Адыгэ Нып

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ady">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедие</sitename>
    <dbname>adywiki</dbname>
    <base>https://ady.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8D%D0%BA%D3%80%D1%83%D0%B1%D0%B3%D1%8A%D0%BE_%D1%88%D1%8A%D1%85%D1%8C%D0%B0%D3%80</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Special</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Talk</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">User</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">User talk</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедие</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедием и тегущыӀэн</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">File</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">File talk</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki talk</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Template</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Template talk</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Help</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Help talk</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Category</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Category talk</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Адыгэ Нып</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67</id>
    <revision>
      <id>17245</id>
      <parentid>17236</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T07:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>545</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_Muhammad_Amin.svg with [[File:Circassian_Sacred_Standard_(1857).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · As the original uploader of this f</comment>
      <origin>17245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17405" sha1="oan5xd3c3g01g09l83t1fmuc8ng4hfy" xml:space="preserve">[[File:Circassian flag.svg|thumb|Адыгэ Нып]]
'''Адыгэ Нып''' (Адыгэ быракъ, Адыгэ лъэпкъым и Нып) — джырэ зэманым [[Адыгэ Хасэ|хасэхэм]], лъэпкъыгъохэм, ыкӏи [[Адыгэ Республик|Адыгеим]] я [[нып|ныпэу]] щыт.

2011 гъэм щегъэжьагъэу [[Адыгэхэр|адыгэ лъэпкъым]] мэлыжъыхьым и 25 мафэр адыгэ ныпым и мафэу траӏуагъ.

== Зэшӏотыкӏэр ==

Ныпым и теплъэр плӏэмый фэкӏыхь уцышъоу щыт, бгъуагъэмрэ кӏыхьагъэмрэ зэрэзэфыщытыр — 2:1. Ежь ныпым ыкӏцӏым дышъэ жъуагъо 12 чищ зэтелърэ апэхэмкӏэ дэгъэзыягъэу тетых.

=== Тетым и мыхьанэр ===
[[File:David Urquhart (1805-1877).jpg|thumb|upright|[[Уркуарт Дэвид]]]]Жъуагъо пшъыкӏутӏым [[адыгэ лъэпкъхэр|адыгэ лъэпкъ]] пшъыкӏутӏыр ягъэлъагъо, чищым ягъэлъагъор адыгъэпщ лъэкъуищ нэхъ жъыдыдэхэра, зэтелъу (зэрыдзао) зэрщытхэр — зэрзэкъотхэра. Удзыфэм игъэлъагъор — дунеир, гъашъэр, адыгэ хэкур джоо.

Пэмыкӏ гурыӏогъохэмкӏэ — чищыр Лъэпшъ и цӏэкӏэ ныпым хагъэхьао къоӏохур; удзыфэр — [[Ислам|мыслымэн]] дин.

== Тарихъ ==
Зы къэбарым къызэриӏорэмкӏэ ныпыр [[Тыркуе|Тыркуем]] и пачъыхьым и шъуызым (адыгэ лъэпкъым къыхэкӏыгъэу аӏо) ежьым иӏэкӏэ хидыкӏао къыхокӏыр, ныпым и тхыпхъэр [[Шотлэнд|Шотлэндым]] щыщ Уркуарт Дэвидым и ӏэшъагъэу пачъыхьгуащэм ӏэкӏэхьагъэу.

ЕтӀуанэ хъыбарымкӏэ ныпыр езы Уркуартым ишъри адыгэхэм яӏэкӏигъэхьа XIX лъэхэнэм и 36 гъэм.

А ныпыр адыгэ лъэпкъым я хуитыныгъэ пэщытыным [[Урыс-Адыгэ зао|Урыс-Адыгэ заом]] нэхъ лъэш ишъын хуейт, абым шъхьэкӏэ [[Британиешхо Пачъыхьыгъо|Британием]] (гугъэ зиӀэтэми Урысейми ходу Адыгэ Хэкур зыӏэкӏигъэхьэну) и унафэкӏэ ныпыр ишъат Уркуартым.

== Ныпхэр ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Ныпыр
!Илъэсэу агъэфедэрэр
!Хэгъэгур
!Къэбархэр
|-
|[[File:Kabardia_Banner.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kabardia_Banner.png|frameless|150x150px]]
|1642–1810
|[[Къэбэртэе Пщыгъо|Къэбэртай]] [[Къэбэртэе Пщыгъо|Пщыгъо]]
|Къэбэртае къыгъэфедэрэ ятамыгъэ. Мазэныкъо фыжьыр, [[Ислъам|Ислъамым]] пай. Жъогъуищыр егъашӏэм, лъэпкъыпӏэм, гухэлъхэм ятамыгъэх. Щэбзхэр зэо кӏуачӏэмрэ зыухъумэжьынымрэ ятамыгъэх.
|-
|[[File:Kabardian_Flag.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kabardian_Flag.svg|border|150x150px]]
|1732–1805
|[[Къэбэртэе Пщыгъо|Къэбэртай Пщыгъо]]
|Нып уцышъом япэрэ шъуашэ Къэбэртай Хэгъэгум инып зыкӏыгъугъ. Ащ исурэт хэкум итамыгъэ къытекӏыгъ. Ныпым ит жъогъуищыр Къэбэртэим итарихъ шъолъырищыр ары: Къэбэртай Цӏыкӏур, Бахъсэн ыкӏи Къашхьэтау.
|-
|[[File:Flag_of_Kabardia.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Kabardia.svg|border|150x150px]]
|1805–1822
|[[Къэбэртэе Пщыгъо|Къэбэртай Пщыгъо]]
|Гъожьырэ фыжьырэ хэмытэу. Мы ныпыр пщышхо [[Жанхъот Къущыкъу|Жанхъот Кущыку]] зий.
|-
|[[File:Адыгэ_ныпыр.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%90%D0%B4%D1%8B%D0%B3%D1%8D_%D0%BD%D1%8B%D0%BF%D1%8B%D1%80.svg|border|150x150px]]
|1830–1864
|[[Адыгэ Хэку]]
([[Шъхьафитныгъэ Хасэ]])
|Занэкъо Сэфэрбий ыухэсыгъэу, мы ныпыр 1830-рэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу Адыгэ хэгъэгум ыцӏэкӏэ агъэфедэщтыгъэ, 1860-рэ илъэсым [[Адыгэ Хасэм]] (Шъхьафитныгъэ Хасэ) официальнэу ыштагъ. Шхъонтӏагъом чӏыопсымрэ ислъамымрэ къагъэлъагъо. Дышъэ жъогъо пшӀыкӏутӏур Адыгэ хэгъэгум чӏыпӏэу ары, шъоу хъурэеу хэтыгъэхэр — ахэр къыхэнагъэх — мамырныгъэм зэрэпылъхэм, къяуалӏэхэмэ зызэраухъумэжьыщтым итамыгъэх. [[Ӏаткъуадж зауэ|Ӏаткъуадж]] [[Ӏаткъуадж зауэ|заом]] ыуж 1864-рэ илъэсым Адыгэ хэгъэгур зэхэзыкъутагъэхэм ныпыр агъэуцугъ.
|-
|[[File:Circassian flag of Deliberti (1836).svg|border|150x150px]]
|1836
|[[Адыгэ Хэку]]
|[[Уркуарт Дэвид|Дэвид Уркуартыр]] Шапсыгъхэм, Натӏхъуаджхэм ыкӏи Абдзаххэм 1836-рэ илъэсым мэкъуогъум ыгъэхьыгъэ ыпыр.
|-
|[[File:The Sangiak Sheriff of the Confederated Princes of Circassia.svg|border|150x150px]]
|1837
|[[Адыгэ Хэку]]
|Адыгэ ныпым изы теплъ. Ныпым зызиушъомбгъурэм пкъыгъо зэфэшъхьафхэм къахашӏыкӏыщтыгъэ, ащ къыхэкӏэу ышъо.
|-
|[[File:Circassian flag (1840).svg|border|150x150px]]
|?–1840
|[[Адыгэ Хэку]]
|Адыгэ хэгъэгу зэкъуагъэу зэхэуцожьыгъэм иапэрэ ныпэу ашӏагъэу ашӏэрэр ары, Адыгэ дзэпщ заулэмэ аштагъ. Зэкъуагъэм къыдызыгъэуцогъэ шъолъыр ижъугъуищымэ афэдэу жъугъуий тет. Ащ фэдэ зы шӀыкӀэ 1840-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 26-м Абын пытапӏэм адыгэхэр зыщытебанэхэм гарнизоным къыӏахыгъагъ.
|-
|[[File:Flag of Adygea (1992–2007).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag of Adygea (1992–2007).png|border|150x150px]]
|Мэлылъфэгъум и 24-м 1992 – Мэкъуогъум и 7-м 2007
|[[Адыгэй]]
|[[Адыгэй|Адыгэим]] иапэрэ ныпыр. Дышъэ шъуашэр коц гъэжъагъэм итамыгъэу агъэфедэжьыгъ.
|-
|[[File:Flag_of_Adygea.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Adygea.svg|border|150x150px]]
|Мэкъуогъум и 7-м 2007–Джы
|[[Адыгэй]]
|Адыгэ Республикэм иджы ныпыр. Тарихъ ныпым нахь пэблагъ.
|-
|[[File:Circassian_flag.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Circassian_flag.svg|border|150x150px]]
|1864–Джы
|''Щыӏэп''
|[[Адыгэ диаспорэ|Адыгэ диаспорэм]] инып.
|}

== Адрэ Адыгэ ныпхэр ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Ныпыр
!Илъэсэу агъэфедэрэр
!Хэгъэгур
!Къэбархэр
|-
|[[File:Mamluk banner removed from Damascus Citadel 1517 reconstruction.svg|border|150x150px]]
|1382–Щылэ мазэм и 22-м 1517-рэ илъэс
|[[Бурдж Мэмлукхэр]]
|[[Мысыр]] Адыгэ мамлукхэм янып.
|-
|[[File:Zichian banner.svg|border|150x150px]]
|?-я 16-рэ лӏэшӏэгъур
|Адзыгъой
|Адзыгъой ныпыр, João Freire икартэм тетэу.
|-
|[[File:Знамя_Иналидов.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%98%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2.svg|border|150x150px]]
|1641
|Къэбэртай Цӏыкӏум икоалицие
|1641-рэ илъэсым бэдзэогъум и 12-м Балъкъыпс заом щызэгохьэгъэ Инал пщыгъохэм коалиционнэу агъэфедэщтыгъэ ныпыр.
|-
|[[File:Знамя_Атажукиных.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B6%D1%83%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӏэшӏэгъур
|[[Хьатӏэхъущыкъо Пщыгъо]] (Хьатӏэхъущыкъуей)
|Хьатӏэхъущыкъо Пщыгъом и нып.
|-
|[[File:Знамя_Мисостовых.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9C%D0%B8%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӏэшӏэгъур
|[[Мышъэост Пщыгъо]] (Мышъэостый)
|Мышъэост Пщыгъом и нып.
|-
|[[File:Знамя_Кайтукиных.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӏэшӏэгъур
|[[Къетыкъо Пщыгъо]](Къетыкъой)
|Къетыкъо Пщыгъом и нып.
|-
|[[File:Знамя_Бекмурзиных.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӏэшӏэгъур
|[[Бэчмырзэ Пщыгъо]] (Бэчмырзэй)
|Бэчмырзэ Пщыгъом и нып.
|-
|[[File:Знамя_Кундетовых.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӏэшӏэгъур
|[[Къундет Пщыгъо]]
|Къундет Пщыгъом и нып. 1797-рэ илъэсым Константиногорск пытапӏэм пэблагъ заогорэм генерал Фабрициан идзэ къыщыхьыгъ.
|-
|[[File:Flag_of_Lesser_Kabardia.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Lesser_Kabardia.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӏэшӏэгъур
|Чылэхъстаный
|Чылэхъстаный и нып. Мудар ыкӏи Алхъо унагъохэм ятамыгъэхэр тет.
|-
|[[File:Знамя_Мударовых.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9C%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӏэшӏэгъур
|[[Мудар Пщыгъо]] (Мударэй)
|Мудар Пщыгъом и нып. 1816-рэ илъэсым зэуагъэм урыс дзэм къыщыубытыгъ
|-
|[[File:Знамя_Алхоевых.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D1%85%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӏэшӏэгъур
|[[Алхъо Пщыгъо]] (Алхъой)
|Алхъо Пщыгъом и нып. Ныпыр, Урыс дзэм хэтыгъэу Къэбэртае Цӏыкӏу купыр иягъ; 1812-рэ илъэсым Можайскэм Наполеонкӏэ мэзаохэу яӏагъ.
|-
|[[File:Знамя_Тлостановых.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%A2%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӏэшӏэгъур
|[[Талъостан Пщыгъо]] (Талъостэнэй)
|Талъостан Пщыгъом и нып.
|-
|[[File:Знамя_Тамбиевых.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӏэшӏэгъур
|[[Тэмбий|Тамбий]]
|Тамбийхэм я нып. (Лӏэкъолъэш)
|-
|[[File:Знамя_Мухаммеда-Мирзы_Анзоров.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0-%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BD%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2.svg|border|150x150px]]
|я 19-рэ лӏэшӏэгъур
|Анзорэй
|Анзор Мухьэмэд-Мырзэ и нып.
|-
|[[File:Знамя Безроковых.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӏэшӏэгъур
|Безрокъой
|Безрокъохэм я нып. (Лӏэкъолъэш)
|-
|[[File:Знамя Исламовых.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӏэшӏэгъур
|Ислъамый
|Ислъамхэм я нып. (Лӏэкъолъэш)
|-
|[[File:Знамя Индаровых.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӏэшӏэгъур
|Индарэй
|Индархэм я нып. (Лӏэкъолӏэш)
|-
|[[File:Знамя Боташевых.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӏэшӏэгъур
|Ботэщэй
|Ботэщхэм я нып. (Лӏэкъолӏэш)
|-
|[[File:Знамя Астемировых.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӏэшӏэгъур
|Астэмырэй
|Астэмырхэм я нып. (Лӏэкъолӏэш)
|-
|[[File:Знамя Азапшевых.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӏэшӏэгъур
|Азэпщэй
|Азэпщхэм я нып. (Лӏэкъолӏэш)
|-
|[[File:Знамя Инароковых.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӏэшӏэгъур
|Инарэкъуэй
|Инарэкъохэм я нып. (Лӏэкъолӏэш)
|-
|[[File:Знамя Максидовых.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӏэшӏэгъур
|Махъсидхэр
|Махъсидхэм я нып. (Беслъэн-оркъ)
|-
|[[File:Знамя_Муртазовых.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9C%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӏэшӏэгъур
|Мэртазый
|Мэртазэхэм я нып. (Тыжьыныгъо оркъ)
|-
|[[File:Circassian Sacred Standard (1857).svg|border|150x150px]]
|1857
|Адыгэ Хэку
|Пэгымбарым ибэракъ лъапIэ фаусыгъэ ныпыр
|-
|[[File:Shapsug_Banner.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shapsug_Banner.png|border|150x150px]]
|?–1864
|[[Шапсыгъэхэр]]
|Шапсыгъэ нып.
|-
|[[File:Digital_Reconstruction_of_a_Natukhaj_flag,_Yellow_seal.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Digital_Reconstruction_of_a_Natukhaj_flag,_Yellow_seal.png|border|150x150px]]
|?–1860
|[[Натхъуадж|Нэтӏхъуаджхэр]]
|Нэтӏхъуадж нып.
|-
|[[File:A Natukhaj Banner in the Hermitage Museum.svg|border|150x150px]]
|19-рэ лӏэшӏэгъур
|[[Натхъуадж|Нэтӏхъуаджхэр]]
|Нэтӏхъуадж ныпгорэ.
|-
|[[File:Байрак-Знамя Шапсугов.png|border|150x150px]]
|19-рэ лӏэшӏэгъур
|[[Шапсыгъэхэр]]
|Шапсыгъэ ныпгорэ.
|-
|[[File:Flag_of_the_Mountain_Republic.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_Mountain_Republic.svg|border|150x150px]]
|Гъэтхапэм и 6-м 1917 – Шэкӏогъумаз и 30-ым 1922
|[[Темыр Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэм язэфэс]]
|Темыр Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэм язэфэсым и нып.
|}

== Сурэтхэр ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Circassian flag (1840).jpg|Адыгэ ныпгорэ, 1840 илъэсым Урыс дзэр шӏоубытыгъ
File:Photo of the Natukhaj flag.jpg|Натӏхъуадж нып.
File:Знамье Шапсугское.png|Шапсыгъэ нып.
File:Edmund Spencer. Travels in Circassia, Krim-Tartary &amp;c. 1838. P.iii.jpg|Эдмунд Спенсер ишӏыгъэ нып сурэтыр. 1837.
File:Meeting of the confederated princes of Circassia on the banks of the Ubin - Cropped to the Circassian flag.jpg|Убын псыхъо ныджым щыӏэ хасэм Адыгэ ныпыр. Жъагъо пшӏыкӏузы тет. 1837.
File:The Circassian play The Exile, performed by Al Jeel Al Jadeed in 1954.jpg|Иорданием хугъэу &quot;Псы-екӏыжъ&quot; спектакльым щыӏагъэ Адыгэ ныпыр, 1954.
&lt;/gallery&gt;

== Техьэпӏэхэр ==
* [https://web.archive.org/web/20110502061326/http://djeguako.com/adigskyflag Джэгуакӏуэ.com Ныпым къызхэкӏам и хъыбархэр]
* [https://web.archive.org/web/20130521162802/http://adygenip.ru/ Адыгэныпым и сайтыр]
* [https://web.archive.org/web/20130818123134/http://adyge-hase.ru/news/den_cherkesskogo_nacionalnogo_flaga/2011-05-21-11 Къэрэшей-Шэрджэсым и Адыгэ Хасэ сайт. Адыгэ ныпым теухуа тхыгъэ]

[[Category:Википедия:Избранные статьи]]</text>
      <sha1>oan5xd3c3g01g09l83t1fmuc8ng4hfy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тхьагъушъ Исмахьил</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5813</id>
    <revision>
      <id>17244</id>
      <parentid>17015</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T00:17:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4963</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>17244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7452" sha1="dhsqpzo7iax171fwdw0fv00r1s6hpyj" xml:space="preserve">'''Тхьагъушъ Хьэлалэ ыкъо Исмахьил''' (Урысыбзэкӏэ: Исмаил Халалович Тхагушев; 1920-рэ илъэсым гъэтхэпэ мазэм и 17 — 1943-рэ илъэсым шэкIогъу мазэм и 15) — [[совет зэгот]]ым щыщ [[Адыгэхэр|адыгэ]] дзэкIолIэу ыкIи [[Совет Союзым и ЛIыхъужъ]]эу щытыгъ. Тхьагъушъэр апэрэ советскэ дзэкIолIэу щытыгъ псыхъоу [[Днепр]] зэпызыупкIыгъэр.

== Биографиер ==
Тхьагъушъ Исмахьил 1920-рэ илъэсым гъэтхэпэ мазэм и 17-м дунаем къытехъуагъ, [[Кубань унэе|Кубань унэем]] хэхьэрэ къуаджэу Псэушъхъо ЦIыкIум (непэрэ [[Краснодар край|Краснодар краим]] и [[Туапсэ район]]) мэкъумэщышIэ унагъом. ЛъэпкъкIэ [[Адыгэхэр|адыгэу]] щытыгъ. Илъэсиерэ еджагъ, ащ ужым счетовод курсхэр къыухыгъ, ыкIи 1939-рэ илъэсым педагогическэ техникумыр къыухыгъ. Ащ ужым [[колхоз|колхозым]] счетоводэу Iоф ышIагъ. Тхьагъушъэр 1940-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм [[Дзэ Плъыжь|Дзэ Плъыжьым]] ащагъ, ыкIи [[Дунай зэошхо ятIонэрэм]] ифронтхэм 1942-рэ илъэсым щылэ мазэм и 3-м къыщыублагъэу хэтыгъ. 1942-рэ илъэсым бэдзэогъу мазэм, [[Темыр Кавказскэ дзэ округ|Темыр Кавказскэ дзэ округым]] кIэлэегъэджэ-лейтенант курсхэр къыщиухыгъ. Заом игъом, дзэкIолIэу, [[миномёт]] взводым икомандирэу, ыкIи шхончао ротэм икомандирэу щытыгъ, [[Къыблэрэ-КъохьэпIэ фронт (Совет Союз)|Къыблэрэ-КъохьэпIэ]], [[Къыблэ фронт (Совет Союз)|Къыблэ]], [[Темыр Кавказскэ фронт|Темыр Кавказскэ]], [[Воронежскэ фронт|Воронежскэ]], ыкIи [[Апэрэ Украинскэ фронт|Апэрэ Украинскэ]] фронтхэм ахэтыгъ.

1943-рэ илъэсым Iоныгъо мазэм и 25-м, лейтенант Тхьагъушъэр иполк щыщхэм ащыщэу апэрэу псыхъоу [[Днепр]] зэпырыкIыгъ [[Черкасскэ область|Черкасскэ областым]] и [[Каневскэ район]] хэхьэрэ къуаджэу Студенец дэжь. Иротэ мэхьанэшхо зиIэ лъагапIэр ыубытыгъ ыкIи ыухъумагъ, ащкIэ полкым инэмыкI куупхэр псым зэпырыкIынхэм амал къаритыгъ. 1943-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм и 2-м, пыим лъэшэу къызэрытебэнагъэм пэуцужьыгъэх, пыим идзэкIолIхэмрэ итехникэмрэ зэрарихыгъ. ИлIыхъужъныгъэ пае, 1943-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм и 25-м [[Совет Зэготым и ЛIыхъужъ]] цIэр къыфаусыгъ:

&lt;blockquote&gt;1943-рэ илъэсым Iоныгъо мазэм и 25-м, дзэкIолI Тхьагъушъэмрэ иротэмрэ апэрэу Днепр зэпырыкIыгъэх, ыкIи япащэхэм яунашъо агъэцакIэу, пыим лъэныкъуищ-плIыкIэ нахь бэу щытми емылъытыгъэу лъагапIэ 175.9-м теуагъэх, ыубытыгъэх, ыкIи къохьэпIэ бгъузэм щыуцугъэх, ащкIэ Дзэм инэмыкI куупхэр псыхъом зэпырыкIын амал къаритхэу.

1943-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм и 2-м, нымыц пехотэр танкхэмрэ авиациемрэ яIэпыIэгъукIэ лъагапIэ 175.9-р къаштэжьыным пае къызатеуэм, лIыхъужъ хъугъэ Тхьагъушъэм, Дзэ Плъыжьым иофицер шъыпкъэм, пыир къызэреощтыгъэр IэпэIэсэныгъэкIэ зэхищэжьи, пыим ипехотэ зы лъэбакъокIи апэкIэ игъэкIуагъэп.

Пыим иофицерхэмрэ идзэкIолIхэмрэ щэпчъагъэ чIыпIэм къыщынагъэхэу, къыухъончъыгъ. ДзэкIолI Тхьагъушъэм ипехотэ ротэкIэ пыим иротэхитIоу офицерхэр ыкIи дзэкIолIхэр зэпыриукъуагъ. Ленин-Сталин яIофым ыкIи Социалистическэ Хэкум фапэж.

Изэхэфыгъэхэр: нымыц оккупантхэм япэуцужьыным лIыгъэ ыкIи лIыхъужъныгъэ къызэригъэлъэгъуагъэм пае, дзэкIолI Тхьагъушъэм Совет Зэготым и ЛIыхъужъ цIэр фашIын фае.&lt;/blockquote&gt;

Тхьагъушъэр 1943-рэ илъэсым шэкIогъу мазэм и 15-м заом хэкIодагъ, [[Житомир]] пэбжьэгъу. Ар [[Украинэ]]м и [[Житомирскэ район]] къуаджэу Лещин дэжь щычIалъхьагъ.

== ЩытхъуцIэхэр ==
* [[Совет Зэготым и ЛIыхъужъ]] (1943-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм и 25-м къыфаусыгъ)
* [[Лениным и Орден]]
* [[Къогъу Плъыжьым и Орден]]

== ШIэжьыр ==
* ИцIэ дышъэкIэ хатхыгъэу [[Москва]] ТекIоныгъэм и Парк щыт [[Хэгъэгу зэошхом и Музей (Москва)|Хэгъэгу Зэошхом и Музей]] и Щытхъум и Зал истэнагъэм тет.
* Лещин къуаджэм икъэшъо дэжь шIэжь саугъэт щыт.
* Къызищыхъугъэ къуаджэу Псэушъхъо ЦIыкIум шIэжь пхъэбгъу щагъэуцугъ, ыкIи ащ урамми ицIэ фаусыгъ.
* Георгиевскэ къуаджэм дэт Гурыт еджапIэу № 12-м ицIэ фаусыгъ ыкIи иунэм шIэжь пхъэбгъу пышIагъ.

== Еплъыжь ==
* [[Совет Зэготым и ЛIыхъужъхэм ясписк]]

== Зэпыщэхэр ==
{{Reflist}}

== Библиографиер ==
* Shkadov, Ivan (1988). Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь [Heroes of the Soviet Union: A Brief Biographical Dictionary] (in Russian). Vol. 2. Moscow: Voenizdat. ISBN 5-203-00536-2.
* Sidzhakh, Khazretbiy (2005). Твои Герои Адыгея [Your Heroes of Adygea] (in Russian). Maykop: Adyghe Republican Book Publishing House. pp. 332–338. ISBN 5-7608-0459-6.
* [https://web.archive.org/web/20260518175630/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie12058000/](https://web.archive.org/web/20260518175630/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie12058000/)

{{DEFAULTSORT:Тхьагъушъ, Исмахьил}}</text>
      <sha1>dhsqpzo7iax171fwdw0fv00r1s6hpyj</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>