanckComparison-20130321.jpg|thumb|300px|Аобсерваториақәа [[COBE]], [[WMAP]], «[[Планк (космическая обсерватория)|Планк]]» ироуз ацәынхатә шәахәаркрақәа рсахьақәа реиҿырԥшра.]] «[[Планк (космическая обсерватория)|Планк]]» — [[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә маҵзура]] (ЕКА) [[космический аппарат|акосмостә аппарат]], [[Адунеи]] анцәырҵуаз аамҭазы [[Атҟәацра ду]] иахҟьаны ишьақәгылаз акосмостә микроцәқәырԥатә фон — [[Реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] авариациақәа рыҭҵааразы иаԥҵоуп. «Планк» еизнагаз аинформациа аҵарауаа ирылнаршеит иахьазы ажәҩантә сфера аҟны амикроцәқәырԥатә шәахәаркрақәа реихшара аԥхарра афлуктуациақәа зегь реиҳа инарҭбаау рыхсаала ашьақәыргылара. Уаанӡа ари аҩыза ахсаала аргылара алыршахеит НАСА [[WMAP]] аппарат адыррақәа рыла, аха уи ахаҭабзиара «Планк» иаиуз адыррақәа ирыҵахон. «Планк» адыррақәа иаадырԥшит [[реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аԥхарра [[небесная сфера|ажәҩантә сфера]] ала аихшара ишахәҭоу аихшара змоу зынӡа имашәырлатәиу афлуктуациақәа ишрышьашәало. Ишәоу аихшара аазырԥшуа афункциа апараметрқәа адунеи амодель иақәшәоит, уи шьақәгылоуп: * 4,9 % рыла иаабац амаҭәашьар аҟынтәи, * 26,8 % рыла [[тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳәа изышьҭоу аҟынтәи (иҟалап ихьанҭоу [[суперсимметрия|асуперсимметриатә]] [[элементарные частицы|хәҭаҷқәа]] рҟынтәи акәзар), насгьы * 68,3 % рыла Адунеи ирццакны арҭбаара цәырызго еиҳагьы имаӡоу [[тёмная энергия|амчхара лашьца]] аҟынтәи. Егьырҭ апараметрқәа рыбжьара, «Планк» адыррақәа рҟынтәи ишьақәыргылоуп ('''ΛCDM'''-амодель шьаҭас иҟаҵаны, даҽакала иуҳәозар, [[Космологическая постоянная|Λ-лахәи]] [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] хьшәашәеи змоу [[Фридман, Александр Александрович|фридмантәи]] [[Космологическая модель|акосмологиатә модель]] {{lang-en|Cold Dark Matter}}) * [[Адунеи]] ақәра: (13.787±0.020){{e|9}} шықәса; * [[постоянная Хаббла|Хаббл иконстанта]]: 67.66±0.42 км/с/[[Мегапарсек|Мпк]]; * [[барион|абарионқәа]] реилаӷәӷәара иахьатәи аамҭазы: (0.02242±0.00014){{e|−7}} см<sup>−3</sup>; * ихьшәашәоу аматериа лашьца аилаӷәӷәара: 0.11933±0.00091 * ареионизациа иахҟьаны томсон иԥсаҟьара аоптикатә шәпара: 0.0561±0.0071 * ахәахәара агәамҵрақәа рымчхара аспектр: 3.047±0.014 * аскалиартә аспектралтә индекс: 0.9665±0.0038 * амчхара лашьца аилаӷәӷәара: 0.6889±0.0056 * аматериа аилаӷәӷәара: 0.3111±0.0056 * Аилаӷәӷәара аҽыԥсахрақәа 8h<sup>−1</sup> Мпк аан: 0.825±0.011 * ашьҭыбжьтә лаԥшҳәаа иацу ашәагаа z = z <sub>*</sub>(Мпк): 144.57±0.22 * 100× ашьҭыбжьтә лаԥшҳәаа акәакьтә масштаб аҵыхәтәантәи аԥсаҟьараан: 1.04119±0.00029 * абарионтә ҿагылара аоптикатә ҵаулара змоу анаскьара ҟаԥшь = 1: 1060.01±0.29 * ашьҭыбжьтә лаԥшҳәаа иацу ашәагаа z = z<sub>аҿагылара</sub>: 147.21±0.23 === WMAP === [[Афаил:WMAP 2006 94 GHz temperature map.png|thumb|300px|Ацәынхатә шәахәаркра [[анизотропия|анизотропиа]] ахсаала (апанорама) (ихиаалоу ацәаҳәа — Асар Рымҩа [[Агалактика|агалактика]] аҟынтәи алашара). Аҟаԥшьқәа иаанаго еиҳа ишу аҭыԥқәа роуп, аиаҵәақәа — еиҳа ихьшәашәоу аҭыԥқәа роуп. Амҩаныза [[WMAP]] адыррақәа рыла]] [[Афаил:WMAP 2008.png|thumb|300px|Еиҭашьақәыргылоу ацәынхатә шәахәаркра [[анизотропия|анизотропиа]] ахсаала (апанорама) [[Агалактика]] асахьа аԥыхны, [[Квазар|арадио хыҵхырҭақәа]] рсахьеи адипольтә анизотропиа асахьеи ацны. Аҟаԥшьқәа иаанаго еиҳа ишу аҭыԥқәа роуп, аиаҵәақәа — еиҳа ихьшәашәоу аҭыԥқәа роуп. Амҩаныза WMAP адыррақәа рыла]] WMAP (Wilkinson Microwave Anisotropy Probe) — [[Адунеи]] анцәырҵуаз аамҭазы [[Атҟәацра ду]] иахҟьаны ишьақәгылаз [[Реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аҭҵаара иазку [[НАСА]] [[космический аппарат|акосмостә аппарат]]. WMAP еизнагаз адыррақәа аҵарауаа ирылнаршеит иахьазы ажәҩантә сфера аҟны амикроцәқәырԥатә шәахәаркрақәа реихшара аԥхарра афлуктуациақәа зегь реиҳа инарҭбаау рыхсаала ашьақәыргылара. Уаанӡа ари аҩыза ахсаала аргылара алыршахеит НАСА аппарат [[COBE]] адыррақәа рыла, аха уи алшарақәа акырынтә — 35-нтә — WMAP иаиуз адыррақәа ирыҵахон. WMAP адыррақәа иаадырԥшит [[реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аԥхарра [[небесная сфера|ажәҩантә сфера]] аихшара ишахәҭоу аихшара змоу зынӡа машәырлатәи афлуктуациақәа ишрышьашәало. Ишәоу аихшара аазырԥшуа афункциа апараметрқәа адунеи амодель иақәҿнаҭуеит, уи шьақәгылоуп: * 4 % рыла иаабац амаҭәашьар аҟынтәи, * 23 % рыла [[тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳәа изышьҭоу аҟынтәи (иҟалап ихьанҭоу [[суперсимметрия|асуперсимметриатә]] [[элементарные частицы|хәҭаҷқәа]] рҟынтәи акәзар), насгьы * 73 % рыла Адунеи ирццакны арҭбаара цәырызго еиҳагьы имаӡоу [[тёмная энергия|амчхара лашьца]] аҟынтәи. WMAP адыррақәа иалдыршоит [[тёмная материя|аматериа лашьца]] хьшәашәоуп ҳәа ашьақәырӷәӷәара (даҽакала иаҳҳәозар, [[нейтрино|анеитрино]], ма егьырҭ иласу ахәҭаҷқәак рыла акәымкәа, ихьанҭоу ахәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоуп). Ус анакәымха, арелиативисттә ццакырақәа зманы иныҟәо ахәҭаҷ ласқәа заатәи Адунеи аҿы аилаӷәӷәара афлуктуациа маҷқәа ҵнаӡәӡәаауан. Егьырҭ апараметрқәа рыбжьара, WMAP адыррақәа рҟынтәи ишьақәыргылоуп ('''ΛCDM'''-модель шьаҭас иҟаҵаны, даҽакала иуҳәозар, [[Космологическая постоянная|Λ-лахәи]] [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] хьшәашәеи змоу [[Фридман, Александр Александрович|фридмантәи]] [[Космологическая модель|акосмологиатә модель]] {{lang-en|Cold Dark Matter}})<ref>{{cite web|url=https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603449|author=D.N. Spergel, R. Bean, O. Dore|display-authors=etal|title=Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Three Year Results: Implications for Cosmology. Astrophysics, abstract astro-ph/0603449|access-date=2020-07-06|archive-date=2020-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621222657/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603449|url-status=live}}</ref>: * [[Адунеи]] ақәра: (13.73 ± 0.12){{e|9}} шықәса; * [[постоянная Хаббла|Хаббл иконстанта]]: 71 ± 4 км/с/[[Мегапарсек|Мпк]]; * [[барион|абарионқәа]] реилаӷәӷәара иахьатәи аамҭазы: (2,5 ± 0,1){{e|−7}} см<sup>−3</sup>; * Адунеи аҟьаҟьара апараметр (азеиԥш еилаӷәӷәара [[Критическая плотность (космология)|акритикатә]] азыҟазаашьа): 1,02 ± 0,02; * [[нейтрино|анеитрино]] ахкқәа рыхԥагьы рыкапан еизакы: <0,7 ев. Ахҳәаа Planck TT адыррақәа рыла, TE, EE+lensing+BAO+JLA+H0 * 100''θ<sub>MC</sub>''= 1.04077 ± 0.00032 * Ω<sub>b</sub>h<sup>2</sup>= 0.02225 ± 0.00016 * Ω<sub>c</sub>h<sup>2</sup>= 0.1198 ± 0.0015 * τ=0.079 ± 0.017 * ln(10<sup>10</sup>As)=3.094 ± 0.034 * n<sub>s</sub>= 0.9645 ± 0.0049 * H<sub>0</sub> = 67.27 ± 0.66 * Ω<sub>m</sub>=0.3089 ± 0.0062 * Ω<sub>Λ</sub>= 0.6911 ± 0.0062 * Σm<sub>v</sub> [eV]< 0.17 * Ω<sub>k</sub>=0.0008<sub>−0.0039</sub><sup>+0.0040</sup> * ''w=''−1.019<sub>−0.08</sub><sup>+0.075</sup> == Шәахә. иара уб. == * [[История развития представлений о Вселенной|Адунеи иазку агәаанагарақәа рыҿиара аҭоурых]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist|32em}} == Алитература == {{Refbegin|2}} * {{Акьыԥхьра|ref=Barker|автор=Barker P.|заглавие=Copernicus, the orbs, and the equant|издание=Synthese|том=83|выпуск=2|год=1990|pages=317—323|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00413764}} * C. Bonneau, S. Brunier. Une sonde defie l’espace et le temps. Science&Vie, № 1072, Janvier 2007, p. 43 * {{Акьыԥхьра|статья|ref=Furley|автор=Furley, David J.|заглавие=The Greek Theory of the Infinite Universe|издание=Journal of the History of Ideas|том=42|номер=4 (Oct. — Dec.)|год=1981|pages=571–585}}. * {{Акьыԥхьра|книга|ref=Gatti|автор=Gatti H.|заглавие=Giordano Bruno and Renaissance Science|издательство=Cornell Univercity Press|год=1999}}. * Gombrich, R. F. «Ancient Indian Cosmology.» In Ancient Cosmologies, edited by Carmen Blacker and Michael Loewe, 110—142. London: Allen and Unwin, 1975. * {{Акьыԥхьра|статья|ref=Granada|автор=Granada, Miguel A.|заглавие=Kepler and Bruno on the Infinity of the Universe and of Solar Systems|издание=Journal for the History of Astronomy|год=2008|том=39|номер=4|pages=469—495}} * {{Акьыԥхьра|статья|ref=Grant|автор=Grant E.|заглавие=Medieval and Seventeenth-Century Conceptions of an Infinite Void Space Beyond the Cosmos|издание=Isis|том=60|номер=201|год=1969|pages=39—60}}. * {{Акьыԥхьра|книга|ref=Grant|автор=Grant E.|заглавие=Planets, Stars, and Orbs: The Medieval Cosmos, 1200—1687|место=Cambridge|издательство=Cambridge Univ. Pr.|год=1994}}. * Henderson, John B. The Development and Decline of Chinese Cosmology. Neo-Confucian Studies Series. New York: Columbia University Press, 1984. * {{Акьыԥхьра|статья|ref=McColley|автор=McColley G.|заглавие=The seventeenth-century doctrine of a plurality of worlds|издание=Annals of Science|номер=1|год=1936|pages=385–430}}. * Sircar D.S. Cosmography and Cosmology in Early Indian Literature. Calcutta, 1976 (1 ed.: Calcutta,1967) * {{книга |автор=[[Лонгейр, Малкольм|Longair Malcolm S.]]|заглавие=The Cosmic Century: A History of Astrophysics and Cosmology |ссылка= |издание= |место=|издательство= Cambridge University Press|год=2006|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|}} '''Урысшәала''' * ''Бакина В. И. ''Космологическое учение Гераклита Эфесского // Вестник Московского университета. Сер. 7. Философия. 1998. № 4. С. 42—55. * ''Бакина В. И. ''Космологические учения раннегреческих философов: Учеб. пособие. М.: Изд-во Моск. ун-та. 1999. — 104 с. * ''Вайнберг С.'' Первые три минуты: современный взгляд на происхождение Вселенной. — Ижевск: НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика», 2000, 272 с. ISBN 5-93972-013-7 * ''[[Гаврюшин, Николай Константинович|Гаврюшин Н. К.]]'' Византийская космология в XI веке // [[Историко-астрономические исследования]]. — М.: «Наука», 1983. Выпуск XVI. С. 325—338. * ''Гаврюшин Н. К.'' Космологический трактат XV века как памятник древнерусского естествознания // [[Памятники науки и техники]]. 1981. М.: Наука, 1981, С. 183—197. * ''[[Грэхэм, Лорен|Лорен Грэхэм]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1936.html Глава XII Космология и космогония] из книги [http://scepsis.ru/library/id_666.html Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе] * ''Житомирский С. В.'' Гелиоцентрическая гипотеза Аристарха Самосского и античная космология. // Историко-астрономические исследования. М., 1986. Вып. 18. С. 151—160. * Идлис Г. М. Революции в астрономии, физике и космологии. М., 1985. — 232 с. * {{Акьыԥхьра|ref=Койре|автор=[[Койре, Александр|Койре А.]]|заглавие=От замкнутого мира к бесконечной вселенной|оригинал язык=en|издательство=Сигма|год=2001}} * Космологические произведения в книжности Древней Руси. Ч. II: Тексты плоскостно-комарной и других космологических традиций // Серия «Памятники древнерусской мысли». Вып. IV (2) / Отв. ред.: В. В. Мильков, С. М. Полянский. СПб.: Издат. дом «Міръ», 2008 (640 с. (50Б7 а. л.). * Лебедев А. В. Фалес и Ксенофан (Древнейшая фиксация космологии Фалеса) // Античная философия в интерпретации буржуазных философов. М., 1981. * Лупандин И. В. Аристотелевская космология и Фома Аквинский // [[Вопросы истории естествознания и техники]]. 1989. № 2. С. 64—73. * Макеев В. А. Древняя философская космография в современной культуре стран Востока. — М.: РУДН, 1993 * Мочалова И. Н. О двух космологических традициях в Ранней Академии // Вестник Ленинградского государственного университета имени А. С. Пушкина (серия философия). 2007. — № 3 (6). — С. 26—34. * Нагирнер Д. И. Элементы космологии. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2001. * Павленко А. Н. Современная космология: проблема обоснования // Астрономия и научная картина мира. М.: ИФРАН, 1996. * Павленко А. Н. Европейская космология: основания эпистемологического поворота, М.: ИНТРАДА, 1997. * Сажин М. В. Современная космология в популярном изложении. URSS. 2002. 240 с. * Семушкин А. В. Умозрительный культ космоса в раннегреческой философии // Религия в изменяющемся мире. — М.: Изд-во РУДН, 1994. — С. 27—39. * Турсунов А. Философия и современная космология. М., 1977. * М. Л. Фильченков, С. В. Копылов, В. С. Евдокимов Курс общей физики: дополнительные главы. * Фролов Б. Число в архаической космологии // Астрономия древних обществ. М., 2002. С. 61—68. * Чернин А. Д. Звезды и физика. Пульсары, короны галактик, квазары, реликтовое излучение. — URSS, 2018, 176 с. {{Refend}} == Азхьарԥшқәа == * [http://www.modcos.com Сайт о современной космологии] // modcos.com * ''Климушкин Д. Ю.'' [http://cosmo-irk.ru/toc.html Космология] * {{cite web|url=http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmolog.htm|title=Ned Wright's Cosmology Tutorial|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Cg61mEM?url=http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmolog.htm|archivedate=2011-08-25}}{{In lang|en}} * {{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/cosmology-theology/|title=Cosmology and Theology|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8zBrqz3?url=https://plato.stanford.edu/entries/cosmology-theology/|archivedate=2013-03-15}} * [https://arxiv.org/abs/astro-ph/0302209/ Публикация авторов] проекта [[WMAP]] * [http://www.astronet.ru/db/msg/1188820 Что измерил WMAP] // «Астронет» * ''Левин А.'' [http://elementy.ru/news/431112 Миссия «Улисса» завершена, но странствия продолжаются.] // «Элементы» {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:космологиа}} [[Акатегориа:Акосмологиа| ]] mmth5ad7eypmopi1v9htfg8jw4n9ea0 175753 175752 2026-10-20T20:31:52Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Афизикатә космологиа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175753 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Observable Universe Abkhaz Annotations.png|right|thumb|280px|[[Метагалактика|Аметагалактика]] алогарифматә еилкаара. Еицырдыруа астрономиатә обиектқәа аннотациа рызуп. [[Адгьыл]] аҟынтәи абжьаӡара експоненциалла агәҭа инаркны ахықә ахь иацлоит. [[Астрономический объект|Ажәҩан ацәеижьқәа]] ырҭбаан рформақәа ахәшьара рыҭаразы.]] '''Акосмологиа''' ({{lang-grc|κόσμος}} (акосмос) «[[Адунеи|адунеи]]» насгьы {{lang-grc2|-λογία}} (-логиа) «[[Аҭҵаарадырра|аҵара]]»; адунеиҵара) — [[Адунеи]] ааизакны аҟазшьақәеи аеволиуциеи ҭызҵаауа [[Астрономиа|астрономиа]] аҟәша ауп. Ари адисциплина шьаҭас иамоуп [[Аматематика|аматематика]], [[физика|афизика]], [[Астрономиа|астрономиа]]. == Акосмологиа аҭоурых == Акосмологиа заатәи аформақәа иҟоу адунеи ашареи ([[космогония|акосмогониеи]]) ақәыхреи ([[эсхатология|аесхатологиеи]]) ирызку [[Адин|адинхаҵаратә]] [[миф|мифқәа]] ракәын. === Китаи === [[Археологиа|Археологиатә]] ԥшаахқәа иалдыршоит акосмос иаҿырԥшуп ҳәа иԥхьаӡазар шалшо адгьылтә [[черепаха|кәуа]] [[Черепахи#Панцирь|акәылӡы]], уи аҳәҳәагақәа адгьыл аҟьаԥсра ԥшьыркцала иршоит ҳәа ашьақәырӷәӷәара. Текстологиала ицәыргоу [[Китаи|китаитәи]] акосмологиа амодельқәа рахьтә еиҳа заатәи аҿы [[Адгьыл]] [[Колесница|аҽыуардын]] иақәу ахыбҵҟьа еиԥш ажәҩан ала ихҩоуп ҳәа иԥхьаӡан, уи ахыбҵҟьа аҳаргь еиԥш ихиаалоу аҟьаԥсраҿы игьежьуеит («гаитиан» 蓋天 ҳәа изышьҭоу амодель, иара убас «Чжоуби» — ари амодель инақәыршәаны аҳасабрақәа аазырԥшуа аматематикатә трактат ахьӡ ала). Хан адинастиа азбжазы ари амодель астрономиатә гәаҭарақәа иамаркуан. Уи аҭыԥан иааит Адгьыл иакәыршоу акосмос акәымпылразы агәаанагара (амодель «хәынтиан» 浑天). Ҳ. ҟ. 180 шықәсарзшәа [[Цай Юн|Цаи Иун]] иара убас ахԥатәи амодель аӡбахә иҳәоит, «сиуание» 宣夜 — аха уи иазкны иара иаамҭазы адыррақәа еиқәымхеит. === Европатәи антикатә аамҭа === Ажәытә бырзен ҵарауаақәак [[Геоцентрическая система мира|адунеи агеоцентрикатә система]] иадгылон, уи инақәыршәаны Адунеи агәҭа иҟоуп имқәацо акәымпыл еиԥшу Адгьыл, уи иаакәыршаны игьежьуеит хә-планетак, [[Амра]], [[Амза]]. [[Аристарх Самосский|Аристарх Самостәи]] ирыдигалаз [[гелиоцентрическая система мира|адунеи агелиоцентрикатә система]], ишаабо ала, ажәытә бырзен астрономцәа реиҳараҩык адгылара арымҭаӡеит. Адунеи [[Неподвижные звёзды|имқәацо аеҵәақәа]] рысферала иԥкуп ҳәа иԥхьаӡан.<ref>Furley, 1981.</ref> Зны-зынла [[Прецессия|апрецессиа]] знапы иану даҽа сферакгьы ацлон. Аимак-аиҿак иамаҭәарын адунеи анҭыҵ иҟоу иазкны азҵаара: [[Аристотель]] инаишьҭарххны [[перипатетики|аперипатетикцәа]] ргәы иаанагон адунеи анҭыҵ акгьы ыҟаӡам ҳәа (аматериагьы, аҭыԥгьы), [[стоики|астоикцәа]] уа ҵыхәаԥҵәара змам иҭацәу аҭыԥ ыҟоуп ҳәа ирыԥхьаӡон, [[атомисты|атомистцәа]] ([[Левкипп]], [[Демокрит]], [[Метродор Хиосский|Метродор]], [[Эпикур|Епикур]], [[Тит Лукреций Кар|Лукреции]]) ргәы иаанагон ҳдунеи анҭыҵ егьырҭ адунеиқәа ыҟоуп ҳәа. Ҵәатәы шьаҟаны игылоуп [[Гераклид Понтийский|Гераклид Понтиатәи]] игәаанагарақәа, урҭ инарықәыршәаны аеҵәақәа адгьыли аҳауеи назлоу ихароу дунеиқәоуп; иара атомистцәа реиԥш Адунеи ҵыхәаԥҵәара амам ҳәа игәы иаанагон. Антикатәи аамҭа аҭашәамҭаз ицәырҵит адинхаҵара — мистикатә рҵара [[герметизм|агерметизм]], уи инақәыршәаны адунеи анҭыҵ иҟазар алшоит иматериалтәым ԥсы зхоу — адоуҳақәа рхырхарҭа<ref>Gatti, 1999, с. 103.</ref>. [[досократики|Сократ иаамҭанӡа инхоз афилософцәа]] аӡәырҩы ргәы иаанагон алашарбагақәа рныҟәара напхгара анаҭоит ҳәа Адунеи хацзыркыз аԥшатлакә дуӡӡа. Аха Аристотель иаамышьҭахь антикатә астрономцәа реиҳараҩык апланетақәа рныҟәараҿы ииаргоит ҳәа ирыԥхьаӡон иҷыдоу ажәҩантә хәҭаҷ — [[эфир (стихия)|аефир]] ала ишьақәгылоу аматериалтә усхкқәа, уи аҟазшьарбақәа «амзаҵаҟатәи адунеи» шьақәзыргыло [[Стихия (философия)|адгьыли, аӡи, аҳауеи, амцеи релементқәа]] акгьы рзеилам. Инарҭбааны ахархәара аман ажәҩантә сферақәа, мамзаргьы алашарбагақәа рдоуҳатә ԥсабара, урҭ аԥсы шырхоу азы агәаанагара. === Абжьаратәи ашәышықәсақәа === Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы ақьырсиантә тәылақәа реиԥш аԥсылман тәылақәагьы астрономиеи афилософиеи рҿы аԥыжәара аман апланетақәа рныҟәаразы Птолемеи итеориа ала ихарҭәаау [[Аристотель]] икосмологиа, аматериалтә жәҩантә сферақәа рзы агәаанагара иацны. XIII—XIV ашә. философцәақәак ҵыхәаԥҵәарада зегьзымчу Анцәа ҳара ҳтәы адагьы егьырҭ адунеиқәагьы аԥиҵар илшон ҳәа ирыԥхьаӡон<ref>McColley, 1936.</ref><ref>Grant, 1994.</ref>; иага ус иҟазаргьы, ари алшара гипотезатә лшара мацараны иԥхьаӡан: Анцәа егьырҭ адунеиқәа аԥиҵар шилшозгьы, ус ҟаимҵеит. Философцәақәак (иаҳҳәап, [[Томас Брадвардин|Томас Брадвардини]] [[Николай Орем|Николаи Ореми]]) ҳдунеи анҭыҵ Анцәа инхарҭаны иҟоу ҵыхәаԥҵәара змам аҭыԥҭаӡара ыҟоуп ҳәа ирыԥхьаӡон (адунеи анҭыҵтәи аҵакырагьы адоуҳатә усхк иаҵанакуеит ҳәа изыԥхьаӡоз агерметистцәа ркосмологиа амодификациа<ref>О влиянии герметической литературы на Брадвардина см. работу Grant, 1969.</ref>). === Аиҭарҿиара аамҭа === [[Афаил:Kepler-Bruno.jpg|right|thumb|250px|Џьордано Бруно идунеи ([[Кеплер, Иоганн|Кеплер]] ишәҟәы ''Коперник иастрономиа иааркьаҿны аиҭаҳәара'' аҟынтәи асахьа, 1618 ш.). Адырга '''M''' ала ҳдунеи азгәаҭоуп]] Иҿыцу аҟазшьа амоуп [[Николай Кузанский|Николаи Кузански]] икосмологиа, атрактат ''Аҵарауаҩ изымдырразы'' аҟны иарбоу. Иара Адунеи аматериалтә акзаара азԥхьагәеиҭон, Адгьылгьы аныҟәара мҩаԥызго апланетақәа ируакуп ҳәа иԥхьаӡон; ажәҩантә цәеижьқәагьы, ҳ-Адгьыл еиԥш, иқәынхоит, насгьы еиҟароу ашьаҭа рыманы Адунеи аҿы анаԥшцәа зегьы имҵысӡо ракәны рхы рыԥхьаӡар рылшоит. Иара игәаанагарала, Адунеи ҳәаа амаӡам, аха ҵыхәаԥҵәара амоуп, избанзар ҵыхәаԥҵәара змам Анцәа имацара иҟазшьазар алшоит. Убри инаваргыланы, [[Николай Кузанский|Кузанц]] изынхоит абжьарашәышықәсазтәи акосмологиа аелементқәа жәпакы, ажәҩантә сферақәа шыҟоу агәрахаҵарагьы уахь иналаҵаны, урҭ адәахьтәи — имқәацо аеҵәақәа рысферагьы уахь налаҵаны. Аха арҭ «асферақәа» зынӡагьы игьежьӡам, урҭ реикәагьежьра еиҟарам, аикәшара аҵәҩанқәа аҭыԥҭаӡараҿы ишьақәырӷәӷәоу аҭыԥ ааныркылаӡом. Уи иахҟьаны адунеи абсолиуттә гәыцәи аҳәаа еилыккеи амаӡам (абри аганахьала акәхап Адунеи ҳәаа шамам азы Кузанц итезис шеилкаатәу).<ref>Койре, 2001, с. 2—17 и особенно с. 14.</ref> XVI ашәышықәса актәи азбжа азгәаҭоуп Николаи [[Коперник]] ииттәу иҿыцу [[гелиоцентрическая система мира|адунеи агелиоцентртә система]] ацәырҵра ала. Адунеи агәҭа Коперник апланетақәа зыкәша-мыкәша игьежьуа Амра иргылеит (урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп иара убас аҵәҩан акәша-мыкәша агьежьрагьы мҩаԥызго Адгьылгьы). Адунеи Коперник имқәацо аеҵәақәа рысфера маҷ акәны ишиԥхьаӡац иԥхьаӡон; ажәҩан асферақәа шыҟоу агәрагарагьы изынхозар ҟаларын.<ref>Barker, 1990.</ref> Коперник исистема модификациас иаман [[Диггес, Томас|Томас Диггес]] исистема, уаҟа аеҵәақәа сферак аҿы акәымкәа, Адгьыл инаркны ҵыхәаԥҵәарада еиуеиԥшым абжьаӡарақәа рҿы игылоуп. Философцәақәак ([[Патрици, Франческо|Франческо Патрици]], [[Ян Ессенский|Иан Ессенски]]) Коперник иҵара елементк ауп иргаз — адгьыл аҵәҩан акәша-мыкәша аикәшара, иара убас аеҵәақәа ҵыхәаԥҵәарада Адунеи аҿы иԥсаҟьоуп ҳәа иԥхьаӡаны. Арҭ ахәыцыҩцәа ргәаанагарақәа агерметизм анырра ашьҭақәа рнубаалоит, избанзар Амратә система анҭыҵ Адунеи аҵакыра урҭ иматериалтәым дунеиуп, Анцәеи амаалықьцәеи ахьынхо ҭыԥуп ҳәа ирыԥхьаӡон.<ref>Койре, 2001.</ref><ref>Gatti, 1999, с. 105—106.</ref><ref>Granada, 2008.</ref> Агелиоцентризм аҟынтәи аеҵәақәа рыла еиҟараны ирҭәу [[бесконечность|ҵыхәаԥҵәара змам]] Адунеиахь хьаҳәхьачарада ашьаҿа ҟаиҵеит италиатәи афилософ [[Джордано Бруно|Џьордано Бруно]]. Бруно ишиҳәо ала, акәаԥқәа зегьы рҟынтәи ахылаԥшраан Адунеи еиԥшны иааԥшуазароуп. [[Новое время|Аамҭа Ҿыц]] ахәыцыҩцәа зегьы рахьтә иара раԥхьа игәы иаанагеит аеҵәақәа амра харақәа шракәу, насгьы ҵыхәаԥҵәара змам, ҳәаа змам аҭыԥҭаӡара зегьы аҟны афизикатә закәанқәа шеиԥшу.<ref>Койре, 2001, с. 31—45.</ref> XVI ашәышықәса анҵәамҭазы Адунеи ҵыхәаԥҵәара шамамыз дадгылон [[Уильям Гильберт|Уилиам Гильбертгьы]]. XVII ашәышықәса азбжеи — аҩбатәи азбжеи рзы Бруно игәаанагарақәа ирыдгылеит [[Рене Декарт]], [[Отто фон Герике|Оттон фон Герике]], [[Христиан Гюйгенс|Христиан Гиуигенс]]. === Ҳаамҭазтәи акосмологиа ацәырҵра === [[Афаил:Aleksandr Fridman.png|thumb|250px|А. А. Фридман]] Ҳаамҭазтәи акосмологиа ацәырҵра зыдҳәалоу XX ашәышықәсазы [[Еинштеин, Алберт|Еинштеин]] [[Общая теория относительности|изеиԥш зыҟазааратә теориеи]] (АЗТ) [[Физика элементарных частиц|аелементартә хәҭаҷқәа рфизикеи]] рыҿиара ауп. АЗТ шьаҭас измоу ари атемала раԥхьатәи аҭҵаара Еинштеин икьыԥхьит 1917 шықәса рзы «Азеиԥш зыҟазааратә теориа акосмологиатә хшыҩзцарақәа» ҳәа хьӡыс иаманы. Уаҟа иалеигалеит агәаанагарақәа 3: Адунеи еижәлантәуп, иизотроптәуп, астационартә ҟазшьа амоуп. Аҵыхәтәантәи адҵа алыршаразы Еинштеин [[Уравнения Эйнштейна|агравитациатә дәы аиҟаратәқәа]] ирылеигалеит иназыцҵоу «[[космологический член|акосмологиатә лахәыла]]». Иоуз аӡбамҭа иаанагоз Адунеи аҵыхәтәантәи амҽхаки (иаркуп) иҵоуроу [[Кривизна|ахәахәареи]] амоуп ҳәа акәын. 1922 шықәсазы [[Фридман, Александр Александрович|А.А. Фридман]] ажәалагала ҟеиҵеит [[уравнения Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратә]] истационартәым аӡбамҭа, уаҟа аизотроптә Дунеи алагарҭатә [[космологическая сингулярность|сингулиарра]] аҟынтәи аҽарҭбаауан. Истационартәым адунеи атеориа арҵабыргуеит 1929 шықәсазы [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Е. Хаббл]] иҟеиҵаз агалактикақәа ркосмологиатә [[красное смещение|еиҭаҵра ҟаԥшь]] аартра. Абасала, ицәырҵит уажәы еицрыдыркылахьоу [[Атҟәацра ду]] атеориа. 1940-тәи ашықәсқәа рзы британиатәи афизик [[Брюс, Чарльз (физик)|Чарльз Бриус]] икьыԥхьит акосмологиатә цәырҵрақәа жәпакы рфымцашьаҭа иазку аусумҭақәа жәпакы<ref>{{Cite web|url=https://www.plasma-universe.com/charles-bruce/|title=Charles Bruce|lang=en-US|website=Plasma Universe|access-date=2023-11-21|archive-date=2023-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20231121062400/https://www.plasma-universe.com/charles-bruce/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://archiveshub.jisc.ac.uk/data/gb237-coll-643|title=Papers of Dr. Charles Edward Rhodes Bruce - Archives Hub|website=archiveshub.jisc.ac.uk|access-date=2023-11-21}}</ref>. === Адунеи ақәра === Адунеи ақәра [[Атҟәацра ду]] ҟалеижьҭеи ииасыз аамҭоуп. Ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә дыррақәа инарықәыршәаны ([[WMAP]]9 алҵшәақәа), уи {{s|13,830 ± 0,075}} млрд [[Ашықәс|шықәса]]<ref>{{cite web|url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/current/params/lcdm_mnu_wmap9_spt_act_snls3.cfm|title=WMAP Cosmological Parameters|publisher=[[NASA]]. Goddard Space Flight Center|lang=en|access-date=2013-03-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6FJ5GNppq?url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/current/params/lcdm_mnu_wmap9_spt_act_snls3.cfm|archive-date=2013-03-22}}</ref> инаӡоит. [[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә маҵзура]] иатәу ателескоп-мҩаныза ӷәӷәа «[[Планк (космическая обсерватория)|Планк]]» ахархәарала ирҳаз адырра ҿыцқәа излаҳдырбо ала, Адунеи ақәра {{s|13,798 ± 0,037}} миллиард шықәса инаӡоит (68% иҟоу [[доверительный интервал|агәраргагатә интервал]])<ref>{{cite web|url=http://www.esa.int/For_Media/Press_Releases/Planck_reveals_an_almost_perfect_Universe|title=N° 7-2013: PLANCK REVEALS AN ALMOST PERFECT UNIVERSE|lang=en|access-date=2015-07-13|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006104522/http://www.esa.int/For_Media/Press_Releases/Planck_reveals_an_almost_perfect_Universe|url-status=live}}</ref><ref>{{статья|автор=Planck Collaboration|заглавие=Planck 2013 results. XVI. Cosmological parameters|ссылка=https://arxiv.org/abs/1303.5076|язык=en|издание=ArXiv/astro-ph|год=2013|bibcode=2013arXiv1303.5076P|arXiv=1303.5076|archive-date=2020-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200623235849/https://arxiv.org/abs/1303.5076}}</ref><ref name="planck_overview">{{статья |заглавие=Planck 2013 results. I. Overview of products and scientific results |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |том=1303 |страницы=5062 |ссылка=http://www.sciops.esa.int/index.php?project=PLANCK&page=Planck_Published_Papers |arxiv=1303.5062 |bibcode=2013arXiv1303.5062P |doi=10.1051/0004-6361/201321529 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323234553/http://www.sciops.esa.int/index.php?project=PLANCK&page=Planck_Published_Papers |archive-date=2013-03-23 |access-date=2015-07-13 |язык=en |тип=journal |автор=P. A. R. Ade ''et al''. (Planck Collaboration) |число=22 |месяц=3 |год=2013}} {{Cite web |url=http://www.sciops.esa.int/index.php?project=PLANCK&page=Planck_Published_Papers |title=Архивированная копия |access-date=2015-07-13 |archive-date=2016-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813220816/http://www.sciops.esa.int/index.php?project=PLANCK |url-status=dead }}</ref>. [[Афаил:Age Universe Planck 2013.png|Адунеи ақәра акосмологиатә параметрқәа рфункциа аҳасабала|мини|400px|слева]] Адунеи ақәра ҳаамҭазтәи ахәшьара шьақәыргылоуп Адунеи лассы-лассы иуԥыло амодельқәа руак, [[Модель Лямбда-CDM|истандарту акосмологиатә ΛCDM-модель]] ҳәа изышьҭоу ашьаҭала. === Адунеи аҿиара аетап хадақәа === Адунеи ақәра аилкааразы аҵак ду амоуп Адунеи аҿы имҩаԥысуаз апроцесс хадақәа аамҭа-аамҭала реихшара. Иахьатәи аамҭазы анаҩстәи апериодизациа рыдыркылеит<ref>{{cite web|url=http://cosmo.labrate.ru/cambrige/bb_history.html|title=Краткая история Вселенной|archive-date=2008-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080930123829/http://cosmo.labrate.ru/cambrige/bb_history.html}}</ref>: * Теориатә гәаанагарақәак ззыҟоу зегь реиҳа изаатәиу аепоха — [[планковское время|планковтәи аамҭа]] ауп ('''10<sup>−43</sup> с''' [[Атҟәацра ду]] ашьҭахь). Убри аамҭазы [[гравитационное взаимодействие|агравитациатә еинырра]] егьырҭ [[фундаментальные взаимодействия|шьаҭанкылатәи аиныррақәа]] ирҿыҵит. Ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, [[Квантовая космология|акванттә космологиа]] ари аепоха мҩаԥысуан аиҿкаара аамҭа аҟынӡа '''10<sup>−11</sup> с''' Атҟәацра ду ашьҭахь. * Анаҩстәи аепоха [[кварк|акваркқәа]] раԥхьатәи рыхәҭаҷқәа риреи аинырра ахкқәа реиҟәыҭхареи аныԥшуеит. Ари аепоха мҩаԥысуан аиҿкаара аамҭақәа '''10<sup>−2</sup> с''' рҟынӡа Атҟәацра ду ашьҭахь. Иахьатәи аамҭазы ари апериод апроцессқәа акыр инарҭбааны физикала рыхцәажәаразы алшарақәа ҟалахьеит. * [[Стандартная космология|Астандартә космологиа]] ҳаамҭазтәи аепоха иалагеит Атҟәацра ду ашьҭахь 0,01 секунд анҵы, иахьанӡагьы имҩаԥысуеит. Ари апериод азы ишьақәгылеит раԥхьатәи аелементқәа ргәыцәқәа, ицәырҵит аеҵәақәа, агалактикақәа, [[Амратә система]]. Ари аепоха аан Адунеи аҿиара аҭоурых аҿы акрызҵазкуа хҭысны иԥхьаӡоуп [[Рекомбинация (химия)|арекомбинациа]] аера, зыҽзырҭбаауа Адунеи аматериа ашәахәаркрақәа рзы иҵәцаны ианыҟала. Ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, уи ҟалеит Атҟәацра ду ашьҭахь 380 нызқь шықәса ааҵуаны. Иахьатәи аамҭазы ари ашәахәаркра [[Реликтовое излучение|ареликттә фон]] аҳасабала игәаҳҭар ҳалшоит, уи иҟоу Адунеи амодельқәа ихадоу рԥышәаратә шьақәырӷәӷәароуп. === «Планк» === [[Афаил:PIA16874-CobeWmapPlanckComparison-20130321.jpg|thumb|300px|Аобсерваториақәа [[COBE]], [[WMAP]], «[[Планк (космическая обсерватория)|Планк]]» ироуз ацәынхатә шәахәаркрақәа рсахьақәа реиҿырԥшра.]] «[[Планк (космическая обсерватория)|Планк]]» — [[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә маҵзура]] (ЕКА) [[космический аппарат|акосмостә аппарат]], [[Адунеи]] анцәырҵуаз аамҭазы [[Атҟәацра ду]] иахҟьаны ишьақәгылаз акосмостә микроцәқәырԥатә фон — [[Реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] авариациақәа рыҭҵааразы иаԥҵоуп. «Планк» еизнагаз аинформациа аҵарауаа ирылнаршеит иахьазы ажәҩантә сфера аҟны амикроцәқәырԥатә шәахәаркрақәа реихшара аԥхарра афлуктуациақәа зегь реиҳа инарҭбаау рыхсаала ашьақәыргылара. Уаанӡа ари аҩыза ахсаала аргылара алыршахеит НАСА [[WMAP]] аппарат адыррақәа рыла, аха уи ахаҭабзиара «Планк» иаиуз адыррақәа ирыҵахон. «Планк» адыррақәа иаадырԥшит [[реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аԥхарра [[небесная сфера|ажәҩантә сфера]] ала аихшара ишахәҭоу аихшара змоу зынӡа имашәырлатәиу афлуктуациақәа ишрышьашәало. Ишәоу аихшара аазырԥшуа афункциа апараметрқәа адунеи амодель иақәшәоит, уи шьақәгылоуп: * 4,9 % рыла иаабац амаҭәашьар аҟынтәи, * 26,8 % рыла [[тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳәа изышьҭоу аҟынтәи (иҟалап ихьанҭоу [[суперсимметрия|асуперсимметриатә]] [[элементарные частицы|хәҭаҷқәа]] рҟынтәи акәзар), насгьы * 68,3 % рыла Адунеи ирццакны арҭбаара цәырызго еиҳагьы имаӡоу [[тёмная энергия|амчхара лашьца]] аҟынтәи. Егьырҭ апараметрқәа рыбжьара, «Планк» адыррақәа рҟынтәи ишьақәыргылоуп ('''ΛCDM'''-амодель шьаҭас иҟаҵаны, даҽакала иуҳәозар, [[Космологическая постоянная|Λ-лахәи]] [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] хьшәашәеи змоу [[Фридман, Александр Александрович|фридмантәи]] [[Космологическая модель|акосмологиатә модель]] {{lang-en|Cold Dark Matter}}) * [[Адунеи]] ақәра: (13.787±0.020){{e|9}} шықәса; * [[постоянная Хаббла|Хаббл иконстанта]]: 67.66±0.42 км/с/[[Мегапарсек|Мпк]]; * [[барион|абарионқәа]] реилаӷәӷәара иахьатәи аамҭазы: (0.02242±0.00014){{e|−7}} см<sup>−3</sup>; * ихьшәашәоу аматериа лашьца аилаӷәӷәара: 0.11933±0.00091 * ареионизациа иахҟьаны томсон иԥсаҟьара аоптикатә шәпара: 0.0561±0.0071 * ахәахәара агәамҵрақәа рымчхара аспектр: 3.047±0.014 * аскалиартә аспектралтә индекс: 0.9665±0.0038 * амчхара лашьца аилаӷәӷәара: 0.6889±0.0056 * аматериа аилаӷәӷәара: 0.3111±0.0056 * Аилаӷәӷәара аҽыԥсахрақәа 8h<sup>−1</sup> Мпк аан: 0.825±0.011 * ашьҭыбжьтә лаԥшҳәаа иацу ашәагаа z = z <sub>*</sub>(Мпк): 144.57±0.22 * 100× ашьҭыбжьтә лаԥшҳәаа акәакьтә масштаб аҵыхәтәантәи аԥсаҟьараан: 1.04119±0.00029 * абарионтә ҿагылара аоптикатә ҵаулара змоу анаскьара ҟаԥшь = 1: 1060.01±0.29 * ашьҭыбжьтә лаԥшҳәаа иацу ашәагаа z = z<sub>аҿагылара</sub>: 147.21±0.23 === WMAP === [[Афаил:WMAP 2006 94 GHz temperature map.png|thumb|300px|Ацәынхатә шәахәаркра [[анизотропия|анизотропиа]] ахсаала (апанорама) (ихиаалоу ацәаҳәа — Асар Рымҩа [[Агалактика|агалактика]] аҟынтәи алашара). Аҟаԥшьқәа иаанаго еиҳа ишу аҭыԥқәа роуп, аиаҵәақәа — еиҳа ихьшәашәоу аҭыԥқәа роуп. Амҩаныза [[WMAP]] адыррақәа рыла]] [[Афаил:WMAP 2008.png|thumb|300px|Еиҭашьақәыргылоу ацәынхатә шәахәаркра [[анизотропия|анизотропиа]] ахсаала (апанорама) [[Агалактика]] асахьа аԥыхны, [[Квазар|арадио хыҵхырҭақәа]] рсахьеи адипольтә анизотропиа асахьеи ацны. Аҟаԥшьқәа иаанаго еиҳа ишу аҭыԥқәа роуп, аиаҵәақәа — еиҳа ихьшәашәоу аҭыԥқәа роуп. Амҩаныза WMAP адыррақәа рыла]] WMAP (Wilkinson Microwave Anisotropy Probe) — [[Адунеи]] анцәырҵуаз аамҭазы [[Атҟәацра ду]] иахҟьаны ишьақәгылаз [[Реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аҭҵаара иазку [[НАСА]] [[космический аппарат|акосмостә аппарат]]. WMAP еизнагаз адыррақәа аҵарауаа ирылнаршеит иахьазы ажәҩантә сфера аҟны амикроцәқәырԥатә шәахәаркрақәа реихшара аԥхарра афлуктуациақәа зегь реиҳа инарҭбаау рыхсаала ашьақәыргылара. Уаанӡа ари аҩыза ахсаала аргылара алыршахеит НАСА аппарат [[COBE]] адыррақәа рыла, аха уи алшарақәа акырынтә — 35-нтә — WMAP иаиуз адыррақәа ирыҵахон. WMAP адыррақәа иаадырԥшит [[реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аԥхарра [[небесная сфера|ажәҩантә сфера]] аихшара ишахәҭоу аихшара змоу зынӡа машәырлатәи афлуктуациақәа ишрышьашәало. Ишәоу аихшара аазырԥшуа афункциа апараметрқәа адунеи амодель иақәҿнаҭуеит, уи шьақәгылоуп: * 4 % рыла иаабац амаҭәашьар аҟынтәи, * 23 % рыла [[тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳәа изышьҭоу аҟынтәи (иҟалап ихьанҭоу [[суперсимметрия|асуперсимметриатә]] [[элементарные частицы|хәҭаҷқәа]] рҟынтәи акәзар), насгьы * 73 % рыла Адунеи ирццакны арҭбаара цәырызго еиҳагьы имаӡоу [[тёмная энергия|амчхара лашьца]] аҟынтәи. WMAP адыррақәа иалдыршоит [[тёмная материя|аматериа лашьца]] хьшәашәоуп ҳәа ашьақәырӷәӷәара (даҽакала иаҳҳәозар, [[нейтрино|анеитрино]], ма егьырҭ иласу ахәҭаҷқәак рыла акәымкәа, ихьанҭоу ахәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоуп). Ус анакәымха, арелиативисттә ццакырақәа зманы иныҟәо ахәҭаҷ ласқәа заатәи Адунеи аҿы аилаӷәӷәара афлуктуациа маҷқәа ҵнаӡәӡәаауан. Егьырҭ апараметрқәа рыбжьара, WMAP адыррақәа рҟынтәи ишьақәыргылоуп ('''ΛCDM'''-модель шьаҭас иҟаҵаны, даҽакала иуҳәозар, [[Космологическая постоянная|Λ-лахәи]] [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] хьшәашәеи змоу [[Фридман, Александр Александрович|фридмантәи]] [[Космологическая модель|акосмологиатә модель]] {{lang-en|Cold Dark Matter}})<ref>{{cite web|url=https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603449|author=D.N. Spergel, R. Bean, O. Dore|display-authors=etal|title=Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Three Year Results: Implications for Cosmology. Astrophysics, abstract astro-ph/0603449|access-date=2020-07-06|archive-date=2020-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621222657/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603449|url-status=live}}</ref>: * [[Адунеи]] ақәра: (13.73 ± 0.12){{e|9}} шықәса; * [[постоянная Хаббла|Хаббл иконстанта]]: 71 ± 4 км/с/[[Мегапарсек|Мпк]]; * [[барион|абарионқәа]] реилаӷәӷәара иахьатәи аамҭазы: (2,5 ± 0,1){{e|−7}} см<sup>−3</sup>; * Адунеи аҟьаҟьара апараметр (азеиԥш еилаӷәӷәара [[Критическая плотность (космология)|акритикатә]] азыҟазаашьа): 1,02 ± 0,02; * [[нейтрино|анеитрино]] ахкқәа рыхԥагьы рыкапан еизакы: <0,7 ев. Ахҳәаа Planck TT адыррақәа рыла, TE, EE+lensing+BAO+JLA+H0 * 100''θ<sub>MC</sub>''= 1.04077 ± 0.00032 * Ω<sub>b</sub>h<sup>2</sup>= 0.02225 ± 0.00016 * Ω<sub>c</sub>h<sup>2</sup>= 0.1198 ± 0.0015 * τ=0.079 ± 0.017 * ln(10<sup>10</sup>As)=3.094 ± 0.034 * n<sub>s</sub>= 0.9645 ± 0.0049 * H<sub>0</sub> = 67.27 ± 0.66 * Ω<sub>m</sub>=0.3089 ± 0.0062 * Ω<sub>Λ</sub>= 0.6911 ± 0.0062 * Σm<sub>v</sub> [eV]< 0.17 * Ω<sub>k</sub>=0.0008<sub>−0.0039</sub><sup>+0.0040</sup> * ''w=''−1.019<sub>−0.08</sub><sup>+0.075</sup> == Шәахә. иара уб. == * [[История развития представлений о Вселенной|Адунеи иазку агәаанагарақәа рыҿиара аҭоурых]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist|32em}} == Алитература == {{Refbegin|2}} * {{Акьыԥхьра|ref=Barker|автор=Barker P.|заглавие=Copernicus, the orbs, and the equant|издание=Synthese|том=83|выпуск=2|год=1990|pages=317—323|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00413764}} * C. Bonneau, S. Brunier. Une sonde defie l’espace et le temps. Science&Vie, № 1072, Janvier 2007, p. 43 * {{Акьыԥхьра|статья|ref=Furley|автор=Furley, David J.|заглавие=The Greek Theory of the Infinite Universe|издание=Journal of the History of Ideas|том=42|номер=4 (Oct. — Dec.)|год=1981|pages=571–585}}. * {{Акьыԥхьра|книга|ref=Gatti|автор=Gatti H.|заглавие=Giordano Bruno and Renaissance Science|издательство=Cornell Univercity Press|год=1999}}. * Gombrich, R. F. «Ancient Indian Cosmology.» In Ancient Cosmologies, edited by Carmen Blacker and Michael Loewe, 110—142. London: Allen and Unwin, 1975. * {{Акьыԥхьра|статья|ref=Granada|автор=Granada, Miguel A.|заглавие=Kepler and Bruno on the Infinity of the Universe and of Solar Systems|издание=Journal for the History of Astronomy|год=2008|том=39|номер=4|pages=469—495}} * {{Акьыԥхьра|статья|ref=Grant|автор=Grant E.|заглавие=Medieval and Seventeenth-Century Conceptions of an Infinite Void Space Beyond the Cosmos|издание=Isis|том=60|номер=201|год=1969|pages=39—60}}. * {{Акьыԥхьра|книга|ref=Grant|автор=Grant E.|заглавие=Planets, Stars, and Orbs: The Medieval Cosmos, 1200—1687|место=Cambridge|издательство=Cambridge Univ. Pr.|год=1994}}. * Henderson, John B. The Development and Decline of Chinese Cosmology. Neo-Confucian Studies Series. New York: Columbia University Press, 1984. * {{Акьыԥхьра|статья|ref=McColley|автор=McColley G.|заглавие=The seventeenth-century doctrine of a plurality of worlds|издание=Annals of Science|номер=1|год=1936|pages=385–430}}. * Sircar D.S. Cosmography and Cosmology in Early Indian Literature. Calcutta, 1976 (1 ed.: Calcutta,1967) * {{книга |автор=[[Лонгейр, Малкольм|Longair Malcolm S.]]|заглавие=The Cosmic Century: A History of Astrophysics and Cosmology |ссылка= |издание= |место=|издательство= Cambridge University Press|год=2006|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|}} '''Урысшәала''' * ''Бакина В. И. ''Космологическое учение Гераклита Эфесского // Вестник Московского университета. Сер. 7. Философия. 1998. № 4. С. 42—55. * ''Бакина В. И. ''Космологические учения раннегреческих философов: Учеб. пособие. М.: Изд-во Моск. ун-та. 1999. — 104 с. * ''Вайнберг С.'' Первые три минуты: современный взгляд на происхождение Вселенной. — Ижевск: НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика», 2000, 272 с. ISBN 5-93972-013-7 * ''[[Гаврюшин, Николай Константинович|Гаврюшин Н. К.]]'' Византийская космология в XI веке // [[Историко-астрономические исследования]]. — М.: «Наука», 1983. Выпуск XVI. С. 325—338. * ''Гаврюшин Н. К.'' Космологический трактат XV века как памятник древнерусского естествознания // [[Памятники науки и техники]]. 1981. М.: Наука, 1981, С. 183—197. * ''[[Грэхэм, Лорен|Лорен Грэхэм]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1936.html Глава XII Космология и космогония] из книги [http://scepsis.ru/library/id_666.html Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе] * ''Житомирский С. В.'' Гелиоцентрическая гипотеза Аристарха Самосского и античная космология. // Историко-астрономические исследования. М., 1986. Вып. 18. С. 151—160. * Идлис Г. М. Революции в астрономии, физике и космологии. М., 1985. — 232 с. * {{Акьыԥхьра|ref=Койре|автор=[[Койре, Александр|Койре А.]]|заглавие=От замкнутого мира к бесконечной вселенной|оригинал язык=en|издательство=Сигма|год=2001}} * Космологические произведения в книжности Древней Руси. Ч. II: Тексты плоскостно-комарной и других космологических традиций // Серия «Памятники древнерусской мысли». Вып. IV (2) / Отв. ред.: В. В. Мильков, С. М. Полянский. СПб.: Издат. дом «Міръ», 2008 (640 с. (50Б7 а. л.). * Лебедев А. В. Фалес и Ксенофан (Древнейшая фиксация космологии Фалеса) // Античная философия в интерпретации буржуазных философов. М., 1981. * Лупандин И. В. Аристотелевская космология и Фома Аквинский // [[Вопросы истории естествознания и техники]]. 1989. № 2. С. 64—73. * Макеев В. А. Древняя философская космография в современной культуре стран Востока. — М.: РУДН, 1993 * Мочалова И. Н. О двух космологических традициях в Ранней Академии // Вестник Ленинградского государственного университета имени А. С. Пушкина (серия философия). 2007. — № 3 (6). — С. 26—34. * Нагирнер Д. И. Элементы космологии. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2001. * Павленко А. Н. Современная космология: проблема обоснования // Астрономия и научная картина мира. М.: ИФРАН, 1996. * Павленко А. Н. Европейская космология: основания эпистемологического поворота, М.: ИНТРАДА, 1997. * Сажин М. В. Современная космология в популярном изложении. URSS. 2002. 240 с. * Семушкин А. В. Умозрительный культ космоса в раннегреческой философии // Религия в изменяющемся мире. — М.: Изд-во РУДН, 1994. — С. 27—39. * Турсунов А. Философия и современная космология. М., 1977. * М. Л. Фильченков, С. В. Копылов, В. С. Евдокимов Курс общей физики: дополнительные главы. * Фролов Б. Число в архаической космологии // Астрономия древних обществ. М., 2002. С. 61—68. * Чернин А. Д. Звезды и физика. Пульсары, короны галактик, квазары, реликтовое излучение. — URSS, 2018, 176 с. {{Refend}} == Азхьарԥшқәа == * [http://www.modcos.com Сайт о современной космологии] // modcos.com * ''Климушкин Д. Ю.'' [http://cosmo-irk.ru/toc.html Космология] * {{cite web|url=http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmolog.htm|title=Ned Wright's Cosmology Tutorial|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Cg61mEM?url=http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmolog.htm|archivedate=2011-08-25}}{{In lang|en}} * {{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/cosmology-theology/|title=Cosmology and Theology|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8zBrqz3?url=https://plato.stanford.edu/entries/cosmology-theology/|archivedate=2013-03-15}} * [https://arxiv.org/abs/astro-ph/0302209/ Публикация авторов] проекта [[WMAP]] * [http://www.astronet.ru/db/msg/1188820 Что измерил WMAP] // «Астронет» * ''Левин А.'' [http://elementy.ru/news/431112 Миссия «Улисса» завершена, но странствия продолжаются.] // «Элементы» {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:космологиа}} [[Акатегориа:Акосмологиа| ]] [[Акатегориа:Афизикатә космологиа]] qbl76ytofz1a8nfqunpiq9fbj28kz6p Ахцәажәара:Акосмологиа 1 57618 175749 2026-10-20T13:42:37Z Nart17 17397 Аиҭагара: Айнар Читанава 175749 wikitext text/x-wiki == Аиҭагара == Ари астатиа [[:ru:Космология|аурыс Авикипедиа астатиа «Космология»]] аҟынтәи еиҭагоуп (алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0]; авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы). * '''Аиҭагаҩ:''' Айнар Читанава * '''Апроект:''' Nart17 translation team dvhzue5cumqm6f61h0iuypt3p7gpc9x Акатегориа:Адиетақәа 14 57619 175754 2026-10-21T09:18:47Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Diets}} {{DEFAULTSORT:диетақәа}} [[Акатегориа:Ауаҩытәыҩса акрыфара иазку аҟазшьақәа]] [[Акатегориа:Агәабзиара аизырҳара]] [[Акатегориа:Адиетологиа]] [[Акатегориа:Игәҭакны аԥсҭазаашьа]]» 175754 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Diets}} {{DEFAULTSORT:диетақәа}} [[Акатегориа:Ауаҩытәыҩса акрыфара иазку аҟазшьақәа]] [[Акатегориа:Агәабзиара аизырҳара]] [[Акатегориа:Адиетологиа]] [[Акатегориа:Игәҭакны аԥсҭазаашьа]] d2nhlks8fhwmc9fhkjyvlwd77wphbb7 Акатегориа:Агәабзиара аизырҳара 14 57620 175755 2026-10-21T09:22:05Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Health promotion}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:гәабзиара аизырҳара}} [[Акатегориа:Агәабзиарахьчаратә политика|аизырҳара]] [[Акатегориа:Акатегориа:Ауаажәларратә гәабзиара]] [[Акатегориа:Аӡыргаратәи амаркетингтәи аимадара]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵарадырра]]» 175755 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Health promotion}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:гәабзиара аизырҳара}} [[Акатегориа:Агәабзиарахьчаратә политика|аизырҳара]] [[Акатегориа:Акатегориа:Ауаажәларратә гәабзиара]] [[Акатегориа:Аӡыргаратәи амаркетингтәи аимадара]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵарадырра]] gn4l18lh9wgtfxp8jhtstipzw0i8haf 175756 175755 2026-10-21T09:22:15Z Fraxinus.cs 8381 175756 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Health promotion}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:гәабзиара аизырҳара}} [[Акатегориа:Агәабзиарахьчаратә политика|аизырҳара]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә гәабзиара]] [[Акатегориа:Аӡыргаратәи амаркетингтәи аимадара]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵарадырра]] i9wcbyfjxec3qgwu51hcsc7urg1m2u0 175763 175756 2026-10-21T09:32:25Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵарадырра]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵарауаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175763 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Health promotion}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:гәабзиара аизырҳара}} [[Акатегориа:Агәабзиарахьчаратә политика|аизырҳара]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә гәабзиара]] [[Акатегориа:Аӡыргаратәи амаркетингтәи аимадара]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵарауаа]] k81kl4jf17q30u1tkge044ey1lcefu2 175764 175763 2026-10-21T09:32:30Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵарауаа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵара]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175764 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Health promotion}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:гәабзиара аизырҳара}} [[Акатегориа:Агәабзиарахьчаратә политика|аизырҳара]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә гәабзиара]] [[Акатегориа:Аӡыргаратәи амаркетингтәи аимадара]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵара]] bfc7wycxw8rugha8d4wd66zo5j43rxs Акатегориа:Аӡыргаратәи амаркетингтәи аимадара 14 57621 175757 2026-10-21T09:24:26Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category}} {{DEFAULTSORT:ӡыргаратәи амаркетингтәи аимадара}} [[Акатегориа:Амаркетинг]] [[Акатегориа:Аимадарақәа рнапхгара]] [[Акатегориа:Ауаҩытәыҩсатә еимадара асубиектқәа рыла]]» 175757 wikitext text/x-wiki {{Commons category}} {{DEFAULTSORT:ӡыргаратәи амаркетингтәи аимадара}} [[Акатегориа:Амаркетинг]] [[Акатегориа:Аимадарақәа рнапхгара]] [[Акатегориа:Ауаҩытәыҩсатә еимадара асубиектқәа рыла]] 6jqw1ntndcrxiibv0nx7jrwu0cfk17d Акатегориа:Аимадарақәа рнапхгара 14 57622 175758 2026-10-21T09:26:05Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{cat main}} [[Акатегориа:Ауаҩытәыҩсатә еимадара]] [[Акатегориа:Аменеџьмент ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Астратегиатә напхгара]]» 175758 wikitext text/x-wiki {{cat main}} [[Акатегориа:Ауаҩытәыҩсатә еимадара]] [[Акатегориа:Аменеџьмент ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Астратегиатә напхгара]] 15srs3zkhvj3rpo4nwqcdckl8bitn0l Акатегориа:Астратегиатә напхгара 14 57623 175759 2026-10-21T09:28:03Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Strategic management}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Аменеџьмент ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Абизнес-интеллект]] [[Акатегориа:Астратегиа|*напхгара]]» 175759 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Strategic management}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Аменеџьмент ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Абизнес-интеллект]] [[Акатегориа:Астратегиа|*напхгара]] 2fymhyvwkgwznpgd5mgflf7225ic8gx 175760 175759 2026-10-21T09:28:37Z Fraxinus.cs 8381 175760 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Strategic management}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:стратегиатә напхгара}} [[Акатегориа:Аменеџьмент ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Абизнес-интеллект]] [[Акатегориа:Астратегиа|*напхгара]] ci6n090mfog7qnpmbb0edx01f8lalbk Акатегориа:Абизнес-интеллект 14 57624 175761 2026-10-21T09:30:15Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Business intelligence}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:бизнес-интеллект}} [[Акатегориа:Абизнес аменеџьмент]] [[Акатегориа:Ахазхатәы асектор|.бизнес-интеллект]] [[Акатегориа:Адыррақәа аус рыдулара]] [[Акатегориа:Афинанстә технологиа]]» 175761 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Business intelligence}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:бизнес-интеллект}} [[Акатегориа:Абизнес аменеџьмент]] [[Акатегориа:Ахазхатәы асектор|.бизнес-интеллект]] [[Акатегориа:Адыррақәа аус рыдулара]] [[Акатегориа:Афинанстә технологиа]] 3ig796c1onofs88hs7mnivi3y2a4y5i Акатегориа:Афинанстә технологиа 14 57625 175762 2026-10-21T09:31:34Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|Financial technology}} {{cat main}} {{DEFAULTSORT:финанстә технологиа}} [[Акатегориа:Атехнологиақәа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Афинанстә маҵзурақәа|технологиа]]» 175762 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Financial technology}} {{cat main}} {{DEFAULTSORT:финанстә технологиа}} [[Акатегориа:Атехнологиақәа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Афинанстә маҵзурақәа|технологиа]] r5c7bjwkak9t04tct8mtdxwizm1bvxe Акатегориа:Ауаажәларратә ҵара 14 57626 175765 2026-10-21T09:34:59Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Public education}} {{DEFAULTSORT:уаажәларратә ҵара}} [[Акатегориа:Аҵара]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә хкы|ҵара]] [[Акатегориа:Аҳәынҭқарра амал]]» 175765 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Public education}} {{DEFAULTSORT:уаажәларратә ҵара}} [[Акатегориа:Аҵара]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә хкы|ҵара]] [[Акатегориа:Аҳәынҭқарра амал]] ltx8pe6bry1nsacdt7o355wbrbz59cc Акатегориа:Аҳәынҭқарра амал 14 57627 175766 2026-10-21T09:37:18Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commons category|State ownership}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ҳәынҭқарра амал}} [[Акатегориа:Амал]] [[Акатегориа:Асоциализм]] [[Акатегориа:Ахатәра]]» 175766 wikitext text/x-wiki {{commons category|State ownership}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ҳәынҭқарра амал}} [[Акатегориа:Амал]] [[Акатегориа:Асоциализм]] [[Акатегориа:Ахатәра]] 2wgds78bh5kdw11ah4nqadpurgmf5cj Акатегориа:Адиетологиа 14 57628 175767 2026-10-21T09:39:59Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Dietetics}} {{DEFAULTSORT:диетологиа}} [[Акатегориа:Агәабзиарахьчара]] [[Акатегориа:Акрыфара]]» 175767 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Dietetics}} {{DEFAULTSORT:диетологиа}} [[Акатегориа:Агәабзиарахьчара]] [[Акатегориа:Акрыфара]] 1fyb16hxvnazo0hj6e0mryg8ojeh7gj Акатегориа:Адинтә фатәи арыжәтәи 14 57629 175768 2026-10-21T09:43:40Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Religious food and drink}} {{Category see also|Ачгара}} {{DEFAULTSORT:динтә фатәи арыжәтәи}} [[Акатегориа:Ацеремониалтә фатәи арыжәтәи]] [[Акатегориа:Адин иҟоу афатәи арыжәтәи]]» 175768 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Religious food and drink}} {{Category see also|Ачгара}} {{DEFAULTSORT:динтә фатәи арыжәтәи}} [[Акатегориа:Ацеремониалтә фатәи арыжәтәи]] [[Акатегориа:Адин иҟоу афатәи арыжәтәи]] 854npyoqmxeg03cptl7lki8wozh3hxy Акатегориа:Ацеремониалтә фатәи арыжәтәи 14 57630 175769 2026-10-21T09:45:22Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Ceremonial food and drink}} {{Category see also|Аентеогенқәа}} {{DEFAULTSORT:церемониалтә фатәи арыжәтәи}} [[Акатегориа:Афатә-ажәтә акультура]] [[Акатегориа:Ацеремониақәа|фатәи арыжәтәи]]» 175769 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Ceremonial food and drink}} {{Category see also|Аентеогенқәа}} {{DEFAULTSORT:церемониалтә фатәи арыжәтәи}} [[Акатегориа:Афатә-ажәтә акультура]] [[Акатегориа:Ацеремониақәа|фатәи арыжәтәи]] pq8tijjxu54rvprfxexl5yj3ltg1vnw Акатегориа:Адин иҟоу афатәи арыжәтәи 14 57631 175770 2026-10-21T09:49:26Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Food and drink in religion}} {{DEFAULTSORT:дин иҟоу афатәи арыжәтәи}} [[Акатегориа:Афатә-ажәтә акультура]] [[Акатегориа:Адини агәабзиареи|фатәи арыжәтәи]] [[Акатегориа:Адинтә культура|фатәи арыжәтәи]]» 175770 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Food and drink in religion}} {{DEFAULTSORT:дин иҟоу афатәи арыжәтәи}} [[Акатегориа:Афатә-ажәтә акультура]] [[Акатегориа:Адини агәабзиареи|фатәи арыжәтәи]] [[Акатегориа:Адинтә культура|фатәи арыжәтәи]] sllunyam40vg3yi1o3vi29eiipz8nnj Акатегориа:Адини агәабзиареи 14 57632 175771 2026-10-21T09:50:36Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Cat main}} {{DEFAULTSORT:дини агәабзиареи}} [[Акатегориа:Агәабзиара]] [[Акатегориа:Адин атематикала|гәабзиара]] [[Акатегориа:Адини аҭҵаарадырреи]]» 175771 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:дини агәабзиареи}} [[Акатегориа:Агәабзиара]] [[Акатегориа:Адин атематикала|гәабзиара]] [[Акатегориа:Адини аҭҵаарадырреи]] r5e0u4l4z4iwc2ouvl4c2g3tap8e37b Акатегориа:Афатә азакәан 14 57633 175772 2026-10-21T09:52:53Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Food law}} {{DEFAULTSORT:фатә азакәан}} [[Акатегориа:Афатәи арыжәтәи|закәан]] [[Акатегориа:Ачыстә политика]] [[Акатегориа:Агәабзиара азин]]» 175772 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Food law}} {{DEFAULTSORT:фатә азакәан}} [[Акатегориа:Афатәи арыжәтәи|закәан]] [[Акатегориа:Ачыстә политика]] [[Акатегориа:Агәабзиара азин]] fwdef806lyr5ud58hhvrcxy8j7thaa7 Акатегориа:Агәабзиара азин 14 57634 175773 2026-10-21T09:55:24Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Health law}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:гәабзиара азин}} [[Акатегориа:Абиоетика]] [[Акатегориа:Агәабзиара|зин]] [[Акатегориа:Агәабзиарахьчаратә политика|зин]] [[Акатегориа:Азин азҵаатәыла]]» 175773 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Health law}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:гәабзиара азин}} [[Акатегориа:Абиоетика]] [[Акатегориа:Агәабзиара|зин]] [[Акатегориа:Агәабзиарахьчаратә политика|зин]] [[Акатегориа:Азин азҵаатәыла]] 3yx89a7o1j7kjoubeazduipe0t48vpc Акатегориа:Ақьырсиантә крыфара 14 57635 175774 2026-10-21T09:58:11Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:қьырсиантә крыфара}} [[Акатегориа:Ақьырсиантә культура|крыфара]] [[Акатегориа:Адинтә крыфара аԥкрақәа| қьырсиантә]] [[Акатегориа:Ақьырсианра иҟоу афатәи арыжәтәи]]» 175774 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:қьырсиантә крыфара}} [[Акатегориа:Ақьырсиантә культура|крыфара]] [[Акатегориа:Адинтә крыфара аԥкрақәа| қьырсиантә]] [[Акатегориа:Ақьырсианра иҟоу афатәи арыжәтәи]] g53aj03b5c3v5w934h0tgou9w29xy8c Акатегориа:Ақьырсианра иҟоу афатәи арыжәтәи 14 57636 175775 2026-10-21T10:00:13Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:қьырсианра иҟоу афатәи арыжәтәи}} [[Акатегориа:Ақьырсиантә культура|фатәи арыжәтәи]] [[Акатегориа:Адин иҟоу афатәи арыжәтәи| қьырсианра]]» 175775 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:қьырсианра иҟоу афатәи арыжәтәи}} [[Акатегориа:Ақьырсиантә культура|фатәи арыжәтәи]] [[Акатегориа:Адин иҟоу афатәи арыжәтәи| қьырсианра]] b2ee8kdn2k91wssmc1azsn5upmpww9n Акатегориа:Ақьырсианра иҟоу аԥстәқәа 14 57637 175776 2026-10-21T10:01:59Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Animals in Christianity}} {{DEFAULTSORT:қьырсианра иҟоу аԥстәқәа}} [[Акатегориа:Адин иҟоу аԥстәқәа|-қьырсианра]] [[Акатегориа:Ақьырсианреи ауаажәларреи|ԥстәқәа]] [[Акатегориа:Ақьырсианреи аԥсабареи|ԥстәқәа]]» 175776 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Animals in Christianity}} {{DEFAULTSORT:қьырсианра иҟоу аԥстәқәа}} [[Акатегориа:Адин иҟоу аԥстәқәа|-қьырсианра]] [[Акатегориа:Ақьырсианреи ауаажәларреи|ԥстәқәа]] [[Акатегориа:Ақьырсианреи аԥсабареи|ԥстәқәа]] kh087tg2htpb1zucgfq8xgpvrzgrra7 Акатегориа:Ақьырсианреи аԥсабареи 14 57638 175777 2026-10-21T10:03:03Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Christianity and nature}} {{DEFAULTSORT:қьырсианреи аԥсабареи}} [[Акатегориа:Аԥсабареи адинхаҵареи]] [[Акатегориа:Ақьырсианреи ауаажәларреи|ԥсабареи]]» 175777 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Christianity and nature}} {{DEFAULTSORT:қьырсианреи аԥсабареи}} [[Акатегориа:Аԥсабареи адинхаҵареи]] [[Акатегориа:Ақьырсианреи ауаажәларреи|ԥсабареи]] stz9kws5gracxa68rx70uz7pzz0fozr Акатегориа:Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәыла-корреспондентцәа 14 57639 175778 2026-10-21T10:08:03Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа|лахәылацәа-корреспондентцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа уи аԥхьа иҟаз академиақәеи рылахәылацәа-корреспондентцәеи]]» 175778 wikitext text/x-wiki {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа|лахәылацәа-корреспондентцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа уи аԥхьа иҟаз академиақәеи рылахәылацәа-корреспондентцәеи]] 25luy2o2peqtm2dwdlxzfzegpylm2mg 175779 175778 2026-10-21T10:09:08Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Урыстәылатәи Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа уи аԥхьа иҟаз академиақәеи рылахәылацәа-корреспондентцәеи]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Урыстәылатәи сҭҵаарадыррақәа ракадемиа уи аԥхьа иҟаз академиақәеи рылахәылацәа-корреспондентцәеи]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175779 wikitext text/x-wiki {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа|лахәылацәа-корреспондентцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи сҭҵаарадыррақәа ракадемиа уи аԥхьа иҟаз академиақәеи рылахәылацәа-корреспондентцәеи]] 54eg1ftabqzxrfy28sqrv6jmxzc38k4 175780 175779 2026-10-21T10:09:16Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Урыстәылатәи сҭҵаарадыррақәа ракадемиа уи аԥхьа иҟаз академиақәеи рылахәылацәа-корреспондентцәеи]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа уи аԥхьа иҟаз академиақәеи рылахәылацәа-корреспондентцәеи]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175780 wikitext text/x-wiki {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа|лахәылацәа-корреспондентцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа уи аԥхьа иҟаз академиақәеи рылахәылацәа-корреспондентцәеи]] twabv0wuiwsqzdhtiza94tphio0u51r 175801 175780 2026-10-21T10:58:47Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа уи аԥхьа иҟаз академиақәеи рылахәылацәа-корреспондентцәеи]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа уи аԥхьа иҟаз академиақәеи рылахәыла-корреспондентцәеи]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 175801 wikitext text/x-wiki {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа|лахәылацәа-корреспондентцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа уи аԥхьа иҟаз академиақәеи рылахәыла-корреспондентцәеи]] da5if4h2dfjcrpbdtgt7acblkkofjcp 175802 175801 2026-10-21T10:58:57Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа-корреспондентцәа]] в [[Акатегориа:Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәыла-корреспондентцәа]] без оставления перенаправления 175801 wikitext text/x-wiki {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа|лахәылацәа-корреспондентцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа уи аԥхьа иҟаз академиақәеи рылахәыла-корреспондентцәеи]] da5if4h2dfjcrpbdtgt7acblkkofjcp Акатегориа:Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа 14 57640 175800 2026-10-21T10:57:02Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Saint Petersburg Academy of Sciences}} * Ари '''[[Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]]''' (1724–1917) акатегориақәа роуп. [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи]] Акатегориа:Санкт-Петербург ақалақь аҿы иҟоу аиҿкаарақәа...» 175800 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Saint Petersburg Academy of Sciences}} * Ари '''[[Петербургтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]]''' (1724–1917) акатегориақәа роуп. [[Акатегориа:Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи уи аԥхьа иҟаз академиақәеи]] [[Акатегориа:Санкт-Петербург ақалақь аҿы иҟоу аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа аҭҵаарадырра]] m1zg4r47512sjqzn4hpr82mi248fuka