Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 77 2908017 2882642 2026-05-29T19:00:15Z SpesBona 2720 Statistieke hersien 2908017 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Republiek Estland |volle_naam = <small>''Eesti Vabariik'' ([[Esties]])</small> |algemene_naam = Estland |beeld_vlag = Flag of Estonia.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Estonia.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = EU-Estonia.svg |leuse = |volkslied = ''[[Mu isamaa, mu õnn ja rõõm]]''<br /><small>''([[Esties]] vir: "My vaderland, my trots en vreugde")''</small><br /><center>[[Lêer:US Navy band - National anthem of Estonia.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Esties]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.riigiteataja.ee/en/eli/530102013003/consolide |title=The Constitution of the Republic of Estonia |website=Riigi Teataja |publisher=Justiitsministeerium |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> |hoofstad = [[Tallinn]] {{Koördinate|59|25|N|24|45|O}} |latd = 59 |latm = 25 |latNS = N |longd = 24 |longm = 45 |longEW = O |grootste_stad = [[Tallinn]] |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Alar Karis]]<br />[[Kristen Michal]] |oppervlak_rang = 132^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 45&nbsp;228<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/estonia/|title=Estonia|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=23 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260123095622/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/estonia/|archive-date=23 Januarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |oppervlakmi² = 17&nbsp;463 |persent_water = 5,16 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=29 Mei 2026}}</ref> |bevolking_skatting = 1&nbsp;340&nbsp;478<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2025 |bevolking_rang = 158^ste |bevolking_sensus = 1&nbsp;331&nbsp;824<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rahvaloendus.ee/en/uudised/rahvaloendus-eesti-rahvaarv-ja-eestlaste-arv-kasvanud |title=Population census: Estonia's population and the number of Estonians have grown |publisher=Statistiek Estland |date=1 Junie 2022 |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2021 |bevolkingsdigtheid = 29,6 |bevolkingsdigtheidmi² = 76,8 |bevolkingsdigtheidrang = 148^ste |BBP_PPP = $70,998&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=939&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Estonia |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> |BBP_PPP_rang = 119^de |BBP_PPP_jaar = 2026 |BBP_PPP_per_kapita = $51&nbsp;744<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 42^ste |BBP = $47,816&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 99^ste |BBP_jaar = 2026 |BBP_per_kapita = $34&nbsp;848<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 37^ste |onafhanklikheidstipe = • Selfregering verklaar<br />• Onafhanklikheid verklaar<br />• Amptelik erken<br />• 1ste [[Sowjetunie|Sowjet]]-besetting<br />• [[Nazi-Duitsland|Nazi-Duitse]] besetting<br />• 2de Sowjet-besetting<br />• Onafhanklikheid herstel<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Russiese Ryk]]<br />[[12 April]] [[1917]]<br />[[24 Februarie]] [[1918]]<br />[[2 Februarie]] [[1920]]<br />1940–1941<br />1941–1944<br />1944–1991<br />[[20 Augustus]] [[1991]]<br />[[28 Junie]] [[1992]] |MOI = {{wins}} 0,905<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> |MOI_rang = 36^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 30,9<ref>{{en}} {{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=Eurostat |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2025 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Euro]] (€) |geldeenheid_kode = EUR |land_kode = EE |tydsone = OET |utc_afwyking = [[UTC+02:00|+2]] |tydsone_somer = OEST |utc_afwyking_DST = [[UTC+03:00|+3]] |internet_domein = [[.ee]], [[.eu]] |skakelkode = 372 |voetskrif = }} '''Estland''' ([[Esties]]: ''Eesti'', [ˈeːsti], {{Audio|Et-Eesti-female.oga|luister}}), amptelik die '''Republiek Estland''' (''Eesti Vabariik''), is 'n [[land]] in [[Noord-Europa]], wat in die weste begrens word deur die [[Oossee]], in die noorde deur die [[Finse Golf]], in die ooste deur [[Rusland]] en in die suide deur [[Letland]]. Dit is die noordelikste en die kleinste van die drie [[Baltiese lande]]. Estland bestaan hoofsaaklik uit bosryke heuwellande met talle mere, vleie en moerasgebiede. Inwoners praat oorwegend Esties wat nou verwant is aan [[Fins]] en – in teenstelling met die ampstale van [[Letland]] en [[Litaue]] – deel uitmaak van die [[Fins-Oegriese tale|Fins-Oegriese taalgroep]]. Net soos Letland en Litaue word Estland dikwels 'n [[Baltiese Tier]] genoem. [[Lêer:Kaart Estland.png|duimnael|links|'n Kaart van Estland]] Estland is eeue lank deur Europese moondhede soos die [[Duitse Orde]], [[Denemarke]], [[Swede]], [[Pole]], Rusland en die [[Sowjetunie]] oorheers en het – ná 'n kortstondige periode as 'n onafhanklike staat tussen die twee wêreldoorloë – saam met die ander twee Baltiese lande, Letland en Litaue, in 1991 sy onafhanklikheid verklaar. Vanweë sy geografiese ligging en historiese bande met [[Sentraal-Europa|Sentraal]]- en Noord-Europa het Estland homself steeds as 'n voorpos van die westerse beskawing beskou. Sy huidige buitelandse beleid word dan ook deur sy nou bande met [[Finland]] en [[Skandinawië|Skandinawiese lande]] asook sy lidmaatskap in die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie ([[NAVO]]), die [[Europese Unie]], die [[OESO]] en die [[OVSE]] oorheers. In die 13de eeu is die kerstening van Estland vanuit Denemarke deurgevoer, en die land is later deur die Duitse Orde oorheers, terwyl Duitse koopmans van die [[Hanse]]bond handelskantore in Lyfland, die huidige Letland en Estland geopen het. Tallinn, wat deur die [[Duitsers]] Reval genoem is, het net soos [[Narva]], [[Tartu]] (Dorpat), [[Pärnu]] (Pernau) en Viljandi (Fellin) tot 'n bloeiende Hansestad ontwikkel. In die 16de en 17de eeu het Pole, Swede en Russe pogings onderneem om Estland by hulle magsgebied in te lyf. Dit was Rusland wat uiteindelik oorwinning behaal het. Alhoewel Estland in 1917/1918 sy onafhanklikheid van Rusland bereik het, is die land as gevolg van die sogenaamde Hitler-Stalin-ooreenkoms van 1939 weer by die Sowjet-invloedsfeer ingelyf en in 'n Sowjetrepubliek omgeskep. Ná die Duitse besetting tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is Estland met geweld gesowjetiseer, en duisende Estiese burgers het uit die land gevlug of is na [[Siberië]] gedeporteer. Talle inwoners is deur die nuwe bewindhebbers vermoor, en uiteindelik het Estland sowat 'n kwart van sy oorspronklike bevolking kwytgeraak, terwyl honderdduisende Russiese immigrante hulle in die land gevestig het. Vandag is sowat 72 persent van die totale bevolking etniese [[Estlanders]]. Met die sogenaamde "Singende Rewolusie" in die tydperk tussen 1989 en 1991 het Estland tydens die ontbinding van die Sowjetunie sy kans waargeneem om sy onafhanklikheid te herwin. Die nuwe onafhanklike Republiek van Estland is op 20 Augustus 1991 geproklameer, en Estland het 'n lidland van die [[Verenigde Nasies]] geword. == Etimologie == Die naam ''Estland'' word verbind met ''Aesti'', wat in 98 n.C. deur die [[Romeinse Ryk|Antieke Romeinse]] historikus [[Tacitus]] vir die eerste gebruik is. Sommige geskiedkundiges is van mening dat hy direk na [[Balte]] (d.w.s. nie-[[Oosseefinse tale|Oosseefinstalige]] Este) verwys het, terwyl ander voorstel dat die naam na die hele Oos-Baltiese streek verwys.<ref>{{en}} {{cite book |author=Marika Mägi |title=In ''Austrvegr'': The Role of the Eastern Baltic in Viking Age Communication across the Baltic Sea |date=2018 |pages=144–145 |publisher=Brill Publishers |isbn=9789004363816}}</ref> Die Skandinawiese [[saga]]s en [[Wikings|Wiking]]-runestene, wat die naam ''Eistland'' gebruik, was van die vroegste bronne wat dit in sy huidige betekenis gebruik het.<ref>{{en}} {{cite journal |author=Andres Tvauri |title=The Migration Period, Pre-Viking Age, and Viking Age in Estonia |journal=Estonian Archaeology |date=2012 |editor=Margot Laneman |url=https://www.etis.ee/Portal/Publications/Display/b80b6f11-43ed-4b8c-b616-48ac53b70ec5?language=ENG |page=31 |publisher=Tartu University Press |isbn=9789949199365 |issn=1736-3810 |accessdate=25 Januarie 2021}}</ref> Die toponiem ''Estland/Eistland'' word verbind aan die Oud-Skandinawiese ''eist'', ''austr'' wat "die ooste" beteken.<ref>{{en}} {{cite book |author=Marika Mägi |title=In ''Austrvegr'': The Role of the Eastern Baltic in Viking Age Communication across the Baltic Sea |date=2018 |page=144 |publisher=Brill Publishers |isbn=9789004363816}}</ref> In [[Fins]] word Estland ''Viro'' genoem, afgelei van die geskiedkundige onafhanklike graafskap ''Virumaa''. Op 'n soortgelyke wyse is die ooreenstemmende [[Lets]]e woord ''Igaunija'' afgelei van die Ugandi-distrik.<ref>{{en}} {{cite book |author=Alexander Theroux |title=Estonia: A Ramble Through the Periphery |date=2011 |publisher=Fantagraphics Books |isbn=978-1-60699-465-8 |page=22}}</ref> Die diplomaat Eerik-Niiles Kross het voorgestel dat die land se amptelike naam in [[Engels]] en verskeie ander tale van ''Estonia'' na ''Estland'' verander moet word (die land staan reeds so bekend in [[Afrikaans]], [[Deens]], [[Nederlands]], [[Duits]], [[Sweeds]], [[Noors]] en talle ander [[Germaanse tale]]).<ref>{{et}} {{cite web |url=http://www.epl.ee/?artikkel=91324 |title=Estland, Estland über alles |author=Eerik-Niiles Kross |date=12 November 2001 |publisher=Eesti Päevaleht |accessdate=13 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071113190141/http://www.epl.ee/?artikkel=91324 |archive-date=13 November 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} [https://www.google.co.uk/search?q=Eerik-Niiles+Kross++changing++from+Estonia+to+Estland&num=30&source=lnms&tbm=bks&sa=X&ved=0ahUKEwib7bOd7fLOAhVOahoKHevBDCcQ_AUIDygB&biw=800&bih=499 ''Voorstellings oor die grense van Europa: Politiek en Identiteit in die Baltiese en Suid-Kaukasiese State''], Tsypylma Darieva, Wolfgang Kaschuba, Campus, 2007, bl. 154</ref> == Geografie == [[Lêer:Satellite image of Estonia in April 2004.jpg|duimnael|[[Nasa]]-satellietbeeld van Estland]] [[Lêer:Paipsi Lake 1.JPG|duimnael|Die Peipusmeer naby Kallaste]] Estland is die noordelikste van die drie Baltiese lande en lê op dieselfde breedtegraad as byvoorbeeld suidelike [[Alaska]], [[Siberië|Sentraal-Siberië]], die noorde van [[Skotland]] of die Sweedse hoofstad [[Stockholm]]. Dit is tegelykertyd een van die kleinste en mees yl bevolkte lande in Europa – sy oostelike buurland, die Russiese Federasie, is 377 keer so groot. Die huidige staatsgebied strek oor 45&nbsp;335&nbsp;km². 'n Verdere gebied van 2&nbsp;322&nbsp;km², wat voor die Tweede Wêreldoorlog nog deel uitgemaak het van die onafhanklike Estiese Republiek, is in 1945 by die [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek|Russiese Sowjetrepubliek]] ingesluit en ook ná die herwinning van die onafhanklikheid nie aan Estland teruggegee nie. Die [[gletser]]s, wat gedurende die laaste kouetyd sowat 20&nbsp;000 jaar gelede die hele noorde van Europa bedek het, het die tipiese Estiese landskapsvorm met lae heuwelreekse gevorm. Meer as 90 persent van Estland se oppervlakte is laer as 100 meter bo seevlak geleë, en net in die suidooste van die land is daar heuwelagtige streke met moeras- en grasgebiede en eensame bosse. Hier is ook die hoogste bergpiek van Estland en die Baltiese gebied geleë, die Suur Munamägi (letterlik "Groot Eierberg") met 'n hoogte van 318 meter. Die oosgrens met Rusland word grotendeels gevorm deur die [[Peipusmeer]] (3&nbsp;555&nbsp;km²) en die [[Meer van Pskof]], en in die noorde deur die [[Narva-rivier]]. Slegs in die suide het Estland geen natuurlike grens nie. Estland is die enigste land in die Baltiese gebied wat oor 'n afwisselende eilandgroep langs sy kus beskik. Wes en ten noorde van die vasteland lê honderde [[eiland]]e, waarvan verreweg die meeste onbewoon is en sommige vroeër deur die Sowjetunie as militêre terrein gebruik is – dikwels het dit beteken dat die inheemse bevolking hul eilande moes ontruim. Die grootste eilande is [[Saaremaa]] en die digbeboste [[Hiiumaa]], beide met 'n herkenbaar eie karakter. == Klimaat == [[Lêer:River Pedeli, Valga-msaluste.jpg|duimnael|Die Pedeli-rivier in die laat somer]] Estland het 'n koel-gematigde klimaat met koue [[winter]]s en matig warm [[somer]]s wat goed vergelyk met dié van ander gebiede in Noord-Europa. Net soos in Suid-Skandinawië word die kusklimaat deur maritieme en die klimaat van die binneland deur kontinentale invloede gekenmerk. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur in Tallinn is 4,5&nbsp;°C en die gemiddelde reënval 650&nbsp;mm per jaar – met 'n maksimum gedurende die laat somer wanneer kort en swaar donderbuie uitsak. Die sterker kontinentale invloed beteken dat [[lente]] later begin en [[herfs]]tyd vroeër kom as in Sentraal-Europa, terwyl daar ook groter temperatuurskommelinge tussen dag en nag en tussen winter en somer is. Lente en herfs is jaargetye wat deur relatief droë weer en matige temperature gekenmerk word. Die lente begin gewoonlik in laat Mei wanneer appelbome in bloei staan. Tydens die Estiese somer styg die kwik tot maksimale temperature tussen 20 en 30&nbsp;°C, met 'n gemiddelde van 16,5&nbsp;°C in Julie. Watertemperature bereik in mere en riviere dikwels meer as 20&nbsp;°C, die Oossee-water is ietwat koeler. Veral in moerasgebiede word mense deur muggies gepla. Vanweë sy noordelike ligging word die Estiese nagte gedurende [[midsomer]] nouliks donker. Die bekende Wit Nagte van Tallinn en ander gebiede lok talle toeriste. Teen die middel van Junie is daar sowat 19 dagligure – dagbreek begin nog voor drie uur soggens, en die son gaan nie voor tien uur saans onder nie. Gedurende die winter daal die kwik tot 'n gemiddelde van -6,0&nbsp;°C in Januarie, met laer temperature van tot by -20&nbsp;°C in die berggebied van Otepää wat sodoende goed geskik vir wintersport is. In baie koue winters raak die Oossee se oppervlak soms bevries, tog bly die kusgebiede in die algemeen dikwels ysvry. == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === [[Lêer:Europe 814.jpg|duimnael|Estland in 814]] [[Lêer:Medieval Livonia 1260.svg|duimnael|Lyfland in 1260]] Enkele argeologiese spore dui daarop dat die gebied van die huidige Estland reeds omstreeks 9000 v.C. deur mense bewoon is en sodoende as een van die oudste menslike habitatte in Noord-Europa beskou kan word.<ref>{{de}} Klaus Schameitat: ''Estland entdecken''. Berlyn: Trescher 2003, bl. 44</ref> Oossee-Finse stamme het hulle as deel van die Fins-Oegriese volkegroep, wat oorspronklik uit die Oeral-gebied afkomstig is, reeds vanaf 3&nbsp;000 v.C. in die gebied van die huidige Republiek van Estland asook in dele van die huidige Letland gevestig.<ref>{{de}} Christian Nowak: ''Estland''. Ostfildern: Dumont 2009, bl. 42</ref> Die uitgestrekte Estiese stamgebied het vanuit Narva in suidelike rigting langs die oewer van die Peipus-meer tot by die huidige Esties-Letlandse grens en verder weswaarts tot by die eilande langs die kus gestrek.<ref>{{de}} Ralph Tuchtenhagen: ''Geschichte der baltischen Länder. Tweede hersiene uitgawe''. München: C.H. Beck 2009, bl. 12</ref> Deur die eeue heen het [[barnsteen]] tot die belangrikste handelsgoed ontwikkel en in die eerste eeue van ons tydrekening sy hoogtepunt bereik. Handelspaaie het langs rivierlope en oor bergpasse in die [[Alpe]] so ver as die [[Middellandse See]] en [[Egipte]] gegaan. Die eerste historiese bron oor die volk dateer uit die 1ste eeu n.C., toe die [[Antieke Rome|Romeinse]] geskiedkundige na die bewoners van die gebied as ''Aesti'' verwys het. Vanuit die ooste en suidooste het [[Slawiërs|Slawiese groepe]] geleidelik begin uitbrei sodat die [[Balte|Baltiese volke]] genoodsaak was om hulle permanent in hul huidige gebied te vestig. Die Estiese bevolking omstreeks 1200 word op 150&nbsp;000 beraam.<ref>{{de}} Tuchtenhagen (2009), bl. 11</ref> Die Este was in dorpsgemeenskappe georganiseer, en so het ook Estland se huidige groot stedelike nedersettings – Tallinn en Tartu – hul oorsprong in versterkte dorpe. === Die Middeleeue === Omstreeks 800 was seerowery vir talle Este 'n lonende bedryf, tog het die maatreëls wat deur [[Swede (volk)|Swede]] en [[Dene]] ingestel is om dit te bestry ook tot eerste pogings gelei om Estland te verower. Uiteindelik is die gebied van die heidense Estiese stamme in die 13de eeu deur 'n koalisie van Denemarke en die Duitse Orde verower. Die Dene het in 1219 die nuwe hoofstad Reval (tans Tallinn) gestig en die Westerse kultuur en Christelike godsdiens in Estland ingevoer. Die Dene, wat aanvanklik die noorde van Estland oorheers het, het hulle gebied in 1346 aan die Duitse Orde verkoop, wat voorheen die suide beheer het. Estland het tot by die Orde se ontbinding in 1561 onder die heerskappy van die Duitse [[ridder]]s en koopmanne van die Hansebond gebly. Die landelike bevolking het onder die Duitse bewind in 'n toestand verkeer wat feitlik op lyfeienskap neergekom het. === Sweedse en Russiese heerskappy === [[Lêer:Tallinn Olearius.jpg|duimnael|Die Estiese hoofstad Tallin in die eerste helfte van die 17de eeu]] Noord-Estland is daarna deur Swede beset, en ná die Sweeds-Poolse Oorlog en 'n kortstondige besetting deur Pole het ook die suide volgens die Verdrag van Altmark in 1629 onder Sweedse bewind gekom. Die situasie van die Estiese boerebevolking het in hierdie periode ietwat verbeter. In 1710 is Lyfland, 'n Baltiese streek, wat oor dele van Letland en Estland gestrek het, deur die Russiese tsaar [[Pieter I van Rusland|Pieter I]] verower. Hierdie besetting is in 1721 met die Verdrag van Nystad erken. Ondanks 'n aantal hervormings het die landelike Duitse adel die plattelandse Estiese bevolking tot die tyd van die Russiese Oktoberrewolusie in 1917 oorheers, en ook die welvarende stedelike burgers was merendeels van Duitse afkoms. In die 19de eeu het Estland se industrialisering 'n aanvang geneem. Spoorlyne is gebou, en Tallinn het tot 'n beduidende seehawe ontwikkel. Met die ekonomiese opswaai het ook Estland se nasionale bewussyn teen die middel van die 19de eeu geleidelik begin ontwikkel, maar 'n beleid van russifisering het tot politieke onluste en grootskaalse emigrasie, veral na die [[Verenigde State]] en [[Kanada]], gelei. Estland se belangrike rol in die [[Russiese Rewolusie (1905)|Russiese Rewolusie van 1905]] is deur die owerhede met bloedige onderdrukking beantwoord. === Die eerste onafhanklike republiek === [[Lêer:Declaration of Estonian independence in Pärnu.jpg|duimnael|Die Estiese onafhanklikheid is op 23 Februarie 1918 in Pärnu verklaar]] Met die omverwerping van die tsaristiese bewind in die [[Russiese Rewolusie (1917)|Rewolusie van 1917]] is steeds meer inheemse bewoners in die Russies-besette gebiede van Letland en Estland in die nuutgestigte outonomie-bewegings saamgesnoer. Hieruit het vinnig politieke partye met nasionale en sosiale doelwitte voortgespring. Ná 'n betoging van sowat 40&nbsp;000 Este voor die setel van die Provisionele Regering in [[Sint Petersburg|Petrograd]] is Estland as administratiewe eenheid onder die regering van die Revalse goewernementskommissaris Jaan Poska geskep. Eerste algemene verkiesings is in Mei en Junie 1917 gehou. Die nuutverkose Landsraad (Esties ''Maapäev'') het reeds in September 'n debat oor Estland se onafhanklikwording gevoer, al was 'n meerderheid van die afgevaardigdes nog ten gunste van 'n groter Russiese Federasie waarvan Estland deel sou uitmaak. So het Estland – net soos Letland – afgevaardigdes na die Kongres van die Volke van Rusland gestuur wat in [[Kiëf]] gehou is.<ref>{{de}} Gerhard Besier: ''Das Europa der Diktaturen. Eine neue Geschichte des 20. Jahrhunderts''. München: Deutsche Verlags-Anstalt 2006, bl. 83–84</ref> [[Lêer:Jaan Poska portrait by Paul Raud.jpg|duimnael|links|upright|Jaan Poska (1866–1920), portret deur Paul Raud]] Onder die indruk van die [[Bolsjewis]]tiese Oktoberrewolusie het die Estiese Landsraad uiteindelik vir 'n onafhanklike Republiek van Estland en nouer bande met westerse lande gepleit. Die nuwe Sowjet-maghebbers het Poska egter ontsetel en die Landsraad ontbind. [[Moskou]] het 'n kommunistiese marionetteregering onder Jaan Anvelt probeer vestig, tog het sy gesag nie buite die hoofstad gestrek nie. Ná die Estiese onafhanklikheidsverklaring op 24 Februarie 1918<ref>{{en}} [https://www.ev100.ee/en/story-estonian-state’s-birth ''ev100.ee: A hundred years of the Republic of Estonia – The story of the Estonian state’s birth. Besoek op 14 Februarie 2019''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815045859/https://www.ev100.ee/en/story-estonian-state%E2%80%99s-birth |date=15 Augustus 2020 }}</ref> is die land deur Duitse troepe beset. Met die Duitse [[kapitulasie]] in November 1918 en sy oorwinning oor die [[Rooi Leër]], wat Estland destyds aangeval het, het Estland 'n onafhanklike demokratiese republiek geword, wat deur die Sowjetunie in die Vredesooreenkoms van Tartu in 1920 erken is. Groot grondbesitters is deur 'n reeks landhervormings onteien sodat 'n groter aantal boeregesinne hul eie grond kon bewerk. Die regte van minderhede is in 1925 verskans en die onderwysstelsel met Esties as voertaal uitgebou. Veral danksy Duitse beleggings is die groei van die Estiese nywerheidsektor bevorder. Die jare ná die onafhankliksheidsverklaring was nogtans deur politieke onstabiliteit gekenmerk ('n staatsgreep deur linkses het in Desember 1924 misluk, maar was een van die faktore wat nasionalistiese strominge aangewakker het) en tot en met 1933 is Estland deur twintig kortstondige koalisieregerings geregeer. Daarna het 'n nuwe grondwet verreikende bevoegdheid aan die staatspresident verleen. In Maart 1934 is 'n noodtoestand afgekondig en politieke partye ontbind. Die land het tussen 1935 en 1937 onder die presidentskap van Konstantin Päts 'n outoritêre bewind gekry wat deur Estiese kiesers vooraf in 'n referendum goedgekeur is. Alhoewel 'n nuwe demokratiese grondwet in 1938 burgerlike vryhede herstel het, het die Baltiese lande as gevolg van die Hitler-Stalin-verdrag van Augustus 1939 onder sterk Sowjet-invloed gekom. Die Sowjets het reeds in die volgende maand militêre basisse in Estland begin vestig. 12&nbsp;000 Estiese Duitsers is in die Duitse Ryk hervestig. === Die Tweede Wêreldoorlog === In Junie 1940 is Estland deur Sowjet-troepe beset en ná 'n verkiesing in Julie as 'n Sowjet-republiek by die Sowjetunie ingelyf. In die eerste jaar is meer as 60&nbsp;000 Este vermoor of gedeporteer. Tydens die Duitse aanval op die Sowjetunie het Estiese burgermagte aan die kant van die Duitse troepe in Junie 1941 teen die Rooi Leër geveg en die Nazi-bewind tot 1944 gesteun. Ander Este het by die Rooi Leër aangesluit om teen die Duitsers te veg. === Sowjet-Russiese besetting === {{Hoofartikel|Estiese Sosialistiese Sowjetrepubliek}} Ná die Duitse besetting is Estland in 1944 deur Sowjet-troepe herower, en net soos in 1940 is duisende Este gedood of gedeporteer. Kollektivering van die landbou en nasionalisering van die nywerhede het in die laat 1940's begin, en die Estiese ekonomie is ondanks hewige weerstand by die Sowjet-stelsel ingelyf. === Herwonne onafhanklikheid === [[Lêer:Alar Karis - August 2021.jpg|duimnael|upright|Estland se sesde staatspresident Alar Karis (sedert 2021)]] Met die politieke liberalisasie in die Sowjetunie het die Estiese Sowjetraad die inlywing by die Sowjetunie in 1940 onwettig verklaar, en gedurende die staatsgreeppoging teen die Sowjetpresident [[Michail Gorbatsjof]] in 1991 het Estland sy onafhanklikheid van die Sowjetunie verklaar. 'n Nuwe grondwet het die lig gesien en is in 1992 ingestel. Lennart Meri is as die eerste president verkies, en met Mart Laar het 'n voorstander van verreikende vryemarkhervormings die amp van eerste minister beklee. Die laaste Russiese troepe is in Augustus 1994 onttrek. Op 2 April 2004 het Estland by die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie (NAVO) en op 1 Mei 2004 by die Europese Unie aangesluit. Die verwydering van 'n monument ter ere van die Sowjet-leër het in April 2007 tot gewelddadige konfrontasies tussen die Estiese polisie en dronk Russiese jeugdiges gelei, waarin een van die [[Russe]] dood en tientalle polisiemanne en onrusstokers beseer is. Die monument word deur die Russiese minderheid as 'n simbool vir die Sowjet-oorwinning oor [[Nazi-Duitsland]] beskou, maar versinnebeeld vir die Estiese bevolking eerder die brutale onderdrukking deur Sowjet-magte en is na 'n Russiese militêre begraafplaas verskuif. Op 9 Desember 2010 het Estland by die OESO aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.oecd.org/estonia/estoniasaccessiontotheoecd.htm |title=Estonia’s accession to the OECD |publisher=[[OESO]] |date=9 Desember 2010 |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> Kersti Kaljulaid, voormalige staatsamptenaar en Estland se verteenwoordiger aan die Europese Rekenkamer vanaf 2004 tot 2016, is in Oktober 2016 as opvolger van Toomas Hendrik Ilves, wat sedert 2006 as staatshoof gefungeer het, tot president verkies. Sy is die eerste vrou wat hierdie amp beklee, asook die jongste president in die geskiedenis van Estland.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://estonianworld.com/people/former-european-auditor-kersti-kaljulaid-elected-president-estonia |title=Former European auditor Kersti Kaljulaid elected president of Estonia |publisher=Estonian World |date=2 Oktober 2016 |accessdate=9 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022145830/https://estonianworld.com/people/former-european-auditor-kersti-kaljulaid-elected-president-estonia/ |archive-date=22 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 25 Januarie 2021 is Kaja Kallas in die pos van eerste minister ingehuldig. Sy was die eerste vrou wat hierdie amp beklee het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://estonianworld.com/life/kaja-kallas-to-become-estonias-first-female-prime-minister/ |title=Kaja Kallas to become Estonia’s first female prime minister |publisher=Estonian World |author=Silver Tambur |date=25 Januarie 2021 |accessdate=25 Januarie 2021}}</ref> Sy is in Julie 2024 deur Kristen Michal opgevolg.<ref>{{cite web |url=https://apnews.com/article/estonia-michal-kallas-prime-minister-european-union-1a23a0fb1c4439cfa40cc4b42bcf6280 |title=Estonia’s ruling party taps climate minister for the Baltic country’s top job |publisher=Associated Press |date=29 Junie 2024 |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> == Bevolking == [[Lêer:Russians in Estonia 2010.png|duimnael|Verspreiding van die Russiese bevolking in Estland]] Die meeste inwoners van Estland is etniese Este (69%) wie se moedertaal Esties is. As gevolg van die Sowjetunie se beleid van russifisering is daar 'n groot [[Russies]]sprekende minderheid van etniese Russe (26 persent), wat veral in die hoofstad Tallinn en die nywerheidsentrums van Noordoos-Estland, soos Narva, gekonsentreer is. Van die altesaam 3,7 miljoen migrante, wat gedurende die Sowjet-besetting in Estland kom werk het, het meer as 600&nbsp;000 hulle permanent hier gevestig. Tussen 1940 en 1989 het die persentasie Estiessprekendes sodoende van oorspronklik meer as 94 tot slegs 61 persent afgeneem. Estland was onder meer 'n gewilde woonplek vir afgetrede Sowjet-offisiere. Vanweë die Russiessprekende infrastruktuur was daar min aansporing vir bewoners van Russiese afkoms om Esties aan te leer. In 1989 was slegs 13,3 persent van hulle Esties magtig.<ref>{{ru}} Vgl. ''Sowjetskaja Estonija'', 6 April 1990</ref> Ander beduidende minderheidsgroepe sluit [[Oekraïners]] (twee persent), [[Belarusse]] (een persent), [[Finne]] (0,8 persent) en ander (1,2 persent) in. Sowat tagtig persent van die de facto-bevolking het Estiese burgerskap. === Die Sweedse minderheid === [[Lêer:Nucköbor i 1800-tals dräkt..jpg|duimnael|Estland-Sweedse bewoners van die skiereiland Nuckö in 19de eeuse kleredrag]] Die sogenaamde Estland- of Kusgebied-Swede, wat na hulself meestal as ''aibofolke'' ("Eilandvolk", Esties ''rannarootslased'') verwys, is een van die oudste minderhede in Estland.<ref>{{en}} [http://www.visitestonia.com/en/holiday-destinations/cultural-treasures/estonian-swedes: ''visitestonia.com: Estonian Swedes'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hulle bewoon veral die kusgebiede en die eilande van Wes- en Noordoos-Estland, soos [[Ruhnu]] (Sweeds ''Runö''), Vormsi (''Ormsö''), Riguldi (''Rickull'') en die skiereiland Noarootsi (''Nuckö''). Hier kan 'n mens 'n aantal [[Sweeds]]e plekname soos Hosby, Einbi, Österby aantref, en ook straatborde in hierdie geweste is dikwels tweetalig. Estland-Swede, wat reeds twee eeue voor die Estiese volk gekersten is, het hulle in die 13de eeu in die bogenoemde gebiede gevestig en aan die gesag van plaaslike heersers onderwerp. [[Swede (volk)|Swede]] en Este het dikwels onderling getrou, en baie Sweedse tradisies is deur die Estiese inwoners oorgeneem. Nog in die tyd van die Eerste Estiese Republiek tussen die twee wêreldoorloë was die bevolking van eilande soos Vormsi, Ruhnu, Osmussaar (Sweeds ''Odensholm'') en Pakri (''Rågö'') merendeels Sweedssprekend. Die Sweedse bewoners het hier tot en met 1939 gebly toe die Sowjetunie begin het om militêre basisse in Estland op te rig. Die oorgrote meerderheid van die Sweedssprekende Estlanders het destyds na Swede gevlug. Mense wat in Estland aangebly het is deur die Sowjet-owerheid na Rusland gedeporteer.<ref>{{sv}} Kristina Porgasaar: ''Estland. Landet, folket, kulturen''. Tallinn: Grenader 2004, bl. 11</ref> Tans is daar nog 'n baie klein minderheid van Estland-Swede in die land. Die Estland-Sweedse dialekte is nou verwant aan die dialek van Oos-Swede, alhoewel daar nie sprake van 'n eenheidsdialek kan wees nie en steeds verskillende variante van Sweedse dialekte in Estland gepraat is. So het die eilande Ruhnu, Vormsi-Noarootsi-Riguldi, Pakri-Vihterpalu en Hiiumaa almal hul eie kenmerkende dialek. Die aantal mense wat steeds Estland-Sweeds as omgangstaal praat, word op minder as eenhonderd in Estland en tot by eenduisend in Swede beraam. Klein groepe Estland-Swede kom tans weer in Estland bymekaar in 'n poging om hul kulturele erfenis en eie taal te laat herleef. Die kulturele vereniging van Estland-Swede, wat op 27 Februarie 1988 gestig is, versamel kulturele en historiese dokumente en ander voorwerpe, bevorder die kulturele en ekonomiese ontwikkeling van die Estland-Sweedse gebiede asook Sweedse taalonderrig in die hele Estland. == Politiek == === Regering === [[Lêer:Riigikogu hoone, Kaupo Kalda foto, 2016.jpg|duimnael|Setel van die Estiese parlement in die Toompea-kasteel]] Estland is 'n parlementêre demokrasie, met 'n president wat betreklik sterk magte het. Die huidige president is [[Alar Karis]] wat in 2021 [[Kersti Kaljulaid]] opgevolg het. Die president word deur die parlement vir 'n termyn van vyf jaar verkies. Die Estiese parlement (''riigikogu'') het een kamer met 101 setels. Dit word elke vier jaar verkies. Die huidige regering regeer sedert 2024 onder leiding van [[Kristen Michal]]. === Provinsies === [[Lêer:EVabariik.png|duimnael|Estland se provinsies (''maakonnad'')]] Estland is opgedeel in vyftien provinsies (''maakond'', meervoud: ''maakonnad'') wat verder onderverdeel is in landelike (''vald'') en stedelike munisipaliteite (''linn''). Die 15 provinsies van Estland is: {| class="sortable wikitable" style="text-align:left" |+ Provinsies van Estland ! ! Wapen !! Provinsie !! [[Hoofstad]] |- |1 | style="text-align:center;"|[[Lêer:Et-Harju maakond-coa.svg|45px]] || [[Harjumaa]] || [[Tallinn]] |- |2 | style="text-align:center;"|[[Lêer:Hiiumaa vapp.svg|45px]] || [[Hiiumaa]] || [[Kärdla]] |- |3 | style="text-align:center;"|[[Lêer:Ida-Virumaa vapp.svg|45px]] || [[Ida-Virumaa]] || [[Jõhvi]] |- |4 | style="text-align:center;"|[[Lêer:Et-Järva maakond-coa.svg|45px]] || [[Järvamaa]] || [[Paide]] |- |5 | style="text-align:center;"|[[Lêer:Jõgevamaa vapp.svg|45px]] || [[Jõgevamaa]] || [[Jõgeva]] |- |6 | style="text-align:center;"|[[Lêer:Läänemaa vapp.svg|45px]] || [[Läänemaa]] || [[Haapsalu]] |- |7 | style="text-align:center;"|[[Lêer:Lääne-Virumaa vapp.svg|45px]] || [[Lääne-Virumaa]] || [[Rakvere]] |- |8 | style="text-align:center;"|[[Lêer:Et-Pärnu maakond-coa.svg|45px]] || [[Pärnumaa]] || [[Pärnu]] |- |9 | style="text-align:center;"|[[Lêer:Põlvamaa vapp.svg|45px]] || [[Põlvamaa]] || [[Põlva]] |- |10 | style="text-align:center;"|[[Lêer:Raplamaa vapp.svg|45px]] || [[Raplamaa]] || [[Rapla]] |- |11 | style="text-align:center;"|[[Lêer:Saaremaa vapp.svg|45px]] || [[Saaremaa]] || [[Kuressaare]] |- |12 | style="text-align:center;"|[[Lêer:Tartumaa vapp.svg|45px]] || [[Tartumaa]] || [[Tartu]] |- |13 | style="text-align:center;"|[[Lêer:Valgamaa vapp.svg|45px]] || [[Valgamaa]] || [[Valga]] |- |14 | style="text-align:center;"|[[Lêer:Viljandimaa vapp.svg|45px]] || [[Viljandimaa]] || [[Viljandi]] |- |15 | style="text-align:center;"|[[Lêer:Võrumaa vapp.svg|45px]] || [[Võrumaa]] || [[Võru]] |} === Buitelandse beleid === [[Lêer:GW Bush, TH Ilves 2006-2.jpg|duimnael|[[George W. Bush]] en die Estiese president Toomas Hendrik Ilves tydens die Amerikaanse president se besoek aan Estland in 2006]] In Estland se politieke groeperings is daar konsensus oor die hoofoogmerke van die land se buitelandse beleid – soos verdere integrasie van Estland in die politieke en ekonomiese strukture van die Europese Unie en die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie. Aangesien Rusland as 'n toenemende bedreiging beskou word, bly die handhawing van nouer betrekkinge met die Verenigde State en die samewerking met ander lande in die Oosseegebied hoofdoelwitte van die Estiese regering se buitelandse beleid.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.auswaertiges-amt.de/de/service/laender/estland-node/politisches-portraet-200788 |title=Estland: Politisches Porträt |publisher=Duitse Departement van Buitelandse Sake |date=5 Maart 2026 |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> Estland se politieke steun vir lande soos [[Georgië]], [[Moldowa]] en [[Oekraïne]] en hul politieke en ekonomiese hervorming weerspieël sy eie ervaring. Betrekkinge met Rusland bly gespanne. Daarteenoor onderhou Estland vriendskaplike betrekkinge met lande soos Duitsland, sy Baltiese buurlande en die Nordiese lande, veral Finland en Swede, wat almal historiese, ekonomiese en kulturele bande met Estland het. === Beleid in die Europese Unie === [[Lêer:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|duimnael|Estland het in 2004 by die Europese Unie aangesluit en in 2007 die [[Verdrag van Lissabon]] onderteken]] Estland het saam met nege ander lande op 1 Mei 2004 by die Europese Unie (EU) aangesluit en hou sewe setels in die Europese Parlement. Die invoering van die Europese geldeenheid [[Euro]] het hoë prioriteit in Estland se finansiële en ekonomiese beleid geniet, en uiteindelik het die land het op 1 Januarie 2011 by die Eurosone aangesluit. Daarnaas bly energie een van die belangrikste ekonomiese kwessies – die diversifisering van sy energiebronne en die aansluiting by Wes-Europa se kragnetwerke sal Estland minder kwesbaar vir kragtekorte maak. === Veiligheidsbeleid === Estiese soldate het tot in die lente van 2009 as veiligheidswagte diens in [[Irak]] en in [[Afghanistan]] verrig. Aangesien die Baltiese lande nie oor genoeg kapasiteit beskik nie, word hulle lugruimte deur ander NAVO-lande beskerm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://ac.nato.int/missions/air-policing/baltics |title=Baltic Air Policing |publisher=[[NAVO]] |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> == Ekonomie == === Ekonomiese geskiedenis === Estland, wat aan drie kante deur water omring is, was 'n belangrike landingsplek vir sowel antieke seevaarders asook [[Wikings]] en het gedurende die Hansetydperk 'n beduidende deurgangsland vir die handel tussen oos en wes geword. Die groot handelsvolume het vinnig ook die belangstelling van inheemse mense gewek – die bewoners van enkele Estiese eilande, veral Saaremaa en Hiiumaa, was gevreesde seerowers. Belangriker as seerowery was die stewige handelsbande met omliggende lande, en vanaf die 18de eeu, toe die Russiese tsaar Pieter I die seehawe Sint Petersburg as Rusland se venster na die weste gevestig het, is hierdie bande met die oostelike buurland nog versterk.<ref>{{de}} Gintaras Beresnevičius, Cornelius Hasselblatt, Detlev Henning, Yvonne Luven en Kai Ulrich Müller: ''Zauber der baltischen Staaten''. München: Sconto 2005, bl. 14</ref> Die periode tussen die wêreldoorloë was deur ekonomiese vooruitgang en 'n hoë lewensstandaard gekenmerk – die laasgenoemde het gunstig vergelyk met dié van Finland, selfs al het hierdie noordelike buurland reeds voor 1917 as Russiese grootvorstedom oor sy eie geldeenheid en wetgewing beskik. Die landhervorming van die 1920's het kleinboere en koöperasies bevorder en tot toenemende landbouproduksie gelei. Agrariese uitvoere – Estiese boere het hulle veral op spek- en botterproduksie toegespits – na die [[Verenigde Koninkryk]] en ander [[Wes-Europa|Wes]]- en Noord-Europese lande was een van Estland se vernaamste bronne van buitelandse valuta. In die dertigerjare het ook die graanproduksie duidelik toegeneem. [[Lêer:Ida-Viru Tuhamäed.JPG|duimnael|links|Die ontginning van olieskalie skep 'n aantal omgewingsvraagstukke. Die foto toon uitskothope wat hoofsaaklik uit as bestaan]] Daarenteen het handelsbetrekkinge met die Sowjetunie instabiel gebly, en Estiese produsente het derhalwe vanaf die middel van die twintigerjare steeds meer na onontginde binnelandse markte begin kyk. Die spoorwegnetwerk is uitgebrei, en 'n aantal nywerhede het ontstaan wat voedsel en hout verwerk het asook [[papier]], [[sellulose]], tekstiele, metale en sement vervaardig het. Pogings om Estiese swaar nywerhede en ander uitvoergerigte industriële sektore te ontwikkel, het nogtans misluk. 'n Estiese energiebedryf het met die ontginning van olieskalie tot stand gekom. In 1928 het Estland die kroon as wettige betaalmiddel ingevoer en sy nuwe geldeenheid met goudreserwes ondersteun. Die wêreldwye ekonomiese resessie vanaf 1929/1930 het ook Estland se ekonomie geraak wat in 1932 sy sterkste insinking getoon het. Veral die produksie van uitvoergerigte nywerhede het met sowat 'n derde gekrimp. Danksy die groeiende staatsbesteding en Duitse beleggings het die ekonomie reeds in 1934 begin herstel. Die ontginning van olieskalie en die produksie van fosforiet en sellulose het skerp gegroei, net soos die boudryf. Intussen was steeds meer Estiese verskaffers in staat om in hul moderne fabrieke 'n verskeidenheid produkte te vervaardig wat in die 1920's nog uit die buiteland ingevoer moes word. Duitsland het in 1937 die beduidendste handelsvennoot geword.<ref>{{de}} Tuchtenhagen (2009), bl. 86</ref> Die Estiese bevolking het sy eie lewensstandaard ook ná die Tweede Wêreldoorlog en die besetting deur Sowjet-Rusland eerder met dié van Skandinawiese lande as dié van ander Sowjet-republieke vergelyk. Die feit dat die [[Estiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]] die hoogste lewenspeil in die Sowjetunie geniet het, het sodoende min troos gebied. In die najaar van 1987 het vier Estiese wetenskaplikes hul program van ekonomiese selfstandigheid aan die publiek bekend gestel – destyds is hierdie gedagte nog as utopies beskou. Met die politieke omwenteling in Sowjet-Rusland het die prentjie egter begin verander, en deskundiges het openlik vir die invoering van 'n eie geldeenheid gepleit. Eerste ontwerpe vir Estiese banknote is in die plaaslike pers afgedruk, lank voordat die land in staat was om sy agenda van ekonomiese hervorming deur te voer. Die [[Russiese roebel]] het ná Estland se onafhanklikwording ernstig verswak, terwyl Westerse valuta benodig is om produkte en dienste van gehalte te koop. Die nuwe geldeenheid, die Estiese kroon, het met sy invoering in Junie 1992 'n trotse simbool van nasionale [[selfbeskikking]] geword. Op 1 Januarie 2011 is die Euro-geldeenheid ingestel wat die Estiese kroon vervang het. === Ekonomiese hervorming === [[Lêer:Victoria I Tallinn.jpg|duimnael|''Victoria I'', 'n veerboot van die Estiese redery ''Tallink'']] [[Lêer:Wifi accesspoint in tartu estonia.jpg|duimnael|'n Openbare draadlose internet-toegangspunt in Tartu]] [[Lêer:E-Estonia Showroom (36945751280).jpg|duimnael|E-Estonia-toonlokaal. Estland verwesenlik deur middel van omvattende digitalisering sy ambisieuse voorneme om 'n digitale samelewing te skep]] Estland het sy ekonomie in die 1990's volgens die Skandinawiese model geherorganiseer. Ná die privatisering van vroeëre staatsondernemings het Estland ten opsigte van sy kommunikasietegnologieë tot een van die modernste lande begin ontwikkel wat met sowat 700 openbare internetstasies onder meer gratis-internettoegang aan al sy burgers verskaf. Die vinnige hervormings het nogtans veral armes, bejaardes en gesinne met kinders benadeel: Terwyl die huidige prysvlak vir kos en gebruiksgoedere met dié van Noord- en Wes-Europese lande vergelyk kan word, beloop maandelikse bruto salarisse en lone volgens amptelike statistieke gewoonlik minder as €800. === Belangrike sektore === Finansiële dienste, vervoer en logistiek, telekommunikasie, toerisme, handel, eiendomme en die boubedryf is tans die belangrikste ekonomiese sektore in Estland wat altesaam 53 persent van die [[bruto binnelandse produk]] (BBP) oplewer. Die dienstesektor toon die hoogste groeikoers en verenig sowat 60 persent van die ekonomiese groei op homself. Land- en bosbou speel net soos vissery 'n minder belangrike rol. Estiese seehawens het in 2010 45,85 miljoen ton se goedere gehanteer – 'n toename van 19,2 persent teenoor die vorige jaar.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Estland/Wirtschaft_node.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake – Estland: Ekonomie – Belangrikste sektore''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522050852/http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Estland/Wirtschaft_node.html |date=22 Mei 2011 }}</ref> 7,9 miljoen skeepspassasiers is vervoer. Veral die passasiervervoer tussen Estland en Finland en Swede het in die afgelope jare duidelik toegeneem. As gevolg van sterk mededinging van hawens in Rusland en sy Baltiese buurlande het Estland begin om sy hawe-infrastruktuur te diversifiseer en beleggings te verhoog. Die Estiese [[toerisme]]sektor toon vinnige groei en dra sowat vyftien persent tot die BBP by. In 2010 het die aantal binne- en buitelandse toeriste 2,12 miljoen beloop. === Ekonomiese beleid en situasie === Estland volg 'n liberale ekonomiese beleid. Aangesien die staatssektor slegs sowat twaalf persent tot die bruto binnelandse produk (BBP) bydra, bly die land se ekonomie tot 'n groot mate buigbaar en kan vinnig by veranderende omstandighede aanpas. Estland se ekonomiese suksesverhaal sedert sy onafhanklikheidsverklaring is onder meer aan sy stabiele geldeenheid (die Estiese kroon was aan die Euro gekoppel), die liberalisering van pryse, die vermindering van staatssubsidies, 'n vinnige privatisering van staatsondernemings en in die besonder aan 'n baie liberale belasting- en beleggingsbeleid te danke. Die sterk ekonomiese groei in die eerste dekade van die 21ste eeu was veral deur 'n opswaai in die tersiêre sektor, die boubedryf en eiendomsmark, 'n sterk binnelandse vraag na goedere en dienste en stygende uitvoere gekenmerk. Estland se invoere het hierby teen 'n vinniger pas gegroei as sy uitvoere, en die land se buitelandse skuldlas was in 2009 reeds hoër as sy BBP.<ref>{{de}} ''Der Euro soll retten''. In: ''Wirtschaftswoche'', nommer 19, 4 Mei 2009, bl. 30</ref> [[Lêer:Hanila tuulepark.JPG|duimnael|links|'n [[Windkragaanleg]] in Hanila]] Nadat die BBP in 2005 (+10,2 persent) en 2006 (+11,2 persent) nog teen dubbelsyfer-groeikoerse gestyg het, is die ekonomiese situasie vanaf 2007 deur 'n afwaartse aanpassing gekenmerk. Die groeikoers van die BBP het sodoende in 2007 tot 7,1 persent verlaag, terwyl die groeikoers in 2008 (-1,0 persent) en 2009 (-13,9 persent) negatief was. In 2010 is weer 'n positiewe groei van 3,1 persent aangeteken wat na verwagting in 2011 sal toeneem tot 4 persent.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Estland/Wirtschaft.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Estland – Ekonomie''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090406020002/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Estland/Wirtschaft.html |date= 6 April 2009 }}</ref> Die afnemende, maar nog steeds hoë tekort op die lopende rekening van die betalingsbalans en stygende inflasiesyfers van 6,6 persent in 2007 en meer as elf persent in 2008 gooi net soos loon- en salarisverhogings, wat hoër is as die groei van produktiwiteit, skadu. Werkloosheid het in die eerste kwartaal van 2010 'n historiese rekordsyfer van 19 persent bereik. Dit het vanaf April 2010 effens begin daal, maar die gemiddelde syfer vir 2010 was steeds 16,9 persent. Die stygende prysvlakke op internasionale energie- en voedselmarkte en belastingverhogings, wat vroeg in 2008 ingestel is, is aanvanklik as moontlike struikelblokke op pad na die instelling van die Euro beskou. === Buitelandse handel === [[Lêer:Nordea10.aug2008.JPG|duimnael|Nordea Pank in die middestad van Tallinn]] Estland se liberale ekonomiese beleid en die aanpassing van Estland se regstelsel aan die Europese Unie se riglyne, wat tans byna voltooi is, skep 'n optimale klimaat vir buitelandse beleggings. Relatief lae belastingtariewe vir ondernemings is 'n verdere trekpleister – die huidige belastingtarief van 21 persent moet eers betaal word wanneer 'n onderneming verdeelbare wins aanteken. 35,3 persent van alle huidige regstreekse buitelandse beleggings (4,3 miljard €) kom uit Swede. Estland se buitelandse handel het in 2010 17,98 miljard € beloop (waarvan 8,75 miljard € uit- en 9,24 miljard € uitvoere was). Die tekort op die handelsrekening (488 miljoen €) was die laagste in vyftien jaar. Die EU-lidlande is die belangrikste handelsvennote. Estland voer hoofsaaklik masjiene, toerusting en aanlegte, hout en houtprodukte, tekstiele, [[ru-olie]] (wat uit olieskalies ontgin word) en elektriese krag na ander Europese lande uit. Finland is met 17 persent die grootste mark vir Estiese uitvoere, terwyl ook die meeste invoere uit dié Skandinawiese land kom. == Kuns en kultuur == === Kulturele invloede === [[Lêer:XVIII Dance Festival Estonia 1.JPG|duimnael|Volksang en -danse speel tradisioneel net soos in die Baltiese buurlande 'n beduidende rol in die kulturele lewe: Dansers tydens die 18de Dansfees in Tallinn in 2009]] Vanweë sy politieke en demografiese ontwikkeling was Estland steeds 'n land wat deur kulturele diversiteit gekenmerk is. So is die land in politieke opsig aanvanklik deur Denemarke, tussen 1252 en 1561 deur die Duitse Orde, daarna deur Swede en in die 18de en 19de eeu deur Rusland oorheers. Die Estiese kultuur en argitektuur is oor 'n tydperk van sowat 800 jaar sterk deur die plaaslike [[Baltiese Duitsers|Duits-Baltiese bevolking]], wat ook die heersende klas gevorm het, beïnvloed. Die leefwyse in Estland se groot stede, veral Tallinn (onder sy ou naam ''Reval''), is sterk deur die Noord-Duitse Hanse-kultuur beïnvloed – Duitse koopmanne was vanaf die [[Middeleeue]] tot die 19de eeu die toonaangewende element in Tallinn. Vanaf 1850 het die Russiese tsare 'n beleid van russifisering bevorder, tog het Baltiese studentegroepe en vanaf die 1870's die Universiteit van Dorpat (Tartu) 'n kulturele teengewig teen daardie ontwikkeling gevorm. Die tyd van die Tweede Wêreldoorlog en die na-oorlogse periode, wat met die verlies van Estland se Duits- en Sweedssprekende minderhede en die grootskaalse immigrasie van Russe en ander etniese groepe gepaard gegaan het, was 'n tydperk van sosiale en kulturele verandering. Deesdae bied die noordelike buurland Finland vanweë sy taalverwantskap 'n sterk oriëntasie vir Estland se kultuur. === Literatuur === Die Estiese literatuur weerspieël die veelvuldige kulturele invloede waaraan die Estiese volk deur die loop van sy geskiedenis blootgestel is. Naas Duits en Esties het ook [[Lets]], Oos-Sweeds, Fins, Russies, [[Latyn]], [[Grieks]] en [[Frans]] as skryftale gedien. Met die ''Kalevipoeg'' beskik Estland nogtans oor sy eie nasionale heldedig. === Kookkuns === [[Lêer:Bottles of Vana Tallinn.jpg|duimnael|upright|''Vana Tallinn'' (letterlik "Oud-Tallinn"), 'n gewilde Estiese likeur]] Estland se kookkuns het sy wortels eerder in tradisionele eetgewoontes en weerspieël met sy sterk Nordiese, Duitse en Russiese invloede ook die kultuur en geskiedenis van hierdie Baltiese land. Vanweë die harde werk, wat die alledaagse lewe van mense vroeër gekenmerk het, het mense die voorkeur aan swaar kos gegee. Tipiese stapelkosse soos swartbrood, gars, rog, [[kwark (suiwelproduk)|kwark]], suurkool, varkvleis, vis, suurkool, aartappels, melk en ander suiwelprodukte kom in baie Estiese resepte voor. Daarnaas speel ook sampioene en bessies (soos bosbessies) uit Estland se bosgebiede 'n belangrike rol. As gevolg van die lang en koue Estiese winters was mense vroeër genoodsaak om hul kos te preserveer. Die vogtige klimaat was nie geskik om kos te laat droog nie sodat groente, [[vis]] en vleis gewoonlik gerook of ingemaak is. Vandag beskou die Este hul nasionale kookkuns as deel van die Nordiese kookkuns, en daar is steeds meer internasionale invloede. Estland se nuwe disse is ligter maaltye met tradisionele aksente. Vleis, pluimvee en wors word dikwels bedien, maar ook ou nasionale kosse soos kalwervleisjellie (Esties: ''sült'', van Duits ''Sülze''), gevulde kalwervleisbraaistuk (''taidetud baikarind'') en ''rossolye'' (ingemaakte haring met worteljies) is steeds gewild. Tradisionele Estiese dranke is [[bier]] (''õlu''), [[wodka]] (''viin'') en ''Vana Tallinn'', 'n inheemse likeur wat met suurlemoenolie, kaneel en vanielje verfyn word. Melkdrankies, wat van kefir en [[karringmelk]] berei word, is net so gewild soos ''kali'', 'n tradisionele Estiese koeldrank wat van brood, water, pepermentstengels, die takke van swart bessiesplante, heuning of [[suiker]], gis, [[hops]] en melk berei word. === Sport === [[Lêer:Tartu Maraton 2006-3.jpg|duimnael|Tartu-skimaraton in 2006]] [[Sport]] neem 'n belangrike rol in die Estiese kultuur in. Ná sy onafhanklikwording van Rusland in 1918 het Estland tydens die [[Olimpiese Somerspele 1920]] vir die eerste keer as 'n onafhanklike land deelgeneem, hoewel die [[Nasionale Olimpiese Komitee]] eers in 1923 gestig is. Estiese atlete het ook tussen 1952 en 1988 aan die [[Olimpiese Spele]] deelgeneem, maar onder die Sowjetse vlag, aangesien dié land in 1940 deur die Sowjetunie beset en geannekseer is. Die [[Olimpiese Somerspele 1980]] se [[seilvaart]]item is in [[Tallinn]] beslis. Sedert sy onafhanklikwording in 1990 het Estland aan al die Olimpiese Spele deelgeneem. Estland het die meeste van sy medaljes in [[atletiek]], [[gewigoptel]], [[stoei]] en [[heg-en-steg-ski]] gewen. Estland is een van die mees suksesvolle lande op die Olimpiese Spele wat die aantal medaljes volgens inwoners betref.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://estonianworld.com/life/estonia-at-the-olympics/ |title=Estonia at the Olympics |publisher=EstonianWorld.com |author=Silver Tambur |date=23 Julie 2021 |accessdate=1 Oktober 2022}}</ref> Van Estland se beste uitslae was die derde plek op die [[Olimpiese Somerspele 1936]] en twaalfde op die [[Olimpiese Winterspele 2006]] se algehele medaljetabel. Estland beskik oor baie binne- en buite-fasiliteite vir verskeie sportsoorte.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.visitestonia.com/en/what-to-see-do/activities-adventure/sports-games |title=Sports and games |publisher=VisitEstonia.com |accessdate=1 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001200218/https://www.visitestonia.com/en/what-to-see-do/activities-adventure/sports-games |archive-date=1 Oktober 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Kiiking]], 'n taamlik nuwe sportsoort, is in 1993 deur Ado Kosk in Estland uitgedink. Kiiking behels 'n gewysigde swaai waarin die ruiter van die swaai 360 grade probeer voltooi. [[Basketbal]] is ook 'n noemenswaardige sportsoort in Estland. Die plaaslike hoogste basketballiga is die ''Korvpalli Meistriliiga''. Van die suksesvollste basketbalklubs is Tartu Ülikool en Tallinna Kalev. Estiese klubs neem ook aan Europese en plaaslike toernooie deel. Die Estlandse nasionale basketbalspan het aan die Olimpiese Somerspele 1936 en vier EuroBasket-toernooie deelgeneem. == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Estonia|title=Estonia|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=29 Mei 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/estonia/|title=Estonia|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=29 Mei 2026}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Estonia|Estland}} * {{en}} {{Wikivoyage|Estonia|Estland}} * {{et}} [https://www.eesti.ee/ ''Staatsportaal van Estland''] * {{en}} [http://www.europe-atlas.com/estonia-map.htm ''Kaart van Estland''] * {{en}} [http://english.eesti.pl/ ''Estonia onLine''] * {{en}} [http://www.7is7.com/otto/estonia/ ''Fotos van Estland''] * {{en}} [http://www.estonica.org/ ''Estonica'' – ''Ensiklopedie oor Estland''] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Estland}} | Noord = [[Finse Golf]] • {{vlagland|Finland}} | Noordoos = [[Finse Golf]] • {{vlagland|Rusland}} | Oos = [[Peipusmeer]] • {{vlagland|Rusland}} | Suidoos = {{vlagland|Rusland}} | Suid = {{vlagland|Letland}} | Suidwes = {{vlagland|Letland}} • [[Golf van Riga]] | Wes = {{vlagland|Swede}} • [[Oossee]] | Noordwes = {{vlagland|Swede}} • {{vlagland|Finland}} • [[Oossee]] }} {{Lande van Europa}} {{EU-lande}} {{NAVO-lande}} {{Nordiese Raad}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Estland| ]] co5qpsrgdug4yf0wawgdhm0pvao0l7t 0 462 2907967 2895512 2026-05-29T13:55:08Z Aliwal2012 39067 /* Sterftes */ [[C.F. Beyers-Boshoff]] 2907967 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Berlin_1989,_Fall_der_Mauer,_Chute_du_mur_01.jpg|teks=Die val van die Berlynse Muur}} Die '''jaar 1989''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Sondag]] begin het. Dit was die 89ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * [[1 Januarie]] – Prof. CJ (Karools) Reinecke volg Prof. [[Tjaart van der Walt (akademikus)|Tjaart van der Walt]] op as rektor van die [[PU vir CHO]]. * [[17 Februarie]] – [[Algerië]], [[Libië]], [[Marokko]], [[Mauritanië]] en [[Tunisië]] stig die [[Unie van die Arabiese Maghreb]]. * [[24 Maart]] – Die tenkskip ''[[Exxon Valdez]]'' stort meer as 11 miljoen gelling [[olie]] in die Prince Williamsont, [[Alaska]], wat 'n groot [[omgewingsramp]] tot gevolg het. * [[7 April]] — Die [[Sowjetunie|Sowjetse]] [[duikboot]] Komsomolets sink in die [[Barentssee]]. * [[18 April]] — Die Tiananmenplein-proteste van 1989 begin. * [[10 Mei]] — Die [[België|Belgiese]] aktivis Hélène Passtoors, wat in [[1986]] weens hoogverraad tien jaar tronkstraf opgelê is, word deur die Suid-Afrikaanse regering vrygelaat en na [[België]] gedeporteer. * [[30 Mei]] – [[Tiananmen-plein]]-protes van 1989: Die 33-voet hoë standbeeld vir die "Godin van Demokrasie" deur studentebetogers onthul op Tiananmen-plein. * [[5 Julie]] – Die Suid-Afrikaanse staatspresident [[P. W. Botha]] en [[Nelson Mandela]] ontmoet by Tuynhuys in [[Kaapstad]]. * [[6 September]] – Laaste algemene verkiesing in die ou Suid-Afrika. Die [[Nasionale Party]] wen 89 setels, die [[Konserwatiewe Party]] 39 en die [[Demokratiese Party]] 33. * [[14 September]] – [[Frederik Willem de Klerk]] (gebore 18 Maart 1936) word Staatspresident van Suid-Afrika. * [[9 Oktober]] – Die eerste groot proteste (Montagsdemo) in [[Leipzig]] wat tot die val van die [[DDR]] gelei het. * [[9 November]] – Die val van die [[Berlynse Muur]]. * [[2 Desember]] – Die [[Malta-spitsberaad]] begin. == Geboortes == * [[23 Januarie]] – [[Johann Sadie]], Suid-Afrikaanse rugbyspeler. * [[16 Februarie]] – [[Elizabeth Olsen]], Amerikaanse aktrise en vervaardiger. * [[4 Mei]] – [[Trevor Nyakane]], Suid-Afrikaanse [[rugby]]speler. * [[10 Mei]] – [[Armin Ronacher]], Oostenrykse rekenaarprogrammeerder. * [[11 Mei]] – [[Ashleigh Simon]], Suid-Afrikaanse beroeps[[gholf]]speler. * [[13 Mei]] – [[Melinda Bam]], Suid-Afrikaanse internasionale model, [[Mej. Suid-Afrika]] 2011. * [[16 Mei]] – [[Behati Prinsloo]], [[Namibië|Namibiese]] internasionale model. * [[3 Junie]] – [[Imogen Poots]], Engelse aktrise. * [[13 Junie]] – [[Mignon du Preez]], Suid-Afrikaanse internasionale krieketspeler * [[1 Julie]] – [[Daniel Ricciardo]], [[Australiese]] [[Formule Een]]-beroepsrenjaer. * [[6 Julie]] – [[Demetri Catrakilis]], [[Superrugby]][[rugbyspeler|speler]]. * [[14 Julie]] – [[Siviwe Gwarube]], Suid-Afrikaanse DA-politikus, [[Departement van Basiese Onderwys|Minister van Basiese Onderwys]]. * [[21 Julie]] – [[Jamie Waylett]], Engelse akteur. * [[22 Julie]] – [[Israel Adesanya]], professionele gemengde gevegskunstenaar. * [[2 Augustus]] – [[Vanes-Mari du Toit]], Suid-Afrikaanse professionele netbalspeler. * [[3 Augustus]] – [[Jules Bianchi]], [[Frankryk|Franse]] Formule Eenrenjaer. († [[2015]]). * [[14 Augustus]] – [[Reeza Hendricks]], Suid-Afrikaanse krieketspeler. * [[18 Augustus]] – [[Willie le Roux]], [[Springbokrugbyspeler]]. * [[21 Augustus]] – [[Rob Knox]], Britse akteur († [[2008]]). * [[21 Augustus]] – [[Hayden Panettiere]], Amerikaanse aktrise en sangeres. * [[28 Augustus]] – [[Valtteri Bottas]], [[Finland|Finse]] Formule Eenrenjaer. * [[9 September]] – [[Isaac Seitlholo]], Suid-Afrikaanse politikus, Nasionale Vergadering-lid (LP) vir die DA. * [[13 Desember]] – [[Taylor Swift]], Amerikaanse aktrise/sangeres. * [[18 Desember]] – [[Hlanganani Gumbi]], Suid-Afrikaanse politikus, Nasionale Vergadering-lid vir die DA. == Sterftes == * [[1 Januarie]] – [[Stompie Moeketsi]], ANC-aktivis word op 14-jarige ouderdom vermoor (* [[1974]]). * [[7 Januarie]] – [[Hirohito]], [[Japannese keiser]] (* [[1901]]). * [[18 Januarie]] – [[Bruce Chatwin]], Engelse reis- en romanskrywer (* [[1940]]). * [[23 Januarie]] – [[Salvador Dalí]], Spaanse surrealistiese skilder: ''[[The Persistence of Memory]]'' (* [[1904]]). * [[23 Februarie]] – [[Hans Hellmut Kirst]], Duitse skrywer (* [[1914]]). * [[26 Februarie]] – [[Roy Eldridge]], Amerikaanse jazzmusikant en -trompetspeler. (* [[1911]]). * [[2 April]] – [[Inez Clare Verdoorn]], Suid-Afrikaanse [[plantkundige]] (* [[1896]]). * [[19 April]] – [[Daphne du Maurier]], Britse skryfster (* [[1907]]) * [[26 April]] – [[Lucille Ball]], Amerikaanse aktrise (* [[1911]]). * [[27 Junie]] – [[Alfred Jules Ayer]], Britse [[filosoof]] (* [[1910]]). * [[3 Junie]] – [[Ruhollah Khomeini]], [[Iran]]nese godsdienstige leier en politikus, eerste Opperleier van die Islamitiese Republiek van Iran (1979-1989, * [[1902]]). * [[28 Junie]] – [[Joris Ivens]], Nederlandse regisseur, skrywer en rolprentvervaardiger (* [[1898]]). * [[11 Julie]] – Heer [[Laurence Olivier]], Britse akteur, regisseur (* [[1907]]) * [[16 Julie]] – [[Herbert von Karajan]], [[Oostenryk]]se dirigent (* [[1908]]) * [[21 Julie]] – Ds. [[Pieter du Toit]], predikant van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]], waarvan die laaste 22 jaar tot en met sy dood in [[NG gemeente Drieankerbaai]] (* [[1921]]). * [[26 Augustus]] – [[Irving Stone]], [[Amerikaanse]] romanskrywer (* [[1903]]). * [[14 September]] – [[Wynnie Schumann]], Suid-Afrikaanse opvoedkundige (* [[1903]]). * [[22 September]] – [[Irving Berlin]], Amerikaanse komponis (* [[1888]]). * [[25 September]] – [[Gladys Steyn]], Suid-Afrika se eerste vroulike [[advokaat]] (* [[1890]]). * [[26 September]] – [[Győrgy Lehel]], [[Hongarye|Hongaarse]] [[dirigent]] (* [[1926]]). * [[28 September]] – [[Ferdinand Marcos]], [[Filippyne|Filippynse]] politikus en president (* [[1917]]). * [[6 Oktober]] – [[Bette Davis]], Amerikaanse aktrise (* [[1908]]). * [[25 Oktober]] – [[Gerard Walschap]], Vlaamse skrywer.(* [[1898]]). * [[5 November]] – [[Vladimir Horowitz]], [[Amerikaanse|Amerikaans]]-Russiese klassieke pianis en komponis (* [[1903]]). * [[18 November]] – [[Johnny Haymer]], Amerikaanse akteur (* [[1920]]). * 18 November – [[Hendrik de Vries]], Nederlandse digter en skilder (* [[1896]]). * [[20 November]] – [[Jacobus Bernardus de Vaal]], onderwyser en historikus (* [[1914]]). * [[22 November]] – [[Nicolaas Nieuwoudt|Nicolaas Johan Nieuwoudt]], geneesheer-generaal en bevelvoerder van die [[Suid-Afrikaanse Geneeskundige Diens]] van 1977–1988 (* [[1929]]). * [[14 Desember]] – [[Andrei Sakharov]], Russiese kernfisikus, dissident, [[Nobelprys vir Vrede|Nobelpryswenner]] en aktivis (* [[1921]]). * [[17 Desember]] – [[C.F. Beyers-Boshoff]], [[Afrikaanse skrywer]] (* [[1926]]). * [[18 Desember]] – [[Will Hickey]], Suid-Afrikaanse skrywer (* [[1909]]). * [[22 Desember]] – [[Samuel Beckett]], Ierse skrywer (* [[1906]]). * [[30 Desember]] – [[Etienne Leroux]], Afrikaanse skrywer (* [[1922]]). [[Kategorie:1989| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] lvy9g8t0nkrrcb5b2k35lxeucsp2gtk 0 490 2908074 2901784 2026-05-30T07:16:25Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ Jacob de Villiers (politikus) 2908074 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Coelacanth1.JPG|teks=Selakant}} Die '''jaar 1938''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Saterdag]] begin het. Dit was die 38ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * [[31 Januarie]] – Die [[Groote Schuur-hospitaal]] in [[Kaapstad]] ([[Suid-Afrika]]) word geopen. * [[12 Maart]] – ''[[Anschluss]]:'' [[Duitsland|Duitse]] troepe beset [[Oostenryk]]; anneksasie word die volgende dag verklaar. * [[19 April]] – RCA-NBC begin die eerste gereelde [[televisie]]-uitsendings. * [[4 Junie|4]]-[[19 Junie]] – Die derde [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1938|FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi]] word in [[Frankryk]] gespeel, wat deur [[Italië]] gewen word. * [[6 Junie]] – 'n Airspeed-vliegtuig van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]], op 'n vlug tussen [[Salisbury]] en Pretoria, stort 20 myl noord van die [[Limpoporivier]] neer; ses sterf. * [[3 Julie]] – 'n [[LNER-Klas A4]]-lokomotief stel 'n wêreldrekord op vir stoomlokomotiewe van 126 m.p.h. * [[9 November]] – Kristallnacht, die eerste grootskaalse voorval van fisiese anti-[[Jood]]se geweld in [[Nazi-Duitsland]], begin. * [[25 November]] – [[Pous Pius XI]] kry twee hartaanvalle. * [[16 Desember]] – Hoeksteenlegging van die [[Voortrekkermonument]] * [[22 Desember]] – Die eerste [[Selakant]] word ontdek deur [[Marjorie Courtenay-Latimer]] in [[Oos-Londen]]. * Onbekend – Die [[Klas 15-stoomlokomotief|Klas 15F]]-[[stoomlokomotief]] word in diens gestel. == Geboortes == * [[1 Januarie]] – [[Margaret Singana]], [[Suid-Afrika]]anse sangeres († [[2000]]). * [[2 Januarie]] – [[David Bailey]], Engelse mode- en portretfotograaf. * [[22 Januarie]] – [[Corra Dirksen]], [[Springbokke|Springbokrugbyspeler]] en geneesheer († [[2020]]). * [[23 Januarie]] – [[Theo-Ben Gurirab]], [[Namibië|Namibiese]] politikus († [[2018]]). * [[30 Januarie]] – [[Islam Karimof]], eerste president van [[Oesbekistan]] († [[2016]]). * [[31 Januarie]] – [[Beatrix van Nederland|Beatrix]], koningin van Nederland. * [[13 Februarie]] – [[Oliver Reed]], Britse akteur († [[1999]]). * [[22 Februarie]] – [[Karin Dor]], Duitse aktrise († [[2017]]). * [[28 Februarie]] – [[Adriaan Snyman]], Suid-Afrikaanse skrywer († [[2025]]). * [[29 Februarie]] – [[Mamadou Tandja]], van 1999 tot 2010 die [[president]] van [[Niger]] († [[2020]]). * [[1 Maart]] – [[Aart Staartjes]], [[Nederlands]]e akteur, regisseur en televisieaanbieder († [[2020]]). * [[14 Maart]] – [[Elsabe Steenberg]], Suid-Afrikaanse skrywer († [[1996]]). * [[17 Maart]] – [[Rudolf Nureyev]], Russiese balletdanser († [[1993]]). * [[4 April]] – [[Hermann Giliomee]], Suid-Afrikaanse geskiedenis skrywer. * [[5 April]] – [[Colin Bland]], Suid-Afrikaanse krieketspeler († 2018). * [[7 April]] – [[Freddie Hubbard]], Amerikaanse jazz-trompetspeler († [[2008]]). * [[8 April]] – [[Kofi Annan]], [[Ghana|Ghanese]] diplomaat en sewende sekretaris-generaal van die [[Verenigde Nasies]] († 2018). * 8 April – [[Allan Gray]], Suid-Afrikaanse filantroop en sakeman († [[2019]]). * [[14 April]] – [[Duke Stroud]], Amerikaanse filmakteur. * [[29 April]] – [[Bernard Madoff]], Amerikaanse beleggingsadviseur, gevonnisde bedrieër († [[2021]]). * [[21 Mei]] – [[Urs Widmer]], [[Switserland|Switserse]] skrywer en vertaler († [[2014]]). * [[21 Mei]] – [[Michael Halász]], Duits-Hongaarse dirigent. * [[5 Junie]] – [[David Koloane]], [[Suid-Afrika]]anse kunstenaar († [[2019]]). * [[14 Junie]] – [[Julie Felix]], [[Verenigde State|Amerikaanse]] folk-sangeres († [[2020]]). * [[26 Junie]] – [[Neil Abercrombie]], sewende goewerneur van [[Hawaii]]. * [[18 Julie]] – [[Lance James]], Suid-Afrikaanse country-sanger en radio-omroeper († [[2020]]). * [[20 Julie]] – [[Margaret van der Post]], Suid-Afrikaanse musiekonderwyser en sopraan. * [[20 Julie]] – [[Natalie Wood]] (Natasha Zakharenko), Amerikaanse filmaktrise († [[1981]]). * 20 Julie – [[Diana Rigg]], Engelse aktrise. († [[2020]]). * [[31 Julie]] – [[Marion Game]], Franse aktrise († [[2023]]). * [[4 Augustus]] – [[John Gainsford]], Springbokrugbyspeler († [[2015]]). * [[15 Augustus]] – [[Maxine Waters]], Amerikaanse politikus. * [[21 Augustus]] – [[Kenny Rogers]], Amerikaanse sanger († [[2020]]). * [[25 Augustus]] – [[Frederick Forsyth]], Engelse [[roman]][[skrywer]] en [[joernalis]] († [[2025]]). * [[12 September]] – [[Anne Helm]], Amerikaanse aktrise. * [[23 September]] – [[Romy Schneider]], Oostenrykse aktrise († [[1982]]). * [[24 September]] – [[Ian McIntosh]], voormalige [[Zimbabwe|Zimbabwies]]-[[Suid-Afrika]]anse [[rugby]]afrigter († [[2023]]). * [[29 September]] – [[Wim Kok]], Nederlandse politikus († [[2018]]). * [[1 Oktober]] – [[G.J. Krüger]], Afrikaanse digter en apteker († [[2005]]). * [[10 Oktober]] – [[Judith Mason]], Suid-Afrikaanse kunstenaar († [[2016]]). * [[13 Oktober]] – [[Dalene Matthee]], Afrikaanse skryfster († [[2005]]). * 13 Oktober – [[Christel Bodenstein]], Duitse aktrise († [[2024]]). * [[14 Oktober]] – [[Edward George Hudson Oliver]], Suid-Afrikaanse [[plantkundige]] en skrywer († [[2025]]). * [[16 Oktober]] – [[Adri van der Walt]], Suid-Afrikaanse plantkundige († [[2003]]). * [[17 Oktober]] – [[Evel Knievel]], Amerikaanse waaghals en vermaakkunstenaar († [[2007]]). * [[20 Oktober]] – [[Jan Scholtz]], Suid-Afrikaanse draaiboekskrywer, regisseur en vervaardiger van rolprente († 2015). * [[21 Oktober]] – [[Gertjie Brynard]], Springbokrugbyspeler († [[2018]]). * [[26 Oktober]] – [[Richard Goldstone]], Suid-Afrikaanse regter. * [[29 Oktober]] – [[Ellen Johnson-Sirleaf]], voormalige vroulike president van [[Liberië]]. * [[3 November]] – [[Daniel Sleigh]], Suid-Afrikaanse skrywer, geskiedkundige en digter († [[2023]]). * [[12 November]] – [[Steve Tshwete]], ANC-kabinetsminister († [[2002]]). * [[15 November]] – [[Ronnie Kasrils]], afgetrede Suid-Afrikaanse kabinetsminister. * [[25 November]] – [[Stephen F. Cohen]], Amerikaanse akademikus en kenner van die [[Sowjetunie]] en [[Rusland]] († [[2020]]). * [[17 Desember]] – [[Peter Snell]], [[Nieu-Seeland]]se middelafstandatleet († [[2019]]). * [[20 Desember]] – [[Edwill van Aarde]], Suid-Afrikaanse televisie-, radio-omroeper en sportkommentator († [[2024]]). * [[20 Desember]] – [[Jacob de Villiers (politikus)|Jacob de Villiers]], Suid-Afrikaanse boer, politikus en kabinetsminister. * [[29 Desember]] – [[Jon Voight]], Amerikaanse akteur. == Sterftes == * [[21 Januarie]] – [[Georges Méliès]], Franse filmpionier, filmregisseur, teatertowenaar en akteur (* [[1861]]). * [[26 April]] – [[Edmund Husserl]], Duitse filosoof (* [[1859]]). * [[15 Mei]] – Ds. [[Pieter Gerhardus Jacobus Meiring|Pieter Meiring]], leraar van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|NG Kerk]] en redakteur van die Kerk se weekblad, die ''[[Kerkbode]]'' (* [[1866]]). * [[6 Augustus]] – [[Henry Sampson]], 'n leier in die [[Arbeidersparty (Suid-Afrika, 1910)|Suid-Afrikaanse Arbeidersparty]] (* [[1872]]). * [[21 Augustus]] – Dr. [[Frans Engelenburg]], joernalis en voorsitter van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] (* [[1863]]). * [[12 September]] – [[Prins Arthur van Connaught]], Britse politikus en derde [[Goewerneur-generaal van Suid-Afrika]] (1920–1924) (* [[1883]]). * [[17 November]] – [[Adriaan Moorrees]], teoloog en leier in die [[NG Kerk]], skrywer en digter (* [[1855]]). * [[20 November]] – [[Arthur Elliott]], Suid-Afrikaanse fotograaf en oudheidkundige (* [[1870]]). * [[24 Desember]] – [[Bruno Taut]], Duitse argitek en stadsbeplanner (* [[4 Mei]] [[1880]]). * [[31 Desember]] – [[Richard Roland Holst]], Nederlandse beeldende kunstenaar (* [[1868]]). [[Kategorie:1938| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] 9lackkaipiucdutk6s5xl32h4vnrql1 0 492 2908062 2872920 2026-05-30T06:15:49Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ [[Hans Strydom (verslaggewer)]] 2908062 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Mustafa Kemal Atatürk and Edward VIII.jpg|teks=[[Mustafa Kemal Atatürk]] van Turkye met koning [[Edward VIII van die Verenigde Koninkryk|Eduard VIII]]}} Die '''jaar 1936''' was 'n [[skrikkeljaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Woensdag]] begin het. Dit was die 36ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. In teenstelling met [[gewone jaar|gewone jare]] het die jaar 366 dae en 'n [[29 Februarie]] gehad. == Gebeure == * Voltooiing van die [[Golden Gate-brug]] in [[San Francisco]] ([[Verenigde State]]). * [[Johannesburg]] vier sy Goue Eeufees. * Februarie – Die [[Duitsland|Duitse]] motorvervaardiger [[Mercedes-Benz]] stel sy [[Mercedes-Benz W136|170 V-sedan (W136)]] bekend. * [[6 Februarie|6]]-[[16 Februarie]] – Die vierde [[Olimpiese Winterspele 1936|Olimpiese Winterspele]] word in [[Garmisch-Partenkirchen]], [[Duitsland]], aangebied. * [[30 Junie]] – die roman ''Gone with the Wind'' word deur [[Margaret Mitchell]] uitgegee. * [[17 Julie]] – Die [[Spaanse Burgeroorlog]], wat tot [[1939]] sou duur, begin met 'n militêre staatsgreep deur die regse nasionaliste onder generaal [[Francisco Franco]] in Spaans-Marokko. * [[1 Augustus]] – Die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie]] (SAUK) kom tot stand. * 1-[[16 Augustus]] – Die elfde [[Olimpiese Somerspele 1936|Olimpiese Somerspele]] word in [[Berlyn]], [[Duitsland]], aangebied. * [[25 November]] – Die [[Anti-Kominternpakt]] word deur Duitsland en Japan geteken. * [[11 Desember]] – [[Edward VIII van die Verenigde Koninkryk|Edward VIII]] se abdikasie as koning van die [[Verenigde Koninkryk]] tree in werking. == Geboortes == * [[8 Januarie]] – [[Ferdi Hartzenberg]], Suid-Afrikaanse politikus († [[2021]]). * [[10 Januarie]] – [[Stephen E. Ambrose]], [[Amerikaanse]] [[geskiedkundige]] en biograaf van twee voormalige [[President van die Verenigde State van Amerika|V.S. presidente]] († [[2002]]). * [[22 Januarie]] – [[Clive Derby-Lewis]], Suid-Afrikaanse politikus, vir sy aandeel in die Chris Hani-moord gevonnis († [[2016]]). * [[11 Februarie]] – [[Burt Reynolds]], Amerikaanse akteur, rolprentregisseur en -vervaardiger († [[2018]]). * [[16 Februarie]] – [[Eliahu Inbal]], Israelse dirigent. * [[17 Februarie]] – [[Jim Brown]], Amerikaanse akteur, vervaardiger, voetbalspeler en regisseur († [[2023]]). * [[20 Februarie]] – [[Marj Dusay]], Amerikaanse aktrise († [[2020]]). * [[22 Februarie]] – [[Jans Rautenbach]], Suid-Afrikaanse draaiboekskrywer, rolprentvervaardiger en regisseur († [[2016]]). * [[29 Februarie]] – [[Alex Rocco]], Amerikaanse akteur († [[2015]]). * [[4 Maart]] – [[Jim Clark]], Skotse Formule 1-renjaer († [[1968]]). * [[10 Maart]] – [[Sepp Blatter]], agste [[president]] van die [[FIFA]]-[[sokker|wêreldsokkerbond]]. * [[11 Maart]] – [[Antonin Scalia]], regter van die hooggeregshof van die Verenigde State († [[2016]]). * [[17 Maart]] – [[Ken Mattingly]], Amerikaanse ruimtemaan en bevelvoerder van [[Apollo 16]] se beheermodule († [[2023]]). * [[18 Maart]] – [[Frederik Willem de Klerk]], Suid-Afrikaanse politikus ([[Nasionale Party]]) en laaste blanke [[President van Suid-Afrika|staatspresident]] († [[2021]]). * [[19 Maart]] – [[Ken Higgins]], Suid-Afrikaanse pianis († [[2016]]). * [[22 Maart]] – [[Roger Whittaker]], Britse sanger-liedjieskrywer en musikant († [[2023]]). * [[9 April]] – [[Jerzy Maksymiuk]], [[Pole|Poolse]] [[dirigent]], [[pianis]] en [[komponis]]. * [[23 April]] – [[Roy Orbison]], Amerikaanse sanger-liedjieskrywer en musikant († [[1988]]). * [[24 April]] – [[Jill Ireland]], Britse aktrise († [[1990]]). * [[29 April]] – [[Zubin Mehta]], Indiese musikant. * 29 April – [[Jacob Rothschild]], Britse bankier en lid van Rothschild-bankfamilie. * [[2 Mei]] – [[Engelbert Humperdinck (sanger)|Engelbert Humperdinck]], Amerikaanse sanger. * [[9 Mei]] – [[Albert Finney]], Britse akteur († [[2019]]). * 9 Mei – [[Glenda Jackson]], Britse aktrise en politikus. * [[3 Junie]] – [[Colin Meads]], [[All Blacks|Nieu-Seelandse rugbyspeler]] († [[2017]]). * [[9 Junie]] – [[Pieter Pieterse]], Afrikaanse skrywer († [[2002]]). * [[17 Junie]] – [[Samuel Pauw]], Suid-Afrikaanse argitek († [[2016]]). * [[22 Junie]] – [[Kris Kristofferson]], Amerikaanse akteur en komponis († [[2024]]). * [[30 Junie]] – [[Jan Spies]], Namibiese skrywer en storieverteller († [[1996]]). * [[2 Julie]] – [[Rex Gildo]], Duitse akteur en popsanger († [[1999]]). * [[25 Julie]] – [[Glenn Murcutt]], [[Australië|Australiese]] argitek. * [[1 Augustus]] – [[Yves Saint Laurent]], Franse mode-ontwerper († [[2008]]). * [[8 Augustus]] – [[Hans Strydom (verslaggewer)|Hans Strydom]], Suid-Afrikaanse joernalis, skrywer en kunstenaar († [[2004]]). * [[18 Augustus]] – [[Robert Redford]], Amerikaanse akteur († [[2025]]). * [[4 September]] – [[Judea Pearl]], Israelies-Amerikaanse rekenaarwetenskaplike en filosoof. * [[24 Augustus]] – [[Mof Myburgh]], [[Springbokrugbyspeler]] († [[2012]]). * [[25 Augustus]] – [[Johan Velde van der Merwe]], Suid-Afrikaanse Polisiekommissaris († [[2022]]). * [[29 Augustus]] – [[John McCain]], Amerikaanse politikus († [[2018]]). * [[25 September]] – [[Juliet Prowse]], Amerikaanse aktrise († [[1996]]). * [[26 September]] – [[Winnie Madikizela-Mandela]], [[Apartheid|anti-apartheidsaktivis]] en tweede vrou van [[Nelson Mandela]] († [[2018]]). * 26 September – [[Luis Fernando Verissimo]], [[Brasilië|Brasiliaanse]] skrywer. * [[2 Oktober]] − [[Sandra Seacat]], Amerikaanse aktrise en leermeesteres († [[2023]]). * [[3 Oktober]] − [[Steve Reich]], Amerikaanse komponis van ''minimal music'' (minimalistiese musiek). * [[26 Oktober]] – [[Shelley Morrison]], Amerikaanse aktrise en vervaardiger († [[2019]]). * [[2 November]] – [[Boet Troskie]], Suid-Afrikaanse sakeman en rolprentvervaardiger († [[2022]]). * [[18 November]] – [[Don Cherry]], Amerikaanse jazzmusikant († [[1995]]). * [[26 November]] – [[Min Shaw]], Suid-Afrikaanse [[sanger]]es. * [[3 Desember]] – [[Mary Alice]], Amerikaanse aktrise († [[2022]]). * [[4 Desember]] – [[Joe Nhlanhla]], Suid-Afrikaanse ANC-[[politikus]] († [[2008]]). * [[7 Desember]] – [[Wim Bosman]], strokiesprentkunstenaar († [[2019]]). * [[13 Desember]] – [[Aga Khan IV]], 49ste Imam van die Isma'ilisme († [[2025]]). * [[16 Desember]] – [[Nigel Weiss]], Suid-Afrikaanse sterrekundige en wiskundige († [[2020]]). * [[17 Desember]] – [[Jorge Mario Bergoglio]], (later [[Pous Franciscus]]), 266ste [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] († [[2025]]). * [[21 Desember]] – [[Adam Small]], Afrikaanse digter en dramaturg († [[2016]]). * [[23 Desember]] – [[James Stacy]], Amerikaanse akteur († 2016). * [[24 Desember]] – [[Pieter Spaarwater]], rubriekskrywer, motorredakteur en omroeper († [[2020]]). * [[27 Desember]] – [[Ena Murray]], Afrikaanse skryfster († [[2015]]). * [[29 Desember]] – [[Mary Tyler Moore]], Amerikaanse aktrise en komediant († [[2017]]). == Sterftes == * [[12 Januarie]] – [[Frederick Charles Kolbe]], 'n Suid-Afrikaanse Katolieke geleerde, digter, skrywer, filosoof en plantkundige (* [[1854]]). * [[18 Januarie]] – [[Rudyard Kipling]], Engelse skrywer en digter (* [[1865]]). * [[20 Januarie]] – [[George V van die Verenigde Koninkryk|George V]], koning van [[Groot-Brittanje]] (* 1865). * [[22 Januarie]] – [[Jan Volschenk]], Suid-Afrikaanse skilder (* [[1853]]). * [[16 Maart]] – [[Marguerite Durand]], 'n Franse verhoogaktrise, joernalis, en 'n leidende suffragette (* [[1864]]). * [[29 Maart]] – [[Eugene Marais]], [[Suid-Afrikaanse]] skrywer en digter (* [[1871]]). * [[5 Junie]] – [[Ida Darling]], Amerikaanse aktrise (* [[1880]]). * [[12 Junie]] – [[Karl Kraus]], Oostenrykse skrywer, joernalis, polemikus, satirikus, essayis, dramaturg en digter (* [[1874]]). * [[14 Junie]] – [[G. K. Chesterton]], Engelse skrywer, teoloog, filosoof, dramaturg, joernalis, redenaar, literatuur- en kunskritikus, biograaf en Christelike apologeet (* [[1874]]). * [[2 Julie]] – [[Lionel Phillips]], Suid-Afrikaanse mynboumagnaat en politikus (* [[1855]]). * [[8 Julie]] – [[Samuel Cronwright]], Suid-Afrikaanse politikus, boer en skrywer (* [[1863]]). * [[24 Julie]] – Sir [[Arnold Theiler]], Suid-Afrikaanse bakterioloog (* [[1867]]). * [[2 Augustus]] – [[Louis Blériot]], [[Franse]] ontdekker en ingenieur (* [[1872]]). * [[16 September]] – Sir [[James Molteno]], die laaste [[speaker]] van die Kaapse Wetgewer en die eerste van die [[Volksraad van die Unie van Suid-Afrika|Unie-Volksraad]] (* [[1865]]). * [[19 Oktober]] – [[Lu Xun]], Chinese romanskrywer en essayis (* [[1881]]). [[Kategorie:1936| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] lhr3foh4jzpbym2ey8nkr8yb5yv8z7k 0 496 2908086 2899044 2026-05-30T07:39:46Z Aliwal2012 39067 /* Sterftes */ 2908086 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=FDR-Campaign-October-24-1932.jpg|teks=Franklin Roosevelt tydens die verkiesings}} Die '''jaar 1932''' was 'n [[skrikkeljaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Vrydag]] begin het. Dit was die 32ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. In teenstelling met [[gewone jaar|gewone jare]] het die jaar 366 dae en 'n [[29 Februarie]] gehad. == Gebeure == * James Chadwick ontdek [[neutron]]e, die neutrale boustene van die kern van ’n [[atome|atoom]]. * [[27 Januarie]] – Marjorie Hingle word in ’n [[Johannesburg]]se tussenverkiesing die eerste vrou wat in [[Suid-Afrika]] stem. * [[28 Januarie]] – [[Japan]]nese troepe beset [[Shanghai]] in die [[Republiek China]]. * [[4 Februarie|4]]-[[15 Februarie]] – Die derde [[Olimpiese Winterspele 1932|Olimpiese Winterspele]] word in [[Lake Placid]], [[Verenigde State van Amerika]], aangebied. * [[24 Junie]] – ’n Militêre staatsgreep beëindig die mag van die koning van [[Siam]] ([[Thailand]]). * [[2 Julie]] – Die term ‘New Deal’ word deur president [[Franklin D. Roosevelt]] vir die eerste keer gebruik. * [[17 Julie]] – [[Leeudoringstad-spoorwegramp]]: 'n Goederetrein met 'n vrag van 1200&nbsp;ton [[dinamiet]] ontplof by [[Leeudoringstad]] in [[Suid-Afrika]]. * [[30 Julie]]-[[14 Augustus]] – Die [[Olimpiese Somerspele 1932|tiende Olimpiese Somerspele]] word in [[Los Angeles]], [[Verenigde State van Amerika]], aangebied. * [[23 September]] – Hejaz en Nejd smelt saam om die [[Saoedi-Arabië|Koninkryk van Saoedi-Arabië]] te vorm met Ibn Saud as die eerste monarg en [[Riaad]] as die [[hoofstad]]. * [[3 Oktober]] – [[Irak]] word van die [[Verenigde Koninkryk]] onafhanklik. * [[19 Desember]] – Die [[BBC|Britse Uitsaaikorporasie]] begin internasionaal uitsaai met sy ''Empire Service'' na [[Australië]]. == Geboortes == * [[3 Januarie]] – [[Yolanda Montes]], Amerikaanse aktrise, verhoognaam "Tongolele" († [[2025]]). * [[5 Januarie]] – [[Douglas Livingstone]], Suid-Afrikaanse digter († [[1996]]). * 5 Januarie – [[Umberto Eco]], Italiaanse skrywer en [[filosoof]] († [[2016]]). * [[6 Januarie]] – [[Nathan Kirsh]], Swazi- en Suid-Afrikaanse miljardêr-sakeman en filantroop * [[9 Januarie]] – [[Ryne de Beer]], Suid-Afrikaanse musikant (Die Fluitende Predikantsvrou) († [[2008]]). * [[4 Februarie]] – [[Robert Coover]], Amerikaanse skrywer († [[2024]]). * [[7 Februarie]] – [[Alfred Worden]], Amerikaanse ruimtevaarder en ingenieur († [[2020]]). * [[9 Februarie]] – [[Daan Bekker]], Suid-Afrikaanse bokser († [[2009]]). * [[19 Februarie]] – [[Joseph P. Kerwin]], Amerikaanse dokter en [[ruimtevaarder]]. * [[20 Februarie]] – Edgar Herrmann, Duitsgebore [[Kenia]]anse [[tydren]]jaer, wenner van die [[Safaritydren]] in 1970 en 1971. * [[26 Februarie]] – [[Johnny Cash]], [[Amerikaanse]] country-sanger († [[2003]]). * [[27 Februarie]] – [[Elizabeth Taylor]], Britse aktrise († [[2011]]). * [[4 Maart]] – [[Miriam Makeba]], Suid-Afrikaanse musieklegende († 2008). * 4 Maart – [[Jackie Mekler]], vyfmalige wenner van die [[Comrades-maraton]] († [[2019]]). * [[15 Maart]] – [[Alan Bean]], Amerikaanse ruimtevaarder († [[2018]]). * [[16 Maart]] – [[R. Walter Cunningham|Walter Cunningham]], Amerikaanse [[ruimtevaarder]] († [[2023]]). * [[23 Maart]] – [[Steve Mokone]], voormalige Suid-Afrikaanse sokkerspeler († [[2015]]). * [[4 April]] – [[Andrei Tarkofski]], Sowjet-Russiese rolprentregisseur, filmteoretikus, toneel- en operaregisseur († [[1986]]). * 4 April – [[Anthony Perkins]], Amerikaanse akteur († [[1992]]). * [[10 April]] – [[Omar Sharif]], Egiptiese akteur († 2015). * 10 April – [[Delphine Seyrig]], Franse aktrise en regisseuse († [[1990]]). * [[11 April]] – [[Joel Grey]], Amerikaanse sanger, akteur. * [[21 April]] – [[Ronnie Belcher]], Afrikaanse digter en lektor († [[2006]]). * [[25 April]] – [[Frene Ginwala]], Suid-Afrikaanse joernalis en politikus (oudspeaker van die Nasionale Vergadering) († 2023). * [[27 April]] – [[Pik Botha]], Suid-Afrikaanse politikus, Minister van Buitelandse Sake († [[2018]]). * 27 April – [[Enzo Mari]], Italiaanse modernistiese kunstenaar († [[2020]]). * [[28 Mei]] – [[Chiquito de la Calzada]], Spaanse akteur, komediant en sanger († [[2017]]). * [[1 Junie]] – [[Jim Janssen van Raaij]], Nederlandse politikus († [[2010]]). * [[10 Junie]] – [[Hedley Bull]], Brits-Australiese [[Internasionale verhoudinge]] akademikus en skrywer († [[1985]]). * [[11 Junie]] – [[Athol Fugard]], Suid-Afrikaanse dramaturg, akteur en regisseur († [[2025]]). * [[12 Junie]] – [[Mimi Coertse]], Suid-Afrikaanse koloratuursopraan († [[2026]]). * 12 Junie – [[Patrick Mynhardt]], Suid-Afrikaanse akteur († [[2007]]). * [[16 Junie]] – [[Santie Grosskopf]], [[Lys van Afrikaanse skrywers|Afrikaanse skryfster]]. * [[18 Junie]] – [[Louis Luyt]], Suid-Afrikaanse besigheidsman en sportadministrateur († [[2013]]). * [[18 Junie]] – [[Cliff Harrington]], Amerikaanse akteur, kinematograaf († [[2013]]). * [[21 Junie]] – [[Gert Basson]], Afrikaanse skrywer en joernalis. * [[28 Junie]] – [[Pat Morita]], Amerikaanse akteur († [[2005]]). * [[9 Julie]] – [[John Anthony West]], Amerikaanse skrywer, dosent en geologiegids († 2018). * 9 Julie – [[Donald Rumsfeld]], Amerikaanse politikus en sakeman († [[2021]]). * [[11 Julie]] – [[Hans van Manen]], Nederlandse balletdanser en choreograaf († [[2025]]). * [[14 Julie]] – [[Jan Breytenbach]], Suid-Afrikaanse beroepsoldaat, stigter van [[32-Bataljon]] en 44 Valskermbrigade († [[2024]]). * [[25 Julie]] – [[Paul J. Weitz]], Amerikaanse vlootkaptein, toetsvlieënier, lugvaartingenieur en Nasa-ruimtevaarder († 2017). * [[31 Julie]] – [[Sam Coppola]], Amerikaanse akteur († [[2012]]). * [[2 Augustus]] – [[Peter O'Toole]], Ierse akteur, bekend as ''Lawrence of Arabia'' († 2013). * [[5 Augustus]] – [[Ja'Net DuBois]], Amerikaanse aktrise († [[2020]]). * [[12 Augustus]] – [[Alwyn du Plessis]], predikant in vyf gemeentes van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] († [[2021]]). * [[15 Augustus]] – [[Abby Dalton]], Amerikaanse aktrise († [[2020]]). * [[22 Augustus]] – [[Gerald P. Carr]], Amerikaanse ingenieur, kolonel en ruimtevaarder († [[2020]]). * [[23 Augustus]] – [[Houari Boumediène]], rewolusionêr en tweede President van [[Algerië]] († 1978). * [[25 Augustus]] – [[Tomohiko Ikoma]], Japannese sokkerspeler († 2009). * [[17 September]] – [[Jurgens Lambrechts]], deelnemer aan Afrikaanse radio-vasvraprogramme († 2005). * [[22 September]] – [[Algirdas Brazauskas]], Litause politikus en staatsman, President van Litaue († 2010). * [[26 September]] – [[Manmohan Singh]], Indiese ekonoom en politikus, 13de [[Eerste Minister]] van [[Indië]] († [[2024]]). * [[12 Oktober]] – [[Dick Gregory]], Amerikaanse akteur en skrywer († 2017). * [[19 Oktober]] – [[Robert Reed]], Amerikaanse akteur, [[The Brady Bunch]] († 1992). * [[21 Oktober]] – [[Ron Hickman]], Suid-Afrikaansgebore, Jersey-gebaseerde motorontwerper en uitvinder († 2011). * [[23 Oktober]] – [[Piet Marais]], Suid-Afrikaanse advokaat en NP-politikus († [[2001]]). * [[27 Oktober]] – [[Sylvia Plath]], [[Amerikaanse]] digter, romanskrywer, en [[kortverhaal]]skrywer († [[1963]]). * [[2 November]] – [[Albert Crafford]], Afrikaanse skrywer en joernalis († 2001). * [[17 November]] – [[Deon Fourie (generaal)|Deon Fourie]], Suid-Afrikaanse offisier, akademikus en militêre historikus († 2025). * [[18 November]] – [[Fujie Eguchi]], vroue-tafeltennisspeler van Japan († 2021). * [[29 November]] – [[Jacques Chirac]], Franse staatsman, President van Frankryk († 2019). * [[5 Desember]] – [[Ray Austin (regisseur)|Ray Austin]], Engelse akteur, regisseur, en vervaardiger († 2023). * [[5 Desember]] – [[Little Richard]], Amerikaanse sanger († 2020). * [[7 Desember]] – [[Ellen Burstyn]], Amerikaanse aktrise. * [[9 Desember]] – [[Donald Byrd]], Amerikaanse [[trompet]]speler van [[jazz]]musiek († [[2013]]). * [[14 Desember]] – [[George Furth]], Amerikaanse akteur († [[2008]]). * [[28 Desember]] – [[Nichelle Nichols]], Amerikaanse aktrise en vervaardiger († [[2022]]). * [[29 Desember]] – [[Inga Swenson]], Amerikaanse aktrise († [[2023]]). * [[31 Desember]] – [[Johannes Petrus Louw]], Suid-Afrikaanse vertaler en akademikus († [[2011]]). == Sterftes == * ''Onbekend'' – [[Judd Green]], Engelse akteur (* [[1866]]). * ''Onbekend'' – [[Henry Charles Hull]], Suid-Afrikaanse kabinetsminister (* [[1860]]). * [[10 Februarie]] – [[Edgar Wallace]], Engelse skrywer (* [[1875]]). * [[14 Maart]] – [[George Eastman]], Amerikaanse uitvinder (* [[1854]]). * [[4 April]] – [[Wilhelm Ostwald]], Duitse [[chemikus]] en [[filosoof]] (* [[1853]]). * [[9 Junie]] – Ds. [[Taetse Hamersma]], Nederlandsgebore predikant in twee gemeentes van die [[Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika]] (* [[1865]]). * [[16 Junie]] – [[Frederik van Eeden]], Nederlandse skrywer, digter en psigiater. (* [[1860]]). * [[19 Junie]] – [[Sol Plaatje]], Suid-Afrikaanse taalkenner, skrywer, joernalis en politikus (* [[1876]]). * [[15 Julie]] – [[C.J. Langenhoven]], Afrikaanse skrywer, digter en politikus (* [[1873]]). * [[22 Julie]] – [[Reginald Fessenden]], die eerste persoon wat mensestemme deur radiogolwe oorgedra het (* [[1866]]). * [[25 Julie]] – [[Cyriel Buysse]], Vlaamse naturalistiese skrywer en dramaturg (* [[1859]]). * [[9 Augustus]] – [[G.R. von Wielligh]], Suid-Afrikaanse skrywer (* [[1859]]). * [[14 September]] – [[Jean Cras]], [[Historiese Bretagne|Bretonse]] [[komponis]] en vlootoffisier (* [[1879]]). * [[16 September]] – [[Jacob de Villiers (regter)|Jacob de Villiers]], Hoofregter van die Unie van Suid-Afrika (* [[1868]]). * [[19 Oktober]] – [[Arthur Friedheim]], Duits-Russiese pianis en komponis (* [[1859]]). * [[30 Oktober]] – [[Paul Methuen]], Britse krygsman (* [[1845]]). * [[8 November]] – [[Maksimilian Wolosjin]], Russies-Oekraïense digter en landskapskilder (* [[1877]]). * [[4 Desember]] – [[Gustav Meyrink]], Oostenrykse skrywer (* [[1868]]). * [[7 Desember]] – [[Jane Elizabeth Waterston]], die eerste vrouedokter in Suid-Afrika (* [[1843]]). * [[30 Desember]] – [[Daisy de Melcker]], multi-moordenares word gehang (* [[1886]]). [[Kategorie:1932| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] l48j7xu2ihfnsiwhhiq2bhrk7w6vvi9 0 524 2907965 2888066 2026-05-29T13:50:38Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ * 8 Mei – [[C.F. Beyers-Boshoff]], [[Afrikaanse skrywer]] († [[1989]]). 2907965 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=King Prajadhipok Coronation Regalia 1926.png|teks=Koning Prajadhipok (Rama VII) by sy kroning }} Die '''jaar 1926''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Vrydag]] begin het. Dit was die 26ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * [[25 Februarie]] – In [[Siam]] word koning [[Prajadhipok]] (Rama VII) gekroon. * [[25 Maart]] – Die Minister van Onderwys en Binnelandse Sake, [[Daniël François Malan|D.F. Malan]], gee toestemming dat prof. [[Johannes J. Smith|J.J. Smith]] die opstel van 'n [[Woordeboek van die Afrikaanse Taal|Afrikaanse Woordeboek]] begin. * [[2 Mei]] – 'n [[Burgeroorlog]] breek uit in Nicaragua. * [[28 Mei]] – 'n Staatsgreep in Portugal word uitgevoer deur generaal Manuel Gomes da Costa. * [[31 Mei]] – [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]], [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Nieu-Seeland]] en [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]] word volle lede van die [[Internasionale Krieketraad|Imperiale Krieketkonferensie]] (nou die Internasionale Krieketraad, IKR). * [[18 November]] – [[Pous Pius XI]] noem die Meksikaanse regering "barbaars" in sy ensikliek "Inquis Afflictisque". * [[7 Desember]] – Die vliegtuig ''Switzerland'' styg in [[Zürich]] op op pad na [[Kaapstad]]. Dit word die eerste vlug tussen [[Switserland]] en [[Suid-Afrika]]. Die vlieënier is Walter Mittelholzer. * [[Diamante in Namakwaland|Diamante word aan die kus van Namakwaland]] ontdek. * Generaal [[Jan Christian Smuts]] van [[Suid-Afrika]] ontwikkel ’n teorie van holisme in die boek "Holism and evolution" en word gevolglik deur baie gereken as die vader van stelselteorie. * Die [[Hoërskool Jan van Riebeeck]] in [[Kaapstad]] met 46 leerders en mnr. [[J.J. Jordaan]] as eerste hoof gestig. == Geboortes == * [[13 Januarie]] – [[Carl von Hirschberg]], 'n Suid-Afrikaanse diplomaat. († [[2017]]). * [[16 Januarie]] – [[Salty du Rand]], Suid-Afrika se vyf-en-twintigste [[Springbokkaptein]] († [[1979]]). * [[10 Februarie]] – [[Nico Carstens]], Suid-Afrikaanse [[trekklavier]]speler, [[komponis]] en [[Boeremusiek|boereorkesleier]] († [[2016]]). * 10 Februarie – [[Győrgy Lehel]], [[Hongarye|Hongaarse]] [[dirigent]] († [[1989]]). * [[11 Februarie]] – [[Paul Bocuse]], [[Franse kookkuns|Franse sjef]], gastronoom en skrywer van kookboeke († [[2018]]). * [[22 Februarie]] – [[Daan Retief]], Suid-Afrikaanse akteur, radio-omroeper, rolprentregisseur. Bekend as ''Staal Burger'' in sy vervolgreekse († [[1990]]). * [[28 Februarie]] – [[Ernst Waldemar Bauer]], Duitse televisie- en radiopublisis, bioloog, skrywer, politikus († [[2015]]). * [[6 Maart]] – [[Andrzej Wajda]], [[Pole|Poolse]] teater- en filmregisseur († 2016). * [[7 Maart]] – [[Johan Degenaar]], Suid-Afrikaanse [[filosoof]] en [[teoloog]] († [[2015]]). * [[18 Maart]] – [[Peter Graves]], Amerikaanse [[akteur]] en regisseur († [[2010]]). * [[30 Maart]] – [[Ingvar Kamprad]], [[Swede|Sweedse]] sakemagnaat en stigter van [[Ikea]] († 2018). * [[2 April]] – [[Jack Brabham]], Australiese Grand Prix-renjaer († [[2014]]). * [[3 April]] – [[Gus Grissom]], Amerikaanse [[ruimtevaarder]] († [[1967]]). * [[6 April]] – [[Ian Paisley]], [[Noord-Ierland|Noord-Ierse]] unionistiese politikus en Protestantse godsdienstige leier († [[2014]]). * [[7 April]] – [[Gloria Warren]], Amerikaanse aktrise († [[2021]]). * [[8 April]] – [[Emma Renzi]], Suid-Afrikaanse sopraan. * [[9 April]] – Hugh Hefner, Amerikaanse pornotydskrifuitgewer († [[2017]]). * [[21 April]] – Koningin [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk]] († [[2022]]). * [[22 April]] – [[Charlotte Rae]], Amerikaanse aktrise († [[2018]]). * [[23 April]] – [[J. P. Donleavy]], Iers-Amerikaanse skrywer en dramaturg († 2017). * [[28 April]] – [[Harper Lee]], Amerikaanse skryfster van ''[[To Kill a Mockingbird]]'' en [[Pulitzerprys]]-wenner († 2016). * [[30 April]] – [[Cloris Leachman]], Amerikaanse aktrise († [[2021]]). * [[5 Mei]] – [[Ann B. Davis]], Amerikaanse aktrise, ''[[The Brady Bunch]]'' († [[2014]]). * [[7 Mei]] – [[Klaas Runia]], Nederlandse joernalis en teoloog († [[2006]]). * [[8 Mei]] – [[David Attenborough]], Britse [[natuurkundige]] en TV-persoonlikheid. * 8 Mei – [[C.F. Beyers-Boshoff]], [[Afrikaanse skrywer]] († [[1989]]). * [[10 Mei]] – [[Hugo Banzer]], Boliviaanse politikus, generaal en president van [[Bolivië]] († [[2002]]). * [[12 Mei]] – [[Marilyn Knowlden]], Amerikaanse aktrise († [[2025]]). * [[17 Mei]] – [[Prins Dmitri Romanof|Dmitri Romanowitsj Romanof]], Russiese prins, [[bank]]ier, [[filantroop]] en skrywer († 2016). * [[23 Mei]] – [[Joe Slovo]], [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party]]leier en ANC-politikus († [[1995]]). * [[24 Mei]] – [[Christina Susanna van Zyl]], Suid-Afrikaanse skryfster van jeugverhale († [[2004]]). * [[1 Junie]] – [[Marilyn Monroe]], Amerikaanse aktrise († [[1962]]). * [[6 Junie]] – [[Klaus Tennstedt]], Duitse [[dirigent]] († [[1998]]). * [[25 Junie]] – [[Ingeborg Bachmann]], Oostenrykse skryfster († [[1973]]). * [[26 Junie]] – [[Louis Pienaar]], Suid-Afrikaanse regter en diplomaat, die laaste blanke [[administrateur]] van [[Suidwes-Afrika]] († [[2012]]). * [[4 Julie]] – [[Amos Elon]], Israelse skrywer en joernalis († [[2009]]). * [[26 Julie]] – [[Lennox Sebe]], [[Ciskei]] president († [[1994]]). * [[31 Julie]] – [[Hilary Putnam]], Amerikaanse filosoof († [[2016]]). * [[11 Augustus]] – [[Aaron Klug]], Britse skeikundige en biochemikus († 2018). * [[13 Augustus]] – [[Fidel Castro]], Kubaanse rewolusionêr en staatsman († 2016). * [[15 Augustus]] – [[Julius Katchen]], Amerikaanse pianis († [[1969]]). * [[4 September]] – [[Ivan Illich]], Duitse [[filosoof]] en [[teoloog]] († [[2002]]). * [[11 September]] – [[Gerrit Viljoen]], Suid-Afrikaanse politikus en kabinetsminister († [[2009]]). * [[17 September]] – [[Berta Smit]], Suid-Afrikaanse uitgewer en Afrikaanse skrywer († [[1997]]). * [[25 September]] – [[Stafford Beer]], Britse stelseteoretikus en konsultant († [[2002]]). * [[2 Oktober]] – [[Jan Morris]], Walliese geskiedkundige, outeur en reisskrywer († [[2020]]). * [[11 Oktober]] – [[Thich Nhat Hanh]], [[Viëtnamese]] [[Boeddhisme|Boeddhistiese]] [[monnik]], vredesaktivis, [[digter]] en [[skrywer]] († [[2022]]). * [[15 Oktober]] – [[Michel Foucault]], Franse filosoof († [[1984]]). * [[17 Oktober]] – [[Julie Adams]], Amerikaanse aktrise († [[2019]]). * [[24 Oktober]] – [[Désirée Talbot]], Suid-Afrikaanse sopraan († [[2020]]). * [[15 Desember]] – [[Dolf Bekker]], [[Springbokke|Springbokrugbyspeler]] († [[2012]]). * [[28 Desember]] – [[F.F. Odendal]], Afrikaanse taalkundige en [[leksikograaf]] († [[2013]]). == Sterftes == * [[8 Maart]] – Ds. [[Daniël Jozua Pienaar]], leier in die NG Kerk en onderwysman (* [[1853]]). * [[11 Maart]] – [[Siener van Rensburg]], Suid-Afrikaanse toekomsvoorspeller (* [[1862]]). * 15/16 [[Mei]] – [[Mehmet VI]], die laaste sultan van die [[Ottomaanse Ryk]] (* [[1861]]) * [[23 Mei]] – [[Hans von Koessler]], Duitse komponis, dirigent en musiekonderwyser. (* [[1853]]). * [[8 Junie]] – [[Emily Hobhouse]], Britse menseregteaktivis (* [[1860]]). * [[20 Julie]] – [[Feliks Dzerzjinski]], Russiese rewolusionêr en amptenaar (* [[1877]]). * [[1 Augustus]] – [[John X. Merriman]], langsdienende parlementslid en onder andere ook Eerste Minister van die Kaapkolonie (* [[1841]]). * [[15 Oktober]] – [[Ferdie Aston]], [[Suid-Afrika]] se vierde [[Springbokkaptein]] (* [[1871]]). * [[31 Oktober]] – Die towenaar [[Harry Houdini]] sterf aan [[gangreen]] en buikvliesontsteking wat ontwikkel nadat sy [[blindederm]] gebars het. * [[26 November]] – [[John Browning]] (71), Amerikaanse vuurwapenontwerper (* [[1855]]). * [[5 Desember]] – [[Claude Monet]], impressionistiese kunsskilder van Giverny, [[Frankryk]] (* [[1840]]). * [[29 Desember]] – [[Rainer Maria Rilke]], Oostenrykse digter (* 1875). [[Kategorie:1926| ]] 1sdr2s8zlj7o9fwbxugc7ema8s7gxwe 0 543 2908061 2826669 2026-05-30T06:14:12Z Aliwal2012 39067 /* Sterftes */ * Hans Strydom, Suid-Afrikaanse joernalis, skrywer en kunstenaar 2908061 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=2004 Indonesia Tsunami.gif|teks=Die tsoenami van 2004}} Die '''jaar 2004''' was 'n [[skrikkeljaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Donderdag]] begin het. Dit was die 4de jaar van die [[21ste eeu]] n.C. In teenstelling met [[gewone jaar|gewone jare]] het die jaar 366 dae en 'n [[29 Februarie]] gehad. == Gebeure == * [[1 Januarie]] – [[Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]] en die Universiteit van Noordwes smelt saam om die [[Noordwes-Universiteit]] te vorm. * [[3 Januarie]] – ’n [[Boeing 737]]-vliegtuig van Flash Airlines, ’n [[Egipte|Egiptiese]] lugredery, stort neer in die [[Rooisee]], en al 148 mense aan boord sterf. * [[7 Maart]] – Die Zimbabwiese polisie arresteer Simon Mann, 'n voormalige [[Special Air Service]] (SAS) offisier en 64 voormalige [[32-Bataljon]] soldate (gewerf in Suid-Afrika) op die [[Robert Gabriel Mugabe Internasionale Lughawe|Harare-lughawe]]. Hulle het beplan om 'n [[2004-Ekwatoriaal-Guinese staatsgreepspoging|staatsgreep]] in [[Ekwatoriaal-Guinee]] uit te voer. * [[11 Maart]] – 193 mense sterf en meer as 2 000 word beseer in [[Aanvalle in Madrid op 11 Maart 2004|bomaanvalle]] op die pendeltreinnetwerk in [[Madrid]], [[Spanje]]. * [[29 Maart]] – [[Bulgarye]], [[Estland]], [[Letland]], [[Litaue]], [[Roemenië]], [[Slowakye]] en [[Slowenië]] sluit by die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie ([[NAVO]]) aan. * [[1 Mei]] – Estland, [[Hongarye]], Letland, Litaue, [[Pole]], Slowakye, Slowenië en [[Tsjeggië]] verlaat die [[Sentraal-Europese Vryehandelsooreenkoms]] en sluit saam met [[Malta]] en [[Siprus]] aan by die [[Europese Unie]]. * [[13 Augustus|13]]–[[29 Augustus]] – Die [[Olimpiese Somerspele 2004|28ste Olimpiese Somerspele]] word in [[Athene]], [[Griekeland]], aangebied. * [[1 September]] – Die [[Suid-Afrikaanse Nasionale Biodiversiteitsinstituut]] (SANBI) word in Pretoria gestig. * [[10 September|10]]–[[25 September]] – Krieket se [[Kampioenetrofee 2004|4de Kampioenetrofee]] word in [[Engeland]] aangebied en deur [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]] gewen. * [[17 September|17]]–[[28 September]] – Die twaalfde [[Paralimpiese Somerspele 2004|Paralimpiese Somerspele]] word in Athene, Griekeland, aangebied. * [[13 Desember]] – Foto's deur [[Cassini-Huygens]] wys dat die helder strepe en slierte op die [[Saturnus|Saturniese]] maan [[Dione (maan)|Dione]] se [[oppervlak]] ys-agtige afgronde is, veroorsaak deur tektoniese breuke in die [[natuurlike satelliet|maan]] se kors. * [[14 Desember]] – Die [[Millau-brug]], die hoogste [[brug]] ter wêreld, word amptelik geopen. * [[26 Desember]] – 'n [[Indiese Oseaan-aardbewing en -tsoenami van 2004|Aardbewing]] van 9,0 langs die weskus van [[Indonesië]] ontketen 'n verwoestende [[tsoenami]] met meer as 310&nbsp;000 sterftes in Indonesië, [[Thailand]], [[Maleisië]], [[Bangladesj]], [[Indië]], [[Sri Lanka]], die [[Maledive]] en [[Somalië]]. == Geboortes == * [[4 Januarie]] – [[Peyton Kennedy]], [[Kanada|Kanadese]] [[aktrise]]. * [[1 Februarie]] – [[Ashley Gerasimovich]], Amerikaanse aktrise. * [[18 Februarie]] – [[Kylie Rogers]], Amerikaanse aktrise. * [[19 Februarie]] – [[Millie Bobby Brown]], [[Engeland|Engelse]] aktrise. * [[2 Maart]] – [[Pieter Kriel]], Suid-Afrikaanse politieke aktivis en sosiale media-kommentator. * [[8 Maart]] – [[Kit Connor]], Engelse akteur. * [[27 Maart]] – [[Amira Willighagen]], Nederlandse sangeres. * [[13 Mei]] – [[Pieter Coetzé]], 'n Suid-Afrikaanse [[swemmer]]. * [[22 April]] – [[Teagan Croft]], Australiese aktrise. * [[22 Mei]] – [[Peyton Elizabeth Lee]], Amerikaanse aktrise. * [[4 Junie]] – [[Mackenzie Ziegler]], Amerikaanse aktrise en danseres. * [[8 Junie]] – [[Francesca Capaldi]], Amerikaanse aktrise. * [[15 Junie]] – [[Sterling Jerins]], Amerikaanse aktrise. * [[14 Augustus]] – [[Marsai Martin]], Amerikaanse aktrise. * [[3 Oktober]] – [[Noah Schnapp]], Amerikaanse akteur. * [[14 Oktober]] – [[Gabriel Bortoleto]], [[Brasilië|Brasiliaanse]] [[Formule Een]]-renjaer. * [[11 November]] – [[Oakes Fegley]], Amerikaanse akteur. == Sterftes == [[Lêer:Marita Napier.jpg|duimnael|240px|Marita Napier sterf op 10 April 2004.]] * [[4 Februarie]] – [[Stevo Crvenkovski]], diplomaat van die [[Republiek van Masedonië]] (* [[1948]]). * [[5 Februarie]] – [[Barry Trengove]], Suid-Afrikaanse akteur (* [[1939]]). * [[25 Februarie]] – Prof. [[A.P. Grové]], Suid-Afrikaanse letterkundige (* [[1918]]). * [[11 Maart]] – [[Gabriel de Jongh]], 'n bekende Suid-Afrikaanse landskapskilder (* [[1913]]). * [[13 Maart]] – [[Dullah Omar]], 'n [[Suid-Afrika]]anse anti-apartheidsaktivis, prokureur en minister (* [[1934]]). * [[20 Maart]] – [[Juliana van Nederland]], koningin van [[Nederland]] (* [[1909]]). * [[28 Maart]] – [[Hans Strydom (verslaggewer)|Hans Strydom]], Suid-Afrikaanse joernalis, skrywer en kunstenaar (* [[1936]]). * [[29 Maart]] – [[Peter Ustinov]], Britse skrywer, akteur en filmregisseur (* [[1921]]). * [[10 April]] – [[Marita Napier]], Suid-Afrikaanse sopraan (* [[1939]]). * [[30 April]] – [[Evelyn Mase]], Nelson Mandela se eerste vrou (* [[1922]]). * [[9 Mei]] – [[Brenda Fassie]], Suid-Afrikaanse popsangeres (* [[1964]]). * [[5 Junie]] – [[Ronald Reagan]], Amerikaanse politikus, staatsman en 40ste [[President van die Verenigde State]] (* [[1911]]). * [[16 Junie]] – [[Thanom Kittikachorn]], militêre diktator van Thailand, 10de eerste minister van Thailand (* 1911). * [[1 Julie]] – [[Marlon Brando]], Amerikaanse akteur, in Los Angeles (* [[1924]]). * [[28 Julie]] – [[Francis Crick]], ontdekker van die struktuur van [[DNS]] (* [[1916]]). * [[3 Augustus]] − [[Henri Cartier-Bresson]], Franse fotograaf (* [[1908]]). * [[14 Augustus]] – [[Czesław Miłosz]], Poolsgebore Amerikaanse skrywer, essayis, [[Nobelprys]]wenner (* [[1911]]). * [[29 Augustus]] – [[Hans Vonk]], Nederlandse dirigent (* [[1942]]). * [[7 September]] – [[Beyers Naudé]], [[Teologie|Teoloog]], [[apartheid|anti-apartheidsrolspeler]] in [[Suid-Afrika]] (* [[1915]]). * [[9 September]] – [[Christina Susanna van Zyl]], Suid-Afrikaanse skryfster van jeugverhale (* [[1926]]). * [[16 September]] – [[Dolly Rathebe]], Suid-Afrikaanse aktrise en sangeres (* [[1928]]). * [[18 September]] – [[Russ Meyer]], Amerikaanse vervaardiger van seksfilms, pionier van die porno-industrie (* [[1922]]). * [[3 Oktober]] – [[Janet Leigh]], Amerikaanse aktrise (* [[1927]]). * [[10 Oktober]] – [[Christopher Reeve]], Amerikaanse akteur, rolprent-regisseur, -vervaardiger en -skrywer (* [[1952]]). * [[21 Oktober]] – [[Magdalena K. P. Smith Meyer]], wêreldbekende Suid-Afrikaanse akaroloog (* [[1931]]). * [[7 November]] – [[Howard Keel]], Amerikaanse akteur en sanger (* [[1919]]). * [[25 November]] – [[Sheila Cussons]], Suid-Afrikaanse digter en skilder (* [[1922]]). * [[13 Desember]] – [[Anna Bender]], Suid-Afrikaanse [[pianis]] en [[skrywer]] (* [[1919]]). * [[28 Desember]] – [[Susan Sontag]], Amerikaanse skrywer en rolprentregiseur (* [[1933]]). * [[29 Desember]] – [[Eugenio Garin]], [[Italiaanse]] [[filosoof]] en [[Renaissance]]-geskiedkundige (* [[1909]]). * [[30 Desember]] – [[Artie Shaw]], Amerikaanse [[jazz]]musikant en -komponis (* [[1910]]). [[Kategorie:2004| ]] [[Kategorie:21ste eeu]] e3u24lswfc721m31nh32kn4sl1tkkor 0 588 2908081 2771213 2026-05-30T07:35:02Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ 2908081 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Land & Naval Battle of Hakodate.jpg|teks=Seeslag van Hakodate}} Die '''jaar 1868''' was 'n [[skrikkeljaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Woensdag]] begin het. Dit was die 68ste jaar van die [[19de eeu]] n.C. In teenstelling met [[gewone jaar|gewone jare]] het die jaar 366 dae en 'n [[29 Februarie]] gehad. == Gebeure == * [[23 September]] – Ramón Emeterio Betances lei die Grito de Lares-opstand teen [[Spaanse]] oorheersing van [[Puerto Rico]]. * [[3 November]] – [[Ulysses S. Grant]] word verkies tot die eerste van sy twee termyne as die [[President van die Verenigde State|president]] van die [[V.S.A.]]. * [[25 Desember]] – Die Republiek van Ezo word gestig in [[Hokkaido]] deur rebelle getrou aan die onttroonde Tokugawa sjogunaat. == Geboortes == * [[1 Januarie]] – [[Maria Kloppers]], Suid-Afrikaanse weldoener († [[1950]]). * [[18 Januarie]] – [[Kantarō Suzuki]], Japannese politikus en [[eerste minister]] ten tyde van Japan se oorgawe († [[1948]]). * [[19 Januarie]] – [[Gustav Meyrink]], Oostenrykse skrywer († [[1921]]). * [[3 Maart]] – [[Joel Krige]], 'n [[Speaker]] van die [[Unie van Suid-Afrika]] († [[1933]]). * [[22 Maart]] – [[Edwin Cheere Anderssen]], Afrikaanse leraar van die [[NG Kerk]] en veldprediker tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] († [[1947]]). * [[10 April]] – [[George Arliss]], Britse akteur († [[1946]]). * [[6 Mei]] – [[Nikolaas II van Rusland]], laaste [[Tsaar]] van Rusland († [[1918]]). * [[24 Mei]] – [[Charles Taylor (lugvaartpionier)|Charlie Taylor]], bouer van die enjin vir die eerste eerste aangedrewe vlug deur die [[Wright-broers]] († [[1956]]). * 29/30 [[Mei]] – [[Abdülmecid II]], laaste kalief van die [[Ottomaanse Ryk]] († [[1944]]). * [[9 Junie]] – [[Laurens Meintjes]], [[Suid-Afrika]], se eerste wêreldkampioen in [[fietsry]] († [[1941]]). * [[21 Junie]] – [[Cor Delfos]], baanbreker in die Suid-Afrikaanse yster- en staalbedryf († [[1933]]). * [[12 Julie]] – [[Stefan George]], Duitse digter († [[1933]]). * [[25 November]] – [[Ernst Ludwig, Groothertog van Hesse]], die laaste Groothertog van Hesse († [[1937]]). * [[4 Desember]] – [[Richard Roland Holst]], Nederlandse beeldende kunstenaar († [[1938]]). * [[14 Desember]] – [[Jacob de Villiers (regter)|Jacob de Villiers]], Hoofregter van die Unie van Suid-Afrika († [[1932]]). * Onbekend – [[William Henry Ford]], ’n Suid-Afrikaanse argitek en ontwerper van Australiese herkoms († [[1921]]). == Sterftes == * [[11 Februarie]] – [[Léon Foucault]], Franse fisikus (* [[1819]]). * [[17 Mei]] – [[Kondō Isami]], Japannese swaardvegter en [[samoerai]] van die laat Edo-periode (* [[1834]]). * [[1 Junie]] – [[James Buchanan]], 15de [[President van die Verenigde State]] (* [[1791]]). * [[10 Junie]] – Prins Michael III van [[Serwië]] sterf in 'n sluipmoordaanval. * [[9 September]] – [[Silkaats]], stigter en die eerste koning van die [[Ndebeles|Ndebele]] (* ongeveer [[1790]]). * [[13 November]] – [[Gioachino Rossini]], Italiaanse komponis (* [[1792]]). * Onbekend – [[Éléonore Denuelle de la Plaigne]], [[minnares]] van [[Napoleon Bonaparte]] (* [[1787]]). [[Kategorie:19de eeu]] [[Kategorie:1868]] 3an1m2drx42cxx6envzr8kboinjfyr8 0 609 2907976 2820531 2026-05-29T14:52:10Z Aliwal2012 39067 /* Sterftes */ [[Limpie Basson]] 2907976 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=UEFA EURO 2008 logo.svg|teks=[[Barack Obama]] 44ste president van die Verenigde State.}} Die '''jaar 2008''' was 'n [[skrikkeljaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Dinsdag]] begin het. Dit was die 8ste jaar van die [[21ste eeu]] n.C. In teenstelling met [[gewone jaar|gewone jare]] het die jaar 366 dae en 'n [[29 Februarie]] gehad. Die jaar is deur die [[VN]] tot die ''Jaar van die planeet Aarde'' verklaar. == Gebeure == * [[1 Januarie]] – Die [[Euro]] word ingelei in [[Malta]], [[Siprus]], [[Akrotiri en Dhekelië]]. * [[24 Januarie]] – [[Irak]] neem 'n [[Vlag van Irak|nuwe vlag]] in gebruik. * [[5 Februarie]] – Die nuwe [[Frankryk|Franse]] hoësnelheidstrein [[AGV]] word in die Wes-Franse stad [[La Rochelle]] amptelik bekend gestel. * [[17 Februarie]] – [[Kosovo]] verklaar onafhanklikheid van [[Serwië]]. * [[1 April]] – [[Ian Khama]] volg Festus Mogae op as [[President van Botswana]]. * [[1 Mei]] – [[Hemelvaartsdag]]. * [[24 Augustus]] – Opening van die [[Olimpiese Somerspele 2008|29ste Olimpiese Somerspele]] in [[Beijing]], [[Volksrepubliek China]]. * [[26 Augustus]] – Die [[Rusland|Russiese]] president [[Dmitri Medwedef]] onderteken die wet, waardeur die selfverklaarde [[Abchasië]] en [[Suid-Ossetië]] as onafhanklike republieke erken word. * [[6 September]] – Opening van die [[Paralimpiese Somerspele 2008|13de Paralimpiese Somerspele]] in Beijing, Volksrepubliek China. * [[21 September]] – President [[Thabo Mbeki]] van [[Suid-Afrika]] bedank op versoek van die [[African National Congress]]. * [[25 September]] – [[Kgalema Motlanthe]] word verkies as die [[President van Suid-Afrika]]. * [[4 November]] – [[Barack Obama]] wen die [[Amerikaanse presidentsverkiesing 2008|presidensiële verkiesing]] in die [[Verenigde State van Amerika]]. * [[7 Desember]] – [[John Atta Mills]] wen die presidensiële verkiesing in [[Ghana]]. * [[8 Desember]] – [[Handves 08]] 'n internetversoekskrif waarin politieke hervorming in die [[Volksrepubliek China]] geëis word, word in die land gepubliseer. == Geboortes == * [[14 Junie]] – [[Giulia Benite]], Brasiliaanse aktrise. == Sterftes == * [[7 Januarie]] – [[Alwyn Schlebusch]], Suid-Afrikaanse politikus en staatsman (* [[1917]]). * [[11 Januarie]] – Sir [[Edmund Hillary]], [[Nieu-Seeland]], eerste persoon wat [[Everest]] uitgeklim het (* [[1919]]). * [[22 Januarie]] – [[Heath Ledger]], Australiese akteur (* [[1979]]). * [[25 Januarie]] – [[Christopher Allport]], Amerikaanse akteur (* [[1947]]). * [[11 Maart]] – [[Phyllis Spira]], Suid-Afrikaanse ballerina (* [[1943]]). * [[19 Maart]] – [[Arthur C. Clarke]], [[Amerikaanse]] [[wetenskapsfiksie]]skrywer (* 1917). * 19 Maart – [[Hugo Claus]], toonaangewende [[Vlaminge|Vlaamse]] skrywer (* [[1929]]). * [[5 April]] – [[Charlton Heston]], Amerikaanse akteur (* [[1923]]). * [[24 Mei]] – [[Rob Knox]], Britse akteur (* [[1989]]). * [[2 Junie]] – [[Mel Ferrer]], Amerikaanse akteur en vervaardiger (* 1917). * [[22 Junie]] – [[Ryne de Beer]], [[Suid-Afrika]] se fluitende predikantsvrou (* [[1932]]). * 22 Junie – [[George Carlin]], Amerikaanse komediant (* [[1937]]). * [[2 Julie]] – [[Joe Nhlanhla]], Suid-Afrikaanse ANC-[[politikus]] (* [[1936]]). * [[11 Julie]] – Michael DeBakey, bekende hartchirurg wat die hartvatomleidingchirurgie uitgevind het (* [[1908]]). * [[14 Julie]] – [[Mike Schutte]], [[Suid-Afrika]]anse [[swaargewig]] bokskampioen (* [[1950]]). * [[10 Augustus]] – [[Isaac Hayes]], Amerikaanse musikant (* [[1942]]). * [[11 Augustus]] – [[Fred Sinowatz]], Oostenrykse politikus en staatsman, kanselier van [[Oostenryk]] (* [[1929]]). * 11 Augustus – [[George Furth]], Amerikaanse akteur (* [[1932]]). * [[15 Augustus]] – [[Vic Toweel]], Suid-Afrikaanse [[boks]]legende en voormalige kapokgewig-wêreldkampioen (* [[1928]]) * [[26 Augustus]] – Ds. [[Phil Olivier]], predikant van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]], assistentredakteur van die ''[[Kerkbode]]'' en samesteller van ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]'' (* [[1918]]). * [[28 Augustus]] – [[George Weideman]], [[Afrikaanse skrywer]], [[digter]] en [[drama]]turg (* [[1947]]). * [[26 September]] – [[Paul Newman]], Amerikaanse akteur (* [[1925]]). * [[1 Oktober]] – [[Audrey Blignault]], Afrikaanse skrywer (* [[1916]]). * [[15 Oktober]] – [[Edie Adams]], Amerikaanse sangeres en aktrise (* [[1927]]). * [[28 Oktober]] – [[Buck Adams]], Amerikaanse [[pornografiese akteur]] (* [[1955]]). * [[9 November]] – [[Limpie Basson]], Suid-Afrikaanse akteur en radiopersoonlikheid (* [[1930]]). * [[10 November]] – [[Miriam Makeba]], Suid-Afrikaanse musieklegende sterf aan 'n hartaanval, kort na 'n optrede in [[Italië]] (* [[1932]]). * [[10 November]] – [[Limpie Basson]], Suid-Afrikaanse akteur en radiopersoonlikheid (* [[1930]]). * [[25 Desember]] – [[Eartha Kitt]], Amerikaanse sangeres, danseres en aktrise (* [[1927]]). * [[29 Desember]] – [[Freddie Hubbard]], Amerikaanse jazz-trompetspeler (* [[1938]]). [[Kategorie:2008| ]] [[Kategorie:21ste eeu]] qu7opnblupjpjc06l0xcg8z7atniv2q 0 683 2907977 2878440 2026-05-29T14:53:46Z Aliwal2012 39067 /* Sterftes */ [[Limpie Basson]], Suid-Afrikaanse akteur 2907977 wikitext text/x-wiki {{NovemberKalender}} '''9 November''' is die 313de dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (314de in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 52 dae in die res van die jaar. == Gebeure == [[Lêer:Emmanuels.jpg|duimnael|120px|Emmanuel Joseph Sieyès]] * [[264]] – [[Pous Maksimus van Alexandrië]] volg [[Pous Dionisius van Alexandrië|Dionisius]] as Patriarg van die Kerk in Alexandrië op. * [[1389]] – [[Pous Bonifatius IX]] word in [[Rome]] gekroon. * [[1494]] – Die familie [[Medici|de' Medici]] word uit [[Florence]] verdryf. * [[1518]] – [[Pous Leo X]] verplig alle [[Christen]]e om te glo dat die [[pous]] aflate kan toestaan. * [[1799]] – Die [[staatsgreep van 18 Brumaire]] gelei deur Emmanuel Joseph Sieyès en [[Napoleon I van Frankryk|Napoléon Bonaparte]] werp die [[Frankryk|Franse]] regering omver. * [[1872]] – Die Groot Bostonvuur van 1872 begin en vernietig uiteindelik meer as 700 geboue in [[Boston]] in die [[VSA]]. * [[1901]] – Prins George, die hertog van Cornwall, word Prins van [[Wallis]] en die Graaf van Chester. * [[1907]] – Die [[Cullinan-diamant]] word op sy verjaarsdag aan [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk|Koning Edward VII]] geskenk. * [[1918]] – Beëindiging van die [[Duitse Keiserryk]] en stigting van die [[Republiek van Weimar]]. * [[1938]] – ''Kristallnacht'', die eerste grootskaalse voorval van fisiese anti-[[Jood]]se geweld in [[Nazi Duitsland]], begin. * [[1953]] – [[Kambodja]] word van [[Frankryk]] onafhanklik. * [[1989]] – Val van die [[Berlynse Muur]]. Dit simboliseer die einde van die [[Koue Oorlog]] en die naderende ineenstorting van die [[Warskouverdrag]]; die begin van die einde van [[Sowjetunie|Sowjet]]-[[kommunisme]]. * [[2011]] – [[Mark Boucher]] neem sy 500ste vangskoot in toetskrieket, die eerste speler ooit. == Geboortes == * [[1805]] – [[Karel Lodewijk Ledeganck]], Vlaamse skrywer († [[1847]]). * [[1834]] – [[Kondō Isami]], Japannese swaardvegter en [[samoerai]] van die laat Edo-periode († [[1868]]). * [[1841]] – [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk|Koning Edward VII van die Verenigde Koninkryk]] († [[1910]]). * [[1914]] – [[Hedy Lamarr]], Amerikaanse aktrise en uitvinder († [[2000]]). * [[1922]] – [[Imre Lakatos]], Hongaarse wiskundige, natuurkundige en wetenskapfilosoof († [[1974]]). * [[1923]] – [[Dorothy Dandridge]], Amerikaanse aktrise († [[1965]]). * [[1927]] – [[Carel Boshoff]], stigter van [[Orania]] († [[2011]]). * [[1934]] – [[Carl Sagan]], Amerikaanse sterrekundige, astrofisikus, kosmoloog en skrywer († [[1996]]). * [[1965]] – [[Bryn Terfel]], [[Wallis|Walliese]] operasanger. * [[1972]] – [[Eric Dane]], Amerikaanse akteur en vervaardiger († [[2026]]). * [[1993]] – [[Bianca Buitendag]], Suid-Afrikaanse professionele [[branderplankry]]er. == Sterftes == * [[959]] – [[Konstantyn VII van Bisantium|Konstantyn VII]] van [[Bisantium]]. Sy seun [[Romanos II van Bisantium|Romanos II]] volg hom op (* [[905]]). * [[1918]] – [[Albert Ballin]], Duitse reder en entrepreneur (* [[1857]]). * [[1940]] – [[Neville Chamberlain]], Britse politikus (* [[1869]]). * [[1970]] – [[Charles de Gaulle]], Franse militêre generaal en staatsman (* [[1890]]). * [[1999]] – [[Dricky Beukes]], Afrikaanse skrywer (* [[1918]]). * [[2008]] – [[Limpie Basson]], Suid-Afrikaanse akteur en radiopersoonlikheid (* [[1930]]). == Vakansies, vierings- en waarnemingsdae == * [[Onafhanklikheidsdag]] in '''[[Kambodja]]''' ([[1953]]). * '''Schicksalstag''' in [[Duitsland]]. {{commonskat|9 November}} [[Kategorie:November]] lldbvxwbs7dvxk0s5g6j3rrxqm9m2ek 0 1773 2908083 2859571 2026-05-30T07:36:51Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ [[Jacob de Villiers (regter)|Jacob de Villiers]], Hoofregter van die Unie van Suid-Afrika 2908083 wikitext text/x-wiki {{DesemberKalender}} '''14 Desember''' is die 348ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (349ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 17 dae in die res van die jaar . == Gebeure == [[Beeld:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|duimnael|Die '''''Mona Lisa''''' is 'n [[olieverf]]skildery op [[populier]]hout. Die afmetings daarvan is 77&nbsp;cm by 53&nbsp;cm.]] * [[867]] – [[Pous Adrianus II]] volg [[Pous Nicolaas I]] die Grote op. * [[1287]] – Die [[Suidersee|Zuider Zeemuur]] val plat, en meer as 50&nbsp;000 mense sterf. * [[1515]] – [[Pous Leo X]] stel Adrian Gouffier de Boissy, biskop van Coutance, aan as kardinaal. * [[1542]] – Prinses Mary Stuart word Koningin Mary I van Skotland. * [[1545]] – [[Giovanni Angelo Medici]] (later [[Pous Pius IV]]) word aartsbiskop van Ragusa. * [[1588]] – [[Pous Sixtus V]] stel Agostino Cusani en Francesco Maria del Monte Santa Maria aan as kardinale. * [[1740]] – [[Pous Benedictus XIV]] verklaar Stephana de Quinzanis salig. * [[1772]] – [[Pous Clemens XIV]] stel Leopold Ernest von Firmian, prins-biskop van Passau aan as kardinaal. * [[1819]] – [[Alabama]] word die 22ste [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|deelstaat]] van die [[Verenigde State]]. * [[1840]] – [[Pous Gregorius XVI]] stel Lodovico Altieri, titulêr aartsbiskop van Efeso en Silvestro Belli, assessor van die Inkwisisie aan as kardinale. * [[1896]] – Die [[Glasgow-moltrein]], die derde oudste [[moltrein]]stelsel ter wêreld, word in [[Glasgow]], [[Skotland]], in gebruik geneem. * [[1900]] – [[Max Planck]] publiseer sy studie van die kwantumteorie. * [[1902]] – Die eerste [[telegraaf]]kabel word reg onderdeur die [[Stille Oseaan]] gelê. * [[1911]] – Die eerste ekspedisie bereik die [[Suidpool]], gelei deur [[Roald Amundsen]]. * [[1918]] – [[Koning]] Väinö I van [[Finland]] doen afstand van die troon na die nederlaag van [[Duitsland|Keiserlike Duitsland]] in die [[Eerste Wêreldoorlog]]. * [[1927]] – [[Irak]] word onafhanklik van die [[Verenigde Koninkryk]]. * [[1939]] – Die [[Sowjet-unie|USSR]] word uit die Liga van die Nasies verban. * [[1946]] – Die [[Verenigde Nasies]] stem om sy hoofkwartier in [[New York]] te vestig. * [[1960]] – [[België]], [[Denemarke]], [[Duitsland]], [[Frankryk]], [[Griekeland]], [[Ierland]], [[Italië]], [[Kanada]], [[Luxemburg, land|Luxemburg]], [[Nederland]], [[Noorweë]], [[Oostenryk]], [[Portugal]], [[Swede]], [[Spanje]], [[Switserland]], [[Turkye]], [[Verenigde Koninkryk]], [[Verenigde State van Amerika]] en [[Ysland]] stig in [[Parys]] die [[OESO]]. * [[1962]] – Die ''[[Mariner 2]]''-[[ruimtetuig]] word die eerste om verby [[Venus]] te vlieg. * 1962 – Die ''[[Mona Lisa]]'' word gewaardeer teen [[Verenigde State dollar|VS$]]100 miljoen, die [[Lys van die duurste skilderye|hoogste assuransiewaardasie vir 'n skildery]] in die geskiedenis. * [[1981]] – [[Israel]] annekseer die Golan-hoogland. * [[1989]] – [[Chili]] hou die eerste vrye verkiesing in 16 jaar en verkies Patricio Aylwin as die nuwe [[President]] van die [[Republiek]]. * [[1995]] – Die Dayton-ooreenkoms word in [[Parys]], [[Frankryk]] onderteken om 'n einde te bring aan die [[Joego-Slawië|Joego-Slawiese]] oorloë. * [[2004]] – Die [[Millau-brug]] in Frankryk, die hoogste [[brug]] ter wêreld, word amptelik geopen. * [[2012]] – Die [[Sandy Hook Elementêre Skool-skietvoorval]] vind plaas, waartydens sewe-en-twintig mense, onder wie die aanvaller, gedood word in Sandy Hook, [[Connecticut]]. * [[2014]] – [[Rolene Strauss]], [[Mejuffrou Suid-Afrika|Mej. Suid-Afrika]] word as die nuwe Mej. Wêreld gekroon in [[Londen]]. * [[2025]] – Vyftien mense word doodgeskiet deur ‘n pa en seun in, wat as ‘n [[Antisemitisme|antisemities]] [[Bondi Beach-aanval van 2025|massaskietery deur terroriste]] beskou word in [[Bondi Beach]], [[Sydney]], [[Australië]]. == Geboortes == * [[1503]] – [[Nostradamus]], Franse astroloog en wiskundige († [[1566]]). * [[1546]] – [[Tycho Brahe]], Deense sterrekundige († [[1601]]). * [[1777]] – [[Du Pré Alexander, graaf van Caledon|Graaf van Caledon]], die tweede burgerlike goewerneur van die tweede [[Britse Ryk|Britse]] bewind aan die [[Kaapkolonie|Kaap]] († [[1839]]). * [[1851]] – [[Maarten Pelser]], predikant in vier gemeentes van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Gereformeerde Kerk]] († [[1902]]). * [[1867]] – [[Alf Richards]], [[Suid-Afrika]] se derde [[Springbokkaptein]] († [[1904]]). * [[1868]] – [[Jacob de Villiers (regter)|Jacob de Villiers]], Hoofregter van die Unie van Suid-Afrika († [[1932]]). * [[1895]] – Koning [[George VI van die Verenigde Koninkryk]] († [[1952]]). * [[1931]] – [[Margaret Bakkes]], Afrikaanse skrywer († [[2016]]). * [[1932]] – [[George Furth]], Amerikaanse akteur († [[2008]]). * [[1946]] – [[Jane Birkin]], Engelse aktrise († [[2023]]). * [[1952]] – [[Koos Bekker]], Suid-Afrikaanse mediamagnaat. * [[1983]] – [[Tatum Keshwar]], Suid-Afrikaanse model en [[Mejuffrou Suid-Afrika|Mej Suid-Afrika 2008]]. * [[1993]] – [[Antonio Giovinazzi]], [[Italiaanse]] [[Formule Een]]renjaer. == Sterftes == * [[872]] – [[Pous Adrianus II]], die 106de [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (* [[792]]). * [[1542]] – [[Jakobus V van Skotland]], koning van [[Skotland]] (* [[1512]]). * [[1788]] – [[Carl Philipp Emanuel Bach]], Duitse komponis (* [[1714]]). * [[1799]] – [[George Washington]], eerste [[President van die Verenigde State]] (* [[1732]]). * [[1861]] – Prins Albert, die metgesel van [[Victoria van die Verenigde Koninkryk|Koningin Victoria]] (* [[1819]]). * [[1970]] – [[Cecilia Wessels]], Suid-Afrikaanse operasangeres (* [[1895]]). * [[1989]] – [[Andrei Sakharov]], Russiese kernfisikus, dissident, [[Nobelprys vir Vrede|Nobelpryswenner]] en aktivis (* [[1921]]). * [[2013]] – [[Zirk Bergh]], sanger skiet drie persone en homself (* [[1958]]). * 2013 – [[Peter O'Toole]], Ierse akteur, bekend gestaan as ''[[Lawrence of Arabia]]'' (* [[1932]]). * [[2017]] – [[R.C. Sproul|Robert C. Sproul]], Amerikaanse Gereformeerde [[Teologie|teoloog]], [[Dominee|predikant]] en stigter van Ligionier Ministries (* [[1939]]). * [[2025]] - [[Rob Reiner]], Amerikaanse akteur en regisseur (* [[1947]]). == Vakansie-, vierings- en waarnemingsdae == * Die Fees van Sint Johannes van die Kruis (in die [[Rooms-Katolieke Kerk]] en die [[Kerk van Engeland]]). {{Commonskat|14 December|14 Desember}} {{en-vertaal|14 December}} [[Kategorie:Desember]] n8g8wwv1dywj9es179ziuazbie2ggj7 0 1776 2907966 2896755 2026-05-29T13:55:01Z Aliwal2012 39067 /* Sterftes */ [[C.F. Beyers-Boshoff]], [[Afrikaanse skrywer]] (* [[1926]]). 2907966 wikitext text/x-wiki {{DesemberKalender}} '''17 Desember''' is die 351ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (352ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 14 dae in die res van die jaar . == Gebeure == <!-- Die konvensie is om teenwoordige tyd te gebruik --> * [[283]] – [[Pous Gajus]] volg [[Pous Eutichianus]] op as [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. * [[384]] – [[Pous Siricius]] volg [[Pous Damasus I]] op as pous van die Rooms-Katolieke Kerk. * [[1456]] – [[Pous Callixtus III]] stel 6 kardinale aan waaronder [[Enea Silvio Piccolomini]] (later [[Pous Pius II]]). * [[1537]] – [[Pous Paulus III]] plaas koning [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] onder 'n interdik, wat aanleiding gee tot die totstandkoming van die [[Kerk van Engeland|Anglikaanse Kerk]]. * [[1652]] – [[Jan van Riebeeck]] ontdek die [[komeet]] [[C/1652 Y1]]. * [[1703]] – [[Pous Clemens XI]] stel Francesco Pignatelli, aartsbiskop van [[Napels]] aan as kardinaal. * [[1777]] – [[Frankryk]] word die eerste nasie wat die [[Verenigde State]] van Amerika as nasie erken. * [[1785]] – [[Francesco Saverio Castiglioni]] (later [[Pous Pius VIII]]) word priester gewy. * [[1832]] – [[Giovanni Maria Mastai-Ferretti]] (later [[Pous Pius IX]]) word aartsbiskop-biskop van Imola. * [[1837]] – 'n Brand breek in die [[Winterpaleis]] in [[Sint Petersburg]] uit, wat groot dele van die gebou verwoes. * [[1862]] – Generaal [[Ulysses S. Grant]] verban [[Jood|Jode]] uit [[Tennessee]], [[Mississippi]], en [[Kentucky]]. * [[1903]] – Die [[Wright-broers se eerste vliegtuig|eerste aangedrewe vlug]] deur die [[Wright-broers]] vind plaas.<ref name="WDL">{{cite web |url=http://www.wdl.org/en/item/11372/ |title=Telegram from Orville Wright in Kitty Hawk, North Carolina, to His Father Announcing Four Successful Flights, 1903 December 17 |website=World Digital Library |date=17 Desember 1903 |access-date=21 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803112159/https://www.wdl.org/en/item/11372/ |archive-date=3 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * [[1940]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: Britse [[bomwerper]]s val die stad [[Basel]] in [[Switserland]] aan. Aansienlike skade word aangerig en 4 persone sterf. Switserland was 'n neutrale staat tydens die Tweede Wêreldoorlog. * [[1944]] – Tweede Wêreldoorlog: Malmedy-menseslagting: [[Waffen-SS]] troepe vuur met [[masjiengeweer|masjiengewere]] op omtrent 150 ongewapende krygsgevangenes naby [[Malmedy]], [[België]]. * [[1967]] – Harold Holt, die Eerste Minister van [[Australië]] (gebore [[1908]]) verdwyn terwyl hy naby Portsea, [[Victoria (Australië)|Victoria]] swem. Dit word aanvaar dat hy verdrink het. * [[1969]] – Die [[Amerikaanse Lugmag]] kondig aan dat sy vlieënde-pieringondersoeke geen getuienis ontbloot het oor die bestaan van 'n buite-aardse ruimtetuig nie. * [[1973]] – Die ''Amerikaanse Psigiatrievereniging'' verwyder [[homoseksualiteit]] van sy lys van geestesversteurings. * [[1977]] – [[Victoria Falls]]<!-- die dorp --> in [[Rhodesië]] word met [[mortier]]e aangeval vanuit [[Zambië]]; 8 persone beseer. == Geboortes == [[Lêer:Marlise Joubert 1968 2.jpg|duimnael|regs|190px|[[Marlise Joubert]].]] <!-- Gebruik († 1980) om ooreenstemmende sterfdatums aan te dui --> * [[1840]] – Sir [[John Fraser]], Suid-Afrikaanse staatsman († [[1927]]). * [[1873]] – [[Ford Madox Ford]], Engelse romansier, digter, kritikus en redakteur († [[1939]]). * [[1900]] – [[Koos Strauss]], leier van die [[Verenigde Party]] en kabinetsminister († [[1990]]). * [[1905]] – [[Simo Häyhä]], Finse soldaat en waarskynlik die suksesvolste sluipskutter van alle tye († [[2002]]). * [[1908]] – [[William Wordsworth (komponis)|William Wordsworth]], Britse komponis en nasaat van die broer van die bekende Engelse digter [[William Wordsworth]] († [[1988]]). * [[1929]] – [[Nellie du Toit]], Suid-Afrikaanse liriese sopraan († [[2018]]). * [[1933]] – [[Edmond Schietekat]], Vlaamse [[digter]] († [[1981]]). * [[1936]] – [[Jorge Mario Bergoglio]] (later [[Pous Franciscus]]), 266ste [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] († [[2025]]). * [[1938]] – [[Peter Snell]], [[Nieu-Seeland]]se middelafstand[[atleet]] († [[2019]]). * [[1942]] – [[Muhammadu Buhari]], tweemalige President van [[Nigerië]] († [[2025]]). * [[1944]] – [[Bernard Hill]], Engelse akteur in [[Titanic (rolprent)|Titanic]] († [[2024]]). * [[1945]] – [[Marlise Joubert]], Afrikaanse skrywer en digter. * [[1975]] – [[Milla Jovovich]], Amerikaanse aktrise. * [[1992]] – [[Quinton de Kock]], Suid-Afrikaanse krieketspeler. == Sterftes == * [[248]] – [[Pous Herakles van Alexandrië]] 13de patriarg van die Kerk in Alexandrië (* onbekend). * [[1187]] – [[Pous Gregorius VIII]], die 173ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk (* ±[[1110]]). * [[1645]] – [[Nur Jahan]], keiserin van die [[Mogolryk]] van Indië (* [[1577]]). * [[1830]] – [[Simón Bolívar]], Venezolaanse vryheidsvegter en politieke leier (* [[1783]]). * [[1909]] – Koning [[Leopold II van België]] (* [[1835]]). * [[1922]] – Ds [[Abraham Isaac Steytler]], invloedryke leraar van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] (* [[1840]]). * [[1923]] – [[Folkert Wilko Hesse]], Suid-Afrikaanse argitek van Nederlandse herkoms (* [[1855]]). * [[1989]] – [[C.F. Beyers-Boshoff]], [[Afrikaanse skrywer]] (* [[1926]]). * [[2011]] – [[Cesária Évora]] volksangeres van [[Kaap Verde]] (* [[1941]]). * [[2018]] – [[Penny Marshall]], Amerikaanse aktrise (* [[1943]]). * [[2025]] – [[Hans van Manen]], Nederlandse balletdanser en choreograaf (* [[1932]]). == Vakansie-, vierings- en waarnemingsdae == *Nasionale Dag in [[Bhoetan]] *Die Saturnalia-fees, ter ere van [[Saturnus (mitologie)|Saturnus]] begin. *Feesdag van [[Pous Herakles van Alexandrië]] volgens die [[Kopties-Ortodokse Kerk]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{en-vertaal|17 December}} {{commonskat|17 December|17 Desember}} [[Kategorie:Desember]] 9hc3k68zh7ief71wabtbouwq22pj1fc 0 2133 2907964 2903030 2026-05-29T13:50:29Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ [[C.F. Beyers-Boshoff]], [[Afrikaanse skrywer]] († [[1989]]). 2907964 wikitext text/x-wiki {{MeiKalender}} '''8 Mei''' is die 128ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (129ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 237 dae in die jaar. == Gebeure == * [[413]] – Die Romeinse keiser Honorius vaardig 'n edik uit om belastings in die Italiaanse provinsies [[Toskane|Toscane]], [[Kampanië|Campanië]], Picenum, [[Apulië]] en [[Kalabrië]]te verlaag. Die provinsies het groot skade gely agv die rooftogte van die [[Gote]]. * [[824]] – [[Pous Eugenius II]] volg [[Pous Paschalis I]] op. * [[862]] – [[Pous Nicolaas I]] vra die Oosterse biskoppe om Patriarg Photius nie te erken nie. * [[1254]] – Koning [[Alfonso X|Alfons X]] van Léon stig die Universiteit van [[Salamanca]]. * [[1304]] – Ingevolge die eerste gildebrief kry die [[Utrecht (provinsie)|Utrechtse]] gilde beheer oor die stadsbestuur. Die Utrechtse "Smedengilde" het toe nog bestaan. * [[1429]] – [[Honderdjarige Oorlog]]: Frankryk verslaan die Engelse magte naby [[Orléans]] onder die leiding van [[Johanna van Arkel]]. * [[1450]] – Jack Cade’s Rebellie: [[Kent]] opstand teen koning [[Hendrik VI van Engeland|Hendrik VI]]. * 1521 – Keiser Karl V reik die Wormse-edik uit en verban daarmee vir [[Martin Luther]] wat op 17 en 18 April geweier het om sy These te herroep. * [[1541]] – [[Hernando de Soto]] bereik die [[Mississippirivier]] en noem dit Rio de Espiritu. * [[1654]] – Eerste Engels-Nederlandse Oorlog: Die Vrede van Westminster word onderteken en beëindig so die oorlog. * [[1667]] – Devolusieoorlog: Begin van die Devolusieoorlog tussen Frankryk en Spanje. Die oorlog word geveg op die grondgebied van die Spaanse Nederlande. * [[1708]] – Die Nederlandse dorp Hardenberg brand af as gevolg van 'n ongeluk van Aaltje Kraak. * [[1721]] – Kardinaal Michelangelo dei Conti word gekies tot [[Pous Innocentius XIII]]. Hy volg [[Pous Clemens XI]] op as [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. * [[1774]] – Volgens die Friesiese predikant Eelko Alta sou die wêreld op hierdie dag vergaan vanweë die samestand van die planete [[Mars]], [[Venus]], [[Jupiter (planeet)|Jupiter]], [[Mercurius (planeet)|Merkurius]] en die [[maan]]. * [[1794]] – Franse chemikus [[Antoine Lavoisier]] onthoof deur die [[guillotine]]. * [[1842]] – Die Groot Brand in die Duitse stad [[Hamburg]] word na vier dae geblus. Amper een derde van die ou-stad word deur die brand vernietig. 51 mense het in die brand omgekom en byna 20000 mense word haweloos gelaat. * [[1846]] – [[Mexikaanse-Amerikaanse Oorlog]]: Die Slag van Palo Alto – [[Zachary Taylor]] oorwin ’n [[Meksiko|Meksikaanse]] mag noord van die [[Rio Grande]] by [[Palo Alto]], [[Texas]] in die eerste groot slag van die oorlog. * [[1861]] – [[Amerikaanse Burgeroorlog]]: [[Richmond, Virginië|Richmond]], [[Virginië]] word verklaar as die hoofstad van die [[Gekonfedereerde State van Amerika|Konfederale State van Amerika]]. * [[1877]] – By Gilmore’s Gardens in [[New York Stad]], open die eerste Westminster-hondeskou. * [[1877]] – Tydens Duitse uitgrawings van die ''Cella'' van die [[Hera]]-tempel in [[Olimpia|Olympia]] word die standbeeld van die ''Hermes van Olympia'' ontdek. Dit word algemeen aanvaar dat dit 'n werk van die antieke beeldhouer [[Praxiteles]] is, wat in 340 v.C. geskep is. * [[1886]] – Die Amerikaanse apteker dr. John Styth Pemberton skep ’n koeldrank wat later bekend staan as ''[[Coca-Cola]]''. * [[1899]] – Die Ierse Literêre Teater in [[Dublin]] open. * [[1902]] – In [[Martinique]], vind die uitbarsting van Mount Pelee plaas en die dorp St. Pierre word verwoes en meer as 30 000 mense sterf. Slegs ’n klein aantal van die inwoners van St. Pierre’s oorleef. * [[1914]] – [[Paramount Pictures]] word gevorm. * [[1925]] – [[Afrikaans]] word 'n amptelike taal van die [[Unie van Suid-Afrika]] nadat die Suid-Afrikaanse Volksraad en Senaat 'n wysiging aanvaar wat Afrikaans as 'n vorm van Nederlands erken. * [[1933]] – [[Mohandas Gandhi]] begin 'n 21-dae eetstaking in protes teen Britse onderdrukking in [[Indië]]. * [[1942]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: Die [[Slag van die Koraalsee]] beëindig. Dit is die eerste keer waar twee vyandelike vlote veg sonder visuele kontak tussen die vegtende skepe. * [[1945]] – Tweede Wêreldoorlog: VE-dag, die dag waarop die [[Duitsland|Duitse]] magte instem om onvoorwaardelik oor te gee. * 1945 – Slagting van Sétif: 'n Betoging om die einde van die Tweede Wêreldoorlog te vier en om die onafhanklikheid van [[Algerië]] te eis word bloedig deur die Franse onderdruk. Meer as 10 000 mense sterf. * [[1946]] – Shunsaku Tamiya begin ’n besigheid met die naam Tamiya Shoji Co. ’n saagmeulemaatskappy gestig in Oshika, Shizuoka-Stad, [[Japan]]. * [[1949]] – Die nuwe grondwet van [[Wes-Duitsland]] word goedgekeur en tree op 23 Mei van dieselfde jaar in werking. * [[1954]] – Die [[AFC|Asiatiese Sokkerkonfederasie]] word in [[Manila]], [[Filippyne]], deur 12 lande gestig. * [[1970]] – Die [[Beatles]] reik hulle laaste album "Let It Be" uit. * [[1971]] – Mislukte lansering van [[Mariner 8]]. Die ruimtetuig was veronderstel om navorsing te gaan doen op die planeet [[Mars (planeet)|Mars]]. * 1971 – In die noordweste van die land word [[Portugal]] se eerste nasionale park Peneda-Gerês gestig. * [[1980]] – Die [[WGO]] verklaar dat [[pokke]] wêreldwyd uitgeroei is en stel voor dat in die [[inenting]] teen pokke gestaak word. * [[1988]] – Herverkiesing van [[François Mitterrand]] as president van [[Frankryk]] met 54% stemme teen 46% vir [[Jacques Chirac]]. * [[1996]] – Die nuwe [[Grondwet van Suid-Afrika]] word aanvaar. * [[2007]] – In Herodion suid van [[Jerusalem]] ontdek Israëliese argeoloë die graf van [[Herodes die Grote|Herodes I]] (Herodes die Grote). * [[2012]] – Die Russiese president [[Dmitri Medwedef|Dmitri Medwedew]] word deur die Duma tot nuwe Eerste Minister van [[Rusland]] verkies. * [[2018]] – Bari Weiss, [[redakteur]] van ''[[The New York Times]]'' publiseer 'n artikel oor die [[intellektuele donker web]]. * [[2025]] – [[Pous Leo XIV]] volg [[Pous Franciskus]] op as [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. == Geboortes == * [[1737]] – [[Edward Gibbon]], Engelse [[historikus]] († [[1794]]). * [[1779]] – [[Groothertog Konstantyn Pawlowitsj van Rusland]], [[tsesarewitsj]] van Rusland en onderkoning van Kongres-Pole († [[1831]]). * [[1825]] – [[August Snieders]], [[Vlaminge|Vlaamse]] [[skrywer]] († [[1904]]). * [[1879]] – [[Tielman Roos]], Suid-Afrikaanse advokaat, regter, politikus en minister van justisie († [[1935]]). * [[1884]] – [[Harry S. Truman]], Amerikaanse politikus en staatsman, [[President van die Verenigde State]] († [[1972]]). * [[1901]] – [[Vladimir Sofronitsky]], Sowjet-Russiese klassieke pianis († [[1961]]). * [[1906]] – [[Roberto Rossellini]], Italiaanse rolprentregisseur († [[1977]]). * [[1907]] – [[J.J.G. Grobbelaar]], Suid-Afrikaanse inspekteur van onderwys en [[skrywer]] van jeuglektuur († [[1974]]). * [[1916]] – [[João Havelange]], Brasiliaanse sportbestuurder en [[FIFA]] se sewende president († [[2016]]). * [[1922]] – [[Max Mangold]], Duitse professor in fonetiek, fonologie en algemene linguistiek († [[2015]]). * [[1926]] – [[David Attenborough]], Britse natuurkundige en TV-persoonlikheid. * 1926 – [[C.F. Beyers-Boshoff]], [[Afrikaanse skrywer]] († [[1989]]). * [[1934]] – [[Nelie Smith]], Suid-Afrika se een-en-dertigste [[Springbokkaptein]] († [[2016]]). * 1934 – [[Sibusiso Bengu]], Suid-Afrikaanse Minister van Onderwys in president Mandela se kabinet. * [[1954]] – [[David Keith]], Amerikaanse akteur. * [[1960]] – [[Toby Chance]], Britsgebore Suid-Afrikaanse politikus en parlementslid vir die [[Demokratiese Alliansie|DA]]. * [[1988]] – [[Lise de la Salle]], Franse klassieke pianis. == Sterftes == * [[535]] – [[Pous Johannes II]], 56ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk (* onbekend). * [[685]] – [[Pous Benedictus II]], 81ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk (* [[635]]). * [[840]] – Junna, 53ste keiser van [[Japan]]. * [[1785]] − [[Pietro Longhi]], Venesiaanse skilder (* [[1701]]). * [[1794]] – [[Antoine Lavoisier]], Franse [[chemikus]] (* [[1743]]). * [[1873]] – [[John Stuart Mill]], [[Engelse]] [[filosoof]] en [[ekonoom]] (*[[1806]]). * [[1875]] – [[John Thomas Baines]], Engelse kunstenaar en ontdekkingsreisiger van die Britse kolonies van [[Suider-Afrika]] en [[Australië]] (* [[1820]]). * [[1880]] – [[Gustave Flaubert]], [[Franse]] [[skrywer]] (* [[1821]]). * [[1903]] – [[Paul Gauguin]], Franse skilder (* [[1848]]). * [[1927]] – [[Charles Nungesser]], Franse [[bobaasvlieënier]] (* [[1892]]). * [[1936]] – [[Oswald Spengler]], Duitse filosoof en kultuurhistorikus (* [[1880]]). * [[1943]] – [[Mordechai Anielewicz|Mordechaj Anielewicz]], Leier van die Joodse versetstryders in [[Warskou]] se ghetto (* [[1919]]). * [[1947]] – [[Harry Gordon Selfridge]], Britse kleinhandelmagnaat (* [[1856]]). * [[1960]] – [[Hugo Alfvén]], Sweedse komponis en dirigent (* [[1872]]). * [[1982]] – [[Gilles Villeneuve]], Kanadese Formule-1 renjaer (* [[1950]]). * [[1988]] – [[Robert A. Heinlein|Robert Heinlein]], Amerikaanse wetenskapfiksieskrywer (* [[1907]]). * [[1994]] – [[George Peppard]], Amerikaanse akteur (* [[1928]]). * [[1999]] – [[Dirk Bogarde]], Britse akteur en skrywer (* [[1921]]). * [[1999]] – [[Dana Plato]], Amerikaanse aktrise (* [[1964]]). * [[2000]] – [[Pita Amor]], [[Meksiko|Meksikaanse]] skryfster (* [[1918]]). * [[2009]] – [[Lalie Beukes]], Afrikaanse skrywer (* [[1916]]). * [[2020]] – [[Siegfried & Roy|Roy Horn]], Amerikaanse vermaaklikheidspersoonlikheid (* [[1944]]). * [[2021]] – [[Helmut Jahn]], Duits-Amerikaanse argitek (* [[1940]]). * [[2022]] – [[Dennis Waterman]], [[Engeland|Engelse]] akteur (* [[1948]]). * 2022 – [[Fred Ward]], Amerikaanse akteur (* [[1942]]). * [[2026]] – [[Festus Mogae]], [[Botswana]]-politikus en derde president van Botswana (1998–2008) (* [[1939]]). == Vakansies, vierings, en waarnemingsdae == * Feesdag van Pous Benedictus II in die Rooms-Katolieke Kerk. * Feesdag van [[Markus die Evangelis]] in die [[Kopties-Ortodokse Kerk|Koptiese-Ortodokse Kerk]] en [[Oosters-Ortodokse Kerk|Oosters-Ortodokse]] [[Gregoriaanse kalender]]. * [[Moedersdag]] – [[2022]] == Gepubliseer == ===[[Teologie]]=== * [[1844]] – Inter Praecipuas – Oor bybelgenootskappe deur [[Pous Gregorius XVI]]. {{commonskat|8 May}} [[Kategorie:Mei]] khc9kliqz6ixbc1f903gp5og3739ea9 0 2366 2908063 2878222 2026-05-30T06:20:19Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ Hans Strydom, Suid-Afrikaanse joernalis, skrywer en kunstenaar 2908063 wikitext text/x-wiki {{AugustusKalender}} '''8 Augustus''' is die 220ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (221ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 145 dae in die res van die jaar. == Gebeure == * [[1511]] – [[Pous Julius II]] publiseer die bul ''Pontifex Romanus''. * [[1585]] – John Davis vaar in Cumberlandsont in opsoek na die Noordwesdeurgang. * [[1755]] – [[Pous Benedictus XIV]] publiseer ''Quam ex sublimi'' oor die Apostoliese vikaris vir Oos-Indië. * [[1786]] – [[Mont Blanc]] word vir die eerste keer geklim. * [[1876]] – [[Thomas Edison]] ontvang 'n [[patent]] vir sy mimeograafmasjien. * [[1884]] – [[George Eastman]] vind rolfilm uit. * [[1929]] – Die [[Duitsland|Duitse]] [[vliegtuig|lugskip]] Graf Zeppelin begin 'n vlug rondom die wêreld. * [[1938]] – [[Joodse Volksmoord]]: Die Mauthausen [[konsentrasiekamp]] word in gebruik geneem. * [[1944]] – Die Volksgereghof in [[Nazi Duitsland]] veroordeel agt weerstandsvegters tot die dood. * 1944 – [[Tweede Wêreldoorlog]]: Die [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|Geallieerde Magte]] begin [[Operasie Totalize]]. * [[1945]] – Die [[Verenigde State]], [[Frankryk]], [[Engeland]] en die [[Sowjetunie]] teken die [[Verdrag van Londen (1945)|Verdrag van Londen]] wat lei tot die [[Neurenberg-verhore]]. * [[1949]] – [[Bhutan]] word onafhanklik. * [[1963]] – Die Groot Treinroof vind plaas in Engeland; ₤2.5 miljoen verdwyn. * 1963 – 'n [[Avro Shackleton]] van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] vlieg in die [[Stettynsberge]] vas. * [[1967]] – [[Thailand]], [[Indonesië]], [[Maleisië]], [[Filippyne]] en [[Singapoer]] stig in [[Bangkok]], Thailand, die [[ASEAN]]. * [[1974]] – [[Richard Nixon]] bedank as [[President van die Verenigde State van Amerika|Amerikaanse President]]. * [[1999]] – [[Tito Mboweni]] word die eerste swart goewerneur van die Suid-Afrikaanse Reserwebank. == Geboortes == * [[1709]] – [[Johann Gmelin]], Duitse botanis, geograaf en ontdekkingsreisiger in [[Siberië]] († [[1755]]). * [[1881]] – [[Ewald von Kleist]], Duitse veldmaarskalk († [[1954]]). * [[1903]] – [[Nico Malan]], administrateur van [[Kaapland]] († [[1981]]). * [[1909]] – [[Will Hickey]], Suid-Afrikaanse skrywer († [[1989]]). * [[1934]] – [[Sam Nzima]], Suid-Afrikaanse fotojoernalis († [[2018]]). * [[1936]] – [[Hans Strydom (verslaggewer)|Hans Strydom]], Suid-Afrikaanse joernalis, skrywer en kunstenaar († [[2004]]). * [[1941]] – [[Earl Boen]], Amerikaanse akteur († [[2023]]). * [[1944]] – [[Clem Sunter]], [[Suid-Afrikaanse]] [[toekomskundige]], [[Scenariobeplanning|scenario-beplanner]], sakeleier en skrywer († [[2026]]). * [[1949]] – [[Ray Dalio]], 'n Amerikaanse miljardêr-belegger en verskansingsfondsbestuurder. * [[1960]] – [[Henning Pieterse]], [[Afrikaanse skrywer]] en digter. * [[1963]] – [[Johann Botha (aanbieder)|Johann Botha]], Suid-Afrikaanse omgewingsaktivis en dokumentêrvervaardiger († [[2017]]). * [[1964]] – [[Klaus Ebner]], Oostenrykse skrywer. * [[1970]] – [[Chester Williams]], [[Springbokrugbyspeler]] († [[2019]]). * [[1981]] – [[Roger Federer]], [[Switserland|Switserse]] beroepstennisspeler. * [[1988]] – [[Prinses Beatrice van York]], Britse koninklike en oudste dogter van voormalige [[prins Andrew, Hertog van York|prins Andrew]], en [[Sarah, Hertogin van York|Sarah Ferguson]]. == Sterftes == * [[117]] – [[Trajanus]], [[keiser]] van die [[Romeinse Ryk]] (* [[53]]). * [[1828]] – [[Carl Peter Thunberg]], 'n [[Swede|Sweedse]] [[plantkundige]] (* [[1743]]). * [[1944]] – [[Erwin von Witzleben]], Duitse generale veldmaarskalk tydens die Tweede Wêreldoorlog (* [[1881]]). * [[1963]] – [[Ave Duthie]], [[Suid-Afrika]]anse plantkundige (* [[1881]]). * [[2000]] – [[Jaap Marais]], leier van die Afrikanernasionalistiesgesinde [[Herstigte Nasionale Party]] (* [[1922]]). * [[2004]] – [[Fay Wray]], Amerikaanse aktrise (* [[1907]]). * [[2005]] – [[Barbara Bel Geddes]], Amerikaanse aktrise (* [[1922]]). * [[2005]] – [[Ilse Werner]], Duitse aktrise en sangeres (* [[1921]]). * [[2009]] – [[Willie van Niekerk]], Suid-Afrikaanse medikus en politikus (* [[1937]]). * [[2010]] – [[Patricia Neal]], Amerikaanse aktrise (* [[1926]]). * [[2012]] – [[Japie Basson]], Volksraadslid van die [[Nasionale Party]], [[Nasionale Unie]], [[Verenigde Party]] en [[Progressiewe Federale Party]] (* [[1918]]). * [[2022]] – [[Olivia Newton-John]], Brits-Australies-Amerikaanse sangeres en aktrise (* [[1948]]). * [[2023]] – [[Sixto Rodriguez]], Amerikaanse musikant (* [[1942]]). == Vakansies, vierings, en waarnemingsdae == * [[Vadersdag]] in [[Taiwan]]. {{commonskat|8 August}} [[Kategorie:Augustus]] qta14e1m9t1ep59zf7lvkn5v2yrn05h 0 2405 2908087 2838189 2026-05-30T07:41:21Z Aliwal2012 39067 /* Sterftes */ [[Jacob de Villiers (regter)|Jacob de Villiers]], Hoofregter van die Unie van Suid-Afrika (* [[1868]]). 2908087 wikitext text/x-wiki {{SeptemberKalender}} '''16 September''' is die 259ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (260ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 106 dae. [[Lêer:MTB cycling 2012 Olympics M cross-country RSA Burry Stander.jpg|duimnael|Burry Stander tydens die 2012 Olimpiese Somerspele.]] == Gebeure == <!-- Die konvensie is om teenwoordige tyd te gebruik --> * [[655]] – [[Pous Eugenius I]] volg [[Pous Martinus I]] op. * [[681]] – Einde van die sesde ekumeniese raad van [[Konstantinopel]]. * [[1472]] – [[Giovanni Battista Cibo]] (later [[Pous Innocentius VIII]]) word biskop van Molfetta. * [[1795]] – Die [[Verenigde Koninkryk]] verower [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]]. * [[1810]] – [[Meksiko]] verkry onafhanklikheid van [[Spanje]], een van die Meksikaanse ''Fiestas Patrias''. * [[1908]] – [[General Motors]] word gestig. * [[1963]] – [[Maleisië]] word gevorm van Maleia, [[Singapoer]], Britse Noord-Borneo en Sarawak. * [[1975]] – [[Papoea-Nieu-Guinee]] verkry onafhanklikheid van [[Australië]]. * [[2022]] – [[Dood van Mahsa Amini|Mahsa Amini]], ‘n Iranse vrou sterf onder verdagte omstandighede in [[Teheran]], moontlik weens polisiebrutaliteit. Haar dood lei tot 'n reeks grootskaalse betogings regoor [[Iran]]. == Geboortes == <!-- Gebruik (†&nbsp; 1980) om ooreenstemmende sterfdatums aan te dui --> * [[1874]] – P.K. de Villiers, pedagoog, konsertorrelis en skepper van Psalm- en Gesangmelodie († [[1949]]). * [[1891]] – [[Karl Dönitz]], Duitse admiraal tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] († [[1980]]). * [[1899]] – [[Hans Swarowsky]], Oostenrykse dirigent († [[1975]]). * [[1917]] – [[Alwyn Schlebusch]], Suid-Afrikaanse politikus en staatsman († [[2008]]). * [[1924]] – [[Lauren Bacall]], Amerikaanse aktrise († [[2014]]). * [[1925]] – [[B.B. King]], Amerikaanse [[blues]]sanger († [[2015]]). * [[1939]] – [[Breyten Breytenbach]], Suid-Afrikaanse digter, skrywer en skilder († [[2024]]). * 1939 – [[Yaakov Neeman]], Israelse politikus, advokaat en regsgeleerde († [[2017]]). * [[1948]] – [[Mariëtta Alberts]], Afrikaanse taalkundige, terminoloog en terminograaf. * [[1952]] – [[Karen Muir]], Suid-Afrikaanse swemster en die jongste persoon om 'n wêreldrekord op te stel en wel in die 110 treë-rugslag († [[2013]]). * [[1973]] – [[Alfred Schaffer]], [[Nederland]]se digter. * [[1983]] – [[Kirsty Coventry]], 'n Zimbabwiese [[swemmer]], [[politikus]] en President van die [[IOK]]. * [[1987]] – [[Burry Stander]], Suid-Afrikaanse [[bergfiets]] kampioen en voormalige onder-23 Wêreldkampioen († 2013). * [[1992]] – [[Nick Jonas]], Amerikaanse akteur, getroud met [[Priyanka Chopra]], Mej. Wêreld 2000. == Sterftes == * [[655]] – [[Pous Martinus I]], 74ste [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (* ±[[600]]). * [[827]] – [[Pous Valentinus]], 100ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk (* onbekend). * [[1087]] – [[Pous Victor III]], 158ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk in Monte Cassino, [[Italië]] (* ±[[1027]]). * [[1394]] – [[Teenpous Clemens VII]] in [[Avignon]] (* [[1342]]). * [[1701]] – [[Jakobus II van Engeland|Jakobus II]], koning van [[Engeland]] (* [[1633]]). * [[1753]] – [[Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff]], Duitse argitek en skilder (* [[1699]]). * [[1855]] – Sir [[George Thomas Napier]], Britse goewerneur (* [[1784]]). * [[1932]] – [[Jacob de Villiers (regter)|Jacob de Villiers]], Hoofregter van die Unie van Suid-Afrika (* [[1868]]). * [[1936]] – Sir [[James Molteno]], laaste [[speaker]] van die Kaapse Wetgewer en die eerste van die [[Volksraad van die Unie van Suid-Afrika|Unie-Volksraad]] (* [[1865]]). * [[1977]] – [[Maria Callas]], Amerikaanse operasangeres (* [[1923]]). * [[2004]] – [[Dolly Rathebe]], Suid-Afrikaanse aktrise en sangeres (* [[1928]]). * [[2016]] – [[Edward Albee]], Amerikaanse dramaturg (* [[1928]]). * [[2021]] – [[Hlengiwe Mkhize]], Suid-Afrikaanse ANC-politikus (* [[1952]]). * [[2021]] – [[Jane Powell]], Amerikaanse aktrise (* [[1929]]). * [[2025]] – [[Robert Redford]], Amerikaanse akteur (* [[1936]]). == Vakansies, vierings, en waarnemingsdae == * [[Meksiko]] – Onafhanklikheidsdag {{Commonskat|16 September}} [[Kategorie:September]] 2trjj0t44h6yy5ebobl3y8fknmutt5q 0 3282 2907973 2695707 2026-05-29T14:45:09Z Steinbach 271 /* Verspreiding */ 2907973 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Stellenbosch Magistrate's Office (entrance).JPG|duimnael|Drietalige regeringsgebou-teken in [[Afrikaans]], [[Engels]] en [[Xhosa]] in [[Stellenbosch]]]] Daar word vele '''tale in Suid-Afrika''' gepraat. Daar is twaalf [[Amptelike taal|amptelike tale]] benewens nieamptelike tale en die tale van immigrante en asielsoekers. Dit maak [[Suid-Afrika]] die land ter wêreld met die naasmeeste amptelike tale ná [[Indië]]. Terwyl Indië voorkeur gee aan [[Engels]] en [[Hindi]], is al twaalf amptelike tale volgens die [[Grondwet van Suid-Afrika]] gelykwaardig. Twee van die amptelike tale ([[Afrikaans]] en Engels) is van [[Germaanse tale|Germaanse]] oorsprong, terwyl nege ander deel vorm van die [[Bantoetale|Bantoetaalfamilie]]. Die twaalfde amptelike taal is die [[Suid-Afrikaanse Gebaretaal|gebaretaal]]. == Amptelike tale == {{Dubbelbeeld|regs|South Africa 2011 Nguni speakers proportion map.svg|220|South Africa 2011 Nguni speakers density map.svg|220|Suid-Afrikaanse distrikte met 'n meerderheid van sprekers van [[Nguni-taalfamilie|Nguni-tale]] as eerste taal: {{columns-list|2| {{sleutel|#EDF8E9|0–20%}} {{sleutel|#BAE4B3|20–40%}} {{sleutel|#74C476|40–60%}} {{sleutel|#31A354|60–80%}} {{sleutel|#006D2C|80–100%}}}}|Geografiese verspreiding van Nguni-tale in Suid-Afrika ná bevolkingsdigtheid per vierkante km: {{columns-list|2| {{sleutel|#ffffcc|<1/km²}} {{sleutel|#ffeda0|1–3/km²}} {{sleutel|#fed976|3–10/km²}} {{sleutel|#feb24c|10–30/km²}} {{sleutel|#fd8d3c|30–100/km²}} {{sleutel|#fc4e2a|100–300/km²}} {{sleutel|#e31a1c|300–1000/km²}} {{sleutel|#bc0026|1000–3000/km²}} {{sleutel|#800026|>3000/km²}}}}}} {{Dubbelbeeld|regs|South Africa 2011 Sotho-Tswana speakers proportion map.svg|220|South Africa 2011 Sotho-Tswana speakers density map.svg|220|Suid-Afrikaanse distrikte met 'n meerderheid van sprekers van [[Sotho-taalfamilie|Sotho-tale]] as eerste taal: {{columns-list|2| {{sleutel|#EDF8E9|0–20%}} {{sleutel|#BAE4B3|20–40%}} {{sleutel|#74C476|40–60%}} {{sleutel|#31A354|60–80%}} {{sleutel|#006D2C|80–100%}}}}|Geografiese verspreiding van Sotho-tale in Suid-Afrika ná bevolkingsdigtheid vierkante km: {{columns-list|2| {{sleutel|#ffffcc|<1/km²}} {{sleutel|#ffeda0|1–3/km²}} {{sleutel|#fed976|3–10/km²}} {{sleutel|#feb24c|10–30/km²}} {{sleutel|#fd8d3c|30–100/km²}} {{sleutel|#fc4e2a|100–300/km²}} {{sleutel|#e31a1c|300–1000/km²}} {{sleutel|#bc0026|1000–3000/km²}} {{sleutel|#800026|>3000/km²}}}}}} {{Dubbelbeeld|regs|South Africa 2011 West Germanic speakers proportion map.svg|220|South Africa 2011 West Germanic speakers density map.svg|220|Suid-Afrikaanse distrikte met 'n meerderheid van sprekers van [[Wes-Germaanse tale]] as eerste taal: {{columns-list|2| {{sleutel|#EDF8E9|0–20%}} {{sleutel|#BAE4B3|20–40%}} {{sleutel|#74C476|40–60%}} {{sleutel|#31A354|60–80%}} {{sleutel|#006D2C|80–100%}}}}|Geografiese verspreiding van Wes-Germaanse tale in Suid-Afrika met bevolkingsdigtheid per vierkante km: {{columns-list|2| {{sleutel|#ffffcc|<1/km²}} {{sleutel|#ffeda0|1–3/km²}} {{sleutel|#fed976|3–10/km²}} {{sleutel|#feb24c|10–30/km²}} {{sleutel|#fd8d3c|30–100/km²}} {{sleutel|#fc4e2a|100–300/km²}} {{sleutel|#e31a1c|300–1000/km²}} {{sleutel|#bc0026|1000–3000/km²}} {{sleutel|#800026|>3000/km²}}}}}} Die twaalf ampstale volgens die grondwet is: * [[Afrikaans]] (af / afr) (sedert 1925 as "sinoniem vir Nederlands" – sedert 1961 as amptelike taal) * [[Engels]] (en / eng) * [[Suid-Ndebele|Ndebele]] (nr / nbl) * [[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]] (nso) * [[Suid-Sotho]] (st / sot) * [[Swazi]] (ss / ssw) * [[Tsonga]] (ts / tso) * [[Tswana]] (tn / tsn) * [[Venda (taal)|Venda]] (ve / ven) * [[Xhosa]] (xh / xho) * [[Zoeloe]] (zu / zul) * [[Suid-Afrikaanse Gebaretaal|Gebaretaal]] (SASL / sfs) Daar word ook in die [[Grondwet van Suid-Afrika]] voorsiening gemaak vir die bevordering van die [[Khoisan]] en [[Namas]] se tale. Ander nieamptelike tale sluit in: [[Fanagalo]], [[Lobedu]], [[Noord-Ndebele]] en [[Phuthi]]. Ander Europese tale, veral [[Duits]] en [[Portugees]], word ook wyd gebruik deur immigrante uit Europa. Portugees en [[Frans]] word ook gebruik deur immigrante uit oud-kolonies in [[Afrika]]. [[Nederlands]] (nl / nld) is die enigste taal wat sy amptelike status verloor het (sedert 1983). Hoewel die ampstale grondwetlike beskerming geniet, word regeringsake byna eksklusief in Engels gevoer en wette word slegs in Engels gepubliseer. Die regering vertaal weinig, indien enige, materiaal in enige van die ander erkende amptelike tale. == Oorspronge == Die tale kan volgens oorsprong as volg verdeel word: * Afrikaans ontstaan hoofsaaklik uit [[Nederlands]]. * Suid-Afrikaanse Engels stem baie nou ooreen met Britse Engels. * Zoeloe, Xhosa, Ndebele, en Swazi vorm deel van die [[Nguni-taalfamilie]]. * Sotho, Tswana en Noord-Sotho vorm deel van die [[Sotho-taalfamilie]]. * Tsonga en Venda behoort ook tot die [[Bantoetale|Bantoetaalfamilie]] (soos die Nguni- en Sotho-tale), maar toon minder ooreenkomste met die ander amptelike Bantoetale. == Verspreiding == [[Lêer:South Africa 2011 dominant language map.svg|duimnael|300px|'n Kaart wat die meerderheidstale in Suid-Afrika aandui: {{columns-list|2| {{sleutel|#8dd3c7|[[Afrikaans]]}} {{sleutel|#ffffb3|[[Engels]]}} {{sleutel|#bebada|[[Suid-Ndebele]]}} {{sleutel|#fb8072|[[Xhosa]]}} {{sleutel|#80b1d3|[[Zoeloe]]}} {{sleutel|#fdb462|[[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]]}} {{sleutel|#b3de69|[[Suid-Sotho]]}} {{sleutel|#fccde5|[[Tswana]]}} {{sleutel|#bc80bd|[[Swazi]]}} {{sleutel|#ccebc5|[[Venda (taal)|Venda]]}} {{sleutel|#ffed6f|[[Tsonga]]}} {{sleutel|#d0d0d0|Geen meerderheidstaal}}}}]] Die tale kan losweg volgens streke verdeel word. Die tale word egter toenemend reg oor die land aangetref, veral in stedelike gebiede. <!-- sal terugvoer en verifiëring waardeer --> * Afrikaans word oor feitlik die hele land gebruik (met mindere gebruik in [[KwaZulu-Natal]] en sommige stedelike gebiede). * Engels word baie algemeen gebruik (veral as [[tweede taal]] en vir onderrig onder swartes), maar het veral minder [[moedertaal]]sprekers in die [[Noord-Kaap]], [[Wes-Kaap]], die [[Vrystaat]], [[Noordwes]], en die meeste landelike gebiede. * Ndebele word veral in die westelike [[Mpumalanga]] gebruik. * Zoeloe word veral in KwaZulu-Natal, [[Gauteng]] en Mpumalanga gebruik. * Xhosa word veral in die Oos- en Wes-Kaap gebruik. * Suid-Sotho word veral in die Vrystaat en naburige [[Lesotho]] gebruik. * Tswana word veral in die Noordwes, Noord-Kaap en naburige [[Botswana]] gebruik. * Noord-Sotho word veral in Gauteng en [[Limpopo]] gebruik. * Swazi word hoofsaaklik in Mpumalanga en naburige [[Eswatini]] gebruik. * Tsonga word hoofsaaklik in die Limpopoprovinsie gebruik. * Venda word hoofsaaklik in die [[Vhembe-distriksmunisipaliteit|Vhembedistrik]] van Limpopo gebruik. === 2001 en 2011-sensus === {| class="wikitable" ! rowspan=2 | Taal |- ! 2001-sensus ! 2011-sensus ! Verandering |- |[[Zoeloe]]||align=right|23,8%||align=right|22,7%||align=right|-1,1%{{daal}} |- |[[Xhosa]]||align=right|17,6%||align=right|16,0%||align=right|-1,6%{{daal}} |- |[[Afrikaans]]||align=right|13,3%||align=right|13,5%||align=right|+0,2%{{increase}} |- |[[Engels]]||align=right|8,2%||align=right|9,6%||align=right|+1,4%{{increase}} |- |[[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]] ||align=right|9,4%||align=right|9,1%||align=right|-0,3%{{daal}} |- |[[Tswana]]||align=right|8,2%||align=right|8,0%||align=right|-0,2%{{daal}} |- |[[Suid-Sotho]]||align=right|7,9%||align=right|7,6%||align=right|-0,3%{{daal}} |- |[[Tsonga]]||align=right|4,4%||align=right|4,5%||align=right|+0,1%{{increase}} |- |[[Swazi]]||align=right|2,7%||align=right|2,5%||align=right|-0,2%{{daal}} |- |[[Venda (taal)|Venda]]||align=right|2,3%||align=right|2,4%||align=right|+0,1%{{increase}} |- |[[Suid-Ndebele]]||align=right|1,6%||align=right|2,1%||align=right|+0,5%{{increase}} |- |Ander tale||align=right|0,5%||align=right|2,1%||align=right|+1,6%{{increase}} |- |'''Totaal'''||align=right|'''100,0%'''||align=right|'''100,0%'''|| |} == Ander tale == Van die ander tale wat algemeen in Suid-Afrika gepraat word, hoewel hulle nie in die grondwet vermeld word nie, sluit [[Fanagalo]], [[Noord-Sotho (taal)|Lobedu (Khilobedu)]], [[Noord-Ndebele]] (Sindebele) en [[Phuthi (Siphuthi)]] in. Lobedu word deur sommige gesien as 'n volwaardige taal, en deur ander as 'n [[dialek]] van [[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]]. Fanagalo is 'n bastertaal wat in die mynwese ingespan word om kommunikasie tussen werkers te bevorder. Beduidende getalle immigrante uit [[Europa]], elders in [[Afrika]] en die [[Indiese subkontinent]] beteken dat 'n wye verskeidenheid van ander tale ook in dele van Suid-Afrika gepraat word. Van die ouer gemeenskappe van immigrante praat [[Grieks]], [[Gujarati]], [[Hindi]], [[Portugees]], [[Tamil]], [[Oerdoe]] en [[Jiddisj]], maar in kleiner getalle ook [[Nederlands]], [[Frans]] en [[Duits]]. == Sien ook == * [[Afrikaanssprekende bevolking in Suid-Afrika]] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Languages of South Africa|Tale in Suid-Afrika}} * [http://salanguages.com/ Inleiding oor die tale in Suid-Afrika] {{Tale van Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Tale van Suid-Afrika| ]] 0xbh91pkmvzk565d9k8psj0ry0g77yu 0 3821 2908066 2710381 2026-05-30T06:37:10Z Aliwal2012 39067 /* Sterftes */ 2908066 wikitext text/x-wiki {{MaartKalender}} '''28 Maart''' is die 87ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (88ste in 'n [[skrikkeljaar]]). Daar is nog 278 dae in hierdie jaar. == Gebeure == * [[845]] – [[Parys]] word beleer deur [[Viking]] stropers, waarskynlik onder die leiding van Ragnar Lodbrok, wat 'n groot klomp geld verlang voor hulle bereid is om die stad te verlaat. * [[1509]] – [[Alessandro Farnese]] (later [[Pous Paulus III]]) word biskop van Parma. * [[1676]] – [[Pous Clemens X]] verklaar Johannes van Kanti salig. * [[1776]] – Juan Bautista de Anza vind die aangewese plek vir die Presidio of San Francisco. * [[1804]] – Die Bocken-oorlog naby Zürich begin toe die boere om [[Zürich]] in opstand kom teen verhoogte belastings deur die Stad Zürich. * [[1854]] – [[Krimoorlog]]: Die [[Verenigde Koninkryk]] en [[Frankryk]] verklaar oorlog teen [[Rusland]]. * [[1910]] – Henri Fabre word die eerste persoon wat 'n [[Vliegboot|seevliegtuig]] loods nadat hy opgestyg het vanaf water naby Martigues, [[Frankryk]]. * [[1930]] – [[Konstantinopel]] en [[Angora]] verander hulle name na [[Istanbul]] en [[Ankara]]. * [[1939]] – [[Spaanse Burgeroorlog]]: Generalissimo [[Francisco Franco]] verower [[Madrid]], en beëindig die [[oorlog]]. * [[1942]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: Britse Kommando's val [[Saint-Nazaire]] aan. * [[1964]] – Die eerste roofradio-stasie, Radio Caroline, word gevestig. * [[1979]] – In [[Pennsilvanië]] faal 'n pomp in die verkoelingstelsel van die kernreaktor by [[Three Mile Island]], wat daartoe lei dat radio-aktiewe water ontsnap en lei tot 'n kernsmelting ''(Engels: nuclear meltdown)''. * [[1994]] – In [[Suid-Afrika]] baklei [[Inkatha-Vryheidsparty|Inhatha]] en [[African National Congress|ANC]]-ondersteuners in sentraal-[[Johannesburg]] wat lei tot 18 sterftes. * [[2002]] – Die uitstalling "The Italians: Three Centuries of Italian Art" open in die Nasionale galery van Australië. * [[2016]] – Die [[Oculus Rift]] 'n kommersiële produk waarmee 'n [[skynwerklikheid]] beleef kan word, word vir die publiek vrygestel. == Geboortes == * [[1609]] – Koning Frederick III van Denemarke, († [[1670]]). * [[1605]] – [[Johann Amos Comenius]], bekend as die vader van moderne [[onderwys]] († [[1670]]). * [[1871]] – [[Willem Mengelberg]], Nederlandse konsertdirigent († [[1951]]). * [[1887]] – [[Helena Barry-Hofmeyr]], Vrystaatse [[Nasionale Party|Nasionale]] L.P.R., († [[1954]]). * [[1902]] – Dame [[Flora Robson]], Engelse aktrise († [[1984]]). * [[1906]] – [[Robert Allen]], Amerikaanse akteur († [[1998]]). * [[1909]] – [[Nelson Algren]], Amerikaanse skrywer († [[1981]]). * [[1913]] – [[Fred le Roux]], Afrikaanse joernalis, lektor en redakteur († [[1984]]). * [[1921]] – [[Dirk Bogarde]], Britse akteur, († [[1999]]). * [[1923]] – [[Monica Breed]], Afrikaanse omroeper, aktrise en skrywer van kleuterprogramme en hoorbeelde († [[2021]]). * [[1924]] – [[Freddie Bartholomew]], Amerikaanse akteur († [[1992]]). * [[1928]] – [[Zbigniew Brzeziński]], Sekuriteitadviseur van die [[VSA]] († [[2017]]). * [[1933]] – [[Cobus Rossouw]], Suid-Afrikaanse akteur. * [[1942]] – [[Daniel Dennett]], Amerikaanse filosoof. * [[1943]] – [[Conchata Ferrell]], Amerikaanse aktrise († [[2020]]). * [[1948]] – [[Dianne Wiest]], Amerikaanse aktrise. * [[1949]] – [[Paul Bayvel]], [[Springbokke|Springbokrugby]] speler († [[2020]]). * [[1955]] – [[Reba McEntire]], Amerikaanse sanger en aktrise. * [[1970]] – [[Vince Vaughn]], Amerikaanse akteur. * [[1975]] – [[Shanna Moakler]], Amerikaanse aktrise. * [[1978]] – [[Eusebius McKaiser]], Suid-Afrikaanse politieke ontleder, joernalis en uitsaaier († [[2023]]). * [[1981]] – [[Julia Stiles]], Amerikaanse aktrise. == Sterftes == * [[1285]] – [[Pous Martinus IV]], die 189ste [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (* ±[[1210]]). * [[1687]] – [[Constantijn Huygens]], [[digter]], [[komponis]], [[argitek]], diplomaat en geleerde van die [[Nederland]]se [[Goue Eeu]] (* [[1596]]). * [[1884]] – [[Prins Leopold, Hertog van Albany]], seun van koningin [[Victoria van die Verenigde Koninkryk]] (* [[1853]]). * [[1905]] – Sir [[Charles Adderley]], Britse staatsman na wie [[Adderleystraat]] in [[Kaapstad]] vernoem is (* [[1814]]). * [[1935]] – [[Tielman Roos]], advokaat, regter, politikus en Suid-Afrikaanse minister van justisie (* [[1879]]). * [[1941]] – [[Virginia Woolf]], Britse skrywer († [[1882]]). * [[1943]] – [[Sergei Rachmaninoff]], Russiese [[komponis]] (* [[1873]]). * [[1953]] – [[Jim Thorpe]], Amerikaanse atleet (* [[1887]]). * [[1969]] – [[Dwight D. Eisenhower]], Generaal in die [[Amerikaanse Weermag]] en 34ste [[President van die Verenigde State]] (* [[1890]]). * [[1996]] – [[Dick Findlay]], Suid-Afrikaanse kunstenaar en [[dramaturg]] (* [[1928]]). * [[2004]] – [[Hans Strydom (verslaggewer)|Hans Strydom]], Suid-Afrikaanse joernalis, skrywer en kunstenaar (* [[1936]]). * [[2016]] – [[Jo Onderstall]], Suid-Afrikaanse amateur-plantkundige (* [[1929]]). * [[2017]] – [[Ahmed Kathrada]], ANC-lid en anti-apartheidsaktivis (* [[1929]]). {{commonskat|28 March|28 Maart}} [[Kategorie:Maart]] 10wuiwdmv8cv8eqe28sd5bdp12yyzle 0 4216 2908056 2907753 2026-05-30T02:43:28Z CommonsDelinker 1161 Administrateur [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vervang "WPAAdultEducation.gif" met "WPA_Adult_Education_-_DPLA_-_22235050c3dec4dc0eaf4d753c6f43c3.gif" omrede: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonize the names of a s 2908056 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die land in Noord-Amerika. Vir ander gelyknamige state, sien [[Verenigde State (dubbelsinnig)]].'' {{Inligtingskas Land |noem_naam = Verenigde State van Amerika |volle_naam = <small>''United States of America'' ([[Engels]])</small> |algemene_naam = die Verenigde State |beeld_vlag = Flag of the United States.svg |beeld_wapen = Greater coat of arms of the United States.svg |simbool_tipe = Groot Seël |beeld_kaart = United States (orthographic projection).svg |leuse = ''In God We Trust''<br /><small>''(sedert 1956 amptelik)''</small><br />''Ander tradisionele leuses:''<br />''E Pluribus Unum''<br /><small>''([[Latyn]] vir: "Uit baie, een")''</small><br />''Annuit cœptis''<br /><small>''(Latyn vir: "[[God|Hy]] het ons ondernemings bevoordeel")''</small><br />''Novus ordo seclorum''<br /><small>''(Latyn vir: "Nuwe orde van die eeue")''</small> |volkslied = ''[[The Star-Spangled Banner]]''<br /><small>''(Engels vir: "Die sterbesaaide vaandel")''</small><br /><center>[[Lêer:Star Spangled Banner instrumental.ogg]]</center><br />''Mars: [[The Stars and Stripes Forever]]''<ref>{{en}} {{cite web |url=http://uscode.house.gov/statviewer.htm?volume=112&page=1263 |title=uscode.house.gov |date=12 Augustus 1999 |work=Public Law 105–225, 12 Augustus 1998 |publisher=uscode.house.gov |pages=112 Stat. 1263 |quote=Section 304. "The composition by John Philip Sousa entitled "The Stars and Stripes Forever" is the national march." |accessdate=20 Januarie 2021 |archive-date=11 Augustus 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210811194342/http://uscode.house.gov/statviewer.htm?volume=112&page=1263 |url-status=dead }}</ref><br /><small>''(Engels vir: "Die sterre en bane vir altyd")''</small><br /><center>[[Lêer:March, "The Stars and Stripes Forever" · Colonel John R. Bourgeois, Director · John Philip Sousa · United States Marine Band.ogg]]</center> |amptelike_tale = Geen op federale vlak nie{{smallsup|1}}<br />[[Engels]] (''[[de facto]]''){{smallsup|2}} |hoofstad = [[Washington, D.C.]] {{Koördinate|38|53|N|77|01|W}} |latd = 38 |latm = 53 |latNS = N |longd = 77 |longm = 01 |longEW = W |grootste_stad = [[New York]] {{Koördinate|40|43|N|74|00|W}} |regeringsvorm = Federale presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President van die Verenigde State van Amerika|President]]<br />• Adjunkpresident<br />• [[Huis van Verteenwoordigers|Huis]]-spreker<br />• Hoofregter |leiername = [[Donald Trump]] ([[Republikeinse Party (Verenigde State)|R]])<br />[[James David Vance]] (R)<br />[[Mike Johnson]] (R)<br />[[John Roberts (Hoofregter)|John Roberts]] |oppervlak_rang = 4^de |oppervlak_grootte = |oppervlak = 9&nbsp;833&nbsp;517<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|title=United States|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=20 Januarie 2025|archive-date=12 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 3&nbsp;796&nbsp;742 |persent_water = 4,66 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=20 Januarie 2021}}</ref> |bevolking_skatting = 341&nbsp;963&nbsp;408<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 3^de |bevolking_sensus = 331&nbsp;449&nbsp;281<ref name="Sensus2020">{{en}} {{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/decennial-census/decade.2020.html |title=Decennial Census by Decade |publisher=Amerikaanse Sensuskantoor |date=1 April 2020 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2020 |bevolkingsdigtheid = 34,8 |bevolkingsdigtheidmi² = 90,1 |bevolkingsdigtheidrang = 185^ste |BBP_PPP = $30&nbsp;337&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=111,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=United States |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2024 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> |BBP_PPP_rang = 2^de |BBP_PPP_jaar = 2025 |BBP_PPP_per_kapita = $89&nbsp;678<ref name=imf2 /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 8^ste |BBP = $30&nbsp;337&nbsp;miljard<ref name=imf2 /> |BBP_rang = 1^ste |BBP_jaar = 2025 |BBP_per_kapita = $89&nbsp;678<ref name=imf2 /> |BBP_per_kapita_rang = 6^de |onafhanklikheidstipe = • Verklaar<br />• Konfederasie<br />• [[Vrede van Parys (1783)|Vrede van Parys]]<br />• Huidige grondwet<br />• Laaste kerkreg toegelaat |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van [[Koninkryk van Groot-Brittanje|Groot-Brittanje]]<br />[[4 Julie]] [[1776]]<br />[[1 Maart]] [[1781]]<br />[[3 September]] [[1783]]<br />[[21 Junie]] [[1788]]<br />[[24 Maart]] [[1976]] |MOI = {{wins}} 0,927<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> |MOI_rang = 20^ste |MOI_jaar = 2022 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 41,3<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=US |title=Gini index – United States |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2022 |Gini_kategorie = {{kleur|#990000|hoog}} |geldeenheid = [[Amerikaanse dollar|Dollar]] ($) |geldeenheid_kode = USD |land_kode = USA |tydsone = |utc_afwyking = [[UTC-05:00|-05]] tot [[UTC-10:00|-10]] |tydsone_somer = |utc_afwyking_DST = [[UTC-04:00|-04]] tot [[UTC-10:00|-10]] |internet_domein = [[.us]] [[.gov]] [[.mil]] [[.edu]] |skakelkode = 1 |voetskrif = 1. Engels is die amptelike taal van 28 deelstate. Engels en Hawaiis is beide amptelike tale in die deelstaat Hawaii. Verder het Nieu-Meksiko en Louisiana wette wat die gebruik van onderskeidelik Spaans en Frans toelaat.<br />2. Engels is die ''de facto'' taal van die Amerikaanse regering en die enigste taal wat deur 82% Amerikaners ouer as vyf tuis gepraat word. Spaans is die tweede mees gesproke taal. }} Die '''Verenigde State van Amerika''' (dikwels afgekort tot '''Verenigde State''', '''VS''' of '''VSA'''; [[Engels]]: ''United States of America'' of ''USA''), in die omgangstaal ook net '''Amerika'''<ref group="n">Die gebruik van die woord 'Amerika' om te verwys na die VSA en 'Amerikaner' om te verwys na 'n VSA-burger word deur baie mense in die res van die [[Amerikas]] gesien as onakkuraat, maar is algemeen en word elders aanvaar.</ref> genoem,<ref>{{en}} Wilson, Kenneth G. (1993). ''The Columbia Guide to Standard American English''. New York: Columbia University Press, bl. 27–28. {{ISBN|0-231-06989-8}}.</ref> is 'n [[federale republiek]] in die [[Westelike Halfrond]] wat uit [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|vyftig deelstate]], 'n federale distrik, vyf groter selfregerende gebiede en enkele kleiner [[Eilandgebiede van die Verenigde State van Amerika|eilandbesittings]] in die [[Stille Oseaan]] en die [[Karibiese See]] bestaan. 48 van sy deelstate en die federale distrik lê in [[Noord-Amerika|Sentraal-Noord-Amerika]] tussen die Stille Oseaan in die weste en die [[Atlantiese Oseaan]] in die ooste en word in die noorde deur [[Kanada]] en in die suide deur [[Meksiko]] begrens. Die deelstaat [[Alaska]] lê in die noordweste van die Noord-Amerikaanse vasteland en grens in die ooste aan Kanada, terwyl dit in die weste deur die [[Beringstraat]] van die [[Russiese Federasie]] geskei word. Die deelstaat [[Hawaii]] is 'n eilandgroep in die middel van die Stille Oseaan. [[Lêer:Angled closeup of the US flag.jpg|duimnael|links|Die [[Vlag van die Verenigde State|vlag van die VSA]]. Die rooi en wit bane versinnebeeld die dertien oorspronklike kolonies en deelstate, die sterre die huidige vyftig deelstate]] Die Verenigde State beslaan altesaam veertig persent van die Noord-Amerikaanse vasteland. Met meer as 9,8 miljoen vierkante kilometer (byna 3,8 miljoen vierkante myl) is die VSA die vierde grootste land ter wêreld en met 'n bevolking van amper 342 miljoen die derde grootste land.<ref name="CIA" /> Sy grondgebied strek oor nege amptelike tydsones. Met 'n [[bruto binnelandse produk]] van meer as $30&nbsp;337 miljard in 2025 is die VSA naas die [[Volksrepubliek China]] die tweede grootste ekonomie ter wêreld.<ref name=imf2 /> Die Verenigde State van Amerika is 'n federale presidensiële grondwetlike [[republiek]] met 'n tweekamerparlement, die Kongres, wat uit die Senaat en die Huis van Verteenwoordigers bestaan. Die hoofstad van die VSA is [[Washington, D.C.]], wat nie deel uitmaak van een van die vyftig deelstate nie, maar in die federale Distrik Columbia geleë is. Die grondgebied van die Verenigde State is oorspronklik deur 'n verskeidenheid stamme van die Eerste Nasies bewoon. Met die Europese kolonisasie deur Britte, Franse en Spanjaarde en grootskaalse immigrasie van dwarsoor die wêreld het die VSA tot een van die etnies, sosiaal en [[godsdiens]]tig mees diverse lande ter wêreld ontwikkel.<ref name="DD">{{en}} Adams, J.Q., and Pearlie Strother-Adams (2001). ''Dealing with Diversity''. Chicago: Kendall/Hunt. {{ISBN|0-7872-8145-X}}.</ref> Die Verenigde State is deur dertien kolonies gestig, wat na aanleiding van die [[Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog]] hulle onafhanklikheid van [[Koninkryk van Groot-Brittanje|Groot-Brittanje]] op 4 Julie 1776 verklaar en hulle grondwet, die Artikels van die Konfederasie, op 1 Maart 1781 bekragtig het. Die huidige grondwet is op 17 September 1787 aangeneem.<ref>{{en}} Dull, Jonathan R. (2003). "Diplomacy of the Revolution, to 1783," bl. 352, chap. in ''A Companion to the American Revolution'', ed. Jack P. Greene and J. R. Pole. Maiden, Mass.: Blackwell, bl. 352–361. {{ISBN|1-4051-1674-9}}.</ref> Die oppervlakte van die VSA is gedurende die 19de eeu deur gebiede, wat van [[Frankryk]] en Meksiko gekoop is, aansienlik uitgebrei. Met die ekonomiese agteruitgang van die [[Sowjetunie]] in 1991 het die VSA die enigste oorblywende [[supermoondheid]] geword wat 'n oorheersende ekonomiese, politieke, kulturele en militêre invloed dwarsoor die wêreld uitoefen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.foreignaffairs.org/20040701faessay83406/eliot-a-cohen/history-and-the-hyperpower.html |title=History and the Hyperpower |publisher=Foreign Affairs |author=Eliot A. Cohen |date=2004 |accessdate=23 Julie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090723000051/http://www.foreignaffairs.com/articles/59919/eliot-a-cohen/history-and-the-hyperpower |archive-date=23 Julie 2009 |url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1217752.stm |title=United States of America country profile |publisher=BBC News |date=22 April 2008 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> == Etimologie == Die eerste dokumentêre verskyning van die [[frase]] ''United States of America'' was in 'n brief op 2 Januarie 1776, geskryf deur Stephen Moylan, 'n Kontinentale Leër-assistent van generaal [[George Washington]], aan Joseph Reed, Washington se [[Adjudant (amp)|adjudant]]. Moylan het sy begeerte uitgespreek om te gaan "met volle en ruim magte van die Verenigde State van Amerika tot Spanje" om bystand in die [[Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog]] te verkry.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.csmonitor.com/USA/Politics/2013/0704/Who-coined-United-States-of-America-Mystery-might-have-intriguing-answer |title=Who coined 'United States of America'? Mystery might have intriguing answer. |publisher=Christian Science Monitor |author=Byron DeLear |location=Boston, MA |date=4 Julie 2013 |accessdate=4 Julie 2013}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://blog.nyhistory.org/coined-phrase-united-states-america-may-never-guess/ |title=Who Coined the Phrase 'United States of America'? You May Never Guess |publisher=New-York Historical Society Museum & Library |author=Mariam Touba |date=5 November 2014 |accessdate=5 November 2014}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishcentral.com/roots/history/The-forgotten-Irishman-who-named-the-United-States-of-America.html |title=The forgotten Irishman who named the 'United States of America'|publisher=Irish Central |author=John Fay |date=15 Julie 2016 |accessdate=15 Julie 2016}}</ref> Die eerste publikasie van die frase ''United States of America'' was in 'n anonieme [[essay]] in ''The Virginia Gazette'' in Williamsburg op 6 April 1776.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://research.history.org/DigitalLibrary/VirginiaGazette/VGIssueThumbs.cfm?IssueIDNo=76.DH.16 |title=''"To the inhabitants of Virginia", by A PLANTER''. Dixon and Hunter's. April 6, 1776, Williamsburg, Virginia. Letter is also included in Peter Force's ''American Archives'' |publisher=The Virginia Gazette |issue=1287 |volume=5 |accessdate=19 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141219053616/https://research.history.org/DigitalLibrary/VirginiaGazette/VGIssueThumbs.cfm?IssueIDNo=76.DH.16 |archive-date=19 Desember 2014 |url-status=dead}}</ref> Teen Junie 1776 het die naam ''United States of America'' verskyn in ontwerpe van die Artikels van Konfederasie en Ewige Unie, vervat deur John Dickinson, 'n stigtingsvader uit [[Pennsilvanië]],<ref name="Safire199">{{en}} {{cite book |author=William Safire |title=No Uncertain Terms: More Writing from the Popular "On Language" Column in The New York Times Magazine |url=https://archive.org/details/nouncertainterms00safi |page=[https://archive.org/details/nouncertainterms00safi/page/199 199] |year=2003 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-7432-4955-3}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Mary Mostert |title=The Threat of Anarchy Leads to the Constitution of the United States |url=https://books.google.com/books?id=jntSQ-yn66AC&pg=PA18 |year=2005 |publisher=CTR Publishing, Inc. |isbn=978-0-9753851-4-2 |page=18}}</ref> en in die Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring, hoofsaaklik geskryf deur [[Thomas Jefferson]] en goedgekeur deur die Tweede Kontinentale Kongres in [[Philadelphia]] op 4 Julie 1776.<ref name="Safire199" /> == Geografie == {{Hoofartikel|Geografie van die Verenigde State}} As die wêreld se derde grootste nasie (totale area), het die Verenigde State 'n baie wisselende landskap: gematigde woudland aan die ooskus, [[Wortelboommoeras|mangrovewoude]] in [[Florida]], die [[Great Plains]] in die middel van die land, die [[Mississippirivier|Mississippi]]-[[Missouririvier|Missouri]] rivierstelsel, die [[Rotsgebergte]] (Rocky Mountains) wes van die vlaktes, woestyne en gematigde kusgebiede wes van die Rotsgebergte en [[reënwoud]]e in die noord-weste. Die [[vulkaan|vulkaniese]] eilande van Hawaii en die pool-gebiede van Alaska maak die geografiese diversiteit net nog groter. Die naaste lande buite die Noord-Amerikaanse vasteland is die [[Britse oorsese gebiede|Britse oorsese gebied]] [[Bermuda]] in die ooste asook die onafhanklike [[Eilandstaat|eilandstate]] [[Bahamas]] en [[Kuba]] in die suidooste. === E Pluribus Unum – Uit Veelheid, Eenheid === Die Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring van 1776 het op sentrale waardes soos lewe, vryheid en strewe na geluk gefokus; om nuut verworwe gebiede tot die ondergeskikte status van kolonies te beperk was gevolglik buite die kwessie. Met die ''Northwest Ordinance'' van 1787 is die prosedures vasgelê waarvolgens nuwe deelstate op gelyke voet met die dertien stigterstate tot die Unie kon toetree. Die bou van 'n nasie uit 'n verskeidenheid deelstate was 'n nuwe benadering wat in die Federale Grondwet bekragtig is. Die stapsgewyse proses, waarvolgens nuut verworwe gebiede as deelstate selfregering en verteenwoordiging op federale vlak behaal het, word onder die Stigtingsvaders se belangrikste nalatenskappe gereken. Die Amerikaanse metode van staatsbou het twee belange, wat van vroeg af strydig was, met mekaar versoen – dié van vryheid (''liberty'') en dié van ryksgesag (''empire'') – en 'n politieke bestel verwesenlik wat deur Thomas Jefferson treffend beskryf is as 'n ''empire for liberty'' – 'n federale staat wat vryheid as sy hoofdoelwit nastreef. Die politieke bestel het oor 'n tydperk van meer as twee eeue onveranderd gebly, ongeag die ingrypende veranderinge wat die Unie sedert sy stigting ondergaan het. Die Verenigde State se geografiese uitgestrektheid en die groot verskeidenheid etniese, kulturele en godsdienstige agtergronde van sy bewoners was in die tyd van die Stigtingsvaders nog so onvoorspelbaar soos die land se ongekende ekonomiese en tegnologiese vordering van 'n agrariese staat tot 'n hoogs geïndustrialiseerde en verstedelikte supermoondheid.<ref>{{en}} Harry S. Ashmore: ''Arkansas. A History''. New York NY: W. W. Norton & Company | Nashville TN: American Association for State and Local History 1978, Invitation to the Reader</ref> === Politieke geografie === Die vastelandse Verenigde State (sonder Alaska en Hawaii) word in geografiese opsig in 'n aantal streke verdeel: * Die '''[[Nieu-Engeland]]-State''' met [[Maine]], [[New Hampshire]], [[Vermont]], [[Massachusetts]], [[Rhode Island]] en [[Connecticut]], * Die '''Middel-Atlantiese State''' met [[New York (deelstaat)|New York]], [[New Jersey]], [[Delaware]], [[Maryland]], [[Virginië]], [[Wes-Virginië]] en [[Pennsilvanië]], * Die '''Suidoostelike State''' met [[Noord-Carolina]], [[Suid-Carolina]], [[Georgia]], [[Arkansas]], [[Tennessee]], [[Kentucky]], [[Florida]], [[Alabama]], [[Mississippi]] en [[Louisiana]], * Die '''Midwes-State''' met [[Ohio]], [[Indiana]], [[Illinois]], [[Michigan]], [[Wisconsin]], [[Minnesota]], [[Iowa]] en [[Missouri]], * Die '''[[Groot Vlaktes|Groot-Vlaktes]]-State''' met [[Noord-Dakota]], [[Suid-Dakota]], [[Kansas]] en [[Nebraska]], * Die '''Bergstate''' met [[Idaho]], [[Montana]], [[Colorado]], [[Wyoming]] en [[Utah]], * Die '''Suidwestelike State''' met [[Oklahoma]], [[Texas]], [[Nieu-Meksiko]] en [[Arizona]], en * Die '''Verre-Weste-State''' met [[Washington (deelstaat)|Washington]], [[Oregon]], [[Kalifornië]] en [[Nevada]]. Die '''grootste''' deelstate is ten opsigte van * '''Oppervlak''': [[Alaska]] met 1&nbsp;723&nbsp;337 vierkante kilometer (665&nbsp;384 vierkante myl)<ref name="Oppervlak">{{en}} {{cite web |url=https://www.census.gov/geographies/reference-files/2010/geo/state-area.html |title=State Area Measurements and Internal Point Coordinates |publisher=Amerikaanse Sensuskantoor |date=Augustus 2010 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> en * '''Bevolking''': [[Kalifornië]] met 'n bevolking van 39&nbsp;538&nbsp;223 in 2020.<ref name="Sensus2020" /> Die '''kleinste''' deelstate is ten opsigte van * '''Oppervlak''': [[Rhode Island]] met 4&nbsp;001 vierkante kilometer (1&nbsp;545 vierkante myl)<ref name="Oppervlak" /> en * '''Bevolking''': [[Wyoming]] met 'n bevolking van 576&nbsp;851 in 2020.<ref name="Sensus2020" /> Die deelstate Nevada, Arizona, Florida, Colorado, Utah, Georgia en Texas het in die laaste dekades die grootste relatiewe bevolkingsgroei getoon, terwyl die deelstate Kalifornië, Texas, Florida, Georgia, Arizona en Noord-Carolina die grootste absolute bevolkingsgroei ervaar het. Die bevolking van Wes-Virginië, Noord-Dakota en die Distrik Columbia het afgeneem. Die grootste stede in die VSA is [[New York]], [[Los Angeles]], [[Chicago]], [[Houston]] en [[Philadelphia]]. Die volgende kaart toon die ses amptelike sensusgebiede (Pasifiese Streek [''Pacific'' – blou], Bergstreek [''Mountain'' – rooi], Midweste [''Midwest'' – oranje], Suide [''South'' – geel], Noord-Oos [''Northeast'' – violet] en Afhanklike Gebiede [''Territories'' – groen]), vyftig deelstate en afhanklike gebiede van die Verenigde State: [[Lêer:United States Administrative Divisions.png|550px|senter]] {| width="100%" |width="16.66%"| '''Deelstate''' <ol start=1> <li>[[Alabama]]</li> <li>[[Alaska]]</li> <li>[[Arizona]]</li> <li>[[Arkansas]]</li> <li>[[Kalifornië]]</li> <li>[[Colorado]]</li> <li>[[Connecticut]]</li> <li>[[Delaware]]</li> <li>[[Florida]]</li> <li>[[Georgia]]</li> </ol> |width="16.66%" valign="top"| &nbsp; <ol start=11> <li>[[Hawaii]]</li> <li>[[Idaho]]</li> <li>[[Illinois]]</li> <li>[[Indiana]]</li> <li>[[Iowa]]</li> <li>[[Kansas]]</li> <li>[[Kentucky]]</li> <li>[[Louisiana]]</li> <li>[[Maine]]</li> <li>[[Maryland]]</li> </ol> |width="16.66%" valign="top"| &nbsp; <ol start=21> <li>[[Massachusetts]]</li> <li>[[Michigan]]</li> <li>[[Minnesota]]</li> <li>[[Mississippi]]</li> <li>[[Missouri]]</li> <li>[[Montana]]</li> <li>[[Nebraska]]</li> <li>[[Nevada]]</li> <li>[[New Hampshire]]</li> <li>[[New Jersey]]</li> </ol> |width="16.66%" valign="top"| &nbsp; <ol start=31> <li>[[Nieu-Meksiko]]</li> <li>[[New York (deelstaat)|New York]]</li> <li>[[Noord-Carolina]]</li> <li>[[Noord-Dakota]]</li> <li>[[Ohio]]</li> <li>[[Oklahoma]]</li> <li>[[Oregon]]</li> <li>[[Pennsilvanië]]</li> <li>[[Rhode Island]]</li> <li>[[Suid-Carolina]]</li> </ol> |width="16.66%" valign="top"| &nbsp; <ol start=41> <li>[[Suid-Dakota]]</li> <li>[[Tennessee]]</li> <li>[[Texas]]</li> <li>[[Utah]]</li> <li>[[Vermont]]</li> <li>[[Virginië]]</li> <li>[[Washington (deelstaat)|Washington]]</li> <li>[[Wes-Virginië]]</li> <li>[[Wisconsin]]</li> <li>[[Wyoming]]</li> </ol> |width="16.66%" valign="top"| '''[[Eilandgebiede van die Verenigde State van Amerika|Afhanklike gebiede]]''' <ol start=51> <li>[[Amerikaans-Samoa]]</li> <li>[[Guam]]</li> <li>[[Noordelike Mariana-eilande]]</li> <li>[[Puerto Rico]]</li> <li>[[Amerikaanse Maagde-eilande]]</li> </ol> '''Nie getoon nie''' * [[Distrik Columbia]] |} === Fisiese geografie === [[Lêer:USA-satellite.jpg|duimnael|[[Nasa]]-Satellietbeeld van die vastelandse Verenigde State]] Die Noord-Amerikaanse vasteland word volgens fisiese besonderhede in vier groot streke verdeel: Die [[Kanadese Skild]] met die Laurentiese Plato, die [[Appalache]]streek, die Binnelandse Vlaktes en die bergagtige Weste. Vir die gebied van die Verenigde State word hierdie streke verder verdeel in sewe fisiografiese streke: Die Vlaktes van die Atlantiese Kus en die [[Golf van Meksiko]], die Appalachiese Hooglande, die Binnelandse Vlaktes, die Binnelandse Hooglande, die Rotsgebergte, Die Intermontane Streek met die Groot Bekken en die Pasifiese Bergreekse. 'n Verdere streek, die Laurentiese Plato, beslaan slegs 'n klein gedeelte van die VSA se oppervlak in die gebied van die [[Groot Mere]]. Die huidige terrein van die noordelike Verenigde State is deur [[gletser]]s gevorm, wat die noorde van die vasteland in die laaste [[Ystydperk]] bedek het. Die vroeëre suidelike kant van die yslaag word nog steeds deur 'n reeks eindmorenes gekenmerk, wat vanaf die eiland Long Island aan die Atlantiese ooskus in westelike rigting tot by die Rotsgebergte loop. Die gebiede noord van hierdie lyn is bedek met ou gletserafsettings. In die berggebiede van die noordweste en in Alaska het die berggletsers duidelike spore van erosie gelaat. Uitgestrekte gletsermere het groot gebiede in die weste bedek, waarvan die Groot Soutmeer in Utah net 'n oorblyfsel is. === Die oostelike en die Golfkusgebiede === [[Lêer:Chesapeakelandsat.jpeg|duimnael|'n ''Landsat''-foto van Chesapeakebaai]] Die kusvlaktes van die Atlantiese ooste en die Golf van Meksiko strek van Long Island tot by die [[Rio Grande]] aan die Texaans-Meksikaanse grens. Die kuslyn word deur talle eilande, riviermondings, baaie, sandtonge en strandmere oorheers. Eilande soos Long Island, Nantucket en Martha's Vineyard maak deel uit van die kusvlakte en is eers ná die Ystydperk as gevolg van die stygende seevlak tot eilande omskep. Die natuurlike hawens van die noordooste, soos New York- en Chesapeakebaai, het reeds in die koloniale tydperk die landing van setlaars en later seevervoer en handel met Europa vergemaklik. Suid van die groot kape van Noord-Carolina soos Kaap Fear, Kaap Hatteras en Kaap Lookout is groot natuurlike baaie en hawens skaars. Die kuslyn van die Golfgebied met sy strandmere word deur die uitgestrekte Mississippidelta oorheers. Wes van die Atlantiese kusvlakte verrys die heuwelagtige [[Piedmont (VSA)|Piedmontstreek]] met sy talle watervalle as 'n soort oorgangsgebied tussen die kusstreek en die Appalache-gebergte. Hierdie bergreeks was miljoene jare gelede nog 'n magtige gebergte, wat intussen deur erosie geslyp is. Die Appalagge loop vanuit die suidooste van Kanada in westelike rigting tot by die Golfkusvlaktes van Alabama. Slegs langs Nieu-Engeland se rotsige kuslyn strek die bergreeks plek-plek tot by die Atlantiese Oseaan. Die gebied van die Appalache en die [[Adirondack-gebergte]] van New York maak in geologiese opsig deel uit van die Kanadese Skild en behels die grootste hooglande van die oostelike Verenigde State. Die hoogste bergspits in die ooste is Mount Mitchell in die Swart Berge (''Black Mountains'') van Noord-Carolina met 'n hoogte van 2&nbsp;037 meter (6&nbsp;684 voet) bo seevlak. === Die Binnelandse Vlaktes en Hooglande === [[Lêer:Mississippi delta from space.jpg|duimnael|'n Ruimtefoto van die Mississippidelta]] Die Binnelandse Vlaktes strek oor 'n lengte van sowat 1&nbsp;600 kilometer (1&nbsp;000 myl) van die Appalache tot by die Rotsgebergte in die weste en van Kanada in die noorde tot by die kusvlaktes van die Golf van Meksiko. Hulle geologiese onderlaag van sedimentêre gesteentes verwys na die feit dat die vlaktes vroeër 'n groot binnelandse see was; die gesteentes se ryk olie- en gasvoorkomste het van die deelstate Texas en Oklahoma (en die Kanadese prairie-provinsies) die belangrikste olieprodusente in Noord-Amerika gemaak. Die gebied word deur die Mississippi-Missouri-rivierstelsel gedreineer – een van die grootstes ter wêreld. In geografiese opsig word die vlaktes in drie hoofstreke verdeel – die vrugbare sentrale vlaktes – wat tot die belangrikste landbougebied van die VSA ontwikkel het – met die Mississippivallei, die gebied van die Groot Mere en die [[Groot Vlaktes]], 'n boomlose plato van uitgestrekte grasvelde, wat geleidelik van die laer vlaktes tot by die voorgebergtes van die Rotsgebergte verrys. In die randgebied van die Rotsgebergte bereik hierdie gebied reeds 'n hoogte van sowat 1&nbsp;600 meter, en sy ekonomiese sentrum en hoofstad van die deelstaat [[Colorado]], [[Denver]], word weens sy ligging soms ook die ''Milehigh City'' genoem. Die Swart Berge of [[Black Hills]] in Suid-Dakota is die enigste hoër geleë gebied, wat midde-in die vlaktes verrys. Die Binnelandse Hooglande lê wes van die Mississippi tussen die Binnelandse Vlaktes en die kusvlaktes van die Golf van Meksiko en bestaan uit die Ozark-plato in die noorde en die Ouachita-berge in die ooste. Die Mississippi se dreineringsgebied strek oor sowat 3,3 miljoen vierkante kilometer, en met 'n lengte van meer as 4&nbsp;000 kilometer behoort die rivier, wat deur die [[Indiane]] ''Missi Sepe'' of "Vader van die Waters" genoem is, tot die langstes ter wêreld. Die [[Missouririvier]], wat in die Mississippi uitmond, bereik dieselfde lengte. Die Mississippi mond in 'n geweldige delta, wat jaarliks met meer as tagtig meter groei, en met talle syriviere, sogenaamde ''passes'', in die Golf van Meksiko uit. === Die Westelike Bergreekse, die Intermontane Streek en die Groot Bekken === [[Lêer:The Battleship - Flickr - brewbooks (1).jpg|duimnael|Die Grand Canyon. Die bergpiek op die voorgrond staan bekend as ''The Battleship'']] [[Lêer:Mount Whitney 2003-03-25.jpg|duimnael|Die oostelike kant van Mount Whitney, soos gesien vanuit die Whitney Portal]] Die Rotsgebergte is 'n magtige bergreeks wes van die Groot Vlaktes, wat vanaf Kanada tot by die noordwestelike Verenigde State en verder tot by Nieu-Meksiko in die suide strek en met talle hoë bergspitse pronk, waarvan Mount Elbert op 4&nbsp;399 meter (14&nbsp;433 voet) die hoogste is. Die gebergte maak deel uit van die Sirkumpasifiese Berggordel, wat vanaf [[Asië]] oor die [[Aleoetiese Eilande]] dwarsdeur die weste van die Noord- en [[Suid-Amerika]]anse vastelande tot by [[Antarktika]] loop. Die Noord-Amerikaanse waterskeiding loop langs die kruin van die Rotsgebergte; riviere oos van die bergreeks maak deel uit van die Mississippi-Missouri- en ander Atlantiese rivierstelsels, terwyl riviere wes van die Rotsgebergte in die Stille Oseaan uitmond. Die Rotsgebergte word onderverdeel in die Noordelike Rotsgebergte (''Northern Rockies''), die Sentrale Rotsgebergte (''Middle Rockies''), die Wyoming-Bekken en die Suidelike Rotsgebergte (''Southern Rockies''). Die Intermontane Streek, 'n droë gebied met platos, bekkens en kleiner bergreekse, lê tussen die Rotsgebergte en die westelike bergreekse. Die Columbia-plato in die noorde is deur vulkaniese lava gevorm, en die Columbiarivier, wat die gebied saam met sy takriviere dreineer, het diep ''canyons'' in die plato gesny. Die uitgestrekte Colorado-plato, wat deur die [[Coloradorivier]] en sy takriviere gedreineer word, pronk met die beroemde [[Grand Canyon]], wat deur die rivierwater in die sedimentêre gesteente gesny is en as een van die grootste natuurwonders ter wêreld beskou word. Die gebied wes van die platos is feitlik 'n halfwoestyn en word deur bekkens en kleiner bergreekse gekenmerk. Hier lê ook die laagste punt van Noord-Amerika, die ''[[Death Valley]]'' ("Doodsvallei"), sowat 86 meter (282 voet) benede seevlak. Die Groot Bekken is die grootste van sy soort in die gebied, met die Humboldt as sy belangrikste rivier en 'n groot aantal soutmere, waaronder ook die [[Groot Soutmeer]] van die deelstaat Utah. Die riviere in hierdie bekken mond nie in die oseane uit nie, maar binnelands. Die Groot Soutmeer is net 'n oorblyfsel van 'n magtige soetwatermeer uit die Ystydperk. Die Pasifiese Bergstelsel lê tussen die Intermontane Streek en die Stille Oseaan, met bergreekse, wat parallel met die kuslyn in noord-suidelike rigting loop en deur [[geologiese breuke]] en vulkanisme gevorm is. Die Kusgebergte met sy talle vulkaniese bergspitse strek van Suidwes-Kanada in suidelike rigting tot in Noord-Kalifornië, van waar die [[Sierra Nevada (Verenigde State)|Sierra Nevada-bergreeks]] verder suidwaarts loop. [[Mount Whitney]] is die hoogste bergpiek in dié reeks met 4&nbsp;418 meter (14&nbsp;495 voet). === Die Pasifiese Kusgebiede === Wes van die Kusgebergte en die Sierra Nevada lê 'n laer bergreeks, wat langs die Pasifiese kuslyn loop, en 'n aantal valleie sos die Sentrale Vallei van Kalifornië, Oregon se Willamettevallei en die vlaktes van die Puget Sound in die deelstaat Washington. Die Pasifiese kusvlaktes beslaan net 'n smal strook, en in baie plekke strek die bergreekse regstreeks tot by die see. Daar is min eilande of baaie en ander natuurlike hawens soos San Franciscobaai, Puget Sound of San Diegobaai langs die kuslyn. === Alaska en Hawaii === [[Lêer:Denali Mt McKinley.jpg|duimnael|[[Denali]] (Alaska)]] Alaska word gewoonlik in vier fisiografiese streke verdeel: die Arktiese Vlaktes in die noorde, die kusvlaktes van die Arktiese Oseaan, die Rotsgebergte met die Brooks Range-bergreeks as sy mees noordelike gedeelte, die gebied van die Sentrale Bekkens en Hooglande met die [[Yukonrivier]]bekken en die Pasifiese Gebergte, wat langs die suidelike kuslyn loop en die hoogste bergspits van Noord-Amerika behels, [[Denali]], wat 6&nbsp;194 meter (20&nbsp;320 voet) bo seevlak verrys. Die eilande langs die suidooskus van Alaska en die Aleoete-argipel maak deel uit van die Pasifiese Gebergte, wat hier gedeeltelik in die Stille Oseaan versink het. Vulkaniese werking en aardbewings is tipiese kenmerke van hierdie eilandgroepe. Die eilande self is net soos die Hawaii-eilandketting die bergspitse van vulkane, wat vanaf die Pasifiese seebodem verrys. Die Hawaii-argipel se enigste aktiewe vulkane is [[Mauna Kea]] en [[Mauna Loa]] op die hoofeiland [[Hawaii (eiland)|Hawaii]]. == Klimaat == [[Lêer:Chaparral Supercell 2.JPG|duimnael|links|'n Supersel-donderstormwolk beweeg oor Chaparral (Nieu-Meksiko)]] [[Lêer:Climatemapusa2.PNG|duimnael|Klimaatkaart van die Verenigde State]] [[Lêer:Winter Storm Grayson 2018 01 04 (38794877154).jpg|duimnael|Blizzards, hewige winterstorms in die sentrale en oostelike dele van die land, word deur swaar sneeuvalle gekenmerk. Die satellietfoto wys winterstorm ''Grayson'' op 4 Januarie 2018]] Net soos byvoorbeeld [[Sentraal-Europa]] word groot dele van die Noord-Amerikaanse vasteland oorheers deur westelike winde en 'n opeenvolging van laagdrukgebiede (siklone), wat in die gebied van die Aleüte-eilandgroep ontstaan en afwissel met hoëdrukgebiede. Net soos ander gebiede in die gemiddelde breedtegrade, word ook die Verenigde State deur onbestendige weer en 'n opeenvolging van koue en warmfronte gekenmerk. Die siklone of koue fronte, wat gewoonlik in westelike rigting oor die vasteland beweeg, verskil van sy Europese eweknieë soms deur hulle tregtervormige werwels of [[tornado]]s – atmosferiese versteurings, wat dikwels groot skade berokken. 'n Tweede belangrike verskil is die ligging van die grootste gebergtes. Terwyl die Europese [[Alpe]] in wes-oostelike rigting loop en die suide van Europa teen koue fronte uit die noorde beskerm, loop Noord-Amerika se grootste bergreekse, die Kusgebergte en die [[Rotsgebergte]], in noord-suidelike rigting en verhinder dus dat vogtige en gematigde lugmassas vanuit die Stille Oseaan na die binneland kan beweeg. Die hooglande tussen die Sierra Nevada en die Rotsgebergte lê gevolglik net soos die [[Groot Vlaktes]] in die reënskadu van hierdie bergreekse. Hierdie besonderse reliëf verklaar ook die feit dat groot woestyngebiede soos die Mojave- en Gilawoestyn net enkele honderd kilometer van die kus af lê. Die weskus van die VSA is 'n tipiese winterreënstreek, waarvan 'n klein gedelte in Kalifornië deur 'n Mediterreense klimaat gekenmerk word. Die koeler klimaatstreke van die noordelike deelstate Oregon en Washington is die natste in die land met 'n jaarlikse reën- en sneeuvalle van soms meer as 2&nbsp;500 millimeter. Die Verenigde State bestaan dus rofweg uit 'n droë gedeelte in die weste en 'n humiede gedeelte in die ooste. Die oostelike landsdele het hulle vogtige klimaat aan die invloed van die Golf van Meksiko en die Atlantiese Oseaan te danke. Die suidelike deelstate is baie vogtig en het hulle swaar reënvalle op tussen sewentig en tagtig dae per jaar aan donderstorms en 'n aantal orkane in die najaar te danke. Die weer in die suide is dikwels baie warm en bedompig. Die hitte en verstikkende bedompigheid van die somermaande was 'n belangrike rede vir die gebruik van slawearbeid op die plantasies van die suide. Die mees digbevolkte gebiede van die sogenaamde ''manufacturing belt'', die groot historiese nywerheidsgebiede, lê in die vogtige en gematigde klimaatstreke tussen die [[Mississippirivier]] in die ooste en die Atlantiese Oseaan in die weste. Die oostelike gedeelte was oorspronklik 'n gebied van uitgestrekte bosse, terwyl die Groot Vlaktes, die hartland van Amerika, deur grasvelde gekenmerk word. Hierdie vlaktes maak reeds deel uit van die droër westelike gebiede, maar is feitlik 'n soort oorgangsgebied met periodes van hoër en laer reënvalle. Die eerste verkennings van die gebied teen die middel van die 19de eeu het gedurende 'n vogtige periode plaasgevind en die oortuiging laat posvat dat die vlaktes 'n uiters geskikte gebied vir akkerbou en veeteelt sou wees. Die eerste setlaars het later egter besef dat reënvalle in die vlaktes wisselvallig is en die gebied deur periodieke droogtes geteister word. Die bergreekse van die weste kry baie reën en spog met uitgestrekte bosgebiede. Danksy besproeiing is daar 'n florerende landbousektor in 'n aantal valleie. Die gebrek aan 'n soort kontinentale versperring in die vorm van 'n bergreeks, wat dwarsoor die vasteland in oos-westelike rigting loop, lei daartoe dat koue fronte uit die poolgebiede en warm fronte met tropiese lugmassas uit die suide ongehinderd oor die Groot Vlaktes kan beweeg. Vogtige, warm lugmassas bereik soms selfs die suide van Kanada en bevorder die groot aantal donderstorms en bedompige weer in die Amerikaanse Midweste. Weerstoestande verander skielik, en met die sogenaamde ''Northers'' beweeg uitgestrekte koue fronte soms na die uiterste suide, waar hulle byvoorbeeld sitrusplantasies in [[Florida]] bedreig. Florida en ander deelstate in die suide lê daarnaas in 'n gebied, wat dikwels deur orkane getref word. == Geskiedenis == {{Hoofartikel|Geskiedenis van die Verenigde State van Amerika}} === Die Prekolumbiaanse tydperk === {{Hoofartikel|Indiane}} [[Lêer:Taospueblo002.jpg|duimnael|links|Taos Pueblo in Nieu-Meksiko, omstreeks 1920]] [[Lêer:Inuit Woman 1907 Crisco edit.jpg|duimnael|Inoeïet-vrou in Alaska (1907)]] Die geskiedenis van die Indiaanse kolonisasie van die Amerikaanse vasteland bly nog steeds die onderwerp van navorsing. Aangesien daar geen oorblyfsels van hoogs ontwikkelde mensape gevind is nie en die Eerste Nasies (Indiane) tipiese mongoloïede kenmerke het, woord daar vermoed dat die eerste menslike bewoners vanuit Asië gekom en vir hulle immigrasie 'n landbrug gebruik het, wat in die Ystydperke met hulle laer seespieël tussen die Asiatiese en Amerikaanse vastelande bestaan het. Die etnoloë verdeel die verskillende volke van die Eerste Nasies in twee hoofgroepe: Die vroegste immigrante wys kenmerkende lang skedels op en is later opgevolg deur 'n tweede groep met ronde skedels. Die langskedelgroep is na die westelike en oostelike randgebiede van die vasteland teruggedring, terwyl die rondskedelgroep, die sogenaamde Pueblo-Andiede groep, die sentrale gebiede bewoon het. Die Inoeïet of Eskimo's het as die derde en laaste groep na Amerika gekom. Die stamme van die oostelike beskawings was hoofsaaklik jagters en versamelaars, maar was gedeeltelik ook akkerboere, wat bone, mielies, pampoene en meloene verbou het. Hulle het in klein gemeenskappe van tussen vyfrig en tweehonderd mense saamgewoon en word vanweë die sakrale aardhope, wat hulle gebou het, in Engels ook ''mound builders'' genoem. Die noordwestelike beskawings was eweneens akkerboere en word vanweë hulle kookgereedskap, wat uit versierde korfskottels bestaan het, ook korfmakers (Engels: ''basket makers'') genoem. Daarnaas het hulle vir kookdoeleindes ook stene verhit en in water geplaas, sodat hulle die tweede bynaam steenkokers (''stone boilers''). Die noordelike stamme se [[stapelvoedsel]] was [[salm]], terwyl die suidelike Indiane veral eikels geëet het. Die belangrikste groep Indiane was die suidwestelike beskawings, wat in 'n aantal groepe verdeel word en onder meer Hopi, Sjosjone, Yuma, Navajo en Apaches behels. Die sogenaamde Pueblo-akkerboere was die mees ontwikkelde Indiaanse beskawing met 'n georganiseerde landboustelsel as hulle ekonomiese basis. Die Rancheria-beskawing het ook op landbou gesteun en eenvoudige damme in die oorstromingsvlaktes van die groot riviere soos Colorado opgerig, maar daarnaas ook plante in die riviervalleie en op die [[mesa]]-plato's versamel. Die Navajo en sommige Apache-stamme was net gedeeltelik akkerboere, terwyl die oostelike Apaches en Ute heeltemaal versamelaars was. Die behuisings van die jagters verskil volgens die diere, wat hulle oorwegend geëet het. Die visserstamme het eenvoudige hutte van bas gebou, die buffeljagters het huide en velle gebruik wat saamgenaai is. Hulle gereedskappe en voorwerpe was oorwegend van hout, huide, steen en erdewerk gemaak. Net 'n klein aantal stamme het metale soos [[koper]] gebruik. Die Cherokee in die huidige deelstate Georgia en Noord-Carolina het al boomstamme as boumateriaal vir hulle hutte gebruik. Die Pueblo-Indiane het selfs 'n soort stedelike kultuur met kubusvormige huise ontwikkel. Die huise het oor meer as twee verdiepings beskik en was slegs deur middel van [[leer (toestel)|lere]] en vanuit die dakke toeganklik. Hierdie stamme het onder sterk kulturele invloede vanuit Meksiko gekom, van waar hulle ook die katoenvervaardiging aangeleer het. Kalkoene en honde was hulle enigste huisdiere, mielies, maniok, pampoene, tamaties, kakao, coca, sisal en tabak hulle belangrikste landbouprodukte. Die Pueblo-Indiane was bekwame pottebakkers en staan ook bekend vir hulle rituele, waarin gemaskeerde dansers, wat hulle gode versinnebeeld, 'n groot rol speel. Die noorde en noordooste van die huidige VSA is deur die Algonkin-groep van stamme (waaronder onder meer die Delaware, Mohikaners, Illinois, Ottawa en ander), die Irokese (waaronder onder meer die Seneca en Mohawk) en die Dakota of Sioux (met onder meer die Winnebago, Iowa, Omaha en Kansas) bewoon. Die belangrikste stamme in die suidooste was die Cherokee en die Seminoles van Florida. === Europese nedersettings === ==== Spanje ==== {{Hoofartikel|Nieu-Spanje}} [[Lêer:MissionCarmelSEGL.jpg|duimnael|Die Spaanse sendingstasie in die huidige [[Carmel-by-the-Sea]] (Kalifornië) met sy kenmerkende [[campanile]] (kloktoring)]] [[Spanje]] was die eerste Europese groot moondheid wat die Noord-Amerikaanse vasteland vanuit die suide begin verken het. Die groot dryfkragte agter die Spaanse ekspedisies was van ekonomiese en godsdienstige aard: Hulle was enersyds op soek na goud en silwer, en andersyds het hulle weens hulle sendingbewussyn daarin belang gestel om die inheemse bevolking te kersten. Die goewerneur van die eiland [[Puerto Rico]], Juan Ponce de León, het op Paassondag van die jaar 1513 naby die huidige stad St. Augustine voet aan wal gesit en die gebied ''Pascua florida'' genoem, waarvan later ook die naam van die deelstaat Florida afgelei is. By sy terugkeer agt jaar later is Ponce de León deur Indiane aangeval en dodelik gewond. Die eerste Spaanse nedersetting, Fort St. Augustine, is eers in 1565 opgerig en het later die beginpunt van 'n Spaanse sendingpad geword, wat na [[Pensacola]] aan die Golfkus en verder weswaarts tot by [[San Diego]] aan die weskus geloop het. Ander ekspedisies is in die 1530's en 1540's vanuit Meksiko uitgestuur en het moontlik gebiede tot by die huidige Kansas in die noorde verken, maar alle kragte is tevergeefs ingespan – in teenstelling met hulle Suid-Amerikaanse kolonies het die [[Spanjaarde]] in die noorde geen [[edelmetaal|edelmetale]] ontdek nie. Die grotendeels woestynagtige terrein en Indiaanse aanvalle het verdere ekspedisies verhoed, en die Spanjaarde het liewer by die meer gevorderde Pueblo-Indiaanse beskawings in die suidweste met hulle sendingwerk begin. 'n Aantal huidige Amerikaanse stede is as Spaanse sendingstasies, handelsposte en administratiewe setels gestig: Villa Real de la Santa Fé de San Francisco (later verkort tot [[Santa Fe, Nieu-Meksiko|Santa Fé]]) in Nieu-Meksiko (1609), Fort San Carlos (die voorloper van die stad Pensacola in Florida, 1698) en die ''presidios'' (versterkte sendingstasies) in die omgewing van [[El Paso]] en [[San Antonio]] in Texas. In die uitgestrekte gebied het die Spanjaarde met hulle klein aantal nedersettings voorlopig net 'n swak posisie ingeneem. Eers toe die Britte en [[Franse]] hulle Noord-Amerikaanse besittings in die 18de eeu begin uitbrei het, het ook Spanje se aktiwiteite veral in Kalifornië versterk. Die Spanjaarde het op hierdie gebied aanspraak gemaak as deel van Columbus se ontdekkings, en hulle was verontrus toe die Deense seevaarder Vitus Bering die Noord-Pasifiese kusgebiede in 1741 in Russiese opdrag begin verken het. In 1763 is die Spaanse nedersetting San Diego aan die Pasifiese kus gestig. Die sterk noordoostelike passaatwinde in die gebied het egter die seevervoer van goedere uit Acapulco (Meksiko) na San Diego erg belemmer, en dit het skepe dikwels vyftig dae geneem om die relatief klein seereis te onderneem. Gevolglik is goedere vanuit Laredo op die skiereiland Baja California (Neder-Kalifornië) op paaie vervoer. Die Spanjaarde het strategies geleë plekke gekies om 'n aantal verdere Kaliforniese sendingstasies te stig, en in die tydperk tussen 1769 en 1823 het 25 stasies langs die sogenaamde ''Camino Real'' (Engels: ''Mission Trail'') tussen San Diego en San Francisco ontstaan. In teenstelling met die Pueblo-Indiane van Nieu-Meksiko was die Kaliforniese Eerste Nasies jagters, vissers en versamelaars en was dus nie in staat om die Spaanse stasies met landbouprodukte te voorsien nie. Die stasies was genoodsaak om selfversorgend te wees en het tot klein landbousentrums ontwikkel, wat naas veeteelt op die verbouing van inheemse wynsoorte, olywe, graan, groente en vrugte toegespits het. Droogtes en watertekorte het besproeiing van groente- en vrugtetuine steeds moeilik gemaak, en 'n aantal stasies is selfs na meer geskikte plekke verskuif. Die nomadiese Indiane van die gebied het hulle nouliks in die stasies gevestig, en daar was ook geen noemenswaardige immigrasie van Spaanse setlaars nie. Die stasies was deur half-feodale strukture gekenmerk, en min Indiane het op 'n vrywillige basis vir die Spanjaarde gewerk. Siektes en mishandelings het duisende menselewens geëis, en slegs die helfte van die oorspronklike 600&nbsp;000 inheemse bewoners het die Spaanse heerskappy oorleef. Nadat Meksiko ná die [[Meksikaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] van Spanje onafhanklik geword het, het die stasies minder belangrik geword, en hulle is in 1836 volkome gesekulariseer. As gevolg van die [[Meksikaans-Amerikaanse Oorlog]] het Meksiko sy gebiede noord van die skiereiland [[Baja California]] en die Rio Grande in Texas in 1848 aan die Verenigde State afgestaan. In hierdie periode het met die goudstormloop van Kalifornië die Amerikaanse kolonisasie van die gebied begin. ==== Frankryk ==== {{Hoofartikel|Nieu-Frankryk}} [[Lêer:New Orleans - French Quarter - balcon.JPG|duimnael|'n Balkon in die Franse buurt van [[New Orleans]]]] Frankryk se koloniale aktiwiteite is steeds deur sy politieke betrokkenhede op die Europese vasteland belemmer, en die godsdienstige verdeeldheid in die 16de eeuse Frankryk is weerspieël deur die stigting van afsonderlike Protestantse en Rooms-Katolieke nedersettings in Noord-Amerika. Die [[Italië|Italiaanse]] seevaarder Giovanni da Verrazano het in 1524 in Franse opdrag onder meer die skiereiland Manhattan verken, terwyl [[Jacques Cartier]] in 1534 die huidige Quebec bereik het. Die erste Franse nedersettings het egter eers in die tydperk tussen 1562 en 1564 ontstaan, toe [[Hugenote]] 'n kolonie noord van die skiereiland Florida gestig het. Hierdie nedersetting is deur die Spanjaarde as 'n bedreiging vir hulle eie gebiede beskou en gevolglik vernietig. Die eerste permanente nedersettings is dus in die noorde gestig: Port Royal aan die suidoewer van die Fundybaai in die jaar 1605, en drie jaar later [[Quebecstad]]. Vanuit [[Nieu-Brunswick]], [[Nova Scotia]], [[Prins-Edward-eiland]] en die [[Sint-Laurensrivier]]gebied het die Franse 'n baie groot gebied in Noord-Amerika verken. Pelshandelaars het tot by die Groot Mere getrek en die sogenaamde ''portages'' ontdek – smal strepe land tussen twee rivierlope, waar bote maklik na die ander rivier gedra kon word. Die Franse het vinnig die boloop van die Mississippirivier bereik, en in 1682 het Sieur de la Salle danksy hierdie groot waterweg tot by die Mississippi-rivierdelta gevaar en die gebied ter ere van koning Lodewyk [[Louisiana]] genoem. Louisiana het die belangrikste Franse kolonie op die gebied van die huidige Verenigde State geword, en met [[New Orleans]] het die Franse hier ook 'n belangrike seehawe gestig. Die res van die kolonie was egter byna onbevolk, en in die volgende dekades het slegs klein ekspedisies vanaf New Orleans vertrek om nedersettings langs die Mississippi tot by die huidige deelstate Illinois en Wisconsin te stig. In die laasgenoemde gebiede is [[lood]] ontgin. Toe Frankryk sy kolonie Louisiana aan die Verenigde State verkoop het, was daar talle parogieë waar Frans as omgangs- en kerktaal gebesig is. In die laaste tweehonderd jaar het die gebruik van Frans egter sterk afgeneem. Maar stede soos Mobile en New Orleans pronk nog steeds met 'n ryk argitektoniese erfenis uit die Franse tydperk, veral in die ''Vieux carré'' of Franse kwartier. ==== Engeland ==== {{Hoofartikel|Nieu-Engeland}} [[Lêer:Philadelphia City Hall-zoom.JPG|duimnael|'n Bronsstandbeeld van William Penn op die Raadsaal van Philadelphia (Pennsilvanië)]] Engeland het tot die mees suksesvolle koloniale [[groot moondheid]] ontwikkel, aangesien sy beleid van ''splendid isolation'', sy posisie as leidende seemag sedert die tydperk van koningin Elizabeth I en die politieke en godsdienstige woelinge, wat die Noord-Amerikaanse kolonies van 'n bestendige stroom Britse immigrante verseker het. Seevaarders op soek na die Noordwestelike Deurvaart soos Martin Frobisher en Henry Hudson was die eerstes, wat die Noord-Amerikaanse vasteland teen die laat 16de en vroeë 17de eeu begin verken het. Sir Walter Raleigh se pogings om Engelse nedersettings in die huidige deelstate Virginië en Noord-Carolina te stig, het in die 1580's misluk. Die Londense Kompanjie, wat 'n oktrooi vir die gebiede tussen die 34ste en 38ste noordelike breedtegraad ontvang het, was in 1607 meer suksesvol en het onder die leiding van kaptein John Smith 'n fort in die Chesapeakebaai van Virginië laat oprig. Die klein aantal oorspronklike koloniste is deur hongersnood, malaria en aanvalle van Indiane geteister, en alhoewel nuwe setlaars hulle in 1607 en 1608 in die kolonie gevestig het, het van die geskatte bevolking van sewehonderd mense minder as tien persent oorleef. Die oorblywende koloniste was in 1610 reeds van plan om die kolonisasie van die gebied vir goed te staak. Dit het die vasberadenheid, moed en uithouvermoë van 'n leier soos Lord Delaware geverg, wat teen hierdie tydperk met 'n nuwe groep immigrante voet aan wal gesit het, om met die kolonisering voort te gaan. Aanvanklik is Jamestown as nuwe hoofstad van die kolonie gestig en in 1699 deur Williamsburg vervang. Die bekendste landing van setlaars was egter dié van die Puriteinse Pelgrimvaders, wat in 1620 op hulle skip ''[[Mayflower]]'' Bostonbaai in die huidige Massachusetts bereik het – 'n gebied, wat aan die destydse Plymouth-Kompanjie behoort het. Die eerste nedersetting, [[Plymouth, Massachusetts|New Plymouth]], was suid van die huidige [[Boston]] geleë en die beginpunt van 'n grootskaalse volksplanting in die gebied. In die volgende twintig jaar het die kolonies sowat 25&nbsp;000 [[Engelse]] immigrante gelok, en weens die godsdienstige en politieke verdeeldheid van die setlaars het voortdurend nuwe kolonies ontstaan. In die tyd van die Amerikaanse Rewolusie was daar reeds dertien kolonies. Die meeste van hulle was kroonkolonies, wat deur 'n koninklike goewerneur bestuur is. 'n Aantal kolonies het op die basis van 'n oktrooi ontstaan, en hierdie groep het naas Massachusetts ook Rhode Island en Connecticut ingesluit. 'n Derde groep was privaatbesittings, met Maryland, wat aan [[Lord Baltimore]] geskenk is, as 'n Rooms-Katolieke nedersetting, en Pennsilvanië, wat aan die Quaker-leier William Penn geskenk is. Naas die Quakers het ook ander godsdienstige groepe soos die Morawiërs en Mennoniete (of Pennsilvanië-Duitsers) kolonies in Pennsilvanië gestig. Laasgenoemde het in 1683 Germantown, 'n voorstad van Philadelphia, gestig. Weens die groot aantal Duitse setlaars het Duits selfs 'n mededinger van Engels as omgangstaal in die streek geword. ==== Nederland ==== {{Hoofartikel|Nieu-Nederland}} [[Lêer:Nieuw Nederland.png|duimnael|Deur die [[Nederlandse Wes-Indiese Kompanjie]] opgeëiste kuslyn en die belangrikste plekke van [[Nieu-Nederland]]]] Nederland was aanvanklik 'n groot mededinger vir Engeland, wat reeds in 1609 in Noord-Amerika geland het, en sy handelsmaatskappye – waaronder die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]], die [[Nederlandse Wes-Indiese Kompanjie]] en die Nieuw Nederland Compagnie het belang gestel in die pelshandel en die Noordwestelike Deurvaart. Die Wes-Indiese Kompanjie onder die leiding van die Duitse boorling Peter Minnewitt het in 1626 die skiereiland Manhattan van die plaaslike Indiane gekoop en 'n fort gestig, waaruit later die stad Nieu-Amsterdam en uiteindelik New York voortgespruit het. Danksy Nederland se finansiële steun het ook [[Swede]] in die gebied van die Delaware- en Schuylkillriviere 'n nedersetting gestig, maar weens sy Europese politieke betrokkenhede is hierdie kolonie in 1655 aan die Nederlanders afgestaan. Nadat ook die Nederlandse kolonie min aftrek van Hollandse burgers gekry het, is dit eweneens in 1664 aan die Britte oorhandig, en ter ere van die hertog van York is Nieu-Amsterdam se naam onmiddellik gewysig na New York. ==== Rusland ==== [[Lêer:1860-russian-america.jpg|duimnael|links|'n Kaart van Russies-Amerika (omtrent 1860)]] Rusland het veral belang gestel in die jag op sabeldiere, en jagters het dwarsdeur [[Siberië]] tot by die grense van Asië getrek. Die Deense seevaarder Vitus Bering het in Russiese opdrag die seegebied tussen Siberië en Alaska verken en sodoende die bewys opgelewer dat daar geen landverbinding tussen die Asiatiese en Amerikaanse vastelande bestaan nie. In 1741 het Bering vir die eerste keer in Amerika voet aan wal gesit. Jagters het weens die groot getalle otters en seekoeie na die gebied gekom om die huide op die Chinese mark winsgewend te verkoop, en seekoeie was as gevolg van die genadelose jag al in 1768 uitgeroei. Die pelshandel is deur die Russies-Amerikaanse Pelshandelkompanjie beheer, wat in 1799 met sy hoofkwartier in [[Sitka]] gestig is. Dit was veral offisiere wat die kompanjie bestuur het en die kompanjie het ook as politieke administrasie van Russies-Amerika gedien. Die Russe het hulle gebied tot by Kalifornië uitgebrei en in 1811 Fort Rossija (later Fort Ross) sowat 120 kilometer noord van die huidige San Francisco opgerig. Die Russiese tsaar het in 1823 gepoog om die Russiese aanspraak op die Stille Oseaan-gebied langs die Amerikaanse weskus met 'n ukas te bevestig, wat oorspronklik in 1821 uitgereik is. Sy beleid het egter skerp Amerikaanse reaksies uitgelok, en een jaar later is die sogenaamde Monroe-doktrine gepropageer, wat nie-Amerikaanse inmenging op die Amerikaanse vasteland afgekeur het. Rusland het sy gebiedsaansprake in 1824 beperk tot Alaska. Ná die [[Krimoorlog]] was Rusland in politieke en militêre opsig verswak. Dit was duidelik dat Alaska, wat om klimatiese en ander redes nooit tot 'n setlaarskolonie ontwikkel is nie, vir Rusland van ondergeskikte ekonomiese belang sou wees. So is die besluit geneem om die gebied in 1867 aan die VSA verkoop. === Die Britse koloniale tydperk === {{Hoofartikel|Dertien kolonies}} [[Lêer:George-Henry-Boughton-Pilgrims-Going-To-Church.jpg|duimnael|Pelgrimvaders op pad kerk toe. Skildery deur George Henry Boughton (1867)]] Die ekonomiese basis van die Britse kolonies in Noord-Amerika was landbou. Alhoewel baie graangewasse in Nieu-Engeland verbou is, het [[mielie]]s geleidelik tot die streek se stapelvoedsel ontwikkel. Die meeste plase was relatief klein. Die sentrale en suidelike kolonies was oorwegend deur 'n soort [[feodalisme]] gekenmerk, met kleiner plase en net 'n beperkte aantal groter landgoede, wat onder meer [[koring]] as hulle belangrikste graangewas verbou het. Die sentrale gebiede was daarnaas gekenmerk deur die vinnige ontwikkeling van groot dorpe soos [[Philadelphia]] en [[New York]]. Teen die laat 17de eeu is klein plase in die suidelike kusgebiede toenemend verdring deur groot plantasies, wat danksy die invoer van negerslawe vinnig gegroei en hulle oorwegend op die verbouing van tabak, rys en later ook die kleurstof indigo toegespits het. Aanvanklik het ook pelshandel en houtproduksie 'n belangrike rol gespeel. Die suide was in die koloniale tydperk die mees landelike streek in Amerika, en net 'n klein aantal groter dorpe het hier ontwikkel. Die kolonies het ook in godsdienstige opsig sterk van mekaar verskil. Terwyl [[Massachusetts]] nog deur 'n soort [[teokrasie]] gekenmerk was, wat deur die plaaslike Puriteinse oligargie beheer is, het die oorwegend Baptistiese [[Rhode Island]] net soos [[New Jersey]] en [[Suid-Carolina]] vir godsdiensvryheid voorsien. Ook [[Maryland]], wat oorspronklik as 'n Rooms-Katolieke kolonie gestig is, en [[Pennsilvanië]], waar groot getalle Quakers hulle gevestig het, was gekenmerk deur godsdienstige verdraagsaamheid en het binne enkele dekades talle Anglikaanse immigrante gelok. Anglikaners en Skots-Ierse Presbiterianers het hulle ook in die suidelike kolonies gevestig. In politieke opsig het die kolonies hul eie verteenwoordigende instelings ontwikkel, waaronder die koloniale vergaderings. Nogtans was deelname van die politieke lewe min of meer gekoppel aan 'n burger se rykdom. Veral in die kolonies, wat as persoonlike besittings gestig is, het setlaars in opstand teen die uitvoerende gesag gekom. Die belangrikste griewe was die ongelyke verdeling van land – die meeste landgoedere was die eiendom van 'n klein aantal welvarendes, wat oor die algemeen in Engeland woonagtig was-, en militêre en religieuse vraagstukke. Dikwels was die verskillende Christelike denominasies in 'n magstryd teen mekaar gewikkel, waarin kwessies soos oorheersing en konformiteit 'n groot rol gespeel het. Hierdie vraagstukke het naas Engeland se strewe om Frankryk se koloniale ambisies deur militêre paraatheid te bejeën en die Amerikaanse kolonies se ekonomieë te beheer daartoe gelei dat van korporatiewe en persoonlike kolonies nou eerder koninklike besittings gemaak is. Koninklike beheer is vereenselwig met 'n ordentlike bestuurstelsel en religieuse verdraagsaamheid, maar tegelykertyd is die setlaars se griewe nou op die Engelse moederland gefokuseer, en daar is nou dikwels kwaai teenstand teen die Engelse goewerneurs se beleid gebied. Belasting, wat die finansiële basis vir die koninklike bestuur gevorm het, was die grootste twispunt, en die koloniale vergaderings het finansiële en belastingvraagstukke gebruik om hul eie gesag en invloed te vergroot. Die Britse handelsregulasies, wat veral op die bevordering van die koloniale landbousektor gemik was, het die groei van die kolonies se handel en nywerhede in die 18de eeu beperk. Nogtans was daar ekonomiese en maatskaplike vooruitgang, wat geleidelik 'n soort nasionale bewussyn laat ontstaan het. Daarnaas het die Verligting en die vroeë tersiêre instellings – waaronder universiteite soos Harvard en King's College (tans die Columbia-universiteit) 'n groot invloed op die intellektuele lewe van die kolonies uitgeoefen. === Uniewording === {{Hoofartikel|Amerikaanse Rewolusie|Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog}} [[Lêer:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|duimnael|Die ontwerpskomitee lê die teks van die Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring aan die Tweede Kontinentale Kongres in Philadelphia voor. Skildery deur John Trumbull, 1817/19]] [[Lêer:US states by date of statehood3.gif|duimnael|Die deelstate se toelating tot die Unie en bekragtiging van die Amerikaanse Grondwet]] [[Lêer:United States Declaration of Independence.jpg|duimnael|Die Onafhanklikheidsverklaring van die Verenigde State van Amerika]] Ná die oorwinning van Groot-Brittanje in die Franse en Indiaanse Oorlog (1754 tot 1760), waarin Britse en koloniale troepe saam geveg het om die Franse uit Kanada en die gebied van die Groot Mere te verdryf, het die meeste setlaars die aanwesigheid van Britse troepe as oorbodig begin beskou. Maar dit was duidelik dat die kolonies vir hulle militêre beskerming moes betaal, en die Britse beleid wat nou in Amerika toegepas is was daarop gemik om die oorlogskoste tenminste gedeeltelik deur heffing van belastinggelde te herwin. Die nuwe belastings is deur die setlaars as ongewilde en selfs onwettige maatreëls ervaar, veral met die oog op die feit dat hulle oor geen verkose verteenwoordiging in die Britse parlement beskik het nie. Betogings in Boston is met militêre geweld uitmekaar gejaag, en die Amerikaanse setlaars het begin om hulle burgermag te mobiliseer. In die jaar 1775 het die eerste Brits-Amerikaanse gevegte uitgebreek. Alhoewel sowat 'n sesde of vyfde van die koloniale bevolking nog steeds lojaal teenoor die Britse koningshuis was, het die Amerikaanse Patriotte gedurende die Rewolusionêre Oorlog steeds sowat 90 persent van die Amerikaanse gebied beheer, terwyl die Britse magsgebied tot 'n klein aantal nedersettings langs die Atlantiese kus beperk was. In 1776 het verteenwoordigers van die dertien kolonies ten gunste van die Onafhanklikheidsverklaring gestem en sodoende die Verenigde State van Amerika gestig. Danksy 'n politieke en militêre verbond met Frankryk, wat in 1778 gesluit is, het die VSA uiteindelik hulle militêre slaankrag aansienlik verhoog. Groot Amerikaanse oorwinnings soos in die Slagte van [[Slag van Saratoga|Saratoga]] (1777) en Yorktown (1781), waarin twee groot Britse leërs gevange geneem is, het Groot-Brittanje gedwing om in 1783 die Vrede van Parys te onderteken, waardeur hulle die VSA amptelik as 'n onafhanklike staat erken het. Dit was Groot-Brittanje se eerste nederlaag sedert die [[Honderdjarige Oorlog]] met Frankryk wat tegelykertyd ook die ondergang van Groot-Brittanje se Atlantiese ryk bestempel het. Die Amerikaanse kolonies se samesluiting is deur inflasionêre tendense, ekonomiese moeilikhede en grensoorloë met Indiane-stamme bevorder, maar nogtans was daar aanvanklik groot verskille ten opsigte van die nuwe politieke bedeling. Alle deelstate het hul oorspronklike koloniale statute met grondwette vervang, tog was daar geen konsensus oor die nasionale regeringstelsel. Politici soos [[Alexander Hamilton]], [[John Adams]] en [[George Washington]] (die sogenaamde ''Federalists'') was ten gunste van federale eenheidsstaat, terwyl die federalistiese [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeine]] (en latere [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokrate]]) onder leiding van [[Thomas Jefferson]] vir 'n losse konfederasie gepleit het. Danksy die bemiddeling van [[Benjamin Franklin]] en [[James Madison]] het die dertien deelstate se 55 verteenwoordigers tydens hulle vergadering in Philadelphia in 1787 die kompromis van 'n presidiale bondsrepubliek bereik. Die nuwe grondwet is slegs geleidelik deur alle deelstate goedgekeur, maar in 1789 uiteindelik bekragtig. Met die Amerikaanse Grondwet van 17 September 1787 is die eerste demokratiese staat van die moderne tydperk geskep wat voorsiening gemaak het vir volksoewereiniteit op die basis van demokratiese menseregte in Thomas Jefferson se ''Virginia Bill of Rights'' (1776), die skeiding van staat en kerk (''Virginia Statute of Religious Liberty'' uit die jaar 1785), die verdeling van mag tussen die wetgewende, uitvoerende en regsprekende gesag, 'n balans van mag en gesag tussen die federale regering en die deelstate (met dubbele burgerskap vir alle inwoners) en tussen die federale politieke instellings. Tydens die ampstermyn van president George Washington (1789–1797) het Alexander Hamilton (1757–1804) se program vir die ontwikkeling van nywerhede, handel en finansies 'n groot invloed op die Amerikaanse ekonomiese beleid uitgeoefen. Dit het nie net die stabiliteit van die jong staat verseker nie, maar was ook die basis van die Amerikaanse kapitalisme. Onder president John Adams (1797–1801) het [[Washington, DC|Washington]] in 1800 die setel van die Amerikaanse president en Kongres geword. Die federale regering se ''Alien and Sedition Acts'' – wetgewing aangaande die inburgering van vreemdelinge – het die aanleiding tot die eerste konflik met die suidelike state, veral Kentucky, gegee. Adams se opvolger Thomas Jefferson (1801–1809) se beleid was gevolglik daarop gemik om die invloed van die staat en regering op die burgers se lewe so ver moontlik te beperk. === Uitbreiding na die weste === [[Lêer:U.S. Territorial Acquisitions.png|duimnael|Die VSA se territoriale oornames – gedeeltes van elke gebied het sedert die 18de eeu deelstate geword]] [[Lêer:Warof1812.jpg|duimnael|Britse troepe verower Washington. Gravure uit die jaar 1814]] Die Verenigde State se binnelandse beleid het vervolgens op die weswaartse uitbreiding van die stadsgebied gekonsentreer wat deur binnelandse migrasie en immigrasie uit Wes-, Sentraal- en Noord-Europa bewerkstellig is. Die bevolking het in die twee dekades tussen 1790 en 1810 van 3,9 tot 7,2 miljoen gestyg, en die eerste setlaars het die Appalagge-bergreeks oorgesteek om die binneland te bereik. Grond is uiteindelik teen die amptelike minimumprys van 1,25 VSA-dollar per akker aan individuele setlaars en maatskappye verkoop. Die Eerste Nasies, wat tenminste teoreties dieselfde aanspraak op hierdie grond kon maak, is teruggedring en het dikwels met geweld teen setlaars in hul stamgebiede opgetre. In die Noordwes- en Mississippi-gebiede, waar setlaars hulle vanaf 1787 begin vestig het, is nuwe deelstate gestig: [[Kentucky]] (1792), [[Tennessee]] (1796), [[Ohio]] (1803), [[Louisiana]] (1812), [[Indiana]] (1816), [[Illinois]] (1818) en [[Alabama]] (1819). Die Franse keiser [[Napoleon]] se verkoop van Louisiana aan die Verenigde State word dikwels as die belangrikste handelstransaksie in die Amerikaanse geskiedenis beskryf. Die uitbreiding na die weste is nou ook bevorder deur die toegang tot die Mississippirivier. Die binnelandse uitbreiding het gepaard gegaan met die beleid van isolasionisme – die neiging van Amerikaanse regerings om hulle in politieke opsig eerder tot die Amerikaanse vasteland te beperk. Nieteenstaande die militêre en politieke ooreenkomste met hul bondgenoot Frankryk (1778) het die Verenigde State hulself reeds in 1793 tot 'n neutrale staat verklaar. President George Washington het in sy laaste amptelike toespraak in 1796, die sogenaamde ''Farewell Address'', gewaarsku teen permanente ooreenkomste met Europese moondhede. Die politieke spanninge tussen die Verenigde State en Groot-Brittanje, wat oorspronklik rondom gebiedseise ontstaan het, het tot die [[Anglo-Amerikaanse Oorlog van 1812|Tweede Onafhanklikheidsoorlog]] (1812–1814) gelei. President [[James Madison]] (1809–1817) se poging om Brits-Noord-Amerika (Kanada) te verower, was egter tevergeefs en is deur die Britte met aanvalle op Amerikaanse kusgebiede en die hoofstad Washington vergeld. Vanweë sy betrokkenheid in Europa het Groot-Brittanje en die VSA in 1814 uiteindelik in die "Ewige Vrede" van [[Gent]] ooreengekom om die vorige status quo te herstel en die gebied van die Groot Mere tot 'n neutrale sone te verklaar. In 1819 het die VSA [[Florida]] van Spanje gekoop, en in 1823 het president [[James Monroe]] met sy sogenaamde Monroe-doktrine Europese inmenging in die binnelandse aangeleenthede van Noord- en Suid-Amerika summier verbied. Met die toelating van [[Texas]] tot die Unie in 1845 en die inlywing van die Meksikaanse gebiede noord van die Rio Grande volgens die [[Verdrag van Guadalupe Hidalgo]] in 1848 ontwikkel die Verenigde State tot 'n Pasifiese moondheid. Die Amerikaanse bevolking het in die tydperk tussen 1820 en 1860 van 9,6 tot 31,3 miljoen mense gegroei, en naas Britte het ook steeds meer [[Iere]] en [[Duitsers]] 'n nuwe heenkome in Amerika gevind. Die weswaartse migrasie word deur die goudstormloop in [[Kalifornië]] (1848–1849) versterk; die tekort aan mannekrag het die ontwikkeling van landboumasjiene bevorder, en met die bou van paaie en spoorweglyne word die groot afstande tussen die wes- en ooskusgebiede oorbrug. Die eerste Pasifiese spoorweglyn het tussen 1862 en 1869 ontstaan. Die weswaartse verskuiwing van die bewoonde gebiede se grense, die ''frontiers'', die Amerikaanse mite van 'n "land van onbeperkte moontlikhede" vir almal en 'n smeltkroes (''melting pot'') vir alle immigrante oefen 'n sterk invloed op die lewensbeskouing, kultuur en selfbeeld van die Amerikaanse bevolking uit. === Die Amerikaanse Burgeroorlog (1861–1865) === {{Hoofartikel|Amerikaanse Burgeroorlog|Gekonfedereerde State van Amerika}} [[Lêer:US Secession map 1865.svg|duimnael|Amerikaanse grense in 1864/65: {{sleutel|#204A87|Deelstate van die noordelike Unie}} {{sleutel|#729FCF|Gebiede van die Unie}} {{sleutel|#D3D7CF|[[Kansas]] wat by die Unie aangesluit het}} {{sleutel|#EDD400|Noordelike grensstate wat slawerny toegestaan het}} {{sleutel|#CE5C00|Die Gekonfedereerde State}} {{sleutel|#E9B96E|Gebiede waarop die Gekonfedereerde State aanspraak gemaak het}}]] [[Lêer:Thure de Thulstrup - L. Prang and Co. - Battle of Gettysburg - Restoration by Adam Cuerden.jpg|duimnael|Die Slag van Gettysburg, Pennsilvanië, tydens die Amerikaanse Burgeroorlog]] In die 19de eeu het die politieke, ekonomiese en sosiale spanninge tussen die demokraties gesinde noordelike deelstate, waarvan die bewoners in die omgangstaal ''Yankees'' genoem is, en die suidelike deelstate met hulle aristokraties gesinde landeienaars steeds toegeneem. Die laasgenoemde was ten gunste van vryehandel en slawerny, terwyl die Yankees vir invoertariewe en die afskaffing van die slawerny op die plantasies van die suide gepleit het. In die konflik tussen [[Kansas]] en [[Nebraska]] het die teenstanders van die [[slawerny]] in 1854 die [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] gestig. Die Republikeinse oorwinning in die volgende verkiesing het tot die afstigting van Suid-Carolina en tien ander suidelike deelstate in 1861 gelei. Hulle het die [[Gekonfedereerde State van Amerika]] onder president [[Jefferson Davis]] (1808–1889) gevorm en [[Richmond, Virginië|Richmond]] as hulle hoofstad gekies. Die nuwe staat is deur [[Engeland]] en Frankryk erken, terwyl [[Rusland]] die noordelike deelstate gesteun het. Davis se teenstander in die noorde was [[Abraham Lincoln]], 'n voormalige houtkapper, wat later advokaat, verteenwoordiger van [[Illinois]] en uiteindelik in 1861 die 16de [[President van die Verenigde State van Amerika|president van die Verenigde State]] geword het. Hy was vasbeslote om die eenheid van die land te herstel. In die volgende burgeroorlog is aanvanklik vrywilligers en moderne wapentuig ingespan, terwyl Lincoln die Gekonfedereerde State se oorsese handel en veral die invoer van wapens deur 'n seeblokkade afgesny het. Ten spyte van hulle swak industriële en finansiële basis het die Gekonfedereerde State vasbeslote voortgegaan met hulle militêre weerstand. Danksy die stretegiese vernuf van generaal [[Robert E. Lee]] het die Konfederasie aanvanklik selfs oorwinnings in die [[Slag van Bull Run|slae van Bull Run]] (1861–1862), Fredericksburg (1862) en Chancellorsville (1863) behaal. Uiteindelik het hulle egter tevergeefs teen die oormag van die noordelike Unie geveg, en met die gekonfedereerde nederlaag in die Slag van Gettysburg (1863) het die burgeroorlog 'n beslissende wending geneem. In 1863 het president Lincoln die vrylating van alle slawe geproklameer, terwyl 'n noordelike leër onder generaal Sherman die deelstate Carolina en Georgia verwoes en anargie en hongersnode veroorsaak het. In 1865 het generaal Lee by Appomatox Court House [[gekapituleer]], en 'n kort tyd later het 'n fanatieke gekonfedereerde president Lincoln in Washington se Ford-teater vermoor. Die eenheid van die Unie was bewaar, maar die verlies aan menselewens (meer as 600&nbsp;000 soldate het as gevolg van epidemieë gesterf of op die slagvelde gesneuwel) en koste van die oorlog (meer as agt miljard VSA-$) was ontsaglik. Die suidelike deelstate was bankrot nadat sy politieke en ekonomiese invloed veral as gevolg van katoeninvoere uit Egipte afgeneem het, maar onder die leiding van die noorde het die VSA tot 'n beduidende nywerheidsland begin ontwikkel. Die slawerny was oorkom, alhoewel dit nou deur 'n raskwessie vervang is. === Heropbou ("''Reconstruction''") ná 1865 === [[Lêer:Carl-Schurz.jpg|duimnael|upright|Carl Schurz (1829–1906)]] President [[Andrew Johnson]] (1865–1869) het die kontinuïteit van Lincoln se gematigde beleid verseker, maar nadat radikale Republikeine hom tot 'n magstryd gedwing het, is hy selfs van hoogverraad aangekla. [[Afro-Amerikaners]] het in 1868 burger- en in 1870 stemreg gekry. Tydens die presidentskap van [[Ulysses S. Grant]] (1869–1877) is oorlogsveterane dikwels onregmatig bevoordeel, en korrupsie het in hierdie tydperk ongekende vlakke bereik. Onder die beskerming van 'n militêre bewind in die suide (wat tot by 1877 bestaan het) het sogenaamde ''carpetbaggers'' – politici en ander immigrante uit die noordelike deelstate – voordeel uit die moeilike situasie in die Suidstate probeer trek. Inheemse Swartes is teen plaaslike blankes opgehits en belastinggelde verkwis. Die planters, wat onder hoë belastingtariewe en skuldlaste gebuk gegaan het, het die reg in eie hand geneem en geheime organisasies soos die Ku-Klux-Klan gestig om die anargie teen te werk. Die wette, wat op die gelykberegtiging van Swartmense gemik was, is deur klousules omseil – die stemreg was byvoorbeeld aan intelligensietoetse gekoppel, en in die openbare lewe is 'n verpligte rasseskeiding ingevoer wat van Swartes weer 'n onderdrukte minderheid gemaak het. Die Liberale Republikeinse Party, wat van die moederparty afgestig is en onder meer deur die Duitsgebore politikus Carl Schurz (1829–1906) bekendheid verwerf het, het hom teen die vermenging van sake en politiek uitgespreek, maar die sogenaamde "prooistelsel" in die Amerikaanse suide is ook onder die presidente [[Rutherford B. Hayes|Hayes]], [[James Garfield|Garfield]], [[Chester A. Arthur|Arthur]] en [[Grover Cleveland|Cleveland]] (1877–1889) slegs geleidelik bestry. As gevolg van die ''Civil Service Act'' van 1883 is vir die eerste keer bekwaamheidstoetse vir amptenare in die staatsdiens ingevoer. === Ontwikkeling tot 'n ekonomiese groot moondheid === [[Lêer:J.P. Morgan striking photographer with cane LCCN99400614.jpg|duimnael|[[J.P. Morgan]] (1837–1913) is deur baie mense as die verpersoonliking van 'n ''robber baron'' ("roofbaron") beskou]] Die federale regering se beleid om die ekonomiese ontwikkeling nie regstreeks deur staatsintervensies te beïnvloed nie, het sedert die tweede helfte van die 19de eeu die vrye ondernemingsgees tot 'n steunpilaar van die Amerikaanse maatskappy gemaak, alhoewel dit aanvanklik ook met negatiewe gevolge soos die uitbreiding van georganiseerde misdaad en blatante winsbejag gepaard gegaan het. Ten spyte van die ekonomiese krisisse in die jare 1873 en 1907 het die land binne enkele dekades tot 'n ekonomiese grootmoondheid ontwikkel. In die periode tussen 1860 en 1914 het die bevolking danksy die natuurlike groei en die 21 miljoen immigrante van 31,3 tot 91,9 miljoen mense gestyg. Die aantal werkers het met 700 persent, die nywerheidsproduksie met 2000 en die totale beleggingskapitaal met 4000 persent gestyg.<ref name=kinder117>{{de}} Kinder, Hermann en Werner Hilgemann: ''dtv-Atlas zur Weltgeschichte. Karten und chronologischer Abriss. Boekdeel 2: Von der Französischen Revolution bis zur Gegenwart''. München: Deutscher Taschenbuch Verlag 1980, bl. 117</ref> Die Verenigde State het die belangrikste produsent van yster, steenkool, ruolie, koper en silwer geword. Stoomkrag is vinnig deur elektrisiteit vervang, terwyl proteksionistiese wetgewing die ontstaan van groot monopolies bevorder het. Klein ondernemings het sodoende onder die leiding van nywerheidsmagnate soos Astor (pelshandel), [[John D. Rockefeller]] (ruolie, ''Standard Oil''), [[Andrew Carnegie]] (yster en staal, ''Steel Corporation''), [[J.P. Morgan]], Cornelius Vanderbilt (spoorvervoer) en ander tot reusemaatskappye en -kartelle gegroei. In 1913 het twee persent van die Amerikaanse bevolking sestig persent van die nasionale inkomste verdien, terwyl Morgan en Rockefeller met hul 341 groot maatskappye en bates van VS$ 22 miljard oor twintig persent van die nasionale kapitaal beskik het.<ref name="kinder117" /> Ondanks die groot sosiale vraagstukke soos rassediskriminasie in die suidelike deelstate en die konsentrasie van nywerhede en kapitaal in die noorde is die demokratisering van die land deur die ekonomiese groei bevorder. [[Massaproduksie]] het verbruikersgoedere vir die grootste deel van die Amerikaanse bevolking bekostigbaar gemaak en die algemene lewenstandaard verhoog, terwyl die nywerheidsmagnate groot skenkings vir die stigting van universiteite, wetenskaplike instellings, musea, welsyns- en ander openbare instellings gemaak het. Werkers het by nasionale vakbonde soos die ''American Federation of Labor'' (A.F.L., 1886) en die ''Industrial Workers of the World'' (I.W.W., 1905) begin aansluit. Die vakbande het die misbruik van ekonomiese mag en uitbuiting met jaarliks sowat 1&nbsp;000 stakings teengewerk, terwyl die federale regering ook begin het om uitbuiting en monopolie met wetgewing te beperk. President [[Theodore Roosevelt]] (1901–1909) het met die hervorming van die administrasie en spoorwegtariewe begin; president [[William Howard Taft]] (1909–1913) het wette teen ekonomiese monopolieë ingestel; en president Woodrow Wilson het met sy politieke agenda van "Nuwe Vryheid" beskermende maatreëls opgehef, progressiewe belastingtariewe ingevoer en die invloed van kartelle verder beperk. === Toetrede tot die wêreldpolitiek === [[Lêer:1888 canal panama.JPG|duimnael|Die bou van die [[Panamakanaal]]]] Die Amerikaanse [[buitelandse beleid]] is sedert die middel van die 19de eeu dikwels sterk deur ekonomiese en finansiële krisisse beïnvloed. Die internasionale optrede as 'n nuwe grootmoondheid is vanweë die negatiewe gesindheid van die openbare mening as 'n morele verpligting teenoor ander nasies omskryf en was dikwels op ekonomiese invloed en druk gebaseer. Dit het gevolglik ook as "dollar-imperialisme" bekend gestaan.<ref name="kinder117" /> Gedurende die Kubaanse opstand teen die Spaanse koloniale bewind, wat deur talle Amerikaanse vrywilligers ondersteun is, het die Amerikaanse Pulitzer- en Hearst-pers die openbare mening suksesvol begin beïnvloed. Die sogenaamde "Maine-insident" – die ontploffing van 'n Amerikaanse oorlogskip in die hawe van die Kubaanse hoofstad Habana – is as 'n voorwendsel gebruik om Amerika se toetrede tot die konflik aan te wakker. Die Verenigde State het in 1898 [[Spaans-Amerikaanse Oorlog|oorlog teen Spanje]] verklaar en [[Kuba]] beset. In die vredesooreenkoms van Parys het Spanje Puerto Rico en Guam aan die Verenigde State afgestaan. Die geskil tussen Amerikaanse imperialiste en hul teenstanders – onder wie die Duits-gebore Carl Schurz – het verskerp toe die Amerikaanse buitelandse beleid op die [[Filippyne]] en Hawaii begin fokus het. President [[William McKinley|McKinley]] het aanvanklik geskroom om hierdie gebiede te annekseer, maar uiteindelik ingestem nadat [[Japan]], Rusland en die [[Duitse Keiserryk]] daarvan beskuldig is dat hulle soortgelyke planne sou hê.<ref name="kinder117" /> In teenstelling met McKinsey was sy opvolgers Theodore Roosevelt, Taft en [[Woodrow Wilson]] voorstanders van 'n imperiale buitelandse beleid. Die Amerikaanse beleid teenoor Sentraal- en Suid-Amerika was vervolgens daarop gemik om Amerikaanse beleggings te beskerm. Sakebelange in hierdie gebiede is geleidelik tot finansiële protektorate uitgebou om veral Europese mededingers uit te skakel ("Big-stick-beleid"). Die VSA het steeds met ingryping gedreig wanneer hul invloed bevraagteken of bedreig is, en die Panamerikaanse Konferensies, wat sedert 1889 gehou is, was eweneens daarop gemik om die VSA se oorheersende invloed in [[Latyns-Amerika]] te verseker. In 1910 is die Panamerikaanse Unie gestig. As gevolg van die geskil oor die Pasifiese eilandgroep Samoa in 1889 het die oorspronklik goeie betrekkinge, wat met die Duitse Ryk bestaan het, begin verswak. Samoa is in 1899 in 'n Duitse en 'n Amerikaanse kolonie verdeel. Duitsers en Amerikaners was daarnaas ook strawwe mededingers op die wêreldmark. Die betrekkinge met Rusland het verswak nadat die Verenigde State hul invloed in [[Oos-Asië]] begin verstewig het. Die Amerikaanse betrekkinge met Groot-Brittanje het daarenteen verbeter. Die Britte het in 1901 ingestem om die omstrede bou van die [[Panamakanaal]] aan die Amerikaners oor te dra en in 1903 'n oplossing vir die Alaskaanse grensgeskil tussen die VSA en Kanada onderteken. In 1910 het die VSA 'n rewolusie in [[Panama]] aangewakker om die land se onafhanklikheid van [[Colombia]] te bevorder. Vier jaar later is die Panamakanaal ingewy. === Die Eerste Wêreldoorlog === {{Hoofartikel|Eerste Wêreldoorlog}} [[Lêer:President Woodrow Wilson portrait December 2 1912.jpg|duimnael|Woodrow Wilson, Amerikaanse president in die periode tussen 1913 en 1921]] Die bewaring van die wêreldvrede het 'n sentrale rol in die Amerikaanse buitelandse beleid gespeel, soos byvoorbeeld uit die land se deelname aan die Haagse Konferensies geblyk het. Toe die Eerste Wêreldoorlog in Europa uitgebreek het, het president [[Woodrow Wilson]] (1913–1921) aanvanklik sy neutrale houding volgehou en sy herverkiesing in 1916 met 'n politieke program verseker waarin sy vredesbeleid bevestig is. In die praktyk was die Amerikaners nogtans simpatiek teenoor die geallieerde magte, veral die Verenigde Koninkryk en Frankryk, en alhoewel die Britte net soos die Duitse Ryk die Amerikaanse neutraliteit op see nie eerbiedig het nie, is aanvalle deur Duitse [[duikboot|duikbote]] as 'n ernstiger bedreiging beskou. In reaksie op die Duitse aankondiging van 'n "totale duikbootoorlog" het die VSA in Februarie 1917 hul diplomatieke bande met Berlyn verbreek. Die politieke spanning tussen die twee lande het verder toegeneem nadat die Britse regering 'n Duitse telegram van 19 Januarie 1917 gepubliseer het waarin Berlyn probeer het om Meksiko tot 'n toetreding tot die oorlog te oorreed. Op 6 April 1917 het die VSA openlik die geallieerdes se kant gekies en tot die oorlog toegetree. Hierdie besluit het danksy die VSA se groot mannekrag en sy vermoë om vir enorme hoeveelhede oorlogsmateriaal te sorg 'n beslissende wending in die oorlog veroorsaak. Met sy beroemde Veertien Punte, 'n visie van vreedsame naasbestaan en demokrasie in Europa (daar was selfs sprake van 'n "demokratiese wêreldrewolusie" as Amerika se hoofoorlogsdoelwit), het president Wilson 'n belangrike bydrae gelewer om 'n wapenstilstand met die Duitse Ryk te bereik. Maar uiteindelik is die verwagtings, wat hy in Europa gewek het, nie vervul nie, en gedurende die Paryse Vredeskonferensie, wat ná die oorlog gehou is, het die Europese geallieerdes Frankryk en Engeland alle pogings om Wilson se voorstelle ten volle te implementeer gedwarsboom: Die Europese ''Entente'' se oorlogsdoelwitte was al vooraf in geheime ooreenkomste vasgelê.<ref>{{de}} Kinder/Hilgemann (1980), bl. 133</ref> In die VSA het isolasionistiese neigings toegeneem. Die Amerikaanse deelname aan die Volkebond, 'n integrale deel van die [[Verdrag van Versailles]], is deur senatore soos William E. Borah en ander "onversoenbares" ernstig bevraagteken. Die meerderheid van Republikeinse senatore onder leiding van Henry Cabot Lodge het op wysigings aangedring wat die soewereiniteit van die VSA sou bekragtig, en uiteindelik is Wilson se voorstelle verwerp. Die VSA se besluit om nie 'n lidstaat van die Volkebond te word nie, het die organisasie van die begin af verswak. Die Verenigde State het wél 'n beduidende rol by die konferensies oor ontwapening op see en die totstandkoming van die Kellogg-Briand-ooreenkoms gespeel wat oorlogvoering verdoem het, maar oor die algemeen het isolasionistiese gevoelens die buitelandse beleid oorheers. Die land het min belang gestel in internasionale belange, 'n neiging wat in sy nasionalistiese ekonomiese beleid – soos die geforseerde terugbetaling van oorlogskuldlaste deur Europese lande en wetgewing ten gunste van diskriminerende invoertariewe soos dié van Hawley-Smoot – weerspieël is. === Die periode tussen 1919 en 1929: ''Red Scare'' en ''Big Business'' === [[Lêer:5 Prohibition Disposal(9).jpg|duimnael|links|Prohibisie-agente, besig om vate met alkohol te vernietig (Chicago 1921)]] [[Lêer:Come unto me, ye opprest.jpg|duimnael|''Red Scare: Come unto me, ye opprest...'' 'n Europese anargis is besig om die Vryheidstandbeeld in New York in die lug te blaas. Spotprent uit die jaar 1919]] Die beleid van die Republikeinse presidente [[Warren G. Harding]] (1921–1923) en [[Calvin Coolidge]] (1923–1929) was veral 'n reaksie op die Demokratiese bewind van Wilson en sy moralistiese hervormingsbeweging ("''Progressive Movement''") wat deur die Republikeinse Party verwerp is en daarnaas ook gekenmerk deur isolasionisme ten opsigte van die buitelandse beleid (die VSA-regering was teleurgesteld oor die uitkoms van die Vredesverdrag van Versailles) en 'n maatskaplike konflik tussen die plattelandse, merendeels Angelsaksies-Protestantse bevolking en die moderne industrieel-stedelike bevolking met intellektueles, tegnici en wetenskaplikes as sy vernaamste verteenwoordigers.<ref>{{de}} Kinder/Hilgemann (1980), bl. 145</ref> Grootskaalse stakings, bomaanvalle en politieke geweldpleging het daarnaas net soos die rewolusionêre gebeure in Europese lande soos Rusland 'n algemene vrees vir 'n radikale omwenteling in die VSA ("''Red scare''") aangewakker en tot deursoekings, aanhoudings en deportasies van verdagte elemente gelei. Op ekonomiese gebied was die Republikeinse presidente geneig om so min moontlik by sake in te gryp, alhoewel korrupsieskandale nou 'n brandende kwessie geword het. Die ekonomiese en politieke ontwikkeling is sodoende oorheers deur die sogenaamde ''Big Business'', met die miljoenêr Andrew W. Mellon, wat tussen 1921 en 1932 die amp van Minister van Finansies beklee het, as sy hoofverteenwoordiger. Mellon het die regering se ekonomiese aktiwiteite beperk en met sy belastingbeleid veral welvarendes bevoordeel. Die stroom immigrante is in 1921 en 1924 drasties beperk met wetgewing, wat onder die invloed van "Nordiese" rasteorieë geformuleer is. In 1920 is 'n algemene verbod op alkohol geplaas wat eers op 5 Desember 1933 opgehef is. Die Amerikaanse bevolking was oor hierdie wetgewing verdeeld in twee kampe, die "droës" en die "nattes", terwyl die verbod smokkelary, die ontstaan van kriminele bendes en wetteloosheid bevorder het. Die geheimbond Ku-Klux-Klan, wat in 1915 gestig is, het in 1924 met 'n nasionale ledetal van sowat vyf miljoen mense tot 'n invloedryke beweging ontwikkel wat veral tussen 1924 en 1926 onder die vaandel van "morele waardes" openlik opgetree het teen Swart burgers, Rooms-Katolieke, [[Jode]], intellektueles en teenstanders van die prohibisie-wetgewing, die sogenaamde "nattes". Die tradisionele Republikeinse proteksionisme het sy uitdrukking in die doeanewette van die jare 1921, 1922 en 1930 gevind. Terwyl die Amerikaanse boere min politieke aandag gekry het, en as gevolg van landbou-oorproduksie en grootskaalse erosie op die [[Groot Vlaktes]] ("''Dust bowl''") onder 'n skuldlas gebuk gegaan het, het die industriële sektor 'n groot opswaai beleef. Die produksie is danksy nuwe werkprosesse en tegnologieë soos die lopende monteerband aansienlik vergroot tot massavervaardiging. Die Amerikaanse nywerheidsektor het sy produksie van onder meer verbruiksgoedere, boumateriale en motors sodoende tussen 1921 en 1929 verdubbel – die aantal motors in 'n jaar vervaardig het tussen 1913 en 1929 van 15 tot 29 miljoen gestyg. Die ekonomiese opbloei het met 'n groot konsentrasie gepaardgaan, en veral sektore soos motors, banke, verbruiksgoedere en kleinhandel is deur 'n klein aantal maatskappye oorheers. Die ekonomiese ontwikkeling het ook die tradisionele rol van vroue in die maatskappy ingrypend verander. Danksy die nuwe beginsel van gelyke regte vir mans en vroue is vrouestemreg reeds in 1920 ingevoer. Vroue het daarnaas 'n steeds belangriker rol op die arbeidsmark begin speel waar die aantal aktiewe vroue tussen 1914 en 1930 van twee tot tien miljoen aangegroei het. === Die Groot Depressie tussen 1929 en 1932 === [[Lêer:American union bank.gif|duimnael|Die vroeë stadium van die Groot Depressie was onder meer deur 'n krisis in die banksektor gekenmerk: Klante staan tou voor New York se ''American Union Bank''-gebou]] In die periode tussen 1929 en 1933 het die Republikein [[Herbert Hoover|Herbert C. Hoover]] (1874–1964) die presidentsamp beklee, maar nog in sy eerste ampsjaar het 'n wanbalans op die Amerikaanse kredietmark tot die grootste finansiële krisis van die 20ste eeu gelei. Die ineenstorting van die New Yorkse effektebeurs tussen 23 en 29 Oktober 1929 (25 Oktober het later as die "Swart Vrydag" bekend gestaan) het aan die begin van die Groot Depressie gestaan. Nywerheidseffekte het tussen 1929 en 1932 van 452 tot slegs 58 punte gedaal, terwyl die nywerheidsproduksie in dieselfde periode met 54 persent gekrimp het. Die sakewêreld het min belang in Hoover se politieke en ekonomiese maatreëls gestel. Die landbousektor was deur groeiende voorrade katoen en graan gekenmerk, terwyl die landbouoppervlakte gekrimp het. Die regering het invoertariewe verhoog en die ''Reconstruction Finance Corporation (RFC)'' as teengewig teen die bankesektor se deflasionistiese beleid gestig. Uiteindelik is die RFC nogtans net misbruik om groot bankmaatskappye te konsolideer. Die ekonomiese krisis is sodoende nie doeltreffend hanteer nie en was ook nie meer tot die VSA beperk nie: ook in Europa het die internasionale betalingsverkeer ineengestort. In die VSA het die aantal werkloses tot vyftien miljoen toegeneem – in 'n tydperk toe daar nog geen noemenswaardige werkloosheidsuitkerings beskikbaar was nie. Belangrike prestasies van Hoover se buitelandse beleid was die Vlootkonferensie, wat tussen Januarie en Februarie 1930 met die VSA, die Verenigde Koninkryk, Japan, Frankryk en Italië as deelnemers in Londen gehou is en die aantal nuwe duikbote beperk en die bou van nuwe oorlogskepe tot in die jaar 1936 uitgestel het. Op 20 Junie 1931 het die Amerikaanse regering die sogenaamde Hoover-moratorium op Europese regerings se oorlogskuldlaste in die VSA afgekondig. === Die Roosevelt-era (1933–1945) === [[Lêer:WPA Adult Education - DPLA - 22235050c3dec4dc0eaf4d753c6f43c3.gif|duimnael|links|upright|Sommige van die ''WPA'' se programme het ook die opleiding van volwassenes behels]] [[Lêer:Roosevelt signing TVA Act (1933).jpg|duimnael|President Roosevelt onderteken die wet oor die ''Tennessee Valley Authority (TVA)'' (1933)]] [[Lêer:USS Arizona sinking 2a.jpg|duimnael|Die Amerikaanse oorlogskip ''USS Arizona'' sink ná die Japannese lugaanval op die vlootbasis [[Pearl Harbor]] (deelstaat Hawaii) in Desember 1941]] President [[Franklin D. Roosevelt]] (1882–1945) het as gevolg van die ekonomiese krisis 'n nasionale noodtoestand verklaar en met omvangryke hervormings begin. Die maatreëls van sy ''New Deal'' (letterlik "herverdeling van speelkaarte") is deur 'n span wetenskaplike medewerkers (die sogenaamde ''brain trust'') beplan, tog is die beginsels van 'n vryemarkekonomie nie aangetas nie. Die eerste "Honderd Dae" van die ''New Deal'' tussen 9 Maart en 16 Junie 1933 was daarop gemik om die ergste nood te verlig en ekonomiese herstel te bevorder. Handelsbanke is gesluit, en slegs finansiële instellings wat by die ''Federal Reserve System'' aangesluit het (75 persent van alle banke) en as ekonomies gesond geag is, is toestemming verleen om te heropen. Die regering het die uitvoer van en bevoorrading met buitelandse valuta en goud summier verbied, terwyl die Amerikaanse dollar met tot 50 persent gedevalueer is. Nuwe wette is afgekondig om die enorme skuldlas van boere en huiseienaars te verlig. Die kernpunte van die ''New Deal''-beleid was: * die hervorming van die landboubedryf volgens die'' Agricultural Adjustment Act (AAA)'' – boere kon premies verdien sodra hulle die produksie van hooflandbougoedere soos katoen en tabak verminder het; * die ''Tennessee Valley Authority (TVA)'' onder leiding van David E. Lilienthal met sy ambisieuse streekplan wat die bou van waterkragsentrales en nywerheidskomplekse, die wysiging van rivierlope en bou van besproeiingskanale en die bestryding van erosie deur middel van bosaanplanting behels het; en * die heropbou van die nywerheidsektor volgens die ''National Industrial Recovery Act (NIRA)'' waarby die regering die belange van sowel werkgewers (soos byvoorbeeld beperkings op produksie) asook werknemers (bepaling van maksimum-werkure en minimumlone) behartig het (hierdie maatreëls is in 1935 as onversoenbaar met die Amerikaanse grondwet verklaar en nie meer verleng nie). Daarnaas is 'n vrywillige arbeidsdiens (''Civilian Conservation Corps, CCC'') daargestel. Die tweede fase van die ''New Deal'' het in 1935 begin en was veral daarop gemik om die posisie van werkers en boere te versterk, maar ook om teenstanders van die beleid uit te skakel (waarvan sommige vir meer radikale maatreëls gepleit het). Grootskaalse openbare bouprojekte van die ''Works Progress Administration (WPA)'' onder leiding van H.L. Hopkins (1890–1946) het die werkloosheidsyfer aansienlik verminder. Die betrekkinge tussen werkgewers en werknemers is deur die ''National Labor Relations Act'' gereël. Volgens die nuwe wetgewing is 'n administrasie in die lewe geroep wat oor dié betrekkinge toesig gehou en geskille besleg het. Werkers het die reg gehad om hul eie organisasies te stig, onderhandelinge met werkgewers te voer en om te staak. Met die ''Social Security Act'' is staatsfondse vir werkloses, invalides, afgetrede persone en weduwees en weeskinders in die lewe geroep, terwyl ander wette die bou van wonings bevorder asook veilige en gesonde werksomstandighede vir werknemers verseker het. Met sy eerste herverkiesing as president in November 1936 het Roosevelt die hervorming van die Hoogste Federale Geregshof in die ''Judiciary Reorganization Bill'' probeer aanpak en ook pogings onderneem om opponente in sy eie Demokratiese Party uit te skakel. As gevolg van hierdie beleid en die ekonomiese resessie wat die VSA vanaf Augustus 1937 geleef het, het die Republikeinse Party in die tussenverkiesings van November 1938 80 addisionele setels in die Huis van Verteenwoordigers en sewe in die Senaat gewen. Alhoewel president Roosevelt baie teenkanting van isolasioniste ontvang het (wat wél die VSA se toetrede tot die Internasionale Arbeidsorganisasie in 1934 gesteun, maar in die volgende jaar die Amerikaanse lidmaatskap in die Internasionale Geregshof teengestaan het), was sy buitelandse beleid op internasionale samewerking gebaseer. In reaksie op Japan se ekspansionistiese beleid in Oos-Asië is diplomatieke betrekkinge met die Sowjetunie in 1934 herstel. In plaas van regstreekse ingryping in Latyns-Amerika is Sentraal- en Suid-Amerikaanse state nou as goeie bure beskou. Die VSA het nie meer aanspraak op hulle voorregte in Kuba en hulle protektoraat oor [[Haïti]] gemaak nie. Tydens die VIIIste Panamerikaanse Konferensie in Lima in 1938 is die Amerikaanse solidariteit bevestig. Aan die Filippyne is nasionale onafhanklikheid binne 'n tydperk van tien jaar toegestaan. Die ''Neutrality Act'' van 1935 het die VSA se neutraliteit verder beklemtoon en die verkoop en lewering van wapens aan oorlogvoerende lande verbied, tog het nuwe wetgewing in 1937 die verkoop van wapentuig teen kontant ook aan state moontlik gemaak wat by militêre konflikte betrokke was. Roosevelt het daarop gewys dat die demokratiese wêreld in 'n bestaanstryd met diktatoriese state gewikkel sou wees. Diktature sou die wêreld volgens hom met 'n "bewind van terreur en regteloosheid" bedreig. In sy sogenaamde "Kwarantyn-toespraak" in Chicago op 5 Oktober 1937 het Roosevelt beklemtoon dat neutraliteit teen die "epidemie van regteloosheid" nie meer moontlik sou wees nie. Sedert die München-ooreenkoms van 1938 tussen [[Nazi-Duitsland]] en Westerse moondhede het die VSA hul bewapening versnel en sy neutraliteitswetgewing ten gunste van nouer samewerking met die Verenigde Koninkryk en sy geallieerdes aangepas. Roosevelt het ná sy tweede herverkiesing in 1940 die Nasionale Verdedigingsraad gevorm en in Januarie 1941 die sogenaamde "Vier Vryhede" verkondig – vryheid van spraak en mening, geloofsvryheid en vryheid van nood en vrees. Met die ''Land en Lease Act'' van Maart 1941 is wapenverkope ook aan geallieerde magte sonder betaling gemagtig. Ná die Japannese aanval op [[Pearl Harbor]] op 7 Desember 1941 was 'n meerderheid van die Amerikaanse bevolking ten gunste van 'n Amerikaanse toetrede tot die Tweede Wêreldoorlog. Die Amerikaanse oorlogsverklaring teen Japan op 8 Desember is deur Nazi-Duitsland en Italië op 12 Desember met 'n oorlogsverklaring teen die VSA beantwoord. [[Amerikaanse Gewapende Magte|Amerikaanse weermaggetalle]] is van net twee tot twaalf miljoen in 1946 aangevul, en die land het tussen 1940 en 1946 altesaam VS$ 370 miljard aan sy oorlogvoering bestee.<ref>{{de}} Kinder/Hilgemann (1980), bl. 187</ref> Die Amerikaanse oorwinning was te danke aan deeglike beplanning, bestuur en koördinasie van produksie, verbruik en navorsing asook die uitbreiding van landbouaktiwiteite. President Roosevelt is in November 1944 vir nog 'n vierde ampstermyn verkies, maar hy is op 12 April 1945 oorlede. === Die Tweede Wêreldoorlog === {{Hoofartikel|Tweede Wêreldoorlog}} [[Lêer:Approaching Omaha.jpg|duimnael|Die Geallieerde landings in Normandië, Junie 1944]] [[Lêer:L to R, British Prime Minister Winston Churchill, President Harry S. Truman, and Soviet leader Josef Stalin in the... - NARA - 198958.jpg|duimnael|Die "Groot Drie" tydens die konferensie in die Cecilienhof-kasteel te [[Potsdam]], [[Duitsland]], in Julie 1945: v.l.n.r. die Britse eerste minister [[Winston Churchill]], president [[Harry S. Truman]] en generaal [[Josef Stalin]]]] Die moeilike internasionale politiek het grootliks bygedra tot Roosevelt se herverkiesing as president. In die laat 1930's was dit duidelik dat die sogenaamde Spilmoondhede (Duitsland en Italië in Europa, Japan in Oos-Asië) 'n steeds groter bedreiging vir die wêreldvrede sou vorm. Toe die [[Tweede Chinees-Japannese Oorlog|oorloë in China]] en [[Ethiopië]] en die [[Spaanse Burgeroorlog|burgeroorlog in Spanje]] uitgebreek het, was die Amerikaanse beleid nog daarop gemik om die land se neutraliteit volgens die ''Neutrality Act''-wetgewing te handhaaf. Selfs toe die aggressiewe beleid van die Spilmoondhede teenoor sy buurlande in September 1939 tot oorlog in Europa gelei het, het die Verenigde State – ondanks hul simpatie vir die geallieerde saak – alles in hul vermoë gedoen om nie hierby betrokke te raak nie. Eers met die val van Frankryk in Junie 1940 het die prentjie begin verander, en die Amerikaanse regering het toe begin om openlik bystand aan die beleërde Verenigde Koninkryk te verleen. Vanaf Maart 1941 is dringend benodigde militêre goedere op leen- en huurbasis aan die Britte en vanaf November van daardie jaar ook aan die Russiese regering verskaf. Vanweë die militêre bedreiging het Amerika destyds reeds tot selektiewe diensplig oorgegaan om sy gewapende magte te versterk. Met die ''Atlantic Charter'' is nouer bande met die Verenigde Koninkryk gesmee. In Asië het die Roosevelt-regering sterk teen Japan se aggressiewe beleid van verowering en die skepping van 'n sogenaamde "Groot Oos-Asiatiese Welstandsfeer" te velde getrek. Ná die Japannese verowering van Frans-Indo-China in Julie 1941, wat 'n militêre bedreiging vir die Filippyne ingehou het, het die VSA-regering alle Japannese bates in die land bevries. Ondanks die gespanne betrekkinge tussen Tokio en Washington was diplomatieke onderhandelinge nog aan die gang toe Japan op 7 Desember 1941 'n blitsaanval op die [[Amerikaanse Vloot]]basis [[Pearl Harbor]] op Hawaii geloods het. Die Amerikaanse regering het onmiddellik oorlog teen Japan verklaar. Vier dae later het Duitsland en Italië oorlog teen die VSA verklaar. Die Verenigde State het sy groot hulpbronne met sukses begin mobiliseer en 'n groot aantal nywerhede in fabrieke vir wapentuig omskep, terwyl sy menslike hulpbronne – miljoene jong mans en vroue – die vorming van 'n groot weermag moontlik gemaak het. Die stigting van talle regeringsagentskappe, wat die vervaardiging en vervoer van militêre goedere en die beheer oor die land se gewapende magte gekoördineer het, het 'n ongekende vlak van regeringsinmenging in Amerika se alledaagse lewe saamgebring. Om inflasie en ander versteurings in die nasionale ekonomie te keer, is rantsoenering, prysbeheer en ander maatreëls toegepas. Die oorlog het die belangrikheid van Amerika se hulpbronne en sy status as 'n grootmoondheid op wêreldvlak bevestig. Saam met die leiers van die Verenigde Koninkryk en die Sowjetunie, [[Winston Churchill]] en [[Josef Stalin]], het Roosevelt in 'n reeks spitsberade in [[Moskou]], [[Casablanca]], [[Kaïro]], [[Teheran]] en Jalta die geallieerde oorlogsbeleid en programme vir die tyd ná die oorwining oor die Spilmoondhede vasgelê. Die Amerikaanse president was daarnaas een van die sleutelfigure by die beplanning van die Verenigde Nasies as die nuwe wêreldorganisasie. Ná Roosevelt se skielike afsterwe in April 1945 het [[Harry S. Truman]] hom opgevolg. Net een maand later het die oorlog in Europa met Duitsland se kapitulasie op 7 Mei 1945 tot 'n einde gekom. Truman het na [[Potsdam]] in Duitsland gereis waar tydens 'n konferensie in Julie en Augustus voorlopige reëlings vir die administrasie van Europa getref is. Voor die kapitulasie van Japan het die VSA met die lugaanvalle op Nagasaki en Hiroshima die vernietigende krag van kernwapens gedemonstreer. Japan het op 14 Augustus 1945 oorgegee. Met die amptelike ondertekening van sy kapitulasie op 2 September het die oorlog finaal tot 'n einde gekom. === Tydvak ná die oorlog: 1945–1960 === {{Hoofartikel|Koue Oorlog|Korea-oorlog}} [[Lêer:Is this tomorrow.jpg|duimnael|links|Hierdie strokiesverhaalalbum, wat in 1947 deur die ''Catechetical Guild Educational Society'' gepubliseer is, waarsku teen die gevare van 'n kommunistiese magsoorname in Amerika]] [[Lêer:Marshall Plan poster.JPG|duimnael|'n Advertensieplakkaat van 'n VSA-agentskap bevorder bewustheid van die Marshall-plan]] [[Lêer:Little Rock integration protest.jpg|duimnael|Wit mense betoog in 1959 teen die integrasie van [[Afro-Amerikaners]] by die ''Little Rock Central High School'' en bestempel rasvermenging as "[[Kommunisme]]"]] Ná die einde van die oorlog was die Verenigde State 'n ekonomiese supermoondheid wat 50 persent tot die wêreld se brutoproduk bygedra het.<ref>{{de}} bpb: ''Informationen zur politischen Bildung 268. USA – Geschichte, Wirtschaft, Gesellschaft''. Hersiene uitgawe 2013. Bonn: Bundeszentrale fr politische Bildung 2013, bl. 29</ref> Miljoene van oorlogsveterane het voordeel getrek uit 'n nuwe wet wat hulle toegang tot 'n tersiêre kollege-opleiding verleen het. Belastingverlagings, hoë korporatiewe winste en omvangryke beleggings het die basis gevorm vir die ontstaan van 'n welvarende samelewing. Vir die meeste waarnemers – en die breë publiek – het hierdie ''affluent society'' regstreeks voortgespruit uit die Amerikaanse model van 'n kapitalistiese ekonomie waarin vrye burgers hul lot selfs kan bepaal. Amerika se ekonomiese suksesverhaal is in die openbare debatvoering daarnaas ook as bewys vir die superioriteit van 'n vrye markekonomie bo die Sowjetunie se sentraal beplande stelsel aangehaal. Die aanvanklike monopolie op kernwapens het van die Verenigde State ook 'n eersterangse militêre supermoondheid gemaak. Die Amerikaanse buitelandse beleid was nou daarop gemik om 'n nuwe wêreldorde met die Verenigde Nasies (VN) se Atlantiese Verdrag as grondbeginsel in te lui. Tegelykertyd het die vreedsame samewerking met die Sowjetunie tot 'n einde gekom – vanweë die toenemende geskille met Moskou het die VSA-regering hom daarop toegespits om die kommunistiese invloed in die wêreld te beperk. Met die Truman-doktrine van 1947 het die VSA aan alle lande, wat op militêre of ekonomiese gebied deur ander moondhede bedreig sou word, Amerikaanse steun toegesê – 'n bewuste wegkeer van die voor-oorlogse Amerikaanse isolasionisme en die 19de eeuse Monroe-doktrine. So het die besluit om Amerikaanse hulp aan lande soos Griekeland en Turkye te verleen net soos die Marshall-plan vir die heropbou van Europa, die [[Berlynse Lugbrug]], die stigting van 'n Nasionale Veiligheidsraad en die Noord-Amerikaanse Verdragsorganisasie (NAVO) uit hierdie nuwe buitelandse beleid voortgespruit. Om die kommunistiese invloed in Asië te beperk, is in 1946 onafhanklikheid aan die Filippyne verleen en in 1949 'n ekonomiese program vir die stabilisering van Japan in werking gestel. Ná sy verkiesing het president Truman met sy sogenaamde Punt-vier-program die VSA se wêreldwye verantwoordelikheid aanvaar. So het die VSA 'n leidende rol gespeel by die VN se militêre optrede teen Noord-Korea tydens die Korea-krisis (1950–1953), alhoewel Washington sy politieke en militêre doelwitte in Korea in die "Agt-punt-program" van 1950 doelbewus beperk het. In 'n radiotoespraak het generaal Eisenhower daarop gewys dat die VSA besig was om 'n "kruistog vir vryheid" te voer. Op militêre gebied het Washington 'n "nasionale noodtoestand" afgekondig, siende dat die Amerikaanse ontwapening ná die oorlog in teenspraak met die nuwe beleid was. Die VSA-strydmagte is heropgebou en uitgebrei om te verseker dat hulle 'n doelmatige militêre opsie sou kon uitoefen, indien nodig. Die militêre ANZUS-verdrag met [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] en die vredesooreenkoms met Japan in 1951 het die VSA se leidende rol in Asië bevestig. Die terugdrywing van kommunisme was steeds een van die hoofbeginsels van die Amerikaanse buitelandse beleid in die regeringstyd van president [[Dwight D. Eisenhower]] (1953–1961). Die ministers van buitelandse sake, [[John Foster Dulles]] (1888–1859) en Chris Herter (1895–1966), het hierdie doelwit met militêre ooreenkomste en finansiële hulp probeer bereik. Dulles het die Sowjetunie se voorgestelde beleid van vreedsame naasbestaan tussen Moskou en die VSA aanvaar, maar bilaterale verhoudinge met Kuba het nietemin versleg. Die binnelandse beleid is deur politieke optrede teen vakbonde en linkse intellektueles oorheers. Met die Taft-Hartley-wet van 1947, wat deur die president geveto is, is 'n verbod op verpligte lidmaatskap in vakbonde geplaas (ondernemings, waarin alle personeel by 'n bepaalde vakbond moes aansluit, het as ''closed shops'' bekend gestaan). Vakbonde is daarnaas die reg ontneem om politieke partye te ondersteun, terwyl die president die reg gekry het om 'n moratorium (of sogenaamde "afkoelperiode") op enige staking te plaas. Ondanks die felle kritiek van konserwatiewe Republikeine en Demokrate uit die suidelike deelstate het president Truman in 1949 met die sogenaamde ''Fair Deal'' 'n suksesvolle poging onderneem om die ekonomiese vordering binne die ''New Deal''-program te kon voortsit en die belang van die sosiale komponent van die Amerikaanse ekonomiese stelsel te benadruk. Met die val van Nasionale China en die Sowjetunie se vordering tot kernwapenmoondheid het die besorgdheid oor die uitbreiding van kommunisme in die VSA histeriese afmetings aangeneem. Hofsake teen die leierskap van die Amerikaanse Kommunistiese Party en bekende linkse intellektueles, spioenasie-onthullings en senator Joseph McCarthy se veldtog teen beweerde anti-Amerikaanse aktiwiteite het 'n klimaat van vrees geskep. Die kwessie van gelyke regte vir die swart bevolking van veral die suidelike deelstate was in die vroeë 1950's steeds onopgelos. Dit was duidelik dat die beleid van rasseskeiding wat in die onderwys- en openbare vervoerstelsel van die suide toegepas is, onaanvaarbaar was – veral met die oog op die goeie ervaringe van Amerikaanse strydmagte met gemengde eenhede in die [[Korea-oorlog]]. Die eenparige besluit van die Hoogste Federale Geregshof dat segregasie onwetlik was, is aanvanklik deur owerhede in die suidelike deelstate geïgnoreer. Weens die uitbreek van rasonluste in suidelike stede – onder meer in 1957 in Little Rock in Arkansas – het die regering federale troepe ontplooi. In 1957 het Amerikaanse Senaat met 72 teen 18 stemme die "Wet vir die beskerming van die kiesreg van Swartes" (''Civil Bill of Rights'') aanvaar. === Die stryd om burgerregte en internasionale krisisse: 1961–1965 === {{Hoofartikel|Rassisme in die Verenigde State}} [[Lêer:President Kennedy addresses nation on Civil Rights, 11 June 1963.jpg|duimnael|links|In sy toespraak op 11 Junie 1963 het president John F. Kennedy burgerregte vir alle Amerikaners bepleit]] [[Lêer:Martin Luther King - March on Washington.jpg|duimnael|[[Martin Luther King jr.]] tydens 'n Burgerregte-optog in Washington, D.C., in 1963]] Met die oorwinning van die Demokratiese presidentskapskandidaat John F. Kennedy, wat in 1960 met 50,1 persent van die uitgebragte stemme tot president verkies is, is in die volgende jaar 'n nuwe politieke styl in die [[Withuis]] ingebring – die ''Executive Office'' is tot 'n soort beplanningskantoor omgeskep waar presidensiële raadgewers onder president Kennedy se voorsitterskap belangrike politieke besluite geneem het. Opvallend was die benoeming van ervare deskundiges soos wetenskaplikes as raadgewers. In die Kennedy-administrasie se begroting is heelwat groter bedrae aan ontwikkelingshulp, ruimtevaartprogramme en verdediging bestee, terwyl industriële groei ter finansiering van hierdie programme deur politieke maatreëls bevorder is. So het die president self voorstelle gemaak oor hoe die Amerikaanse ekonomie se mededingendheid op internasionale vlak verbeter sou kon word. Daarnaas is invoertariewe vir goedere uit die destydse Europese Ekonomiese Gemeenskap verlaag, stakings en staalprysverhogings voorkom en die ekonomiese situasie van Amerikaanse boere verbeter. Tydens die presidentskap van [[John F. Kennedy]] het die [[Koue Oorlog]] sy warmste oomblikke tydens die Kubaanse krisis beleef waarin 'n [[atoomoorlog]] rakelings vermy is toe die Sowjetunie onder swaar druk offensiewe kernmissiele uit Kuba teruggetrek het. === Viëtnamoorlog en studenteproteste === {{Hoofartikel|Viëtnamoorlog}} [[Lêer:My Lai massacre.jpg|duimnael|Oorlog en ontmensliking: Slagogffers van die opspraakwekkende [[My Lai-menseslagting]] in 1968. My Lai sou volgens berigte van burgerlikes ontruim en deur vyandelike troepe beset wees. Die teendeel was waar. Die bemanning van 'n helikopter het ingegryp. Dertig jaar later is hulle as helde vereer<ref>{{en}} [https://www.npr.org/2018/03/16/594364462/my-lai-massacre-of-1968-continues-to-resonate-in-america ''NPR, 16 Maart 2018: 50 Years On, My Lai Massacre Remains A Gaping Wound. Besoek op 15 Julie 2020'']</ref>]] [[Lêer:A Man on the Moon, AS11-40-5903 (cropped).jpg|duimnael|[[Buzz Aldrin]] poseer op die maan op 21 Julie 1969]] President Johnson was net soos sy voorgangers daarvan oortuig dat die uitbreiding van die kommunistiese ideologie slegs deur militêre druk ingedam kon word. Toe in Augustus 1967 twee Amerikaanse oorlogskepe deur Noord-Viëtnamese torpedobote aangeval is (die presiese omstandighede van dié voorval is tot vandag toe onbekend), het Johnson die bevel gegee om Noord-Viëtnamese vlootbasisse te bombardeer. Met die sogenaamde Golf van Tonkin-resolusie het die Amerikaanse Kongres kort daarna 'n blanko-tjek vir enige militêre optrede teen Noord-Viëtnam aan Johnson oorhandig. Dié besluit, wat as hoogtepunt van die sogenaamde imperiale presidentskap met onbeperkte bevoegdhede vir die staatshoof beskou word, het fatale gevolge vir die Amerikaanse beleid teenoor Viëtnam ingehou. Johnson het nou self oor die Verenigde State se militêre optrede besluit en min belang daarin gestel om die publiek oor die skaal van oorlogvoering in te lig. Die aantal Amerikaanse soldate in Viëtnam is van slegs 23&nbsp;000 in 1964 verhoog tot 475&nbsp;000 in laat 1967. Maar nòg grootskaalse offensiewe operasies nòg die mees gevorderde wapentegnologie kon die Noord-Viëtnamese weerstand verbreek, ongeag alle optimistiese verslaggewing van Amerikaanse militêre bevelhebbers. Parallel met die burgerregtebeweging het Amerikaanse studente vanaf die vroeë 1960's protes aangeteken teen die heersende politieke klimaat wat deur die Koue Oorlog met die Sowjetunie, die oorlogvoering in Viëtnam en modernisties-tegnokratiese strominge oorheers is. Hierdie protesbeweging het sy voorbeeld in die strategie van burgerlike ongehoorsaamheid gevind wat deur [[Mahatma Gandhi]] en [[Martin Luther King jr.]] gevolg is. Nadat in 1967 besluit is om studente nie langer van nasionale diensplig vry te stel nie, het die veldtog in Oktober van dié jaar 'n eerste groot hoogtepunt bereik toe meer as 100&nbsp;000 mense voor die Pentagon betoog het.<ref>{{de}} Peter Lösche en Anja Ostermann (reds.): ''Länderbericht USA. Geschichte • Politik • Wirtschaft • Gesellschaft • Kultur''. Bonn: Bundeszentrale für politische Bildung 2008, bl. 81</ref> Die grootste studente-organisasie binne die breë protesbeweging was die ''Students for a Democratic Society (SDS)'' met 'n ledetal van meer as 100&nbsp;000 in die laat sestigerjare. Hul politieke aksies, soos die openbare verbranding van oproepe tot diensplig en die organisasie van betogings ten gunste van Noord-Viëtnam en Derde Wêreldlande se politieke doelwitte, is deur televisie-kanale gebeeldsaai en het die aandag van miljoene Amerikaners getrek, net soos daaglikse verslae oor die stygende aantal gesneuweldes wie se liggame terug na die VSA vervoer is. Tot en met 1969 het omstreeks 23&nbsp;000 Amerikaanse soldate in Viëtnam gesneuwel. Terwyl president Johnson die publiek verseker het dat 'n militêre oorwinning oor die korttermyn behaal sou kon word, het die werklike gebeure sy geloofwaardigheid ondermyn. Gedurende hul sogenaamde Tet-offensief het kommunistiese magte op 30 Januarie 1968 die Suid-Viëtnamese hoofstad Saigon binnegedring en net voor die Amerikaanse ambassade te staan gekom. Die Amerikaanse regering het vervolgens ingestem om in Parys regstreeks met Noord-Viëtnam te onderhandel. In Maart 1968 het president Johnson aangekondig dat Amerikaanse lugaanvalle op Noord-Viëtnamese teikens gestaak sou word en dat hy nie vir 'n verdere ampstermyn kandidaat sou staan nie. === Maatskaplike en ekonomiese krisis in die 1970's === [[Lêer:Mao Zedong, Zhang Yufeng et Richard Nixon.jpg|duimnael|[[Richard Nixon]] ontmoet [[Mao Zedong]] in 1972]] In die sewentigerjare het die VSA gebuk gegaan onder moeilike ekonomiese omstandighede wat deur 'n ongewone kombinasie van ekonomiese stilstand en versnelde inflasie, 'n verskynsel waarna as "stagflasie" verwys is. Openbare vertroue in politiek is in 1974 deur die [[Watergate-skandaal]] en die bedanking van president [[Richard Nixon]] geknou – die eerste – en tot nou toe enigste – ampsneerlegging van 'n president in die geskiedenis van die Verenigde State, terwyl die internasionale politieke toneel deur die opkoms van internasionale terrorisme oorheers is. Nixon se opvolger [[Gerald Ford]] kon geen naam vir homself maak nie en in 1976 word Jimmy Carter tot president verkies. Die VSA het 'n toenemede gebrek aan selfvertroue ervaar tydens die Ford en Carter jare en die ''Misery-indeks'', 'n aanduier van die ekonomiese toestand, het dié indruk beklemtoon. Kritici van die VSA het hierdie tydperk gesien as 'n teken dat die VSA tanend was, met haar belange en ideale verlore. In 1980 word daar 'n oud-[[Hollywood]]akteur en Goewerneur van [[Kalifornië]], [[Ronald Reagan]] tot president verkies. === Rol as supermoondheid, 1980–1988 === [[Lêer:President Reagan and Prime Minister Margaret Thatcher at Camp David 1986.jpg|duimnael|[[Margaret Thatcher]] en [[Ronald Reagan]] in 1986]] President Reagan het aan die Amerikaanse volk sy selfvertroue terugbesorg. Die president, deur sy teenstanders as 'n ''Cowboy'' voorgehou, het oor 'n ongetemperde [[optimisme]] en vertroue in die VSA beskik, wat hy as 'n helderskynende stad op 'n heuweltop voorgehou het. Na 'n stadige begin het die ekonomie sterk herstel danksy Reagan se belastingmaatreëls. Aan die negatiewe kant van sy beleid was wel die begrotingstekort wat tot rekordhoogtes gestyg het. In die buitelandse politiek was Reagan kragdadig en, volgens sy kritici, roekeloos. Hy was 'n stoere anti-kommunis en het nie teruggedeins om harde taal teenoor die Sowjetunie te gebruik nie. Ook het hy die wapenwedloop versnel om sodoende die Sowjetunie finansieel uit te put. Saam met sy geesgenoot en goeie vriendin [[Margaret Thatcher]], die premier van die [[Verenigde Koninkryk]], het hy in gesprek getree met die Sowjetleier [[Michail Gorbatsjof]], wat in 1985 aan bewind gekom het. Toe die Sowjetunie uiteindelik val en die Oosblok bevry word, groei die welvaart van die Verenigde State tot ongekende hoogtes, net soos sy skuldlas en internasionale verpligtinge. Sosiale veranderinge volg hierop, alhoewel langsamer as in die sestigerjare, terwyl die ''baby boomers'' die rewolusie voltooi. === Geskiedenis sedert 1988 === [[Lêer:F-117 Night hawk.jpg|duimnael|'n [[Lockheed F-117 Nighthawk]] van die [[Amerikaanse Lugmag]], soortgelyk aan dié tydens die Eerste Golf-oorlog ontplooi]] Ná die verbrokkeling van die Sowjetunie se magsgreep was die Verenigde State van hul grootste vyand ontslae. Die nuwe tydperk wat aangebreek het, kan as 'n nuwe hoogtepunt in die Pax Americana gesien word. Reagan se opvolger, [[George H. W. Bush]], word gekonfronteer met 'n inval in [[Koeweit]] deur [[Saddam Hussein]] uit Irak; die begin van die Golfoorlog van 1990–1991. In 1991 vind die Amerikaansgeleide ''Operasie Desert Storm'' plaas, wat Irak uit Koeweit verdryf. In 1992 het die Demokratiese presidentskandidaat [[Bill Clinton]] die verkiesing gewen. Met sy leuse ''It's the economy, stupid'' slaag hy, met die histories laagste stempersentasie vir 'n wenkandidaat, naamlik 43%, om president van die Verenigde State te word. Onder sy bewind sit die VSA-ekononomie die hoë groei voort wat in die Reagan-era begin het. Ook die Europese ekonomie doen mee in hierdie groei. Irak hou Clinton dikwels besig, en die konflikte in die Balkan en [[Somalië]] vereis die ontplooiing van Amerikaanse troepe. Die betrokkenheid in die Balkan word veral buite die [[Verenigde Nasies]] gereël, by name deur [[NAVO]]. Die ''Dayton-vredesooreenkoms'' bring 'n einde aan die konflik in [[Bosnië-Herzegowina]], maar spoedig is die VSA en NAVO in 'n konflik gewikkel teen [[Serwië]] oor [[Kosowo]]. In 1996 wen Clinton weer die verkiesing. Sy leiersposisie het morele terugslae ondervind weens verskeie skandale wat sy bewind geteister het. In 1999 word Clinton die tweede president ooit om aan 'n afsettingsprosedure (''verdagmaking'') onderhewig te wees, nadat hy meineed sou gepleeg het in 'n saak betreffende seksuele kontak met [[Monica Lewinsky]], 'n leerlingpersoneellid in die [[Withuis]]. Clinton het egter 'n skuldigbevinding in die Senaat vrygespring. === Terreuraanvalle op 11 September 2001 === {{Hoofartikel|Aanvalle op 11 September 2001}} [[Lêer:National Park Service 9-11 Statue of Liberty and WTC fire.jpg|duimnael|links|Die 11 September-aanval]] In 2000 wen [[George W. Bush]] die presidentskap met 'n klein kiesersmeerderheid. Vroeg in sy eerste termyn is die Verenigde State die skrik op die lyf gejaag deur die 11 September-terreuraanvalle, die ernstigste sedert die Japannese aanval op [[Pearl Harbor]] in 1941. Die twee torings van die [[Wêreldhandelsentrum]] in [[New York]], asook 'n deel van die [[Pentagon]] naby Washington, is verwoes deur [[Islam]]itiese terroriste in gekaapte passasierstralers. 'n Vierde straler verongeluk in [[Pennsilvanië]] kort nadat passasiers die kapers oorweldig. Die gevolg van hierdie aanval was Bush se sogenaamde "Oorlog teen terrorisme". Teen einde 2001 het die Amerikaanse leër die [[Taliban]]regering van [[Afghanistan]] met breë internasionale steun omvêrgewerp. In 2003 val die VSA Irak binne tydens die Irakoorlog. Hy is hierin gesteun deur meer as 30 lande. Die rede vir hierdie kleiner steun was die feit dat die Verenigde Nasies nie eenstemmigheid gehad het oor die inval in Irak nie, sodat baie lande onbetrokke gebly het. Na vinnige welslae deur die Amerikaanse troepe, was [[Bagdad]] onder Amerikaanse beheer. In Desember 2003 kon Amerikaanse troepe ook Saddam Hussein gevange neem. Daar breek dan in Irak 'n groeiende teenstand uit wat baie lewens geëis het. Intussen het fel internasionale kritiek oor die Amerikaanse optrede ontstaan. Nadat Irak in 2005 weer formeel aan die Irakkese oorhandig is, blyk rustigheid vir 'n wyle te heers. 'n Onderneming is gegee dat die Amerikaanse troepe in 2006 sou begin met 'n algehele onttrekking. Dit is later weer uitgestel, veral as gevolg van voorslepende sektariese geweld. In 2007 word president Bush se greep op die Iraksituasie bedreig deur die sogenaamde ''surge''. Die aantal Amerikaanse troepe in Irak is vinnig uitgebrei om sodoende die land groter stabiliteit te besorg, wat dan grotendeels verwesentlik is. === Ekonomiese krisis === [[Lêer:US President Barack Obama taking his Oath of Office - 2009Jan20.jpg|duimnael|links|[[Barack Obama]], die eerste [[Afro-Amerikaners|Afro-Amerikaner]] wat die amp van president beklee het, lê op 20 Januarie 2009 die ampseed af, beheer deur Hoofregter John G. Roberts Jr by die Capitol]] [[Lêer:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|duimnael|Hoofsetel van Lehman Brothers]] Aan die einde van die Bush-era beleef die wêreldekonomie 'n skerp insinking, en diep resessie word 'n realiteit. In die Verenigde State is rekordhoeveelhede geld gespandeer om die ekonomie te stimuleer. In 2008, tydens hierdie ekonomies woelige tyd, word in die presidentsverkiesing vir die eerste maal 'n Afro-Amerikaner as president verkies, senator [[Barack Obama]]. By hierdie verkiesing behaal sy partygenote van die Demokratiese Party ook oorwinnings in die Kongres en in plaaslike verkiesings. Aanvanklik geniet Obama breë steun in beide die binne- as buiteland. Gaandeweg neem sy populariteit in 2009 egter radikaal af, deels weens die aanneem van 'n wet in die Kongres wat die Amerikaanse sorgstelsel hervorm, asook die steeds gedyende rekorduitgawes en nasionale skuldlas. Hierdie tanende gewildheid is onderstreep deur enkele verkiesingsnederlae van die Demokrate in distrikte waar hulle gewoonlik 'n groot meerderheid sou behaal. Daar ontstaan 'n konserwatiewe protesstroming wat as die ''tee-party beweging'' bekend geword het. Ook onder onafhanklike kiesers het sy populariteit afgeneem. Obama se presidentskap is internasionaal gekenmerk deur 'n meer gematigde beleid jeens tradisioneel onvriendskaplike lande soos [[Rusland]] en [[Iran]], benewens 'n toenadering tot Islamitiese lande en groepe, terwyl daar egter 'n ongenaakbare houding teenoor bondgenote gehandhaaf word. == Politiek == [[Lêer:Capitol Building Full View.jpg|duimnael|Die Kapitool is die setel van die Kongres]] [[Lêer:WhiteHouseSouthFacade.JPG|duimnael|links|Die Withuis is die setel van die President]] [[Lêer:111th US Senate class photo.jpg|duimnael|Die Kongres se senaat]] [[Lêer:Donald Trump official portrait.jpg|duimnael|links|upright|[[Donald Trump]] dien sedert 20 Januarie 2025 as die 47ste president van die VSA]] [[Lêer:Obama Health Care Speech to Joint Session of Congress.jpg|duimnael|Die Kongres se Huis van Verteenwoordigers]] Die Verenigde State van Amerika is 'n grondwetgebaseerde federale republiek met 'n sterk demokratiese tradisie. Elke vier jaar word daar 'n presidentsverkiesing gehou. Die president van die Verenigde State word nie direk nie, maar wel deur stapsgewyse verkiesings aangewys. Dit behels die volgende proses: * Eerstens word voorverkiesings gehou, waarby die presidensiële kandidate van elke party aangewys moet word (daar is slegs twee partye van betekenis: die Republikeine en die Demokrate). * By die eintlike verkiesings word die stemme per staat getel. Elke staat beskik oor 'n getal kiesers in die kieskollege wat op die inwonertal gebaseer is. Wie in 'n staat die meeste stemme verwerf, verkry in beginsel ook al die kiesers van die staat; die beginsel van die distriktestelsel. Wie oor die meeste kiesers beskik, wen die verkiesing en word president. Kiesers kan egter ook aanstellings newens die president bepaal. In 1988 het 'n Demokratiese kieser byvoorbeeld nie vir Michael Dukakis, die amptelike kandidaat, gestem nie, maar wel vir Lloyd Bentsen, die kandidaat vir vise-president. In 1876, 1888 en 2000 het die kandidaat met die meeste stemme wel nié oor die grootste getal kiesers beskik nie. 'n Verkose president kan tot twee termyne dien (agt jaar). Die presidensiële kandidate kies reeds voor die verkiesing hul onderskeie ''running mates'' uit, wat as adjunkpresident beoog word. Die huidige president van die Verenigde State van Amerika is [[Donald Trump]]. Hy is op 20 Januarie 2025 ingehuldig. Die Kongres (''US Congress'') is die volksverteenwoordiging en bestaan uit die Senaat en die Huis van Verteenwoordigers. == Kultuur == [[Lêer:Hollywood Sign (Zuschnitt).jpg|duimnael|Die [[Hollywood]]-kenteken op die Hollywood-heuwels word beskou as 'n simbool van die Amerikaanse rolprentbedryf, een van die oudste in die wêreld]] [[Lêer:Coca-Cola Glas mit Eis.jpg|duimnael|Coca-Cola word as kulturele uitvoer van die VSA beskou]] Hoewel algemeen beskou as verskillend van die Europese kultuur moet die Amerikaanse kultuur beskou word as behorende tot die Westerse beskawing, net soos die dominante kulture van ander immigrasielande soos Kanada, Australië en Nieu-Seeland. Die kulturele erfenis van die verskillende groepe setlaars is gewoonlik nog duidelik herkenbaar in dit wat Europeërs en Latyns-Amerikaners nou as "tipies Amerikaans" of "Anglo-Amerikaans" erken, al is dit wel omgeskakel. Dit blyk byvoorbeeld uit die vele vorme van die [[Christendom]] wat in die Verenigde State van Amerika beoefen word: die teologiese grondslae is dikwels herkenbaar in Engels, maar die [[Anglikaanse Kerk]] het met weinig van hierdie genootskappe nog 'n band. Die Afro-Amerikaanse kultuur het veral in musiek en vermaak sy stempel op die Amerikaanse erfenis afgedruk. Die kulturele indrukke wat deur die oorspronklike inwoners, die Indiane, agtergelaat is, het later vergete en verwaarloos geraak. Vandag kom slegs in topografiese name nog ou Indiaanse woorde voor. Die Amerikaanse kultuur het 'n groot invloed op die res van die wêreld, veral die Westerse wêreld, nie net deur TV en film nie, maar ook via literatuur en lewenstyl. Jeans, T-hemde en bofbalpette is almal van Amerikaanse oorsprong. Popmusiek uit die VSA word oor die hele wêreld gehoor; dit is grotendeels gebaseer op musiekvorme van country en western, blues en jazz. Heelwat groot musici en belangrike orkeste in die Westerse klassieke musiek is of was in die VSA gevestig. Daar is wêreldwyd herkenbare ikone van die Amerikaanse populêre kultuur: [[Walt Disney]], [[John Wayne]], [[Elvis Presley]] en [[Marilyn Monroe]]. Onlangse voorbeelde is [[Madonna]] en [[Michael Jackson]]. New York word gesien as 'n sentrum van opera en instrumentale musiek en het die befaamde Broadway-teaterdistrik waar onder andere vele musiekblyspele te sien is. New York en [[San Francisco]] is die wêreldwye leiers in grafiese ontwerp en New York en [[Los Angeles]] kompeteer met die Europese modesentra van [[Londen]], [[Parys]] en [[Milaan]] in die modebedryf. Amerikaanse rolprente (hoofsaaklik in [[Hollywood]] geskiet) en televisieprogramme is in groot dele van die wêreld te sien. Filmindustrieë in ander wêrelddele verbind hulself aan Hollywood deur 'n klankverwante naam aan te neem, soos [[Bollywood]] in [[Moembaai]] en [[Nollywood]] in [[Nigerië]]. Amerikaanse kitskos[[restaurant]]e, waarvoor daar graag "franchises" toegestaan word, het wêreldwyd soos paddastoele opgeskiet. Hierby moet opgemerk word dat Amerikaanse kapitaalintensiewe kultuurprodukte, via sterk mediablootstelling, die voordeel van 'n enorme binnelandse mark geniet in vergelyking met ander wêrelddele. Hulle kan dus, indien hulle in Amerika suksesvol was, vir mededingende pryse wêreldwyd versprei word. == Demografie == [[Lêer:American Ancestrial Plurality (2010).png|duimnael|Etnografiese kaart van die Verenigde State van Amerika volgens die Sensus van 2010]] Die Verenigde State se Sensusburo het die VSA se bevolking in April 2020 op 331,4 miljoen beraam.Die vyf volkrykste deelstate was Kalifornië (39,5 miljoen), Texas (29,1 miljoen), Florida (21,5 miljoen), New York (20,2 miljoen) en Pennsilvanië (13,0 miljoen).<ref name="Sensus2020" /> Volgens die sensus van 2000 was daar 281,4 miljoen Amerikaners, waarvan 75,1 persent Blankes, 12,5 persent ''Hispanics'' (mense van Latyns-Amerikaanse afkoms), 12,3 persent Swartes, 0,9 persent Indiane, Inoeït en Aleoete, en 8 persent van ander afkoms. Die meeste Blankes is van Duitse, Ierse en Britse afkoms. Volgens die sensus van 2010 is die Amerikaanse bevolking op 308,7 miljoen beraam – 'n styging van 9,7 persent teenoor 2000.<ref>{{en}} [https://www.census.gov/programs-surveys/decennial-census/decade.2010.html ''United States Census Bureau: Decennial Census By Decade. Besoek op 25 Junie 2020'']</ref> In 2020 was daar 7,6 miljoen Joodse Amerikaners, of 2,4% van die bevolking, wat op diverse wyses by die data ingesluit word.<ref>{{en}} Ron Kampeas, [https://www.jta.org/2020/04/08/united-states/a-census-question-poses-a-dilemma-for-american-jews-are-you-white-and-if-so-what-are-your-origins A census question poses a dilemma for American Jews — are you white, and if so, what are your ‘origins’?], Jewish Telegraphic Agency, 8 April 2020</ref> Die jaarlikse bevolkingsgroei van 0,8 persent is tans hoër as dié van die [[Europese Unie]] met 0,16 persent. In 2006 het 1,27 miljoen wettige immigrante (veral uit Meksiko, China, [[Indië]] en die Filippyne) 'n verblyfpermit gekry, en die VSA is tans die enigste nywerheidsland waar daar ook in die toekoms 'n aansienlike bevolkingsaanwas verwag word. Volgens die Sensusburo was in 2001 50,9 miljoene Amerikaners Rooms-Katolieke, 33,8 miljoen Baptiste, 2,8 miljoen [[Mormone]], 72,0 lede van ander Christelike kerke en groeperings, 2,8 miljoen [[Judaïsme|Judaïste]], 1,1 miljoen [[Moslem]]s, 0,8 miljoen [[Hindoeïsme|Hindoes]], 3 miljoen aanhangers van ander religieë en godsdienste, en 11,2 miljoen het geen inligting verstrek nie. In 2020 is 'n nuwe sensus gehou.<ref>{{en}} [https://www.usa.gov/statistics ''USA.gov: Data and Statistics about the U.S. Besoek op 25 Junie 2020'']</ref><ref>{{en}} [https://www.census.gov/ ''United States Census Bureau – The 2020 Census is Happening Now. Besoek op 25 Junie 2020'']</ref> Volgens dié sensus beloop die totale Amerikaanse bevolking 331&nbsp;449&nbsp;281, 'n toename van 7,4%, die naaslaagste groeikoers in die Amerikaanse geskiedenis.<ref name="Sensus2020" /> == Ekonomie == === Algemene oorsig === [[Lêer:NYC NYSE (2).jpg|duimnael|Die New Yorkse Effektebeurs (''New York Stock Exchange, NYSE'') in Wall Street]] Die Verenigde State se status as die magtigste ekonomie ter wêreld (wat 'n vyfde van die wêreldinkomste verteenwordig) is gegrond op die groot oppervlakte van die land, sy rykdom aan grondstowwe, die groot binnelandse mark met meer as 300 miljoen verbruikers en 'n ekonomiese stelsel wat op die beginsels van private besit en inisiatief asook vrye handel baseer. Die VSA se bruto geografiese produk (BGP) het in 2006 VSA-$ 13&nbsp;195 miljard beloop.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/UsaVereinigteStaaten/Wirtschaft.html |title=Verenigde State – Ekonomie |publisher=Duitse Departement van Buitelandse Sake |accessdate=4 Oktober 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061004234746/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/UsaVereinigteStaaten/Wirtschaft.html |archive-date= 4 Oktober 2006 |url-status=dead }}</ref> Die tersiêre of dienstesektor se bydrae tot die BGP het in 2006 sowat 79 persent beloop, dié van die nywerheidsektor 20 persent en dié van die landbou 1 persent. Die ekonomie van die Verenigde State word oor die algemeen gekenmerk deur konstante groei, lae werkloosheid en inflasie, 'n groot begrotingstekort en vinnige vooruitgang in tegnologie. Sy ekonomie word beskou as die belangrikste in die wêreld. Verskeie ander lande se geldeenhede is gekoppel aan die [[Amerikaanse dollar|dollar]], of gebruik dit as geldeenheid. Die V.S. [[effektebeurs]] word beskou as 'n aanduiding van die wêreldekonomie. Die land het ryk [[mineraal|minerale]] hulpbronne, met heelwat [[goud]], [[ruolie]], [[steenkool]] en [[uraan]]. In [[landbou]] is die V.S.A. een van die vernaamste verskaffers van [[mielie]]s, [[koring]], [[suiker]] en [[tabak]]. Die VSA vervaardig [[motor]]s, [[vliegtuig|vliegtuie]] en [[elektronika]]. Die grootste sektor is die dienssektor waarin omtrent 'n driekwart van die V.S. se inwoners werk. Die grootste handelsvennoot van die Verenigde State is sy noordelike buurstaat Kanada. Ander belangrike handelsvennote is Meksiko, die Europese Unie en ander industriële lande in Asië, soos Japan, Indië, [[Suid-Korea]] en die Volksrepubliek China. Die Verenigde State se buitelandse handel word deur 'n chroniese handelstekort gekenmerk. In 2006 het die VSA goedere ter waarde van VSA-$ 1&nbsp;037 miljard uitgevoer, terwyl die invoere $ 1&nbsp;919 miljard beloop het. Die hoofsaaklike uitvoere is motorvoertuie en -onderdele (14 persent), mineraliese brandstowwe (12 persent), rekenaars en rekenaarkomponente (8 persent), masjiene (6 persent), telekommunikasie-toerusting (3 persent), chemiese produkte (3 persent) en oudiovisuele tegnologie (3 persent). === Invloed op die wêreldekonomie === [[Lêer:Territorial waters - United States.svg|duimnael|Die eksklusiewe ekonomiese sone van die Verenigde State en sy oorsese gebiede]] Die Verenigde State is verreweg die grootste ekonomie en ook die grootste invoerder ter wêreld – 14 persent van alle produkte, wat wêreldwyd verhandel word, word na die VSA uitgevoer. Deskundiges verskil oor die land se rol in die huidige wêreldekonomie. Terwyl die land in die 1990's die langste ekonomiese groeifase in sy geskiedenis ervaar het en in die vroeë 21ste eeu steeds die tweede grootste binnemark na die Europese Unie vorm asook 'n kwart van die wêreld se totale produksie oplewer, verwys kritici na die groot handelstekort wat onder meer deur stygende loonkoste en die Amerikaanse nywerheidsektor se laer mededingendheid op internasionale markte veroorsaak word. In 2018 het die handelstekort met $621 miljard die hoogste vlak in tien jaar bereik. Gaandeweg het die land ook sy rol as tegnologiese leier kwytgeraak en word hoëtegnologieprodukte soos rekenaars al lank in die buiteland vervaardig. {| |----- bgcolor=#DDDDDD ! &nbsp;Land&nbsp; ! BBP in 2007 in miljarde VSA-$ ! BBP in 2018<ref>{{de}} [https://de.statista.com/statistik/daten/studie/157841/umfrage/ranking-der-20-laender-mit-dem-groessten-bruttoinlandsprodukt/ Statista.com: Die 20 Länder mit dem größten Bruttoinlandsprodukt (BIP) im Jahr 2018 (in Milliarden US-Dollar). Besoek op 25 Junie 2020]</ref> |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;Verenigde State || 13&nbsp;808 || 20&nbsp;580 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;Japan || 4&nbsp;382 || 4&nbsp;972 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;VR China || 3&nbsp;380 || 13&nbsp;368 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;Duitsland || 3&nbsp;321 || 3&nbsp;951 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;Verenigde Koninkryk || 2&nbsp;804 || 2&nbsp;829 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;Frankryk || 2&nbsp;594 || 2&nbsp;780 |} === Ekonomiese krisis === In Oktober 2011 was 9 persent van die ekonomies aktiewe bevolking werkloos<ref>{{en}} [http://www.washingtonpost.com/business?wpisrc=al_comboNE ''The Washington Post with Bloomberg: Sluggish job growth continues'', 4 November 2011]</ref> – ondanks die feit dat die Amerikaanse ekonomie sy groeikoers ná die finansiële krisis van 2008/09 hervat het. Terwyl Amerikaanse politici veral die Volksrepubliek China daarvan beskuldig dat dit sy geldeenheid, die renminbi, onderwaardeer, word dit duidelik dat die VSA op baie terreine nie meer met ander nywerheidslande kan meeding nie. Die agteruitgang van die Amerikaanse motornywerheid is simptomaties van hierdie ontwikkeling. Deskundiges wys daarop dat die land meer in sy infrastruktuur en onderwysstelsel moet belê.<ref>{{de}} [http://www.welt.de/debatte/kommentare/article10199167/Die-USA-muessen-ihre-Wirtschaft-reformieren.html?wtmc=RSS.Debatte.Kommentare ''www.welt.de: Die USA müssen ihre Wirtschaft reformieren, 5 Oktober 2010'']</ref> === Nywerheidsektor === In 2019 het die industriële sektor waardegewys 18,2 persent van alle nywerheidsgoedere, wat wêreldwyd vevaardig is, opgelewer. Die Verenigde State beskik sodoende oor die grootste nywerheidsektor op aarde. Ná dekades van agteruitgang en krimpende produksiesyfers het die industriële sektor in 2017 vir die eerste keer begin stabiliseer. Industriële groei bly een van die sentrale doelwitte van die Trump-administrasie. Die inheemse nywerheidsektor word deur 'n hele reeks maatreëls bevorder, waaronder belastingverlagings, uitgebreide waardevermindering vir ondernemings (wat gelykstaan aan bykomende belastingbesparende effekte), beleggingstoelaes, 'n verhoging van invoertariewe, 'n offensiewe handelsbeleid om vir Amerikaanse ondernemings toegang tot buitelandse markte te verseker, en voorkeurbehandeling van inheemse onderneming ten opsigte van openbare projekte. Die bruto beleggings van alle ondernemings in die S&P 500-indeks van die VSA se top 500 genoteerde aandele het in die derde kwartaal van 2019 slegs met 0,8 persent of 1,38 miljard gestyg teenoor die vorige kwartaal. Sonde die beleggings wat deur slegs twee multinasionale ondernemings, Amazon en Apple, gemaak is (hul beleggings het met $1,9 miljard toegeneem), sou die balans vir die derde kwartaal negatief gewees het. S&P 500-ondernemings uit die nywerheidsektor het hulle beleggings met tien persent verminder, maatskappye uit die finansiële sektor met agt persent. Ondernemings uit die telekommunikasiebedryf was 'n uitsondering – hul beleggings was 4,5 persent hoër. Hierdie toename weerspieël die tegnologiese verandering in die bedryf – die oorgang tot en uitbou van 5G-netwerke.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/wirtschaftsausblick/usa/wirtschaftsausblick-usa-204708 |title=Wirtschaftsausblick – USA. |publisher=Germany Trade and Invest (GTAI) |author=Lennart Classen |date=18 Desember 2019 |accessdate=20 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720052558/https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/wirtschaftsausblick/usa/wirtschaftsausblick-usa-204708 |archive-date=20 Julie 2020 |url-status=dead }}</ref> === Herindustrialisering === [[Lêer:Above Gotham.jpg|duimnael|links|[[New York]], die finansiële sentrum van die Verenigde State van Amerika.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.longfinance.net/images/GFCI18_23Sep2015.pdf |title=The Global Financial Centres Index 18 |date=September 2015 |accessdate=27 Februarie 2017 |publisher=Long Finance |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227131528/http://www.longfinance.net/images/GFCI18_23Sep2015.pdf |archive-date=27 Februarie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>]] [[Lêer:FTAs with the United States.svg|duimnael|400px|Lande wat met die Verenigde State van Amerika vryhandelsverdrae gesluit het: {{sleutel|#000|Verenigde State van Amerika}} {{sleutel|#393|Vryhandelsverdrae}}]] In 2012 het die Internasionale Energieagentskap 'n studie gepubliseer waarvolgens die Verenigde State, tans nog een van die wêreld se grootste energie-invoerders, in die nabye toekoms tot een van die grootste uitvoerders van [[ru-olie]] en [[aardgas]] sal kan ontwikkel. Nuwe boortegnologieë sal die ontginning van olie- en gasreserwes moontlik maak wat tot dusver as nie-konvensioneel geklassifiseer is, soos dié wat in [[skalie]] voorkom. Laer energiepryse – in 2012 het gaspryse in die VSA net 'n vyfde van dié in Europa en 'n agtste van dié in Asië beloop – sal die land meer aantreklik vir energie-intensiewe bedrywe maak sodat die VSA moontlik op die drempel van 'n nuwe ekonomiese groeifase en herindustrialisering staan.<ref>{{de}} [http://www.welt.de/wirtschaft/article110968371/In-den-USA-beginnt-eine-Aera-der-billigen-Energie.html?icid=maing-grid7%7Cgermany-alice%7Cdl1%7Csec3_lnk1%26pLid%3D136707 ''In den USA beginnt eine Ära der billigen Energie''. In: ''Die Welt Online'', 12 November 2012]</ref> In die ooste van die VSA het innovatiewe nywerheidsones begin ontwikkel wat op hoëtegnologie steun soos die ''Route 128 Corridor'' wat – danksy die invloed van die Massachusetts Institute of Technology (MIT) in Cambridge vanaf die middel van die 1970's langs die Route 128-snelweg oos van Boston gegroei het. Hier word veral sagteware en biotegnologieprodukte ontwikkel. Naby Washington, DC het anderkant die Potomacrivier in Noord-Virginië die sogenaamde ''Dulles Technology Corridor'' rondom kommunikasiereuse soos MCI en America Online (AOL) ontwikkel. Hier is baie van meer as 12&nbsp;000 hoëtegnologie-ondernemings in die metropolitaanse gebied van die Amerikaanse hoofstad saamgetrek. Veral ondernemings wat hulle op die ontwikkeling van databanke en kommunikasienetwerke toespits, kon hier danksy die ekonomiese invloed van die Amerikaanse Departement van Verdediging floreer. In die uiterste suide strek die ''Florida High Tech Corridor'', wat rondom die Universiteit van Suid-Florida en die Universiteit van Sentraal-Florida gegroei het, vanaf Tampabaai in die weste oor die metropolitaanse gebied van Orlando tot by die sogenaamde ''Space Coast'' aan die deelstaat se Atlantiese kus. Hier is meer as 4&nbsp;000 ondernemings uit die ruimte- en lugvaartbedryf saamgetrek. === Landbou === Al dra die landbousektor minder as een persent tot die bruto binnelandse produk by, is produsente van soja, mielies, graan, kaas, eiers en melk net soos boere, wat op hoender-, vark- en beesteelt fokus, goed georganiseer en sodoende in staat om aktief by politieke besluitnemingsprosesse betrokke te wees. Amerikaanse boerderye is hoogs doeltreffend, waarby die meeste plase as grootskaalse boerderye bewerk of besit word en deur 'n hoë graad van industrialisering gekenmerk word, maar gelyktydig met die uitdagings van oorproduksie gekonfronteer word. Die verhoging van landbou-uitvoere staan derhalwe boaan die agenda van die Amerikaanse regering se handelsbeleid, onder meer in onderhandelinge met die Europese Unie. Organiese landbou verteenwoordig 'n potensiaal vir toekomstige groei.<ref>{{de}} [https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/wirtschaftsstruktur/usa/wirtschaftsstruktur-usa-23592 ''Germany Trade & Invest (GTAI), 8 Maart 2019: Wirtschaftsstruktur USA. Besoek op 25 Junie 2020''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200625231215/https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/wirtschaftsstruktur/usa/wirtschaftsstruktur-usa-23592 |date=25 Junie 2020 }}</ref> === Federale en deelstaatvlak === [[Lêer:Fourth Ward, Charlotte, NC, USA - panoramio.jpg|duimnael|[[Charlotte, Noord-Carolina|Charlotte]], die grootste nedersetting in Noord-Carolina, het tot die VSA se tweede belangrikste finansiële sentrum ná New York ontwikkel]] Die Verenigde State se federale struktuur vind sy uitdrukking ook in die ekonomiese en sosiale beleid wat deur elke deelstaatregering onafhanklik van die regering in Washington, DC en ander deelstate vasgelê word. So is daar mededinging tussen die vyftig deelstate op basis van plaaslike potensiale soos klimaat, natuurlike hulpbronne, landbougrond, toeriste-antreklikhede of toegang tot waterweë en oseane. Van belang vir kennisgebaseerde bedrywe is die aanwesigheid van eersterangse akademiese en navorsingsinstellings sowel as die beskikbaarheid van aansporings vir beleggings soos lenings teen lae rentekoerse, 'n aangename werkatmosfeer en 'n hoë lewensgehalte vir hoogs gekwalifiseerde personeel, wat wêreldwyd aangewerf word. Die ekonomies kragtigste deelstate se bruto binnelandse produk is groter as dié van groot nywerheidslande. Kalifornië se BBP is, ondanks sy kleiner bevolking, met $2,9 biljoen groter as die Verenigde Koninkryk s'n ($2,8 biljoen). Texas, wat die tweede kragtigste ekonomie het, het 'n BBP wat met $1,8 biljoen effens hoër is as dié van Kanada. Die deelstaat New York se BBP is met $1,6 biljoen so groot soos dié van Suid-Korea. {| class="wikitable" ! Deelstate !! Aandeel aan die nasionale BBP in 2017 in % !! Per capita-BBP in 2017 (in $) !! Bevolking in 2018 (in miljoene) |- | VSA || 100,0 || 59.418 || 328,1 |- | Kalifornië || 14,4 || 65.160 || 39,6 |- | Texas || 8,4 || 57.077 || 28,7 |- | New York || 8,2 || 71.252 || 19,5 |- | Florida || 5,0 || 42.085 || 21,3 |- | Illinois || 4,2 || 58.217 || 12,7 |- | Pennsilvanië || 3,9 || 54.725 || 12,8 |- | Ohio || 3,3 || 50.666 || 11,7 |- | New Jersey || 3,1 || 60.684 || 8,9 |- | Georgia || 2,9 || 48.979 || 10,5 |- | Noord-Carolina || 2,8 || 47.142 || 10,4 |} <small>Bronne: ''U.S. Department of Commerce, Bureau of Economic Analysis; U.S. Census Bureau;'' [https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/wirtschaftsstruktur/usa/wirtschaftsstruktur-usa-23592 ''gtai.de: Wirtschaftsstruktur – USA'']</small> == Sport == [[Lêer:Austria vs. USA 2013-11-19 (003).jpg|duimnael|Die [[Verenigde State se nasionale sokkerspan]] in 2013]] [[Lêer:USA Rugby Sevens Team 2014.jpg|duimnael|Die Verenigde State se nasionale sewesrugbyspan in 2014]] [[Lêer:USA Squad Photo 2017.jpg|duimnael|Die [[Verenigde State se nasionale krieketspan]] in 2017]] [[Lêer:Ims aerial.jpg|duimnael|[[Indianapolis Motor Speedway]], waar die [[Verenigde State Grand Prix]] plaasgevind het tot en met 2007. Sedert 2012 word die Verenigde State Grand Prix by [[Circuit of the Americas]] in [[Austin, Texas|Austin]], [[Texas]] aangebied]] [[Bofbal]]<ref>{{en}} {{cite book|url=https://books.google.de/books?id=uGiD4LrT6coC&pg=PA104&vq=pastime&dq=national+pastime&redir_esc=y&hl=de#v=onepage&q=pastime&f=false |title=Regulating the National Pastime: Baseball and Antitrust |accessdate=20 Januarie 2021 |quote=Baseball justified its privileged legal status by citing the special nature and cultural significance of America's national pastime. |first=Jerold J. |last=Duquette |isbn=0-275-96535-X |year=1999 |publisher=Greenwood Publishing Group |page=104 }}</ref><ref>{{en}} {{cite book|url=https://books.google.de/books?id=e6RfXqIcY3kC&pg=PA140&lpg=PA140&dq=#v=onepage&q&f=false |title=Baseball/literature/culture: Essays, 1995–2001 |first=Myles |last=Schrag |accessdate=20 Januarie 2021 |year=2003 |isbn=0-7864-1643-2 |page=Chp.13 p.140 |editor=Peter Carino |chapter=Baseball as National Pastime Revisted: And a Little Town Shall Lead Them |publisher=McFarland & Company |quote=Tradition – that quality so instrumental in elevating baseball to its century-old status as national pastime— has become less important}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |last=Gmelch|first=George |date=1 Januarie 2006 |title= Baseball Without Borders: The International Pastime|page=308|accessdate=20 Januarie 2021 |url=https://books.google.de/books?id=Y7tqTcVaawwC&pg=PA308&lpg=PA308&dq=venezuela+national+pastime&source=bl&ots=HUxzQJ78KE&sig=aeegslVKJoevPJ_edAAe_eZPEMg&hl=en&sa=X&ei=uGK9U5LKIY707AakyIGACg&redir_esc=y#v=onepage&q=venezuela%20national%20pastime&f=false}}</ref> en [[Amerikaanse voetbal]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.com/nfl/story/_/id/10354114/harris-poll-nfl-most-popular-mlb-2nd |title=NFL most popular for 30th year in row |publisher=ESPN |author=Darren Rovell |date=26 Januarie 2014 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> word as nasionale [[sport]]soorte van die Verenigde State beskou en geniet die grootste aandag. Die National Football League (NFL) het die hoogste gemiddelde bywoning van enige sportliga in die wêreld en die Super Bowl word wêreldwyd deur miljoene gekyk. In bofbal is die [[Major League Baseball]] (MLB) die hoogste liga. [[Basketbal]] en [[yshokkie]] is die land se volgende twee voorste professionele spansporte, met die [[National Basketball Association]] (NBA) en die [[National Hockey League]] (NHL) as hoogste ligas. Hierdie vier groot sportsoorte, wanneer hulle professioneel gespeel word, beslaan elke jaar 'n seisoen op verskillende maar oorvleuelende tye van die jaar. [[Sokker]] het in onlangse jare baie gewild geword en die Verenigde State het die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994]] gehuisves. Daar is sowat 13 miljoen mense wat gereeld sokker beoefen, wat van dié sport die derde belangrikste sportsoort maak wat beoefen word, meer nog as yshokkie en Amerikaanse voetbal. Die [[Verenigde State se nasionale sokkerspan]] het tot dusver aan elf [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooie deelgeneem, met hul beste prestasie tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930]] (derde plek). Aan die [[CONCACAF]] Kampioenskap & Goue-beker het die VSA 19 keer deelgeneem en die toernooi ses keer gewen (in 1991, 2002, 2005, 2007, 2013 en 2017). Die Suid-Amerikaanse [[CONMEBOL]] het die VSA vir vyf Copa Américas uitgenooi en hulle het twee keer in die vierde plek geëindig (in 1995 en 2016). Vir die FIFA se [[Sokker-Konfederasiebeker]] kon die VSA vier keer kwalifiseer en het tydens dié [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 1999|1999-toernooi]] as naaswenner afgesluit. Die Verenigde State se hoogste sokkerliga is die [[Major League Soccer]] (MLS) wat uit 26 Amerikaanse en 3 Kanadese spanne bestaan. In 2018 is die Verenigde State deur FIFA saam met Kanada en Meksiko as gashere vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]] aangewys; dit sal die vierde toernooi in Noord-Amerika wees en die tweede in die Verenigde State.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2018/06/13/sports/world-cup/fifa-2026-vote-north-america-morocco.html |title=World Cup 2026: United States, Canada and Mexico Win FIFA Vote |publisher=[[The New York Times]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> Vir die eerste keer mag 48 spanne aan 'n Sokker-Wêreldbekertoernooi deelneem en altesaam 80 wedstryde beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/44464913 |title=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament |publisher=[[BBC]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> In vrouesokker vaar die Verenigde State heelwat beter en hulle is met vier titels die rekordwenner (in [[Vrouesokkerwêreldbeker 1991|1991]], [[Vrouesokkerwêreldbeker 1999|1999]], [[Vrouesokkerwêreldbeker 2015|2015]] en [[Vrouesokkerwêreldbeker 2019|2019]]); hulle het ook die toernooie in 1999 en [[Vrouesokkerwêreldbeker 2003|2003]] gehuisves. [[Rugby]] is die vinnigste groeiende sportsoort met meer as 115&nbsp;000 geregistreerde spelers en 'n verdere 1,2 miljoen deelnemers.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2016/03/04/sport/usa-rugby-nigel-melville/index.html |title=Will U.S. learn to love rugby? |publisher=[[CNN]] |author=Rob Hodgetts |date=4 Maart 2016 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> Die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan]] het tot dusver aan agt van die tien [[rugbywêreldbeker]]toernooie deelgeneem en die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in [[Suid-Afrika]] asook die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in [[Frankryk]] misgeloop. Die Verenigde State is tans die Amerikas se tweede sterkste span net ná [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/rankings/mru |title=World Rugby Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=20 November 2022}}</ref> In 2018 is die Major League Rugby van stapel gestuur, die hoogste rugbyliga in die Verenigde State.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2017/nov/17/major-league-rugby-conor-mcgregor |title=Major League Rugby nears kick-off as next attempt to make US a union power |publisher=[[The Guardian]] |author=Martin Pengelly |date=17 November 2017 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> Die Verenigde State sal beide die [[Rugbywêreldbeker 2031]] en die [[Vrouerugbywêreldbeker 2033]] aanbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/714742/rugby-world-cup-host-locations-confirmed-through-to-2033 |title=Rugby World Cup host locations confirmed through to 2033 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=12 Mei 2022 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> Die Verenigde State is meer suksesvol in vrouerugby en is onder die beste lande wêreldwyd. Die [[Verenigde State se nasionale vrouerugbyspan|vrouerugbyspan]] het vir al die [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie gekwalifiseer en tydens die heel eerste [[Vrouerugbywêreldbeker 1991|1991-toernooi]] sy eerste titel ingepalm. [[Krieket]] word sedert die Britse koloniale tydperk beoefen, maar dit is nie só 'n gewilde sportsoort soos dit in die meeste van die [[Britse Statebond]]lande die geval is nie, veral weens die sterk mededinging deur bofbal. Die eerste internasionale krieketwedstryd ooit is op 24 September 1844 tussen die [[Kanadese nasionale krieketspan]] en die [[Verenigde State se nasionale krieketspan]] in [[New York]] beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-oldest-international-contest-of-them-all-141170 |title=The oldest international contest of them all |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=9 November 2007 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> Sedert die tweede helfte van die 20ste eeu toon krieket 'n toenemende gewildheid, veral weens die groeiende bevolking van immigrante uit krieketspelende lande.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/people-places/cricket.html/?c=y&page=1 |title=Cricket, Anyone? |date=Oktober 2006 |publisher=Smithsonian |author=Simon Worrall |accessdate=16 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080616195309/http://www.smithsonianmag.com/people-places/cricket.html?c=y&page=1 |archive-date=16 Junie 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://mlb.mlb.com/news/article.jsp?ymd=20060608&content_id=1495668&vkey=news_mlb&fext=.jsp&c_id=mlb |title=Cricket, anyone? Obvious similarities make baseball, cricket sibling sports |publisher=Major League Baseball |author=Josh Chetwynd |accessdate=3 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103044556/http://mlb.mlb.com/news/article.jsp?ymd=20060608&content_id=1495668&vkey=news_mlb&fext=.jsp&c_id=mlb |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead}}</ref> Met die oog op die [[Krieketwêreldbeker 2007]] het die Verenigde State voorgestel dat wedstryde in die nuut opgerigte [[Sentrale Browardpark]] van [[Fort Lauderdale]], [[Florida]], beslis word, maar die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) het dié aansoek verwerp en al die wedstryde aan Karibiese lande toegeken. Die krieketstadion is in 2007 opgerig en een van twee met EDI-status in die Verenigde State.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/moosa-stadium-texas-usa-s-newest-odi-venue-a-texas-sized-dream-come-true-1313116 |title=Moosa Stadium: USA's newest ODI venue a Texas-sized dream come true |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=1 Mei 2022 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> Die Verenigde State se nasionale krieketspan kon tot dusver nog nie vir 'n [[krieketwêreldbeker]]toernooi kwalifiseer nie en die Amerikaanse krieketbeheerliggaam is op 22 Junie 2017 om bestuurlike en finansiële redes deur die IKR opgeskort.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usaca-expelled-by-the-icc-1105349 |title=USACA expelled by the ICC |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=22 Junie 2017 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> Op 24 September 2017 is die stigting van 'n nuwe beheerliggaam vir Amerikaanse krieket, [[VSA Krieket]], wat sy werk in 2018 begin het, aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-american-governing-body-branded-as-usa-cricket-1121772 |title=New American governing body branded as USA Cricket |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=24 September 2017 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/481375 |title=USA Cricket launch brand on historic day |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=24 September 2017 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/usa-cricket-getting-closer-to-becoming-a-new-federation/articleshow/60843288.cms |title=USA Cricket getting closer to becoming a new federation |publisher=[[The Times of India]] |author=J.A.C. Gladson |date=26 September 2017 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> In Januarie 2019 het VSA Cricket die IKR se 105de lid geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/969917 |title=USA Cricket announced as the ICC's 105th member |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=8 Januarie 2019 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-formally-approved-to-rejoin-icc-as-associate-member-under-usa-cricket-1171092 |title=USA formally approved to rejoin ICC as Associate Member under USA Cricket |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=8 Januarie 2019 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> In 2023 is die Major League Cricket vir die eerste keer beslis, die hoogste krieketliga in die Verenigde State.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/127397/crickets-american-dream-takes-flight-cricbuzzcom |title=Cricket's American dream takes flight |publisher=Cricbuzz |author=Nicholas Brookes |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> Die Verenigde State het saam met Wes-Indië die [[T20I-wêreldbeker 2024]] aangebied,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> vir die Amerikaanse nasionale krieketspan was dit sy eerste [[T20I-wêreldbeker]]toernooideelname ooit en hulle kon in die tweede wedstryd die groot gunsteling [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]] in die Superboulbeurt klop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/athletic/5547020/2024/06/06/usa-pakistan-t20-world-cup-result/ |title=USA upsets Pakistan in T20 Cricket World Cup with stunning super over win |publisher=[[The New York Times]] |author=Joseph Bentley |date=6 Junie 2024 |accessdate=26 Junie 2024}}</ref> Die span kon die Super Agt haal, waarmee hulle regstreeks vir die [[T20I-wêreldbeker 2026]] gekwalifiseer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2024/06/14/sport/usa-ireland-2024-t20-cricket-world-cup-spt-intl/index.html |title=USA makes history in advancing to next stage of men’s T20 Cricket World Cup after game against Ireland is abandoned |publisher=[[CNN]] |author=Ben Morse |date=14 Junie 2024 |accessdate=26 Junie 2024}}</ref> In die Super Agt is die Verenigde State egter ná nederlae teen [[Proteas|Suid-Afrika]], [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]] en [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] uit die toernooi geskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2024/06/23/sport/usa-lose-england-t20-cricket-world-cup-spt-intl/index.html |title=USA crashes out of T20 Cricket World Cup with defeat against England, ending historic run |publisher=[[CNN]] |author=Issy Ronald |date=23 Junie 2024 |accessdate=26 Junie 2024}}</ref> Tydens die 2026-toernooi is hulle in die eerste rondte uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://uk.sports.yahoo.com/news/united-states-eliminated-2026-t20-130834167.html |title=United States eliminated from 2026 T20 World Cup. USA stats, results |publisher=[[Yahoo!]] |author=Ehsan Kassim |date=18 Februarie 2026 |accessdate=24 Februarie 2026 }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die Verenigde State het tot dusver agt keer [[Olimpiese Spele]] gehuisves, meer as enige ander land, waarvan vier [[Olimpiese Somerspele]] en vier [[Olimpiese Winterspele]]: * die [[Olimpiese Somerspele 1904]] in [[St. Louis]], [[Olimpiese Somerspele 1932]] en [[Olimpiese Somerspele 1984]] in Los Angeles en die [[Olimpiese Somerspele 1996]] in [[Atlanta]]; * die [[Olimpiese Winterspele 1932]] en [[Olimpiese Winterspele 1980]] in [[Lake Placid]], New York; die [[Olimpiese Winterspele 1960]] in [[Squaw Valley]], Kalifornië, en die [[Olimpiese Winterspele 2002]] in [[Salt Lake City]], Utah. Los Angeles sal die [[Olimpiese Somerspele 2028|Olimpiese Somerspele in 2028]] vir 'n derde keer aanbied, waarna die [[Olimpiese Winterspele 2034|Olimpiese Winterspele in 2034]] vir 'n tweede keer in Salt Lake City sal plaasvind, die onderskeidelik negende en tiende Olimpiese Spele in die Verenigde State. Die Verenigde State het sedert 1896 op elke moderne Olimpiese Spele deelgeneem, behalwe vir die [[Moskou]]se [[Olimpiese Somerspele 1980|Olimpiese Somerspele in 1980]], wat weens die Sowjetse inval in Afghanistan geboikot is. Die Verenigde State het op elke [[Olimpiade]] waar hulle deelgeneem het goud gewen, meer goud en algehele medaljes as enige ander land op Olimpiese Somerspele en het ook die tweede meeste goue en algehele medaljes op Olimpiese Winterspele gewen, net ná [[Noorweë]]. Vanaf die middel-20ste eeu tot die laat 1980's het die Verenigde State hoofsaaklik met die Sowjetunie op Olimpiese Somerspele meegeding, asook met die Sowjetunie, Noorweë en Oos-Duitsland op Olimpiese Winterspele. Sedert die [[ontbinding van die Sowjetunie]] en die Duitse hereniging ding hulle egter met die Volksrepubliek China en die Verenigde Koninkryk op die Olimpiese Somerspele en met Noorweë op Olimpiese Winterspele mee. Sedert 1959 vorm die [[Verenigde State Grand Prix]] deel van die [[Formule Een]]-kalender en is op verskeie renbane soos [[Watkins Glen Internasionale Renbaan|Watkins Glen]], [[Phoenix, Arizona|Phoenix]], [[Indianapolis Motor Speedway|Indianapolis]] en [[Circuit of the Americas|Indianapolis]] beslis. Die [[VSA Ope (tennis)|VSA Ope]] behoort tot die vier [[Grand Slam (tennis)|Grand Slam]]-toernooie in [[tennis]] en Amerikaanse tennisspelers wat dit kon wen sluit in [[Andre Agassi]], [[Arthur Ashe]], [[Maureen Connolly]], [[Pete Sampras]], [[Sloane Stephens]], [[Serena Williams]] en [[Venus Williams]]. In [[gholf]] word drie van die vier [[Grand Slam (gholf)|Grand Slam]]-toernooie in die VSA beslis: Die [[Meesterstoernooi]], die [[PGA-kampioenskap]] en die [[VSA Ope (gholf)|VSA Ope]]; net die [[Britse Ope]] word buite die land beslis. == Notas == <references group="n" /> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/United-States|title=United States|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=20 Januarie 2025}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|title=United States|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=20 Januarie 2025}} ; Geskiedenis ---- * {{en}} Thomas Bender: ''A Nation Among Nations. America's Place in World History'', New York 2006. * {{en}} Ian Tyrrell: ''Transnational Nation. United States History in Global Perspective since 1789'', Houndmills 2007 == Eksterne skakels == ; Wiki-webtuistes ---- {{CommonsKategorie|United States|Verenigde State van Amerika}} * {{en}} {{Wikivoyage|United_States_of_America|Verenigde State van Amerika}} ; Regeringswebtuistes ---- * {{en}} [http://www.usa.gov/ Amptelike tuisblad van die Amerikaanse regering] * {{en}} [http://www.house.gov/ Amptelike tuisblad van die Huis van Verteenwoordigers] * {{en}} [http://www.senate.gov/ Amptelike tuisblad van die Senaat] * {{en}} [http://www.whitehouse.gov/ Amptelike tuisblad van die Withuis] * {{en}} [https://share.america.gov/ ''ShareAmerica – Bureau of Global Public Affairs: Nuus aangaande die VSA se buitelandse beleid''] ; Webtuiste van die Hooggeregshof ---- * {{en}} [http://www.supremecourt.gov/ Amptelike tuisblad van die Supreme Court] ; Amerikaanse grondwet ---- * {{en}} [https://www.annenbergclassroom.org/constitution/ ''The Annenberg Guide to the United States Constitution''] ; Toerisme ---- * {{en}} [https://www.selectusa.gov/travel-tourism-and-hospitality-industry-united-states ''SelectUSA: The Travel, Tourism and Hospitality Industry in the United States – Overview''] * {{en}} [https://www.visittheusa.com/ ''Visit the USA''] ; Kultuur ---- * {{en}} [http://www.bbc.com/storyworks/specials/moving-to-america/americas-culture-and-customs.html ''BBC.com: American Culture and Customs''] * {{en}} [http://www.wiu.edu/global_education/activities/americanculture.php ''Western Illinois University: Basics of American Culture''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021190608/http://wiu.edu/global_education/activities/americanculture.php |date=21 Oktober 2020 }} * {{en}} [https://www.history.com/topics/native-american-history/native-american-cultures ''History.com: Native American Cultures''] * {{en}} [https://storymaps.arcgis.com/stories/45a53ef286224de89b9cd752e7d698eb ''Food in American Culture: The United Foods of America''] * {{en}} [https://edition.cnn.com/travel/article/american-food-dishes/index.html ''CNN Travel – American food: The 50 greatest dishes''] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Verenigde State}} | Noord = {{vlagland|Kanada}} | Noordoos = {{vlagland|Kanada}} | Oos = [[Atlantiese Oseaan]] • {{vlagland|Bermuda}} | Suidoos = {{vlagland|Kuba}} • {{vlagland|Bahamas}} | Suid = {{vlagland|Meksiko}} • [[Golf van Meksiko]] | Suidwes = [[Stille Oseaan]] | Wes = [[Stille Oseaan]] | Noordwes = [[Stille Oseaan]] }} {{Navigasie indeling Verenigde State}} {{Lande van Noord-Amerika}} {{NAVA}} {{NAVO-lande}} {{G7}} {{G20}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Verenigde State van Amerika| ]] [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] tqw84o14v7niwx8lckpyhd7siwxe2f3 4 5209 2907959 2907948 2026-05-29T12:24:42Z Aliwal2012 39067 Maandelikse argief afgetrek van Wikipedia:Geselshoekie 2907959 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|"Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Witrenoster in 2003.]] [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]]<!-- [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|230px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis langnaweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Rosy-faced lovebirds (Agapornis roseicollis roseicollis) composite.jpg|duimnael|links|350px|Maak vrede in [[Israel-Hamas-oorlog|Gasa]] en [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Oekraïne]], nie oorlog nie!]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Skryfwedstryd 2026 == Hallo. Ek probeer om fondse van WMZA te bekom vir 'n skryfkompetisie in Mei. Ons benodig nog 'n beoordelaar. Kontak my of SpesBona asseblief as jy belangstel. Dankie. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 14:54, 14 Maart 2026 (UTC) :Goeienaand Gemeenskap, ek is baie jammer, maar om tydredes moet ek as 'n beoordelaar onttrek. Moenie bekommer nie, pleks daarvan probeer ek maar die een of ander voorbladartikel skep, maar in 'n ander maand met meer tyd vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 15 Maart 2026 (UTC) ::Geen probleem. Ons kort nou 2 beoordelaars. {{ping|Oesjaar|Rooiratel|Pynappel|BurgertB|Sobaka|Aliwal2012|JMK}} stel een van julle belang? Ek neem aan party van julle wil liewers deelneem. Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 07:55, 16 Maart 2026 (UTC) :::[[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]], ek sal 'n beoordelaar wees. Dis nie eintlik my'' scene'' nie, maar ek is bereid om uit te help. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 15:05, 16 Maart 2026 (UTC) ::::Wonderlik, baie dankie. Ek het ook vir die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns gevra vir 'n beoordelaar. Reken tussen ons 3 via email kan ons dit doen. Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:02, 16 Maart 2026 (UTC) ::::: Jammer, besig. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:12, 16 Maart 2026 (UTC) :::::: [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]], ek sal ook as 'n beoordelaar kan help. Weet nie of dit te laat is nie, ek was vir 10 dae op vakansie in die natuur. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:04, 19 Maart 2026 (UTC) :::::::Wonderlik, baie dankie. Ek reken ons 3 is perfek en kan via email dit doen. Kyk gerus na [[Wikipedia:Skryfwedstryd_2026]] en maak veranderinge. Ek het 'n vergadering volgende Woensdag om die pryse te bevestig. Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:27, 19 Maart 2026 (UTC) :Ek is bevrees ek sal nie kan deelneem nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 00:36, 24 Maart 2026 (UTC) ::Kan iemand help met 'n bannier op te sit vir die wedstryd? Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 14:41, 21 April 2026 (UTC) ::: Hallo, onthou die Skryfwedstryd begin more. Hoop om baie bydraes te sien. {{ping|Naudefj|Jcwf|Puvircho}} [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 13:33, 30 April 2026 (UTC) == Maandelikse besoeke en diepte == Gemeenskap, ons maandelikse besoeke vir Desember is weer 'n nuwe rekord van oor die 8 miljoen. Ek vertrou egter nie die inligting nie, want Desember is skoolvakansietyd. Ek het vir [[Gebruiker:Rooiratel]] gevra om dit met die relevante owerhede te bespreek. Hy sal vir ons terugvoer gee wanneer beskikbaar. Die goeie nuus is dat ons diepte nou 38 is, hopenlik hou dit aan met groei. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:27, 14 Januarie 2026 (UTC) :Vir die wat self wil saam volg, sien : https://phabricator.wikimedia.org/T413949 :Dit is deel van 'n wyer ondersoek : https://phabricator.wikimedia.org/T412655 :Ek sal dit dophou, en opvolg as dit te lank neem. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 07:21, 14 Januarie 2026 (UTC) [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:08, 23 Maart 2026 (UTC) ::Hierdie is nou uit eindelik reggemaak. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 21:09, 27 Mei 2026 (UTC) == Grootste artikel? == Gemeenskap, is [[Spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield]] ons grootste artikel in terme van grepe? Tans is dit 341 545 grepe groot. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:44, 17 Mei 2026 (UTC) == Hantering van kategorieë... == Gemeenskap, wat is die beste van die twee sjablone {{sj|CompactTOC2}} vs. {{sj|indeks}}? Sien [[Cynanchum]] en [[Lys van Erica-spesies]] waar dit gebruik word. Wat verkies julle? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:52, 17 Mei 2026 (UTC) == Kan ons nuwe lesers lok met sport? == Gemeenskap, nou is beide [[rugby]] en [[krieket]] voorbladartikels en interessant genoeg ook ewe groot. Vir my is dit steeds snaaks dat ek in die sokkerland Duitsland sit en in Afrikaans oor Suid-Afrika se suksesvolste sportsoorte voorbladartikels skryf. Met elke nuwe sportartikel wat ek op ons voorblad mag plaas draai die volgende gedagtes in my kop. Die Afrikaanse Wikipedia spog sedert jare met uitstekende artikels oor beide krieket en rugby. Voorbladartikels word vir ander tale ook aangewys met 'n geel sterretjie. Met sportvoorbladartikels probeer ek ook die een of ander Indiër se belangstelling in Afrikaans prikkel. Die Proteas en Indië het reeds in baie belangrike wedstryde mekaar ontmoet soos die [[T20I-wêreldbeker 2024|T20I-wêreldbekereindstryd 2024]] en die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025|Vrouekrieketwêreldbekereindstryd 2025]]. Suid-Afrikaanse krieket geniet oor die algemeen baie respek in Indië. Daarom dink ek dit is 'n goeie idee om Indiërs se belangstelling in Afrikaans te probeer groei. Onthou, die tale in Noord-Indië soos [[Hindi]] is soos Afrikaans [[Indo-Europese tale]]. Dalk leer iemand in Indië Afrikaans omdat daar 'n groot belangstelling in Suid-Afrika is. Ek het krieket en rugby deur Afrikaans leer ken, miskien werk dit vir ander ook andersom. Myns insiens is dit 'n goeie idee om dit te probeer en daarmee voort te gaan. In my opinie is die voorbladartikels oor beide krieket en rugby beter as die oorspronklike Engelse artikels omdat ek die bronne konsekwent nagaan en wat ek vir die een toernooi doen, doen ek ook vir die ander. Tydens toernooie neem dit elke dag ure om dit te doen, ook al die skryfwerk en statistieke. Maar miskien is dit die moeite werd vir Afrikaans. As ons nie probeer nie, sal ons nooit weet nie. Nou wil ek graag weet wat julle dink. Moenie bekommer nie, daar volg nou nie 'n klomp nuwe nominasies nie, daar is tans nie 'n sportartikel van my kant wat ek kan benoem nie. Net hierdie gedagtes wat ek graag wil deel. Nuwe lesers vir ons Wikipedia lok. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:01, 17 Mei 2026 (UTC) :Of artikels oor sport in Indonesië. Miskien is daar mense wat belangstel in die voormalige koloniale taal, maar die grammatika te ingewikkeld vind en besluit om eerder Afrikaans te leer. Goeie begin: https://en.wikipedia.org/wiki/Indonesia_national_rugby_union_team https://en.wikipedia.org/wiki/Indonesia_national_cricket_team [[Gebruiker:Maximiliaan Ronaldszoon|Maximiliaan Ronaldszoon]] ([[Gebruikerbespreking:Maximiliaan Ronaldszoon|kontak]]) 21:31, 17 Mei 2026 (UTC) ::{{Ping|Maximiliaan Ronaldszoon}} dan is ons outomaties ook by Maleisië, dink maar aan [[Kaapse Maleiers]]. Terloops, ek benodig jou hulp met inligtingskasse, bv. politici soos die onlangse klomp Turkse ministers. Jy doen baie goed wat dit betref. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:40, 17 Mei 2026 (UTC) == Voorbladuitleg == Goeiemiddag gemeenskap, vandag lyk beide die voorbladartikel- en beeld snaaks. Lyk my {{sl|Omraam}} het 'n verandering ondergaan wat nie sigbaar is nie. Dit raak nou al die vorige inskrywings ook! Ek sien egter nie die fout nie. Enige raad? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 09:30, 21 Mei 2026 (UTC) :Die voorbladteks moet regs van die beeld begin, maar dié sjabloon maak die spasie vir die beeld wyer, waardeur die teks ondertoe geskuif word. Myns insiens sal dit die beste wees om die sjabloon te fiks pleks daarvan om al die verlede plasings (amper 20 jaar) aan te pas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 21 Mei 2026 (UTC) ::SpesBona: Jou probleem is opgelos! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:43, 21 Mei 2026 (UTC) :::{{Ping|Aliwal2012}} jammer, nie rêrig nie, sien die lyn is nou bo die eerste paragraaf, maar nie rondom die beeld nie. Dié raam moet die beeld "omraam", dis waar sy naam vandaan kom. Ek het ook op die Duitse Wikipedia vir hulp aangeklop. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:05, 21 Mei 2026 (UTC) ::::Ons kan dit nie los soos dit is nie, dit is ons mees prominente deel! {{Ping|Jcb}} sien jy dalk die fout? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:50, 21 Mei 2026 (UTC) :::::[[Wikipedia:Voorbladartikel week 21 2026/test]] en [[Sjabloon:Omraam/test]]. Werk vir 200px en 250px. Ek kan breedtes byvoeg indien nodig. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 21:40, 21 Mei 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Jcb}} baie dankie, die raam is daar, maar die teks word onder die beeld gedruk. Die oplossing van die Duitse Wikipedia (toets maar in die voorskou tussen {{sl|Omraam}} en {{sl|Omraam2}}) is ook naby. Maar die beeld hang effens "in die lug". Ons is naby die oplossing. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:49, 21 Mei 2026 (UTC) Ons kan die verskil duidelik maak: * Ons voorblad sedert die verandering sonder ons ingryping: https://web.archive.org/web/20260521125616/https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad * Ons voorblad verlede week soos dit moet lyk: https://web.archive.org/web/20260514083645/https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad * 'n Ander voorbeeld van die korrekte wyse: https://web.archive.org/web/20260301055012/https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad Lyk my die verandering vanoggend deur my was naby aan die korrekte vertoning. Ek het dit weer ingestel. Jammer vir al die veranderinge, maar die respek teenoor al ons voorbladartikels vereis 'n korrekte vertoning daarvan. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:20, 22 Mei 2026 (UTC) :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:57, 22 Mei 2026 (UTC) == Uitnodiging: Bespreking oor voorgestelde rigting vir Wishlist == Jy word genooi om deel te neem aan 'n bespreking oor 'n [[meta:Talk:Community_Wishlist#Proposed_direction_for_Wishlist|voorstel oor die toekoms van die Wishlist]] vanuit die gemeenskap. Dit is in verband met die ontbinding van CommTech, verwante afleggings, en die daaropvolgende bespreking. [[Gebruiker:Femke|Femke]] ([[Gebruikerbespreking:Femke|kontak]]) 06:13, 26 Mei 2026 (UTC) == [[Die boek met vlerke]] == Dagsê almal! Ek merk op 'n nuwe artikel "[[Die boek met vlerke]]" is pas deur 'n nuweling geskep. Ek kon dit nie suksesvol skakel aan 'n ander taal nie, dit bestaan ook nie in Engels nie? (Die artikel [[:en:Books with Wings]] verwys na iets anders!) Julle insae? --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:36, 27 Mei 2026 (UTC) :Die bronne is onleesbaar. Hy kan enige onheil verkomdig via sy bronne. Ek het juis so pas 'n vraag op sy besprekingsblad gevra. Ek sê: verwyder. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:39, 27 Mei 2026 (UTC) ::Daar is wél Spaanse bronne oor ''El libro con alas'' (“Die boek met vlerke”), en dit blyk ’n werklike eksperimentele boekformaat te wees wat deur die Argentynse skrywer Pablo Andrés Rial ontwikkel is. Die meeste verwysings kom egter uit plaaslike nuuswebwerwe, universiteitsmedia en bemarkingsartikels — nie uit gevestigde akademiese of groot hoofstroombronne nie. ::Die belangrikste rooi vlae: ::*Die artikel klink baie soos ’n vertaling uit Spaans of selfs AI-gegenereerde teks. ::*Die onderwerp het baie beperkte onafhanklike dekking. ::*Verskeie bronne herhaal byna identiese formulering — tipies van persverklarings wat oorgeneem word. ::*Daar is tans geen aanduiding dat dit ’n wyd erkende literêre of redaksionele formaat geword het nie. ::*Selfs die Spaanse Wikipedia-artikel lyk nuut en swak gevestig. ::Daar is egter tekens dat die projek werklik bestaan: ::*Registrasie by Argentinië se INPI word herhaaldelik genoem. ::*Die konsep word beskryf as ’n boek met vou-“vlerke” of flapbladsye wat alternatiewe leesvolgordes moontlik maak. ::*Dit word verbind met kombinatoriese literatuur soos Raymond Queneau se werk Cent Mille Milliards de Poèmes. ::Beoordeling: ::*Nie noodwendig vals nie ::*Maar waarskynlik nie ensiklopedies belangrik genoeg vir ’n aparte Wikipedia-artikel op hierdie stadium nie. ::*Dit lyk meer soos ’n eksperimentele selfgepubliseerde projek wat deur media-aandag opgeblaas is. ::Dus kan dit verwyder word en indien dit noemenswaardig word in die toekoms kan die skrywer weer probeer. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:22, 27 Mei 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 Mei 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Ou Kaapse pad/wapad/weg == Ek het 'n ervare Kaapse kaartmaker se mening gevra oor hierdie vraag van 16 Maart, en sy antwoord is: "There are 'ou Kaapse weg' or 'pad' all over. Every town that had an old road to the Cape has an old Cape Road. They are all different." [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 10:07, 29 Mei 2026 (UTC) bim2vsz53noh4bfmebfrcz98uhkboiy 0 5245 2908038 2906700 2026-05-29T21:35:15Z Martinvl 12559 /* Kolfwerk, lopies en ekstras */ 2908038 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Cricket pictogram.svg|duimnael|[[Piktogram]] wat krieket aandui]] [[Lêer:CricketSCG1.jpg|duimnael|’n Kriekettoets in spel]] [[Lêer:Pollock to Hussey.jpg|duimnael|Die [[Proteas|Suid-Afrikaanse]] [[Shaun Pollock]] boul na die Australiese [[Michael Hussey]] tydens die [[Welwillendheidsdag]] 2005 op die [[Melbourne-krieketveld]]]] '''Krieket''' is ’n [[Sport|boul-en-kolf-, asook spansport]] wat gespeel word tussen twee spanne met elf spelers elk op ’n krieketveld met ’n 22-[[jaart]]-kolfblad (20&nbsp;meter) in die middel met paaltjies aan weerskante wat bestaan uit twee dwarsbalkies op drie houtpenne. Twee spelers van die kolfspan, die aktiewe en onaktiewe kolwer, staan elk met ’n kolf in hulle hande voor elke paaltjie, terwyl ’n speler van die veldwerkspan, die bouler, die bal van die teenoorliggende kant van die kolfblad na die aktiewe kolwer se paaltjies boul. Die aktiewe kolwer probeer die geboulde bal met sy kolf slaan en ruil dan sy plek met die onaktiewe kolwer om, waarby die kolfspan met elkeen van dié bewegings ’n lopie aanteken. Lopies word ook aangeteken wanneer die bal die veldgrens raak of wanneer die bal onwettig geboul word. Die veldwerkerspan probeer lopies voorkom deur die kolwers uit te skakel (hulle is “uit”, hulle het hul paaltjies verloor). ’n Uitskakeling kan op verskeie maniere behaal word, waaronder uitgeboul, wanneer ’n geboulde bal ’n paaltjie tref en die dwarsbalkies afval, wanneer die veldwerkspan ’n geslane bal vang voordat dit die grond raak, of om die paaltjies met ’n bal te tref voordat ’n kolwer sy kolfkampie voor die paaltjies bereik het om ’n lopie aan te teken. Sodra tien kolwers uitgehaal is, eindig die kolfbeurt en die spanne verander van rolle. Tradisioneel speel krieketspelers in ’n volledige wit uitrusting, maar in korter formate dra hulle klub- of spankleure. Bykomend tot die gewone uitrusting dra sommige spelers beskermende uitrusting om moontlike beserings te verhoed deur die bal, ’n harde, soliede sferoïed, gemaak van saamgeperste [[Leer (stof)|leer]] met ’n effens verhewe toegewerkte naat uit ’n styf gewikkelde tou wat ’n kurkkern omsluit. Die wedstryd word deur twee skeidsregters beheer, ondersteun deur ’n derde skeidsregter en ’n wedstrydbeampte in internasionale wedstryde. Krieketformate sluit in tradisionele [[Toetskrieket|toetswedstryde]] wat oor vyf dae gespeel word, [[internasionale eendagwedstryd]]e (EDI) oor 50 boulbeurte oftewel een dag, tot [[Twintig20]] (T20), met elke span wat vir 20 boulbeurte kolf (elke boulbeurt bestaan uit ses wettiglik geboulde balle wat die kolfspan die geleentheid bied om lopies aan te teken) en ’n wedstryd wat gewoonlik drie uur neem. Die vroegste bekende verwysing na krieket dateer uit die middel-16de eeu in Suidoos-Engeland. Dit het met die uitbreiding van die [[Britse Ryk]] wêreldwyd versprei, met die eerste internasionale wedstryde wat in die tweede helfte van die 19de eeu gespeel is. Die sport se beheerliggaam is die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR), wat in 1909 gestig is en nou meer as ’n 100 lede het, waarvan twaalf volle lede toetswedstryde mag speel. Die speelreëls, die krieketwette, word deur die [[Marylebone-krieketklub]] (MKK) in [[Londen]] behartig. Die sport is veral in [[Suid-Asië]], [[Australasië]], die [[Verenigde Koninkryk]], [[Suider-Afrika]] en [[Wes-Indië]] gewild.<ref name="90%">{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-survey-reveals-over-a-billion-fans-90-in-subcontinent-1150473 |title=ICC survey reveals over a billion fans – 90% in subcontinent |publisher=ESPNcricinfo |author=Osman Samiuddin |date=27 Junie 2018 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> [[Krieketwêreldbeker]]toernooie is van die gewildste sportkompetisies wêreldwyd en word in die EDI-vorm gespeel, maar ook [[T20I-wêreldbeker]]toernooie en [[Kampioenetrofee|Kampioenetrofeë]] geniet ’n groot ondersteuning. Hoewel krieket in die verlede veral deur mans beoefen is, het vrouekrieket in die 21ste eeu aansienlik gegroei met beide [[Vrouekrieketwêreldbeker]]- en [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie wat nou ook groot skare lok. ’n Internasionale toetskrieket kan, in een vorm van die spel, vir ses of meer uur per dag vir vyf dae aanhou, en nog steeds nie ’n uitslag lewer nie – die verskeidenheid intervalle tussen middagete en [[tee]] en die ryk terminologie is kenmerkende aspekte wat maklik dié wat nie met die spel vertroud is nie, deurmekaar maak. Vir sy ondersteuners hou die spel uitstaande sportmylpale en intense mededinging tussen topkrieketlande in. Dit het selfs al op kere gesorg vir diplomatieke spanning met die berugste geval tydens die sogenaamde [[Lyfkrieket-reeks|lyf-reeks]] ([[Engels]]: ''Bodyline series'') tussen [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] en [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] in 1932/33 om [[die As]]. Wedstryde tussen aartsvyande soos [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] en [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]] met die doel van politieke ontspanning staan as “krieketdiplomasie” bekend. Krieketwedstryde is al tydens internasionale sporttoernooie soos die [[Olimpiese Somerspele 1900]] in [[Parys]] en die [[Statebondspele]] 1998 in [[Kuala Lumpur]] beslis. In 2019 het die Internasionale Krieketraad ’n ooreenkoms bereik, waarvolgens ’n Twintig20-toernooi met agt vrouespanne tydens die Statebondspele 2022 in [[Birmingham]] beslis is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/cricket-to-return-to-commonwealth-games-in-2022-with-women-s-t20s-1197291 |title=Cricket to return to Commonwealth Games in 2022 with women's T20s |publisher=ESPNcricinfo |date=13 Augustus 2019 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Daarbenewens het die IKR onderhandel met die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] (IOK) oor die hertoelating van krieket vir die [[Olimpiese Somerspele 2028]] in [[Los Angeles]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-working-towards-cricket-in-2028-la-olympics-says-mcc-s-gatting-1197262 |title=ICC working towards cricket in 2028 LA Olympics, says MCC's Gatting |publisher=ESPNcricinfo |author=Daniel Brettig |date=12 Augustus 2019 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> In Oktober 2023 is dit op die kortlys vir dié Olimpiese Somerspele geplaas<ref name="Economic_Times">{{en}} {{cite web |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/ioc-approves-cricket-for-2028-los-angeles-olympics/articleshow/104397486.cms |title=IOC approves Cricket for 2028 Los Angeles Olympics |publisher=The Economic Times |date=13 Oktober 2023 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> met die [[Twintig20|T20I-formaat]] wat deur die IOK goedgekeur is.<ref name="Sky">{{en}} {{cite web |url=https://www.skysports.com/cricket/news/15234/12985395/international-olympic-committee-approves-cricket-and-four-other-sports-for-2028-games-in-los-angeles |title=International Olympic Committee approves cricket and four other sports for 2028 Games in Los Angeles |publisher=[[Sky News]] |date=17 Oktober 2023 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> == Geskiedenis == === Oorsprong === [[Lêer:Cantigas de Santa María - Xogo da pelota.jpg|duimnael|’n [[Middeleeue|Middeleeuse]] “klubbal”-wedstryd met ’n onderarmaflewering na ’n kolwer. Balvangers probeer ’n bal vang. Detail uit die ''Cantigas de Santa Maria'', 13de eeu.]] Krieket is een van baie spele in die “klubbal”-sfeer wat veral daaruit bestaan het om ’n bal met ’n toestel in die hand te probeer slaan. Van die ander sluit in [[bofbal]] (wat baie ooreenkomste met krieket toon, albei behoort aan die slaan-en-bal-spele<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/2HdVkSClhXdp5CsD3JJ093T/cricket-baseball-rounders-and-softball-what-s-the-difference |title=Cricket, baseball, rounders and softball: What's the difference? |publisher=[[BBC]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref>), [[gholf]], [[hokkie]], [[tennis]], [[muurbal]], [[pluimbal]] en [[tafeltennis]].<ref name="JM17">{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=17}}</ref> Wat krieket betref is die belangrikste verskil die vaste mikstruktuur, die paaltjie (oorspronklik was dit glo ’n “paaltjiepoort” waardeur [[Skaap|skape]] gelei is), wat die kolwer moes verdedig.<ref name="BWC1">{{en}} {{cite book |author=Barclays |title=Barclays World of Cricket |editor=E. W. Swanton |publisher=Willow Books |location=Londen |year=1986 |isbn=0-00-218193-2 |pages=1}}</ref> Die kriekethistorikus [[Harry Altham]] beskryf drie “groepe” “klubbal”-spele: die “hokkiegroep”, waarby die bal tussen twee doele gespeel word; die “gholfgroep”, waarby die bal na ’n onverdedigde doel beweeg word (die putjie); en die “krieketgroep”, waarby “die bal ’n mikpunt (die paaltjie) probeer tref en weggeslaan word”.<ref name="HSA19">{{en}} {{cite book |author=Harry Altham |title=A History of Cricket, Volume 1 (to 1914) |year=1962 |publisher=George Allen & Unwin |location=Londen |pages=19–20}}</ref> Volgens algemene siening het krieket uit ’n kinderspeletjie in die [[Middeleeue|Middeleeuse]] suidoostelike [[grafskappe van Engeland]] ontstaan.<ref name="BWC1" /> Hoewel daar moontlik ’n vroeëre datering kan wees, dateer die oudste bekende verwysing na krieket uit ’n hoofsaak in [[Guildford]] in Januarie 1597 ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|Ou Styl]]), volgens die moderne kalender in Januarie 1598. Dié saak handel oor die besit van ’n bepaalde hoeveelheid grond en die hof het die getuienis van ’n 59-jaar oue lykskouer, John Derrick, aangehoor, wat soos volg getuig het:<ref name="HSA21">{{en}} {{cite book |author=Harry Altham |title=A History of Cricket, Volume 1 (to 1914) |year=1962 |publisher=George Allen & Unwin |location=Londen |pages=21}}</ref><ref name="DU3">{{en}} {{cite book |author=David Underdown |title=Start of Play |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=Londen |isbn=0-7139-9330-8 |pages=3}}</ref><ref name="JM19">{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=19}}</ref> <blockquote>''Being a scholler in the [[Royal Grammar School, Guildford|ffree schoole of Guldeford]] hee and diverse of his fellows did runne and play there at creckett and other plaies.''</blockquote> <blockquote>“As ’n skolier by die vrye Skool Guldeford het hy en sekere van sy maats daar rondgeloop en krieket en ander spele gespeel.”</blockquote> Derrick se ouderdom in ag geneem was dit sowat ’n halwe eeu vroeër wanneer hy skool gegaan het, waarvolgens krieket rondom 1550 deur seuns in [[Surrey]] gespeel is.<ref name="JM19" /> Die aanname dat dit oorspronklik ’n kinderspeletjie was, word ondersteun deur [[Randle Cotgrave]] se [[Engels]]-[[Frans]]-[[woordeboek]] uit 1611, waarin hy die [[selfstandige naamwoord]] “''crosse''” as “die skewe staf waarmee seuns krieket speel” en die [[werkwoord]] “''crosser''” as “om krieket te speel” beskryf het.<ref name="HSA22">{{en}} {{cite book |author=Harry Altham |title=A History of Cricket, Volume 1 (to 1914) |year=1962 |publisher=George Allen & Unwin |location=Londen |pages=22}}</ref><ref name="JM31">{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=31}}</ref> ’n Moontlike herkoms van die sport se naam is die [[Ou Engels]]e woord “''cryce''” (of “''cricc''”) wat na ’n kruk of staf verwys. In [[Samuel Johnson]] se ''Dictionary'' lei hy ''cricket'' af van “''cryce'', Saxon, ’n stok”.<ref name="HSA21" /> In Ou Engels verwys die woord “''criquet''” blykbaar na ’n soort knuppel of stok.<ref name="DB3">{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=3}}</ref> Die sterk Middeleeuse handelskontakte tussen Suidoos-Engeland en die Graafskap [[Vlaandere]] in ag geneem, toe laasgenoemde aan die [[Hertogdom van Boergondië]] behoort het, is die naam moontlik afgelei van [[Middelnederlands]] (wat destyds in Vlaandere gepraat is) “''krick''(''-e'')”, wat na ’n stok (skelm) verwys.<ref name="DB3" /> ’n Ander moontlike bron is die Middelnederlandse woord “''krickstoel''” wat verwys na ’n lang, lae stoel wat gebruik word om in die [[Kerk (gebou)|kerk]] te kniel en soos die lang, lae paaltjie met twee stompe in vroeë krieket lyk.<ref>{{en}} {{cite book |author=Rowland Bowen |title=Cricket: A History of its Growth and Development |year=1970 |publisher=Eyre & Spottiswoode |location=Londen |isbn=0-413-27860-3 |pages=33}}</ref> Volgens Heiner Gillmeister, ’n Europese [[Taalwetenskappe|taalwetenskaplike]] by die [[Universiteit van Bonn]], is “cricket” afgelei van die Middelnederlandse frase vir [[hokkie]], ''met de (krik ket)sen'' (d.w.s. “met die stok jaag”).<ref name="17CGC">{{en}} {{cite web |url=http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/SportsHistorian/2000/sh201e.pdf |title=The Seventeenth Century Game of Cricket: A Reconstruction of the Game |work=The Sports Historian, No. 20 |publisher=The British Society of Sports History |author=David Terry |location=Londen |year=2000 |pages=33–43 |accessdate=21 Junie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090621011709/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/SportsHistorian/2000/sh201e.pdf |archive-date=21 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Volgens Gillmeister het nie net die naam nie, maar ook die sport as sulks ’n Vlaamse oorsprong.<ref name="17CGC" /> === Groei van amateur- en professionele krieket in Engeland === [[Lêer:Historical cricket bat art.jpg|duimnael|Ontwikkeling van die krieketkolf. Toe met aflewerings op die kolfblad begin is, het die oorspronklike “hokkiestok” (links) rondom 1760 in ’n kolf ontwikkel.]] Hoewel die hoofdoel van die sport nog altyd was om die meeste lopies aan te teken, verskil die vroeë weergawe van die moderne speel in sekere tegniese aspekte; in die [[Noord-Amerika]]anse weergawe van krieket, ''wicket'', het baie van dié aspekte oorgebly.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ctpublic.org/sports/2013-10-31/before-there-was-baseball-there-was-wicket |title=Before There Was Baseball, There Was Wicket |publisher=Connecticut Public Broadcasting |author=Ray Hardman |date=31 Oktober 2013 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die bal is deur die bouler onderarm na die grond geboul na ’n kolwer wat toegerus is met ’n kolf wat aan ’n hokkiestok herinner; die kolwer het ’n lae paaltjie met twee dwarsbalkies verdedig; en lopies is kerwe genoem omdat die tellinghouers dit aangeteken het deur telstokke te kerf.<ref name="DB9">{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=9}}</ref><ref name="BWC2">{{en}} {{cite book |author=Barclays |title=Barclays World of Cricket |editor=E. W. Swanton |publisher=Willow Books |location=Londen |year=1986 |isbn=0-00-218193-2 |pages=1–2}}</ref><ref name="JM21">{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=21–22}}</ref> In 1611 is Cotgrave se woordeboek gepubliseer, waarin die kerklike regbank beskryf het, hoe in [[Sidlesham]] in [[Sussex]] twee gemeentelede, Bartholomew Wyatt en Richard Latter, die kerkdiens op [[Paasfees]] versuim omdat hulle krieket gespeel het. Hulle is elkeen met 12 penny beboet en opdrag gegee om boete te doen.<ref>{{en}} {{cite book |author=Timothy J. McCann |title=Sussex Cricket in the Eighteenth Century |year=2004 |publisher=Sussex Record Society |location=Lewes |isbn=0-85445-055-6 |pages=xxxi}}</ref> Dit is die oudste bekende verwysing na volwasse deelname aan krieket en omtrent dieselfde tyd is die oudste bekende intergemeente of dorpwedstryd gespeel – in [[Chevening, Kent|Chevening]], [[Kent]].<ref name="HSA21" /><ref name="DU4">{{en}} {{cite book |author=David Underdown |title=Start of Play |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=Londen |isbn=0-7139-9330-8 |pages=4}}</ref> In 1624 is ’n speler genaamd Jasper Vinall dood nadat hy tydens ’n wedstryd tussen twee gemeentespanne in Sussex per ongeluk aan die kop getref is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Timothy J. McCann |title=Sussex Cricket in the Eighteenth Century |year=2004 |publisher=Sussex Record Society |location=Lewes |isbn=0-85445-055-6 |pages=xxxiii–xxxiv}}</ref> Krieket was vir ’n groot deel van die 17de eeu ’n plaaslike tydsverdryf.<ref name="JM31" /> Deur talle verwysings in die rekords van kerklike hofsake is bekend dat dit soms voor en tydens die [[Gemenebes van Engeland]] deur die Puriteine verbied was.<ref>{{en}} {{cite book |author=Timothy J. McCann |title=Sussex Cricket in the Eighteenth Century |year=2004 |publisher=Sussex Record Society |location=Lewes |isbn=0-85445-055-6 |pages=xxxi–xli}}</ref><ref name="DU11">{{en}} {{cite book |author=David Underdown |title=Start of Play |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=Londen |isbn=0-7139-9330-8 |pages=11–15}}</ref> Die probleem was byna altyd die kwessie van Sondagspel, aangesien die Puriteine krieket as “onheilig” beskou het as dit op ’n [[Sabbat]] gespeel is, veral wanneer groot skares of [[dobbel]] betrokke was.<ref name="DB7">{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=7–8}}</ref><ref name="JM23">{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=23}}</ref> Volgens die sosiale historikus [[Derek Birley]] was daar in 1660 ’n “groot oplewing van sport ná die restourasie”.<ref name="DB11">{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=11}}</ref> Verskeie lede van koning [[Karel II van Engeland|Karel II]] se hof het gedurende dié tydperk ’n sterk belangstelling in krieket getoon.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ashley Brown |title=The Pictorial History of Cricket |publisher=Bison Books |location=Londen |year=1988}}</ref> Dobbelary op sport het ’n probleem geword, erg genoeg vir die Parlement om die Dobbelwet van 1664 goed te keur, wat die insette op £100 beperk het, in elk geval ’n enorme bedrag wat 99% van die bevolking se jaarlikse inkomste oorskry het.<ref name="DB11" /> Saam met perdewedrenne, prysgevegte en ander soorte bloedsport is krieket as ’n dobbelsport beskou.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=11–13}}</ref> Ryk beskermhere het wedstryde vir hoë insette gereël en spanne saamgestel, waarmee hulle die eerste professionele spelers betrek het.<ref name="RW10">{{en}} {{cite book |author=Roy Webber |title=The Phoenix History of Cricket |year=1960 |publisher=Phoenix House Ltd |location=Londen |pages=10}}</ref> Aan die einde van die eeu het krieket ontwikkel in ’n groot sport wat dwarsdeur Engeland versprei het en reeds deur Engelse seevaarders en koloniseerders na die buiteland geneem is – die vroegste verwysing na oorsese krieket dateer uit 1676.<ref>{{en}} {{cite book |author=Arthur Haygarth |title=Frederick Lillywhite's Cricket Scores & Biographies, Volume 1 (1744–1826) |year=1862 |publisher=Frederick Lillywhite |location=Londen |pages=vi}}</ref> ’n 1697-koerantberig van “’n groot krieketwedstryd” in Sussex “vir vyftig guineas per stuk” het bewaar gebly – dit is die vroegste bekende wedstryd wat algemeen as ’n [[Eersterangse krieket|eersterangse wedstryd]] beskou word.<ref>{{en}} {{cite book |author=Timothy J. McCann |title=Sussex Cricket in the Eighteenth Century |year=2004 |publisher=Sussex Record Society |location=Lewes |isbn=0-85445-055-6 |pages=xli}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=36}}</ref> Die beskermhere en ander spelers van die “[[landadel]]” het na hulleself as “amateurs” begin verwys<ref name="amateur" group="fn">Die term “amateur” verwys in dié konteks nie na iemand wat in sy vrye tyd krieket gespeel het nie. Baie amateurs in eersterangse krieket was gedurende die krieketseisoen voltydse spelers. Van die spel se beste spelers, insluitend [[W.G. Grace]], het amateurstatus gehad.</ref> om ’n duidelike onderskeid te skep teen die professionele persone, wat altyd lede van die werkersklas was, selfs tot die punt dat hulle aparte kleed- en eetgeriewe gehad het.<ref>{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=268–269}}</ref> Die landadel, insluitende hoë-adelikes soos die hertoë van Richmond, het hul eerkode van “adelskap verplig” uitgevoer om op leierskapsrolle in enige sportsoort waaraan hulle deelgeneem het aanspraak te maak, veral as dit vir hulle nodig was om saam met “sosiaal swakker” geagte mense te speel om hulle weddenskappe te wen.<ref name="DB19">{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=19}}</ref> Tot met die afskaffing van amateurisme in 1962 was die waarneming van die tipiese amateur, wat eersterangse krieket gespeel het, iemand met ’n opleiding by ’n openbare skool wat daarna die [[Universiteit van Cambridge]] of [[Universiteit van Oxford]] besoek het. Die samelewing het verwag dat dié mense “offisiere en here” was wie se lot dit was om leierskap waar te neem.<ref name="CW23">{{en}} {{cite book |author=Charles Williams |title=Gentlemen & Players – The Death of Amateurism in Cricket |year=2012 |publisher=Weidenfeld & Nicolson |location=Londen |isbn=978-0-7538-2927-1 |pages=23}}</ref> In ’n suiwer finansiële betekenis sou die amateurspelers teoreties op uitgawes staat maak, terwyl sy professionele teenstander aan ’n kontrak gebonde was en ’n salaris of wedstrydgeld ontvang het; in werklikheid het baie amateurs meer as hulle werklike uitgawes geëis en die spottende term “shamateur” was bedoel om dié praktyk te beskryf.<ref>{{en}} {{cite book |author=Charles Williams |title=Gentlemen & Players – The Death of Amateurism in Cricket |year=2012 |publisher=Weidenfeld & Nicolson |location=Londen |isbn=978-0-7538-2927-1 |pages=94–95}}</ref><ref name="DB146">{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=146}}</ref> === Engelse krieketspelers in die 18de en 19de eeu === [[Lêer:Francis Cotes - The young cricketer (1768).jpg|duimnael|upright|''The Young Cricketer'' deur [[Francis Cotes]] in 1768]] Die sport het in die 18de eeu ’n groot ontwikkeling ondergaan en Engeland se nasionale sport geword.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ashley Brown |title=The Pictorial History of Cricket |publisher=Bison Books |location=Londen |year=1988}}</ref> Sy sukses was gegrond op die twee noodwendighede van beskermhere en weddenskap.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=14–16}}</ref> Krieket was van 1707 af in [[Londen]] oorheersend en in die middel van die eeu het groot skare byeengekom om wedstryde op die Artillery Ground in Finsbury by te woon.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricket-grounds/honourable-artillery-club-london-234526 |title=Artillery Ground |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die een-paaltjie-weergawe van die sport het baie toeskouers en waaghalse gelok en sy gewildheid het gedurende die 1748-seisoen ’n hoogtepunt bereik.<ref name="ASW">{{en}} {{cite web |url=http://stats.acscricket.com/Cricket/1900/index.html#10 |title=At the Sign of the Wicket: Cricket 1742–1751 – Cricket: A Weekly Record of the Game |publisher=[[Die Vereniging van Krieketstatistici en -geskiedkundiges]] |author=F. S. Ashley-Cooper |location=Cardiff |year=1900 |pages=4–85 |accessdate=8 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908201316/http://stats.acscricket.com/Cricket/1900/index.html#10 |archive-date=8 September 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Rondom 1760 het die boulwerk ’n ewolusie ondergaan, toe die boulers die bal op die kolfblad begin bons het pleks daarvan om dit na die kolwer te laat rol of te gly. Dit het ’n rewolusie in die kolf se ontwerp meegebring, aangesien dit vir die hantering van die bonsende bal nodig was om die moderne plat kolf pleks van die ou “hokkiestok” in te voer.<ref>{{en}} {{cite book |author=John Nyren |title=The Cricketers of my Time |orig-year=eerste uitgawe in 1833 |editor=Ashley Mote |year=1998 |publisher=Robson Books |location=Londen |isbn=1-86105-168-9 |pages=153–154}}</ref> Die Hambledon Club is in die 1760’s gestig en dit was vir die daaropvolgende 20 jaar tot die stigting van die [[Marylebone-krieketklub]] (MKK) en die inwyding van [[Lord’s Old Ground]] in 1787 beide die sport se grootste klub en fikspunt.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-cradle-of-cricket-315120 |title=The cradle of cricket |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=13 Oktober 2007 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die MKK het spoedig die sport se voorste klub en die kurator van die krieketwette geword. Nuwe wette wat aan die einde van die 18de eeu ingevoer is sluit in die paaltjie met drie stompe en been voor paaltjie.<ref name="WCA63">{{en}} {{cite book |last=Wisden |article=Evolution of the Laws of Cricket |title=Wisden Cricketers' Almanack, 100th edition |edition=1963 |publisher=Sporting Handbooks Ltd |location=Londen |pages=184–187}}</ref> In die 19de eeu is onderarmaflewerings eers met rondarm- en toe met boarmaflewerings vervang. Albei ontwikkelinge was omstrede.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=97–101}}</ref> Die reëling van die sport op graafskapvlak het tot die stigting van die graafskapklubs gelei, beginnende met [[Sussex]] in 1839.<ref>{{en}} {{cite book |author=Barclays |title=Barclays World of Cricket |editor=E. W. Swanton |publisher=Willow Books |location=Londen |year=1986 |isbn=0-00-218193-2 |pages=456}}</ref> In Desember 1889 het die agt leidende graafskapklubs die amptelike graafskapkampioenskap gestig, wat in 1890 vir die eerste keer aangebied is.<ref name="AMCS">{{en}} {{cite web |url=http://stats.acscricket.com/Cricket/1889/index.html#523/z |title=Annual Meeting of County Secretaries – the programme for 1890 |work=Cricket: A Weekly Record of the Game |publisher=[[Die Vereniging van Krieketstatistici en -geskiedkundiges]] |location=Cardiff |year=1889 |pages=478–479 |accessdate=8 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908020352/http://stats.acscricket.com/Cricket/1889/index.html#523/z |archive-date=8 September 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die bekendste speler in die 19de eeu was [[W.G. Grace]], wie se lang en invloedryke loopbaan in 1865 begin het. Dit was veral Grace se loopbaan wat die onderskeiding tussen amateurs en professionele spelers in die wiele gery het, aangesien hy nominell ’n amateur was, maar volgens sy finansiële inkomste was hy ''de facto'' ’n professionele speler. Grace het van homself gesê dat hy meer geld deur krieket verdien het as enige professionele speler.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum |isbn=1-85410-941-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/socialhistoryofe0000birl |pages=108}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Simon Rae |title=W. G. Grace: A Life |year=1998 |isbn=978-0-571-17855-1 |pages=104}}</ref> Na die laaste twee dekades voor die [[Eerste Wêreldoorlog]] word as die “goue tydperk van krieket” verwys. Dit is ’n nostalgiese benaming wat deur die algemene verliese deur die oorlog gekenmerk is, maar dié tydperk het party goeie spelers en noemenswaardige wedstryde opgelewer, veral omdat kompetisies op graafskap- en [[Toetskrieket|toetsvlak]] verder ontwikkel is.<ref>{{en}} {{cite book |author=David Frith |title=The Golden Age of Cricket: 1890–1914 |year=1978 |publisher=Lutterworth Press |location=Guildford |isbn=0-7188-7022-0}}</ref> === Krieket as ’n internasionale sport === [[Lêer:First photo of a cricket match by Roger Fenton.jpg|duimnael|links|Die eerste bekende foto van ’n krieketwedstryd is op 25 Julie 1857 deur [[Roger Fenton]] geneem]] [[Lêer:England in North America 1859.jpg|duimnael|Die [[Engelse nasionale krieketspan|Engelse krieketspan]] van 1859 op pad na [[Noord-Amerika]], die eerste Engelse kriekettoer ooit]] Intussen het die [[Britse Ryk]] die spel oorsee begin vestig en teen die middel-19de eeu was dit reeds goed gevestig in [[Australië]], [[Brits-Indië]] (wat ook die huidige [[Pakistan]] en [[Bangladesj]] insluit), die [[Karibiese gebied]], [[Nieu-Seeland]], [[Noord-Amerika]] en [[Suid-Afrika]].<ref>{{en}} {{cite book |author=Barclays |title=Barclays World of Cricket |editor=E. W. Swanton |publisher=Willow Books |location=Londen |year=1986 |isbn=0-00-218193-2 |pages=62, 78, 87, 99, 113, 127 en 131}}</ref> In 1844 is die eerste internasionale wedstryd tussen as ’t ware klubspanne<ref name="NYH-25-09-1844">{{en}} {{cite web |url=https://www.newspaperarchive.com/us/new-york/new-york/new-york-herald/1844/09-25/page-2 |title=Grand Cricket Match for 1,000 Dollars, between the Players of Canada, and the St. George's Club of this City |publisher=The New York Herald |volume=10 |issue=265#3865 |page=2 |date=25 September 1844}}</ref> van [[Kanadese nasionale krieketspan|Kanada]] en die [[Verenigde State se nasionale krieketspan|Verenigde State]] in [[New York]] aangebied en deur Kanada gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-oldest-international-contest-of-them-all-141170 |title=The oldest international contest of them all |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=9 November 2007 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Ashley Brown |title=The Pictorial History of Cricket |publisher=Bison Books |location=Londen |year=1988}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.olympics.com/en/news/cricket-in-america-usa-history |title=Cricket in the USA |publisher=[[Internasionale Olimpiese Komitee]] |author=Nag Utathya |date=25 Desember 2024 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> In 1859 het ’n [[Engelse nasionale krieketspan|Engelse span]] na Noord-Amerika getoer en sodoende die eerste oorsese toer ooit aangepak.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=96–97}}</ref> In 1862 het ’n Engelse span die eerste toer na Australië onderneem.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=97}}</ref> Die eerste [[Australiese nasionale krieketspan|Australiese span]] wat oorsee getoer het, het uit [[Aborigines]] bestaan wat in 1868 Engeland besoek het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/aboriginal-cricket-team |title=The Australian Eleven: The first Australian team |publisher=Nasionale Museum van Australië |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> In 1876/77 het ’n Engelse span teen Australië op die [[Melbourne-krieketveld]] gespeel, wat in retrospektief as die eerste [[Toetskrieket|toetswedstryd]] erken word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152099.html |title=The Centenary Test match |publisher=ESPNcricinfo |work=Wisden |author=Reg Hayter |date=1978 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die mededinging tussen Engeland en Australië het in 1882 neerslag gevind in [[die As]] wat sedertdien die bekendste wedywering in toetskrieket is.<ref>{{en}} {{cite book |author1=Wendy Lewis |author2=Simon Balderstone |author3=John Bowan |title=Events That Shaped Australia |page=75 |publisher=New Holland |year=2006 |isbn=978-1-74110-492-9}}</ref> Toetskrieket is in 1888/89 begin uitbrei toe [[Proteas|Suid-Afrika]] teen Engeland gespeel het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ashley Brown |title=The Pictorial History of Cricket |publisher=Bison Books |location=Londen |year=1988}}</ref> === Krieket in die 20ste eeu === [[Lêer:Bradman&Bat.jpg|duimnael|links|upright|[[Donald Bradman]] van [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] het die rekord vir die hoogste kolfgemiddelde van 99.94 aangeteken]] Die tussenoorlogse jare is oorheers deur die Australiese [[Donald Bradman]], in statistieke opsig die beste toetskolwer ooit. Om sy oorheersing te probeer beteuel het Engeland tydens die 1932–33-reeks om die As [[Lyfkrieket-reeks|Lyfkrieket-taktieke]] ontwikkel. Dit het aflewerings aan die kolwer se liggaam ingesluit en ’n veld is geplaas, waarvolgens kolwers moes kies tussen om raakgegooi te word of om uitgehaal te word. Dié reeks het krieket van ’n spel in ’n saak van nasionale belang verander, aangesien diplomatieke versendings oor die voorval tussen die twee lande uitgeruil is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-nottingham |title=Bodyline: 80 years of cricket's greatest controversy |publisher=[[BBC]] |date=16 Januarie 2013 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> In dié tyd is toetskrieket verder uitgebrei met die aansluiting van [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]] (in 1928), [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Nieu-Seeland]] (in 1930) en [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] (in 1932).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1909-1963 |title=1909–1963 – Imperial Cricket Conference |publisher=Internasionale Krieketraad |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is toetskrieket gekniehalter, waarna die [[Verdeling van Indië]] toetsstatus aan [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]] besorg het (in 1952).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152363.html |title=Some dates in Pakistan cricket history |publisher=ESPNcricinfo |author=Rowland Bowen |date=1967 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Omdat spanne meer begin reis het, het die aantal toetswedstryde van 500 toetse in 84 jaar spoedig gegroei na 1&nbsp;000 binne die volgende 23 jaar. In 1963 het krieket ’n nuwe tydperk betree toe die Engelse graafskappe die korter krieketformat ingevoer het.<ref>{{en}} {{cite book |last=Wisden |article=One-Day Knockout Competition, 1963 |title=Wisden Cricketers' Almanack, 100th edition |edition=1963 |publisher=Sporting Handbooks Ltd |location=London |pages=1074–1076}}</ref> Aangesien dit in elk geval ’n uitslag opgelewer het, was die korter krieketformaat winsgewend en die aantal wedstryde het toegeneem.<ref>{{en}} {{cite book |author=Barclays |title=Barclays World of Cricket |editor=E. W. Swanton |publisher=Willow Books |location=Londen |year=1986 |isbn=0-00-218193-2 |pages=495–496}}</ref> Die eerste [[internasionale eendagwedstryd]] is op 5 Januarie 1971 tussen Australië en Engeland op die Melbourne-krieketveld gespeel<ref name="BatemanHill2011">{{en}} {{cite book |author1=Anthony Bateman |author2=Jeffrey Hill |title=The Cambridge Companion to Cricket |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.de/books?id=yd6J7waMBRsC&pg=PA101&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |date=17 Maart 2011 |accessdate=17 Mei 2026 |isbn=978-0-521-76129-1|pages=101}}</ref> en die beheerliggaam [[Internasionale Krieketraad]] (IKR), wat dié weergawe se potensiaal raakgesien het, het in [[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] die eerste [[krieketwêreldbeker]]toernooi aangebied.<ref>{{en}} {{cite book |author=Barclays |title=Barclays World of Cricket |editor=E. W. Swanton |publisher=Willow Books |location=Londen |year=1986 |isbn=0-00-218193-2 |pages=496–497}}</ref> [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]] het in 1982 toetsstatus ontvang,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152210.html |title=Notes by the Editor |publisher=ESPNcricinfo |work=Wisden Cricketers' Almanack online |author=John Woodcock |date=1982 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> terwyl [[Proteas|Suid-Afrika]] weens sy [[Apartheid]]sbeleid tussen 1970 tot 1992 van internasionale krieket verban was.<ref>{{en}} {{cite book |author=Douglas Booth |title=The Race Game: Sport and Politics in South Africa |publisher=Routledge |year=1998 |page=88 |isbn=0-7146-4799-3 |url=https://archive.org/details/racegamesportpol0000boot/page/88/mode/2up |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> In 1992 het ook [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]] toetsstatus verkry.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/sports/cricket-sport/Test-matches|title=Test matches|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 Mei 2026}}</ref> === Krieket in die 21ste eeu === [[Lêer:SRH fans while an ipl match.jpg|duimnael|Die [[Indiese Premierliga]] (IPL) is in 2008 van stapel gestuur. Dit het een van die rykste sportligas wêreldwyd geword en die belangrikheid van T20-krieket en professionele ligas aansienlik verhoog.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2023/apr/08/the-indian-premier-league-is-a-brilliant-thing-but-is-killing-test-cricket |title=The Indian Premier League is a brilliant thing – but is killing Test cricket |publisher=[[The Guardian]] |author=Barney Ronay |date=8 April 2023 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref>]] Die 21ste eeu het met toetsstatus vir [[Bengaalse nasionale krieketspan|Bangladesj]] begin, wat sy verskyning in 2000 gemaak het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/articles/when-bangladesh-made-their-test-cricket-debut-19521/ |title=When Bangladesh made their Test cricket debut |publisher=Cricket County |date=10 November 2012 |accessdate=31 Maart 2024}}</ref> Die spel op sigself het ook gegroei met die instelling van ’n nuwe korter formaat, [[Twintig20]], wat ’n onmiddellike impak gemaak het en in ’n mededinger vir die langer formate ontpop het. Dié nuwe korter formaat het ook tot die stigting van professionele krieket gelei en nuwe toernooie soos die [[Indiese Premierliga]] (IPL) is gestig. Die IKR gebruik die T20-formaat vir die groei van krieket met die [[T20I-wêreldbeker]]toernooi wat al om die twee jaar beslis word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/two-year-t20-world-cup-cycle-important-for-growth-of-cricket-icc-7636067/ |title=Two-year T20 World Cup cycle important for growth of cricket: ICC |publisher=The Indian Express |date=22 November 2021 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> T20-krieket word ook toenemend op belangrike toernooie soos Asiatiese en Afrikaspele gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/cricket-at-la28-cricket-confirmed-as-one-of-five-new-sports-at-la28-1403570 |title=T20 cricket confirmed as one of five new sports at LA28 |publisher=ESPNcricinfo |date=16 Oktober 2023 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die gevolglike groei het krieket se aanhangersbasis meer as een miljard mense laat oorskry, waarvan 90% in [[Suid-Asië]].<ref name="90%" /> Die sukses van T20-krieket het nog korter formate soos T10- en 100-balkrieket voortgebring, maar nie sonder teenkanting nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/cricket/twenty20-cricket-future-revolution-icc-tim-wigmore-freddie-wilde-a9179116.html |title=Thirty-two predictions for the future of Twenty20 cricket |publisher=The Independent |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Eksterne faktore het ook ’n impak op krieket gehad. Byvoorbeeld is ná die aanvalle in [[Mumbai]] in 2008 die bilaterale reekse tussen Indië en Pakistan onbepaald opgeskort. Die 2009-aanval op die Sri Lankaanse span tydens hul toer na Pakistan het daartoe gelei dat Pakistan tot in 2019 geen internasionale wedstryde kon huisves nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2019/11/14/sport/pakistan-test-cricket-return-2009-terrorist-attack-spt-intl/index.html |title=Pakistan to play first Test at home since 2009 terror attack |publisher=[[CNN]] |author=Ben Morse |date=14 November 2019 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/sports/Twenty20-cricket|title=Twenty20 cricket|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna28298820 |title=Mumbai fallout: India cancels cricket tour |publisher=NBC |date=18 Desember 2008 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Op 22 Junie 2017 het Afghanistan en Ierland die elfde en twaalfde volle lede van die IKR geword en hulle mag dus toetskrieket speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/afghanistan-ireland-get-test-status-1105347 |title=Afghanistan, Ireland get Test status |publisher=ESPNcricinfo |date=22 Junie 2017 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/40364481 |title=Ireland & Afghanistan awarded Test status by International Cricket Council |publisher=[[BBC]] |date=22 Junie 2017 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |last=Wisden |article=Dates in Cricket History |title=Wisden Cricketers' Almanack, 100th edition |edition=1963 |publisher=Sporting Handbooks Ltd |location=London |page=183}}</ref> == Wette en spel == [[Lêer:Cricket field parts af.svg|duimnael|’n Tipiese krieketveld]] In krieket is die reëls van die spel gekodifiseer as “Die wette van krieket” (''The Laws of Cricket'', hierna “die Wette” genoem) wat ’n globale taak het en deur die [[Marylebone-krieketklub]] (MKK) in gesprek met die hoofkrieketlande ontwikkel is. Daar is 42 Wette (altyd met ’n hoofletter “W” geskryf). Die vroegste bekende weergawe van die kode is in 1744 opgestel en sedert 1788 word dit deur sy voog, die Marylebone-krieketklub in [[Londen]], besit en onderhou.<ref name=Laws>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/ |title=Laws |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Buitendien is daar nasionale reëls wat van toepassing is in ’n spesifieke land en kompetisiereëls vir ’n bepaalde wedstryd of liga.<ref name="ECB">{{en}} (Byvoorbeeld) {{cite web |url=https://www.ecb.co.uk/governance/regulations/non-first-class-regulations |title=Rules and Regulations – Non-First Class Cricket |publisher=[[Engelse en Walliese Krieketraad]] |location=Londen |year=2017 |accessdate=7 Februarie 2021}}</ref> === Speelveld === [[Lêer:Cricket Stumps af.svg|duimnael|links|’n Paaltjie bestaan uit drie houtpenne vertikaal in die grond ingedruk waarop twee houtdwarsstokkies, die dwarsbalkies, geplaas is]] Krieket is ’n boul-en-kolf-sport wat op ’n krieketveld tussen twee spanne met elf spelers elk gespeel word.<ref name=Law1>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-players/ |title=Law 1 – Players |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Daar is geen vaste regulasies met betrekking tot die afmetings van die speelveld nie, maar in sy kompetisies beveel die [[Engelse en Walliese Krieketraad]] ’n diameter van tussen 110&nbsp;m en 140&nbsp;m vir volwassenemanskrieket en kleiner velde vir jeugkrieket (tussen 60&nbsp;m en 100&nbsp;m vir onder 13 meisies) aan.<ref name="ECB" /> Die speelveld is gewoonlik sirkel- of ovaalvormig en die rand van die speelveld word gemerk deur ’n grens, wat ’n heining, ’n deel van die staanplekke, ’n tou, ’n geverfde lyn of ’n kombinasie hiervan kan wees; die grens moet, indien moontlik, oor sy hele lengte gemerk word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/boundaries/ |title=Law 19 – Boundaries |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die meeste aksie vind in die middel van die speelveld plaas op ’n reghoekige kleistrook met kort gras wat die kolfblad genoem word. Die kolfblad is ’n plat oppervlak met dimensies van 3,05&nbsp;m by 20,12&nbsp;m met baie kort gras wat geneig is om weggedra te word soos die wedstryd vorder (krieket kan ook op kunsmatige oppervlakke soos matte gespeel word). Aan albei kante van die kolfblad word drie regop houtpenne, paaltjies genoem, in die grond ingedruk; die paaltjies word 22 treë (20&nbsp;m) uitmekaar geplaas.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-pitch |title=Law 7 – The pitch |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Elke paaltjie bestaan uit drie houtpenne met twee dwarsbalkies bo-op. Twee kort houtdwarsstokkies, dwarsbalkies genoem, sit in groewe bo-op die drie paaltjies en raak met hulle punte aanmekaar. Elke stel van drie houtpenne en twee dwarsbalkies word saam die paaltjies genoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-wickets/ |title=Law 8 – The wickets |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> ’n Wit streep van 1,22&nbsp;m voor die paaltjies dui die kolfkampie aan. Een kant van die kolfblad is waar die kolwer staan en die bal inwag, en die ander kant is waarvandaan die bouler boul. Ná elke boulbeurt word die boulkante omgeruil; maar die twee kolwers bly só staan, dus kolf die ander kant se kolwer verder in die volgende boulbeurt. [[Lêer:Cricket pitch af.svg|duimnael|senter|800px|Die kolfblad se afmetings]] Die kolfblad word aan elke kant met vier wit geverfde lyne gemerk: ’n boulkampie, ’n opspringkampie en twee draaikampies. Die drie paaltjies is sentraal geplaas in die boulkampie, wat ten minste 264&nbsp;cm lank is. Die opspringkampie is 122&nbsp;cm voor die boulkampie en parallel daarmee geplaas; hoewel dit met ’n 366&nbsp;cm lyn gekenmerk word (1,83&nbsp;cm weerskante aan die sentrale houtpenne), is dit in werklikheid onbeperk in lengte. Die draaikampie word reghoekig met die opspringkampie geplaas sodat hulle die punte van die boulkampie sny; elke draaikampie word deur ’n 2,44&nbsp;cm lyn gemerk, sodat dit 1,22&nbsp;cm agter die boulkampie strek, maar ook as ’t ware onbeperk in lengte is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/bowling-popping-and-return-creases/ |title=Law 9 – The bowling, popping and return creases |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> === Wedstrydstruktuur === [[Lêer:A modern Cricket bat (back view).jpg|duimnael|upright|Agterkant van ’n moderne SG-krieketkolf]] [[Lêer:Wicket being hit by a ball.jpg|duimnael|upright|’n Bal tref die paaltjie]] Voor die wedstryd ondersoek beide die kapteins (en hulle raadgewers) die kolfblad en bepaal watter spelers beste gepas sal wees vir die kolfblad se omstandighede en kies dan hulle elftal. Die kapteins (wat ook spelers is) van die twee spanne loot dan deur ’n muntstuk op te skiet saam met die skeidsregters. Die kaptein wat die loot wen mag dan besluit of sy span eerste gaan boul of kolf.<ref name="inns" /> Die loot in krieket is baie belangriker as in ander sportsoorte. Omdat die spel so lank is en die gedrag van die kolfblad oor die bestek van vyf dae dramaties kan verander, is dit ’n geweldige voordeel om te kan kies om eerste te boul of te kolf, na gelang van die omstandighede. Kolfbeurt is die term waarmee na ’n fase van die wedstryd verwys word.<ref name=inns>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/innings/ |title=Law 12 – Innings |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> In elke kolfbeurt kolf een span in ’n poging om lopies aan te teken, terwyl die ander span die telling probeer beperk en die kolwers uit te skakel deur die bal te boul en veldwerk te doen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/scoring-runs/ |title=Law 18 – Scoring runs |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/appeals/ |title=Law 27 – Appeals |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Wanneer die eerste kolfbeurt eindig verander die spanne van rolle; daar kan van twee tot vier kolfbeurte wees, afhangende van die soort wedstryd. ’n Wedstryd met vier geskeduleerde kolfbeurte word oor drie tot vyf dae gespeel; ’n wedstryd met twee geskeduleerde kolfbeurte is gewoonlik binne een enkele dag afgehandel.<ref name=inns /> Gedurende ’n kolfbeurt is al die elf lede van die veldwerkspan op die krieketveld, terwyl van die kolfwerkspan op enige tyd slegs twee spelers op die speelveld is. Die uitsondering is indien ’n kolwer ’n soort siekte of besering het wat sy of haar vermoë om te loop beperk, in dié geval mag die kolwer ’n hardloper inspan wat tussen die paaltjies kan hardloop wanneer die kolwer ’n lopie aanteken of sou hardloop,<ref name="Law25">{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/batsman-s-innings;-runners |title=Law 25 – Batter's Innings; Runners |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> hoewel dit nie van toepassing in internasionale krieket is nie.<ref name=ICCTestPlayCond>{{en}} {{cite web |url=https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2019/09/02/9182955c-04a4-4fa0-a2b6-f5908f02a51d/ICC-Test-Match-Playing-Conditions-Final-1-September-2019.pdf |title=ICC Test Match Playing Conditions |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=1 September 2019 |accessdate=3 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190903140826/https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2019/09/02/9182955c-04a4-4fa0-a2b6-f5908f02a51d/ICC-Test-Match-Playing-Conditions-Final-1-September-2019.pdf |archive-date=3 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die kolforde word gewoonlik net voor die wedstryd se begin bekend gemaak, maar dit mag aangepas word.<ref name=Law1 /> Die hoofdoel van elke span is om meer lopies as hul teenstander aan te teken, maar in sommige krieketformate kan dit vir ’n oorwinning ook nodig wees om in die laaste kolfbeurt al die kolwers van die teenstander behalwe vir een uit te skakel (waarmee “almal uit” is), andersins kan die wedstryd onbeslis eindig (sonder ’n oorwinning of gelykop).<ref name=result>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-result/ |title=Law 21 – The result |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> === Klere en uitrusting === [[Lêer:WGGrace.jpg|duimnael|upright|Die Engelse krieketspeler [[W.G. Grace]] “hou wag” in 1883. Sy skerms en kolf is baie soortgelyk aan dié wat vandag gebruik word. Die handskoene het ietwat verander. Baie moderne spelers gebruik meer defensiewe uitrusting as wat dit vir Grace beskikbaar was, veral helms en armskerms.]] Die [[paaltjiewagter]] (’n gespesialiseerde veldwerker agter die kolwer) en die kolwers dra beskermende uitrusting weens die harde bal, wat met ’n spoed van meer as 145&nbsp;km/h afgelewer kan word en ’n groot veiligheids- en gesondheidsrisiko inhou. Beskermende uitrusting sluit in skerms (wat die knieë en skeenbeen beskerm), kolf- of paaltjiewagterhandskoene vir die hande, ’n helm vir die kop en ’n kis in die broek vir manlike spelers (wat die lies beskerm).<ref name=AppD>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/appendix-d/ |title=Appendix D |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=2 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702064301/https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/appendix-d/ |archive-date=2 Julie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sommige kolwers dra bykomende skerms onder hul truie en broeke soos dik skerms, arm-, ribbe- en skouerskerms. Die enigste veldwerkers wat toegelaat word om beskermende uitrusting te dra is dié baie naby aan die kolwer (d.w.s. indien hulle langs of voor hom staan), maar hulle mag nie handskoene of buitebeenskerms dra nie.<ref name=Law41 /> Met verskeie variante bestaan die wedstrydklere gewoonlik uit ’n woltrui met kort of lang moue, lang broeke, woloortrektruie (indien nodig); ’n krieketpet (vir veldwerk) of ’n veiligheidshelm; en skoene of stewels met spykers om die vastrap te verbeter. Die trui is tradisioneel geheel en al wit en dit word só in toets- en eersterangse krieket gedra, maar in korter krieket word nou eerder spanklere gedra.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=343}}</ref> ==== Kolf en bal ==== {{Multibeeld | wydte = 150 | voetskrif = Drie soorte krieketballe in dieselfde grotte: i) ’n Nuwe wit bal. Wit balle word meestal in korter krieket gebruik, veral gedurende snagse wedstryde onder spreiligte (links).<br /> ii) ’n Nuwe rooi bal. Rooi balle word in [[Toetskrieket|dagtoets-]], [[Eersterangse krieket|eersterangse]] en sommige ander krieketvorme gebruik (middel).<br /> iii) ’n Gebruikte pienk bal. Pienk balle word in [[Dag/aandkrieket|dag/aand]]-toetswedstryde gebruik (regs). | beeld1 = Cricket ball white (2025) 01 (cropped).jpg | alt1 = | onderskrif1 = ’n Nuwe wit bal | beeld2 = Cricket Ball (27343391052) cropped.jpg | alt2 = | onderskrif2 = ’n Nuwe rooi bal | beeld3 = Cricket ball at Church Times Cricket Cup final 2019 (cropped).jpg | alt3 = | onderskrif3 = ’n Gebruikte pienk bal }} Die beginsel van die sport is ’n bouler lewer (d.w.s. boul) die bal van sy of haar kant vir die kolwer wat, toegerus met ’n kolf, aan die ander kant aan die slaan is. Die kolf is vervaardig uit hout, gewoonlik [[witwilger]] (''Salix alba'') en het die vorm van ’n lem met ’n silindriese handvatsel. Die lem mag nie breër as 10,8&nbsp;cm wees nie en die kolf nie langer as 97&nbsp;cm nie. Die gewig is nie bepaal nie, gewoonlik weeg dit tussen 1,1 en 1,4&nbsp;kg.<ref name=Law6>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-bat/ |title=Law 6 – The bat |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=7 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/appendix-e-the-bat/ |title=Appendix E – The bat |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=4 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703063903/https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/appendix-e-the-bat/ |archive-date=3 Julie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die bal is ’n harde leer-naat [[sferoïde]] met ’n omtrek van 23&nbsp;cm. Die bal het ’n “naat”: ses rye se steke wat die leerdop van die bal aan die tou en die kurk binnekant hou. Die naat van ’n nuwe bal is prominent en help die bouler om dit op ’n minder voorspelbare manier aan te dryf. Gedurende wedstryde verswak die kwaliteit van die bal tot ’n punt waar dit nie meer bruikbaar is nie; gedurende die verloop van dié slytasie sal sy gedrag in vlug verander en dit kan die uitslag van die wedstryd beïnvloed. Spelers sal dus probeer om die bal se gedrag te verander deur sy fisiese eienskappe te wysig. Om die bal te poets en dit nat te maak met sweet of speeksel is wettig, selfs wanneer die polering doelbewus aan die een kant gedoen word net om die bal se swaai deur die lug te verhoog, maar om ander stowwe in die bal te vryf, die oppervlak te krap of aan die naat te pluk is onwettige balpeutery.<ref name=Law5>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-ball/ |title=Law 5 – The ball |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=7 Mei 2026}}</ref> === Spelerrolle === ==== Basiese spel: bouler na kolwer ==== Gedurende die gewone speel is 13 spelers en twee skeidsregters op die veld. Twee van die spelers is kolwers en die ander elf is almal lede van die veldwerkspan. Die ander nege spelers van die kolfspan is buite die veld in die pawiljoen. Die beeld hieronder met syfers op toon wat gebeur wanneer die bal geboul word en wie op of naby die kolfblad staan.<ref group="fn">Dié beeld is geneem tydens ’n internasionale wedstryd tussen [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] en [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]]; Sri Lanka se [[Muttiah Muralitharan]] boul na die Australiese kolwer [[Adam Gilchrist]].</ref> Let wel: dié beeld bewys ’n linkshandige kolwer. {{overlay |image=Muralitharan bowling to Adam Gilchrist.jpg |width=500 |height=340 |grid=no |overlay1=Skeidsregter|overlay1left=75|overlay1top=2|overlay1tip=Skeidsregter aan die bouler se kant |overlay2=Paaltjie|overlay2left=105|overlay2top=68|overlay2tip=Paaltjie, bouler se kant of onaktiewe kolwer se kant |overlay3=Onaktiewe kolwer|overlay3left=50|overlay3top=50|overlay3tip=Onaktiewe kolwer, Simon Katich |overlay4=Bouler|overlay4left=155|overlay4top=55|overlay4tip=Bouler, Muttiah Muralitharan |overlay5=Bal|overlay5left=230|overlay5top=75|overlay5tip=’n wit krieketbal in vlug |overlay6=Kolfblad|overlay6left=235|overlay6top=165|overlay6tip=Kolfblad, die hele gebied in ’n ander kleur |overlay7=Opspringkampie|overlay7left=295|overlay7top=105|overlay7tip=Kolf- of opspringkampie |overlay7left2=265|overlay7top2=265|overlay7tip2=Kolf- of opspringkampie |overlay8=Aktiewe kolwer|overlay8left=390|overlay8top=160|overlay8tip=Aktiewe kolwer, Adam Gilchrist |overlay9=Paaltjie|overlay9left=425|overlay9top=225|overlay9tip=Paaltjie, aktiewe kolwer se kant |overlay10=Paaltjiewagter|overlay10left=420|overlay10top=270|overlay10tip=Veldwerker in posisie, paaltjiewagter |overlay11=Eerste glip|overlay11left=325|overlay11top=300|overlay11tip=Veldwerker in posisie, eerste glip vir linkshandige kolwer |overlay12=Draaikampie|overlay12left=15|overlay12top=105|overlay12tip=Draaikampie, een weerskante elke paaltjie |overlay12left2=455|overlay12top2=235|overlay12tip2=Draaikampie, een weerskante elke paaltjie }} Op die beeld het die twee kolwers (3 & 8; met geel truie) hul posisies aan elke kant van die kolfblad ingeneem (6). Drie lede van die span wat veldwerk doen (4, 10 & 11; met donkerblou truie) is ook op die beeld. Een van die twee skeidsregters (1; met ’n wit hoed) staan agter die paaltjie (2) aan die kolwer se kant (4) op die kolfblad. Die bouler (4) boul die bal (5) van sy kant aan die kolwer (8) aan die ander kant wat “aktiewe kolwer” genoem word. Die ander kolwer (3) by die boulkant is die “onaktiewe kolwer”. Die paaltjiewagter (10), wat gespesialiseer is, is agter die aktiewe kolwer se paaltjie (9) en agter hom staan een van die veldwerkers in ’n posisie genoem “eerste glip” (11). Terwyl die bouler en die eerste glip gewone truie dra, dra die twee kolwers en die paaltjiewagter beskermende toerusting insluitende veiligheidshelms, versterkte handskoene en beenskerms. Die paaltjiewagter is die enigste veldwerker wat beskermende handskoene mag dra. Terwyl die skeidsregter (1) op die beeld aan die bouler se kant staan, staan sy eweknie in die buiteveld, gewoonlik op of naby die veldposisie “regby”, sodat hy op een lyn is met die opspringkampie (7) aan die aktiewe kolwer se kant. Die boulkampie (sonder ’n syfer) is dié waar die paaltjie tussen die draaikampies is (12). Die bouler (4) beoog om die paaltjie (9) met die bal te tref (5) of, ten minste, om te voorkom dat die aktiewe kolwer (8) lopies kan aanteken. Die aktiewe kolwer (8) probeer om met sy kolf sy paaltjie te beskerm en, indien moontlik, om die bal van die kolfblad weg te slaan om lopies aan te teken. Sommige spelers is vaardig in beide kolf- en boulwerk, sogenoemde veelsydiges. Boulers word volgens hul styl en spoed geklassifiseer, met snelboulers, naatboulers of draaiers. Kolwers word volgens hul hande geklassifiseer, regs- of linkshandig, met tweehandige kolwers wat ongewoon is en dit word veral as ’n taktiek gebruik waarby ’n kolwer van houding verander kort voordat die bouler die bal afstuur.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricket.com.au/news/3306597 |title=Maxwell launches strong defence of 'unfair' switch hit |publisher=[[Krieket Australië]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> ==== Boulbeurte ==== Die wette bepaal dat, gedurende ’n kolfbeurt, “die bal afwisselend geboul sal word van albei kante in boulbeurte van ses balle”.<ref name=Law22>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-over/ |title=Law 22 – The over |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Dit word “over” genoem omdat die skeidsregter “Over!” roep wanneer ses wettige balle (aflewerings) geboul is. Dan word ’n ander bouler na die ander kant van die kolfblad gestuur en die veldwerkers verander van posisies, terwyl die kolwers dit nie doen nie. ’n Bouler mag nie twee opeenvolgende boulbeurte bedien nie, hoewel ’n bouler vir ’n sekere aantal nieopeenvolgende boulbeurte van dieselfde kant mag bedien (wat hy gewoonlik ook doen) wat ’n “spell” genoem word; indien die kaptein wil hê dat ’n bouler van kante moet verander, moet ’n ander bouler tydelik instaan sodat die verandering nie onmiddellik is nie. Die kolwers verander aan die einde van die boulbeurt nie van kante nie en sodoende word die onaktiewe die aktiewe en andersom. Die skeidsregters verander ook van posisies sodat die een wat “regby” gestaan het nou agter die paaltjie van die onaktiewe kolwer staan en andersom.<ref name=Law22 /> ==== Veldwerk ==== [[Lêer:Cricket fielding positions2.svg|duimnael|Veldposisies vir ’n regshandige kolwer]] Van die elf veldwerkers kan drie in die beeld bo gesien word. Die ander agt is elders op die veld en hul posisies word deur die kaptein of bouler se taktiese beginsels bepaal. Veldwerkers verander tussen aflewerings dikwels van posisie, weer soos aangewys deur die kaptein of bouler.<ref name=Law41>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-fielder/ |title=Law 41 – The fielder |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Wanneer ’n veldwerker beseer is of tydens ’n wedstryd siek word, mag ’n plaasvervanger pleks van dié speler veldwerk doen, maar die plaasvervanger mag nie boul of as ’n kaptein optree nie, met uitsondering van harsingskuddingplaasvervangers in internasionale krieket.<ref name="ICCTestPlayCond" /> Die plaasvervanger verlaat die veld sodra die beseerde speler fiks genoeg is om terug te keer.<ref name=Law2>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/substitutes-and-runners-batsman-or-fielder-leaving-the-field-batsman-retiring-or-batsman-commencing-innings/ |title=Law 2 – Substitutes, etc. |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=7 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702043645/https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/law-2-substitutes-and-runners-batsman-or-fielder-leaving-the-field-batsman-retiring-or-batsman-commencing-innings/ |archive-date=2 Julie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die krieketwette is in 2017 hersien en laat nou plaasvervangers as paaltjiewagters toe.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/assets/2017-Law-Changes-Summary-Paper.pdf |title=Summary of changes to the Laws of Cricket 2017 Code |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=4 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627233220/https://www.lords.org/assets/2017-Law-Changes-Summary-Paper.pdf |archive-date=27 Junie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ==== Kolfwerk, lopies en ekstras ==== [[Lêer:Cricket_shots_af.svg|duimnael|Die rigtings waarin ’n regshandige kolwer, wat na die bladsy kyk, probeer om die bal te slaan wanneer hy verskeie kriekethoue speel. Die diagram vir ’n linkshandige kolwer is ’n spieëlbeeld van dié een.]] Kolwers kom aan die beurt om te kolf gedurende ’n kolforde wat voor die begin van die wedstryd deur die spankaptein vasgelê en aan die skeidsregters voorgelê is, hoewel die orde buigsaam bly wanneer die kaptein die span nomineer.<ref name="Law1" /> Plaasvervangende kolwers word oor die algemeen nie toegelaat nie,<ref name="Law2" /> met uitsondering van harsingskuddingplaasvervangers in internasionale krieket.<ref name="ICCTestPlayCond" /> Wanneer hy begin kolf neem die kolwer ’n kolfhouding in. Gewoonlik behels dit ’n effense hurk met die voete wat oor die voorkant van die paaltjie wys, in die bouler se rigting te kyk en om die kolf vas te hou sodat dit oor die voete gaan en sodat sy punt op die grond naby die tone van die agtervoet kan rus.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketweb.net/grip-stance-back-lift/ |title=Grip, Stance, Back-Lift |publisher=Cricket Web |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> ’n Bekwame kolwer kan ’n wye verskeidenheid “skote” of “houe” in beide ’n verdedigende en ’n aanvallende manier gebruik. Die idee daaragter is om die bal met die kolf se plat oppervlak vir die beste effek te slaan. As die bal die kant van die kolf raak word dit ’n “rand” genoem. Die kolwer hoef nie ’n hou te speel nie en kan die bal na die paaltjiewagter laat deurgaan. Net só hoef die kolwer nie ’n lopie te probeer aanteken nie wanneer hy die bal met sy kolf slaan. Kolwers probeer nie altyd om die bal so hard as moontlik te slaan nie en ’n goeie speler kan lopies aanteken deur net ’n behendige hou met ’n draai van die polse te maak of deur bloot die bal te “blokkeer” maar dit van veldspelers weg te beweeg sodat hy tyd het om te hardloop. ’n Wye verskeidenheid houe word gespeel, die kolwer se repertorium sluit houe in wat genoem is na die styl van swaai en die rigting waarheen gemik word: byvoorbeeld “kaphou”, “dryfhou”, “haak” en “trek”.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sportspundit.com/cricket/terms/75-batting/ |title=Batting |publisher=TalkCricket |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theyogicjournal.com/pdf/2017/vol2issue2/PartB/2-2-4-313.pdf |title=Relationship of selected biomechanical variables with the performance of cricket players in cover drive shot |publisher=International Journal of Yogic, Human Movement and Sports Sciences |author=Pratibha Dhake |date=10 Junie 2017 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> [[Lêer:Master Blaster at work.jpg|duimnael|links|[[Sachin Tendulkar]] is die enigste speler wat honderd internasionale honderdtalle aangeteken het]] Die aktiewe kolwer moet keer dat die bal die paaltjie tref en lopies probeer aanteken deur die bal met sy kolf te slaan sodat hy en sy vennoot tyd het om van die een kant van die kolfblad na die ander te hardloop voordat die veldwerkspan die bal kan terugbesorg. Om ’n lopie aan te teken moet albei kolwers met óf hul kolwe óf hul liggame die grond agter die draaikampie raak (die kolwers dra hul kolwe terwyl hulle hardloop). Elke voltooide lopie verhoog die telling van beide die span en die aktiewe kolwer.<ref name=Law18>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/scoring-runs |title=Law 18 – Scoring runs |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die besluit om ’n lopie te probeer aanteken lê gewoonlik by die kolwer wat die beter sig op die bal se beweging het en dit word meestal met roepe gekommunikeer: meestal “ja”, “nee” of “wag”. Meer as een lopie kan met een enkele hou aangeteken word. Houe ter waarde van een tot drie lopies is algemeen, maar die grote van die veld maak dit meestal moeilik om vir vier of meer lopies te hardloop.<ref name="Law18" /> Om dit te kompenseer word vir houe wat die veldgrens bereik outomaties vier lopies toegeken as die bal die grond raak op pad na die grens toe of ses lopies as die bal die grens oorsteek sonder om die grond binne die grens te raak. In dié gevalle hoef die kolwers nie te hardloop nie.<ref name=Law19>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/boundaries/ |title=Law 19 – Boundaries |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Houe vir vyf lopies is ongewoon en maak oor die algemeen staat op die hulp van “omverwerpings” deur ’n veldwerker wat die bal terugbesorg. As ’n onewe aantal lopies deur die aktiewe kolwer aangeteken word, het die twee kolwers van kante verander, en die een wat nie aktief was nie, is nou die aktiewe kolwer. Slegs die aktiewe kolwer kan individuele lopies aanteken, maar al die lopies word by die span se totaal gevoeg.<ref name="Law18" /> [[Lêer:Cambridge University CC v MCC at Cambridge, England 018.jpg|duimnael|links|Kolwers besig om ’n lopie aan te teken terwyl ’n veldwerker ’n gooi inwag]] Bykomende lopies kan deur die kolfspan as ekstras ingepalm word weens foute wat deur die veldwerkspan gemaak is. Dit word bereik op vier maniere: * Geenbal, ’n straflopie van een ekstra lopie wat deur die bouler afgestaan word as hy die reëls oortree (dikwels nadat die bouler versuim het om die bal te boul voordat sy voorvoet sy kant se opspringkampie raak).<ref name=Law24>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/no-ball/ |title=Law 24 – No ball |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Wyes, ’n straflopie van een ekstra lopie wat deur die bouler afgestaan word as hy so boul dat die bal buite die kolwer se bereik is.<ref name=Law25a>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/wide-ball/ |title=Law 25 – Wide ball |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Byes, ’n ekstra lopie as die kolwer die bal misslaan en dit verby die paaltjiewagter gaan en die kolwers tyd gee om op die konvensionele manier te hardloop.<ref name=Law26>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/bye-and-leg-bye/ |title=Law 26 – Bye and Leg bye |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Been bye, soortgelyk aan die bye, behalwe dat die bal die kolwer se lyf getref het, maar nie sy kolf nie.<ref name="Law26" /> As die bouler ’n onwettige aflewering geboul het (d.w.s. ’n geenbal of ’n wye), kry die bouler se span ’n bykomende strafbal omdat daardie bal (d.w.s. aflewering) weer geboul moet word en dus het die kolfspan die geleentheid om meer lopies van dié ekstra bal aan te teken. Daarbenewens word die maniere waarop die kolwers tydens ’n onwettige aflewering uitgehaal kan word, aansienlik verklein; in die geval van ’n geenbal, wat die mees algemene onwettige aflewering is, is die enigste toegelate manier waarmee ’n kolwer uitgehaal kan word, ’n uithardloop.<ref name="Law24" /><ref name="Law25a" /> ==== Uitgee ==== [[Lêer:Glenn McGrath 01 crop 2.jpg|duimnael|links|upright|[[Glenn McGrath]] van [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] hou die wêreldrekord vir die meeste paaltjies in die [[krieketwêreldbeker]]geskiedenis.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-wickets-taken-in-an-icc-world-cup-career-(male) |title=Most wickets taken in an ICC World Cup career (male) |publisher=[[Guinness World Records]] |accessdate=23 Junie 2015}}</ref>]] [[Lêer:Cricket Umpire dismissal.jpg|duimnael|Die skeidsregter dui aan dat die kolwer uit is]] [[Lêer:Cricketer bowled.jpg|duimnael|Die meeste algemene uithaalmetodes behels die paaltjies, soos wanneer die bal na die aktiewe kolwer se paaltjies geboul word]] Daar is nege maniere waarop ’n kolwer uitgegee kan word: vyf is redelik algemeen en vier is uiters skaars. Wanneer ’n kolwer uitgehaal is, word daar gesê dat hulle “hul paaltjie verloor” het, waarmee hulle verbied word om in die kolfbeurt weer te kolf (die sportkommentator sal skertsend sê “die kolwer moet gaan stort”); hulle span het só te sê ook “’n paaltjie verloor”. Sodra ’n span tien paaltjies verloor het, is hulle kolfbeurt beëindig. Die algemene vorme van uitgee is: * Geboul – As die kolwer nie kan keer dat ’n aflewering van die bouler sy paaltjies tref nie, is die kolwer “geboul”.<ref name=Law30>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/bowled/ |title=Law 30 – Bowled |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Gevang – As die bal wat deur die kolwer geslaan is, deur ’n veldwerker gevang word sonder dat dit die grond geraak het, is die kolwer “uitgevang”.<ref name=Law32>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/caught/ |title=Law 32 – Caught |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Been voor paaltjie – As die kolwer se liggaam “onregverdig” verhoed dat ’n aflewering die paaltjies kan tref, is die kolwer “been voor paaltjie” (bvp) betrap. Dit is een van die mees omstrede beslissings, en word gereeld deur die televisieskeidsregter hersien wat televisie-opnames raadpleeg.<ref name=Law36>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/leg-before-wicket/ |title=Law 36 – Leg before wicket |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Uitgehardloop – As ’n veldwerker die paaltjies met die bal kan raakgooi terwyl die kolwer voor sy kolfkamp is (gewoonlik terwyl die kolwers besig is om tussen die paaltjies te hardloop), is die kolwer “uitgehardloop”.<ref name=Law38>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/run-out/ |title=Law 38 – Run out |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Gestonk – As die paaltjiewagter die paaltjies met die bal neer kan gooi terwyl die kolwer voor sy kolfkamp is en voordat enige ander veldwerker die bal geraak het, is die kolwer “gestonk”.<ref name=Law39>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/stumped/ |title=Law 39 – Stumped |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Seldsame metodes is: * Paaltjies geslaan – As die kolwer self sy eie paaltjies raakslaan, is hy uit “paaltjies geslaan”.<ref name=Law35>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/hit-wicket/ |title=Law 35 – Hit wicket |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Bal twee maal geslaan – Die kolwer kry slegs een kans om die bal te slaan behalwe as hy sy paaltjie verdedig.<ref name=Law34>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/hit-the-ball-twice/ |title=Law 34 – Hit the ball twice |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Veldwerker verhinder – As die kolwer die veldwerker verhinder om veldwerk te doen, kan hy uit wees weens “veldwerker verhinder”.<ref name=Law37>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/obstructing-the-field/ |title=Law 37 – Obstructing the field |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Tyd verstreke – As ’n nuwe kolwer meer as drie minute neem om die kolfblad te bereik, kan hy uit wees weens “tyd verstreke”.<ref name=Law31>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/timed-out/ |title=Law 31 – Timed out |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die reëls bepaal dat die veldwerkspan, in praktyk veral die bouler, moet appelleer vir ’n uitgee voordat die skeidsregter sy beslissing kan gee. As die kolwer uit is, lig die skeidsregter ’n wysvinger en sê “Uit!”; anders sal hy sy kop skud en sê “Nie uit nie”.<ref name=Law27>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/appeals/ |title=Law 27 – Appeals |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Daar is effektief ’n tiende metode van uitskakeling, uitgetree, wat nie ’n op-veld-uitskakeling as sodanig is nie, maar eerder ’n terugwerkende een waarvoor geen veldwerker gekrediteer word nie.<ref name=Law2RO>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/substitutes-and-runners-batsman-or-fielder-leaving-the-field-batsman-retiring-or-batsman-commencing-innings/ |title=Law 2 – Section 9: Batsman retiring |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026 |archive-date= 2 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702043645/https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/law-2-substitutes-and-runners-batsman-or-fielder-leaving-the-field-batsman-retiring-or-batsman-commencing-innings/ |url-status=dead }}</ref> ==== Boulwerk ==== [[Lêer:Darren Gough bowling.jpg|duimnael|links|upright|Boulers genereer momentum deur te hardloop en laat dan die bal los wanneer hulle hul “afleweringsplek” bereik het]] [[Lêer:Bowling action.png|duimnael|400px|Die boulaksie]] Die meeste boulers word as spesialiste beskou omdat hulle vir die span gekies is weens hul vaardigheid as ’n bouler, hoewel sommige veelsydiges is en selfs gespesialiseerde kolwers boul af en toe. Die spesialiste boul verskeie kere gedurende ’n kolfbeurt maar hulle mag nie twee opeenvolgende boulbeurte bedien nie. Dié spesialiste boul “spells” van gewoonlik vier tot agt boulbeurte om die bouler nie fisies uit te put nie, wat veroorsaak kan word deur spierspanning en stres op die skelet. Die Wette verbied ’n bouler om opeenvolgende boulbeurte te bedien, waarvolgens ten minste twee boulers afwisselende boulbeurte bedien. Indien die kaptein van “kante wil verander” moet ’n ander bouler inspring sodat die verandering nie onmiddellik is nie.<ref name="Law22" /> Die beweging om die bal te boul is soortgelyk aan gooi, onder voorbehoud dat ’n bouler se elmboogstrek byna heeltemal beperk is, waarvolgens die meeste boulers ’n reguit arm behou wanneer hulle die bal tydens hul afleweringsbeweging loslaat. Daarbenewens word, hoewel die bouler nie die bal hoef te gooi (laat bons) nie, ’n volledige gooi (nie-bonsende) aflewering wat die kolwer bo sy middellyfhoogte bereik, as ’n geenbal gepenaliseer. ’n Bouler bereik sy afleweringsspoed deur middel van ’n “aanloop” en ’n boulbeurt word as geopen geag wanneer die bouler sy aanloop vir die eerste aflewering van daardie boulbeurt begin het, waarmee die bal “in spel” is.<ref name="Law22" /> Snelboulers, wat ’n momentum nodig het, vat ’n langer aanloop terwyl boulers met ’n stadiger aflewering nie meer as ’n aantal stappe voor hul aflewering neem nie. Die vinnigste boulers kan die bal teen ’n spoed van meer as 145&nbsp;km/h boul en hulle maak soms staat op pure spoed om die kolwer te probeer verslaan, wat genoodsaak word om baie vinnig te reageer.<ref name=pace>{{en}} {{cite web |url=https://sportspundit.com/cricket/terms/2660-types-of-fast-bowling/ |title=Types of fast bowling |publisher=TalkCricket |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Ander snelboulers maak staat op ’n mengsel aan spoed en uitoorlê deur die bal se naat in te span of in vlug te laat swaai (b.v. kurwes). Dié tipe aflewering kan ’n kolwer noodsaak om sy hou verkeerd te doen, sodat die bal byvoorbeeld slegs die rand van die kolf raak en hy dan deur die paaltjiewagter of ’n glipveldverker “agter gevang” kan word.<ref name="pace" /> Aan die ander kant van die boulskala is die draaibouler wat teen ’n relatief stadige spoed boul en hy vertrou geheel en al daarop om die kolwer te uitoorlê. ’n Draaier sal dikwels “sy paaltjie koop” deur “een op te gooi” (in ’n stadiger, steiler paraboliese pad) om die kolwer vir ’n swak hou uit te lok. Die kolwer moet baie versigtig wees vir sulke aflewerings aangesien dit dikwels “gevlug” of gedraai word sodat die bal nie heeltemal sal optree soos hy dit verwag nie en hy kan “vasgekeer” word en homself uitskakel. Toevallige volspoedaflewerings kan ook paaltjies inoes, aangesien ’n kolwer verras kan word deur die bal se versuim om te bons of tot ’n swak hou kan lei wanneer die kolwer die swak aflewering met ’n grenshou probeer straf.<ref name=spin>{{en}} {{cite web |url=https://sportspundit.com/cricket/terms/185-spin-bowling/ |title=Spin bowling |publisher=TalkCricket |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Tussen die pasaangeërs en die draaiers is die mediumtempo-naatboulers wat op volgehoue akkuraatheid staatmaak om die lopietempo te probeer beteuel en die kolwer se konsentrasie te verslyt.<ref name="pace" /> ==== Spesialisrolle ==== [[Lêer:Southgate CC v Stanmore CC at Walker Cricket Ground, Southgate, London 22.jpg|duimnael|Die paaltjiewagter het handskoene om balle te vang wat die kolwer nie raakslaan nie. Hy mag ook beskerming soos beenbeskermers en ’n helm dra.]] Die kaptein is dikwels die mees ervare speler in die span, sekerlik die mees takties skerpsinnige, en hy kan enige van die belangrikste vaardighede van ’n kolwer, ’n bouler of ’n paaltjiewagter vervul. Binne die Wette het die kaptein sekere verantwoordelikhede wat betref die nominasie van sy spelers by die skeidsregters voor die wedstryd en om te verseker dat sy spelers hulself gedra “binne die gees en tradisies van die spel sowel as binne die Wette”.<ref name="Law1" /> Die paaltjiewagter (wat soms bloot die “wagter” genoem word) is ’n gespesialiseerde veldwerker wat onderworpe is aan verskeie reëls binne die Wette oor sy toerusting en houding. Die paaltjiewagter is die enigste lid van die veldwerkspan wat ’n stonk kan bewerkstellig en hy is die enigste wat handskoene en eksterne beenskerms mag dra.<ref name=Law40>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-wicket-keeper/ |title=Law 40 – The wicket-keeper |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Na gelang van hulle primêre vaardighede word die ander tien spelers in die span dikwels as gespesialiseerde kolwers of gespesialiseerde boulers geklassifiseer. Oor die algemeen sal ’n span saam met die paaltjiewagter vyf of ses gespesialiseerde kolwers en vier of vyf gespesialiseerde boulers bevat.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sportspundit.com/cricket/terms/2662-bowling-strategy/ |title=Bowling Strategy |publisher=TalkCricket |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://sportspundit.com/cricket/terms/2661-batting-strategy/ |title=Batting Strategy |publisher=TalkCricket |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> ==== Wedstrydafsluiting ==== [[Lêer:Southgate CC v Stanmore CC at Walker Cricket Ground, Southgate, London 11.jpg|duimnael|Wedstryduitslae word soms bepaal deur ’n finale uitskakeling, óf omdat die kolfspan se laaste paaltjie val, óf in ’n wedstryd met beperkte boulbeurte word die kans om lopies aan te teken met die laaste aflewering verhoed]] Daar is ’n aantal maniere waarop ’n krieketwedstryd kan eindig en die uitslag daarvan beskryf kan word, afhangende van of die span wat eerste of tweede gekolf het, wen, asook die formaat van die spel. Indien die span wat tweede gekolf het almal uitgehaal is en minder lopies as die teenstander aangeteken het, word gesê dat hulle “met ''x'' lopies verloor” het (waarby ''x'' die verskil in aantal lopies is wat deur die spanne aangeteken is). Indien die span wat tweede gekolf het genoeg lopies vir ’n oorwinning aangeteken het, word gesê dat hulle “met ''y'' paaltjies gewen” het (waarby ''y'' die aantal paaltjies is wat oorgebly het voordat die hele span uitgehaal is). Byvoorbeeld het ’n span wat sy teenstander se telling verbygesteek en in die proses ses paaltjies verloor het (d.w.s. ses van hulle tien kolwers is uitgehaal) die wedstryd “met vier paaltjies gewen”, aangesien die span slegs verhoed kon geword het om die wenlopies aan te teken as nog vier van sy kolwers uitgehaal is, wat daartoe sou gelei het dat almal behalwe een van sy elf kolwers uitgehaal is.<ref name=result /> In ’n twee-kolfbeurte-per-span-wedstryd kan een span se algehele eerste en tweede kolfbeurttellings minder wees as die ander span se eerste kolfbeurttelling. Die span met die hoër telling het die wedstryd dan “met ’n kolfbeurt en ''x'' lopies gewen” en hulle moet dan nie weer kom kolf nie: ''x'' is die verskil tussen die twee spanne se algehele tellings. Indien die span wat tweede gekolf het almal uitgehaal is, en albei spanne dieselfde aantal lopies aangeteken het, het die wedstryd gelykop geëindig; die uitslag is baie selde in wedstryde met twee kolfbeurte per span en het sedert die eerste geval in 1741 tot die laaste geval in Januarie 2017 slegs 62 keer in [[eersterangse krieket]] voorgekom. In die tradisionele vorm van die spel word die wedstryd onbeslis verklaar as die toegelate tyd verstryk het voordat enige span kon wen.<ref name=result /> Die wedstryd word onderverdeel in boulbeurte. Elke boulbeurt bestaan uit ses agtereenvolgende aflewerings deur dieselfde bouler. Geen bouler word toegelaat om agtereenvolgende boulbeurte te boul nie. Ná die voltooiing van ’n boulbeurt neem die bouler ’n veldwerkposisie in en ’n ander speler neem die boulwerk oor. Die kant van waar daar geboul word, ruil ook aan die einde van elke boulbeurt. Die skeidsregter wat dan aan die bouler se kant van die kolfblad gestaan het, beweeg na regby, en die skeidsregter wat op regby gestaan het, beweeg na die kant van die nuwe bouler. Indien die wedstryd slegs een kolfbeurt per span het, is daar ’n beperkte aantal boulbeurte vir elke kolfbeurt. Dié soort wedstryd word ’n “korter krieket”- of “eendag”-wedstryd genoem, en die span wat meer lopies aanteken wen die wedstryd onafhanklik van die aantal verlore paaltjies, waarvolgens ’n wedstryd nie onbeslis kan eindig nie. In sommige gevalle word gelykopuitslae vermy deur elke span in ’n een-kolfbeurt-boulbeurt, Superboulbeurt genoem, te laat kolf; bykomende Superboulbeurte kan gespeel word indien die eerste Superboulbeurt ook gelykop geëindig het. Indien dié soort wedstryd tydelik deur slegte weer onderbreek word, word dikwels ’n ingewikkelde wiskundige formula, na sy ontwikkelaars [[Duckworth-Lewis-Stern-metode]] genoem, gebruik om ’n nuwe nuwe teikentelling te bereken. ’n Eendagwedstryd kan, in omstandighede wat normale hervatting van spel onmoontlik maak (byvoorbeeld nat weer), ook as “sonder uitslag” verklaar word indien albei spanne minder boulbeurte gespeel het as voorheen besluit.<ref name=result /> In al die krieket kan die skeidsregters die wedstryd laat vaar as slegte lig of reën dit onmoontlik maak om aan te gaan.<ref name=Law3>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-umpires/ |title=Law 3 – The umpires |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Daar was gevalle van hele wedstryde, selfs toetswedstryde, wat geskeduleer is om oor vyf dae gespeel te word, wat weens slegte weer afgelas moes word sonder dat ’n bal geboul is: byvoorbeeld die derde toetswedstryd van die 1970/71-reeks in Australië.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/31/31362.html |title=Australia v England, 3rd Test, 1970/71 |publisher=Cricket Archive |accessdate=4 Julie 2017}}</ref> ==== Kolfbeurte ==== [[Lêer:Australia vs South Africa.jpg|duimnael|links|EDI-wedstryd tussen [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] en [[Proteas|Suid-Afrika]] in Desember 2006 in [[Brisbane]] onder spreiligte (’n voorbeeld van [[dag/aandkrieket]])]] [[Lêer:Highgate Cricket Club manual scoreboard detail at Crouch End, London 1.jpg|duimnael|Die laaste boulbeurt van die wedstryd eindig gewoonlik wanneer die kolfspan óf die wenlopies aanteken (bekend as die inhaling van hul teikentelling) óf nie meer “hulpbronne” oor het nie (óf tien paaltjies verloor óf nie meer tyd/boulbeurte het om te kolf nie) en dus nie meer kan wen nie.]] Kolfbeurt is die term wat vir elke fase se speel gedurende die wedstryd gebruik word. Afhangende van die wedstryd wat gespeel word, het elke span een of twee kolfbeurte. Soms keer al die elf lede van die kolfspan na die kolfblad terug, maar om verskeie redes kan ’n kolfbeurt ook vroeër klaar afgehandel wees. Die kolfbeurt eindig as die kolfspan “almal uit” is, ’n term wat deur die wette bepaal word: “By die kantel van ’n paaltjie of die aftrede van ’n kolwer bly verdere balle vir boulwerk oor, maar geen kolwer is beskikbaar om in te stap nie”.<ref name=inns /> In dié situasie is een van die kolwers nie uitgehaal nie en hy word as nie uit nie geag; dit omdat hy geen oorblywende vennoot het nie en daar altyd twee aktiewe kolwers in ’n kolfbeurt moet wees (’n vennootskap). ’n Span se kolfbeurt kan vroeg eindig terwyl nog twee kolwers nie uit is nie:<ref name=inns /> * Die kolfspan se kaptein mag die kolfbeurt as gesluit verklaar, self as sommige van sy spelers nie gekolf het nie: dit is ’n taktiese besluit deur die kaptein, gewoonlik as hy dink sy span het genoeg lopies aangeteken en benodig tyd om die teenstanders in hulle kolfbeurt uit te skakel. * Die bepaalde aantal boulbeurte (d.w.s. in korter krieket) is geboul. * Die wedstryd is beëindig weens slegte weer of die afloop van tyd. * In die laaste kolfbeurt van die wedstryd as die kolfspan sy teiken bereik (d.w.s. hulle het meer lopies aangeteken as hulle teenstander) en die wedstryd gewen het. ’n Kolwer se kolfbeurt eindig wanneer: * Hy uit is. * Hy aftree (hy die veld verlaat weens besering of uitputting). * Sy span se kolfbeurt geëindig het, in dié geval is hy “nie uit nie”. === Skeidsregters en tellinghouers === [[Lêer:Adelaide Scoreboard1206.jpg|duimnael|links|Die [[Adelaide-ovaal]] se telbord tydens ’n As-toetswedstryd in Australië]] [[Lêer:Cricket Umpires Equipment 1.jpg|duimnael|Tipiese toerusting wat deur ’n skeidsregter op die veld gebruik word]] [[Lêer:Cricket Umpire.jpg|duimnael|Die skeidsregter dui vir die kolwer die boulaksie aan.<ref group="fn">Daar word van die bouler verwag om die skeidsregter in te lig oor watter arm hy gaan gebruik en of hy “oor die paaltjies” of “om die paaltjies” gaan boul. Die skeidsregter dra dan dié inligting aan die kolwer oor.</ref>]] Die wedstryd op die veld word deur die twee skeidsregters gereël, waarvan een agter die paaltjie by die bouler se kant staan wat beslis oor die meeste situasies. Die ander staan in ’n posisie genoem “regby” wat sowat 15–20 meter weg is van die aktiewe kolwer (in ’n syaansig) en in ’n lyn met die opspringkampie waaroor hy wag hou; hy beslis oor situasies waarin hy ’n beter aansig het. Die skeidsregters het sekere verantwoordelikhede insluitende die beoordeling of ’n bal korrek geboul is (b.v., nie ’n geenbal of ’n wye is nie); wanneer ’n lopie aangeteken is; of ’n kolwer uitgehaal is (die veldwerkspan moet eers aan die skeidsregter appélleer, gewoonlik met die uitdrukking “Hoe’s dit?” of “Owzat?”); wanneer die tussenposes begin en eindig; en die geskiktheid van die kolfblad, krieketveld en weer om die wedstryd te speel. Die skeidsregters is gemagtig om ’n wedstryd te onderbreek of selfs te laat vaar weens omstandighede wat die spelers in gevaar kan stel, soos ’n klam kolfblad, weerliggevaar of swak ligtoestande.<ref name="Law3" /> In meeste professionele wedstryde sal hulle ’n betwiste beslissing verwys na die derde skeidsregter (wat nie op die veld dien nie) en wat die hulp van televisie-opnames en ander gevorderde toerusting (soos ''hot spot'' en ''hawk eye'') gebruik om ’n finale beslissing te neem, nadat hy ’n rukkie lank herbesin het. Die derde skeidsregter is verpligtend onder die speelvoorwaardes vir toets- en korter internasionale krieketwedstryde wat tussen twee volle IKR-lede gespeel word. Dié wedstryde het ook ’n wedstrydskeidsregter, met die taak om te verseker dat die spel binne die reëls en die gees van die spel plaasvind.<ref name="Law3" /> Die wedstryddetails, insluitende lopies en uitskakelings, word deur twee amptelike tellinghouers, een vir elke span, opgeteken. Die tellinghouers het ’n tafel buite die speelgrens. Die skeidsregters het ’n gevestigde stel handseine om met die tellinghouers te kommunikeer. Byvoorbeeld wys die skeidsregter ’n wysvinger boontoe wanneer die kolwer uit is; hy lig albei arms bo sy kop as die kolwer die bal vir ses lopies geslaan het. Die tellinghouers is deur die Wette verplig om al die aangetekende lopies, gevalle paaltjies en geboulde boulbeurte aan te teken; in die praktyk noteer hulle ook enige beduidende bykomende data in verband met die wedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-scorers/ |title=Law 4 – The scorers |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> ’n Wedstryd se statistieke word op ’n telkaart saamgevat. Voor die invoering van telkaarte is die meeste lopietelling gedoen deur mans wat op uitkykpunte kerwe op telstokkies sit en sny het en lopies is oorspronklik kerwe genoem.<ref>{{en}} {{cite book |author=Rowland Bowen |title=Cricket: A History of its Growth and Development |year=1970 |publisher=Eyre & Spottiswoode |location=Londen |isbn=0-413-27860-3 |pages=57}}</ref> Volgens Rowland Bowen is die vroegste bekende telkaartsjablone in 1776 deur T. Pratt van Sevenoaks ingevoer en dit is gou algemeen gebruik.<ref>{{en}} {{cite book |author=Rowland Bowen |title=Cricket: A History of its Growth and Development |year=1970 |publisher=Eyre & Spottiswoode |location=Londen |isbn=0-413-27860-3 |pages=266}}</ref> Die eerste telkaarte is glo in 1846 vir die eerste keer by Lord’s gedruk en verkoop.<ref>{{en}} {{cite book |author=Rowland Bowen |title=Cricket: A History of its Growth and Development |year=1970 |publisher=Eyre & Spottiswoode |location=Londen |isbn=0-413-27860-3 |pages=274}}</ref> Na gelang van die plek word tellings op uiteenlopende maniere vertoon, hoewel dit standaard is om aan te dui hoeveel paaltjies gekantel het en hoeveel lopies ’n span aangeteken het. In Australië is die formaat paaltjies/lopies, terwyl die formaat in die res van die wêreld lopies/paaltjies is. Byvoorbeeld sal ’n telling van 125 lopies vir die verlies van vier paaltjies as 4/125 en 125/4 onderskeidelik vertoon word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricket365.com/dan-liebke/cricket-greatest-sport-1-australian-reverse-score-antics |title=Why Cricket is the Greatest Sport, : Australian reverse-score antics |publisher=Cricket365 |date=24 Januarie 2019 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> === Gees van die spel === [[Lêer:Kookaburra red test cricket ball 01.jpg|duimnael|’n Moderne toetskrieketbal]] Benewens die nakoming van die Wette moet krieketspelers die “gees van krieket” ook respekteer, ’n konsep wat sportmangees, ’n regverdige spel en wedersydse respek insluit. Dié gees word reeds lank as ’n integrale deel van die sport beskou, hoewel dit slegs vaag gedefinieer word. Te midde van kommer dat die gees besig was om te verswak is in 2000 ’n aanhef by die Wette gevoeg waarin al die deelnemers opdrag gegee word om binne die gees van die spel op te tree. Die aanhef is laas in 2017 opgedateer en dit begin nou met die lyn:<ref name=preamble>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/preamble-to-the-laws/ |title=Preamble to the Laws |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> <blockquote>''Cricket owes much of its appeal and enjoyment to the fact that it should be played not only according to the Laws, but also within the Spirit of Cricket.''</blockquote> <blockquote>“Krieket het baie van sy aantrekkingskrag en genot te danke aan die feit dat dit nie net volgens die Wette gespeel moet word nie, maar ook binne die gees van krieket.”</blockquote> Dié aanhef is ’n kort verklaring wat bedoel is om die “positiewe gedrag te beklemtoon wat krieket ’n opwindende spel maak wat leierskap, vriendskap en spanwerk aanmoedig.”<ref name=2017_changes>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/assets/2017-Law-Changes-Summary-Paper.pdf |title=Summary of changes to the Laws of Cricket 2017 Code |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=10 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627233220/https://www.lords.org/assets/2017-Law-Changes-Summary-Paper.pdf |archive-date=27 Junie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sy tweede reël lui dat “die groot verantwoordelikheid om ’n regverdige spel te verseker berus by die kapteins, maar strek na al die spelers, wedstrydbeamptes en veral in juniorkrieket, onderwysers, afrigters en ouers.”<ref name="preamble" /> Die skeidsregters is die enigste beoordelaars wat betref billike of onregverdige spel. Daar word kragtens die Wette van hulle vereis om in te gryp in die geval van gevaarlike of onregverdige spel of in gevalle van onaanvaarbare gedrag deur ’n speler. Vorige weergawes van die gees het handelinge geïdentifiseer wat as teenstrydig beskou is (byvoorbeeld ’n appel wetende dat die kolwer nie uit is nie) maar al die besonderhede word nou deur die krieketwette gedek, die toepaslike speelreëls en dissiplinêre kodes, of aan die oordeel van die skeidsregters, kapteins, hulle klubs en beheerliggame oorgelaat. Die bondige uitdrukking van die gees van krieket vermy nou die diversiteit van kulturele konvensies wat in die besonderhede van sportmangees bestaan – of die afwesigheid daarvan. == Vrouekrieket == [[Lêer:Mithali Raj Truro 2012.jpg|duimnael|Die Indiese [[Mithali Raj]] is die eerste vrouespeler wat die mylpaal van 6&nbsp;000 EDI-lopies aangeteken het]] Vrouekrieket is in 1745 vir die eerste keer in [[Surrey]] opgeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/cricket/history-of-cricket/early-cricket |title=ICC History of Cricket (pre-1799) |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die internasionale ontwikkeling het aan die begin van die 20ste eeu begin en die eerste toetswedstryd is in Desember 1934 tussen [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]] en [[Engelse nasionale vrouekrieketspan|Engeland]] gespeel.<ref name=ICC20C>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-launches-global-womens-t20i-team-rankings |title=ICC Launches Global Women's T20I Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=12 Oktober 2018 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die volgende jaar het [[Nieu-Seelandse nasionale vrouekrieketspan|Nieu-Seeland]] by hulle aangesluit en in 2007 het [[Nederlandse nasionale vrouekrieketspan|Nederland]] die tiende vrouetoetsland geword, tou hulle teen [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|Suid-Afrika]] debuteer het. In 1958 is die Internasionale Vrouekrieketraad gestig.<ref name="ICC20C" /> In 1973 is die eerste Krieketwêreldbeker van enige soort aangebied, toe die [[Vrouekrieketwêreldbeker 1973|eerste toernooi]] in Engeland beslis is.<ref name="ICC20C" /> In 2005 het die Internasionale Vrouekrieketraad met die Internasionale Krieketraad (IKR) saamgesmelt om ’n verenigde beheerliggaam te stig wat al die krieket beheer en ontwikkel. Die IKR se vroueranglys is op 1 Oktober 2015 bekendgestel en dek al drie die formate van vrouekrieket. In Oktober 2018 is, ná die IKR se besluit om aan al sy lede T20I-status toe te ken, die vroueranglys in aparte EDI- (vir volle lede) en T20I-lyste opgedeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/877811 |title=ICC Launches Global Women's T20I Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=12 Oktober 2018}}</ref> Sedert 2009 word ook al om die twee jaar [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie beslis. == Bestuur == {{Hoofartikel|Internasionale Krieketraad}} [[Lêer:International Cricket Council members (by status) Current.svg|duimnael|400px|Lidlande van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) volgens status: {{columns-list|2| {{sleutel|#ff0000|Volle lidlande met [[Toetskrieket|toetsstatus]] (12)}} {{sleutel|#ff6600|Geassosieerde lede met [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-status]] (8)}} {{sleutel|#ff9900|Geassosieerde lede met [[Twintig20|T20I-status]] (86)}} {{sleutel|#333333|Voormalige of opgeskorte lede (8)}} {{sleutel|#cccccc|Nielede (23)}}}}]] Die Internasionale Krieketraad (IKR) met sy hoofkantoor in [[Doebai (stad)|Doebai]] is die wêreldwye beheerliggaam van krieket. Dit is in 1909 as die Imperiale Krieketkonferensie (IKK) deur verteenwoordigers uit [[Krieket Australië|Australië]], [[Marylebone-krieketklub|Engeland]] en [[Krieket Suid-Afrika|Suid-Afrika]] gestig, in 1965 in Internasionale Krieketkonferensie herdoop en het in 1989 sy huidige naam aangeneem.<ref name="ICC20C" /> Die IKR het in 2026 108 lidlande gehad, waarvan twaalf volle lede met [[toetskrieket]]status.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about |title=About the ICC |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die IKR is verantwoordelik vir die organisasie en bestuur van krieket se groot internasionale toernooie, waaronder die mans en vroue se onderskeidelike [[Krieketwêreldbeker]]. Dit stel ook die skeidsregters aan wat al die goedgekeurde toets-, EDI- en T20I-wedstryde behartig. Elke lidland beskik oor ’n nasionale beheerliggaam wat krieketwedstryde tuis reël, die nasionale span keur, asook tuis- en wegtoere van die nasionale span reël.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ecb.co.uk/news/78941 |title=About the England and Wales Cricket Board |publisher=[[Engelse en Walliese Krieketraad]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die meeste van dié spanne verteenwoordig onafhanklike soewereine lande. In Wes-Indië, wat vir krieketdoeleindes ’n saamsluiting van lande is, word dié sake deur [[Krieket Wes-Indië]] behartig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.windiescricket.com |title=Cricket West Indies |publisher=Krieket Wes-Indië |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Net só verteenwoordig die [[Engelse en Walliese Krieketraad]] beide [[Engeland]] en [[Wallis]], wie se spelers vir beide die [[Engelse nasionale krieketspan|Engelse manskrieketspan]] en [[Engelse nasionale vrouekrieketspan|Engelse vrouekrieketspan]] mag speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://publications.parliament.uk/pa/cm201011/cmpublic/protection/memo/pf82.pdf |title=Memorandum submitted by the England and Wales Cricket Board (PF 82) |publisher=Parlement van die Verenigde Koninkryk |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> [[Krieket Ierland]] hou toesig oor krieket in die hele [[Ierland]] wat beide die [[Republiek Ierland]] en [[Noord-Ierland]], een van die vier [[lande van die Verenigde Koninkryk]], insluit en beide die [[Ierse nasionale krieketspan|Ierse manskrieketspan]] en [[Ierse nasionale vrouekrieketspan|Ierse vrouekrieketspan]] keur. Die tabel onder lys die IKR se volle lede en hul onderskeidelike krieketbeheerliggaam:<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.icc-cricket.com/team-rankings |title=ICC Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=7 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160707201109/http://www.icc-cricket.com/team-rankings |archive-date=7 Julie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Land ! scope="col" | Beheerliggaam ! scope="col" data-sort-type="date" | Volle lid sedert<ref name="A Brief History...">{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/a-brief-history-209608 |title=A brief history … |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=18 Mei 2005 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> |- ! scope="row" | {{Cr-AF}} | [[Afghaanse Krieketraad]] | 22 Junie 2017 |- ! scope="row" | {{Cr-AU}} | [[Krieket Australië]] | 15 Julie 1909 |- ! scope="row" | {{Cr-BD}} | [[Bengaalse Krieketraad]] | 26 Junie 2000 |- ! scope="row" | {{Cr-EN}} | [[Engelse en Walliese Krieketraad]] | 15 Julie 1909 |- ! scope="row" | {{Cr-IN}} | [[Raad vir Beheer van Krieket in Indië]] | 31 Mei 1926 |- ! scope="row" | {{Cr-IE}} | [[Krieket Ierland]] | 22 Junie 2017 |- ! scope="row" | {{Cr-NZ}} | [[Nieu-Seeland Krieket]] | 31 Mei 1926 |- ! scope="row" | {{Cr-PK}} | [[Pakistanse Krieketraad]] | 28 Julie 1952 |- ! scope="row" | {{Cr-LK}} | [[Sri Lanka Krieket]] | 21 Julie 1981 |- ! scope="row" | {{Cr-ZA}} | [[Krieket Suid-Afrika]] | 15 Julie 1909 |- ! scope="row" | {{Cr-WI}} | [[Krieket Wes-Indië]] | 31 Mei 1926 |- ! scope="row" | {{Cr-ZW}} | [[Zimbabwe Krieket]] | 6 Julie 1992 |} == Krieketformate == [[Lêer:England vs South Africa.jpg|duimnael|’n [[Toetskrieket|Toetswedstryd]] tussen Suid-Afrika en Engeland in Januarie 2005. Die mans wat swart broeke dra is die skeidsregters. Spanne in toetskrieket, [[eersterangse krieket]] en klubkrieket dra tradisioneel wit kleure en gebruik rooi krieketballe]] Krieket is ’n veelvlakkige sport met verskeie formate wat effektief verdeel kan word in [[eersterangse krieket]], korter krieket en, histories, eenpaaltjiekrieket. Die hoogste vlak is [[toetskrieket]] wat as ’t ware die internasionale weergawe van eersterangse krieket is en beperk is op die spanne wat die IKR se twaalf volle lede verteenwoordig. Hoewel die term “toetswedstryd” eers baie later geskep is, het toetskrieket glo begin met twee wedstryde tussen [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] en [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] in die Australiese 1876/77-seisoen; sedert 1882 word in die meeste toetsreekse tussen Engeland en Australië om [[die As]] gespeel. Die term “eersteklas” word algemeen toegepas op plaaslike krieket van die hoogste vlak. Toetswedstryde word oor vyf dae beslis en eersteklaswedstryde oor drie tot vier dae; in al dié wedstryde word elke span twee kolfbeurte toegeken en ’n gelykopuitslag is ’n geldige resultaat.<ref>{{en}} {{cite book |author=Michael Rundell |title=Dictionary of Cricket |year=2006 |publisher=A&C Black Publishers Ltd |location=Londen |isbn=978-0-7136-7915-1 |page=336 |url=https://books.google.de/books?id=6Vu9cih3u1kC&q="dictionary+of+cricket"+test&pg=PT336&redir_esc=y#v=onepage&q="dictionary%20of%20cricket"%20test&f=false |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Sedert die eerste toetskrieketwedstryd in 1877 het slegs twee wedstryde in ’n gelykop geëindig: in 1960 tussen Australië en Wes-Indië in [[Brisbane]] en in 1986 tussen Australië en Indië in [[Chennai|Madras]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/tied-matches-283891 |title=Tied matches in Tests |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Korter krieketwedstryde is altyd geskeduleer om in ’n enkele dag klaar te wees met die spanne wat een kolfbeurt elk het. Daar is twee tipes: Lys-A-krieket met 50 boulbeurte per span en [[Twintig20]] met 20 boulbeurte per span. Albei korter krieketformate word internasionaal gespeel as [[internasionale eendagwedstryd]]e (EDI) en internasionale Twintig20 (T20I). Lys-A is in Engeland gedurende die 1963-seisoen as ’n uitklopbeker tussen die eersterangse graafskapklubs bekendgestel. In 1969 is ’n nasionale ligakompetisie van stapel gestuur. Dié konsep is geleidelik na die ander voorste krieketlande geneem en die eerste internasionale eendagwedstryd is in 1971 gespeel. In [[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] is die eerste [[krieketwêreldbeker]]toernooi in Engeland aangebied. Twintig20 is ’n nuwe weergawe met beperkte boulbeurte op sy eie met die doel om ’n wedstryd in sowat drie uur af te sluit, gewoonlik in ’n aandsessie. Die eerste [[T20I-wêreldbeker]]toernooi is in [[T20I-wêreldbeker 2007|2007]] in Suid-Afrika aangebied. Korter krieketwedstryde kan nie onbeslis eindig nie, hoewel ’n gelykopuitslag moontlik is en ’n onvoltooide wedstryd as “geen uitslag” geag word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-clarifies-what-counts-and-what-doesn-t-255055 |title=ICC clarifies what counts and what doesn't |publisher=ESPNcricinfo |date=30 Julie 2006 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/blogs/content/story/980687.html |title=A T20 merry-go-round, and a jelly-bean investigation |publisher=ESPNcricinfo |author=Philip Brown |date=12 Maart 2016 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Eenpaaltjiekrieket was gedurende die 18de en 19de eeu gewild en van sy wedstryde is oor die algemeen beskou as topklas. In dié formaat was daar slegs een kolwer op die kolfblad en hy moes al die aflewerings trotseer, hoewel elke span een tot ses spelers kon bevat. Eenpaaltjiekrieket is sedert die invoering van die korter krieketformate selde gespeel. Wedstryde was, soos in volle eersterangse krieket, geneig om twee kolfbeurte per span te hê en hulle kon gelykop eindig.<ref>{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=155–167, 404–410}}</ref> == Toernooie == [[Lêer:Cricket in Kerava IMG 8904 C.JPG|duimnael|’n Krieketwedstryd in Kerava, [[Finland]], in 2011]] Krieket word op beide internasionale en plaaslike vlak gespeel. Daar is een belangrike internasionale toernooi vir elke formaat met die hoogste plaaslike toernooie wat die drie belangrikste internasionale formate weerspieël. Daar is nou ’n aantal T20-ligas wat ’n “T20-vryskut”-verskynsel tot gevolg gehad het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/107424/the-t20-revolution-the-freelancers |title=The T20 Revolution – The Freelancers |publisher=Cricbuzz |author=Bharat Sundaresan |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> === Internasionale toernooie === [[Lêer:Ashes Urn.jpg|duimnael|upright|Die As is die oudste trofee in internasionale krieket en word sedert 1882 tussen Engeland en Australië beslis<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/lords/our-history/the-ashes |title=IT STARTED WITH A PERFUME JAR |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref>]] Die meeste internasionale wedstryde word as deel van toere gespeel, waartydens een land ’n ander vir sekere weke of maande besoek en ’n aantal wedstryde in verskeie formate teen die gasheer speel. Soms word ’n ewige trofee toegeken aan die wenner van die toetsreeks, met die bekendste [[die As]]. Die IKR reël ook toernooie waaraan ’n aantal lande gelyktydig mag deelneem, insluitende die [[Krieketwêreldbeker]], [[T20I-wêreldbeker]] en [[Kampioenetrofee]]. ’n Ligakompetisie vir toetswedstryde wat as deel van gewone toere gespeel word, die [[Wêreldtoetskampioenskap]], is verskeie kere voorgestel, met die eerste uitgawe wat in 2019 begin het. ’n Ligakompetisie vir eendagwedstryde, die Krieketwêreldbekersuperliga, het in Augustus 2020 begin en is slegs een keer beslis. Die IKR publiseer ranglyste vir toets-, EDI- en T20I-krieket vir die lande wat dié krieketformate speel. Kompetisies vir IKR-lidlande met geassosieerde status sluit in die Interkontinentale Beker vir eersterangse krieketwedstryde en die Wêreldkrieketliga vir eendagwedstryde, waarvan laasgenoemde se wedstryde ook dien as wêreldbekerkwalifisering. Krieket se enigste verskyning op [[Olimpiese Somerspele]] was tydens die [[Olimpiese Somerspele 1900]] in [[Parys]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-ignorant-olympians-134962 |title=The ignorant Olympians |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Dié spel sal egter tydens die [[Olimpiese Somerspele 2028]] in [[Los Angeles]] terugkeer, waartydens T20I-krieket aangebied sal word.<ref name="Economic_Times" /><ref name="Sky" /> === Nasionale toernooie === ==== Eersterangse krieket ==== [[Lêer:Yorkshire-CCC-1895.jpg|duimnael|Die [[Yorkshire]]-graafskapkrieketklub in 1895. Die span het in 1893 die graafskapkampioenskap vir die eerste keer gewen]] Eersterangse krieket word in Engeland veral deur die 18 graafskapklubs gespeel wat aan die graafskapkampioenskap deelneem. Die konsep van ’n graafskapkampioenskap bestaan sedert die 18de eeu, maar die amptelike toernooi is eers in 1890 van stapel gestuur.<ref name="AMCS" /> Die suksesvolste klub is Yorkshire, wat teen 2026 32 amptelike titels gewen het (plus een gedeel).<ref>{{en}} {{cite book |last=Playfair |title=Playfair Cricket Annual (70th edition) |edition=2017 |editor=Ian Marshall |publisher=Headline |page=216 |location=Londen}}</ref> Australië het sy nasionale eersterangse kampioenskap in 1892/93 gestig toe die Sheffield-skild bekendgestel is. In Australië verteenwoordig die eersterangse spanne die verskeie [[Deelstate en gebiede van Australië|deelstate]].<ref name="CH175">{{en}} {{cite book |author=Chris Harte |title=A History of Australian Cricket |year=1993 |publisher=Andre Deutsch |location=Londen |isbn=0-233-98825-4 |pages=175}}</ref> [[Nieu-Suid-Wallis]] het die meeste titels ingepalm. Die ander volle lede van die IKR beskik ook oor nasionale kampioenskappe: Ahmad Shah Abdali 4-dagtoernooi (Afghanistan), Nasionale Krieketliga (Bangladesj), Ranji-trofee (Indië), Interprovinsiale Kampioenskap (Ierland), Plunket-skild (Nieu-Seeland), Quaid-e-Azam-trofee (Pakistan), Curriebeker (Suid-Afrika), Premiertrofee (Sri Lanka), Shell-skild (Wes-Indië) en die Loganbeker (Zimbabwe). === Klub- en skoolkrieket === Die wêreld se vroegste bekende krieketwedstryd was ’n dorpskrieketbyeenkoms in [[Kent]] soos blyk uit ’n 1640-hofsaak wat ’n krieketwedstryd van “die Weald en die Boland” teen “die Chalkheuwel” by [[Chevening]] “sedert sowat dertig jaar” (d.w.s. ca. 1611) beskryf. Intergemeentekompetisies het gewildheid verwerf gedurende die eerste helfte van die 17de eeu en deur die 18de eeu ontwikkel met die eerste plaaslike ligas wat in die tweede helfte van die 19de van stapel gestuur is.<ref name="DU4" /> Op voetsoolvlak is plaaslike klubkrieket in wese ’n amateurtydverdryf vir diegene wat betrokke is, maar dit behels steeds gewone spanne wat oor naweke of saans in kompetisies speel. Skoolkrieket, wat vir die eerste keer in die 17de-eeuse Suid-Engeland bekend was, het ’n soortgelyke scenario en albei word veral gespeel in die lande waar krieket gewild is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=9–10}}</ref> Hoewel daar in vergelyking met professionele krieket verskille in die spelformaat kan wees word die Wette altyd nagekom en derhalwe is klub-/skoolwedstryde formele en mededingende byeenkomste.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=151–152}}</ref> Die sport het ook talle informele weergawes soos Franse krieket.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.topendsports.com/sport/cricket/french.htm |title=Rules of French Cricket |publisher=topend sports |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> <gallery widths=200 heights=160> Lêer:Y.M.C.A. women playing cricket, Sydney University, R. Donaldson, 23 April 1941.jpg|Y.M.C.A.-vroue speel krieket as deel van “sport vir troepe”, [[Universiteit van Sydney]], 23 April 1941 Lêer:The Old Baltimore Cricket Club, Image 2 (1927).png|Die Old Baltimore-krieketklub in 1927 </gallery> == Wêreldwye verspreiding == In die lande van Suid-Asië, insluitende [[Indië]], [[Bangladesj]], [[Pakistan]] en [[Sri Lanka]], is krieket verreweg die gewildste sportsoort. Dis ook ’n gewilde [[somer]]sport in die [[Verenigde Koninkryk]], [[Afghanistan]], [[Australië]], [[Republiek Ierland|Ierland]], [[Kenia]], [[Namibië]], [[Nederland]], [[Nepal]], [[Nieu-Seeland]], [[Nigerië]], [[Papoea-Nieu-Guinee]], [[Suid-Afrika]], [[Tanzanië]], [[Uganda]], [[Zimbabwe]] en die Wes-Indiese [[Eilandstaat|eilandstate]]. Veral in lande van die [[Karibiese gebied]] soos [[Antigua en Barbuda]], [[Bahamas]], [[Barbados]], [[Bermuda]], [[Grenada]], [[Guyana]], [[Jamaika]] en die [[Turks- en Caicoseilande]] word krieket as ’n nasionale sport beskou. In lande van die [[Britse Statebond]] met krieket as ’n tradisionele [[somer]]sport soos Australië, Engeland, Ierland, Namibië, Nieu-Seeland, Skotland, Suid-Afrika en Wallis dien [[rugby]] as ’n tradisionele sport vir die [[winter]]maande. Krieket is die tweede gewildste sport ter wêreld, naas [[sokker]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2008/04/03/nyregion/03cricket.html |title=Playing a Sport With Balls and Bats, but No Pitcher |publisher=[[The New York Times]] |author=Timothy Williams |date=3 April 2008 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.themonitor.ca/article-328152-The-most-popular-sport-youve-never-played-yes-cricket-actually-exists-in-Montreal.html |title=The most popular sport you’ve never played |publisher=The Monitor |date=21 April 2009 |accessdate=28 Februarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100228192617/http://www.themonitor.ca/article-328152-The-most-popular-sport-youve-never-played-yes-cricket-actually-exists-in-Montreal.html |archive-date=28 Februarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.sportingo.com/all-sports/a11587_worlds-top-most-popular-team-sports |title=The world's Top 10 most popular team sports |publisher=Sportingo |accessdate=24 Maart 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324173537/http://www.sportingo.com/all-sports/a11587_worlds-top-most-popular-team-sports |archive-date=24 Maart 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> met meer as een miljard ondersteuners, veral op die [[Indiese subkontinent]].<ref name="90%" /> Die suksesvolste span in internasionale krieket is [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]], wat agt [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-trofeë]], insluitende ses krieketwêreldbekertoernooie, gewen het, meer as enige ander land en hulle was vir ’n langer tydperk die beste toetsspan as enige ander land. == Kultuur == === Invloed op die daaglikse lewe === {{Multibeeld | wydte = 150 | voetskrif = | beeld1 = Street Cricket in India (edited).jpg | alt1 = | onderskrif1 = Straatkrieket word in ’n dorpie in die Indiese [[Himalaja]]s gespeel | beeld2 = Jugando la Plaquita.JPG | alt2 = | onderskrif2 = In die Dominikaanse Republiek word Plaquita, ’n spel soortgelyk aan krieket, gespeel }} Krieket het ’n groot impak op die populêre kultuur gehad, sowel in die [[Britse Statebond]] as elders. Byvoorbeeld het dit die woordeskat van dié lande, veral die [[Engels]]e taal, beïnvloed met verskeie frases soos ''that’s not cricket'' (“dit is nie krieket nie”, dit is onregverdig), ''had a good innings'' (“het ’n goeie beurt”, het ’n lang lewe geleef) en ''sticky wicket'' (“taai paaltjie”). ''On a sticky wicket'' (''aka'' ''sticky dog'' of ''glue pot'')<ref>{{en}} {{cite book |author=Jonathon Green |title=Dictionary of Jargon |publisher=Routledge |year=1987 |isbn=978-0-7100-9919-8 |page=528 |url=https://archive.org/details/dictionaryofjarg00jona/page/528/mode/2up |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> is ’n [[metafoor]]<ref name="CalliesKeller2011">{{en}} {{cite book |author1=Marcus Callies |author2=Wolfram R. Keller |author3=Astrid Lohöfer |title=Bi-directionality in the Cognitive Sciences: Avenues, Challenges, and Limitations |url=https://books.google.de/books?id=SC3cBXfj4UcC&pg=PA73&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |accessdate=17 Mei 2026 |year=2011 |publisher=John Benjamins Publishing |isbn=978-90-272-2384-5 |pages=73–}}</ref> wat gebruik word om ’n moeilike omstandigheid te beskryf. Dit het sy oorsprong in ’n term vir moeilike kolftoestande in krieket, veroorsaak deur ’n klam en sagte kolfblad.<ref name="Hendrickson2001">{{en}} {{cite book |author=Robert Hendrickson |title=World English: From Aloha to Zed |url=https://archive.org/details/worldenglishfrom00hend |accessdate=17 Mei 2026 |year=2001 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-34518-3}}</ref> === In die kuns en populêre kultuur === [[Lêer:Albert Chevallier Tayler - Kent Vs Lancashire 1906.jpg|duimnael|links|''Kent vs Lancashire at Canterbury'' (1907) deur Albert Chevallier Tayler, olie op doek]] [[Lêer:10CC - TopPop 1974 2.png|duimnael|Die Britse [[Rockmusiek|rockgroep]] [[10cc]] het in hul [[reggae]]liedjie ''Dreadlock Holiday'' (1978) vir die waarskynlik bekendste verwysing na krieket in kontemporêre musiek gesorg]] Krieket is die onderwerp van werke deur bekende Engelse digters soos [[William Blake]] en [[Lord Byron]].<ref name=art>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-features/10191131/The-art-of-cricket-Enough-to-leave-you-stumped.html |title=The art of cricket: Enough to leave you stumped |publisher=The Telegraph |author=Alastair Smart |date=20 Julie 2013 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> ''Beyond a Boundary'' (1963) deur die Trinidadse [[C. L. R. James]] word dikwels aangewys as die beste boek oor enige sportsoort wat ooit geskryf is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Frank Rosengarten |title=Urbane Revolutionary: C. L. R. James and the Struggle for a New Society |publisher=University Press of Mississippi |year=2007 |isbn=87-7289-096-7 |pages=134}}</ref> In die visuele kuns is daar bekende krieketskilderye soos [[Albert Chevallier Tayler]] se ''Kent vs Lancashire at Canterbury'' (1907) en [[Russell Drysdale]] se ''The cricketers'' (1948), waarna as “dalk die bekendste Australiese skildery van die 20ste eeu” verwys word.<ref name="Meacham">{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/entertainment/art-and-design/montmartre-with-eucalypts-20090606-gdtko6.html |title=Montmartre, with eucalypts |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Steve Meacham |date=6 Junie 2009 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die Franse [[Impressionisme|impressionis]] [[Camille Pissarro]] het op ’n besoek aan Engeland in die 1890’s krieket geskilder.<ref name="art" /> Die skilder [[Francis Bacon (skilder)|Francis Bacon]], ’n ywerige krieketaanhanger, het ’n kolwer in beweging geskilder.<ref name="art" /> Die [[Karibiese gebied|Karibiese]] kunstenaar [[Wendy Nanan]] se krieketbeelde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/picture_gallery/07/in_pictures_caribbean_cricket_art/html/1.stm |title=In pictures: Caribbean cricket art |publisher=[[BBC]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> het verskyn in ’n beperkte uitgawe vir ''[[Royal Mail]]'' se ''World of Invention'' [[posseël]]uitgawe ter geleentheid van die Londense Krieketkonferensie op 1–3 Maart 2007, die eerste internasionale werkswinkel van sy soort en deel van die vieringe voor die [[Krieketwêreldbeker 2007]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bletchleycovers.com/ |title=Cricket: Dawn of a New World |date=Maart 2007 |publisher=Bletchley Park Post Office |accessdate=16 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160716041103/http://www.bletchleycovers.com/ |archive-date=16 Julie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Een van die waarskynlik bekendste verwysings in kontemporêre musiek is in die [[reggae]]liedjie ''Dreadlock Holiday'' deur die Britse [[Rockmusiek|rockgroep]] [[10cc]] in 1978. Een van die sinne in dié liedjie se lirieke lui: {| |'''Engels''' |'''Afrikaans''' |- | style="padding-right:50px" | ''I say''<br /> ''I don’t like cricket (Oh no!)''<br /> ''I love it''<br /> ''I don’t like cricket (No no!)''<br /> ''I love it'' | Ek sê<br /> Ek hou nie van krieket nie (Oh nee!)<br /> Ek is mal daaroor<br /> Ek hou nie van krieket nie (Nee nee!)<br /> Ek is mal daaroor |} Dié uitdrukking is deur ’n ontmoeting in [[Jamaika]] geïnspireer waartydens Graham Gouldman deur ’n Jamaikaan gevra is of hy van krieket hou en hy dit geantwoord het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.udiscovermusic.com/stories/10cc-dreadlock-holiday-song/ |title=‘Dreadlock Holiday’: How 10cc Bowled Out The Competition |publisher=uDiscover Music |author=Paul Sexton |date=23 September 2021 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die Suid-Afrikaanse 2008-[[drama]]rolprent ''[[Hansie (rolprent)|Hansie]]'' beeld die lewe en tragiese dood van die Suid-Afrikaanse krieketkaptein [[Hansie Cronjé]] uit. Dit is ’n ware verhaal gebaseer op die lewe van Hansie Cronjé en handel oor sy loopbaan, wedstrydknoeiery en sy dood in ’n vliegtuigongeluk naby [[George]] in 2002.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.imdb.com/de/title/tt1099200/ |title=Hansie: A True Story |publisher=[[Internet-rolprentdatabasis]] |date=2008 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> === Invloed op ander sportsoorte === [[Lêer:1876boxscore.jpg|duimnael|links|’n Bofbal-bokstelling in 1876]] [[Lêer:William Handcock Tom Wills.jpg|duimnael|upright|[[Tom Wills]], krieketspeler en medestigter van [[Australiese voetbal]]]] Die sedert 1859 gebruiklike kriekettoere het van 1888 af ook die sedertdien gewone [[rugby]]toere beïnvloed, toe in 1888 die eerste [[Britse en Ierse Leeus|Britse Leeusspan]] na [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] getoer het. Net soos die destydse kriekettoere was dit ’n suiwer finansiële onderneming.<ref>{{en}} {{cite book |author=Clem Thomas |title=125 Years of the British and Irish Lions: The Official History |publisher=Random House|year=2013 |isbn=978-1-78057-738-8 |page=The Genesis of the Lions |url=https://archive.org/details/125yearsofbritis0000thom/page/n3/mode/2up |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Van die eerste rugbywedstryde is ook op krieketvelde gespeel, waaronder die eerste internasionale rugbywedstryd ooit tussen [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] en [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]] op 27 Maart 1871 op die krieketveld van die Edinburg Akademie, Raeburn Place;<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0007/print.shtml |title=The first international rugby match |publisher=[[BBC]] |author=Alex Gordon |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Engeland teen [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]] op 15 Februarie 1875 op die Londense [[The Oval (Londen)|Oval]];<ref>{{en}} {{cite book |author=Steve Lewis |title=One Among Equals: England's International Rugby Captains |publisher=Vertical Editions |year=2008 |isbn=978-1-904091-31-8 |pages=274}}</ref> [[Wallabies|Australië]] teen die Britse Leeus op 24 Junie 1899<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.lionsrugby.com/1899.htm |title=1899 – Australia |publisher=[[Britse en Ierse Leeus]] |accessdate=27 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927200703/http://www.lionsrugby.com/1899.htm |archive-date=27 September 2007}}</ref> en [[All Blacks|Nieu-Seeland]] teen Australië op 15 Augustus 1903,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=1045 |title=Match Centre – All Blacks vs Australia |publisher=All Blacks |accessdate=12 Junie 2022}}</ref> albei wedstryde is op die [[Sydney-krieketveld]] gespeel. Krieket het noue historiese bande met [[Australiese voetbal]] en baie spelers het op die hoogste vlak in albei sportsoorte meegeding.<ref>{{en}} {{cite book |author=Geoffrey Blainey |title=A Game of Our Own: The Origins of Australian Football |publisher=Black Inc. |year=2010 |page=186 |isbn=978-1-86395-347-4}}</ref> In 1858 het die bekende Australiese krieketspeler Tom Wills ’n beroep gedoen vir die stigting van ’n “voetbalklub” met ’n “kode van wette” om krieketspelers gedurende die afseisoen fiks te hou. Die Melbourne-voetbalklub is die volgende jaar gestig met Wills en drie ander lede wat die eerste speelwette opgestel het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Greg de Moore |title=Tom Wills: His Spectacular Rise and Tragic Fall |publisher=Allen & Unwin |year=2008 |pages=77, 93–94 |isbn=978-1-74175-499-5}}</ref> Dit word veral op aangepaste krieketvelde gespeel.<ref>{{en}} {{cite book |author=Rob Hess |title=A National Game: The History of Australian Rules Football |publisher=Viking |year=2008 |page=44 |isbn=978-0-670-07089-3}}</ref> In Engeland het ’n aantal [[sokker]]klubs hul oorsprong te danke aan krieketspelers wat probeer het om sokker te speel in ’n manier om gedurende die [[winter]]maande fiks te bly. [[Derby County FC|Derby County]] is in 1884 as ’n tak van die Derbyshire graafskapkrieketklub gestig;<ref>{{en}} {{cite book |author=Dan Goldstein |title=The Rough Guide to English Football (2000–2001) |publisher=Rough Guides |location=Londen |date=2000 |isbn=1-85828-557-7 |pages=184}}</ref> beide [[Aston Villa]] (1874) en [[Everton FC|Everton]] (1876) is deur lede van kerklike krieketspanne gestig.<ref>{{en}} {{cite book |author=Dan Goldstein |title=The Rough Guide to English Football (2000–2001) |publisher=Rough Guides |location=Londen |date=2000 |isbn=1-85828-557-7 |pages=15, 184}}</ref> [[Sheffield United FC|Sheffield United]] se [[Bramall Lane]]-krieketveld was van 1854 af die tuiste van die Sheffield-krieketklub en daarna van Yorkshire; dit is eers in 1862 weer vir sokker gebruik en is van 1889 tot 1973 deur Yorkshire en Sheffield United saam gebruik.<ref>{{en}} {{cite book |author=Dan Goldstein |title=The Rough Guide to English Football (2000–2001) |publisher=Rough Guides |location=Londen |date=2000 |isbn=1-85828-557-7 |pages=458}}</ref> In die laat 19de eeu is ’n voormalige krieketspeler, die Engels-gebore Henry Chadwick uit [[Brooklyn, New York|Brooklyn]], [[New York]], gekrediteer met die ontwerp van die bofbalbokstelling<ref group="fn">Sy Heldesaal-gedenkplaat lui gedeeltelik: ''Inventor of the box score. Author of the first rule-book&nbsp;...&nbsp;Chairman of rules committee in first nationwide baseball organization.''</ref><ref>{{en}} Lederer, Rich. ''By the Numbers: Computer technology has deepened fans' passion with the game's statistics. Memories and Dreams'' (Vol. 33, No. 6; Winter 2011[–2012], bl. 32–34). Nasionale Bofbalheldesaal se amptelike tydskrif.</ref> wat hy vir die verslag oor wedstrydgebeurtenisse van die kriekettelkaart aangepas het. Die eerste bokstelling het in ’n 1859-uitgawe van die ''Clipper'' verskyn.<ref name=NPR>{{en}} {{cite web |url=https://www.npr.org/2009/07/30/106891539/the-man-who-made-baseballs-box-score-a-hit |title=The Man Who Made Baseball's Box Score a Hit |publisher=National Public Radio |author=Mike Pesca |date=30 Julie 2009 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die statistiese rekord is so sentraal in die sport se “historiese essensie” dat daar soms na Chadwick verwys word as “die vader van bofbal” omdat hy die gewildheid van die sport in sy vroeë dae gefasiliteer het.<ref name=Myth>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2010/11/13/sports/baseball/13doubleday.html |title=Myth of baseball's creation endures, with a prominent fan |publisher=[[The New York Times]] |author=Tim Arango |date=12 November 2010 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die invloed van krieket en ander Engelse sportsoorte in [[Brits-Indië]] het in die 1920’s tot die standardisering van plaaslike sportsoorte gelei.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://theconversation.com/how-india-came-to-love-cricket-favored-sport-of-its-colonial-british-rulers-132302 |title=How India came to love cricket, favored sport of its colonial British rulers |publisher=The Conversation |authors=Adam Love, Lars Dzikus |date=26 Februarie 2020 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> In die 21ste eeu het die [[Indiese Premierliga]] se sukses ook die groei van ander sportligas in Indië aangewakker,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.forbesindia.com/article/take-one-big-story-of-the-day/from-handball-to-panja-why-sports-leagues-are-taking-off-in-india/86315/1 |title=From Handball To Panja, Why Sports Leagues Are Taking Off In India |publisher=Forbes India |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> met sommige van die inheemse sportsoorte wat verder gemoderniseer word, byvoorbeeld die gewilde Pro Kabaddiliga.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.economist.com/asia/2024/04/04/the-end-of-crickets-indian-monopoly |title=The end of cricket's Indian monopoly |publisher=The Economist |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> == Sien ook == {{Portaal|Krieket|Cricket ball.svg}} * [[Die Vereniging van Krieketstatistici en -geskiedkundiges]] == Voetnotas == <references group="fn" /> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Charles Williams |title=Gentlemen & Players – The Death of Amateurism in Cricket |year=2012 |publisher=Weidenfeld & Nicolson |location=Londen |isbn=978-0-7538-2927-1}} * {{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7}} * {{en}} {{cite book |author=Roy Morgan |title=The Encyclopedia of World Cricket |publisher=SportsBooks Ltd |date=2007 |isbn=978-1-899807-51-2}} * {{af}} {{cite book |author=Isabelle Uys |title=Feitegids: ’n Kernensiklopedie |publisher=Pharos Woordeboeke |location=Kaapstad |year=2007 |isbn=978-1-86890-065-7 |page=452}} * {{en}} {{cite book |author=Timothy J. McCann |title=Sussex Cricket in the Eighteenth Century |year=2004 |publisher=Sussex Record Society |location=Lewes |isbn=0-85445-055-6}} * {{en}} {{cite book |author=Ramachandra Guha |title=A Corner of a Foreign Field: The Indian History of a British Sport |year=2002 |publisher=Picador |location=Londen |isbn=0-330-49117-2}} * {{en}} {{cite book |author=Dan Goldstein |title=The Rough Guide to English Football (2000–2001) |publisher=Rough Guides |location=Londen |date=2000 |isbn=1-85828-557-7 |url=https://archive.org/details/roughguidetoengl00dang}} * {{en}} {{cite book |author=David Underdown |title=Start of Play |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=Londen |isbn=0-7139-9330-8}} * {{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0}} * {{en}} {{cite book |author=John Nyren |title=The Cricketers of my Time |orig-year=eerste uitgawe in 1833 |editor=Ashley Mote |year=1998 |publisher=Robson Books |location=Londen |isbn=1-86105-168-9}} * {{en}} {{cite book |author=Chris Harte |title=A History of Australian Cricket |year=1993 |publisher=Andre Deutsch |location=Londen |page=175 |isbn=0-233-98825-4}} * {{en}} {{cite book |author=Barclays |title=Barclays World of Cricket |editor=E. W. Swanton |publisher=Willow Books |location=Londen |year=1986 |isbn=0-00-218193-2}} * {{en}} {{cite book |author=Rowland Bowen |title=Cricket: a History of Its Growth and Development Throughout the World |publisher=Eyre & Spottiswoode |year=1970 |location=Londen |isbn=978-0-413-27860-9}} * {{en}} {{cite book |author=Harry Altham |title=A History of Cricket, Volume 1 (to 1914) |year=1962 |publisher=George Allen & Unwin |location=Londen}} * {{en}} {{cite book |author=Roy Webber |title=The Phoenix History of Cricket |year=1960 |publisher=Phoenix House Ltd |location=Londen}} * {{en}} {{cite book |author=F. S. Ashley-Cooper |title=At the Sign of the Wicket: Cricket 1742–1751 – Cricket: A Weekly Record of the Game |year=1900 |publisher=Cricket Magazine |location=Londen |oclc=28863559}} * {{en}} {{cite book |author=Arthur Haygarth |title=Frederick Lillywhite's Cricket Scores & Biographies, Volume 1 (1744–1826) |year=1862 |publisher=Frederick Lillywhite |location=Londen}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Cricket|Krieket}} {{Wikt|krieket}} * {{en}} [http://www.icc-cricket.com/ ''Internasionale Krieketraad (IKR)''] * {{en}} [https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/index.html ESPNcricinfo – statistieke en rekords] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/sports/cricket-sport|title=Cricket|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 Mei 2026}} * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=g-beFHld19c ''What Is Cricket? Get to know the sport''] deur die [[Internasionale Krieketraad]] {{Affiliasies van die Internasionale Krieketraad}} {{Nasionale krieketspanne}} {{Navigasie Olimpiese somersporte}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Krieket| ]] [[Kategorie:Voormalige Olimpiese sportsoorte]] hwaabz2npflo4474akr2zfip9p3foa4 2908042 2908038 2026-05-29T21:45:13Z SpesBona 2720 Opruim 2908042 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Cricket pictogram.svg|duimnael|[[Piktogram]] wat krieket aandui]] [[Lêer:CricketSCG1.jpg|duimnael|’n Kriekettoets in spel]] [[Lêer:Pollock to Hussey.jpg|duimnael|Die [[Proteas|Suid-Afrikaanse]] [[Shaun Pollock]] boul na die Australiese [[Michael Hussey]] tydens die [[Welwillendheidsdag]] 2005 op die [[Melbourne-krieketveld]]]] '''Krieket''' is ’n [[Sport|boul-en-kolf-, asook spansport]] wat gespeel word tussen twee spanne met elf spelers elk op ’n krieketveld met ’n 22-[[jaart]]-kolfblad (20&nbsp;meter) in die middel met paaltjies aan weerskante wat bestaan uit twee dwarsbalkies op drie houtpenne. Twee spelers van die kolfspan, die aktiewe en onaktiewe kolwer, staan elk met ’n kolf in hulle hande voor elke paaltjie, terwyl ’n speler van die veldwerkspan, die bouler, die bal van die teenoorliggende kant van die kolfblad na die aktiewe kolwer se paaltjies boul. Die aktiewe kolwer probeer die geboulde bal met sy kolf slaan en ruil dan sy plek met die onaktiewe kolwer om, waarby die kolfspan met elkeen van dié bewegings ’n lopie aanteken. Lopies word ook aangeteken wanneer die bal die veldgrens raak of wanneer die bal onwettig geboul word. Die veldwerkerspan probeer lopies voorkom deur die kolwers uit te skakel (hulle is “uit”, hulle het hul paaltjies verloor). ’n Uitskakeling kan op verskeie maniere behaal word, waaronder uitgeboul, wanneer ’n geboulde bal ’n paaltjie tref en die dwarsbalkies afval, wanneer die veldwerkspan ’n geslane bal vang voordat dit die grond raak, of om die paaltjies met ’n bal te tref voordat ’n kolwer sy kolfkampie voor die paaltjies bereik het om ’n lopie aan te teken. Sodra tien kolwers uitgehaal is, eindig die kolfbeurt en die spanne verander van rolle. Tradisioneel speel krieketspelers in ’n volledige wit uitrusting, maar in korter formate dra hulle klub- of spankleure. Bykomend tot die gewone uitrusting dra sommige spelers beskermende uitrusting om moontlike beserings te verhoed deur die bal, ’n harde, soliede sferoïed, gemaak van saamgeperste [[Leer (stof)|leer]] met ’n effens verhewe toegewerkte naat uit ’n styf gewikkelde tou wat ’n kurkkern omsluit. Die wedstryd word deur twee skeidsregters beheer, ondersteun deur ’n derde skeidsregter en ’n wedstrydbeampte in internasionale wedstryde. Krieketformate sluit in tradisionele [[Toetskrieket|toetswedstryde]] wat oor vyf dae gespeel word, [[internasionale eendagwedstryd]]e (EDI) oor 50 boulbeurte oftewel een dag, tot [[Twintig20]] (T20), met elke span wat vir 20 boulbeurte kolf (elke boulbeurt bestaan uit ses wettiglik geboulde balle wat die kolfspan die geleentheid bied om lopies aan te teken) en ’n wedstryd wat gewoonlik drie uur neem. Die vroegste bekende verwysing na krieket dateer uit die middel-16de eeu in Suidoos-Engeland. Dit het met die uitbreiding van die [[Britse Ryk]] wêreldwyd versprei, met die eerste internasionale wedstryde wat in die tweede helfte van die 19de eeu gespeel is. Die sport se beheerliggaam is die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR), wat in 1909 gestig is en nou meer as ’n 100 lede het, waarvan twaalf volle lede toetswedstryde mag speel. Die speelreëls, die krieketwette, word deur die [[Marylebone-krieketklub]] (MKK) in [[Londen]] behartig. Die sport is veral in [[Suid-Asië]], [[Australasië]], die [[Verenigde Koninkryk]], [[Suider-Afrika]] en [[Wes-Indië]] gewild.<ref name="90%">{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-survey-reveals-over-a-billion-fans-90-in-subcontinent-1150473 |title=ICC survey reveals over a billion fans – 90% in subcontinent |publisher=ESPNcricinfo |author=Osman Samiuddin |date=27 Junie 2018 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> [[Krieketwêreldbeker]]toernooie is van die gewildste sportkompetisies wêreldwyd en word in die EDI-vorm gespeel, maar ook [[T20I-wêreldbeker]]toernooie en [[Kampioenetrofee|Kampioenetrofeë]] geniet ’n groot ondersteuning. Hoewel krieket in die verlede veral deur mans beoefen is, het vrouekrieket in die 21ste eeu aansienlik gegroei met beide [[Vrouekrieketwêreldbeker]]- en [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie wat nou ook groot skare lok. ’n Internasionale toetskrieket kan, in een vorm van die spel, vir ses of meer uur per dag vir vyf dae aanhou, en nog steeds nie ’n uitslag lewer nie – die verskeidenheid intervalle tussen middagete en [[tee]] en die ryk terminologie is kenmerkende aspekte wat maklik dié wat nie met die spel vertroud is nie, deurmekaar maak. Vir sy ondersteuners hou die spel uitstaande sportmylpale en intense mededinging tussen topkrieketlande in. Dit het selfs al op kere gesorg vir diplomatieke spanning met die berugste geval tydens die sogenaamde [[Lyfkrieket-reeks|lyf-reeks]] ([[Engels]]: ''Bodyline series'') tussen [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] en [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] in 1932/33 om [[die As]]. Wedstryde tussen aartsvyande soos [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] en [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]] met die doel van politieke ontspanning staan as “krieketdiplomasie” bekend. Krieketwedstryde is al tydens internasionale sporttoernooie soos die [[Olimpiese Somerspele 1900]] in [[Parys]] en die [[Statebondspele]] 1998 in [[Kuala Lumpur]] beslis. In 2019 het die Internasionale Krieketraad ’n ooreenkoms bereik, waarvolgens ’n Twintig20-toernooi met agt vrouespanne tydens die Statebondspele 2022 in [[Birmingham]] beslis is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/cricket-to-return-to-commonwealth-games-in-2022-with-women-s-t20s-1197291 |title=Cricket to return to Commonwealth Games in 2022 with women's T20s |publisher=ESPNcricinfo |date=13 Augustus 2019 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Daarbenewens het die IKR onderhandel met die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] (IOK) oor die hertoelating van krieket vir die [[Olimpiese Somerspele 2028]] in [[Los Angeles]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-working-towards-cricket-in-2028-la-olympics-says-mcc-s-gatting-1197262 |title=ICC working towards cricket in 2028 LA Olympics, says MCC's Gatting |publisher=ESPNcricinfo |author=Daniel Brettig |date=12 Augustus 2019 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> In Oktober 2023 is dit op die kortlys vir dié Olimpiese Somerspele geplaas<ref name="Economic_Times">{{en}} {{cite web |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/ioc-approves-cricket-for-2028-los-angeles-olympics/articleshow/104397486.cms |title=IOC approves Cricket for 2028 Los Angeles Olympics |publisher=The Economic Times |date=13 Oktober 2023 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> met die [[Twintig20|T20I-formaat]] wat deur die IOK goedgekeur is.<ref name="Sky">{{en}} {{cite web |url=https://www.skysports.com/cricket/news/15234/12985395/international-olympic-committee-approves-cricket-and-four-other-sports-for-2028-games-in-los-angeles |title=International Olympic Committee approves cricket and four other sports for 2028 Games in Los Angeles |publisher=[[Sky News]] |date=17 Oktober 2023 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> == Geskiedenis == === Oorsprong === [[Lêer:Cantigas de Santa María - Xogo da pelota.jpg|duimnael|’n [[Middeleeue|Middeleeuse]] “klubbal”-wedstryd met ’n onderarmaflewering na ’n kolwer. Balvangers probeer ’n bal vang. Detail uit die ''Cantigas de Santa Maria'', 13de eeu.]] Krieket is een van baie spele in die “klubbal”-sfeer wat veral daaruit bestaan het om ’n bal met ’n toestel in die hand te probeer slaan. Van die ander sluit in [[bofbal]] (wat baie ooreenkomste met krieket toon, albei behoort aan die slaan-en-bal-spele<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/2HdVkSClhXdp5CsD3JJ093T/cricket-baseball-rounders-and-softball-what-s-the-difference |title=Cricket, baseball, rounders and softball: What's the difference? |publisher=[[BBC]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref>), [[gholf]], [[hokkie]], [[tennis]], [[muurbal]], [[pluimbal]] en [[tafeltennis]].<ref name="JM17">{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=17}}</ref> Wat krieket betref is die belangrikste verskil die vaste mikstruktuur, die paaltjie (oorspronklik was dit glo ’n “paaltjiepoort” waardeur [[Skaap|skape]] gelei is), wat die kolwer moes verdedig.<ref name="BWC1">{{en}} {{cite book |author=Barclays |title=Barclays World of Cricket |editor=E. W. Swanton |publisher=Willow Books |location=Londen |year=1986 |isbn=0-00-218193-2 |pages=1}}</ref> Die kriekethistorikus [[Harry Altham]] beskryf drie “groepe” “klubbal”-spele: die “hokkiegroep”, waarby die bal tussen twee doele gespeel word; die “gholfgroep”, waarby die bal na ’n onverdedigde doel beweeg word (die putjie); en die “krieketgroep”, waarby “die bal ’n mikpunt (die paaltjie) probeer tref en weggeslaan word”.<ref name="HSA19">{{en}} {{cite book |author=Harry Altham |title=A History of Cricket, Volume 1 (to 1914) |year=1962 |publisher=George Allen & Unwin |location=Londen |pages=19–20}}</ref> Volgens algemene siening het krieket uit ’n kinderspeletjie in die [[Middeleeue|Middeleeuse]] suidoostelike [[grafskappe van Engeland]] ontstaan.<ref name="BWC1" /> Hoewel daar moontlik ’n vroeëre datering kan wees, dateer die oudste bekende verwysing na krieket uit ’n hoofsaak in [[Guildford]] in Januarie 1597 ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|Ou Styl]]), volgens die moderne kalender in Januarie 1598. Dié saak handel oor die besit van ’n bepaalde hoeveelheid grond en die hof het die getuienis van ’n 59-jaar oue lykskouer, John Derrick, aangehoor, wat soos volg getuig het:<ref name="HSA21">{{en}} {{cite book |author=Harry Altham |title=A History of Cricket, Volume 1 (to 1914) |year=1962 |publisher=George Allen & Unwin |location=Londen |pages=21}}</ref><ref name="DU3">{{en}} {{cite book |author=David Underdown |title=Start of Play |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=Londen |isbn=0-7139-9330-8 |pages=3}}</ref><ref name="JM19">{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=19}}</ref> <blockquote>''Being a scholler in the [[Royal Grammar School, Guildford|ffree schoole of Guldeford]] hee and diverse of his fellows did runne and play there at creckett and other plaies.''</blockquote> <blockquote>“As ’n skolier by die vrye Skool Guldeford het hy en sekere van sy maats daar rondgeloop en krieket en ander spele gespeel.”</blockquote> Derrick se ouderdom in ag geneem was dit sowat ’n halwe eeu vroeër wanneer hy skool gegaan het, waarvolgens krieket rondom 1550 deur seuns in [[Surrey]] gespeel is.<ref name="JM19" /> Die aanname dat dit oorspronklik ’n kinderspeletjie was, word ondersteun deur [[Randle Cotgrave]] se [[Engels]]-[[Frans]]-[[woordeboek]] uit 1611, waarin hy die [[selfstandige naamwoord]] “''crosse''” as “die skewe staf waarmee seuns krieket speel” en die [[werkwoord]] “''crosser''” as “om krieket te speel” beskryf het.<ref name="HSA22">{{en}} {{cite book |author=Harry Altham |title=A History of Cricket, Volume 1 (to 1914) |year=1962 |publisher=George Allen & Unwin |location=Londen |pages=22}}</ref><ref name="JM31">{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=31}}</ref> ’n Moontlike herkoms van die sport se naam is die [[Ou Engels]]e woord “''cryce''” (of “''cricc''”) wat na ’n kruk of staf verwys. In [[Samuel Johnson]] se ''Dictionary'' lei hy ''cricket'' af van “''cryce'', Saxon, ’n stok”.<ref name="HSA21" /> In Ou Engels verwys die woord “''criquet''” blykbaar na ’n soort knuppel of stok.<ref name="DB3">{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=3}}</ref> Die sterk Middeleeuse handelskontakte tussen Suidoos-Engeland en die Graafskap [[Vlaandere]] in ag geneem, toe laasgenoemde aan die [[Hertogdom van Boergondië]] behoort het, is die naam moontlik afgelei van [[Middelnederlands]] (wat destyds in Vlaandere gepraat is) “''krick''(''-e'')”, wat na ’n stok (skelm) verwys.<ref name="DB3" /> ’n Ander moontlike bron is die Middelnederlandse woord “''krickstoel''” wat verwys na ’n lang, lae stoel wat gebruik word om in die [[Kerk (gebou)|kerk]] te kniel en soos die lang, lae paaltjie met twee stompe in vroeë krieket lyk.<ref>{{en}} {{cite book |author=Rowland Bowen |title=Cricket: A History of its Growth and Development |year=1970 |publisher=Eyre & Spottiswoode |location=Londen |isbn=0-413-27860-3 |pages=33}}</ref> Volgens Heiner Gillmeister, ’n Europese [[Taalwetenskappe|taalwetenskaplike]] by die [[Universiteit van Bonn]], is “cricket” afgelei van die Middelnederlandse frase vir [[hokkie]], ''met de (krik ket)sen'' (d.w.s. “met die stok jaag”).<ref name="17CGC">{{en}} {{cite web |url=http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/SportsHistorian/2000/sh201e.pdf |title=The Seventeenth Century Game of Cricket: A Reconstruction of the Game |work=The Sports Historian, No. 20 |publisher=The British Society of Sports History |author=David Terry |location=Londen |year=2000 |pages=33–43 |accessdate=21 Junie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090621011709/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/SportsHistorian/2000/sh201e.pdf |archive-date=21 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Volgens Gillmeister het nie net die naam nie, maar ook die sport as sulks ’n Vlaamse oorsprong.<ref name="17CGC" /> === Groei van amateur- en professionele krieket in Engeland === [[Lêer:Historical cricket bat art.jpg|duimnael|Ontwikkeling van die krieketkolf. Toe met aflewerings op die kolfblad begin is, het die oorspronklike “hokkiestok” (links) rondom 1760 in ’n kolf ontwikkel.]] Hoewel die hoofdoel van die sport nog altyd was om die meeste lopies aan te teken, verskil die vroeë weergawe van die moderne speel in sekere tegniese aspekte; in die [[Noord-Amerika]]anse weergawe van krieket, ''wicket'', het baie van dié aspekte oorgebly.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ctpublic.org/sports/2013-10-31/before-there-was-baseball-there-was-wicket |title=Before There Was Baseball, There Was Wicket |publisher=Connecticut Public Broadcasting |author=Ray Hardman |date=31 Oktober 2013 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die bal is deur die bouler onderarm na die grond geboul na ’n kolwer wat toegerus is met ’n kolf wat aan ’n hokkiestok herinner; die kolwer het ’n lae paaltjie met twee dwarsbalkies verdedig; en lopies is kerwe genoem omdat die tellinghouers dit aangeteken het deur telstokke te kerf.<ref name="DB9">{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=9}}</ref><ref name="BWC2">{{en}} {{cite book |author=Barclays |title=Barclays World of Cricket |editor=E. W. Swanton |publisher=Willow Books |location=Londen |year=1986 |isbn=0-00-218193-2 |pages=1–2}}</ref><ref name="JM21">{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=21–22}}</ref> In 1611 is Cotgrave se woordeboek gepubliseer, waarin die kerklike regbank beskryf het, hoe in [[Sidlesham]] in [[Sussex]] twee gemeentelede, Bartholomew Wyatt en Richard Latter, die kerkdiens op [[Paasfees]] versuim omdat hulle krieket gespeel het. Hulle is elkeen met 12 penny beboet en opdrag gegee om boete te doen.<ref>{{en}} {{cite book |author=Timothy J. McCann |title=Sussex Cricket in the Eighteenth Century |year=2004 |publisher=Sussex Record Society |location=Lewes |isbn=0-85445-055-6 |pages=xxxi}}</ref> Dit is die oudste bekende verwysing na volwasse deelname aan krieket en omtrent dieselfde tyd is die oudste bekende intergemeente of dorpwedstryd gespeel – in [[Chevening, Kent|Chevening]], [[Kent]].<ref name="HSA21" /><ref name="DU4">{{en}} {{cite book |author=David Underdown |title=Start of Play |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=Londen |isbn=0-7139-9330-8 |pages=4}}</ref> In 1624 is ’n speler genaamd Jasper Vinall dood nadat hy tydens ’n wedstryd tussen twee gemeentespanne in Sussex per ongeluk aan die kop getref is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Timothy J. McCann |title=Sussex Cricket in the Eighteenth Century |year=2004 |publisher=Sussex Record Society |location=Lewes |isbn=0-85445-055-6 |pages=xxxiii–xxxiv}}</ref> Krieket was vir ’n groot deel van die 17de eeu ’n plaaslike tydsverdryf.<ref name="JM31" /> Deur talle verwysings in die rekords van kerklike hofsake is bekend dat dit soms voor en tydens die [[Gemenebes van Engeland]] deur die Puriteine verbied was.<ref>{{en}} {{cite book |author=Timothy J. McCann |title=Sussex Cricket in the Eighteenth Century |year=2004 |publisher=Sussex Record Society |location=Lewes |isbn=0-85445-055-6 |pages=xxxi–xli}}</ref><ref name="DU11">{{en}} {{cite book |author=David Underdown |title=Start of Play |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=Londen |isbn=0-7139-9330-8 |pages=11–15}}</ref> Die probleem was byna altyd die kwessie van Sondagspel, aangesien die Puriteine krieket as “onheilig” beskou het as dit op ’n [[Sabbat]] gespeel is, veral wanneer groot skares of [[dobbel]] betrokke was.<ref name="DB7">{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=7–8}}</ref><ref name="JM23">{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=23}}</ref> Volgens die sosiale historikus [[Derek Birley]] was daar in 1660 ’n “groot oplewing van sport ná die restourasie”.<ref name="DB11">{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=11}}</ref> Verskeie lede van koning [[Karel II van Engeland|Karel II]] se hof het gedurende dié tydperk ’n sterk belangstelling in krieket getoon.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ashley Brown |title=The Pictorial History of Cricket |publisher=Bison Books |location=Londen |year=1988}}</ref> Dobbelary op sport het ’n probleem geword, erg genoeg vir die Parlement om die Dobbelwet van 1664 goed te keur, wat die insette op £100 beperk het, in elk geval ’n enorme bedrag wat 99% van die bevolking se jaarlikse inkomste oorskry het.<ref name="DB11" /> Saam met perdewedrenne, prysgevegte en ander soorte bloedsport is krieket as ’n dobbelsport beskou.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=11–13}}</ref> Ryk beskermhere het wedstryde vir hoë insette gereël en spanne saamgestel, waarmee hulle die eerste professionele spelers betrek het.<ref name="RW10">{{en}} {{cite book |author=Roy Webber |title=The Phoenix History of Cricket |year=1960 |publisher=Phoenix House Ltd |location=Londen |pages=10}}</ref> Aan die einde van die eeu het krieket ontwikkel in ’n groot sport wat dwarsdeur Engeland versprei het en reeds deur Engelse seevaarders en koloniseerders na die buiteland geneem is – die vroegste verwysing na oorsese krieket dateer uit 1676.<ref>{{en}} {{cite book |author=Arthur Haygarth |title=Frederick Lillywhite's Cricket Scores & Biographies, Volume 1 (1744–1826) |year=1862 |publisher=Frederick Lillywhite |location=Londen |pages=vi}}</ref> ’n 1697-koerantberig van “’n groot krieketwedstryd” in Sussex “vir vyftig guineas per stuk” het bewaar gebly – dit is die vroegste bekende wedstryd wat algemeen as ’n [[Eersterangse krieket|eersterangse wedstryd]] beskou word.<ref>{{en}} {{cite book |author=Timothy J. McCann |title=Sussex Cricket in the Eighteenth Century |year=2004 |publisher=Sussex Record Society |location=Lewes |isbn=0-85445-055-6 |pages=xli}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=36}}</ref> Die beskermhere en ander spelers van die “[[landadel]]” het na hulleself as “amateurs” begin verwys<ref name="amateur" group="fn">Die term “amateur” verwys in dié konteks nie na iemand wat in sy vrye tyd krieket gespeel het nie. Baie amateurs in eersterangse krieket was gedurende die krieketseisoen voltydse spelers. Van die spel se beste spelers, insluitend [[W.G. Grace]], het amateurstatus gehad.</ref> om ’n duidelike onderskeid te skep teen die professionele persone, wat altyd lede van die werkersklas was, selfs tot die punt dat hulle aparte kleed- en eetgeriewe gehad het.<ref>{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=268–269}}</ref> Die landadel, insluitende hoë-adelikes soos die hertoë van Richmond, het hul eerkode van “adelskap verplig” uitgevoer om op leierskapsrolle in enige sportsoort waaraan hulle deelgeneem het aanspraak te maak, veral as dit vir hulle nodig was om saam met “sosiaal swakker” geagte mense te speel om hulle weddenskappe te wen.<ref name="DB19">{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=19}}</ref> Tot met die afskaffing van amateurisme in 1962 was die waarneming van die tipiese amateur, wat eersterangse krieket gespeel het, iemand met ’n opleiding by ’n openbare skool wat daarna die [[Universiteit van Cambridge]] of [[Universiteit van Oxford]] besoek het. Die samelewing het verwag dat dié mense “offisiere en here” was wie se lot dit was om leierskap waar te neem.<ref name="CW23">{{en}} {{cite book |author=Charles Williams |title=Gentlemen & Players – The Death of Amateurism in Cricket |year=2012 |publisher=Weidenfeld & Nicolson |location=Londen |isbn=978-0-7538-2927-1 |pages=23}}</ref> In ’n suiwer finansiële betekenis sou die amateurspelers teoreties op uitgawes staat maak, terwyl sy professionele teenstander aan ’n kontrak gebonde was en ’n salaris of wedstrydgeld ontvang het; in werklikheid het baie amateurs meer as hulle werklike uitgawes geëis en die spottende term “shamateur” was bedoel om dié praktyk te beskryf.<ref>{{en}} {{cite book |author=Charles Williams |title=Gentlemen & Players – The Death of Amateurism in Cricket |year=2012 |publisher=Weidenfeld & Nicolson |location=Londen |isbn=978-0-7538-2927-1 |pages=94–95}}</ref><ref name="DB146">{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=146}}</ref> === Engelse krieketspelers in die 18de en 19de eeu === [[Lêer:Francis Cotes - The young cricketer (1768).jpg|duimnael|upright|''The Young Cricketer'' deur [[Francis Cotes]] in 1768]] Die sport het in die 18de eeu ’n groot ontwikkeling ondergaan en Engeland se nasionale sport geword.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ashley Brown |title=The Pictorial History of Cricket |publisher=Bison Books |location=Londen |year=1988}}</ref> Sy sukses was gegrond op die twee noodwendighede van beskermhere en weddenskap.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=14–16}}</ref> Krieket was van 1707 af in [[Londen]] oorheersend en in die middel van die eeu het groot skare byeengekom om wedstryde op die Artillery Ground in Finsbury by te woon.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricket-grounds/honourable-artillery-club-london-234526 |title=Artillery Ground |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die een-paaltjie-weergawe van die sport het baie toeskouers en waaghalse gelok en sy gewildheid het gedurende die 1748-seisoen ’n hoogtepunt bereik.<ref name="ASW">{{en}} {{cite web |url=http://stats.acscricket.com/Cricket/1900/index.html#10 |title=At the Sign of the Wicket: Cricket 1742–1751 – Cricket: A Weekly Record of the Game |publisher=[[Die Vereniging van Krieketstatistici en -geskiedkundiges]] |author=F. S. Ashley-Cooper |location=Cardiff |year=1900 |pages=4–85 |accessdate=8 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908201316/http://stats.acscricket.com/Cricket/1900/index.html#10 |archive-date=8 September 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Rondom 1760 het die boulwerk ’n ewolusie ondergaan, toe die boulers die bal op die kolfblad begin bons het pleks daarvan om dit na die kolwer te laat rol of te gly. Dit het ’n rewolusie in die kolf se ontwerp meegebring, aangesien dit vir die hantering van die bonsende bal nodig was om die moderne plat kolf pleks van die ou “hokkiestok” in te voer.<ref>{{en}} {{cite book |author=John Nyren |title=The Cricketers of my Time |orig-year=eerste uitgawe in 1833 |editor=Ashley Mote |year=1998 |publisher=Robson Books |location=Londen |isbn=1-86105-168-9 |pages=153–154}}</ref> Die Hambledon Club is in die 1760’s gestig en dit was vir die daaropvolgende 20 jaar tot die stigting van die [[Marylebone-krieketklub]] (MKK) en die inwyding van [[Lord’s Old Ground]] in 1787 beide die sport se grootste klub en fikspunt.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-cradle-of-cricket-315120 |title=The cradle of cricket |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=13 Oktober 2007 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die MKK het spoedig die sport se voorste klub en die kurator van die krieketwette geword. Nuwe wette wat aan die einde van die 18de eeu ingevoer is sluit in die paaltjie met drie stompe en been voor paaltjie.<ref name="WCA63">{{en}} {{cite book |last=Wisden |article=Evolution of the Laws of Cricket |title=Wisden Cricketers' Almanack, 100th edition |edition=1963 |publisher=Sporting Handbooks Ltd |location=Londen |pages=184–187}}</ref> In die 19de eeu is onderarmaflewerings eers met rondarm- en toe met boarmaflewerings vervang. Albei ontwikkelinge was omstrede.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=97–101}}</ref> Die reëling van die sport op graafskapvlak het tot die stigting van die graafskapklubs gelei, beginnende met [[Sussex]] in 1839.<ref>{{en}} {{cite book |author=Barclays |title=Barclays World of Cricket |editor=E. W. Swanton |publisher=Willow Books |location=Londen |year=1986 |isbn=0-00-218193-2 |pages=456}}</ref> In Desember 1889 het die agt leidende graafskapklubs die amptelike graafskapkampioenskap gestig, wat in 1890 vir die eerste keer aangebied is.<ref name="AMCS">{{en}} {{cite web |url=http://stats.acscricket.com/Cricket/1889/index.html#523/z |title=Annual Meeting of County Secretaries – the programme for 1890 |work=Cricket: A Weekly Record of the Game |publisher=[[Die Vereniging van Krieketstatistici en -geskiedkundiges]] |location=Cardiff |year=1889 |pages=478–479 |accessdate=8 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908020352/http://stats.acscricket.com/Cricket/1889/index.html#523/z |archive-date=8 September 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die bekendste speler in die 19de eeu was [[W.G. Grace]], wie se lang en invloedryke loopbaan in 1865 begin het. Dit was veral Grace se loopbaan wat die onderskeiding tussen amateurs en professionele spelers in die wiele gery het, aangesien hy nominell ’n amateur was, maar volgens sy finansiële inkomste was hy ''de facto'' ’n professionele speler. Grace het van homself gesê dat hy meer geld deur krieket verdien het as enige professionele speler.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum |isbn=1-85410-941-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/socialhistoryofe0000birl |pages=108}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Simon Rae |title=W. G. Grace: A Life |year=1998 |isbn=978-0-571-17855-1 |pages=104}}</ref> Na die laaste twee dekades voor die [[Eerste Wêreldoorlog]] word as die “goue tydperk van krieket” verwys. Dit is ’n nostalgiese benaming wat deur die algemene verliese deur die oorlog gekenmerk is, maar dié tydperk het party goeie spelers en noemenswaardige wedstryde opgelewer, veral omdat kompetisies op graafskap- en [[Toetskrieket|toetsvlak]] verder ontwikkel is.<ref>{{en}} {{cite book |author=David Frith |title=The Golden Age of Cricket: 1890–1914 |year=1978 |publisher=Lutterworth Press |location=Guildford |isbn=0-7188-7022-0}}</ref> === Krieket as ’n internasionale sport === [[Lêer:First photo of a cricket match by Roger Fenton.jpg|duimnael|links|Die eerste bekende foto van ’n krieketwedstryd is op 25 Julie 1857 deur [[Roger Fenton]] geneem]] [[Lêer:England in North America 1859.jpg|duimnael|Die [[Engelse nasionale krieketspan|Engelse krieketspan]] van 1859 op pad na [[Noord-Amerika]], die eerste Engelse kriekettoer ooit]] Intussen het die [[Britse Ryk]] die spel oorsee begin vestig en teen die middel-19de eeu was dit reeds goed gevestig in [[Australië]], [[Brits-Indië]] (wat ook die huidige [[Pakistan]] en [[Bangladesj]] insluit), die [[Karibiese gebied]], [[Nieu-Seeland]], [[Noord-Amerika]] en [[Suid-Afrika]].<ref>{{en}} {{cite book |author=Barclays |title=Barclays World of Cricket |editor=E. W. Swanton |publisher=Willow Books |location=Londen |year=1986 |isbn=0-00-218193-2 |pages=62, 78, 87, 99, 113, 127 en 131}}</ref> In 1844 is die eerste internasionale wedstryd tussen as ’t ware klubspanne<ref name="NYH-25-09-1844">{{en}} {{cite web |url=https://www.newspaperarchive.com/us/new-york/new-york/new-york-herald/1844/09-25/page-2 |title=Grand Cricket Match for 1,000 Dollars, between the Players of Canada, and the St. George's Club of this City |publisher=The New York Herald |volume=10 |issue=265#3865 |page=2 |date=25 September 1844}}</ref> van [[Kanadese nasionale krieketspan|Kanada]] en die [[Verenigde State se nasionale krieketspan|Verenigde State]] in [[New York]] aangebied en deur Kanada gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-oldest-international-contest-of-them-all-141170 |title=The oldest international contest of them all |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=9 November 2007 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Ashley Brown |title=The Pictorial History of Cricket |publisher=Bison Books |location=Londen |year=1988}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.olympics.com/en/news/cricket-in-america-usa-history |title=Cricket in the USA |publisher=[[Internasionale Olimpiese Komitee]] |author=Nag Utathya |date=25 Desember 2024 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> In 1859 het ’n [[Engelse nasionale krieketspan|Engelse span]] na Noord-Amerika getoer en sodoende die eerste oorsese toer ooit aangepak.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=96–97}}</ref> In 1862 het ’n Engelse span die eerste toer na Australië onderneem.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=97}}</ref> Die eerste [[Australiese nasionale krieketspan|Australiese span]] wat oorsee getoer het, het uit [[Aborigines]] bestaan wat in 1868 Engeland besoek het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/aboriginal-cricket-team |title=The Australian Eleven: The first Australian team |publisher=Nasionale Museum van Australië |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> In 1876/77 het ’n Engelse span teen Australië op die [[Melbourne-krieketveld]] gespeel, wat in retrospektief as die eerste [[Toetskrieket|toetswedstryd]] erken word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152099.html |title=The Centenary Test match |publisher=ESPNcricinfo |work=Wisden |author=Reg Hayter |date=1978 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die mededinging tussen Engeland en Australië het in 1882 neerslag gevind in [[die As]] wat sedertdien die bekendste wedywering in toetskrieket is.<ref>{{en}} {{cite book |author1=Wendy Lewis |author2=Simon Balderstone |author3=John Bowan |title=Events That Shaped Australia |page=75 |publisher=New Holland |year=2006 |isbn=978-1-74110-492-9}}</ref> Toetskrieket is in 1888/89 begin uitbrei toe [[Proteas|Suid-Afrika]] teen Engeland gespeel het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ashley Brown |title=The Pictorial History of Cricket |publisher=Bison Books |location=Londen |year=1988}}</ref> === Krieket in die 20ste eeu === [[Lêer:Bradman&Bat.jpg|duimnael|links|upright|[[Donald Bradman]] van [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] het die rekord vir die hoogste kolfgemiddelde van 99.94 aangeteken]] Die tussenoorlogse jare is oorheers deur die Australiese [[Donald Bradman]], in statistieke opsig die beste toetskolwer ooit. Om sy oorheersing te probeer beteuel het Engeland tydens die 1932–33-reeks om die As [[Lyfkrieket-reeks|Lyfkrieket-taktieke]] ontwikkel. Dit het aflewerings aan die kolwer se liggaam ingesluit en ’n veld is geplaas, waarvolgens kolwers moes kies tussen om raakgegooi te word of om uitgehaal te word. Dié reeks het krieket van ’n spel in ’n saak van nasionale belang verander, aangesien diplomatieke versendings oor die voorval tussen die twee lande uitgeruil is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-nottingham |title=Bodyline: 80 years of cricket's greatest controversy |publisher=[[BBC]] |date=16 Januarie 2013 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> In dié tyd is toetskrieket verder uitgebrei met die aansluiting van [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]] (in 1928), [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Nieu-Seeland]] (in 1930) en [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] (in 1932).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1909-1963 |title=1909–1963 – Imperial Cricket Conference |publisher=Internasionale Krieketraad |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is toetskrieket gekniehalter, waarna die [[Verdeling van Indië]] toetsstatus aan [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]] besorg het (in 1952).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152363.html |title=Some dates in Pakistan cricket history |publisher=ESPNcricinfo |author=Rowland Bowen |date=1967 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Omdat spanne meer begin reis het, het die aantal toetswedstryde van 500 toetse in 84 jaar spoedig gegroei na 1&nbsp;000 binne die volgende 23 jaar. In 1963 het krieket ’n nuwe tydperk betree toe die Engelse graafskappe die korter krieketformat ingevoer het.<ref>{{en}} {{cite book |last=Wisden |article=One-Day Knockout Competition, 1963 |title=Wisden Cricketers' Almanack, 100th edition |edition=1963 |publisher=Sporting Handbooks Ltd |location=London |pages=1074–1076}}</ref> Aangesien dit in elk geval ’n uitslag opgelewer het, was die korter krieketformaat winsgewend en die aantal wedstryde het toegeneem.<ref>{{en}} {{cite book |author=Barclays |title=Barclays World of Cricket |editor=E. W. Swanton |publisher=Willow Books |location=Londen |year=1986 |isbn=0-00-218193-2 |pages=495–496}}</ref> Die eerste [[internasionale eendagwedstryd]] is op 5 Januarie 1971 tussen Australië en Engeland op die Melbourne-krieketveld gespeel<ref name="BatemanHill2011">{{en}} {{cite book |author1=Anthony Bateman |author2=Jeffrey Hill |title=The Cambridge Companion to Cricket |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.de/books?id=yd6J7waMBRsC&pg=PA101&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |date=17 Maart 2011 |accessdate=17 Mei 2026 |isbn=978-0-521-76129-1|pages=101}}</ref> en die beheerliggaam [[Internasionale Krieketraad]] (IKR), wat dié weergawe se potensiaal raakgesien het, het in [[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] die eerste [[krieketwêreldbeker]]toernooi aangebied.<ref>{{en}} {{cite book |author=Barclays |title=Barclays World of Cricket |editor=E. W. Swanton |publisher=Willow Books |location=Londen |year=1986 |isbn=0-00-218193-2 |pages=496–497}}</ref> [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]] het in 1982 toetsstatus ontvang,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152210.html |title=Notes by the Editor |publisher=ESPNcricinfo |work=Wisden Cricketers' Almanack online |author=John Woodcock |date=1982 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> terwyl [[Proteas|Suid-Afrika]] weens sy [[Apartheid]]sbeleid tussen 1970 tot 1992 van internasionale krieket verban was.<ref>{{en}} {{cite book |author=Douglas Booth |title=The Race Game: Sport and Politics in South Africa |publisher=Routledge |year=1998 |page=88 |isbn=0-7146-4799-3 |url=https://archive.org/details/racegamesportpol0000boot/page/88/mode/2up |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> In 1992 het ook [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]] toetsstatus verkry.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/sports/cricket-sport/Test-matches|title=Test matches|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 Mei 2026}}</ref> === Krieket in die 21ste eeu === [[Lêer:SRH fans while an ipl match.jpg|duimnael|Die [[Indiese Premierliga]] (IPL) is in 2008 van stapel gestuur. Dit het een van die rykste sportligas wêreldwyd geword en die belangrikheid van T20-krieket en professionele ligas aansienlik verhoog.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2023/apr/08/the-indian-premier-league-is-a-brilliant-thing-but-is-killing-test-cricket |title=The Indian Premier League is a brilliant thing – but is killing Test cricket |publisher=[[The Guardian]] |author=Barney Ronay |date=8 April 2023 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref>]] Die 21ste eeu het met toetsstatus vir [[Bengaalse nasionale krieketspan|Bangladesj]] begin, wat sy verskyning in 2000 gemaak het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/articles/when-bangladesh-made-their-test-cricket-debut-19521/ |title=When Bangladesh made their Test cricket debut |publisher=Cricket County |date=10 November 2012 |accessdate=31 Maart 2024}}</ref> Die spel op sigself het ook gegroei met die instelling van ’n nuwe korter formaat, [[Twintig20]], wat ’n onmiddellike impak gemaak het en in ’n mededinger vir die langer formate ontpop het. Dié nuwe korter formaat het ook tot die stigting van professionele krieket gelei en nuwe toernooie soos die [[Indiese Premierliga]] (IPL) is gestig. Die IKR gebruik die T20-formaat vir die groei van krieket met die [[T20I-wêreldbeker]]toernooi wat al om die twee jaar beslis word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/two-year-t20-world-cup-cycle-important-for-growth-of-cricket-icc-7636067/ |title=Two-year T20 World Cup cycle important for growth of cricket: ICC |publisher=The Indian Express |date=22 November 2021 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> T20-krieket word ook toenemend op belangrike toernooie soos Asiatiese en Afrikaspele gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/cricket-at-la28-cricket-confirmed-as-one-of-five-new-sports-at-la28-1403570 |title=T20 cricket confirmed as one of five new sports at LA28 |publisher=ESPNcricinfo |date=16 Oktober 2023 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die gevolglike groei het krieket se aanhangersbasis meer as een miljard mense laat oorskry, waarvan 90% in [[Suid-Asië]].<ref name="90%" /> Die sukses van T20-krieket het nog korter formate soos T10- en 100-balkrieket voortgebring, maar nie sonder teenkanting nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/cricket/twenty20-cricket-future-revolution-icc-tim-wigmore-freddie-wilde-a9179116.html |title=Thirty-two predictions for the future of Twenty20 cricket |publisher=The Independent |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Eksterne faktore het ook ’n impak op krieket gehad. Byvoorbeeld is ná die aanvalle in [[Mumbai]] in 2008 die bilaterale reekse tussen Indië en Pakistan onbepaald opgeskort. Die 2009-aanval op die Sri Lankaanse span tydens hul toer na Pakistan het daartoe gelei dat Pakistan tot in 2019 geen internasionale wedstryde kon huisves nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2019/11/14/sport/pakistan-test-cricket-return-2009-terrorist-attack-spt-intl/index.html |title=Pakistan to play first Test at home since 2009 terror attack |publisher=[[CNN]] |author=Ben Morse |date=14 November 2019 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/sports/Twenty20-cricket|title=Twenty20 cricket|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna28298820 |title=Mumbai fallout: India cancels cricket tour |publisher=NBC |date=18 Desember 2008 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Op 22 Junie 2017 het Afghanistan en Ierland die elfde en twaalfde volle lede van die IKR geword en hulle mag dus toetskrieket speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/afghanistan-ireland-get-test-status-1105347 |title=Afghanistan, Ireland get Test status |publisher=ESPNcricinfo |date=22 Junie 2017 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/40364481 |title=Ireland & Afghanistan awarded Test status by International Cricket Council |publisher=[[BBC]] |date=22 Junie 2017 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |last=Wisden |article=Dates in Cricket History |title=Wisden Cricketers' Almanack, 100th edition |edition=1963 |publisher=Sporting Handbooks Ltd |location=London |page=183}}</ref> == Wette en spel == [[Lêer:Cricket field parts af.svg|duimnael|’n Tipiese krieketveld]] In krieket is die reëls van die spel gekodifiseer as “Die wette van krieket” (''The Laws of Cricket'', hierna “die Wette” genoem) wat ’n globale taak het en deur die [[Marylebone-krieketklub]] (MKK) in gesprek met die hoofkrieketlande ontwikkel is. Daar is 42 Wette (altyd met ’n hoofletter “W” geskryf). Die vroegste bekende weergawe van die kode is in 1744 opgestel en sedert 1788 word dit deur sy voog, die Marylebone-krieketklub in [[Londen]], besit en onderhou.<ref name=Laws>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/ |title=Laws |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Buitendien is daar nasionale reëls wat van toepassing is in ’n spesifieke land en kompetisiereëls vir ’n bepaalde wedstryd of liga.<ref name="ECB">{{en}} (Byvoorbeeld) {{cite web |url=https://www.ecb.co.uk/governance/regulations/non-first-class-regulations |title=Rules and Regulations – Non-First Class Cricket |publisher=[[Engelse en Walliese Krieketraad]] |location=Londen |year=2017 |accessdate=7 Februarie 2021}}</ref> === Speelveld === [[Lêer:Cricket Stumps af.svg|duimnael|links|’n Paaltjie bestaan uit drie houtpenne vertikaal in die grond ingedruk waarop twee houtdwarsstokkies, die dwarsbalkies, geplaas is]] Krieket is ’n boul-en-kolf-sport wat op ’n krieketveld tussen twee spanne met elf spelers elk gespeel word.<ref name=Law1>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-players/ |title=Law 1 – Players |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Daar is geen vaste regulasies met betrekking tot die afmetings van die speelveld nie, maar in sy kompetisies beveel die [[Engelse en Walliese Krieketraad]] ’n diameter van tussen 110&nbsp;m en 140&nbsp;m vir volwassenemanskrieket en kleiner velde vir jeugkrieket (tussen 60&nbsp;m en 100&nbsp;m vir onder 13 meisies) aan.<ref name="ECB" /> Die speelveld is gewoonlik sirkel- of ovaalvormig en die rand van die speelveld word gemerk deur ’n grens, wat ’n heining, ’n deel van die staanplekke, ’n tou, ’n geverfde lyn of ’n kombinasie hiervan kan wees; die grens moet, indien moontlik, oor sy hele lengte gemerk word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/boundaries/ |title=Law 19 – Boundaries |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die meeste aksie vind in die middel van die speelveld plaas op ’n reghoekige kleistrook met kort gras wat die kolfblad genoem word. Die kolfblad is ’n plat oppervlak met dimensies van 3,05&nbsp;m by 20,12&nbsp;m met baie kort gras wat geneig is om weggedra te word soos die wedstryd vorder (krieket kan ook op kunsmatige oppervlakke soos matte gespeel word). Aan albei kante van die kolfblad word drie regop houtpenne, paaltjies genoem, in die grond ingedruk; die paaltjies word 22 treë (20&nbsp;m) uitmekaar geplaas.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-pitch |title=Law 7 – The pitch |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Elke paaltjie bestaan uit drie houtpenne met twee dwarsbalkies bo-op. Twee kort houtdwarsstokkies, dwarsbalkies genoem, sit in groewe bo-op die drie paaltjies en raak met hulle punte aanmekaar. Elke stel van drie houtpenne en twee dwarsbalkies word saam die paaltjies genoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-wickets/ |title=Law 8 – The wickets |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> ’n Wit streep van 1,22&nbsp;m voor die paaltjies dui die kolfkampie aan. Een kant van die kolfblad is waar die kolwer staan en die bal inwag, en die ander kant is waarvandaan die bouler boul. Ná elke boulbeurt word die boulkante omgeruil; maar die twee kolwers bly só staan, dus kolf die ander kant se kolwer verder in die volgende boulbeurt. [[Lêer:Cricket pitch af.svg|duimnael|senter|800px|Die kolfblad se afmetings]] Die kolfblad word aan elke kant met vier wit geverfde lyne gemerk: ’n boulkampie, ’n opspringkampie en twee draaikampies. Die drie paaltjies is sentraal geplaas in die boulkampie, wat ten minste 264&nbsp;cm lank is. Die opspringkampie is 122&nbsp;cm voor die boulkampie en parallel daarmee geplaas; hoewel dit met ’n 366&nbsp;cm lyn gekenmerk word (1,83&nbsp;cm weerskante aan die sentrale houtpenne), is dit in werklikheid onbeperk in lengte. Die draaikampie word reghoekig met die opspringkampie geplaas sodat hulle die punte van die boulkampie sny; elke draaikampie word deur ’n 2,44&nbsp;cm lyn gemerk, sodat dit 1,22&nbsp;cm agter die boulkampie strek, maar ook as ’t ware onbeperk in lengte is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/bowling-popping-and-return-creases/ |title=Law 9 – The bowling, popping and return creases |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> === Wedstrydstruktuur === [[Lêer:A modern Cricket bat (back view).jpg|duimnael|upright|Agterkant van ’n moderne SG-krieketkolf]] [[Lêer:Wicket being hit by a ball.jpg|duimnael|upright|’n Bal tref die paaltjie]] Voor die wedstryd ondersoek beide die kapteins (en hulle raadgewers) die kolfblad en bepaal watter spelers beste gepas sal wees vir die kolfblad se omstandighede en kies dan hulle elftal. Die kapteins (wat ook spelers is) van die twee spanne loot dan deur ’n muntstuk op te skiet saam met die skeidsregters. Die kaptein wat die loot wen mag dan besluit of sy span eerste gaan boul of kolf.<ref name="inns" /> Die loot in krieket is baie belangriker as in ander sportsoorte. Omdat die spel so lank is en die gedrag van die kolfblad oor die bestek van vyf dae dramaties kan verander, is dit ’n geweldige voordeel om te kan kies om eerste te boul of te kolf, na gelang van die omstandighede. Kolfbeurt is die term waarmee na ’n fase van die wedstryd verwys word.<ref name=inns>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/innings/ |title=Law 12 – Innings |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> In elke kolfbeurt kolf een span in ’n poging om lopies aan te teken, terwyl die ander span die telling probeer beperk en die kolwers uit te skakel deur die bal te boul en veldwerk te doen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/scoring-runs/ |title=Law 18 – Scoring runs |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/appeals/ |title=Law 27 – Appeals |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Wanneer die eerste kolfbeurt eindig verander die spanne van rolle; daar kan van twee tot vier kolfbeurte wees, afhangende van die soort wedstryd. ’n Wedstryd met vier geskeduleerde kolfbeurte word oor drie tot vyf dae gespeel; ’n wedstryd met twee geskeduleerde kolfbeurte is gewoonlik binne een enkele dag afgehandel.<ref name=inns /> Gedurende ’n kolfbeurt is al die elf lede van die veldwerkspan op die krieketveld, terwyl van die kolfwerkspan op enige tyd slegs twee spelers op die speelveld is. Die uitsondering is indien ’n kolwer ’n soort siekte of besering het wat sy of haar vermoë om te loop beperk, in dié geval mag die kolwer ’n hardloper inspan wat tussen die paaltjies kan hardloop wanneer die kolwer ’n lopie aanteken of sou hardloop,<ref name="Law25">{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/batsman-s-innings;-runners |title=Law 25 – Batter's Innings; Runners |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> hoewel dit nie van toepassing in internasionale krieket is nie.<ref name=ICCTestPlayCond>{{en}} {{cite web |url=https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2019/09/02/9182955c-04a4-4fa0-a2b6-f5908f02a51d/ICC-Test-Match-Playing-Conditions-Final-1-September-2019.pdf |title=ICC Test Match Playing Conditions |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=1 September 2019 |accessdate=3 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190903140826/https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2019/09/02/9182955c-04a4-4fa0-a2b6-f5908f02a51d/ICC-Test-Match-Playing-Conditions-Final-1-September-2019.pdf |archive-date=3 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die kolforde word gewoonlik net voor die wedstryd se begin bekend gemaak, maar dit mag aangepas word.<ref name=Law1 /> Die hoofdoel van elke span is om meer lopies as hul teenstander aan te teken, maar in sommige krieketformate kan dit vir ’n oorwinning ook nodig wees om in die laaste kolfbeurt al die kolwers van die teenstander behalwe vir een uit te skakel (waarmee “almal uit” is), andersins kan die wedstryd onbeslis eindig (sonder ’n oorwinning of gelykop).<ref name=result>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-result/ |title=Law 21 – The result |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> === Klere en uitrusting === [[Lêer:WGGrace.jpg|duimnael|upright|Die Engelse krieketspeler [[W.G. Grace]] “hou wag” in 1883. Sy skerms en kolf is baie soortgelyk aan dié wat vandag gebruik word. Die handskoene het ietwat verander. Baie moderne spelers gebruik meer defensiewe uitrusting as wat dit vir Grace beskikbaar was, veral helms en armskerms.]] Die [[paaltjiewagter]] (’n gespesialiseerde veldwerker agter die kolwer) en die kolwers dra beskermende uitrusting weens die harde bal, wat met ’n spoed van meer as 145&nbsp;km/h afgelewer kan word en ’n groot veiligheids- en gesondheidsrisiko inhou. Beskermende uitrusting sluit in skerms (wat die knieë en skeenbeen beskerm), kolf- of paaltjiewagterhandskoene vir die hande, ’n helm vir die kop en ’n kis in die broek vir manlike spelers (wat die lies beskerm).<ref name=AppD>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/appendix-d/ |title=Appendix D |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=2 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702064301/https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/appendix-d/ |archive-date=2 Julie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sommige kolwers dra bykomende skerms onder hul truie en broeke soos dik skerms, arm-, ribbe- en skouerskerms. Die enigste veldwerkers wat toegelaat word om beskermende uitrusting te dra is dié baie naby aan die kolwer (d.w.s. indien hulle langs of voor hom staan), maar hulle mag nie handskoene of buitebeenskerms dra nie.<ref name=Law41 /> Met verskeie variante bestaan die wedstrydklere gewoonlik uit ’n woltrui met kort of lang moue, lang broeke, woloortrektruie (indien nodig); ’n krieketpet (vir veldwerk) of ’n veiligheidshelm; en skoene of stewels met spykers om die vastrap te verbeter. Die trui is tradisioneel geheel en al wit en dit word só in toets- en eersterangse krieket gedra, maar in korter krieket word nou eerder spanklere gedra.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=343}}</ref> ==== Kolf en bal ==== {{Multibeeld | wydte = 150 | voetskrif = Drie soorte krieketballe in dieselfde grotte: i) ’n Nuwe wit bal. Wit balle word meestal in korter krieket gebruik, veral gedurende snagse wedstryde onder spreiligte (links).<br /> ii) ’n Nuwe rooi bal. Rooi balle word in [[Toetskrieket|dagtoets-]], [[Eersterangse krieket|eersterangse]] en sommige ander krieketvorme gebruik (middel).<br /> iii) ’n Gebruikte pienk bal. Pienk balle word in [[Dag/aandkrieket|dag/aand]]-toetswedstryde gebruik (regs). | beeld1 = Cricket ball white (2025) 01 (cropped).jpg | alt1 = | onderskrif1 = ’n Nuwe wit bal | beeld2 = Cricket Ball (27343391052) cropped.jpg | alt2 = | onderskrif2 = ’n Nuwe rooi bal | beeld3 = Cricket ball at Church Times Cricket Cup final 2019 (cropped).jpg | alt3 = | onderskrif3 = ’n Gebruikte pienk bal }} Die beginsel van die sport is ’n bouler lewer (d.w.s. boul) die bal van sy of haar kant vir die kolwer wat, toegerus met ’n kolf, aan die ander kant aan die slaan is. Die kolf is vervaardig uit hout, gewoonlik [[witwilger]] (''Salix alba'') en het die vorm van ’n lem met ’n silindriese handvatsel. Die lem mag nie breër as 10,8&nbsp;cm wees nie en die kolf nie langer as 97&nbsp;cm nie. Die gewig is nie bepaal nie, gewoonlik weeg dit tussen 1,1 en 1,4&nbsp;kg.<ref name=Law6>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-bat/ |title=Law 6 – The bat |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=7 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/appendix-e-the-bat/ |title=Appendix E – The bat |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=4 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703063903/https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/appendix-e-the-bat/ |archive-date=3 Julie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die bal is ’n harde leer-naat [[sferoïde]] met ’n omtrek van 23&nbsp;cm. Die bal het ’n “naat”: ses rye se steke wat die leerdop van die bal aan die tou en die kurk binnekant hou. Die naat van ’n nuwe bal is prominent en help die bouler om dit op ’n minder voorspelbare manier aan te dryf. Gedurende wedstryde verswak die kwaliteit van die bal tot ’n punt waar dit nie meer bruikbaar is nie; gedurende die verloop van dié slytasie sal sy gedrag in vlug verander en dit kan die uitslag van die wedstryd beïnvloed. Spelers sal dus probeer om die bal se gedrag te verander deur sy fisiese eienskappe te wysig. Om die bal te poets en dit nat te maak met sweet of speeksel is wettig, selfs wanneer die polering doelbewus aan die een kant gedoen word net om die bal se swaai deur die lug te verhoog, maar om ander stowwe in die bal te vryf, die oppervlak te krap of aan die naat te pluk is onwettige balpeutery.<ref name=Law5>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-ball/ |title=Law 5 – The ball |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=7 Mei 2026}}</ref> === Spelerrolle === ==== Basiese spel: bouler na kolwer ==== Gedurende die gewone speel is 13 spelers en twee skeidsregters op die veld. Twee van die spelers is kolwers en die ander elf is almal lede van die veldwerkspan. Die ander nege spelers van die kolfspan is buite die veld in die pawiljoen. Die beeld hieronder met syfers op toon wat gebeur wanneer die bal geboul word en wie op of naby die kolfblad staan.<ref group="fn">Dié beeld is geneem tydens ’n internasionale wedstryd tussen [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] en [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]]; Sri Lanka se [[Muttiah Muralitharan]] boul na die Australiese kolwer [[Adam Gilchrist]].</ref> Let wel: dié beeld bewys ’n linkshandige kolwer. {{overlay |image=Muralitharan bowling to Adam Gilchrist.jpg |width=500 |height=340 |grid=no |overlay1=Skeidsregter|overlay1left=75|overlay1top=2|overlay1tip=Skeidsregter aan die bouler se kant |overlay2=Paaltjie|overlay2left=105|overlay2top=68|overlay2tip=Paaltjie, bouler se kant of onaktiewe kolwer se kant |overlay3=Onaktiewe kolwer|overlay3left=50|overlay3top=50|overlay3tip=Onaktiewe kolwer, Simon Katich |overlay4=Bouler|overlay4left=155|overlay4top=55|overlay4tip=Bouler, Muttiah Muralitharan |overlay5=Bal|overlay5left=230|overlay5top=75|overlay5tip=’n wit krieketbal in vlug |overlay6=Kolfblad|overlay6left=235|overlay6top=165|overlay6tip=Kolfblad, die hele gebied in ’n ander kleur |overlay7=Opspringkampie|overlay7left=295|overlay7top=105|overlay7tip=Kolf- of opspringkampie |overlay7left2=265|overlay7top2=265|overlay7tip2=Kolf- of opspringkampie |overlay8=Aktiewe kolwer|overlay8left=390|overlay8top=160|overlay8tip=Aktiewe kolwer, Adam Gilchrist |overlay9=Paaltjie|overlay9left=425|overlay9top=225|overlay9tip=Paaltjie, aktiewe kolwer se kant |overlay10=Paaltjiewagter|overlay10left=420|overlay10top=270|overlay10tip=Veldwerker in posisie, paaltjiewagter |overlay11=Eerste glip|overlay11left=325|overlay11top=300|overlay11tip=Veldwerker in posisie, eerste glip vir linkshandige kolwer |overlay12=Draaikampie|overlay12left=15|overlay12top=105|overlay12tip=Draaikampie, een weerskante elke paaltjie |overlay12left2=455|overlay12top2=235|overlay12tip2=Draaikampie, een weerskante elke paaltjie }} Op die beeld het die twee kolwers (3 & 8; met geel truie) hul posisies aan elke kant van die kolfblad ingeneem (6). Drie lede van die span wat veldwerk doen (4, 10 & 11; met donkerblou truie) is ook op die beeld. Een van die twee skeidsregters (1; met ’n wit hoed) staan agter die paaltjie (2) aan die kolwer se kant (4) op die kolfblad. Die bouler (4) boul die bal (5) van sy kant aan die kolwer (8) aan die ander kant wat “aktiewe kolwer” genoem word. Die ander kolwer (3) by die boulkant is die “onaktiewe kolwer”. Die paaltjiewagter (10), wat gespesialiseer is, is agter die aktiewe kolwer se paaltjie (9) en agter hom staan een van die veldwerkers in ’n posisie genoem “eerste glip” (11). Terwyl die bouler en die eerste glip gewone truie dra, dra die twee kolwers en die paaltjiewagter beskermende toerusting insluitende veiligheidshelms, versterkte handskoene en beenskerms. Die paaltjiewagter is die enigste veldwerker wat beskermende handskoene mag dra. Terwyl die skeidsregter (1) op die beeld aan die bouler se kant staan, staan sy eweknie in die buiteveld, gewoonlik op of naby die veldposisie “regby”, sodat hy op een lyn is met die opspringkampie (7) aan die aktiewe kolwer se kant. Die boulkampie (sonder ’n syfer) is dié waar die paaltjie tussen die draaikampies is (12). Die bouler (4) beoog om die paaltjie (9) met die bal te tref (5) of, ten minste, om te voorkom dat die aktiewe kolwer (8) lopies kan aanteken. Die aktiewe kolwer (8) probeer om met sy kolf sy paaltjie te beskerm en, indien moontlik, om die bal van die kolfblad weg te slaan om lopies aan te teken. Sommige spelers is vaardig in beide kolf- en boulwerk, sogenoemde veelsydiges. Boulers word volgens hul styl en spoed geklassifiseer, met snelboulers, naatboulers of draaiers. Kolwers word volgens hul hande geklassifiseer, regs- of linkshandig, met tweehandige kolwers wat ongewoon is en dit word veral as ’n taktiek gebruik waarby ’n kolwer van houding verander kort voordat die bouler die bal afstuur.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricket.com.au/news/3306597 |title=Maxwell launches strong defence of 'unfair' switch hit |publisher=[[Krieket Australië]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> ==== Boulbeurte ==== Die wette bepaal dat, gedurende ’n kolfbeurt, “die bal afwisselend geboul sal word van albei kante in boulbeurte van ses balle”.<ref name=Law22>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-over/ |title=Law 22 – The over |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Dit word “over” genoem omdat die skeidsregter “Over!” roep wanneer ses wettige balle (aflewerings) geboul is. Dan word ’n ander bouler na die ander kant van die kolfblad gestuur en die veldwerkers verander van posisies, terwyl die kolwers dit nie doen nie. ’n Bouler mag nie twee opeenvolgende boulbeurte bedien nie, hoewel ’n bouler vir ’n sekere aantal nieopeenvolgende boulbeurte van dieselfde kant mag bedien (wat hy gewoonlik ook doen) wat ’n “spell” genoem word; indien die kaptein wil hê dat ’n bouler van kante moet verander, moet ’n ander bouler tydelik instaan sodat die verandering nie onmiddellik is nie. Die kolwers verander aan die einde van die boulbeurt nie van kante nie en sodoende word die onaktiewe die aktiewe en andersom. Die skeidsregters verander ook van posisies sodat die een wat “regby” gestaan het nou agter die paaltjie van die onaktiewe kolwer staan en andersom.<ref name=Law22 /> ==== Veldwerk ==== [[Lêer:Cricket fielding positions2.svg|duimnael|Veldposisies vir ’n regshandige kolwer]] Van die elf veldwerkers kan drie in die beeld bo gesien word. Die ander agt is elders op die veld en hul posisies word deur die kaptein of bouler se taktiese beginsels bepaal. Veldwerkers verander tussen aflewerings dikwels van posisie, weer soos aangewys deur die kaptein of bouler.<ref name=Law41>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-fielder/ |title=Law 41 – The fielder |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Wanneer ’n veldwerker beseer is of tydens ’n wedstryd siek word, mag ’n plaasvervanger pleks van dié speler veldwerk doen, maar die plaasvervanger mag nie boul of as ’n kaptein optree nie, met uitsondering van harsingskuddingplaasvervangers in internasionale krieket.<ref name="ICCTestPlayCond" /> Die plaasvervanger verlaat die veld sodra die beseerde speler fiks genoeg is om terug te keer.<ref name=Law2>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/substitutes-and-runners-batsman-or-fielder-leaving-the-field-batsman-retiring-or-batsman-commencing-innings/ |title=Law 2 – Substitutes, etc. |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=2 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702043645/https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/law-2-substitutes-and-runners-batsman-or-fielder-leaving-the-field-batsman-retiring-or-batsman-commencing-innings/ |archive-date=2 Julie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die krieketwette is in 2017 hersien en laat nou plaasvervangers as paaltjiewagters toe.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/assets/2017-Law-Changes-Summary-Paper.pdf |title=Summary of changes to the Laws of Cricket 2017 Code |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=4 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627233220/https://www.lords.org/assets/2017-Law-Changes-Summary-Paper.pdf |archive-date=27 Junie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ==== Kolfwerk, lopies en ekstras ==== [[Lêer:Cricket shots af.svg|duimnael|Die rigtings waarin ’n regshandige kolwer, wat na die bladsy kyk, probeer om die bal te slaan wanneer hy verskeie kriekethoue speel. Die diagram vir ’n linkshandige kolwer is ’n spieëlbeeld van dié een.]] Kolwers kom aan die beurt om te kolf gedurende ’n kolforde wat voor die begin van die wedstryd deur die spankaptein vasgelê en aan die skeidsregters voorgelê is, hoewel die orde buigsaam bly wanneer die kaptein die span nomineer.<ref name="Law1" /> Plaasvervangende kolwers word oor die algemeen nie toegelaat nie,<ref name="Law2" /> met uitsondering van harsingskuddingplaasvervangers in internasionale krieket.<ref name="ICCTestPlayCond" /> Wanneer hy begin kolf neem die kolwer ’n kolfhouding in. Gewoonlik behels dit ’n effense hurk met die voete wat oor die voorkant van die paaltjie wys, in die bouler se rigting te kyk en om die kolf vas te hou sodat dit oor die voete gaan en sodat sy punt op die grond naby die tone van die agtervoet kan rus.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketweb.net/grip-stance-back-lift/ |title=Grip, Stance, Back-Lift |publisher=Cricket Web |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> ’n Bekwame kolwer kan ’n wye verskeidenheid “skote” of “houe” in beide ’n verdedigende en ’n aanvallende manier gebruik. Die idee daaragter is om die bal met die kolf se plat oppervlak vir die beste effek te slaan. As die bal die kant van die kolf raak word dit ’n “rand” genoem. Die kolwer hoef nie ’n hou te speel nie en kan die bal na die paaltjiewagter laat deurgaan. Net só hoef die kolwer nie ’n lopie te probeer aanteken nie wanneer hy die bal met sy kolf slaan. Kolwers probeer nie altyd om die bal so hard as moontlik te slaan nie en ’n goeie speler kan lopies aanteken deur net ’n behendige hou met ’n draai van die polse te maak of deur bloot die bal te “blokkeer” maar dit van veldspelers weg te beweeg sodat hy tyd het om te hardloop. ’n Wye verskeidenheid houe word gespeel, die kolwer se repertorium sluit houe in wat genoem is na die styl van swaai en die rigting waarheen gemik word: byvoorbeeld “kaphou”, “dryfhou”, “haak” en “trek”.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sportspundit.com/cricket/terms/75-batting/ |title=Batting |publisher=TalkCricket |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theyogicjournal.com/pdf/2017/vol2issue2/PartB/2-2-4-313.pdf |title=Relationship of selected biomechanical variables with the performance of cricket players in cover drive shot |publisher=International Journal of Yogic, Human Movement and Sports Sciences |author=Pratibha Dhake |date=10 Junie 2017 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> [[Lêer:Master Blaster at work.jpg|duimnael|links|[[Sachin Tendulkar]] is die enigste speler wat honderd internasionale honderdtalle aangeteken het]] Die aktiewe kolwer moet keer dat die bal die paaltjie tref en lopies probeer aanteken deur die bal met sy kolf te slaan sodat hy en sy vennoot tyd het om van die een kant van die kolfblad na die ander te hardloop voordat die veldwerkspan die bal kan terugbesorg. Om ’n lopie aan te teken moet albei kolwers met óf hul kolwe óf hul liggame die grond agter die draaikampie raak (die kolwers dra hul kolwe terwyl hulle hardloop). Elke voltooide lopie verhoog die telling van beide die span en die aktiewe kolwer.<ref name=Law18>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/scoring-runs |title=Law 18 – Scoring runs |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die besluit om ’n lopie te probeer aanteken lê gewoonlik by die kolwer wat die beter sig op die bal se beweging het en dit word meestal met roepe gekommunikeer: meestal “ja”, “nee” of “wag”. Meer as een lopie kan met een enkele hou aangeteken word. Houe ter waarde van een tot drie lopies is algemeen, maar die grote van die veld maak dit meestal moeilik om vir vier of meer lopies te hardloop.<ref name="Law18" /> Om dit te kompenseer word vir houe wat die veldgrens bereik outomaties vier lopies toegeken as die bal die grond raak op pad na die grens toe of ses lopies as die bal die grens oorsteek sonder om die grond binne die grens te raak. In dié gevalle hoef die kolwers nie te hardloop nie.<ref name=Law19>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/boundaries/ |title=Law 19 – Boundaries |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Houe vir vyf lopies is ongewoon en maak oor die algemeen staat op die hulp van “omverwerpings” deur ’n veldwerker wat die bal terugbesorg. As ’n onewe aantal lopies deur die aktiewe kolwer aangeteken word, het die twee kolwers van kante verander, en die een wat nie aktief was nie, is nou die aktiewe kolwer. Slegs die aktiewe kolwer kan individuele lopies aanteken, maar al die lopies word by die span se totaal gevoeg.<ref name="Law18" /> [[Lêer:Cambridge University CC v MCC at Cambridge, England 018.jpg|duimnael|links|Kolwers besig om ’n lopie aan te teken terwyl ’n veldwerker ’n gooi inwag]] Bykomende lopies kan deur die kolfspan as ekstras ingepalm word weens foute wat deur die veldwerkspan gemaak is. Dit word bereik op vier maniere: * Geenbal, ’n straflopie van een ekstra lopie wat deur die bouler afgestaan word as hy die reëls oortree (dikwels nadat die bouler versuim het om die bal te boul voordat sy voorvoet sy kant se opspringkampie raak).<ref name=Law24>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/no-ball/ |title=Law 24 – No ball |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Wyes, ’n straflopie van een ekstra lopie wat deur die bouler afgestaan word as hy so boul dat die bal buite die kolwer se bereik is.<ref name=Law25a>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/wide-ball/ |title=Law 25 – Wide ball |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Byes, ’n ekstra lopie as die kolwer die bal misslaan en dit verby die paaltjiewagter gaan en die kolwers tyd gee om op die konvensionele manier te hardloop.<ref name=Law26>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/bye-and-leg-bye/ |title=Law 26 – Bye and Leg bye |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Been bye, soortgelyk aan die bye, behalwe dat die bal die kolwer se lyf getref het, maar nie sy kolf nie.<ref name="Law26" /> As die bouler ’n onwettige aflewering geboul het (d.w.s. ’n geenbal of ’n wye), kry die bouler se span ’n bykomende strafbal omdat daardie bal (d.w.s. aflewering) weer geboul moet word en dus het die kolfspan die geleentheid om meer lopies van dié ekstra bal aan te teken. Daarbenewens word die maniere waarop die kolwers tydens ’n onwettige aflewering uitgehaal kan word, aansienlik verklein; in die geval van ’n geenbal, wat die mees algemene onwettige aflewering is, is die enigste toegelate manier waarmee ’n kolwer uitgehaal kan word, ’n uithardloop.<ref name="Law24" /><ref name="Law25a" /> ==== Uitgee ==== [[Lêer:Glenn McGrath 01 crop 2.jpg|duimnael|links|upright|[[Glenn McGrath]] van [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] hou die wêreldrekord vir die meeste paaltjies in die [[krieketwêreldbeker]]geskiedenis.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-wickets-taken-in-an-icc-world-cup-career-(male) |title=Most wickets taken in an ICC World Cup career (male) |publisher=[[Guinness World Records]] |accessdate=23 Junie 2015}}</ref>]] [[Lêer:Cricket Umpire dismissal.jpg|duimnael|Die skeidsregter dui aan dat die kolwer uit is]] [[Lêer:Cricketer bowled.jpg|duimnael|Die meeste algemene uithaalmetodes behels die paaltjies, soos wanneer die bal na die aktiewe kolwer se paaltjies geboul word]] Daar is nege maniere waarop ’n kolwer uitgegee kan word: vyf is redelik algemeen en vier is uiters skaars. Wanneer ’n kolwer uitgehaal is, word daar gesê dat hulle “hul paaltjie verloor” het, waarmee hulle verbied word om in die kolfbeurt weer te kolf (die sportkommentator sal skertsend sê “die kolwer moet gaan stort”); hulle span het só te sê ook “’n paaltjie verloor”. Sodra ’n span tien paaltjies verloor het, is hulle kolfbeurt beëindig. Die algemene vorme van uitgee is: * Geboul – As die kolwer nie kan keer dat ’n aflewering van die bouler sy paaltjies tref nie, is die kolwer “geboul”.<ref name=Law30>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/bowled/ |title=Law 30 – Bowled |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Gevang – As die bal wat deur die kolwer geslaan is, deur ’n veldwerker gevang word sonder dat dit die grond geraak het, is die kolwer “uitgevang”.<ref name=Law32>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/caught/ |title=Law 32 – Caught |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Been voor paaltjie – As die kolwer se liggaam “onregverdig” verhoed dat ’n aflewering die paaltjies kan tref, is die kolwer “been voor paaltjie” (bvp) betrap. Dit is een van die mees omstrede beslissings, en word gereeld deur die televisieskeidsregter hersien wat televisie-opnames raadpleeg.<ref name=Law36>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/leg-before-wicket/ |title=Law 36 – Leg before wicket |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Uitgehardloop – As ’n veldwerker die paaltjies met die bal kan raakgooi terwyl die kolwer voor sy kolfkamp is (gewoonlik terwyl die kolwers besig is om tussen die paaltjies te hardloop), is die kolwer “uitgehardloop”.<ref name=Law38>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/run-out/ |title=Law 38 – Run out |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Gestonk – As die paaltjiewagter die paaltjies met die bal neer kan gooi terwyl die kolwer voor sy kolfkamp is en voordat enige ander veldwerker die bal geraak het, is die kolwer “gestonk”.<ref name=Law39>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/stumped/ |title=Law 39 – Stumped |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Seldsame metodes is: * Paaltjies geslaan – As die kolwer self sy eie paaltjies raakslaan, is hy uit “paaltjies geslaan”.<ref name=Law35>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/hit-wicket/ |title=Law 35 – Hit wicket |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Bal twee maal geslaan – Die kolwer kry slegs een kans om die bal te slaan behalwe as hy sy paaltjie verdedig.<ref name=Law34>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/hit-the-ball-twice/ |title=Law 34 – Hit the ball twice |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Veldwerker verhinder – As die kolwer die veldwerker verhinder om veldwerk te doen, kan hy uit wees weens “veldwerker verhinder”.<ref name=Law37>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/obstructing-the-field/ |title=Law 37 – Obstructing the field |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Tyd verstreke – As ’n nuwe kolwer meer as drie minute neem om die kolfblad te bereik, kan hy uit wees weens “tyd verstreke”.<ref name=Law31>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/timed-out/ |title=Law 31 – Timed out |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die reëls bepaal dat die veldwerkspan, in praktyk veral die bouler, moet appelleer vir ’n uitgee voordat die skeidsregter sy beslissing kan gee. As die kolwer uit is, lig die skeidsregter ’n wysvinger en sê “Uit!”; anders sal hy sy kop skud en sê “Nie uit nie”.<ref name=Law27>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/appeals/ |title=Law 27 – Appeals |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Daar is effektief ’n tiende metode van uitskakeling, uitgetree, wat nie ’n op-veld-uitskakeling as sodanig is nie, maar eerder ’n terugwerkende een waarvoor geen veldwerker gekrediteer word nie.<ref name=Law2 /> ==== Boulwerk ==== [[Lêer:Darren Gough bowling.jpg|duimnael|links|upright|Boulers genereer momentum deur te hardloop en laat dan die bal los wanneer hulle hul “afleweringsplek” bereik het]] [[Lêer:Bowling action.png|duimnael|400px|Die boulaksie]] Die meeste boulers word as spesialiste beskou omdat hulle vir die span gekies is weens hul vaardigheid as ’n bouler, hoewel sommige veelsydiges is en selfs gespesialiseerde kolwers boul af en toe. Die spesialiste boul verskeie kere gedurende ’n kolfbeurt maar hulle mag nie twee opeenvolgende boulbeurte bedien nie. Dié spesialiste boul “spells” van gewoonlik vier tot agt boulbeurte om die bouler nie fisies uit te put nie, wat veroorsaak kan word deur spierspanning en stres op die skelet. Die Wette verbied ’n bouler om opeenvolgende boulbeurte te bedien, waarvolgens ten minste twee boulers afwisselende boulbeurte bedien. Indien die kaptein van “kante wil verander” moet ’n ander bouler inspring sodat die verandering nie onmiddellik is nie.<ref name="Law22" /> Die beweging om die bal te boul is soortgelyk aan gooi, onder voorbehoud dat ’n bouler se elmboogstrek byna heeltemal beperk is, waarvolgens die meeste boulers ’n reguit arm behou wanneer hulle die bal tydens hul afleweringsbeweging loslaat. Daarbenewens word, hoewel die bouler nie die bal hoef te gooi (laat bons) nie, ’n volledige gooi (nie-bonsende) aflewering wat die kolwer bo sy middellyfhoogte bereik, as ’n geenbal gepenaliseer. ’n Bouler bereik sy afleweringsspoed deur middel van ’n “aanloop” en ’n boulbeurt word as geopen geag wanneer die bouler sy aanloop vir die eerste aflewering van daardie boulbeurt begin het, waarmee die bal “in spel” is.<ref name="Law22" /> Snelboulers, wat ’n momentum nodig het, vat ’n langer aanloop terwyl boulers met ’n stadiger aflewering nie meer as ’n aantal stappe voor hul aflewering neem nie. Die vinnigste boulers kan die bal teen ’n spoed van meer as 145&nbsp;km/h boul en hulle maak soms staat op pure spoed om die kolwer te probeer verslaan, wat genoodsaak word om baie vinnig te reageer.<ref name=pace>{{en}} {{cite web |url=https://sportspundit.com/cricket/terms/2660-types-of-fast-bowling/ |title=Types of fast bowling |publisher=TalkCricket |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Ander snelboulers maak staat op ’n mengsel aan spoed en uitoorlê deur die bal se naat in te span of in vlug te laat swaai (b.v. kurwes). Dié tipe aflewering kan ’n kolwer noodsaak om sy hou verkeerd te doen, sodat die bal byvoorbeeld slegs die rand van die kolf raak en hy dan deur die paaltjiewagter of ’n glipveldverker “agter gevang” kan word.<ref name="pace" /> Aan die ander kant van die boulskala is die draaibouler wat teen ’n relatief stadige spoed boul en hy vertrou geheel en al daarop om die kolwer te uitoorlê. ’n Draaier sal dikwels “sy paaltjie koop” deur “een op te gooi” (in ’n stadiger, steiler paraboliese pad) om die kolwer vir ’n swak hou uit te lok. Die kolwer moet baie versigtig wees vir sulke aflewerings aangesien dit dikwels “gevlug” of gedraai word sodat die bal nie heeltemal sal optree soos hy dit verwag nie en hy kan “vasgekeer” word en homself uitskakel. Toevallige volspoedaflewerings kan ook paaltjies inoes, aangesien ’n kolwer verras kan word deur die bal se versuim om te bons of tot ’n swak hou kan lei wanneer die kolwer die swak aflewering met ’n grenshou probeer straf.<ref name=spin>{{en}} {{cite web |url=https://sportspundit.com/cricket/terms/185-spin-bowling/ |title=Spin bowling |publisher=TalkCricket |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Tussen die pasaangeërs en die draaiers is die mediumtempo-naatboulers wat op volgehoue akkuraatheid staatmaak om die lopietempo te probeer beteuel en die kolwer se konsentrasie te verslyt.<ref name="pace" /> ==== Spesialisrolle ==== [[Lêer:Southgate CC v Stanmore CC at Walker Cricket Ground, Southgate, London 22.jpg|duimnael|Die paaltjiewagter het handskoene om balle te vang wat die kolwer nie raakslaan nie. Hy mag ook beskerming soos beenbeskermers en ’n helm dra.]] Die kaptein is dikwels die mees ervare speler in die span, sekerlik die mees takties skerpsinnige, en hy kan enige van die belangrikste vaardighede van ’n kolwer, ’n bouler of ’n paaltjiewagter vervul. Binne die Wette het die kaptein sekere verantwoordelikhede wat betref die nominasie van sy spelers by die skeidsregters voor die wedstryd en om te verseker dat sy spelers hulself gedra “binne die gees en tradisies van die spel sowel as binne die Wette”.<ref name="Law1" /> Die paaltjiewagter (wat soms bloot die “wagter” genoem word) is ’n gespesialiseerde veldwerker wat onderworpe is aan verskeie reëls binne die Wette oor sy toerusting en houding. Die paaltjiewagter is die enigste lid van die veldwerkspan wat ’n stonk kan bewerkstellig en hy is die enigste wat handskoene en eksterne beenskerms mag dra.<ref name=Law40>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-wicket-keeper/ |title=Law 40 – The wicket-keeper |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Na gelang van hulle primêre vaardighede word die ander tien spelers in die span dikwels as gespesialiseerde kolwers of gespesialiseerde boulers geklassifiseer. Oor die algemeen sal ’n span saam met die paaltjiewagter vyf of ses gespesialiseerde kolwers en vier of vyf gespesialiseerde boulers bevat.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sportspundit.com/cricket/terms/2662-bowling-strategy/ |title=Bowling Strategy |publisher=TalkCricket |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://sportspundit.com/cricket/terms/2661-batting-strategy/ |title=Batting Strategy |publisher=TalkCricket |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> ==== Wedstrydafsluiting ==== [[Lêer:Southgate CC v Stanmore CC at Walker Cricket Ground, Southgate, London 11.jpg|duimnael|Wedstryduitslae word soms bepaal deur ’n finale uitskakeling, óf omdat die kolfspan se laaste paaltjie val, óf in ’n wedstryd met beperkte boulbeurte word die kans om lopies aan te teken met die laaste aflewering verhoed]] Daar is ’n aantal maniere waarop ’n krieketwedstryd kan eindig en die uitslag daarvan beskryf kan word, afhangende van of die span wat eerste of tweede gekolf het, wen, asook die formaat van die spel. Indien die span wat tweede gekolf het almal uitgehaal is en minder lopies as die teenstander aangeteken het, word gesê dat hulle “met ''x'' lopies verloor” het (waarby ''x'' die verskil in aantal lopies is wat deur die spanne aangeteken is). Indien die span wat tweede gekolf het genoeg lopies vir ’n oorwinning aangeteken het, word gesê dat hulle “met ''y'' paaltjies gewen” het (waarby ''y'' die aantal paaltjies is wat oorgebly het voordat die hele span uitgehaal is). Byvoorbeeld het ’n span wat sy teenstander se telling verbygesteek en in die proses ses paaltjies verloor het (d.w.s. ses van hulle tien kolwers is uitgehaal) die wedstryd “met vier paaltjies gewen”, aangesien die span slegs verhoed kon geword het om die wenlopies aan te teken as nog vier van sy kolwers uitgehaal is, wat daartoe sou gelei het dat almal behalwe een van sy elf kolwers uitgehaal is.<ref name=result /> In ’n twee-kolfbeurte-per-span-wedstryd kan een span se algehele eerste en tweede kolfbeurttellings minder wees as die ander span se eerste kolfbeurttelling. Die span met die hoër telling het die wedstryd dan “met ’n kolfbeurt en ''x'' lopies gewen” en hulle moet dan nie weer kom kolf nie: ''x'' is die verskil tussen die twee spanne se algehele tellings. Indien die span wat tweede gekolf het almal uitgehaal is, en albei spanne dieselfde aantal lopies aangeteken het, het die wedstryd gelykop geëindig; die uitslag is baie selde in wedstryde met twee kolfbeurte per span en het sedert die eerste geval in 1741 tot die laaste geval in Januarie 2017 slegs 62 keer in [[eersterangse krieket]] voorgekom. In die tradisionele vorm van die spel word die wedstryd onbeslis verklaar as die toegelate tyd verstryk het voordat enige span kon wen.<ref name=result /> Die wedstryd word onderverdeel in boulbeurte. Elke boulbeurt bestaan uit ses agtereenvolgende aflewerings deur dieselfde bouler. Geen bouler word toegelaat om agtereenvolgende boulbeurte te boul nie. Ná die voltooiing van ’n boulbeurt neem die bouler ’n veldwerkposisie in en ’n ander speler neem die boulwerk oor. Die kant van waar daar geboul word, ruil ook aan die einde van elke boulbeurt. Die skeidsregter wat dan aan die bouler se kant van die kolfblad gestaan het, beweeg na regby, en die skeidsregter wat op regby gestaan het, beweeg na die kant van die nuwe bouler. Indien die wedstryd slegs een kolfbeurt per span het, is daar ’n beperkte aantal boulbeurte vir elke kolfbeurt. Dié soort wedstryd word ’n “korter krieket”- of “eendag”-wedstryd genoem, en die span wat meer lopies aanteken wen die wedstryd onafhanklik van die aantal verlore paaltjies, waarvolgens ’n wedstryd nie onbeslis kan eindig nie. In sommige gevalle word gelykopuitslae vermy deur elke span in ’n een-kolfbeurt-boulbeurt, Superboulbeurt genoem, te laat kolf; bykomende Superboulbeurte kan gespeel word indien die eerste Superboulbeurt ook gelykop geëindig het. Indien dié soort wedstryd tydelik deur slegte weer onderbreek word, word dikwels ’n ingewikkelde wiskundige formula, na sy ontwikkelaars [[Duckworth-Lewis-Stern-metode]] genoem, gebruik om ’n nuwe nuwe teikentelling te bereken. ’n Eendagwedstryd kan, in omstandighede wat normale hervatting van spel onmoontlik maak (byvoorbeeld nat weer), ook as “sonder uitslag” verklaar word indien albei spanne minder boulbeurte gespeel het as voorheen besluit.<ref name=result /> In al die krieket kan die skeidsregters die wedstryd laat vaar as slegte lig of reën dit onmoontlik maak om aan te gaan.<ref name=Law3>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-umpires/ |title=Law 3 – The umpires |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Daar was gevalle van hele wedstryde, selfs toetswedstryde, wat geskeduleer is om oor vyf dae gespeel te word, wat weens slegte weer afgelas moes word sonder dat ’n bal geboul is: byvoorbeeld die derde toetswedstryd van die 1970/71-reeks in Australië.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/31/31362.html |title=Australia v England, 3rd Test, 1970/71 |publisher=Cricket Archive |accessdate=4 Julie 2017}}</ref> ==== Kolfbeurte ==== [[Lêer:Australia vs South Africa.jpg|duimnael|links|EDI-wedstryd tussen [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] en [[Proteas|Suid-Afrika]] in Desember 2006 in [[Brisbane]] onder spreiligte (’n voorbeeld van [[dag/aandkrieket]])]] [[Lêer:Highgate Cricket Club manual scoreboard detail at Crouch End, London 1.jpg|duimnael|Die laaste boulbeurt van die wedstryd eindig gewoonlik wanneer die kolfspan óf die wenlopies aanteken (bekend as die inhaling van hul teikentelling) óf nie meer “hulpbronne” oor het nie (óf tien paaltjies verloor óf nie meer tyd/boulbeurte het om te kolf nie) en dus nie meer kan wen nie.]] Kolfbeurt is die term wat vir elke fase se speel gedurende die wedstryd gebruik word. Afhangende van die wedstryd wat gespeel word, het elke span een of twee kolfbeurte. Soms keer al die elf lede van die kolfspan na die kolfblad terug, maar om verskeie redes kan ’n kolfbeurt ook vroeër klaar afgehandel wees. Die kolfbeurt eindig as die kolfspan “almal uit” is, ’n term wat deur die wette bepaal word: “By die kantel van ’n paaltjie of die aftrede van ’n kolwer bly verdere balle vir boulwerk oor, maar geen kolwer is beskikbaar om in te stap nie”.<ref name=inns /> In dié situasie is een van die kolwers nie uitgehaal nie en hy word as nie uit nie geag; dit omdat hy geen oorblywende vennoot het nie en daar altyd twee aktiewe kolwers in ’n kolfbeurt moet wees (’n vennootskap). ’n Span se kolfbeurt kan vroeg eindig terwyl nog twee kolwers nie uit is nie:<ref name=inns /> * Die kolfspan se kaptein mag die kolfbeurt as gesluit verklaar, self as sommige van sy spelers nie gekolf het nie: dit is ’n taktiese besluit deur die kaptein, gewoonlik as hy dink sy span het genoeg lopies aangeteken en benodig tyd om die teenstanders in hulle kolfbeurt uit te skakel. * Die bepaalde aantal boulbeurte (d.w.s. in korter krieket) is geboul. * Die wedstryd is beëindig weens slegte weer of die afloop van tyd. * In die laaste kolfbeurt van die wedstryd as die kolfspan sy teiken bereik (d.w.s. hulle het meer lopies aangeteken as hulle teenstander) en die wedstryd gewen het. ’n Kolwer se kolfbeurt eindig wanneer: * Hy uit is. * Hy aftree (hy die veld verlaat weens besering of uitputting). * Sy span se kolfbeurt geëindig het, in dié geval is hy “nie uit nie”. === Skeidsregters en tellinghouers === [[Lêer:Adelaide Scoreboard1206.jpg|duimnael|links|Die [[Adelaide-ovaal]] se telbord tydens ’n As-toetswedstryd in Australië]] [[Lêer:Cricket Umpires Equipment 1.jpg|duimnael|Tipiese toerusting wat deur ’n skeidsregter op die veld gebruik word]] [[Lêer:Cricket Umpire.jpg|duimnael|Die skeidsregter dui vir die kolwer die boulaksie aan.<ref group="fn">Daar word van die bouler verwag om die skeidsregter in te lig oor watter arm hy gaan gebruik en of hy “oor die paaltjies” of “om die paaltjies” gaan boul. Die skeidsregter dra dan dié inligting aan die kolwer oor.</ref>]] Die wedstryd op die veld word deur die twee skeidsregters gereël, waarvan een agter die paaltjie by die bouler se kant staan wat beslis oor die meeste situasies. Die ander staan in ’n posisie genoem “regby” wat sowat 15–20 meter weg is van die aktiewe kolwer (in ’n syaansig) en in ’n lyn met die opspringkampie waaroor hy wag hou; hy beslis oor situasies waarin hy ’n beter aansig het. Die skeidsregters het sekere verantwoordelikhede insluitende die beoordeling of ’n bal korrek geboul is (b.v., nie ’n geenbal of ’n wye is nie); wanneer ’n lopie aangeteken is; of ’n kolwer uitgehaal is (die veldwerkspan moet eers aan die skeidsregter appélleer, gewoonlik met die uitdrukking “Hoe’s dit?” of “Owzat?”); wanneer die tussenposes begin en eindig; en die geskiktheid van die kolfblad, krieketveld en weer om die wedstryd te speel. Die skeidsregters is gemagtig om ’n wedstryd te onderbreek of selfs te laat vaar weens omstandighede wat die spelers in gevaar kan stel, soos ’n klam kolfblad, weerliggevaar of swak ligtoestande.<ref name="Law3" /> In meeste professionele wedstryde sal hulle ’n betwiste beslissing verwys na die derde skeidsregter (wat nie op die veld dien nie) en wat die hulp van televisie-opnames en ander gevorderde toerusting (soos ''hot spot'' en ''hawk eye'') gebruik om ’n finale beslissing te neem, nadat hy ’n rukkie lank herbesin het. Die derde skeidsregter is verpligtend onder die speelvoorwaardes vir toets- en korter internasionale krieketwedstryde wat tussen twee volle IKR-lede gespeel word. Dié wedstryde het ook ’n wedstrydskeidsregter, met die taak om te verseker dat die spel binne die reëls en die gees van die spel plaasvind.<ref name="Law3" /> Die wedstryddetails, insluitende lopies en uitskakelings, word deur twee amptelike tellinghouers, een vir elke span, opgeteken. Die tellinghouers het ’n tafel buite die speelgrens. Die skeidsregters het ’n gevestigde stel handseine om met die tellinghouers te kommunikeer. Byvoorbeeld wys die skeidsregter ’n wysvinger boontoe wanneer die kolwer uit is; hy lig albei arms bo sy kop as die kolwer die bal vir ses lopies geslaan het. Die tellinghouers is deur die Wette verplig om al die aangetekende lopies, gevalle paaltjies en geboulde boulbeurte aan te teken; in die praktyk noteer hulle ook enige beduidende bykomende data in verband met die wedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-scorers/ |title=Law 4 – The scorers |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> ’n Wedstryd se statistieke word op ’n telkaart saamgevat. Voor die invoering van telkaarte is die meeste lopietelling gedoen deur mans wat op uitkykpunte kerwe op telstokkies sit en sny het en lopies is oorspronklik kerwe genoem.<ref>{{en}} {{cite book |author=Rowland Bowen |title=Cricket: A History of its Growth and Development |year=1970 |publisher=Eyre & Spottiswoode |location=Londen |isbn=0-413-27860-3 |pages=57}}</ref> Volgens Rowland Bowen is die vroegste bekende telkaartsjablone in 1776 deur T. Pratt van Sevenoaks ingevoer en dit is gou algemeen gebruik.<ref>{{en}} {{cite book |author=Rowland Bowen |title=Cricket: A History of its Growth and Development |year=1970 |publisher=Eyre & Spottiswoode |location=Londen |isbn=0-413-27860-3 |pages=266}}</ref> Die eerste telkaarte is glo in 1846 vir die eerste keer by Lord’s gedruk en verkoop.<ref>{{en}} {{cite book |author=Rowland Bowen |title=Cricket: A History of its Growth and Development |year=1970 |publisher=Eyre & Spottiswoode |location=Londen |isbn=0-413-27860-3 |pages=274}}</ref> Na gelang van die plek word tellings op uiteenlopende maniere vertoon, hoewel dit standaard is om aan te dui hoeveel paaltjies gekantel het en hoeveel lopies ’n span aangeteken het. In Australië is die formaat paaltjies/lopies, terwyl die formaat in die res van die wêreld lopies/paaltjies is. Byvoorbeeld sal ’n telling van 125 lopies vir die verlies van vier paaltjies as 4/125 en 125/4 onderskeidelik vertoon word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricket365.com/dan-liebke/cricket-greatest-sport-1-australian-reverse-score-antics |title=Why Cricket is the Greatest Sport, : Australian reverse-score antics |publisher=Cricket365 |date=24 Januarie 2019 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> === Gees van die spel === [[Lêer:Kookaburra red test cricket ball 01.jpg|duimnael|’n Moderne toetskrieketbal]] Benewens die nakoming van die Wette moet krieketspelers die “gees van krieket” ook respekteer, ’n konsep wat sportmangees, ’n regverdige spel en wedersydse respek insluit. Dié gees word reeds lank as ’n integrale deel van die sport beskou, hoewel dit slegs vaag gedefinieer word. Te midde van kommer dat die gees besig was om te verswak is in 2000 ’n aanhef by die Wette gevoeg waarin al die deelnemers opdrag gegee word om binne die gees van die spel op te tree. Die aanhef is laas in 2017 opgedateer en dit begin nou met die lyn:<ref name=preamble>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/preamble-to-the-laws/ |title=Preamble to the Laws |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> <blockquote>''Cricket owes much of its appeal and enjoyment to the fact that it should be played not only according to the Laws, but also within the Spirit of Cricket.''</blockquote> <blockquote>“Krieket het baie van sy aantrekkingskrag en genot te danke aan die feit dat dit nie net volgens die Wette gespeel moet word nie, maar ook binne die gees van krieket.”</blockquote> Dié aanhef is ’n kort verklaring wat bedoel is om die “positiewe gedrag te beklemtoon wat krieket ’n opwindende spel maak wat leierskap, vriendskap en spanwerk aanmoedig.”<ref name=2017_changes>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/assets/2017-Law-Changes-Summary-Paper.pdf |title=Summary of changes to the Laws of Cricket 2017 Code |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=10 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627233220/https://www.lords.org/assets/2017-Law-Changes-Summary-Paper.pdf |archive-date=27 Junie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sy tweede reël lui dat “die groot verantwoordelikheid om ’n regverdige spel te verseker berus by die kapteins, maar strek na al die spelers, wedstrydbeamptes en veral in juniorkrieket, onderwysers, afrigters en ouers.”<ref name="preamble" /> Die skeidsregters is die enigste beoordelaars wat betref billike of onregverdige spel. Daar word kragtens die Wette van hulle vereis om in te gryp in die geval van gevaarlike of onregverdige spel of in gevalle van onaanvaarbare gedrag deur ’n speler. Vorige weergawes van die gees het handelinge geïdentifiseer wat as teenstrydig beskou is (byvoorbeeld ’n appel wetende dat die kolwer nie uit is nie) maar al die besonderhede word nou deur die krieketwette gedek, die toepaslike speelreëls en dissiplinêre kodes, of aan die oordeel van die skeidsregters, kapteins, hulle klubs en beheerliggame oorgelaat. Die bondige uitdrukking van die gees van krieket vermy nou die diversiteit van kulturele konvensies wat in die besonderhede van sportmangees bestaan – of die afwesigheid daarvan. == Vrouekrieket == [[Lêer:Mithali Raj Truro 2012.jpg|duimnael|Die Indiese [[Mithali Raj]] is die eerste vrouespeler wat die mylpaal van 6&nbsp;000 EDI-lopies aangeteken het]] Vrouekrieket is in 1745 vir die eerste keer in [[Surrey]] opgeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/cricket/history-of-cricket/early-cricket |title=ICC History of Cricket (pre-1799) |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die internasionale ontwikkeling het aan die begin van die 20ste eeu begin en die eerste toetswedstryd is in Desember 1934 tussen [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]] en [[Engelse nasionale vrouekrieketspan|Engeland]] gespeel.<ref name=ICC20C>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-launches-global-womens-t20i-team-rankings |title=ICC Launches Global Women's T20I Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=12 Oktober 2018 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die volgende jaar het [[Nieu-Seelandse nasionale vrouekrieketspan|Nieu-Seeland]] by hulle aangesluit en in 2007 het [[Nederlandse nasionale vrouekrieketspan|Nederland]] die tiende vrouetoetsland geword, tou hulle teen [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|Suid-Afrika]] debuteer het. In 1958 is die Internasionale Vrouekrieketraad gestig.<ref name="ICC20C" /> In 1973 is die eerste Krieketwêreldbeker van enige soort aangebied, toe die [[Vrouekrieketwêreldbeker 1973|eerste toernooi]] in Engeland beslis is.<ref name="ICC20C" /> In 2005 het die Internasionale Vrouekrieketraad met die Internasionale Krieketraad (IKR) saamgesmelt om ’n verenigde beheerliggaam te stig wat al die krieket beheer en ontwikkel. Die IKR se vroueranglys is op 1 Oktober 2015 bekendgestel en dek al drie die formate van vrouekrieket. In Oktober 2018 is, ná die IKR se besluit om aan al sy lede T20I-status toe te ken, die vroueranglys in aparte EDI- (vir volle lede) en T20I-lyste opgedeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/877811 |title=ICC Launches Global Women's T20I Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=12 Oktober 2018}}</ref> Sedert 2009 word ook al om die twee jaar [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie beslis. == Bestuur == {{Hoofartikel|Internasionale Krieketraad}} [[Lêer:International Cricket Council members (by status) Current.svg|duimnael|400px|Lidlande van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) volgens status: {{columns-list|2| {{sleutel|#ff0000|Volle lidlande met [[Toetskrieket|toetsstatus]] (12)}} {{sleutel|#ff6600|Geassosieerde lede met [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-status]] (8)}} {{sleutel|#ff9900|Geassosieerde lede met [[Twintig20|T20I-status]] (86)}} {{sleutel|#333333|Voormalige of opgeskorte lede (8)}} {{sleutel|#cccccc|Nielede (23)}}}}]] Die Internasionale Krieketraad (IKR) met sy hoofkantoor in [[Doebai (stad)|Doebai]] is die wêreldwye beheerliggaam van krieket. Dit is in 1909 as die Imperiale Krieketkonferensie (IKK) deur verteenwoordigers uit [[Krieket Australië|Australië]], [[Marylebone-krieketklub|Engeland]] en [[Krieket Suid-Afrika|Suid-Afrika]] gestig, in 1965 in Internasionale Krieketkonferensie herdoop en het in 1989 sy huidige naam aangeneem.<ref name="ICC20C" /> Die IKR het in 2026 108 lidlande gehad, waarvan twaalf volle lede met [[toetskrieket]]status.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about |title=About the ICC |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die IKR is verantwoordelik vir die organisasie en bestuur van krieket se groot internasionale toernooie, waaronder die mans en vroue se onderskeidelike [[Krieketwêreldbeker]]. Dit stel ook die skeidsregters aan wat al die goedgekeurde toets-, EDI- en T20I-wedstryde behartig. Elke lidland beskik oor ’n nasionale beheerliggaam wat krieketwedstryde tuis reël, die nasionale span keur, asook tuis- en wegtoere van die nasionale span reël.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ecb.co.uk/news/78941 |title=About the England and Wales Cricket Board |publisher=[[Engelse en Walliese Krieketraad]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die meeste van dié spanne verteenwoordig onafhanklike soewereine lande. In Wes-Indië, wat vir krieketdoeleindes ’n saamsluiting van lande is, word dié sake deur [[Krieket Wes-Indië]] behartig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.windiescricket.com |title=Cricket West Indies |publisher=Krieket Wes-Indië |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Net só verteenwoordig die [[Engelse en Walliese Krieketraad]] beide [[Engeland]] en [[Wallis]], wie se spelers vir beide die [[Engelse nasionale krieketspan|Engelse manskrieketspan]] en [[Engelse nasionale vrouekrieketspan|Engelse vrouekrieketspan]] mag speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://publications.parliament.uk/pa/cm201011/cmpublic/protection/memo/pf82.pdf |title=Memorandum submitted by the England and Wales Cricket Board (PF 82) |publisher=Parlement van die Verenigde Koninkryk |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> [[Krieket Ierland]] hou toesig oor krieket in die hele [[Ierland]] wat beide die [[Republiek Ierland]] en [[Noord-Ierland]], een van die vier [[lande van die Verenigde Koninkryk]], insluit en beide die [[Ierse nasionale krieketspan|Ierse manskrieketspan]] en [[Ierse nasionale vrouekrieketspan|Ierse vrouekrieketspan]] keur. Die tabel onder lys die IKR se volle lede en hul onderskeidelike krieketbeheerliggaam:<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.icc-cricket.com/team-rankings |title=ICC Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=7 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160707201109/http://www.icc-cricket.com/team-rankings |archive-date=7 Julie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Land ! scope="col" | Beheerliggaam ! scope="col" data-sort-type="date" | Volle lid sedert<ref name="A Brief History...">{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/a-brief-history-209608 |title=A brief history … |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=18 Mei 2005 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> |- ! scope="row" | {{Cr-AF}} | [[Afghaanse Krieketraad]] | 22 Junie 2017 |- ! scope="row" | {{Cr-AU}} | [[Krieket Australië]] | 15 Julie 1909 |- ! scope="row" | {{Cr-BD}} | [[Bengaalse Krieketraad]] | 26 Junie 2000 |- ! scope="row" | {{Cr-EN}} | [[Engelse en Walliese Krieketraad]] | 15 Julie 1909 |- ! scope="row" | {{Cr-IN}} | [[Raad vir Beheer van Krieket in Indië]] | 31 Mei 1926 |- ! scope="row" | {{Cr-IE}} | [[Krieket Ierland]] | 22 Junie 2017 |- ! scope="row" | {{Cr-NZ}} | [[Nieu-Seeland Krieket]] | 31 Mei 1926 |- ! scope="row" | {{Cr-PK}} | [[Pakistanse Krieketraad]] | 28 Julie 1952 |- ! scope="row" | {{Cr-LK}} | [[Sri Lanka Krieket]] | 21 Julie 1981 |- ! scope="row" | {{Cr-ZA}} | [[Krieket Suid-Afrika]] | 15 Julie 1909 |- ! scope="row" | {{Cr-WI}} | [[Krieket Wes-Indië]] | 31 Mei 1926 |- ! scope="row" | {{Cr-ZW}} | [[Zimbabwe Krieket]] | 6 Julie 1992 |} == Krieketformate == [[Lêer:England vs South Africa.jpg|duimnael|’n [[Toetskrieket|Toetswedstryd]] tussen Suid-Afrika en Engeland in Januarie 2005. Die mans wat swart broeke dra is die skeidsregters. Spanne in toetskrieket, [[eersterangse krieket]] en klubkrieket dra tradisioneel wit kleure en gebruik rooi krieketballe]] Krieket is ’n veelvlakkige sport met verskeie formate wat effektief verdeel kan word in [[eersterangse krieket]], korter krieket en, histories, eenpaaltjiekrieket. Die hoogste vlak is [[toetskrieket]] wat as ’t ware die internasionale weergawe van eersterangse krieket is en beperk is op die spanne wat die IKR se twaalf volle lede verteenwoordig. Hoewel die term “toetswedstryd” eers baie later geskep is, het toetskrieket glo begin met twee wedstryde tussen [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] en [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] in die Australiese 1876/77-seisoen; sedert 1882 word in die meeste toetsreekse tussen Engeland en Australië om [[die As]] gespeel. Die term “eersteklas” word algemeen toegepas op plaaslike krieket van die hoogste vlak. Toetswedstryde word oor vyf dae beslis en eersteklaswedstryde oor drie tot vier dae; in al dié wedstryde word elke span twee kolfbeurte toegeken en ’n gelykopuitslag is ’n geldige resultaat.<ref>{{en}} {{cite book |author=Michael Rundell |title=Dictionary of Cricket |year=2006 |publisher=A&C Black Publishers Ltd |location=Londen |isbn=978-0-7136-7915-1 |page=336 |url=https://books.google.de/books?id=6Vu9cih3u1kC&q="dictionary+of+cricket"+test&pg=PT336&redir_esc=y#v=onepage&q="dictionary%20of%20cricket"%20test&f=false |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Sedert die eerste toetskrieketwedstryd in 1877 het slegs twee wedstryde in ’n gelykop geëindig: in 1960 tussen Australië en Wes-Indië in [[Brisbane]] en in 1986 tussen Australië en Indië in [[Chennai|Madras]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/tied-matches-283891 |title=Tied matches in Tests |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Korter krieketwedstryde is altyd geskeduleer om in ’n enkele dag klaar te wees met die spanne wat een kolfbeurt elk het. Daar is twee tipes: Lys-A-krieket met 50 boulbeurte per span en [[Twintig20]] met 20 boulbeurte per span. Albei korter krieketformate word internasionaal gespeel as [[internasionale eendagwedstryd]]e (EDI) en internasionale Twintig20 (T20I). Lys-A is in Engeland gedurende die 1963-seisoen as ’n uitklopbeker tussen die eersterangse graafskapklubs bekendgestel. In 1969 is ’n nasionale ligakompetisie van stapel gestuur. Dié konsep is geleidelik na die ander voorste krieketlande geneem en die eerste internasionale eendagwedstryd is in 1971 gespeel. In [[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] is die eerste [[krieketwêreldbeker]]toernooi in Engeland aangebied. Twintig20 is ’n nuwe weergawe met beperkte boulbeurte op sy eie met die doel om ’n wedstryd in sowat drie uur af te sluit, gewoonlik in ’n aandsessie. Die eerste [[T20I-wêreldbeker]]toernooi is in [[T20I-wêreldbeker 2007|2007]] in Suid-Afrika aangebied. Korter krieketwedstryde kan nie onbeslis eindig nie, hoewel ’n gelykopuitslag moontlik is en ’n onvoltooide wedstryd as “geen uitslag” geag word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-clarifies-what-counts-and-what-doesn-t-255055 |title=ICC clarifies what counts and what doesn't |publisher=ESPNcricinfo |date=30 Julie 2006 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/blogs/content/story/980687.html |title=A T20 merry-go-round, and a jelly-bean investigation |publisher=ESPNcricinfo |author=Philip Brown |date=12 Maart 2016 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Eenpaaltjiekrieket was gedurende die 18de en 19de eeu gewild en van sy wedstryde is oor die algemeen beskou as topklas. In dié formaat was daar slegs een kolwer op die kolfblad en hy moes al die aflewerings trotseer, hoewel elke span een tot ses spelers kon bevat. Eenpaaltjiekrieket is sedert die invoering van die korter krieketformate selde gespeel. Wedstryde was, soos in volle eersterangse krieket, geneig om twee kolfbeurte per span te hê en hulle kon gelykop eindig.<ref>{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=155–167, 404–410}}</ref> == Toernooie == [[Lêer:Cricket in Kerava IMG 8904 C.JPG|duimnael|’n Krieketwedstryd in Kerava, [[Finland]], in 2011]] Krieket word op beide internasionale en plaaslike vlak gespeel. Daar is een belangrike internasionale toernooi vir elke formaat met die hoogste plaaslike toernooie wat die drie belangrikste internasionale formate weerspieël. Daar is nou ’n aantal T20-ligas wat ’n “T20-vryskut”-verskynsel tot gevolg gehad het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/107424/the-t20-revolution-the-freelancers |title=The T20 Revolution – The Freelancers |publisher=Cricbuzz |author=Bharat Sundaresan |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> === Internasionale toernooie === [[Lêer:Ashes Urn.jpg|duimnael|upright|Die As is die oudste trofee in internasionale krieket en word sedert 1882 tussen Engeland en Australië beslis<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/lords/our-history/the-ashes |title=IT STARTED WITH A PERFUME JAR |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref>]] Die meeste internasionale wedstryde word as deel van toere gespeel, waartydens een land ’n ander vir sekere weke of maande besoek en ’n aantal wedstryde in verskeie formate teen die gasheer speel. Soms word ’n ewige trofee toegeken aan die wenner van die toetsreeks, met die bekendste [[die As]]. Die IKR reël ook toernooie waaraan ’n aantal lande gelyktydig mag deelneem, insluitende die [[Krieketwêreldbeker]], [[T20I-wêreldbeker]] en [[Kampioenetrofee]]. ’n Ligakompetisie vir toetswedstryde wat as deel van gewone toere gespeel word, die [[Wêreldtoetskampioenskap]], is verskeie kere voorgestel, met die eerste uitgawe wat in 2019 begin het. ’n Ligakompetisie vir eendagwedstryde, die Krieketwêreldbekersuperliga, het in Augustus 2020 begin en is slegs een keer beslis. Die IKR publiseer ranglyste vir toets-, EDI- en T20I-krieket vir die lande wat dié krieketformate speel. Kompetisies vir IKR-lidlande met geassosieerde status sluit in die Interkontinentale Beker vir eersterangse krieketwedstryde en die Wêreldkrieketliga vir eendagwedstryde, waarvan laasgenoemde se wedstryde ook dien as wêreldbekerkwalifisering. Krieket se enigste verskyning op [[Olimpiese Somerspele]] was tydens die [[Olimpiese Somerspele 1900]] in [[Parys]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-ignorant-olympians-134962 |title=The ignorant Olympians |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Dié spel sal egter tydens die [[Olimpiese Somerspele 2028]] in [[Los Angeles]] terugkeer, waartydens T20I-krieket aangebied sal word.<ref name="Economic_Times" /><ref name="Sky" /> === Nasionale toernooie === ==== Eersterangse krieket ==== [[Lêer:Yorkshire-CCC-1895.jpg|duimnael|Die [[Yorkshire]]-graafskapkrieketklub in 1895. Die span het in 1893 die graafskapkampioenskap vir die eerste keer gewen]] Eersterangse krieket word in Engeland veral deur die 18 graafskapklubs gespeel wat aan die graafskapkampioenskap deelneem. Die konsep van ’n graafskapkampioenskap bestaan sedert die 18de eeu, maar die amptelike toernooi is eers in 1890 van stapel gestuur.<ref name="AMCS" /> Die suksesvolste klub is Yorkshire, wat teen 2026 32 amptelike titels gewen het (plus een gedeel).<ref>{{en}} {{cite book |last=Playfair |title=Playfair Cricket Annual (70th edition) |edition=2017 |editor=Ian Marshall |publisher=Headline |page=216 |location=Londen}}</ref> Australië het sy nasionale eersterangse kampioenskap in 1892/93 gestig toe die Sheffield-skild bekendgestel is. In Australië verteenwoordig die eersterangse spanne die verskeie [[Deelstate en gebiede van Australië|deelstate]].<ref name="CH175">{{en}} {{cite book |author=Chris Harte |title=A History of Australian Cricket |year=1993 |publisher=Andre Deutsch |location=Londen |isbn=0-233-98825-4 |pages=175}}</ref> [[Nieu-Suid-Wallis]] het die meeste titels ingepalm. Die ander volle lede van die IKR beskik ook oor nasionale kampioenskappe: Ahmad Shah Abdali 4-dagtoernooi (Afghanistan), Nasionale Krieketliga (Bangladesj), Ranji-trofee (Indië), Interprovinsiale Kampioenskap (Ierland), Plunket-skild (Nieu-Seeland), Quaid-e-Azam-trofee (Pakistan), Curriebeker (Suid-Afrika), Premiertrofee (Sri Lanka), Shell-skild (Wes-Indië) en die Loganbeker (Zimbabwe). === Klub- en skoolkrieket === Die wêreld se vroegste bekende krieketwedstryd was ’n dorpskrieketbyeenkoms in [[Kent]] soos blyk uit ’n 1640-hofsaak wat ’n krieketwedstryd van “die Weald en die Boland” teen “die Chalkheuwel” by [[Chevening]] “sedert sowat dertig jaar” (d.w.s. ca. 1611) beskryf. Intergemeentekompetisies het gewildheid verwerf gedurende die eerste helfte van die 17de eeu en deur die 18de eeu ontwikkel met die eerste plaaslike ligas wat in die tweede helfte van die 19de van stapel gestuur is.<ref name="DU4" /> Op voetsoolvlak is plaaslike klubkrieket in wese ’n amateurtydverdryf vir diegene wat betrokke is, maar dit behels steeds gewone spanne wat oor naweke of saans in kompetisies speel. Skoolkrieket, wat vir die eerste keer in die 17de-eeuse Suid-Engeland bekend was, het ’n soortgelyke scenario en albei word veral gespeel in die lande waar krieket gewild is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=9–10}}</ref> Hoewel daar in vergelyking met professionele krieket verskille in die spelformaat kan wees word die Wette altyd nagekom en derhalwe is klub-/skoolwedstryde formele en mededingende byeenkomste.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=151–152}}</ref> Die sport het ook talle informele weergawes soos Franse krieket.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.topendsports.com/sport/cricket/french.htm |title=Rules of French Cricket |publisher=topend sports |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> <gallery widths=200 heights=160> Lêer:Y.M.C.A. women playing cricket, Sydney University, R. Donaldson, 23 April 1941.jpg|Y.M.C.A.-vroue speel krieket as deel van “sport vir troepe”, [[Universiteit van Sydney]], 23 April 1941 Lêer:The Old Baltimore Cricket Club, Image 2 (1927).png|Die Old Baltimore-krieketklub in 1927 </gallery> == Wêreldwye verspreiding == In die lande van Suid-Asië, insluitende [[Indië]], [[Bangladesj]], [[Pakistan]] en [[Sri Lanka]], is krieket verreweg die gewildste sportsoort. Dis ook ’n gewilde [[somer]]sport in die [[Verenigde Koninkryk]], [[Afghanistan]], [[Australië]], [[Republiek Ierland|Ierland]], [[Kenia]], [[Namibië]], [[Nederland]], [[Nepal]], [[Nieu-Seeland]], [[Nigerië]], [[Papoea-Nieu-Guinee]], [[Suid-Afrika]], [[Tanzanië]], [[Uganda]], [[Zimbabwe]] en die Wes-Indiese [[Eilandstaat|eilandstate]]. Veral in lande van die [[Karibiese gebied]] soos [[Antigua en Barbuda]], [[Bahamas]], [[Barbados]], [[Bermuda]], [[Grenada]], [[Guyana]], [[Jamaika]] en die [[Turks- en Caicoseilande]] word krieket as ’n nasionale sport beskou. In lande van die [[Britse Statebond]] met krieket as ’n tradisionele [[somer]]sport soos Australië, Engeland, Ierland, Namibië, Nieu-Seeland, Skotland, Suid-Afrika en Wallis dien [[rugby]] as ’n tradisionele sport vir die [[winter]]maande. Krieket is die tweede gewildste sport ter wêreld, naas [[sokker]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2008/04/03/nyregion/03cricket.html |title=Playing a Sport With Balls and Bats, but No Pitcher |publisher=[[The New York Times]] |author=Timothy Williams |date=3 April 2008 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.themonitor.ca/article-328152-The-most-popular-sport-youve-never-played-yes-cricket-actually-exists-in-Montreal.html |title=The most popular sport you’ve never played |publisher=The Monitor |date=21 April 2009 |accessdate=28 Februarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100228192617/http://www.themonitor.ca/article-328152-The-most-popular-sport-youve-never-played-yes-cricket-actually-exists-in-Montreal.html |archive-date=28 Februarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.sportingo.com/all-sports/a11587_worlds-top-most-popular-team-sports |title=The world's Top 10 most popular team sports |publisher=Sportingo |accessdate=24 Maart 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324173537/http://www.sportingo.com/all-sports/a11587_worlds-top-most-popular-team-sports |archive-date=24 Maart 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> met meer as een miljard ondersteuners, veral op die [[Indiese subkontinent]].<ref name="90%" /> Die suksesvolste span in internasionale krieket is [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]], wat agt [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-trofeë]], insluitende ses krieketwêreldbekertoernooie, gewen het, meer as enige ander land en hulle was vir ’n langer tydperk die beste toetsspan as enige ander land. == Kultuur == === Invloed op die daaglikse lewe === {{Multibeeld | wydte = 150 | voetskrif = | beeld1 = Street Cricket in India (edited).jpg | alt1 = | onderskrif1 = Straatkrieket word in ’n dorpie in die Indiese [[Himalaja]]s gespeel | beeld2 = Jugando la Plaquita.JPG | alt2 = | onderskrif2 = In die Dominikaanse Republiek word Plaquita, ’n spel soortgelyk aan krieket, gespeel }} Krieket het ’n groot impak op die populêre kultuur gehad, sowel in die [[Britse Statebond]] as elders. Byvoorbeeld het dit die woordeskat van dié lande, veral die [[Engels]]e taal, beïnvloed met verskeie frases soos ''that’s not cricket'' (“dit is nie krieket nie”, dit is onregverdig), ''had a good innings'' (“het ’n goeie beurt”, het ’n lang lewe geleef) en ''sticky wicket'' (“taai paaltjie”). ''On a sticky wicket'' (''aka'' ''sticky dog'' of ''glue pot'')<ref>{{en}} {{cite book |author=Jonathon Green |title=Dictionary of Jargon |publisher=Routledge |year=1987 |isbn=978-0-7100-9919-8 |page=528 |url=https://archive.org/details/dictionaryofjarg00jona/page/528/mode/2up |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> is ’n [[metafoor]]<ref name="CalliesKeller2011">{{en}} {{cite book |author1=Marcus Callies |author2=Wolfram R. Keller |author3=Astrid Lohöfer |title=Bi-directionality in the Cognitive Sciences: Avenues, Challenges, and Limitations |url=https://books.google.de/books?id=SC3cBXfj4UcC&pg=PA73&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |accessdate=17 Mei 2026 |year=2011 |publisher=John Benjamins Publishing |isbn=978-90-272-2384-5 |pages=73–}}</ref> wat gebruik word om ’n moeilike omstandigheid te beskryf. Dit het sy oorsprong in ’n term vir moeilike kolftoestande in krieket, veroorsaak deur ’n klam en sagte kolfblad.<ref name="Hendrickson2001">{{en}} {{cite book |author=Robert Hendrickson |title=World English: From Aloha to Zed |url=https://archive.org/details/worldenglishfrom00hend |accessdate=17 Mei 2026 |year=2001 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-34518-3}}</ref> === In die kuns en populêre kultuur === [[Lêer:Albert Chevallier Tayler - Kent Vs Lancashire 1906.jpg|duimnael|links|''Kent vs Lancashire at Canterbury'' (1907) deur Albert Chevallier Tayler, olie op doek]] [[Lêer:10CC - TopPop 1974 2.png|duimnael|Die Britse [[Rockmusiek|rockgroep]] [[10cc]] het in hul [[reggae]]liedjie ''Dreadlock Holiday'' (1978) vir die waarskynlik bekendste verwysing na krieket in kontemporêre musiek gesorg]] Krieket is die onderwerp van werke deur bekende Engelse digters soos [[William Blake]] en [[Lord Byron]].<ref name=art>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-features/10191131/The-art-of-cricket-Enough-to-leave-you-stumped.html |title=The art of cricket: Enough to leave you stumped |publisher=The Telegraph |author=Alastair Smart |date=20 Julie 2013 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> ''Beyond a Boundary'' (1963) deur die Trinidadse [[C. L. R. James]] word dikwels aangewys as die beste boek oor enige sportsoort wat ooit geskryf is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Frank Rosengarten |title=Urbane Revolutionary: C. L. R. James and the Struggle for a New Society |publisher=University Press of Mississippi |year=2007 |isbn=87-7289-096-7 |pages=134}}</ref> In die visuele kuns is daar bekende krieketskilderye soos [[Albert Chevallier Tayler]] se ''Kent vs Lancashire at Canterbury'' (1907) en [[Russell Drysdale]] se ''The cricketers'' (1948), waarna as “dalk die bekendste Australiese skildery van die 20ste eeu” verwys word.<ref name="Meacham">{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/entertainment/art-and-design/montmartre-with-eucalypts-20090606-gdtko6.html |title=Montmartre, with eucalypts |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Steve Meacham |date=6 Junie 2009 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die Franse [[Impressionisme|impressionis]] [[Camille Pissarro]] het op ’n besoek aan Engeland in die 1890’s krieket geskilder.<ref name="art" /> Die skilder [[Francis Bacon (skilder)|Francis Bacon]], ’n ywerige krieketaanhanger, het ’n kolwer in beweging geskilder.<ref name="art" /> Die [[Karibiese gebied|Karibiese]] kunstenaar [[Wendy Nanan]] se krieketbeelde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/picture_gallery/07/in_pictures_caribbean_cricket_art/html/1.stm |title=In pictures: Caribbean cricket art |publisher=[[BBC]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> het verskyn in ’n beperkte uitgawe vir ''[[Royal Mail]]'' se ''World of Invention'' [[posseël]]uitgawe ter geleentheid van die Londense Krieketkonferensie op 1–3 Maart 2007, die eerste internasionale werkswinkel van sy soort en deel van die vieringe voor die [[Krieketwêreldbeker 2007]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bletchleycovers.com/ |title=Cricket: Dawn of a New World |date=Maart 2007 |publisher=Bletchley Park Post Office |accessdate=16 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160716041103/http://www.bletchleycovers.com/ |archive-date=16 Julie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Een van die waarskynlik bekendste verwysings in kontemporêre musiek is in die [[reggae]]liedjie ''Dreadlock Holiday'' deur die Britse [[Rockmusiek|rockgroep]] [[10cc]] in 1978. Een van die sinne in dié liedjie se lirieke lui: {| |'''Engels''' |'''Afrikaans''' |- | style="padding-right:50px" | ''I say''<br /> ''I don’t like cricket (Oh no!)''<br /> ''I love it''<br /> ''I don’t like cricket (No no!)''<br /> ''I love it'' | Ek sê<br /> Ek hou nie van krieket nie (Oh nee!)<br /> Ek is mal daaroor<br /> Ek hou nie van krieket nie (Nee nee!)<br /> Ek is mal daaroor |} Dié uitdrukking is deur ’n ontmoeting in [[Jamaika]] geïnspireer waartydens Graham Gouldman deur ’n Jamaikaan gevra is of hy van krieket hou en hy dit geantwoord het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.udiscovermusic.com/stories/10cc-dreadlock-holiday-song/ |title=‘Dreadlock Holiday’: How 10cc Bowled Out The Competition |publisher=uDiscover Music |author=Paul Sexton |date=23 September 2021 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die Suid-Afrikaanse 2008-[[drama]]rolprent ''[[Hansie (rolprent)|Hansie]]'' beeld die lewe en tragiese dood van die Suid-Afrikaanse krieketkaptein [[Hansie Cronjé]] uit. Dit is ’n ware verhaal gebaseer op die lewe van Hansie Cronjé en handel oor sy loopbaan, wedstrydknoeiery en sy dood in ’n vliegtuigongeluk naby [[George]] in 2002.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.imdb.com/de/title/tt1099200/ |title=Hansie: A True Story |publisher=[[Internet-rolprentdatabasis]] |date=2008 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> === Invloed op ander sportsoorte === [[Lêer:1876boxscore.jpg|duimnael|links|’n Bofbal-bokstelling in 1876]] [[Lêer:William Handcock Tom Wills.jpg|duimnael|upright|[[Tom Wills]], krieketspeler en medestigter van [[Australiese voetbal]]]] Die sedert 1859 gebruiklike kriekettoere het van 1888 af ook die sedertdien gewone [[rugby]]toere beïnvloed, toe in 1888 die eerste [[Britse en Ierse Leeus|Britse Leeusspan]] na [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] getoer het. Net soos die destydse kriekettoere was dit ’n suiwer finansiële onderneming.<ref>{{en}} {{cite book |author=Clem Thomas |title=125 Years of the British and Irish Lions: The Official History |publisher=Random House|year=2013 |isbn=978-1-78057-738-8 |page=The Genesis of the Lions |url=https://archive.org/details/125yearsofbritis0000thom/page/n3/mode/2up |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Van die eerste rugbywedstryde is ook op krieketvelde gespeel, waaronder die eerste internasionale rugbywedstryd ooit tussen [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] en [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]] op 27 Maart 1871 op die krieketveld van die Edinburg Akademie, Raeburn Place;<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0007/print.shtml |title=The first international rugby match |publisher=[[BBC]] |author=Alex Gordon |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Engeland teen [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]] op 15 Februarie 1875 op die Londense [[The Oval (Londen)|Oval]];<ref>{{en}} {{cite book |author=Steve Lewis |title=One Among Equals: England's International Rugby Captains |publisher=Vertical Editions |year=2008 |isbn=978-1-904091-31-8 |pages=274}}</ref> [[Wallabies|Australië]] teen die Britse Leeus op 24 Junie 1899<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.lionsrugby.com/1899.htm |title=1899 – Australia |publisher=[[Britse en Ierse Leeus]] |accessdate=27 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927200703/http://www.lionsrugby.com/1899.htm |archive-date=27 September 2007}}</ref> en [[All Blacks|Nieu-Seeland]] teen Australië op 15 Augustus 1903,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=1045 |title=Match Centre – All Blacks vs Australia |publisher=All Blacks |accessdate=12 Junie 2022}}</ref> albei wedstryde is op die [[Sydney-krieketveld]] gespeel. Krieket het noue historiese bande met [[Australiese voetbal]] en baie spelers het op die hoogste vlak in albei sportsoorte meegeding.<ref>{{en}} {{cite book |author=Geoffrey Blainey |title=A Game of Our Own: The Origins of Australian Football |publisher=Black Inc. |year=2010 |page=186 |isbn=978-1-86395-347-4}}</ref> In 1858 het die bekende Australiese krieketspeler Tom Wills ’n beroep gedoen vir die stigting van ’n “voetbalklub” met ’n “kode van wette” om krieketspelers gedurende die afseisoen fiks te hou. Die Melbourne-voetbalklub is die volgende jaar gestig met Wills en drie ander lede wat die eerste speelwette opgestel het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Greg de Moore |title=Tom Wills: His Spectacular Rise and Tragic Fall |publisher=Allen & Unwin |year=2008 |pages=77, 93–94 |isbn=978-1-74175-499-5}}</ref> Dit word veral op aangepaste krieketvelde gespeel.<ref>{{en}} {{cite book |author=Rob Hess |title=A National Game: The History of Australian Rules Football |publisher=Viking |year=2008 |page=44 |isbn=978-0-670-07089-3}}</ref> In Engeland het ’n aantal [[sokker]]klubs hul oorsprong te danke aan krieketspelers wat probeer het om sokker te speel in ’n manier om gedurende die [[winter]]maande fiks te bly. [[Derby County FC|Derby County]] is in 1884 as ’n tak van die Derbyshire graafskapkrieketklub gestig;<ref>{{en}} {{cite book |author=Dan Goldstein |title=The Rough Guide to English Football (2000–2001) |publisher=Rough Guides |location=Londen |date=2000 |isbn=1-85828-557-7 |pages=184}}</ref> beide [[Aston Villa]] (1874) en [[Everton FC|Everton]] (1876) is deur lede van kerklike krieketspanne gestig.<ref>{{en}} {{cite book |author=Dan Goldstein |title=The Rough Guide to English Football (2000–2001) |publisher=Rough Guides |location=Londen |date=2000 |isbn=1-85828-557-7 |pages=15, 184}}</ref> [[Sheffield United FC|Sheffield United]] se [[Bramall Lane]]-krieketveld was van 1854 af die tuiste van die Sheffield-krieketklub en daarna van Yorkshire; dit is eers in 1862 weer vir sokker gebruik en is van 1889 tot 1973 deur Yorkshire en Sheffield United saam gebruik.<ref>{{en}} {{cite book |author=Dan Goldstein |title=The Rough Guide to English Football (2000–2001) |publisher=Rough Guides |location=Londen |date=2000 |isbn=1-85828-557-7 |pages=458}}</ref> In die laat 19de eeu is ’n voormalige krieketspeler, die Engels-gebore Henry Chadwick uit [[Brooklyn, New York|Brooklyn]], [[New York]], gekrediteer met die ontwerp van die bofbalbokstelling<ref group="fn">Sy Heldesaal-gedenkplaat lui gedeeltelik: ''Inventor of the box score. Author of the first rule-book&nbsp;...&nbsp;Chairman of rules committee in first nationwide baseball organization.''</ref><ref>{{en}} Lederer, Rich. ''By the Numbers: Computer technology has deepened fans' passion with the game's statistics. Memories and Dreams'' (Vol. 33, No. 6; Winter 2011[–2012], bl. 32–34). Nasionale Bofbalheldesaal se amptelike tydskrif.</ref> wat hy vir die verslag oor wedstrydgebeurtenisse van die kriekettelkaart aangepas het. Die eerste bokstelling het in ’n 1859-uitgawe van die ''Clipper'' verskyn.<ref name=NPR>{{en}} {{cite web |url=https://www.npr.org/2009/07/30/106891539/the-man-who-made-baseballs-box-score-a-hit |title=The Man Who Made Baseball's Box Score a Hit |publisher=National Public Radio |author=Mike Pesca |date=30 Julie 2009 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die statistiese rekord is so sentraal in die sport se “historiese essensie” dat daar soms na Chadwick verwys word as “die vader van bofbal” omdat hy die gewildheid van die sport in sy vroeë dae gefasiliteer het.<ref name=Myth>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2010/11/13/sports/baseball/13doubleday.html |title=Myth of baseball's creation endures, with a prominent fan |publisher=[[The New York Times]] |author=Tim Arango |date=12 November 2010 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die invloed van krieket en ander Engelse sportsoorte in [[Brits-Indië]] het in die 1920’s tot die standardisering van plaaslike sportsoorte gelei.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://theconversation.com/how-india-came-to-love-cricket-favored-sport-of-its-colonial-british-rulers-132302 |title=How India came to love cricket, favored sport of its colonial British rulers |publisher=The Conversation |authors=Adam Love, Lars Dzikus |date=26 Februarie 2020 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> In die 21ste eeu het die [[Indiese Premierliga]] se sukses ook die groei van ander sportligas in Indië aangewakker,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.forbesindia.com/article/take-one-big-story-of-the-day/from-handball-to-panja-why-sports-leagues-are-taking-off-in-india/86315/1 |title=From Handball To Panja, Why Sports Leagues Are Taking Off In India |publisher=Forbes India |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> met sommige van die inheemse sportsoorte wat verder gemoderniseer word, byvoorbeeld die gewilde Pro Kabaddiliga.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.economist.com/asia/2024/04/04/the-end-of-crickets-indian-monopoly |title=The end of cricket's Indian monopoly |publisher=The Economist |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> == Sien ook == {{Portaal|Krieket|Cricket ball.svg}} * [[Die Vereniging van Krieketstatistici en -geskiedkundiges]] == Voetnotas == <references group="fn" /> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Charles Williams |title=Gentlemen & Players – The Death of Amateurism in Cricket |year=2012 |publisher=Weidenfeld & Nicolson |location=Londen |isbn=978-0-7538-2927-1}} * {{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7}} * {{en}} {{cite book |author=Roy Morgan |title=The Encyclopedia of World Cricket |publisher=SportsBooks Ltd |date=2007 |isbn=978-1-899807-51-2}} * {{af}} {{cite book |author=Isabelle Uys |title=Feitegids: ’n Kernensiklopedie |publisher=Pharos Woordeboeke |location=Kaapstad |year=2007 |isbn=978-1-86890-065-7 |page=452}} * {{en}} {{cite book |author=Timothy J. McCann |title=Sussex Cricket in the Eighteenth Century |year=2004 |publisher=Sussex Record Society |location=Lewes |isbn=0-85445-055-6}} * {{en}} {{cite book |author=Ramachandra Guha |title=A Corner of a Foreign Field: The Indian History of a British Sport |year=2002 |publisher=Picador |location=Londen |isbn=0-330-49117-2}} * {{en}} {{cite book |author=Dan Goldstein |title=The Rough Guide to English Football (2000–2001) |publisher=Rough Guides |location=Londen |date=2000 |isbn=1-85828-557-7 |url=https://archive.org/details/roughguidetoengl00dang}} * {{en}} {{cite book |author=David Underdown |title=Start of Play |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=Londen |isbn=0-7139-9330-8}} * {{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0}} * {{en}} {{cite book |author=John Nyren |title=The Cricketers of my Time |orig-year=eerste uitgawe in 1833 |editor=Ashley Mote |year=1998 |publisher=Robson Books |location=Londen |isbn=1-86105-168-9}} * {{en}} {{cite book |author=Chris Harte |title=A History of Australian Cricket |year=1993 |publisher=Andre Deutsch |location=Londen |page=175 |isbn=0-233-98825-4}} * {{en}} {{cite book |author=Barclays |title=Barclays World of Cricket |editor=E. W. Swanton |publisher=Willow Books |location=Londen |year=1986 |isbn=0-00-218193-2}} * {{en}} {{cite book |author=Rowland Bowen |title=Cricket: a History of Its Growth and Development Throughout the World |publisher=Eyre & Spottiswoode |year=1970 |location=Londen |isbn=978-0-413-27860-9}} * {{en}} {{cite book |author=Harry Altham |title=A History of Cricket, Volume 1 (to 1914) |year=1962 |publisher=George Allen & Unwin |location=Londen}} * {{en}} {{cite book |author=Roy Webber |title=The Phoenix History of Cricket |year=1960 |publisher=Phoenix House Ltd |location=Londen}} * {{en}} {{cite book |author=F. S. Ashley-Cooper |title=At the Sign of the Wicket: Cricket 1742–1751 – Cricket: A Weekly Record of the Game |year=1900 |publisher=Cricket Magazine |location=Londen |oclc=28863559}} * {{en}} {{cite book |author=Arthur Haygarth |title=Frederick Lillywhite's Cricket Scores & Biographies, Volume 1 (1744–1826) |year=1862 |publisher=Frederick Lillywhite |location=Londen}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Cricket|Krieket}} {{Wikt|krieket}} * {{en}} [http://www.icc-cricket.com/ ''Internasionale Krieketraad (IKR)''] * {{en}} [https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/index.html ESPNcricinfo – statistieke en rekords] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/sports/cricket-sport|title=Cricket|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 Mei 2026}} * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=g-beFHld19c ''What Is Cricket? Get to know the sport''] deur die [[Internasionale Krieketraad]] {{Affiliasies van die Internasionale Krieketraad}} {{Nasionale krieketspanne}} {{Navigasie Olimpiese somersporte}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Krieket| ]] [[Kategorie:Voormalige Olimpiese sportsoorte]] eafipd3la84kgg1q1fhvpxtfqmjkyfl 0 6349 2908072 2720314 2026-05-30T07:13:51Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ Jacob de Villiers (politikus) 2908072 wikitext text/x-wiki {{DesemberKalender}} '''20 Desember''' is die 354ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (355ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 11 dae in die res van die jaar. == Gebeure == * [[1046]] – Die begin van die sinode van Sutri waartydens [[Pous Silvester III]] en [[Pous Gregorius VI]] afgeset word. * [[1254]] – [[Pous Alexander IV]] word gekroon. * [[1334]] – [[Pous Benedictus XII]] volg [[Pous Johannes XXII]] op. * [[1448]] – [[Pous Nicolaas V]] stel ses nuwe kardinale aan waaronder sy halfbroer Filippo Calandrini. * [[1483]] – Johann Snell druk die eerste boek in [[Swede]], die ''Dialogus creaturarum'' ('n versameling van fabels). * [[1518]] – [[Gian Pietro Carafa]] (later [[Pous Paulus IV]]) word aartsbiskop van Brindisi. * [[1527]] – [[Pous Clemens VII]] stel Francesco Comaro senior, 'n patrisiër uit [[Venesië]], aan as kardinaal. * [[1538]] – [[Pous Paulus III]] stel nog 6 nuwe kardinale aan. * [[1555]] – Pous Paulus IV stel nog 7 nuwe kardinale aan. * [[1589]] – [[Pous Sixtus V]] stel vier nuwe kardinale aan waaronder Charles III de Lorraine-Vaudémont, verkose biskop van Metz. * [[1712]] – Slag van Gadebusch tydens die Groot Noorse Oorlog. * [[1724]] – [[Pous Benedictus XIII]] stel Prospero Marefoschi, titulêr aartsbiskop van Cesarea en Agostino Pipia, O.P.,verkose biskop van Osimo aan as kardinale. * [[1737]] – [[Pous Clemens XII]] stel sewe nuwe kardinale aan, waaronder [[Carlo Rezzonico]] (later [[Pous Clemens XIII]]). * [[1759]] – Pous Clemens XIII publiseer "Appentente Sacro" – oor die geestelike voordele van vas. * [[1803]] – Die aankoop van [[Louisiana]] voltooi. * [[1808]] – Begin van die tweede beleg van [[Zaragoza]] tydens die Spaanse Onafhanklikheidsoorlog. * [[1812]] – Die [[Broers Grimm|Grimm broers]] publiseer die eerste uitgawe van hulle "''Kinder- und Hausmärchen"''. * [[1824]] – [[Pous Leo XII]] stel Pedro de Inguanzo y Rivero, aartsbiskop van Toledo en Ludovico Micara, O.F.M.Cap. aan as kardinale. * [[1838]] – Vier dae na die [[slag van Bloedrivier]] bereik die [[Voortrekkers]] [[uMgungundlovu]] wat deur [[Dingaan]] verlaat en aan die brand gesteek is. * [[1860]] – [[Suid-Carolina]] skei van die [[Verenigde State van Amerika]] af, wat lei tot die [[Amerikaanse Burgeroorlog]]. * [[1879]] – [[Achille Ratti]] (later [[Pous Pius XI]]) word priester. * [[1880]] – [[Eerste Vryheidsoorlog]]: Die [[Slag van Bronkhorstspruit]] vind plaas. * [[1901]] – In [[Stockholm]] word die eerste [[Nobelprys]] toegeken. * [[1914]] – [[Jopie Fourie]], kommandoleier van die rebellie tydens die [[Maritz-rebellie]], word per vuurpeloton [[doodstraf|tereggestel]] nadat hy aan hoogverraad skuldig bevind is. * [[1917]] – Die [[Tsjeka]], die Russiese geheimediens word gestig. * [[1952]] – Die tweede [[selakant]] word by Anjouan in die [[Comore-eilande]] gevang. * [[1957]] – Die [[Boeing 707]] onderneem sy nooiensvlug. * [[1990]] – Na die hervereniging van Duitsland sit die Duitse parlement ("Bundestag") vir die eerste keer na die [[Tweede Wêreldoorlog]] weer in [[Berlyn]]. * [[1995]] – [[NAVO]] begin vredebewaring in [[Bosnië en Herzegowina]]. * [[1999]] – Die voormalige [[Portugal|Portugese]] kolonie [[Macau]] word weer deel van die [[Volksrepubliek China]]. == Geboortes == * [[1633]] – [[Abbasidiese Kalifaat|Abbas II]], [[Sjah]] van [[Persië]] († [[1666]]). * [[1866]] – [[Pieter Gerhardus Jacobus Meiring|Ds. P.G.J. Meiring]], leraar van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] en redakteur van die Kerk se weekblad, die ''[[Kerkbode]]'' († [[1938]]). * [[1874]] – [[Mary Ann Bevan]], Britse byvertoningakteur en verpleegster († [[1933]]). * [[1920]] – [[Vlasta Depetrisová]], vroue-[[tafeltennis]]speler uit [[Tsjeggo-Slowakye]] († [[2003]]). * [[1922]] – [[Charita Bauer]], Amerikaanse aktrise († [[1985]]). * [[1927]] – [[Kim Young-sam]], [[Suid-Korea]]anse politikus en sewende president van dié land († [[2015]]). * [[1938]] – [[Jacob de Villiers (politikus)|Jacob de Villiers]], Suid-Afrikaanse boer, politikus en kabinetsminister. * 1938 – [[Edwill van Aarde]], Suid-Afrikaanse televisie-, radio-omroeper en sportkommentator († [[2024]]). * [[1948]] – Dame [[Mitsuko Uchida]], klassieke pianis en dirigent. * [[1954]] – [[Jay Naidoo]], Suid-Afrikaanse aktivis, politikus en kabinetsminister. * [[1956]] – [[Mohamed Ould Abdel Aziz]], Mauritaanse generaal. * [[1966]] – [[Paul Ritter (akteur)|Paul Ritter]], Britse akteur († 2021). * [[1983]] – [[Lucy Pinder]], Engelse fotomodel en aktrise. == Sterftes == * [[69]] – [[Vitellius]], Romeinse keiser (* [[15]]). * [[217]] – [[Pous Zefirinus]], biskop van Rome en die vyftiende [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (* onbekend). * [[1552]] – [[Katharina von Bora]], Duitse adellike en eggenote van [[Martin Luther]] (* [[1499]]). * [[1679]] – [[Johan Maurits|Johan Maurits van Nassau]], Nederlandse veldmaarskalk, vors van Nassau-Siegen en goewerneur van [[Nederlands-Brasilië]] (* [[1604]]). * [[1722]] – [[Keiser Kangzi]] van China (* [[1654]]). * [[1914]] – [[Jopie Fourie]], [[Boer|Boerekryger]] in die [[Tweede Vryheidsoorlog]] (* [[1878]]). * [[1940]] – [[Manie Maritz]], [[Boere|boeregeneraal]] en leier in die [[Maritz-rebellie|Rebellie]] van [[1914]] (* [[1876]]). * [[1968]] – [[Max Brod]], Oostenrykse skrywer, vertaler en komponis (* [[1884]]). * 1968 – [[John Steinbeck]], Amerikaanse skrywer en Nobelpryswenner (* [[1902]]). * [[1976]] – [[Walter Fitzgerald]], Engelse akteur (* [[1896]]). * [[1982]] – [[Arthur Rubinstein]], Poolse pianis (* [[1887]]). * [[1985]] – [[Olaf Andresen]], Duitsgebore Afrikaanse liedjieskrywer (* [[1902]]). * [[1996]] – [[Carl Sagan]], Amerikaanse sterrekundige, astrofisikus, kosmoloog en skrywer (* [[1934]]). * [[2009]] – [[Brittany Murphy]], Amerikaanse aktrise (* [[1977]]). * [[2013]] – [[Merwede van der Merwe]], TV-persoonlikheid en kampvegter vir Afrikaanse musiek (* [[1947]]). == Vakansies, vierings en waarnemingsdae == * {{commonskat|20 December|20 Desember}} [[Kategorie:Desember]] ncf5c8shm6tkshg7ydvv9g5u57skf39 0 7313 2907999 2887324 2026-05-29T18:00:47Z SpesBona 2720 Statistieke hersien 2907999 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Republiek Letland |volle_naam = <small>''Latvijas Republika'' ([[Lets]])<br />''Latvejas Republika'' ([[Letgallies]])<br />''Lețmō Vabāmō'' ([[Lyfs]])</small> |algemene_naam = Letland |beeld_vlag = Flag of Latvia.svg |beeld_wapen = Coat of Arms of Latvia.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = EU-Latvia.svg |leuse = |volkslied = ''Dievs, svētī Latviju!''<br /><small>''([[Lets]] vir: "God seën Letland!")''</small><br /><center>[[Lêer:Latvian National Anthem.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Lets]]{{smallsup|a}} |hoofstad = [[Riga]] {{Koördinate|56|57|N|24|6|O}} |latd = 56 |latm = 57 |latNS = N |longd = 24 |longm = 6 |longEW = O |grootste_stad = [[Riga]] |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Edgars Rinkēvičs]]<br />[[Andris Kulbergs]] |oppervlak_rang = 124^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 64&nbsp;589<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/latvia/|title=Latvia|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=18 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118213452/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/latvia/|archive-date=18 Januarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |oppervlakmi² = 24&nbsp;938 |persent_water = 2,09 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=29 Mei 2026}}</ref> |bevolking_skatting = 1&nbsp;801&nbsp;246<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 153^ste |bevolking_sensus = 2&nbsp;070&nbsp;371<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html |title=Population Census 2011 – Key Indicators |date=2 April 2012 |publisher=Sentrale Statistiekkantoor van Letland |accessdate=27 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627202038/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html |archive-date=27 Junie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2011 |bevolkingsdigtheid = 27,9 |bevolkingsdigtheidmi² = 72,2 |bevolkingsdigtheidrang = 147^ste |BBP_PPP = $87,182&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=941&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Latvia |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> |BBP_PPP_rang = 104^de |BBP_PPP_jaar = 2026 |BBP_PPP_per_kapita = $46&nbsp;761<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 51^ste |BBP = $48,353&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 96^ste |BBP_jaar = 2026 |BBP_per_kapita = $25&nbsp;935<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 42^ste |onafhanklikheidstipe = • Verklaar<br />• Erken<br />• Grondwet goedgekeur<br />• Eerste [[Sowjetunie|Sowjet]]-besetting<br />• [[Nazi-Duitsland|Nazi-Duitse]] besetting<br />• Tweede Sowjet-besetting<br />• Onafhanklikheid verklaar<br />• Onafhanklikheid herstel<br />• Onafhanklikheid erken<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Russiese Ryk]]<br />[[18 November]] [[1918]]<ref>{{en}} {{cite book |author=Uldis Ģērmanis |editor=Ojārs Kalniņš |title=The Latvian Saga |edition=11th |page=268 |publisher=Atēna |location=Riga |year=2007 |isbn=9789984342917 |oclc=213385330}}</ref><br />[[26 Januarie]] [[1921]]<br />[[7 November]] [[1922]]<br />[[5 Augustus]] [[1940]]<br />[[10 Julie]] [[1941]]<br />[[1944]]<br />[[4 Mei]] [[1990]]<br />[[21 Augustus]] [[1991]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.finland.lv/public/default.aspx?nodeid=38439&contentlan=2&culture=en-US |title=History&nbsp;– The History of Diplomatic Relations between Finland and Latvia |publisher=Finse Ambassade in Riga |quote=Latvia declared independence on 21 August 1991...The decision to restore diplomatic relations took effect on 29 August 1991 |date=9 Julie 2008 |accessdate=26 Januarie 2019}}</ref><br />[[6 September]] [[1991]]<br />[[6 Julie]] [[1993]] |MOI = {{wins}} 0,889<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> |MOI_rang = 41^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 35,6<ref>{{en}} {{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=Eurostat |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2025 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Euro]] (€) |geldeenheid_kode = EUR |land_kode = LV |tydsone = OET |utc_afwyking = [[UTC+02:00|+2]] |tydsone_somer = OEST |utc_afwyking_DST = [[UTC+03:00|+3]] |internet_domein = [[.lv]], [[.eu]] |skakelkode = 371 |voetskrif = a. [[Lets]] is die enigste amptelike taal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.saeima.lv/en/legislation/constitution |title=The Constitution of the Republic of Latvia, Chapter 1 (Article 4) |publisher=Parlement van die Republiek Letland |accessdate=5 Desember 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205030657/http://www.saeima.lv/en/legislation/constitution |archive-date=5 Desember 2013}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.valoda.lv/en/downloadDoc_436/mid_566 |title=Official Language Law, Section 3 (Article 1) |publisher=Parlement van die Republiek Letland |accessdate=4 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104204308/http://www.valoda.lv/en/downloadDoc_436/mid_566 |archive-date=4 Januarie 2014}}</ref> [[Lyfs]] word erken as 'n inheemse taal en geniet wettige status.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://likumi.lv/ta/en/en/id/14740 |title=Official Language Law, Sections 4, 5 and 18 (Article 4) |publisher=Likumi.lv |accessdate=5 Julie 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190705131333/https://likumi.lv/ta/en/en/id/14740 |archive-date=5 Julie 2019}}</ref> [[Letgallies]] en die Letse [[gebaretaal]] geniet ook wettige status.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.valoda.lv/en/downloadDoc_436/mid_566 |title=Official Language Law, Section 3 (Articles 3 and 4) |publisher=Parlement van die Republiek Letland |accessdate=4 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104204308/http://www.valoda.lv/en/downloadDoc_436/mid_566 |archive-date=4 Januarie 2014}}</ref> }} '''Letland''' ([[Lets]]: ''Latvija'', [ˈlatvija], {{Audio|Lv-Latvija.ogg|luister}}; [[Letgallies]]: ''Latveja''; [[Lyfs]]: ''Lețmō''), amptelik die '''Republiek Letland''' (Lets: ''Latvijas Republika''; Letgallies: ''Latvejas Republika''; Lyfs: ''Lețmō Vabāmō''), is 'n [[republiek]] in [[Noord-Europa|Noordoos-Europa]], een van die [[Baltiese lande]] aan die [[Oossee]]. Die land word verder begrens deur [[Estland]] in die noorde, [[Litaue]] en [[Belarus]] in die suide en [[Rusland]] in die ooste. Net soos Estland en Litaue word Letland dikwels 'n [[Baltiese Tier]] genoem. [[Lêer:Satellite image of Latvia in March 2003.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Letland]] [[Lêer:Kaart Letland.png|duimnael|links|[[Central Intelligence Agency|CIA]]-kaart van Letland]] Die land is geografies, in oppervlakte en inwonertal die middelste van die Baltiese lande, en verenig elemente van beide buurlande: dit deel sy [[Baltiese tale|Baltiese taal]], Lets, met Litaue, waar die verwante [[Litaus]] gepraat word, en dit deel sy oorwegend [[Lutheranisme|Lutherse]] geloof met Estland. Die geskiedenis van Letland vertoon groot ooreenkomste met dié van Estland, en veel minder met dié van Litaue. Letland het ná 'n langdurige Sowjet-besetting in 1991 sy onafhanklikheid herwin nadat dit reeds tussen 1918 en 1940 as onafhanklike republiek bestaan het. 'n Erfenis van die Sowjet-tydperk is die groot aantal [[Russies]]sprekende inwoners. Die [[hoofstad]] van Letland is [[Riga]] en die grootste rivier die [[Daugava]] of Westelike Dwina, onderskeidelik die grootste stad en die grootste rivier in die Baltiese gebied. Letland kan verdeel word in vier historiese landskappe: [[Koerland]] (''Kurzeme''), [[Lyfland]] (''[[Vidzeme]]''), [[Semgale]] (''Zemgale'') en [[Letgallen]] (''Latgale''). Letland is sedert 1 Mei 2004 'n lidland van die [[Europese Unie]] en die [[Euro]] is op 1 Januarie 2014 as [[geld]]eenheid ingevoer. Op 1 Julie 2016 het Letland by die [[OESO]] aangesluit.<ref name="OESO">{{en}} {{cite web |url=http://www.oecd.org/latvia/latvia-accession-to-the-oecd.htm |publisher=[[OESO]] |title=Latvia's accession to the OECD |date=1 Julie 2016 |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> 'n Kenmerk van die huidige Letland is die groot teenstellings tussen die besige hoofstad, 'n voormalige lid van die magtige [[Hanse]]verbond waar Letland se ekonomiese opswaai merkbaar word, en die rustige idille – en soms ook armoede – van die landelike streke. Naas lae geboorte- en hoë sterftesyfers bly die grootskaalse emigrasie van Lette na [[Wes-Europa]] 'n groot uitdaging. Sedert 2004 het 'n vyfde van die Lettiese bevolking hulle in welvarende lande soos die [[Verenigde Koninkryk]], die [[Republiek Ierland]] en [[Duitsland]] hervestig.<ref>{{de}} [https://baltische-rundschau.eu/lettland-abwanderung-sorgt-fuer-probleme/ ''Baltische Rundschau, 19 Februarie 2018: Lettland: Abwanderung sorgt für Probleme. Besoek op 6 Junie 2018'']</ref> == Etimologie == Die naam ''Latvija'' is ontleen aan die antieke [[Letgalle]], een van vier [[Indo-Europese tale|Indo-Europese]] [[Balte|Baltiese stamme]] (die ander is die [[Koere]], [[Sele]] en [[Semgalle]]), wat saam met die Finse [[Litauers]] die [[Letlanders]] se etniese kern gevorm het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://latinst.lv/wp-content/uploads/2012/01/Latvia_in_brief.pdf |title=Latvia in Brief |publisher=Letse Instituut |year=2012 |accessdate=12 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108155832/http://latinst.lv/wp-content/uploads/2012/01/Latvia_in_brief.pdf |archive-date=8 November 2012}}</ref> Henry van Letland het die Latinisering van die naam bepaal, ''Lettigallia'' en ''Lethia'', albei is ontleen aan die Letgalle. Van dié terme is die weergawes van die landsnaam in [[Romaanse tale]] van ''Letonia'' en verskeie [[Germaanse tale]] van ''Lettland'' afgelei, waaronder die [[Afrikaans]]e naam "Letland".<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/litol-0-X.html |title=Baltic Online |publisher=The University of Texas at Austin |accessdate=12 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805131726/http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/litol-0-X.html |archive-date=5 Augustus 2011 |url-status=live}}</ref> == Geografie == [[Lêer:Liela Kemeru taka 5jul03.JPG|duimnael|links|Moeraslande in die Nasionale Kemeri-park]] [[Lêer:BalticSea-GulfOfRiga-EstonianCoast.jpg|duimnael|links|Kustoneel langs die Golf van Riga]] [[Lêer:Kanupe 2.jpg|duimnael|links|'n Klein rivier naby die Mordangas-meer]] Letland neem in geografiese opsig 'n middelposisie binne die Baltiese lande in. Met 'n oppervlakte van 64&nbsp;589&nbsp;km² is dit effens kleiner as die [[Republiek Ierland]]. Die land verskil met sy sterk beboste karakter merkbaar van Estland en Litaue – sowat 44 persent van die oppervlakte of 2,9 miljoen hektaar is bosgebiede wat deur besoekers reeds vanuit die vliegtuig op pad na Riga raakgesien kan word. Landskappe met bosse, moeraslande en mere is kenmerkend vir die heuwelagtige oostelike landsdele, terwyl die kusgebiede deur vlaktes oorheers word. Net soos ander gebiede in Noord-Europa was Letland gedurende die laaste koueperiode sowat een miljoen jaar lank met 'n yslaag bedek wat 'n dikte van twee meter bereik het. Die landmassa het onder die swaar gewig geswig. Eers sowat 12&nbsp;000 jaar gelede, toe die groot [[gletser]]s begin smelt het, is die huidige landskappe van Letland gevorm: tipiese morenelandskappe met lemige, sanderige of stenige afsettings wat as heuwellande of vlaktes voorkom en talle bosse, grasvelde en moeraslande behels. In Wes- en Noord-Letland het die gletsers minder vrugbare sanderige of klipperige grond agtergelaat wat met die ryk landbougrond van binnelandse streke kontrasteer – soos die vlaktes van Zemgale (Semgale) suid van Riga. In Oos-Letland het die smeltende gletsers met hul wisselende yskante die hoogplato's van Vidzeme en Latgale ([[Letgallen]]) met hul talle mere gevorm. Letland se hoogste punt is die heuwelpiek Gaiziņkalns naby [[Madona]] (312 meter). Daar is altesaam 12&nbsp;000 riviere in Letland, waarvan egter slegs twaalf langer as 100 kilometer is. Die twee grootste riviere is die [[Daugava]] wat vanuit die suidooste tot by Riga vloei, met 'n lengte van 1&nbsp;000 kilometer (waarvan 352 in Letland), en die [[Gauja]] wat net soos die Daugava in die Golf van Riga uitmond. Die grootste van Letland se 3&nbsp;000 mere is Rāznas ezers met 'n oppervlakte van 57,6&nbsp;km². By [[Kaap Kolka]] ontmoet die Golf van Riga en die Oossee. Net noord daarvan is die maritieme grens tot Estland geleë. Die kuslyn langs die Oossee en die Golf van Riga, wat grotendeels deur dennebosse gesoom word, het 'n lengte van 497 kilometer. Dit behels eindelose sandstrande met aangrensende duinlandskappe, strandmere, naaldbosse, moeraslande en mere – 'n gevoelige ekostelsel wat deur die wisselwerking tussen land en see oorheers word. Aangesien die grootste deel van die kusgebiede tydens die Sowjet-besetting as militêre spergebied nie toeganklik was vir besoekers nie, kon die ekosisteme – behalwe vir enkele militêre terreine – hier onverstoord ontwikkel. Die soutwater-strandmere en vogtige grasvelde is gedurende die najaar 'n gewilde rusplek vir miljoene trekvoëls en – in die geval van die Pape-meer – ook tienduisende [[vlermuis]]e. Van Letland se totale oppervlakte word 8,5 persent as natuurreservate beskerm – daar is vier nasionale parke, vier natuurreservate, 28 natuurparke, nege landskapsreservate, een [[biosfeerreservaat]], nege natuurmonumente en 'n aantal mikroreservate. Letland se vierde nasionale park, die Rāznas nacionālais parks met 'n oppervlakte van bykans 600&nbsp;km², is eers in 2007 gestig. === Bosgebiede === [[Lêer:Turaidas skats uz Gauju 2okt04.JPG|duimnael|Landskapstoneel in die Nasionale Gauja-park: die Gauja-riviervallei te midde van bosse]] Naaldbome beslaan sowat 69 persent van Letland se bosgebiede, die res bestaan uit oorwegend gemengde loofbosse.<ref>{{en}} [http://www.lvm.lv/eng/our_forests/ ''AS Latvijas valsts meži: Our forests''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100708171201/http://www.lvm.lv/eng/our_forests/ |date=8 Julie 2010}}</ref> Die mees uitgestrekte bosgebiede word in die noorde van Kurzeme (Koerland) aangetref. Tipiese Letlandse boomsoorte sluit denne, sparbome en berke in, maar ook eike, linde- en beukebome kom hier endemies voor. Die laasgenoemde soorte het 'n belangrike rol in Letland se voor-Christelike godsdiens gespeel waar besondere kragte aan hulle toegeskryf is. Reeds in die 16de en 17de eeu is voorsiening gemaak vir die volhoubare gebruik van bosse. Sowat die helfte van alle bosse groei op droë mineraalgrond, terwyl 'n kwart as vogtige bosse geklassifiseer word wat in die res van Europa selde aangetref word. Die grond in dennebosse is 'n geskikte habitat vir bos- en bloubessies asook heideplante, terwyl in sparboombosse veral mosse en in beukebosse hoofsaaklik rietgrasse aangetref word. 'n Oordaad sampioensoorte kom in alle Letlandse bosse voor. Die meeste [[Letlanders]] het – soos die bewoners van die aangrensende buurlande – 'n passie daarvoor om in [[herfs]]tyd mandjies vol sampioene te versamel. Gedurende die Sowjet-besetting van Letland is min waarde aan omgewingsbewaring geheg. Nog in die 1990's was ontbossing 'n groot probleem wat met die stigting van 'n staatsbeheerde bosbou-aandelemaatskappy in 1999 uiteindelik opgelos is. Tans is sowat die helfte van alle Letlandse bosse in staatsbesit, terwyl 'n konsep vir volhoubare bosbou deur Ugis Rotbergs, die plaaslike [[Wêreldnatuurlewefonds]]direkteur, ontwikkel is. Die verhouding tussen houtontginning en herbebossing vergelyk nou gunstig met dié van ander lande.<ref>{{de}} Jochen Könnecke: ''Lettland''. Ostfildern: DuMont 2009, bl. 50</ref> === Moeraslande === [[Lêer:Hjortron.jpg|duimnael|'n Ryp dwergmoerbei]] Moeraslande beslaan sowat tien persent van Letland se oppervlakte – 'n persentasie wat bo die gemiddeld in Europa is. 42 persent van die moeraslande is met mos en 49 persent met gras bedek – die res is oorgangsgebiede.<ref>{{de}} Könnecke (2009), bl. 50</ref> Die helfte van alle Letlandse moeraslande is ongerepte landskappe en 'n natuurlike habitat vir skaars diere en plante waar meer as twintig beskermde plantsoorte aangetref word, asook 'n rusplek vit trekvoëls soos krane en ganse. Die moeraslande se vyftien tipiese voëlspesies sluit onder meer kraanvoëls, goudpleviere (''Pluvialis apricaria''), korhoens (''Lyrurus tetrix''), smellekens (''Falco columbarius'') en slegvalke (''Falco peregrinus'') in. 'n Verskeidenheid eetbare bessies, wat in oestyd talle versamelaars lok, aard in hierdie vogtige gebiede, soos mos-, blou-, bosbessies en skaars dwergmoerbeie (''Rubus chamaemorus''). Daar is egter ook bedrywighede wat die moerashabitat agteruit laat gaan en uitdroging bedreig soos kommersiële turfontginning. Letlandse turf word veral na Wes-Europese bestemmings uitgevoer. === Klimaat === [[Lêer:The Baltic Sea.jpg|duimnael|Donker wolke oor die Oossee]] Letland is in die oorgangsgebied tussen die gematigde maritieme klimaat van noordelike [[Sentraal-Europa]] en die kontinentale klimaatsone van [[Oos-Europa]] geleë. Die land het dus net soos die ander twee Baltiese lande 'n koel-gematigde klimaat met lang en koue [[winter]]s waartydens die kwik benede vriespunt daal (en wat in sommige jare van Oktober tot April kan duur), en gematigde [[somer]]s met gemiddelde temperature van tussen 16 en 17&nbsp;°C. [[Lente]] en herfs is korter as in Sentraal-Europa. In Letland word jaarliks tussen 1&nbsp;800 en 1&nbsp;900 sonskynure aangeteken. Die jaarlikse gemiddelde temperatuur beloop in Riga naastenby 6&nbsp;°C, met 'n gemiddelde jaarlikse [[reën]]val van 600&nbsp;mm. Die Letlandse kusgebied word deur relatief gematigde temperature gekenmerk, terwyl die binnelandse geweste groter temperatuurskommelinge ondervind. In die afgelope dekades is die Oosseegebied sterker deur verwarming geraak as ander wêrelddele sodat veral tydens die winter en lente hoër temperature aangeteken word en die Oossee se oppervlak in wintermaande nie meer dikwels bevries raak nie. Die somerneerslae het gelyktydig afgeneem, terwyl gedurende die winters meer reënval aangeteken word. Die watertemperatuur styg in Augustus tot sowat 17&nbsp;°C. == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === [[Lêer:Balten 1200.svg|duimnael|Baltiese stamme in die 12de eeu n.C. (Litause kaart)]] Die eerste menslike nedersettings in die gebied van die huidige Letland het in die 9de millennium v.C. ontstaan. [[Balte|Baltiese stamme]], die voorvaders van die [[Letlanders]] en [[Litauers]], het hulle in die tweede helfte van die 2de millennium v.C. hier gevestig en die [[Fins-Oegriese tale|Fins-Oegriese volke]] verdring of geassimileer. Teen die begin van ons tydrekening het Letland as kruispunt van belangrike handelsroetes bekend gestaan – die sogenaamde "Roete van die [[Wikings]] tot by die [[Grieke]]", waarna in ou kronieke verwys word, het vanuit [[Skandinawië]] deur die huidige Letland langs die [[Daugava|Daugava-rivier]] na Rusland en na die [[Bisantynse Ryk]] geloop. Die Baltiese stamme was self by handelsaktiwiteite betrokke en het veral [[barnsteen]] uitgevoer wat tydens die antieke oudheid en die [[Middeleeue]] dikwels kosbaarder geag is as [[goud]]. Letlandse [[barnsteen]] was sowel in die [[Antieke Griekeland|antieke Griekse wêreld]] asook in die [[Romeinse Ryk]] gewild. === Middeleeue === [[Lêer:Livland 1260.png|duimnael|Die Livlandse Konfederasie]] [[Lêer:LIVONIAE NOVA DESCRIPTIO 1573-1578.jpg|duimnael|'n Ou kaart van [[Lyfland]]<br /><small>Joannes Portantius, 1573</small>]] Vanaf die 10de eeu het die verskillende Baltiese stamme begin eerste administratiewe strukture skep, en 'n aantal Baltiese beskawings – Letgalle, [[Koere]], Sele en Semgalle – het geleidelik uit hierdie stamme ontstaan. Die Letgalle het destyds as die grootste van hierdie stamme ook oor die mees gevorderde staatsstrukture met 'n soort stadstate soos Atzele, Jersika, Koknese en Tālava beskik, terwyl die Koere in die 12de en 13de eeu in hul buurlande rooftogte onderneem en oorloë gevoer het. Die bewoners langs die westelike Oosseekus het na hulle as die "Baltiese Wikings" verwys. Daarenteen het die Semgalle en Sele as vreedsame en welvarende boere bekend gestaan. Die Balte en Live se nedersettingsgebied was in die vroeë Middeleeue in talle klein vorstedomme verdeel. Van 1202 af is die Letse klein vorstedomme verower deur die Orde van die Swaardbroeders, wat in 1237 deur die [[Duitse Orde]] oorgeneem is. Gelyktydig het die migrasie van [[Duitsers]] plaasgevind. Die Duitse hoërklas het oor eeue heen die stadburgers en die grondbesitters gestel. Tydens die [[Protestantse Hervorming]] het Letland [[Lutheranisme|Evangelies]] geword. Deur aangrensende magte se invloedname het die gebied van die Livlandse Konfederasie in die 16de eeu afhanklik geword van die [[Pools-Litause Gemenebes]], waarvolgens dele van Letland [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katoliek]] geword het. Tot in die 18de eeu is die Baltikum tussen Rusland, [[Swede]] en [[Pole]] betwis. Deur die talle oorloë en [[epidemie]]s het die bevolking erg gekrimp. Met die Derde Poolse Deling het Letland in 1795 'n deel van die [[Russiese Ryk]] geword. Terwyl die [[Baltiese Duitsers]] hul voorregte en kulturele invloed kon bewaar, het deur die assimilasie van die Lyfse volk 'n grootliks homogene Letse bevolking gevorm. === Eerste onafhanklikheid === In die 19de en veral aan die begin van die 20ste eeu het met die Jonglette en die Nuwe Stroming wense na onafhanklikwording onder die Lette toegeneem. Ná die [[Eerste Wêreldoorlog]] het Letland op 18 November 1918 sy onafhanklikheid verklaar en kon dit tydens die Letse Onafhanklikheidsoorloog verdedig. In die 1920's het Letland 'n ekonomiese en kulturele bloei ervaar. In 1922 is sowat 300 plaaslike [[Biblioteek|Biblioteke]] geopen. Volgens aantal gepubliseerde boeke (volgens inwoners) was Letland – na [[Ysland]] – in Europa in die tweede plek. Van 1920 af het die Letse staat ambassades in talle Europese lande ingerig, maar ook in die [[Republiek China]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. Op 7 November 1922 is die Grondwet van die Republiek Letland, wat sedert 1990 weer van krag is, goedgekeur. Letland het ook by die [[Volkebond]] aangesluit. Die minderheisbeleid was vir die destydse tyd baie tolerant; die staat het skole in sewe minderheidstale onderhou. Ná die [[staatsgreep]] op 15 Mei 1934 het [[Kārlis Ulmanis]] die grondwet gedeeltelik afgeskaf. Hy het die staat diktatories regeer. {{Sienook|Russiese Rewolusie (1905)|Russiese Rewolusie (1917)}} === Tweede Wêreldoorlog === [[Lêer:Latvia1925physical.jpg|duimnael|Letland tussen 1920 en 1940]] In Oktober 1939 moes Letland toelaat dat die [[Rooi Leër]] militêre basisse inrig en in Julie 1940 is Letland deur die [[Sowjetunie]] geannekseer. Die meeste [[Weste]]like state het Letland ''[[de jure]]'' nie as deel van die Sowjetunie erken nie, maar ''[[de facto]]''.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Van Elsuwege |title=From Soviet Republics to EU Member States: A Legal and Political Assessment of the Baltic States’ Accession to the EU |publisher=Nijhoff |location=Leiden |year=2008 |isbn=978-90-04-16945-6 |edition=1 |page=34}}</ref> Administratief is Letland by die Sowjetadministratiewe strukture aangepas, die burgerlike en militêre leierskap is afgedank, die nywerheid is genasionaliseer, en groot landgoedere en grootskaalse boerebesit is uitgedeel vir toekomstige koöperasies. Die diskriminerende regulasies uit die Tsaristiese era teen die Joodse minderheid, wat 5% van die bevolking uitgemaak het, is afgeskaf. Van Mei en veral van Junie 1941 af het die Sowjetse regering vertraagde voorkomende maatreëls getref teen 'n moontlike Duitse militêre aggressie in die grensgebied tot die Duitse magsgebied, die "Baltiese Spesiale Militêre Distrik",<ref>{{de}} {{cite book |author=Alexander Werth, Dieter Kiehl |title=Russland im Krieg 1941–1945 |publisher=Droemer Knaur |location=München |year=1967 |edition=1 |page=124}}</ref> veral omdat Nazi-gesinde groepe reeds teen die Letse regering gevorm het in afwagting van só 'n moontlikheid, onder andere rondom die "Fanatiese [[Antisemitisme|Antisemit]]" [[Viktors Arājs|Viktor Arajs]].<ref name="Knop">{{de}} {{cite book |author=Martin Knop |title=Viktor Arajs. Kollaboration beim Massenmord. – Historische Rassismusforschung. Ideologen – Täter – Opfer. |publisher=Barbara Danckwortt, Thorsten Querg, Claudia Schöningh |location=Hamburg, Berlyn |year=1995 |isbn=3-88619-630-5 |page=231–245}}</ref> Onder die maatreëls was die gedeeltelike uitsetting van die Baltiese bevolking, wat as vyandelike probleemgroepe bestempel is, na die [[Siberië|Siberiese]] ooste van die [[Sowjetunie]]. In Letland is op 14 Junie 1941 sowat 19&nbsp;000 Letlanders gedeporteer, waaronder 5&nbsp;000 van die [[Jode|Joodse]] bevolkingsgroep,<ref>{{de}} {{cite book |author=Israel Gutman |title=Enzyklopädie des Holocaust. Die Verfolgung und Ermordung der europäischen Juden |edition=II |publisher=Piper Verlag |location=München, Zürich |year=1998 |isbn=978-3-492-22700-1 |page=855}}</ref> maar "niemand het omgegee nie".<ref name="Knop" /> Met die [[Wehrmacht]] se aanval op die Sowjetunie op 22 Junie 1941 het teen middel 1941 die Duitse besetting van Letland as deel van die Rykskommissariaat Oostland onder Rykskommissar [[Hinrich Lohse]] begin. Nou is ook in Letland tientalle massamisdade teen Jode, [[Roma]], as "Kommuniste" geagte, lede van vyandelike "bendes", tronkgevangenes en "kranksinniges" gepleeg. Nadat 15&nbsp;000 Jode voor die NS-bewind in die onbesette Sowjetunie kon vlug, was in Letland teen die tyd van die inval 70&nbsp;000 Jode oor, waarvan tot einde 1941 meer as 90% vermoor is en slegs 3&nbsp;000 die besetting oorleef het.<ref>{{de}} {{cite book |author=Israel Gutman |title=Enzyklopädie des Holocaust. Die Verfolgung und Ermordung der europäischen Juden |edition=II |publisher=Piper Verlag |location=München, Zürich |year=1998 |isbn=978-3-492-22700-1 |page=856}}</ref> Bygekom het sowat 20&nbsp;000 Jode, wat uit die Duitse Ryk en die besette gebiede na Letland gedeporteer is, waarvan sowat 1&nbsp;000 oorleef het.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.goethe.de/ins/lv/de/kul/sup/eri/ate/20820461.html |title=Für Verbrechen gibt es keine Rechtfertigung |publisher=Goethe Institut Lettland |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> In 1935 was daar volgens die sensus byna 4&nbsp;000 Roma in Letland, wat amper geheel en al vermoor is.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.romarchive.eu/de/voices-of-the-victims/latvia/ |title=Lettland |publisher=Voices of the victims, RomArchive |author=Martin Holler |date=2017 |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> Sowat 80&nbsp;000 Letlanders was tydens die Tweede Wêreldoorlog lede van die Letse SS-legioen, 'n verdere 30&nbsp;000 is by die Letse [[polisie]] ingespan. Albei groepe was in die tientalle massamisdade teen die mensdom betrokke.<ref>{{de}} {{cite book |author=Israel Gutman |title=Enzyklopädie des Holocaust. Die Verfolgung und Ermordung der europäischen Juden |edition=II |publisher=Piper Verlag |location=München, Zürich |year=1998 |isbn=978-3-492-22700-1 |page=856}}</ref> 'n Hoofrol by die "[[Finale Oplossing|Finale Oplossing van die Joodse Vraag]]" het die deur [[Viktors Arājs|Viktor Arajs]] aangevoerde moordgroep met 400-lede gespeel, wat sowat 30&nbsp;000 Joodse Letlanders vermoor het. In herfs 1944 is Letland deur die Rooi Leër verower en opnuut by die Sowjetunie as [[Lettiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]] ingelyf.<ref>{{en}} Heinrihs Strods: ''Sovietization of Latvia 1944–1991''. In: Valters Nollendorfs, Erwin Oberländer: ''The hidden and forbidden history of Latvija under Soviet and Nazi occupations, 1940–1991''. Institute of the History of Latvia, Riga 2005, {{ISBN|9984-601-92-7}}, bl. 209–227.</ref> === Lettiese Sosialistiese Sowjetrepubliek === {{Hoofartikel|Lettiese Sosialistiese Sowjetrepubliek}} Gedurende die dekades wat Letland aan die Sowjetunie behoort het, is die Letse bydrae veral van die Partisane tot bevryding uitgelig, maar steeds die Rooi Leër se "beslissende rol" beklemtoon. In die skrifte van die na Westerse Lande gevlugte skrywers is die onderwerpe "regverdigings vir samewerking" en "Nazi-propagandamateriaal", asook oor beweerde "Joods-Kommunistiese misdade" teen die "Letlandse volk" uitgelig. Enkele uittreksels van hierdie Nazi-propaganda het weer verskyn ná die onafhanklikwording. Daarin is die Kommunisme as "politiek en etnies vreemd" geag deur die Letlandse amptelike geskiedenisskrywing, wat die afkeuring van die Letse [[partisaan]]weerstand teen die Nazi-besetting ingesluit het. Die anti-Nazi-Partisane is dikwels as "bandiete" bestempel.<ref>{{de}} Karin Liebhart: ''Divergierende Erinnerungskulturen und gedächtnispolitische Konflikte als Faktoren im europäischen Integrationsprozess. Das Beispiel der baltischen Staaten Estland und Lettland''. In: Utta Isop, Viktorija Ratkovic, Werner Wintersteiner: ''Spielregeln der Gewalt. Kulturwissenschaftliche Beiträge zur Friedens- und Geschlechterforschung''. Transkript, Bielefeld 2009, {{ISBN|978-3-8376-1175-5}}, bl. 119–140, hier bl. 126f.</ref> === Herwonne onafhanklikheid === Op 4 Mei 1990 het die Lettiese Sosialistiese Sowjetrepubliek se Hoogste Raad op die "herstel van onafhanklikheid" besluit. Dié parlementêre besluit kon egter eers met die [[Ontbinding van die Sowjetunie]] op 21 Augustus 1991 de facto van krag word. Op 2 April 2004 het Letland by die [[NAVO|Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie (NAVO)]] en op 1 Mei 2004 by die [[Europese Unie]] aangesluit. Op 1 Januarie 2014 het Letland ná Estland die tweede Baltiese land geword wat die [[euro]] as geldeenheid ingevoer het. Voorheen was van 1922 tot 1940 en van 1993 tot 2013 die [[Letse lats]] die amptelike geldeenheid in Letland. Op 1 Julie 2016 het Letland by die [[OESO]] aangesluit.<ref name="OESO" /> == Demografie == === Taal === [[Lêer:Population-of-Latvia.svg|duimnael|Letland se bevolkingsgroei (in miljoene) tussen 1920 en 2014]] Met die onafhanklikwording van Letland in 1991 het Lets die enigste taal in Letland geword wat ampstaalstatus geniet. Die aantal Letssprekendes beloop meer as twee miljoen wêreldwyd, waarvan sowat 1,4 miljoen [[moedertaal]]sprekers is. Lets maak deel uit van die [[Indo-Europese tale|Indo-Europese taalfamilie]] en vorm saam met Litaus die [[Baltiese tale|Baltiese taalgroep]]. Albei tale het in hul woordeskat en grammatika talle kenmerke van [[Proto-Indo-Europese taal|Proto-Indo-Europees]] bewaar sodat hulle sedert die 19de eeu die belangstelling van taalkundiges wek. Standaardlets word as skryftaal dwarsoor die land gebruik, terwyl gesproke Lets dikwels nog effens deur plaaslike [[dialek]]te beïnvloed word. Daar is sowat 150 Letse dagblaaie asook 200 tydskrifte en joernale met 'n jaarlikse sirkulasie van 110 miljoen. Letlandse uitgewerye produseer jaarliks sowat 2&nbsp;000 boektitels met 'n totale oplaag van twee miljoen.<ref>{{en}} [http://www.li.lv/index.php?option=com_content&task=view&id=32&Itemid=1113 ''Welcome to Latvia – Latvians and their language''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091203033539/http://www.li.lv/index.php?option=com_content&task=view&id=32&Itemid=1113 |date=3 Desember 2009}}</ref> Lets is die verpligte onderrigmedium in Letland, ook in Russiese skole. Tans (2014) praat sowat 62 persent van Letland se bevolking Lets as moedertaal, terwyl die aandeel Russiessprekendes sowat 26 persent beloop. In die hoofstad Riga is sowat die helfte van die inwoners van Russiese afkoms sodat Russies hier naas Lets as algemene omgangstaal dien. In [[Daugavpils]], die tweede grootste stedelike nedersetting, vorm Letssprekendes selfs 'n minderheid van sowat twintig persent. 'n Derde belangrike taal, wat dikwels ook as Letse dialek geklassifiseer word, is [[Letgallies]]. Van die ander minderheidstale sluit in [[Esties]], [[Koers]], [[Lyfs]] en [[Belarussies]]. === Minderhede === Meer as dertig persent van Letland se inwoners het 'n ander moedertaal as Lets, veral Russies. Volgens amptelike statistieke het sowat 370&nbsp;000 inwoners, wat tussen 1940 en 1991 uit verskillende Sowjetrepublieke na Letland gemigreer het, tans nog nie aansoek om inburgering gedoen nie. Hulle beskik gevolglik nog oor Letlandse nog oor enige ander burgerskap, maar het almal 'n permanente verblyf- en werkpermit en kom in aanmerking vir programme wat naturalisasie vergemaklik. {{Sienook|Dievturība}} === Die Duitse minderheid === [[Lêer:Ikšķiles baznīcas drupas.jpg|duimnael|Ruïnes van die Ikšķile-kerk]] [[Lêer:5 Edoles-pils4-14jun08.jpg|duimnael|Die kasteel en landgoed van Ēdole (Duits ''Edwahlen'') was tussen 1561 en 1920 in besit van die adellike Duitse Baehr-familie]] Tans woon sowat 400 mense van [[Baltiese Duitsers|Duits-Baltiese]] en sowat 3&nbsp;000 sogenaamde Wolga-Duitsers in Letland. Die laasgenoemde groep het hulle eers in die 20ste eeu in die land gevestig. Vyf eeue lank, van die 14de tot die 19de eeu, het die Duits-Baltiese minderheid 'n konstante aandeel van tussen vyf en sewe persent van die totale bevolking vertoon. Letlandse [[Duitsers]] het 'n oorheersende invloed op die ekonomie en kultuur uitgeoefen. So bly die houding van Lette teenoor die Duits-Baltiese verlede van hul land ambivalent: enersyds het Letland danksy die inval van die Duitse Orde in die 13de eeu 'n deel van die westerse Europa geword – en juis nie 'n deel van Rusland nie; andersyds was die Letlandse bevolking eeue lank in 'n ondergeskikte posisie teenoor hul adellike Duitse landshere. In 1802 is 'n Duitse universiteit in Dorpat (tans [[Tartu]] in Estland) gestig wat 'n groot aantal geesteswetenskaplikes uit Duitsland na die Baltiese lande gelok het. Die geleerdes was meestal onwrikbaar gekant teen die plaaslike stelsel van lyfeienskap en het groot belang in die inheemse Estiese en Letlandse kultuur gestel. Die stelselmatige navorsing oor Letland, die Letse volk, sy taal, kultuur en oorspronklike godsdiens het groot invloed op die eerste nasionale Letlandse beweging, die sogenaamde Jonglette, uitgeoefen. Hulle het as studente en later ook dosente die raamwerk geskep waarin die Letlandse kultuur hom selfstandig kon ontwikkel. Terwyl Letssprekende burgers in stedelike omgewings geleidelik oor sosiale grense gesteek het, het die situasie op die platteland onveranderd gebly. In 1905 het die Letssprekende bevolking vir die eerste keer in opstand teen die Duits-Baltiese landshere gekom, tog is hierdie rebellie bloedig neergeslaan. Eers in 1920 is die grondbesit van in Letland deur 'n landhervorming herverdeel en die grondbesit van landgoedeienaars beperk tot vyftig hektaar. Baie Baltiese Duitsers het geëmigreer of hulle in Letlandse stede gevestig waar hulle 'n nuwe heenkome gevind het. Danksy hul goeie opleiding het Baltiese Duitsers 'n waardevolle bydrae tot die opbou van die nuwe onafhanklike Republiek Letland gelewer. Die ooreenkoms wat in 1939 tussen [[Adolf Hitler|Hitler]] en [[Josef Stalin|Stalin]] aangegaan is, het geheime bykomende protokolle bevat waarvolgens die Duitse bevolking die Baltiese lande, wat by die Russiese invloedsfeer gereken is, sou ontruim. Die Letlandse president Ulmanis het op 30 Oktober 1939 'n bilaterale ooreenkoms met die Duitse Ryk onderteken waarvolgens die emigrasie van alle Letlandse Duitsers en die staking van alle aktiwiteite van Duitse organisasies in Letland besluit is. Toe die [[Tweede Wêreldoorlog]] met die Duitse [[Inval van Pole|inval in Pole]] begin het, was daar nog sowat 60&nbsp;000 Duitssprekendes in Letland. Net 10&nbsp;000 van hulle het tydens die oorlog nog in die land gebly, maar behalwe vir 'n klein minderheid van 500 uiteindelik ook geëmigreer nadat Letland deur die [[Rooi Leër]] beset is. {{Sienook|Baltische Rundschau}} === Die Russiese minderheid === [[Lêer:Russisches Theater in Riga 2018.jpg|duimnael|Die Russiese teater in Riga is in 1883 gestig]] [[Lêer:Rezekne Old Believers church front.jpg|duimnael|'n Kerkgebou van Russiese [[Ougelowiges]] in [[Rēzekne]]]] Tot die laat 17de eeu het slegs 'n klein aantal Russiese handelaars, ambagslui, vlotters en werkers hulle in Riga of langs die handelsroetes gevestig. Die eerste beduidende nedersettings met suiwer Russiese bevolkings is in die vroeë 18de eeu gestig toe [[Ougelowiges]] uit aangrensende Russiese gebiede (waaronder [[Pskof]], [[Twer]], [[Nowgorod]] en [[Smolensk]]), wat in hul tuisland aan religieuse vervolging blootgestel was, hier hul toevlug gevind het. Daarnaas het ook plaaswerkers van Russiese landgoedere na Letland gevlug om uit onderdrukking deur die eienaars te ontsnap. Die meeste van hulle het afsonderlike dorpe in onbewoonde streke van Letgallen gestig. Toe hierdie gebied in 1772 by Rusland ingelyf is, het ook steeds meer [[Russies-Ortodokse Kerk|Russies-Ortodokse]] immigrante hierheen gekom, veral in die tyd ná die afskaffing van lyfeienskap. Naas landelike gebiede was ook Riga, wat in die 19de eeu tot een van die grootste nywerheidstede in die tsaristiese Rusland gegroei het, 'n beduidende bestemming vir immigrerende Russe. Die oorgrote meerderheid van Letland se huidige Russiese bevolking het nogtans eers gedurende die Sowjet-besetting na Letland geïmmigreer. In religieuse opsig was daar voor die Tweede Wêreldoorlog twee oorheersende geloofsrigtings in die Russiessprekende gemeenskap – Russies-Ortodokse Christene (54 persent) en Ougelowiges (44 persent). Vanweë die grootskaalse Russiese immigrasie ná 1945 het die persentasie Russies-Ortodokse gelowiges tot sowat 80 persent gestyg, terwyl Ougelowiges nou 'n minderheid van sowat tien persent vorm. In die suidelike dele van die Ludza-distrik word ook Russiessprekende [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] aangetref. Hulle is grotendeels gerussifiseerde Letlandse en [[Belarusse|Belarussiese]] Rooms-Katolieke wat ondanks die verlies van hul oorspronklike moedertaal en etniese identiteit aan hul geloof vasgehou het. Russies is die beduidendste minderheidstaal in Letland en ook die mees gebruikte vreemde taal – vier uit vyf bewoners van Letland het 'n kennis van hierdie taal. Daarnaas is Russies die onderrigmedium in meer as 270 skole dwarsoor die land waar sowat 28 persent van Letland se leerlinge skoolgaan. Tans word sowat vyftig plaaslike Russiese dagblaaie met 'n totale jaarlikse sirkulasie van tot 70 miljoen in Letland uitgegee. Die aantal boeke, wat jaarliks in Russies verskyn, beloop byna 200, met 'n sirkulasie van omstreeks 300&nbsp;000. 'n Aantal televisiekanale en radiostasies saai in Russies uit. Die meeste Russe in Letland is nie geassimileer nie en kan hul moedertaal vlot praat, lees en skryf. Net in landelike gebiede soos Kurzeme of Vidzeme is daar 'n groter aantal gemengde Russies-Letse gesinne waar Lets as huistaal dien. Letlandse Russe verskil nogtans in terme van mentaliteit, sommige tradisies en taalgebruik van Russe in die Russiese Federasie – hulle is minder bereid om hul emosies openlik te deel, het 'n rustiger gedrag en beoefen soms 'n besonderse formele beleefdheid. Hier het Letlandse Russe sterk by die inheemse bevolking aangepas. Die Russiese omgangstaal in Letland word dikwels deur enkele Letse terme of frases verryk, maar in die algemeen is die plaaslike taalgebruik konserwatiewer as dié van Rusland.<ref>{{en}} [http://www.li.lv/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=1112 ''Latvijas Institūts – Ethnic minorities in Latvia: The Russians''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201092022/http://www.li.lv/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=1112 |date=1 Februarie 2010}}</ref> == Politiek == === Regering === [[Lêer:Flickr - Saeima - 4.maijs Saeimā (6).jpg|duimnael|Die parlementsgebou in [[Riga]]. Die Huis van die Lyflandse Ridderskap]] Letland is 'n parlementêre demokratiese republiek. Die huidige president is [[Edgars Rinkēvičs]] wat in 2023 [[Egils Levits]] opgevolg het. Die president word deur die parlement vir 'n termyn van vier jaar verkies met een moontlike herverkiesing. Die Letse parlement [[Saeima]] het een kamer met 100 setels. Die parlement se naam is afgelei van die Poolse ''Sejm''. Dit word elke vier jaar verkies. Die huidige regering regeer sedert 2026 onder leiding van [[Andris Kulbergs]]. === Administratiewe streke === In administratiewe opsig bestaan Letland uit sewe republiekstede (''valstspilsētas'') en 36 munisipaliteite (''novadi''). Daar is altesaam 43 plaaslike owerhede. ; Republiekstede [[Lêer:Latvijas novadi 2021.png|duimnael|Administratiewe streke in Letland sedert 2021]] {| class="wikitable sortable" ! Republiekstad |- |[[Lêer:Coat of arms of Daugavpils.svg|links|30px]] [[Daugavpils]] |- |[[Lêer:Jelgava COA small.svg|links|30px]] [[Jelgava]] |- |[[Lêer:Coat of Arms of Jūrmala.svg|links|30px]] [[Jūrmala]] |- |[[Lêer:Coat of Arms of Liepāja.svg|links|30px]] [[Liepaja]] |- |[[Lêer:Coat of Arms of Rēzekne.svg|links|30px]] [[Rēzekne]] |- |[[Lêer:Coat of Arms of Riga small.svg|links|30px]] [[Riga]] |- |[[Lêer:LVA Ventspils COA.svg|links|30px]] [[Ventspils]] |} === Buitelandse beleid === [[Lêer:Ministerio de Asuntos Exteriores, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 01.JPG|duimnael|Letland se Ministerie van Buitelandse Sake in Riga]] In Letland se politieke groeperings is daar konsensus oor die hoofoogmerke van die land se buitelandse beleid – soos verdere integrasie van Letland in die politieke en ekonomiese strukture van die Europese Unie en die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie. Aangesien Rusland as 'n toenemende bedreiging beskou word, bly die handhawing van nouer betrekkinge met die Verenigde State en die samewerking met ander lande in die Oosseegebied hoofdoelwitte van die Letse regering se buitelandse beleid.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.auswaertiges-amt.de/de/service/laender/lettland-node/politisches-portraet/200716 |title=Lettland: Politisches Porträt |publisher=Duitse Departement van Buitelandse Sake |date=1 Maart 2024 |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> Letland se politieke steun vir lande soos [[Georgië]], [[Moldowa]] en [[Oekraïne]] en hul politieke en ekonomiese hervorming weerspieël sy eie ervaring. Betrekkinge met Rusland bly gespanne. Daarteenoor onderhou Letland vriendskaplike betrekkinge met lande soos Duitsland, sy Baltiese buurlande en die Nordiese lande, veral Finland en Swede, wat almal historiese, ekonomiese en kulturele bande met Letland het. === Beleid in die Europese Unie === [[Lêer:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|duimnael|Letland het in 2004 by die Europese Unie aangesluit en in 2007 die [[Verdrag van Lissabon]] onderteken]] Letland het saam met nege ander lande op 1 Mei 2004 by die Europese Unie (EU) aangesluit en hou nege setels in die Europese Parlement. Die invoering van die Europese geldeenheid [[Euro]] het hoë prioriteit in Letland se finansiële en ekonomiese beleid geniet, en uiteindelik het die land het op 1 Januarie 2014 by die Eurosone aangesluit. === Veiligheidsbeleid === Letse soldate het tot in die lente van 2009 as veiligheidswagte diens in [[Irak]] en in [[Afghanistan]] verrig. Aangesien die Baltiese lande nie oor genoeg kapasiteit beskik nie, word hulle lugruimte deur ander NAVO-lande beskerm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://ac.nato.int/missions/air-policing/baltics |title=Baltic Air Policing |publisher=[[NAVO]] |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> == Ekonomie == === Ekonomiese ontwikkeling tussen die wêreldoorloë === [[Lêer:Ventspils osta.jpg|duimnael|Die hawe van Ventspils is die besigste in die Baltiese lande]] Danksy die uitvoer van agrariese produkte soos botter en spek het Letland ná sy onafhanklikwording 'n oorskot op sy handelsrekening en met die Lat (wat met goudreserwes in die buiteland ondersteun is) vanaf 1922 ook 'n stabiele geldeenheid gehad. Die nywerheidsektor het hom op die verwerking van natuurlike hulpbronne soos hout en vlas toegespits, terwyl ook swaar nywerhede, boumateriale, kragopwekking, tabak, tekstiele, brouerye, assuransies en voedselverwerking tot beduidende ekonomiese sektore ontwikkel het. Die vervaardiging van landboumasjiene is uitgebrei en het ook in Estland se behoeftes voorsien. Lae inflasiekoerse en die beperking van die buitelandse skuldlas het saam met 'n ekonomiese beleid van staatsinmenging tot in die 1930's gewaarborg dat Letland se welvaart verhoog is, alhoewel hierdie ontwikkeling met 'n sterk politisering van die ekonomiese lewe gepaard gegaan het.<ref>{{de}} Ralph Tuchtenhagen: ''Geschichte der baltischen Länder''. München: C.H. Beck 2009, bl. 87</ref> === Ontwikkeling ná 1990 === [[Lêer:Lv real gdp growth.svg|duimnael|Letland se ekonomiese groei tussen 1996 en 2006]] Veral in die hoofstad Riga en sy omgewing het hoogs ontwikkelde bedrywe vir die vervaardiging van elektriese en fyn meganiese goedere van hoë gehalte ontstaan. Hier word onder meer huishoudelike toestelle soos koel- en vrieskaste, maar ook motorfietse, klein busse en telekommunikasietoerusting vervaardig. Intussen word daar ook poging onderneem om ander nywerheidsektore soos die tekstiel-, hout- en boumateriaalbedryf verder uit te brei. Die landbousektor speel steeds 'n beduidende rol. Letland is 'n beduidende graanprodusent en -uitvoerder, terwyl ook veeboerderye 'n groot bydrae tot die ekonomie in die platteland lewer. Die landboubedryf het ná die onafhanklikwording voordeel getrek uit die vinnige privatisering van boerderye. Net soos stedelike nedersettings het ook landelike gebiede begin om hul toeriste-infrastruktuur uit te bou en aan die behoeftes van besoekers uit Wes- en Noord-Europese lande aan te pas. {{Sienook|AirBaltic|LIDO}} == Sport == [[Lêer:Kristaps Porzingis.jpg|duimnael|links|upright|Kristaps Porziņģis]] [[Lêer:Arena Riga CAN-CZE-2006-05-14.JPG|duimnael|Die Arena Riga tydens die Yshokkiewêreldbeker 2006]] [[Yshokkie]] word algemeen as die gewildste [[sport]]soort in Letland beskou. Die land het al bekende yshokkiesterre opgelewer soos Helmuts Balderis, Artūrs Irbe, Kārlis Skrastiņš, Sandis Ozoliņš en mees onlangs Zemgus Girgensons, wat die Letse mense sterk ondersteun het internasionaal en by die NHL, wat uitgedruk is deur die ''NHL's All Star Voting'' te gebruik om aan Zemgus die eerste plek te besorg.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nhl.com/ice/news.htm?id=743166 |title=Sabres' Girgensons expands lead as top vote-getter in 2015 NHL All-Star Fan Vote presented by SiriusXM |publisher=NHL |accessdate=12 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141211004651/http://www.nhl.com/ice/news.htm?id=743166 |archive-date=11 Desember 2014 |url-status=live}}</ref> Dinamo Riga is die land se sterkste yshokkieklub en speel in die ''Latvian Hockey Higher League'', die hoogste liga, wat in 1931 gestig is. Die Yshokkiewêreldbeker 2006 is in Riga beslis. Die tweede mees gewilde sportsoort is [[basketbal]]. Letland het 'n lang basketbaltradisie, aangesien die Letlandse nasionale basketbalspan die eerste EuroBasket in 1935 beklink en in 1939 die silwermedalje ingepalm het, nadat hulle die eindstryd teen Litaue met een punt verloor het. Letland het al baie Europese basketbalsterre soos Jānis Krūmiņš, Maigonis Valdmanis, Valdis Muižnieks, Valdis Valters, Igors Miglinieks, asook die eerste Letse NBA-speler Gundars Vētra opgelewer. Andris Biedriņš is een van die bekendste Letse basketbalspelers, en hy het in die NBA vir die Golden State Warriors en die Utah Jazz gespeel. Huidige NBA-spelers sluit in Kristaps Porziņģis, wat vir die Washington Wizards speel, Dāvis Bertāns vir die Dallas Mavericks, en Rodions Kurucs, wat laas uitgedraf het vir die Milwaukee Bucks. Die voormalige Letse basketbalklub Rīgas ASK het die Euroleaguetoernooi drie keer agtereenvolgens voor sy ontbinding gewen. Vandag is VEF Rīga, wat aan die Eurobeker deelneem, die sterkste Letse basketbalklub. BK Ventspils, wat aan die EuroChallenge deelneem, is die naasbeste basketbalklub in Letland en het die ''Latvijas Basketbola līga'' al agt keer en die ''Baltic Basketball League'' in 2013 gewen. Letland was een van die medegashere van die EuroBasket 2015. Van die ander gewilde sportsoorte sluit in [[sokker]], [[vloerbal]], [[tennis]], [[vlugbal]], [[fietsry]], [[bobslee]] en [[skeleton]]. Die Letlandse nasionale sokkerspan se enigste deelname aan 'n [[FIFA]]-toernooi was tydens die Europese Sokkerkampioenskap 2004.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/teama/team=56558/profile/ |title=Latvia team profile |publisher=[[UEFA]] |date=6 Januarie 2014 |accessdate=3 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205161652/http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/teama/team=56558/profile/ |archive-date=5 Februarie 2016 |url-status=dead}}</ref> Letland is 'n suksesvolle deelnemer op beide [[Olimpiese Winterspele|Olimpiese Winter-]] en [[Olimpiese Somerspele|Somerspele]]. Die mees suksesvolle Olimpiese atleet sedert Letland se onafhanklikwording is Māris Štrombergs, wat 'n tweemalige Olimpiese [[BMX]]-kampioen in [[Olimpiese Somerspele 2008|2008]] en [[Olimpiese Somerspele 2012|2012]] geword het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.com/action/bmx/story/_/id/8255371/colombia-mariana-pajon-latvia-maris-strombergs-win-olympic-bmx-gold-london |title=Pajon, Strombergs win Olympic Gold |publisher=ESPN |author=Brian Tunney |date=10 Augustus 2012 |accessdate=20 Mei 2023}}</ref> In [[boks]] is Mairis Briedis die enigste Letlander wat 'n bokswêreldtitel ingepalm het, nadat hy die WBC-kruisergewigtitel van 2017 tot 2018 gewen het, die WBO-kruisergewigtitel in 2019 en die ''IBF / The Ring magazine''-kruisergewigtitels in 2020. In 2017 het die Letse tennisspeler [[Jeļena Ostapenko]] die [[Franse Ope]] gewen en sodoende die eerste ongeplaaste speler geword wat daarin geslaag het sedert Margaret Scriven in 1933.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cbssports.com/tennis/players/playerpage/2215978/2017/jelena-ostapenko |title=2017 results |publisher=CBSSports.com |accessdate=28 Januarie 2019}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Latvia|title=Latvia|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=29 Mei 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/latvia/|title=Latvia|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=29 Mei 2026}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Latvia|Letland}} ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage|Latvia|Letland}} * {{lv}} [http://www.vietas.lv/ Vietas.lv] – Gids oor Letland ; Politiek ---- * {{lv}} {{en}} [https://www.president.lv/ Amptelike webwerf van die President van Letland] * {{lv}} {{en}} [https://www.saeima.lv/ Amptelike webwerf van die Parlement van Letland] * {{lv}} {{en}} [https://www.mk.gov.lv/ Amptelike webwerf van die Regering van Letland] ; Media ---- * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=c84x6ZZwHT4 ''YouTube.com: Letland in sewe minute''] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Letland}} | Noord = {{vlagland|Estland}} | Noordoos = {{vlagland|Rusland}} | Oos = {{vlagland|Rusland}} | Suidoos = {{vlagland|Belarus}} | Suid = {{vlagland|Litaue}} | Suidwes = [[Oossee]] | Wes = {{vlagland|Swede}} • [[Oossee]] | Noordwes = {{vlagland|Swede}} • [[Golf van Riga]] }} {{Lande van Europa}} {{EU-lande}} {{NAVO}} {{Nordiese Raad}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Letland| ]] drpstyjrthleau1d60u7uex9mqkgbqd 0 7355 2908028 2887381 2026-05-29T20:00:03Z SpesBona 2720 Bygewerk & Hersien 2908028 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Republiek Litaue |volle_naam = <small>''Lietuvos Respublika'' ([[Litaus]])</small> |algemene_naam = Litaue |beeld_vlag = Flag of Lithuania.svg |beeld_wapen = Coat of Arms of Lithuania.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = EU-Lithuania.svg |leuse = ''Tautos jėga vienybėje''<br /><small>''([[Litaus]] vir: "Die nasie se sterkte lê in eenheid")''</small> |volkslied = ''Tautiška giesmė''<br /><small>''(Litaus vir: "Die nasionale volkslied")''</small><center>[[Lêer:Tautiška giesme instrumental.oga]]</center> |amptelike_tale = [[Litaus]] |hoofstad = [[Vilnius]] {{Koördinate|54|41|N|25|19|O}} |latd = 54 |latm = 41 |latNS = N |longd = 25 |longm = 19 |longEW = O |grootste_stad = [[Vilnius]] |regeringsvorm = Unitêre semi-presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]]<ref>{{lt}} Lina Kulikauskienė, Lietuvos Respublikos Konstitucija (Grondwet van Litaue), Native History, CD, 2002. {{ISBN|9986-9216-7-8}}</ref> |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Gitanas Nausėda]]<br />[[Inga Ruginienė]] |oppervlak_rang = 123^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 65&nbsp;300<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lithuania/|title=Lithuania|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=4 Februarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260204032219/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lithuania/|archive-date=4 Februarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |oppervlakmi² = 25&nbsp;212 |persent_water = 1,98 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=29 Mei 2026}}</ref> |bevolking_skatting = 2&nbsp;815&nbsp;687<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2025 |bevolking_rang = 141^ste |bevolking_sensus = 3&nbsp;043&nbsp;429<ref name="2011census">{{lt}} {{cite book|title=Lithuanian 2011 Population Census in Brief|year=2012|publisher=Statistics Lithuania|isbn=978-9955-797-17-3|url=http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=3236&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14=|accessdate=1 Januarie 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101225136/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=3236&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14=|archive-date=1 Januarie 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2011 |bevolkingsdigtheid = 43,1 |bevolkingsdigtheidmi² = 111,7 |bevolkingsdigtheidrang = 174^ste |BBP_PPP = $173,215&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=946&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Lithuania |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> |BBP_PPP_rang = 87^ste |BBP_PPP_jaar = 2026 |BBP_PPP_per_kapita = $59&nbsp;877<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 33^ste |BBP = $94,182&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 77^ste |BBP_jaar = 2026 |BBP_per_kapita = $32&nbsp;557<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 38^ste |onafhanklikheidstipe = • Eerste verwysing na Litaue<br />• Kroning van [[Mindaugas]]<br />• Unie met [[Pole]]<br />• Stigting van [[Pools-Litause Gemenebes|Pole-Litaue]]<br />• Verdeling van Pole-Litaue<br />• Onafhanklikheid verklaar<br />• 1ste Sowjet-besetting<br />• Nazi-Duitse besetting<br />• 2de Sowjet-besetting<br />• Onafhanklikheid herstel |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van [[Rusland]]/[[Duitsland]]<br />[[9 Maart]] [[1009]]<br />[[6 Julie]] [[1253]]<br />[[2 Februarie]] [[1386]]<br />[[1 Julie]] [[1569]]<br />[[24 Oktober]] [[1795]]<br />[[16 Februarie]] [[1918]]<br />[[15 Junie]] [[1940]]<br />[[22 Junie]] [[1941]]<br />Julie [[1944]]<br />[[11 Maart]] [[1990]] |MOI = {{wins}} 0,895<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> |MOI_rang = 39^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 35,5<ref>{{en}} {{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=Eurostat |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2025 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Euro]] (€) |geldeenheid_kode = EUR |land_kode = LT |tydsone = OET |utc_afwyking = [[UTC+02:00|+2]] |tydsone_somer = OEST |utc_afwyking_DST = [[UTC+03:00|+3]] |internet_domein = [[.lt]] en [[.eu]] |skakelkode = 370 |voetskrif = ¹Meervoudsvorme word deur die eindsyfers bepaal:<br />'''02–09''': '''Litai/Centai''', '''00–01''': '''Litų/Centų''' }} '''Litaue''' (ook '''Litoue'''; [[Litaus]]: ''Lietuva'', [lʲɪɛtʊˈvɐ]), amptelik die '''Republiek Litaue''' (''Lietuvos Respublika''), is ’n [[Noord-Europa|Noordoos-Europese]] [[land]] en ten opsigte van sy oppervlakte sowel as sy bevolking die grootste van die drie [[Baltiese lande]]. As die suidelikste van hierdie drie lande vorm Litaue volgens metings van die Franse Nasionale Instituut vir Geografie ook die middelpunt van [[Europa]] – net 26 kilometer noord van die Litause hoofstad [[Vilnius]] dui ’n wit granietsuil met vonkelende sterre hierdie geografiese punt aan en versinnebeeld ook die onafhanklike Republiek Litaue se lidmaatskap in die [[Europese Unie]]. Net soos Estland en Letland word Litaue dikwels 'n [[Baltiese Tier]] genoem. [[Lêer:Satellite image of Lithuania in March 2003.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Litaue]] Die Litause landskap met sy saggies golwende heuwels, donker woude en eensame mere het aanleiding tot die ontstaan van ’n ryk erfenis van sprokies, mites en liedere gegee wat onder meer die belangstelling van [[Duitsland|Duitse]] digters en filosowe soos [[Johann Wolfgang von Goethe]] en [[Johann Gottfried von Herder]] gewek het. Sangfeeste is steeds ’n belangrike deel van die kulturele lewe in Litaue, en sowat ’n kwart van die totale bevolking is lede van koorgroepe. Vandag is Litaue ’n moderne Europese land wat sy regmatige plek in die Europese en wêreldekonomie inneem, terwyl sy bewoners danksy die uitgestrekte en dikwels ongerepte landskappe een van die mees natuurverbonde volke op die Europese vasteland gebly het. Litaue is sedert 1 Mei 2004 een van die lidlande van die [[Europese Unie]] en op 1 Januarie 2015 is die [[Euro]] as [[geld]]eenheid ingevoer. Op 5 Julie 2018 het Litaue by die [[OESO]] aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.oecd.org/lithuania/lithuania-accession-to-the-oecd.htm |title=Lithuania's accession to the OECD |publisher=[[OESO]] |date=5 Julie 2018 |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> == Etimologie == [[Lêer:Lietuvos vardas. The first name of Lithuania in writing 1009.jpg|duimnael|Die eerste verskyning van die woord "Litua" in 1009]] Die eerste bekende verwysing na Litaue dateer uit 'n veral deur Sint Bruno in die Quedlinburg-annale op 9 Maart 1009.<ref>{{en}} {{cite journal | title=On the Origin of the Name of Lithuania | journal=Lithuanian Quarterly Journal of Arts and Sciences | volume=55 | issue=3 | date=2009 | author=Tomas Baranauskas | issn=0024-5089}}</ref> Dié annale verwys na 'n gelatiniseerde weergawe van die naam Litaue: ''Litua''.<ref>{{en}} Vilnius. [http://www.vilnius-tourism.lt/index.php/en/39453/ Key dates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070117201537/http://www.vilnius-tourism.lt/index.php/en/39453/ |date=17 Januarie 2007}}. Besoek op 18 Januarie 2007.</ref> Weens die gebrek aan betroubare bewyse bly die ware betekenis van die naam vaag. Deesdae debatteer geleerdes steeds oor die betekenis van die woord en daar is 'n aantal geloofwaardige weergawes.<ref name="VardasVle">{{lt}} {{cite web |author=Zigmas Zinkevičius |title=Lietuvos vardas |url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-vardas/ |publisher=Vle.lt |accessdate=12 Julie 2021}}</ref> Aangesien ''Lietuva'' 'n [[agtervoegsel]] (-''uva'') het, sou die oorspronklike woord geen agtervoegsel hê nie.<ref name="VardasVle" /> 'n Moontlike kandidaat is ''Lietā''. Omdat baie [[Baltiese tale|Baltiese]] etnonieme hul oorsprong in hidronieme het, het [[Taalwetenskappe|taalwetenskaplikes]] gesoek na sy oorsprong onder plaaslike hidronieme. Gewoonlik het sulke name ontwikkel deur middel van die volgende proses: hidroniem → toponiem → etnoniem.<ref name=Zigmas2>{{lt}} Zigmas Zinkevičius. Kelios mintys, kurios kyla skaitant Alfredo Bumblausko Senosios Lietuvos istoriją 1009-1795m. Voruta, 2005.</ref> Lietava, 'n klein rivier naby [[Kernavė]], die kerngebied van die vroeë Litause staat en dalk die eerste hoofstad van die latere [[Groothertogdom Litaue]], word algemeen as die oorsprong van die naam beskou.<ref name="Zigmas2" /> Die rivier is egter baie klein en sommige vind dit onwaarskynlik dat so 'n klein en plaaslike voorwerp sy naam aan 'n hele staat kon verleen het. Aan die ander kant is so 'n naamgewing nie onbekend in die wêreldgeskiedenis nie.<ref name=Zigmas>{{lt}} {{cite journal |author=Zigmas Zinkevičius |url=http://www.voruta.lt/archyvas/74/253 |date=30 November 1999 |accessdate=10 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510083828/https://www.voruta.lt/archyvas/74/253 |archive-date=10 Mei 2022 |title=Lietuvos vardo kilmė |journal=Voruta |issn=1392-0677 |volume=3 |issue=669 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Artūras Dubonis het in 'n ander hipotese voorgestel dat ''Lietuva'' verwant is aan die woord ''leičiai'' (die meervoud van ''leitis'').<ref>{{lt}} {{cite book|author=Artūras Dubonis|title=Lietuvos didžiojo kunigaikščio leičiai: iš Lietuvos ankstyvųjų valstybinių struktūrų praeities Leičiai of Grand Duke of Lithuania: from the past of Lithuanian stative structures|publisher=Lietuvos istorijos instituto leidykla|location=Vilnius|year=1998}}</ref> Van die middel van die 13de eeu af het ''leičiai'' verwys na 'n bepaalde sosiale krygergroep in die Litause sosiale samelewing ondergeskik aan die Litause heerser of self die staat. Die woord ''leičiai'' is in die 14de tot 16de eeue in historiese bronne gebruik as 'n etnoniem vir Litauers (maar nie vir [[Samogitiërs]] nie) en dit word steeds gebruik in [[Lets]] wat nou verwant is aan Litaus, veral poëties of in 'n historiese konteks.<ref>{{lt}} {{cite web |author=Artūras Dubonis |title=Leičiai {{!}} Orbis Lituaniae |url=https://ldkistorija.lt/pasakojimai/leiciai/ |publisher=[[Universiteit van Vilnius]] |website=LDKistorija.lt |accessdate=13 Julie 2021}}</ref><ref>{{lt}} {{cite book |authors=Tomas Čeponis, Mindaugas Sakalauskas |title=Leičiai |publisher=Departement van Nasionale Verdediging van Litaue |location=[[Vilnius]] |isbn=978-609-412-143-2 |url=https://kam.lt/download/63818/lei%C4%8Diai%20bro%C5%A1i%C5%ABra%2020x20%20lt%20internetui.pdf |accessdate=13 Julie 2021}} {{dooie skakel}}</ref><ref>{{lt}} {{cite web|author=Algirdas Patackas|title=Lietuva, Lieta, Leitis, arba ką reiškia žodis "Lietuva"|url=https://kultura.lrytas.lt/-12499654771249731456-lietuva-lieta-leitis-arba-k%C4%85-rei%C5%A1kia-%C5%BEodis-lietuva.htm|publisher=Lrytas.lt|accessdate=2 Julie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702013521/https://kultura.lrytas.lt/-12499654771249731456-lietuva-lieta-leitis-arba-k%C4%85-rei%C5%A1kia-%C5%BEodis-lietuva.htm|archive-date=2 Julie 2021|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> == Geografie == === Ligging === [[Lêer:Kaart Litaue.png|duimnael|Kaart van Litaue. Bron: CIA, ''The World Factbook'']] Litaue grens in die noorde aan [[Letland]] en in die ooste en suidooste aan [[Belarus]]. Die grenslyn met [[Pole]] in die suide is slegs sowat 100 kilometer lank, maar vorm nogtans die belangrikste verbinding na Sentraal- en [[Wes-Europa]]. Die [[Rusland|Russiese]] [[Kaliningrad-oblast|oblast Kaliningrad]] sluit in die weste aan, waarby die [[Nemunas]]- of Memel-rivier gedeeltelik die grenslyn tussen Litaue en die Russiese Federasie vorm. In die weste beskik Litaue oor ’n kuslyn langs die [[Oossee]] met ’n totale lengte van sowat 100 kilometer. Hier lê die belangrikste Litause seehawe [[Klaipėda]] ([[Duits]]: ''Memel'') wat in die winter ysvry bly. Die totale lengte van Litaue se grens beloop 1&nbsp;724 kilometer. Die land strek in noord-suidelike rigting oor ’n maksimale afstand van 276 kilometer en in oos-westelike rigting oor ’n maksimale afstand van 373 kilometer. === Landskappe === [[Lêer:Nemunas .jpg|duimnael|links|Die [[Nemunas|Nemunas-rivier]] naby die Suid-Litause dorp Graužėnai]] Litaue se huidige landskappe is gedurende die laaste [[ystydperk]] – omstreeks 1100 v.C. – gevorm toe reusagtige gletsers begin afsmelt het. Hul [[morene|eindmorenes]] (of gletserpuine) het in die noordooste en suidooste saggies golwende heuwellandskappe met lemerige en sanderige sedimente geskep, terwyl die binneland deur bos- en meerryke vlaktes, moerasagtige grond en barre sandformasies oorheers word. Die Pajūris-vlakte, wat tussen 15 en 20 kilometer wyd is en sowat 50 meter bo seevlak geleë is, strek langs die Litause kus. Sommige gebiede by die [[Koerse Haf]] is selfs benede seevlak geleë. Die Žemaičių-hoogland oos van die kusvlakte behels heuwellande met ’n maksimale hoogte van 234 meter, terwyl die Sentrale Vlakte met ’n hoogte van tussen 30 en 90 meter die hartland van Litaue vorm. Die Baltiese Hoogland suid en wes daarvan bestaan uit uitgestrekte woude, mere, moerasgebiede en berge met ’n maksimale hoogte van 282 meter. Die Medininkų-hoogland langs die oostelike grens met Belarus behels die hoogste berg van Litaue, die Aukštojas (294 meter). Die Švenčionių-hoogland met sy talle mere en die [[Nasionale Aukštaitija-park]] is eweneens in Oos-Litaue geleë. Sowat ’n derde van die totale oppervlakte is met bosgebiede bedek, die res word deur weivelde, grasland en beboude gebiede beslaan. === Mere, moerasse en riviere === [[Lêer:Cepkeliu marsh.jpg|duimnael|links|’n Moeras in die Čepkeliai-natuurbewaringsgebied]] [[Lêer:Paluse Lusiai lake.jpg|duimnael|Die Lūšiai-meer naby Palūšė – een van 2&nbsp;830 mere in Litaue met 'n oppervlak van meer as 0,5&nbsp;ha]] Litaue se visryke mere – wat op sowat 5&nbsp;300 geskat word (waarvan egter net sowat 2&nbsp;800 groter is as 0,5 hektaar<ref>{{de}} [http://www.litauen-info.de/land-und-leute/allgemeines/auf-einen-blick ''Litauen Infobasis. Besoek op 14 Desember 2016''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170814081620/http://www.litauen-info.de/land-und-leute/allgemeines/auf-einen-blick |date=14 Augustus 2017 }}</ref>) – is gedurende die laaste ystydperk deur gletsers in die sanderige morenebodem gegrawe. Dikwels beskik plase en erwe op die platteland oor hul eie meer wat as baaiplek benut word. Die Taurgagnas-meer in die Nasionale Aukštaitija-park is die diepste meer in Litaue met 60,5 meter. Moerasgebiede beslaan sowat vyf persent van Litaue se oppervlakte. Die mees uitgestrekte van hierdie gebiede (50 vierkante kilometer) is in die Suid-Litause natuurbewaringsgebied Čepkeliai geleë en mag net met die begeleiding van opgeleide veldgidse betree word. Die langste en beduidendste rivier van Litaue, die Nemunas (Duits: ''Memel''), vloei oor ’n afstand van 500 kilometer deur die land en mond in die Koerse Haf uit. Sy mondingsgebied is ’n uitgestrekte rivierdelta met talle riviertakke, moerasse en eilandvlaktes. Die rivier se middelloop word deur slangvormige kronkels gekenmerk. Die [[Neris]], ’n takrivier van die Nemunas, is met ’n lengte van sowat 250 kilometer die tweede langste rivier in Litaue wat deur die hoofstad Vilnius vloei en naby Kaunas in die Nemunas uitmond. Altesaam agttien rivier is langer as 100 kilometer, en meer as 750 riviere vloei oor ’n afstand van meer as tien kilometer. Litaue is een van min lande in Europa wat oor uitgestrekte ondergrondse varswaterbronne beskik wat ’n groot deel van die land van [[drinkwater]] voorsien.<ref>{{de}} Heiko Meyer en Christiane Bauermeister: ''Litauen''. Ostfildern: Dumont 2007, bl. 18</ref> === Etnografiese geweste === [[Lêer:Liet-etno-regionai.png|duimnael|Die etnografiese geweste van Litaue: Die hoogland van Aukštaitija (pers kleur), Žemaitija (liggroen), Suvalkija (ligbruin) en [[Dzūkija]] (geel). Klein-Litaue (Mažoji Lietuva, ligblou) word nie as ’n selfstandige etnografiese gewes beskou nie]] [[Lêer:Footsteps through the snow, with sun and shadows in Telšiai, Lithuania-2010.jpg|duimnael|Kerstyd in 'n dorp in Žemaitija]] Litaue word tradisioneel in vier etnografiese geweste verdeel wat ten opsigte van hul dialek, tradisionele kleredragte en gebruike asook die mentaliteit van hul bewoners van mekaar verskil. ==== Aukštaitija ==== Aukštaitija of Bo-Litaue is die grootste van hierdie geweste en strek van Sentraal-Litaue tot in die noordooste waar dit aan Letland en Belarus grens. Reeds in die 13de eeu het Aukštaitija tot Litaue se politieke en kulturele sentrum ontwikkel, met die stad Panevėžys as sy histories beduidendste nedersetting. Ook [[Kaunas]], tans Litaue se tweede grootste stad, is in hierdie gewes geleë. Hoog-Litaue staan bekend vir die suiwer Litaus wat hier gepraat word en sy groot aantal bekende digters en denkers. ==== Žemaitija ==== Žemaitija, dikwels ook Samogisië of Neder-Litaue genoem, is die tweede grootste gewes in die noordweste van Litaue. Dit strek vanaf die Oosseekus tot by die grens met Letland en die stad [[Šiauliai]] in die ooste. Met sy hoofstad Telšiai het Neder-Litaue vroeër ’n onafhanklike grensgebied tussen die Duitse Ordensstaat en die Grootvorstedom Litaue gevorm wat verskeie kere aan die [[Duitse Orde|Duitse Ridders]] verkoop is. Die inwoners was die laaste heidene in Europa wat eers in die 15de eeu die [[Christendom|Christelike]] geloof aangeneem het. Die kenmerkende Neder-Litause dialek toon baie ooreenkomste met [[Lets]]. ==== Suvalkija ==== Suvalkija (Sūdova) is die kleinste van die vier geweste en het vroeër deel uitgemaak van die Poolse gebied Suwaŀki rondom die gelyknamige stad. Die gewes is in die suidweste van Litaue tussen die Nemunas-rivier en die grens met die Russiese Oblast Kaliningrad geleë, met Marijampolė as sy vernaamste nedersetting. ==== Dzūkija ==== Die bosryke gewes [[Dzūkija]] (Dainava) met sy hoofstad [[Alytus]] in Suidoos-Litaue was oor ’n lang tydperk die armste in Litaue. Dit staan onder meer bekend vir sy sangtradisies. === Geologie === [[Lêer:Sunset Palanga 1.jpg|duimnael|links|Die Oosseestrand te [[Palanga]] teen sononder]] [[Lêer:Nidos kopos 2008.jpg|duimnael|Sandduine naby die kusdorp [[Nida]]]] Litaue maak deel uit van die Oos-Europese Vlakte, ’n gebied wat in tektoniese opsig al lank ’n rustige geologiese periode deurloop. Die huidige oppervlak is tydens die ystydperk verskeie kere deur binnelandse ysmassas oorvorm wat na die gebied beweeg het. Sodoende is daar net enkele oorblyfsels van ouer gesteentes op die aardoppervlak. Die huidige Litause landskappe maak oorwegend deel uit van die morenegebied wat tydens die laaste koueperiode met ys bedek was. Sowat 20&nbsp;000 jaar gelede, toe die sogenaamde Weichsel-koueperiode sy hoogtepunt bereik het, het slegs ’n smal strokie land in die uiterste suidooste van die huidige Litaue ysvry gebly. In die weste grens Litaue met sandstrande aan die Oossee. Die Neder-Litause Heuwelreeks in die westelike gedeelte van die land maak deel uit van die Baltiese Heuwelreeks. Die hoogste bergpieke van Litaue, Aukštasis kalnas en Juozapinės kalnas (294 meter), is in die suidoostelike heuwellande geleë wat deel uitmaak van die Belarussiese Heuwelreeks. Die twee grootste Litause riviere, Nemunas (Duits: ''Memel'') en Neris, het hulle oorsprong albei in Belarus. Die mereplato van Hoog-Litaue is in die noordooste van die land geleë, alhoewel ook in Suid-Litaue talle mere aangetref word. Die mere van Litaue beslaan byna 1,5 persent van die totale oppervlakte. Ook die Koerse Haf en die [[Koerse Skoorwal]] is gedeeltelik in Litaue geleë. Landbougebiede beslaan sowat die helfte van Litaue se oppervlakte, 30 persent is bosgebiede en drie persent van die land is moerasgebiede. Litaue is nie ryk bedeel met natuurlike hulpbronne nie. Naas klein voorkomste van [[bruinkool]], leisteen (leiklip) en [[ruolie]] word veral turf, kieselsteen, kwartssand, [[gips]], kalk, leem, dolomiet en [[sand]] ontgin. [[Barnsteen]] word tradisioneel langs die Oosseekus opgetel, terwyl die Litause binneland oor enkele mineraalbaddens beskik.<ref>{{de}} Günther Schäfer: ''Litauen''. Bielefeld: Peter Rump 2009, bl. 100</ref> == Klimaat == [[Lêer:Serksnas laukuose.jpg|duimnael|Winter in Litaue: bevrore velde]] Litaue is net soos sy buurlande in ’n oorgangsgebied tussen die gematigde maritieme en die kontinentale klimaatsone van Oos-Europa met sy warm somers en koue winters geleë. Die vogtige lugmassa’s, wat deur die Oossee en die invloed van die [[Golfstroom]] verwarm word, word deur die heersende westelike winde vanuit die kusgebiede na die binneland gedra. Julie is die warmste maand in Litaue met ’n gemiddelde temperatuur van 17&nbsp;°C, terwyl die [[kwik]] in Januarie, die koudste maand van die jaar, tot ’n gemiddeld van -5,1&nbsp;°C daal. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur beloop 6,2&nbsp;°C, en daar is ’n gemiddelde 200 sonskyndae per jaar. Die lugvogtigheid is met meer as 70 persent dwarsdeur die jaar aan die hoë kant, en reënbuie kan kort-kort uitsak. Die gemiddelde jaarlikse reënval beloop 661 millimeter, waarby in die suidweste meer neerslae aangeteken word as in die relatief droë noorde van die land. Gedurende die winter is die kusgebiede oor ’n periode van sowat 70 dae met [[sneeu]] bedek, die binneland is selfs tot by 100 dae in ’n sneeulaag gehul. Die Litause toerismebedryf is tans besig om van die land ’n wintersportbestemming te maak. Sleeritte en skilangloop is gewilde aktiwiteite vir wintertoeriste. == Flora en fauna == [[Lêer:Cap cerny.jpg|duimnael|’n Swart ooievaar (''Ciconia nigra'')]] Litaue se ligging in ’n klimatologiese oorgangsone word weerspieël in sy [[flora]] en [[fauna]]. Toe die ysmassas van Noord-Europa sowat 13&nbsp;000 jaar gelede voor die destydse styging in temperature geswig het, het ’n subarktiese periode begin wat 2&nbsp;000 jaar lank sou voortduur en waartydens ’n arktiese fauna en flora, wat goed vergelyk met dié van die huidige [[Siberië|Siberiese]] [[Toendra]], in Litaue uitgebrei het. Hulle is later opgevolg deur dierspesies wat kenmerkend vir die [[Taiga]] is en uiteindelik uitgestrekte loofbosse. Die moerasgebiede van die Litause hoogland en die omliggende dennebosse is egter steeds ’n natuurlike habitat vir arktiese [[voël]]spesies soos goudpleviere, sneeu- en korhoenders en [[soogdier]]e soos sneeuhase. Die altesaam 330 voëlspesies sluit skaars diere soos uile, [[visarend|vis-]] en seearende asook swart ooievare in. Byna ’n derde van die land se totale grondgebied word tans nog deur bosse beslaan – Litaue het van oudsher bekend gestaan vir sy uitgestrekte en ondeurdringbare bosse wat dikwels as skuilplek teen die vyand gedien het. So het ook die "Woudbroeders", Litaue se weerstandsbeweging ná die [[Tweede Wêreldoorlog]], tydens hul stryd teen Sowjet-magte in die bosse weggesteek. Die bosgebiede het as gevolg van ontbossing en herbebossing ingrypend verander, en slegs vier persent van die bome is tans ouer as honderd jaar. Die nasionale parke huisves die mees uitgestrekte woudstreke, terwyl ’n groot aantal kleiner bosgebiede tussen die weivelde en akkers van Litause landboustreke geleë is. Afhangende van die grondsoort en omvang van herbebossing kom verskillende soorte gemengde boslande asook Nordiese naald- en Oos-Sentraal-Europese loofbosse voor. Die [[Nasionale Aukštaitija-park]] huisves selfs ’n klein oerwoud-natuurreservaat. Wilde blomme en paddastoele is volop, en sowat 380 van die paddastoelsoorte is eetbaar, alhoewel slegs tussen tien en twintig van hulle gereeld geoes word. Sowat 100 soorte word as giftig aangedui. Die oes van wilde bessies en paddastoele is ’n gewilde tydverdryf. Meer as 200 van Litaue se plantspesies word as bedreig beskou – hulle kom veral in die moerasgebiede van die land voor. Die [[Nasionale Kuršių Nerija-park]] bevat 'n deel van die [[Koerse Haf]]. == Geskiedenis == [[Lêer:Balten 1200.svg|duimnael|links|Die vestigingsgebied van die [[Balte]] kort voor die omstreeks 1200 beginnende kerstening]] [[Lêer:Lithuanian state in 13-15th centuries.png|duimnael|Litaue se uitbreiding teen suidooste onder die [[Groothertog|Groothertoë]] [[Mindaugas]], Vytenis, Algirdas en Vytautas tussen die 13de en 15de eeu]] In teenstelling met sy Baltiese buurlande [[Letland]] en [[Estland]] het Litaue tydens die [[Middeleeue]] ’n selfstandige staat gevorm, die Grootvorstedom Litaue, wat ná sy vereniging met [[Pole]] teen die einde van die 14de eeu tot een van die magtigste ryke in Europa ontwikkel en vanuit die [[Oossee]] tot by die [[Swart See]] gestrek het. Die [[Litauers]] was een van die laaste volke in Europa wat hulle tot die [[Christendom]] bekeer het – die kerstening van die land was eers in die 15de eeu voltooi. ’n Insident tydens die kersteningsperiode – die gewelddadige dood van Sint Bruno en sy begeleiers in 1009 (hulle het per ongeluk ’n heilige bos betree) het die aanleiding tot die eerste historiese verwysing na die Litauers en Litaue se Millennium-feesvierings van die jaar 2009 gegee. Vandag is Litaue die enigste Baltiese land met ’n [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] meerderheid, terwyl Letland en Estland tydens die [[Protestantse Hervorming]] onder Duitse invloed die [[Lutheranisme|Evangelies-Lutherse geloof]] aangeneem het. Die kerstening, wat deur die [[Duitse Ridderorde]] afgedwing is, was die eerste van ’n lang reeks van onrustige periodes en vryheidsstryde. Ná hulle stryd teen die Duitse Ridders is Litaue in die gemeenskaplike [[Pools-Litause Gemenebes|Pools-Litause ryk]] in toenemende mate deur die Pole oorheers. Later is die land deur Russe en die Sowjet-bewind onderdruk, met ’n kort periode van onafhanklikheid tussen die twee wêreldoorloë. Die land kon sy onafhanklikheid van Russiese oorheersing verklaar ná 'n Duitse militêre offensief teen die Russiese Ryk in 1915 waartydens heel Litaue deur Duitse magte beset is. Litaue se historiese onafhanklikheidsverklaring, wat op 16 Februarie 1918 deur die Litause, Duitse en Russiese regering onderteken is, het as gevolg van oorlogshandelinge verlore gegaan en is eers in 2017 in 'n argief van Duitsland se Departement van Buitelandse Sake herontdek.<ref>{{en}} [https://www.theguardian.com/world/2017/mar/30/lithuania-finds-lost-declaration-independence-1918-centenary-german-archive ''The Guardian, 30 Maart 2017: Lithuania finds lost declaration of independence. Besoek op 25 April 2017'']</ref> Volgens die geheime afkoms, wat [[Adolf Hitler]] en [[Josef Stalin]] in 1939 gesluit het, is Litaue by die Sowjet-invloedsfeer ingesluit en ná die Sowjet-inval en anneksasie van 1940 net een jaar later deur Duitse troepe beset. Onder die Duitse heerskappy het die Nazi’s en hul Litause kollaborateurs sowat 200&nbsp;000 [[Jode|Joodse]] Litauers vermoor. Ná die herowering deur die [[Rooi Leër]] in 1944 het die partisaneoorlog teen die Sowjet-besetters, wat enkele jare lank vanuit die bosgebiede gevoer is, meer as 100&nbsp;000 menselewens geëis. Sowat ’n kwart van die Litause bevolking is in hierdie periode tydelik in Sowjet-tronke of Goelag-gevangenisse aangehou. Die vreedsame weerstandsbeweging teen die Sowjet-bewind het in die 1970’s met die vorming van ’n Litause Helsinki-groep begin wat hom vir die agting van menseregte beywer het. Die onafhanklikheidsbeweging Sajūdis is in 1988 gestig, en een jaar later het die Baltiese "Singende Rewolusie" ’n aanvang geneem. Op 11 Maart 1990 het Litaue sy onafhanklikheid van die Sowjetunie verklaar (Ysland was die eerste staat wat die onafhanklikheid van Litaue in Februarie 1991 amptelik erken het<ref>{{en}} [http://global.truelithuania.com/iceland-978/ ''Global True Lithuania – Encyclopedia of Lithuanian Heritage Worldwide: Iceland. Besoek op 3 Junie 2020'']</ref>), en ná ’n ekonomiese blokkade en ’n laaste [[Bloedige Sondag in Vilnius|konfrontasie]] met Sowjet-troepe, waartydens dertien ongewapende betogers en een Sowjet-soldaat hul lewens verloor het, het Litaue saam met sy noordelike Baltiese buurlande as ’n onafhanklike republiek by die [[Verenigde Nasies]] (1991), die Europese Raad (1993), die [[NAVO|Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie]] en die [[Europese Unie]] (2004) aangesluit. Dit was juis die lang periodes van vreemde oorheersing wat die ontwikkeling van Litaue sy selfstandige kultuur met sy unieke tradisies en rituele bevorder het. Die Litauers het hierdie kulturele erfenis ook ná die onafhanklikwording steeds bewaar. Die Litause Sangfees is deur [[Unesco]] in 2007 as wêreldkultuurerfenis erken. == Nasionale simbole == === Staatsnaam === [[Lêer:Lietuvos vardas. The first name of Lithuania in writing 1009.jpg|duimnael|Die eerste verwysing na Litaue in die ''Annales Quedlinburgenses'' (1009)]] Daar word aangeneem dat die naam Litaue (Litaus: ''Lietuva'', die klemtoon val hier op die laaste sillabe) van die Lietava (of Lietauka), ’n takrivier van die Neris, afgelei is. Hierdie rivier vloei sowat 25 kilometer van die dorp [[Kernavė]] wat in die antieke Litaue ’n beduidende rol as politieke sentrum van ’n gelyknamige Baltiese stam gespeel het. Hierdie naam is geleidelik ook gebruik om na ander stamme in die omgewing en uiteindelik ook na die hele land te verwys.<ref>{{de}} Marianna Butenschön: ''Litauen. Beck’sche Reihe Länder''. München: Verlag C.H. Beck 2002, bl. 14</ref> Die eerste bekende historiese verwysing na Litaue as ''Litua'' dateer uit die jaar 1009 en kom in die kroniek ''Annales Quedlinburgenses'' voor. Hierdie Duitse kroniek, wat in [[Latyn]] geskryf is, vertel van die marteldood wat die Christelike sendeling Sint Bruno en sy agtien begeleiers gesterf het nadat hulle ’n heilige woud in Litaue geskend het. === Staatswapen === Vytis, die berede Litause [[ridder]], is een van die oudste staatswapens in Europa. Dit dateer terug na die jaar 1366, die tydperk van grootvors Algirdas, en is vanaf die vroeë 15de eeu as amptelike wapen van die Grootvorstedom Litaue gebruik. Met die Litause onafhanklikheid van Rusland in 1918 het Vytis die vernaamste nasionale embleem van Litaue geword. === Die vlag van Litaue === {{Hoofartikel|Vlag van Litaue}} [[Lêer:Flag of Lithuania (state).svg|duimnael|Die Litause staatsvlag is in 2004 heringevoer en word by spesiale seremonies en bepaalde openbare vakansiedae gehys]] Die Litause staatsvlag is ter geleentheid van die onafhanklikwording in 1918 geskep. Die vlag se kleure het almal simboliese betekenis: geel versinnebeeld die son, lig en voorspoed; groen versinnebeeld die Litause landskap, hoop en vreugde; terwyl rooi as die kleur van die aarde, die lewe en bloed gekies is. Dit simboliseer die Litause nasie se dapperheid en hardnekkigheid in sy stryd om vryheid. Die vlag se kleure was onder Litause intellektueles en politici nogtans redelik lank omstrede. Eers op 19 April 1918 het ’n kommissie, wat uit bekende persoonlikhede uit die politieke en kulturele lewe bestaan het, die finale besluit oor die Litause staatsvlag geneem. Dit het uiteindelik uit drie ewe groot horisontale strepe in geel, groen en rooi bestaan. Hierdie kleure is diep gewortel in die Litause volkskunde en tradisionele ontwerpe wat vir tekstiele gebruik is. Hier het geel die son en lig versinnebeeld, groen die lewe en rooi die bloed wat vir die vaderland vergiet is. Litaue het daarnaas ’n tweede amptelike vlag ingevoer wat as die president se vlag gebruik word. Hierdie rooi vlag wys Vytis op een en die Pilare van die [[Gediminas]]-dinastie (Litaus: ''Gediminaičių stulpai'') op die ander kant. === Die Litause volkslied === In 1898 het die tydskrif ''Varpas'', wat tydens die Tsaristiese Russiese bewind ’n beduidende invloed op die voordenkers van politieke onafhanklikheid uitgeoefen het, sy tienjarige jubileum gevier. Die skrywer Vincas Kudirka, een van die belangrikste figure in die onafhanklikheidsbeweging, het ter geleentheid van hierdie gedenkdag ’n gedig geskryf wat hy as die "Volks-" of "Nasionale lied" (''Tautinė giesmė'') betitel en getoonset het. Die lied is vir die eerste keer in 1898 gepubliseer en in 1905 vir die eerste keer in Vilnius opgevoer. ''Tautinė giesmė'' is in 1918 tot die amptelike volkslied van die onafhanklike Republiek Litaue verklaar. Gedurende die Sowjet-besetting was sy opvoering verbode. == Politiek == === Regeringsvorm === [[Lêer:LR Seimas by Augustas Didzgalvis.jpg|duimnael|[[Seimas]] – die parlementsgebou in [[Vilnius]]]] [[Lêer:Gitanas Nauseda (cropped).png|duimnael|Die staatspresident van Litaue, [[Gitanas Nausėda]]]] Litaue is ’n parlementêre demokrasie met ’n presidensiële regeringstelsel. Die hoofstad en regeringsetel van die Republiek Litaue is [[Vilnius]]. Volgens sy grondwet is Litaue ’n demokratiese regsstaat wat die beginsel van skeiding van magte toepas. === President === Die Litause president fungeer as staatshoof en formuleer daarnaas ook die beginsels van Litaue se buitelandse beleid. Sy of hy beskik oor ’n vetoreg op die besluite van die parlement, die [[Seimas]]. Volgens die protokol is die voorsitter van die parlement en die eerste minister die tweede en derde vlak in die hiërargie van staatsleiers wat volgens die grondwet die funksie van staatshoof in sy of haar afwesigheid kan uitvoer. Die huidige staatspresident is [[Gitanas Nausėda]]. === Parlement === Die Seimas, die Litause eenkamerparlement, het 141 setels. Die parlement se naam is afgelei van die Poolse ''Sejm'' en verwys na die lang gemeenskaplike geskiedenis van Litaue en Pole. Die afgevaardigdes word vir ’n termyn van vier jaar verkies (die laaste verkiesings het in Oktober 2024 plaasgevind). Die Seimas kan die Litause grondwet met ’n tweederdemeerderheid wysig. === Regering === Ná die verkiesing van Oktober 2024 is 'n koalisieregering van die Sosiaaldemokratiese Party van Litaue (LSDP), die Unie van Demokratie "Vir Litaue" (DSVL), Dagbreek van Nemunas (PPNA) en die parlementêre groep Litause Boere, Groenes en Christelike Gesinne-unie (LVŽKŠS) onder leiding van die LSDP-leier Inga Ruginienė gevorm. Die regeringskoalisie het 'n meerderheid van 86 (van 141) setels in die Litause parlement. === Partylandskap === [[Lêer:EP rinkimai 2014.JPG|duimnael|'n Politieke banier wapper in Vilnius tydens die Europese Parlementsverkiesing in Mei 2014]] Die Litause partylandskap is gefragmenteerd, waarby kleiner politieke partye as gevolg van talle regeringskrisisse en wisselende meerderhede in die parlement aansienlike invloed uitoefen. Behalwe vir Litaue se twee groot partye, die Konserwatiewes (''Tėvynės Sąjunga'') en die Sosiaaldemokratiese Party (''Lietuvos socialdemokratų partija'') het die meeste partye geen gevestigde hiërargie nie. Hul politieke houdings word dikwels eerder deur partyleiers en hul persoonlike belange as deur partyprogramme of ideologiese denkraamwerke bepaal. Sommige partye is as politieke platform vir enkelpersone gestig soos byvoorbeeld in 1998 die Nuwe Unie (''Naujoji Sąjunga'') van Artūras Paulauskas, Rolandas Paksas se "Orde en Geregtigheid" (''Tvarka ir teisingumas'', Liberale Demokrate) in 2002, Viktoras Uspskichas se Arbeidsparty (''Darbo partija'') in 2003, die Liberale Beweging (''Lietuvos Respublikos liberalų sąjūdis'') van Petras Auštrevičius in 2006 of Arūnas Valinskas se Volksheropstandingsparty (''Tautos prisikėlimo partija''). Alle genoemde partyleiers het hul eie politieke beweging in die lewe geroep nadat hul politieke standpunt in hul stamparty geen steun gevind het nie. === Administratiewe verdeling === [[Lêer:Lietuvos apskritys.png|duimnael|Die voormalige administratiewe geweste van Litaue wat in 2010 ontbind is]] [[Lêer:Municipalities in Lithuania.png|duimnael|Die huidige administratiewe geweste van Litaue sedert 1 Julie 2010]] In Litaue was daar vanaf die administratiewe hervorming van 1994 (en enkele wysigings wat in 2000 aangebring is om aan vereistes van die Europese Unie te voldoen) tot en met 1 Julie 2010 drie vlakke van plaaslike administrasie: * 10 administratiewe geweste (Litaus: ''apskritis'', meervoud ''apskritys'') wat volgens hul hoofstede genoem en verder verdeel is in * 60 munisipaliteite (Litaus: ''savivaldybė'', meervoud ''savivaldybės'') en * 546 plaaslike rade (Litaus ''seniūnija'', meervoud ''seniūnijos'') wat uit ’n aantal dorpe, ’n groter landelike nedersetting of ’n stadsdeel van een van die groter stede kan bestaan. Die geweste is deur gewestelike goewerneurs (Litaus: ''apskrities viršininkas'') bestuur wat deur die sentrale regering benoem is. Hulle het seker gemaak dat die munisipaliteite die Litause grondwet gehandhaaf en aan die wette gehou het. Die gewestelike regerings het toesig oor plaaslike owerhede en hul implementering van nasionale wette, programme en beleid gehou. Aangesien die bevoegdhede van gewestelike regerings beperk is, is daar reeds ’n aantal voorstelle gemaak om die aantal geweste te verminder en nuwe geweste volgens die historiese etnografiese geweste van Litaue of rondom die vyf grootste stedelike nedersettings met ’n bevolking van meer as 100&nbsp;000 te organiseer. Die administratiewe geweste is op 1 Julie 2010 ontbind en hul funksies gedeeltelik aan die departemente van die Republiek Litaue en die Savivaldybės oorgedra. {| class="sortable wikitable" style="font-size:85%;" |- bgcolor=#cccccc ! # !! Provinsie !! Hoofstad |- align=center valign=top | 1 | [[Alytaus apskritis]]<br />[[Lêer:LTA Alytaus apskritis COA.svg|40px]] | [[Alytus]] |- align=center valign=top | 2 | [[Kauno apskritis]]<br />[[Lêer:LTU Kauno apskritis COA.svg|40px]] | [[Kaunas]] |-align=center valign=top | 3 | [[Klaipėdos apskritis]]<br />[[Lêer:LTU Klaipėdos apskritis COA.svg|40px]] | [[Klaipėda]] |- align=center valign=top | 4 | [[Marijampolės apskritis]]<br />[[Lêer:LTA Marijampolės apskritis COA.svg|40px]] | [[Marijampolė]] |- align=center valign=top | 5 | [[Panevėžio apskritis]]<br />[[Lêer:LTU Panevėžio apskritis COA.svg|40px]] | [[Panevėžys]] |- align=center valign=top | 6 | [[Šiaulių apskritis]]<br />[[Lêer:LTU Šiaulių apskritis COA.svg|40px]] | [[Šiauliai]] |- align=center valign=top | 7 | [[Tauragės apskritis]]<br />[[Lêer:LTU Tauragės apskritis COA.svg|40px]] | [[Tauragė]] |- align=center valign=top | 8 | [[Telšių apskritis]]<br />[[Lêer:LTU Telšių apskritis COA.svg|40px]] | [[Telšiai]] |-align=center valign=top | 9 | [[Utenos apskritis]]<br />[[Lêer:LTU Utenos apskritis COA.svg|40px]] | [[Utena]] |-align=center valign=top | 10 | [[Vilniaus apskritis]]<br />[[Lêer:LTU Vilniaus apskritis COA.svg|40px]] | [[Vilnius]] |} === Buitelandse beleid === [[Lêer:URM by Augustas Didzgalvis.jpg|duimnael|Litaue se Ministerie van Buitelandse Sake in Vilnius]] In Litaue se politieke groeperings is daar konsensus oor die hoofoogmerke van die land se buitelandse beleid – soos verdere integrasie van Litaue in die politieke en ekonomiese strukture van die Europese Unie en die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie. Aangesien Rusland as 'n toenemende bedreiging beskou word, bly die handhawing van nouer betrekkinge met die Verenigde State en die samewerking met ander lande in die Oosseegebied hoofdoelwitte van die Litause regering se buitelandse beleid.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.auswaertiges-amt.de/de/service/laender/litauen-node/politisches-portraet-200658 |title=Litauen: Politisches Porträt |publisher=Duitse Departement van Buitelandse Sake |date=5 Maart 2026 |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> Litaue se politieke steun vir lande soos [[Georgië]], [[Moldowa]] en [[Oekraïne]] en hul politieke en ekonomiese hervorming weerspieël sy eie ervaring. Betrekkinge met Rusland bly gespanne. Daarteenoor onderhou Litaue vriendskaplike betrekkinge met lande soos Duitsland en Pole, sy Baltiese buurlande en die Nordiese lande, veral Finland en Swede, wat almal historiese, ekonomiese en kulturele bande met Litaue het. === Beleid in die Europese Unie === [[Lêer:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|duimnael|Litaue het in 2004 by die Europese Unie aangesluit en in 2007 die [[Verdrag van Lissabon]] onderteken]] Litaue het saam met nege ander lande op 1 Mei 2004 by die Europese Unie (EU) aangesluit en hou elf setels in die Europese Parlement. Die invoering van die Europese geldeenheid [[Euro]] het hoë prioriteit in Litaue se finansiële en ekonomiese beleid geniet, en uiteindelik het die land het op 1 Januarie 2015 by die Eurosone aangesluit. === Veiligheidsbeleid === Litause soldate het tot in die lente van 2009 as veiligheidswagte diens in [[Irak]] en in [[Afghanistan]] verrig. Aangesien die Baltiese lande nie oor genoeg kapasiteit beskik nie, word hulle lugruimte deur ander NAVO-lande beskerm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://ac.nato.int/missions/air-policing/baltics |title=Baltic Air Policing |publisher=[[NAVO]] |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> == Demografie == === Historiese demografie === [[Lêer:Traditional Lithuanian dancers3.jpg|duimnael|Tradisionele Litause dansers]] [[Lêer:Lithuanian folklore performance.jpg|duimnael|Jong lede van die musiekgroep [[Kūlgrinda]] tree tydens die jaarlikse Straatmusiekfees in Vilnius op]] Die huidige [[Litauers]] is nasate van die Baltiese stamme wat hulle omstreeks 2000 v.C. hier gevestig het. Hierdie stamme is in die vroeë 13de eeu in ’n gemeenskaplike ryk verenig, die Grootvorstedom Litaue. Nogtans het elkeen van die stamme sy eie kultuur en tradisies bewaar, in sommige gevalle selfs tot en met die huidige tyd. In die vroeë 14de eeu het onder meer Duitse, Sweedse en Russiese immigrante na Litaue gekom, en teen die einde van die 14de eeu is ook Kareërs en [[Tatare]] uitgenooi om hulle hier te vestig. Litaue het daarnaas godsdiensvlugtelinge soos Skotse Calviniste (in die 16de eeu) en Russiese aanhangers van Oud-Slawiese religies verwelkom wat in hul tuisland teen die einde van die 18de eeu aan religieuse vervolging blootgestel was. Die 19de eeu was ’n periode van groot demografiese veranderings. Terwyl baie Litauers, wat in 1863 aan die mislukte Tsareopstand deelgeneem het, vermoor, na Siberië gedeporteer is, of die land verlaat het, het die Russiese owerhede amptenare en soldate uit Rusland in Litaue gevestig. Die aankoms van baie Joodse immigrante het van Vilnius die "Jerusalem van die Noorde" gemaak. Gedurende die eerste groot emigrasiegolf tussen 1886 en 1914 het sowat 'n kwart van die Litause bevolking geëmigreer. Vir baie van hulle was Engeland en Skotland tussenstasies op hul reis na die Verenigde State. Enkele duisend het hulle daar permanent gevestig, soms omdat hulle nie oor die finansiële middele beskik het vir die verdere reis oor die [[Atlantiese Oseaan]] nie, sodat groter Litause gemeenskappe in Britse metropole soos [[Londen]], [[Glasgow]] en [[Belfast]] ontstaan het. Drie Litauers het hul lewens in die ''[[RMS Titanic]]''-ramp van April 1912 verloor. Aan hulle is 'n monografie, ''Titaniko Lietuvai'', gewy wat ter geleentheid van die 100ste herdenking van die reuseskip se ondergang gepubliseer is.<ref>{{en}} [https://www.15min.lt/en/article/culture-society/titanic-centenary-tragedy-in-the-atlantic-claimed-three-lithuanian-lives-528-210954 ''www.15min.lt: Titanic centenary: Tragedy in the Atlantic claimed three Lithuanian lives. Besoek op 14 Februarie 2019'']</ref> Vanaf 1899 is daar presiese statistieke oor Litause emigrasie na die Verenigde State. Vanaf daardie jaar tot 1914 het 250&nbsp;000 Litauers hulle daar gevestig.<ref>{{en}} [http://ces.lt/en/wp-content/uploads/2012/03/EtSt_Balkelis_2010.pdf Tomas Balkelis: ''Opening Gates to the West: Lithuanian and Jewish Migrations from the Lithuanian Provinces, 1867–1914''. In: ''Ethnicity Studies 2010, 1-2'', University College Dublin, bl. 56]</ref> Die tweede groot emigrasiegolf tussen die twee wêreldoorloë was die gevolg van ekonomiese onstabiliteit. In Junie 1941 het die Sowjet-owerhede begin om talle Litauers na Siberië te deporteer, terwyl die meeste Joodse burgers deur die Nazi’s of hul Litause kollaborateurs vermoor is of in die oorlog gesneuwel het. Kort voor die einde van die Tweede Wêreldoorlog het talle Litauers na die buiteland gevlug. Geen ander land, wat deur Sowjet-Rusland beset is, is sterker deur deportasies geraak nie as Litaue wat sowat 120&nbsp;000 mense verloor het. Die onderdrukking het tot ’n nuwe emigrasiegolf van etniese Litauers en [[Pole (volk)|Pole]] gelei. Litaue se bevolking het van sowat 3,1 miljoen in 1940 gekrimp tot slegs 2,5 miljoen in die laat vyftigerjare. Tegelykertyd het groot Litause gemeenskappe in oorsese lande ontstaan. Volgens beramings is daar sowat 3 miljoen afstammelinge van Litause immigrante in die buiteland (waarvan sowat 800&nbsp;000 in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], veral in [[Chicago]], wat as Wêreldhoofstad van Litause emigrante fungeer). Ander groot Litause gemeenskappe word in lande en gebiede soos [[Kanada]], [[Suid-Amerika]], die [[Verenigde Koninkryk]] (sowat 144&nbsp;000), die [[Republiek Ierland]] en [[Australië]] aangetref. Sowat 150&nbsp;000 Litauers het hulle in die Russiese Federasie of ander [[Gemenebes van Onafhanklike State|GOS]]-state gevestig. Litaue handhaaf noue betrekkinge met sy buitelandse burgers en die nasate van emigrante en organiseer byvoorbeeld elke drie jaar ’n sportfees vir die sogenaamde Wêreldlitauers. === Huidige bevolking === [[Lêer:Old Town of Kaunas (8119921886).jpg|duimnael|Voetgangerlaan in die ou stad van [[Kaunas]]]] Litaue se huidige bevolking van 2,8 miljoen (November 2020) is nog steeds besig om te krimp, onder meer as gevolg van lae geboorte- (die fertiliteit het in 2015 tot gemiddeld 1,6 kinders per vrou gedaal, die geboortesyfer tot 10 per 1000 inwoners) en stygende sterftesyfers. Selfmoordsyfers het sedert die onafhanklikwording met 70 persent toegeneem en was volgens gegewens van die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]] (WHO) met 34 per 100&nbsp;000 inwoners die hoogstes ter wêreld.<ref>{{de}} [http://www.baltische-rundschau.eu/2010/06/01/litauen-das-land-mit-der-hochsten-selbstmordrate-der-welt/ ''Baltische Rundschau, 1 Junie 2010''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617015212/http://www.baltische-rundschau.eu/2010/06/01/litauen-das-land-mit-der-hochsten-selbstmordrate-der-welt/ |date=17 Junie 2010 }}</ref> Die meeste selfmoorde en selfmoordpogings word as gevolg van alkohol- of dwelmmiddelmisbruik gepleeg wat uit lae lewenstandaarde, sosiale afsondering en werkloosheid in plattelandse gebiede voortspruit. Daarnaas dra ook die emigrasie van etniese [[Russe]] en opgeleide mannekrag, hoofsaaklik jongmense, tot die krimpende bevolking by. Met sowat 44 mense per vierkante kilometer is Litaue se bevolkingsdigtheid relatief laag. ’n Derde van die bevolking woon in landelike gebiede. 84 persent van die bevolking is etniese Litauers. Hulle is oorwegend Rooms-Katolieke wat hul identiteit ook in die tydperk van die ateïstiese Sowjet-bewind steeds gehandhaaf het. 1,5 persent van die bevolking is lede van Evangelies-Lutherse of Evangelies-Gereformeerde kerke. === Etniese minderhede === ; Pole [[Lêer:Polacy w Wilnie.jpg|duimnael|Litauers van Poolse afkoms tydens ’n optog in Vilnius (2008)]] [[Lêer:Poles in Lithuania 2 Barry Kent.png|duimnael|Poolssprekendes in Litaue]] Die Poolse minderheid (in 2009 sowat 205&nbsp;500 mense of 6,9 persent van die totale bevolking) bestaan uit etniese Pole en Litauers wat in die 19de en 20ste eeu geassimileer is. Hulle is oorwegend Rooms-Katolieke en in die suidooste van die land saamgetrek, veral in die administratiewe distrikte Vilnius en Šalčininkai, en verwys na huldself as ''tutejsi''. In sy gesproke vorm het Litause Pools, dikwels ook ''po prostu'' genoem, betreklik sterk wegbeweeg van Standaardpools. Vir baie taalnavorsers is die sterk substraat van [[Belarussies]], Russies en Litaus, waardeur die omgangstaal van die meeste Poolssprekendes in Litaue beïnvloed word en struktureel nader staan aan Belarussies, rede genoeg om die klassifikasie van hul dialek as Pools in twyfel te trek. Die Poolse dialek bly as kommunikasiemiddel nogtans beperk tot die huislike sfeer. In die openbare en kerklike lewe, in die onderwysstelsel en in die kulturele lewe word uitsluitlik gebruik gemaak van Standaardpools. Opvallend is die meertaligheid van Litause Pole. So het ’n groot persentasie jongmense het ná die Tweede Wêreldoorlog ook na [[Russies]] as spreektaal en interetniese [[lingua franca]] van die Sowjettydperk oorgeskakel. Nadat Litaue se onafhanklikheid herstel is, is Russies toenemend deur Engels en/of Duits verdring, veral met die oog op beroepsgeleenthede in Litaue of die buiteland.<ref>{{de}} Anastasija Kostiučenko: ''Sprachen und ihre Sprecher in Litauen. Eine soziolinguistische Untersuchung zum sozialen Status des Litauischen, Polnischen und Russischen''. Berlin: Logos 2016, bl. 41</ref> ; Russe [[Lêer:Russians in Lithuania by numbers.png|duimnael|Russiessprekendes in Litaue]] [[Lêer:Bridges of Culture 2011.jpg|duimnael|Fees van die nasies van Litaue "brûe van kultuur 2011": Die Russiese musiekensemble "Treščiotki"]] Die tweede grootste minderheidsgroep is etniese Russe (165&nbsp;000 mense of 4,9 persent) waarvan die meeste hulle eers ná 1945 veral in Litaue se groot stede gevestig het. Hulle verteenwoordig byvoorbeeld 14 persent van Vilnius se totale bevolking. Die meeste van hulle is [[Russies-Ortodokse Kerk|Russies-Ortodokse Christene]]. Etniese Russe, wat besluit het om in Litaue aan te bly en Litause burgerskap te aanvaar, is merendeels tweetalig. ; Belarusse Litause [[Belarusse]] (36&nbsp;100 of 1,1 persent) praat Belarussies, Russies of Pools as hul moedertaal. Die meeste van hulle is Russies-Ortodokse of Rooms-Katolieke Christene. ; Joodse Litauers Joodse Litauers, wat in die laat 19de eeu nog meer as 13 persent van die totale bevolking verteenwoordig het, is vandag ’n minderheid van sowat 3&nbsp;000 mense. Gedurende die Nazi-besetting is 200&nbsp;000 Joodse Litauers of 94 persent van die totale Joodse bevolking vermoor – die hoogste persentasie in Europa. Ná Litaue se onafhanklikwording het baie Jode hulle in [[Israel]] gevestig. ; Ander etniese minderhede Ander etniese minderhede sluit [[Oekraïners]] (20&nbsp;000 of 0,6 persent, waarvan baie gerussifiseer is), 2&nbsp;200 of 0,1 persent Lutherse [[Lette]] (veral in Noord-Litaue) en [[Roma]] en Sinti in. Die laasgenoemdes het in die 15de eeu na Litaue geïmmigreer en het steeds hul eie taal bewaar. Hulle is aanhangers van die Rooms-Katolieke of Russies-Ortodokse kerk. Etniese [[Duitsers]], meestal Lutherse Christene, vorm ’n minderheid van 2&nbsp;400 mense (minder as 0,1 persent in 2013) wat dwarsoor Litaue woon. Van hulle praat nog 40 persent Duits, die res Litaus of Russies. Die eerste Duitse setlaars het hulle reeds in die 14de eeu in Litaue gevestig. ’n Groot deel van die Duitse minderheid het Litaue ná die inlywing van [[Memelland]] verlaat, ander is in 1939 ná die Duits-Russiese nie-aanvalsverdrag van 1939 na die Duitse Ryk gerepatrieer of het kort voor die Sowjet-verowering van Litaue gevlug. Die Tataarse minderheid (sowat 2&nbsp;500 mense) is veral in Vilnius en sy omgewing gekonsentreer. Hulle is [[Moslem]]s of Russies-Ortodokse Christene, en 30 persent van hulle praat nog hul eie taal. === Regte vir minderhede === Die regte van etniese minderhede – daar is tans 115 etniese groepe in die land – is in die Litause grondwet verskans. Hulle het die reg om hul eie taal en kultuur te bewaar en hul eie skole te besoek, mits ook Litause taalonderrig aangebied word. Volgens ’n Litause wet het alle burgers, wat voor November 1989 in Litaue woonagtig was, die reg op Litause burgerskap wat outomaties verleen word. Alle ander immigrante kan ná tien jaar verblyf in Litaue aansoek om Litause burgerskap doen. Immigrante wat ’n loopbaan in die Litause staatsdiens wil volg moet Litaus magtig wees. In die algemeen is Litaue se Russiessprekende minderheid – in teenstelling met die Russiese bevolking van Estland en Letland – ten volle geïntegreer en meestal tweetalig. Litauers raak nie hul eie burgerskap kwyt wanneer hulle in ’n ander land ingeburger word nie. == Godsdiens == === Kerstening === [[Lêer:BZN Plateliai bell tower front sideview right.jpg|duimnael|Kloktoring van die Sint Pieter-en-Pauluskerk in Plateliai]] Die eerste sendelinge in die Baltiese gebied, biskop Vaitiekus uit Praag († 997) en Sint Bruno († 1009) is deur heidense stamme gedood nadat hulle heilige bosse geskend het. Estland en Letland is in die volgende twee eeue gekersten, terwyl die inheemse Litause religie, wat self baie verdraagsaam teenoor ander godsdienste was (in die [[Middeleeue]] was die verskillende godsdienste vry om hul kapelle, [[moskee]]s en tempels in Litaue op te rig), eers in 1387 (in die gewes Žemaitija selfs eers in 1413) deur die Christelike godsdiens vervang is. Litaue was sodoende die laaste land in Europa wat die nuwe geloof aangeneem het. Alhoewel die inheemse heiligdomme deur die Christelike kerkowerhede verniel is, het talle heidense gebruike bewaar gebly. === Onderdrukking tydens die Sowjet-besetting === [[Lêer:Pomnik Adama Mickiewicza w Wilnie 1.jpg|duimnael|Adam-Mickiewicz-monument in Vilnius]] [[Lêer:Cross in Vaivadiskiai001.jpg|duimnael|Kruis in Vaivadiškiai]] [[Lêer:Ginkunu kapines 2010 velines 02.jpg|duimnael|Litauers herdenk hul oorledenes op Allerheiligeaand deur kerse op hul grafte te plaas. Die foto wys die begraafplaas van Ginkūnai, 'n dorp in die rajonmunisipaliteit Šiauliai]] Die Sowjet-besetting van Litaue het ook vir die Rooms-Katolieke Kerk van Litaue vlug, deportasie en vervolging van priesters en gelowiges deur die nuwe owerheid beteken. Gedurende die Stalin-tydperk is sowat 400 priesters gedeporteer, en slegs 130 van hulle, waaronder twee biskoppe (wat hul funksie nie meer kon uitoefen nie), het na Stalin se afsterwe in Maart 1953 teruggekeer. Die ateïstiese propaganda het voorlopig verswak, maar net om in 1957 weer te herleef waarby die Sowjet-owerheid se anti-religieuse veldtogte in kerksluitings gekulmineer het. So is die Sint Kasimir-kerk in Vilnius, wat aan Litaue se beskermheilige gewy is, in 1962 in ’n "Museum vir die geskiedenis van godsdiens en ateïsme" omgeskep waar – aldus ’n reisgids van die staatsbeheerde ''[[Intourist]]''-toeristekantoor – die "reaksionêre karakter van die godsdiens en sy dienaars" ontmasker is.<ref>{{de}} Robertas Grigas: ''"Wir hoffen auf das christliche Europa". Wie die Katholische Kirche Litauens die Einheit von Konfession und Nation bewahrt hat''. In: Marianna Butenschön: ''Estland, Lettland, Litauen. Das Baltikum auf dem langen Weg in die Freiheit''. München: R. Piper 1992, bl. 244</ref> Die Maria-Koningin-kerk in Klaipėda, wat danksy skenkings en bydraes van gelowiges en met toestemming van die owerheid opgerig kon word, is in 1960 gekonfiskeer en in ’n konsertsaal van die Litause Filharmonie omgeskep. Ander kerkgeboue is tot stoorhuise, fabrieke of bioskope omgeskep. Die apostoliese administrateur van die aartsdiosese Vilnius en die diosese van Panevėžys, biskop Julijonas Steponavičius, is vir ’n onbeperkte tyd na die dorp Żagare naby Akmenė verban nadat hy nie bereid was om sy priesters die aanbieding van godsdiensonderrig te ontsê nie en ook nie by ander voorskrifte van die owerheid wou hou nie. Die aantal studente by die priesterseminarie in Kaunas is kunsmatig laag gehou sodat veroudering van die klerus ’n probleem vir die kerk geword het. In die periode tussen 1958 en 1972 het die aandeel Christelike doopsels van 80 tot 46, die aantal kerklike huwelike van 60 tot 25 en die aantal kerklike begrafnisse van 79 tot 51 persent afgeneem.<ref>{{de}} Grigas (1992), bl. 245</ref> Tog ondanks alle onderdrukking het die Rooms-Katolieke Kerk sy invloed op die Litause bevolking nooit werklik kwytgeraak nie. Anders as in Estland en Letland, waar die Protestantse kerke geneig was om by die nuwe bewind aan te pas, het die Litause dissidentebeweging ná die Sowjet-optrede teen die [[Praagse Lente]] ’n merkbaar Christelike karakter getoon en is – anders as in Rusland – nie net deur enkele intellektueles, maar deur die breë publiek ondersteun. In Desember 1971 het Litauers met ’n massapetisie, wat deur 17&nbsp;054 burgers onderteken en aan die destydse staatspresident en sekretaris-generaal van die Kommunistiese Party, [[Leonid Brezjnef]], gerig is, hul reg op gewetensvryheid, soos dit in die Sowjetunie se grondwet vervat was, opgeëis. Drie maande later, op 19 Maart 1972, het die eerste uitgawe van die "Kroniek van die Katolieke Kerk van Litaue" verskyn wat die vervolging van kerklede en gelowiges gedokumenteer het en ook na die Verenigde State gesmokkel kon word waar dit in Litaus en [[Engels]] gepubliseer is. Op 14 Mei het die 19-jarige werker en student Romas Kalanta homself openlik in Kaunas verbrand om teen die Sowjet-onderdrukking te protesteer. Sy begrafnis op 18 Mei het tot die eerste groot politieke betoging van die 1970’s ontwikkel – die [[Moskouse Kremlin|Kremlin in Moskou]] was selfs genoodsaak om troepe te ontplooi. Desondanks het nog drie ander mense hulself in dieselfde jaar uit protes verbrand. Die owerheid het met ’n reeks hofsake teen beweerde verspreiders van die "Kroniek" gereageer. Godsdiens was ook in die 1980’s ’n beduidende element in die Litause onafhanklikheidsbeweging – so het die Rooms-Katolieke Kerk die enigste instelling in die land gebly wat deur die Sowjet-owerheid weliswaar beïnvloed, maar nie gekontroleer kon word nie. Ter geleentheid van die 600-jarige jubileum van Litaue se kerstening op 28 Junie 1987, wat in alle Litause kerke gevier is, het die Sowjet-owerheid [[pous Johannes Paulus II]] ’n visa geweier. Ook die anti-religieuse propaganda het weer toegeneem. Op 23 Augustus 1987, die 48-jarige jubileum van die Hitler-Stalin-ooreenkoms, het ’n groep dissidente openlik by die Adam-Mickiewicz-monument in Vilnius se Gotiese kwartier teen die Sowjet-besetting betoog. Met die nuwe beleid van ''[[perestroika]]'' ("herstrukturering") het die Litause KP-leierskap se beleid teenoor godsdienste merkbaar begin verander. Reeds teen die einde van 1987 het wêreldlike en geestelike owerhede ooreengekom om gereeld met mekaar te gesels. Op 29 Mei 1988 het pous Johannes Paulus II biskop Vincentas Sladkevičius as kardinaal benoem – die eerste in Litaue sedert die 16de eeu. Die owerheid het begin om steeds meer kerkgeboue aan die gemeentes terug te gee. === Huidige godsdiensvryheid === [[Lêer:Vilnius Dawn Gate.jpg|duimnael|Die [[Poort van die Daeraad]] in Vilnius, een van die belangrikste bedevaartsoorde in die land]] Die Litause parlement het op 16 Junie 1990, drie maande na Litaue se onafhanklikheidsverklaring, die kerk se status met alle vroeëre regte herstel. Met die begin van die skooljaar 1990/91 is godsdiensonderrig weer as vak op skole aangebied. Volgens die Litause grondwet is kerk en staat van mekaar geskei, en religieuse onderwys word op skole slegs op ’n vrywillige grondslag aangebied. Ook die verskillende kerke is aangewese op bydrae wat deur lede betaal word aangesien die staat geen belastinggelde of ander finansiële steun aan kerklike organisasies voorsien nie. Die Katolieke Kerk het in Litaue nog steeds ’n landelike karakter – dit wil sê dat die stryd om oorlewing min kanse gebied het om beduidende teoretici en teoloë voort te bring. Die plaaslike Katolisisme het ’n nugtere karakter wat met Vilnius se ryk barokboukuns kontrasteer – en in westelike lande dikwels as behoudend beskryf word. Sommige aanbevelings van die Tweede Vatikaanse Konsilie is nie onmiddellik toegepas nie, en kerklede staan krities teenoor konsepte soos seksuele vryheid. In elk geval kan die outoriteit wat pous Johannes Paulus II in Litaue geniet het ook aan sy steun vir die Litause vryheidsbeweging toegeskryf word sodat Katolisisme nog ’n ander dimensie benewens die geestelike het.<ref>{{de}} Grigas (1992), bl. 252</ref> == Ekonomie == === Strukturele veranderings === [[Lêer:Power plant Elektrėnai 076.jpg|duimnael|links|Kragsentrale in Elektrėnai]] [[Lêer:Akropolis Mall, Kaunas, Lithuania, 12 Sept. 2008 - Flickr - PhillipC.jpg|duimnael|''Akropolis''-winkelsentrum in Kaunas]] [[Lêer:Lithuania satellites stamp 2014.jpg|duimnael|''LituanicaSAT-1'', 'n amateurradiosatelliet van die Universiteit van Vilnius, was een van twee Litause satelliete wat op 9 Januarie 2014 geloods is]] [[Lêer:Vilnius Modern Skyline At Dusk, Lithuania - Diliff.jpg|duimnael|Die stadshorison van Vilnius, Litaue se hoofstad en ekonomiese spilpunt, teen sononder]] Ná die ontbinding van die Sowjetunie en die agteruitgang van sy tradisionele Oos-Europese markte het Litaue se pad deur ekonomiese transformasie geloop. Die strukturele veranderings in Litaue se ekonomie het veral die nywerheidsektor geraak – sy bydrae tot die [[bruto binnelandse produk]] (BBP) het van 39,4 persent in 1992 tot 34 persent in 2007 gekrimp.<ref>{{de}} [http://www.focus.de/finanzen/news/litauen_aid_51124.html ''www.focus.de: Finansiële nuus – Litauen: Privatisierung kurbelt Wirtschaft an, 23 Maart 2007''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813011116/http://www.focus.de/finanzen/news/litauen_aid_51124.html |date=13 Augustus 2011}}</ref> In 2014 het dit verder gekrimp tot sowat 20 persent. Landbou en vissery het sowat drie persent bygedra, handel en dienste 75 persent. Die BBP het in 2014 36,3 miljard € (12&nbsp;093&nbsp;€ per capita) beloop. Die inflasiekoers was met sowat 0,2 persent relatief laag, maar ondanks die besuinigings wat sedert die begin van die ekonomiese krisis in 2009 deurgevoer is, het die Litause staatskuldlas in dié tydperk verdubbel. Met 39,7 persent van die BBP is dit nogtans betreklik laer as in ander Europese lande. Die stewige ekonomiese groei vanaf die middel van die 1990’s is onder meer deur die vinnige privatisering van staatsondernemings bevorder. In 1996 het privaat ondernemings reeds sowat 70 persent van die totale BBP opgelewer. Net soos in ander nywerheidslande het die dienstesektor sterk uitgebrei – sy bydrae tot die BBP beloop tans sowat 60 persent. Die landbousektor speel nog steeds ’n beduidende rol. Sy bydrae tot die BBP beloop net ses persent, tog was in 2003 nog byna 18 persent van die Litause werknemers in hierdie sektor werksaam. Sowat die helfte van Litaue se totale oppervlakte word vir landboudoeleindes gebruik. Die industriële hoofsektore is tekstiele, houtverwerking, chemie, voedselverwerking en masjienbou. In 2012 is goedere ter waarde van 25,1 miljard € ingevoer en goedere ter waarde van 23,1 miljard € uitgevoer. Die belangrikste uitvoergoedere was krag, brand- en smeerstowwe (24,8 persent), voedselprodukte (14,4 persent), chemiese produkte (13,2 persent, veral verwerkte ruolie-produkte), masjiene (6,2 persent), voertuie en vervoeruitrusting (5,6 persent), hout en houtware (4,8 persent), onverwerkte grondstowwe (4,6 persent), meubels (4,6 persent), tekstiele en klere (4,4 persent), elektrotegniese produkte (2,6 persent), metaalprodukte (2,5 persent), elektroniese goedere (2,3 persent) en ander goedere (9,9 persent).<ref>{{de}} [http://www.gtai.de/GTAI/Content/DE/Trade/Fachdaten/PUB/2012/11/pub201211278007_158820.pdf ''Germany Trade and Invest (GTAI): Ekonomiese gegerwens – Litaue''] {{dooie skakel}}</ref> 56,8 persent van alle Litause invoere het uit lidlande van die Europese Unie gekom, terwyl ook 60,5 persent van alle Litause uitvoere vir die EU-mark bestem was. Uit die Russiese Federasie het 32,2 persent van alle Litause invoere gekom, 19 persent van die uitvoere was vir die Russiese mark bestem. In 2013 het die Russiese Federasie in 85 persent van Litaue se ruolie-behoeftes voorsien, terwyl ook Russiese krag ter waarde van 236,6 miljoen € ingevoer is.<ref>{{de}} [http://www.gtai.de/GTAI/Navigation/DE/Trade/maerkte,did=1016984.html ''Germany Trade and Invest (GTAI), 22 Mei 2014: Für einzelne Branchen in Estland, Lettland und Litauen ist Russland unterschiedlich wichtig''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190607030626/https://www.gtai.de/GTAI/Navigation/DE/Trade/maerkte,did=1016984.html |date=7 Junie 2019}}</ref> In 2010 het Litause werknemers ’n gemiddelde maandelikse inkomste van 2&nbsp;030 LTL (590&nbsp;€ of 5&nbsp;700 ZAR) ontvang.<ref>{{de}} [http://www.baltische-rundschau.eu/2011/07/18/ein-teures-vergnugen-%e2%80%93-1-kilo-zucker-kostet-in-estland-149-euro/ ''Baltische Rundschau, 18 Julie 2011: Ein teures Vergnügen – 1 Kilo Zucker kostet in Estland 1,49 Euro''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722171020/http://www.baltische-rundschau.eu/2011/07/18/ein-teures-vergnugen-%E2%80%93-1-kilo-zucker-kostet-in-estland-149-euro/ |date=22 Julie 2011 }}</ref> As gevolg van die ekonomiese krisis is lone en salarisse, wat in vergelyking met ander Europese lande nog relatief laag is, besnoei. Die minimum-loon is in 2013 van 850 tot 1&nbsp;000 LTL en vroeg in 2015 tot €300 verhoog. Vanaf 1 Januarie 2018 beloop dit €400.<ref>{{de}} [https://www.ahk-balt.org/news/news-details/litauische-regierung-erhoeht-mindestlohn/ ''AHK Deutsch-Baltische Handelskammer in Estland, Lettland, Litauen, 18 Oktober 2017: Litauische Regierung erhöht Mindestlohn. Besoek op 27 November 2019'']</ref> Net soos die lae inkomstevlak het ook die hoë werkloosheidsyfer van 10,7 persent in 2015 (17 persent vir jongmense) bygedra tot grootskaalse migrasie na lande met hoër loonvlakke, veral die [[Verenigde Koninkryk]] (VK) en [[Republiek Ierland|Ierland]]. Meer as 200&nbsp;000 Litauers het hulle in die VK gevestig, van wie 100&nbsp;000 in [[Londen]].<ref>{{en}} [https://www.ucl.ac.uk/atlas/lithuanian/community.html ''University College London: The Lithuanian Community in the UK: Besoek op 27 November 2019''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510134135/https://www.ucl.ac.uk/atlas/lithuanian/community.html |date=10 Mei 2021}}</ref> === Suid-Afrikaanse handel met Litaue === 2006−2010: in ’000 ZAR • 2017–2018: in miljoene VSA-$ {| class="wikitable" ! Jaar !! 2018 !! 2017 !! 2010 !! 2009 !! 2008 !! 2007 !! 2006 |- | Uitvoere || 41,56 || 43,01<ref>{{en}} [https://tradingeconomics.com/south-africa/exports-by-country ''tradingeconomics.com. Besoek op 6 Februarie 2019'']</ref> || 48&nbsp;965 || 57&nbsp;186 || 85&nbsp;785 || 57&nbsp;184 || 12&nbsp;903 |- | Invoere || 65,41 || 47,49<ref>{{en}} [https://tradingeconomics.com/south-africa/indicators ''tradingeconomics.com. Besoek op 6 Februarie 2019'']</ref> || 71&nbsp;071 || 56&nbsp;266 || 201&nbsp;186 || 74&nbsp;004 || 18&nbsp;706 |} <small>Bron: Suid-Afrikaanse Departement van Handel en Nywerhede<ref>{{de}} [http://www.dti.gov.za/econdb/raportt/R100271.html ''dti.gov.za: Suid-Afrikaanse Handel met Litaue''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050205095206/http://www.dti.gov.za/econdb/raportt/R100271.html |date= 5 Februarie 2005 }}</ref></small> === Geldeenheid === [[Lêer:5 litai coin (1997).jpg|duimnael|'n 5 Litas-munt, 1997]] Die Litause geldeenheid Litas was teen ’n vaste wisselkoers aan die [[Euro]] gekoppel (1&nbsp;€ = 3,4528 Litai). Die oorspronklike plan om reeds op 1 Januarie 2007 by die Eurosone aan te sluit het in 2006 misluk aangesien die land nie aan die voorvereistes ten opsigte van die inflasiekoers voldoen het nie – die koers was 0,1 persent te hoog.<ref>{{de}} Schäfer (2009), bl. 130</ref> 'n Tweede poging was suksesvol – op 1 Januarie 2015 het Litaue by die Eurosone aangesluit.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.ecb.europa.eu/euro/changeover/lithuania/html/index.de.html |publisher=Europese Sentrale Bank |title=Litauen (seit 1. Januar 2015) |date=1 Januarie 2015 |accessdate=27 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327230109/https://www.ecb.europa.eu/euro/changeover/lithuania/html/index.de.html |archive-date=27 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Nywerhede === Die vernaamste industriële sentra is Vilnius (metaalverwerking, masjienbou, boumateriale, voedselverwerking, elektroniese en chemiese nywerhede, papier- en meubelvervaardiging), Kaunas (tekstiele, boumateriale, voedselverwerking, farmaseutiese chemie en meubelvervaardiging), die hawestad Klaipėda (voedselverwerking, meubelvervaardiging en skeepsbou), Šiauliai (voedselverwerking en masjienbou) en Panevėžys (bouglas, kabelvervaardiging en voedselverwerking). === Energiebedryf === [[Lêer:Kauno hidroelektrine 2006-06-03.jpg|duimnael|[[Hernubare energie]]: ’n waterkragsentrale by die Kaunasmeer]] Litaue is byna volledig aangewese op energie-invoere uit die Russiese Federasie, en ook die land se kraginfrastruktuur dateer nog uit die Sowjet-tydperk. Die diversifisering van sy energiebronne staan bo-op die lys van Litaue se ekonomiese doelstellings. Oorspronklik is 80 persent van Litaue se elektrisiteit deur die kernkragsentrale Ignalina II opgewek wat volgens ’n ooreenkoms met die Europese Unie op 31 Desember 2009 gesluit is. ’n Nuwe kernkragsentrale sal na verwagting in die periode tussen 2016 en 2018 in bedryf gestel word. So is Litaue tans afhanklik van gasinvoere uit Rusland om in sy energiebehoeftes te voorsien.<ref>{{de}} [http://www.mdr.de/heute-im-osten/litauen132.html ''mdr.de: Litauen und Russland: Gemeinsame Geschichte und wirtschaftliche Abhängigkeit. Besoek op 14 Desember 2016'']</ref> Om die nasionale kragnette van Pole en Litaue teen die jaar 2015 met mekaar te verbind, het die twee lande op 19 Mei 2008 in [[Warskou]] die stigting van ’n gemeenskaplike onderneming, ''LITPOL Link'', besluit.<ref>{{de}} [http://www.litpol-link.com/ ''LITPOL Link – Energy interconnection between Lithuania and Poland'']</ref> Danksy ’n sogenaamde "energiebrug" tussen Ełk in Noordoos-Pole en die Litause [[Alytus]] sal Litaue en die twee ander Baltiese lande Letland en Estland by die Europese Unie se gemeenskaplike elektrisiteitsmark aangesluit word.<ref>{{de}} ''Der Fischer Weltalmanach 2009''. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag 2008, bl. 311</ref> Die enigste ruolie-raffinadery in die Baltiese lande, ''Mazeikių Nafta'' (wat deur die Poolse maatskappy ''PKN Orlen'' bestuur word en merendeels ingevoerde Russiese olie raffineer wat onder meer na Letland en Estland uitgevoer word), lewer sowat drie persent van Litaue se BBP op. Die raffinadery-kompleks behels twee oliepyplyne en ’n haweterminaal in Butingė wat tankskepe met ’n kapasiteit van maksimaal 150&nbsp;000 ton kan belaai. [[Hernubare energie]]bronne voorsien tans in 8,2 persent van Litaue se primêre energiebehoeftes; hierdie aandeel sal volgens die nasionale energiestrategie tot en met die jaar 2010 tot twaalf persent verhoog word. Ter geleentheid van ’n energie-konferensie, wat op 10 Oktober 2007 in Vilnius gehou is, het Litaue, [[Azerbeidjan]], [[Georgië]], Pole en [[Oekraïne]] ’n ooreenkoms oor die bou van ’n olie-pyplyn tussen die Swart- en die Oossee onderteken. Die pyplyn sal nie oor Russiese grondgebied loop nie en sodoende ’n alternatief tot olie-invoere uit hierdie land bied.<ref>{{de}} ''Der Fischer Weltalmanach 2009'', bl. 311</ref> Volgens die ooreenkoms word beplan om ru-olie uit Azerbeidjan (en moontlik ook [[Kasakstan]]) vanuit Georgië oor die Swartsee na die Oekraïense hawestad [[Odessa]] te verskeep. ’n Bestaande pyplyn wat deur Oekraïne loop sal gebruik word om die olie verder te vervoer, terwyl ’n nuwe pyplyn tussen Brody (Wes-Oekraïne) en die Poolse seehawe [[Gdańsk]] gebou sal word. === Kommunikasie === [[Lêer:Telefonzelle Kaunas.JPG|duimnael|'n [[Telefoonhokkie]] in Kaunas]] [[Lêer:Utena, buvusi pašto stotis.JPG|duimnael|Klassisistiese perdeposstasies (''pašto stotis'') soos hierdie een in [[Utena]] (wat intussen as kunsskool dien) het teen die begin van die 19de eeu langs die grootpad ontstaan wat Sint Petersburg met Warskou verbind het]] [[Lêer:Stamps of Lithuania, 2011-12.jpg|duimnael|Kaunas se hoofposkantoor op 'n posseël wat in 2011 uitgereik is]] Litaue se telekommunikasiebedryf is geprivatiseer. Terwyl die gebruik van telefoonlandlyne gaandeweg afneem, het nuwe tegnologieë soos selfone uiters gewild geraak. Selfone se markdeurdringing is een van die hoogstes in Europa, waarby die selfoonnetwerk vir baie Litauers ook toegang tot die internet bied. Ongeag hiervan het tweederdes van Litause huishoudings toegang tot breëband-internet, met aflaaisnelhede wat – veral in stedelike omgewings – onder die hoogstes in Europa gereken word. Hoëspoed-optiese-vesel-internetpenetrasie het in 2014 met byna drie persent toegeneem tot 34,6 persent – die hoogste persentasie in Europa. Die verskaffing van hoëspoed-internettoegang met 'n aflaaispoed van meer as 30 Mbis/s vir alle Litause huishoudings – veral in landelike omgewings – geniet prioriteit by Litause se belegging in nuwe infrastruktuur. Twee programme in dié verband – ''Rural Area Information Technology Broadband Network'' (RAIN-projek nommer 1 en 2) word deur die Europese Unie se streeksontwikkelingsfonds befonds. Rain-projek nommer 1 ter waarde van €22 miljoen is reeds voltooi. Met die voltooiing van die RAIN-2-projek sal 99 persent van Litaue se landelike bevolking toegang tot breëband-internetdienste hê.<ref>{{en}} [http://www.lrt.lt/naujienos/news_in_english/29/98661/lithuania_leads_europe_in_fibre-optic_internet_penetration ''www.lrt.lt – News in English, 13 April 2015: Lithuania leads Europe in fibre-optic internet penetration. Besoek op 30 April 2015'']</ref> Danksy die beplande nuwe netwerk met 5&nbsp;400&nbsp;km se optiese vesellyne sal 'n verdere 950 nedersettings toegang tot hoëspoed-internet kry. Teen 2020 sal die uitgebreide optiese veselnetwerk 100 persent van Litaue dek. === Poswese === ; Groothertogdom Litaue Die geskiedenis van die Litause poswese dateer terug tot die 16de eeu. Op 11 Julie 1562 het die Groothertog van Litaue en koning van Pole, Sigismund Augustus, aan Christoph von Taxis die opdrag gegee om 'n gereelde posdiens op die roete tussen Vilnius, Kraków, Wene en [[Venesië]] te organiseer. Briewe, wat in Kraków gepos is, het sewe dae geneem om ontvangers in Vilnius te bereik. Die posdiens is in 1583 uitgebrei toe die Poolse koning Stefan Batory dit met gelyke tariewe vir almal toeganklik gemaak het vir die algemene publiek. Dit was die begin van 'n gereelde posdiens. ; Russiese bewind Met die inlywing van Litaue en Pole by die Russiese Tsareryk het die nuwe bewindhebbers vervoer en kommunikasie as twee middele beskou waarmee die nuwe westelike provinsies volledig in die staatswese geïntegreer kon word. Teen die begin van die 19de eeu is met die bou van 'n nuwe grootpad tussen Sint Petersburg en Warskou begin waarlangs klein perdeposstasies opgerig is – een binne 'n afstand van tussen 20 en 24&nbsp;km, meestal geleë in groter nedersettings of stede en almal ontwerp volgens die klassisistiese styl. Die posstasies is van 'n wag- en ruskamer asook ander geriewe vir passasiers voorsien wat hier op hul poskoets gewag het. Newegeboue aan weerskante van die stasiegebou het vertrekke vir koetsiers asook skure gehuisves, met plek vir 'n maksimum van 48 perde. In die stasiedepot is poskoetse, meubel- en handwaens geparkeer. ; Republiek Litaue Op 16 November 1918 het die minister van finansies, handel en nywerhede van die nuutgestigte Republiek Litaue, Martynas Yčas, 'n dekreet uitgevaardig waarvolgens die Litause Posraad gevestig is. Hierdie datum word as die beginpunt van die moderne Litause Posdiens, ''Lietuvos paštas'', beskou. Gedurende die Tweede Wêreldoorlog is Litaue se kommunikasie-netwerk, posdiens en spoorwegroetes ontwrig en vernietig. Vir enige kommunikasiediens was die land heeltemal aangewese op Moskou. Met Litaue se onafhanklikwording van die Sowjetunie is die land se nasionale posdiens herstel. Die eerste reeks Litause [[posseël]]s, die sogenaamde ''Angelas''- of Engel-reeks, is op 7 Oktober 1990 uitgereik. Een jaar later, op 17 Desember 1991, is die besluit geneem om die bestuur van Litaue se kommunikasiedienste te herorganiseer. Die pos- en elektriese kommunikasiewese is van mekaar geskei met die vestiging van twee verskillende publieke maatskappye, ''Lietuvos paštas'' en ''Lietuvos telekomas''. Die posdiens is in 2006 nog eens herorganiseer as 'n openbare maatskappy met beperkte aanspreeklikheid onder dieselfde naam, ''AB Lietuvos paštas''. Teen die einde van 2012 was daar 729 toegangspunte vir posdienste – 702 stasionêre poskantore en 133 dienspunte wat deur die posonderneming se mobiele poskantore bedien is.<ref>{{en}} [https://www.post.lt/en/about-us/history ''Lietuvos paštas – History. Besoek op 5 Februarie 2019'']</ref> === Ekonomiese gegewens === {| border="0" cellpadding="3" cellspacing="3" style="margin-left:1em" ! '''EKONOMIESE KERNSYFERS'''<ref>{{de}} [https://www.gtai.de/GTAI/Content/DE/Trade/Fachdaten/PUB/2015/11/pub201511242021_158820_wirtschaftsdaten-kompakt---litauen--november-2015.pdf?v=1 ''Germany Trade and Invest (GTAI) – Litaue: Ekonomiese gegewens''] {{dooie skakel}}</ref><ref>{{de}} [https://www.gtai.de/GTAI/Content/DE/Trade/Fachdaten/MKT/2016/11/mkt201611222021_158820_wirtschaftsdaten-kompakt---litauen.pdf?v=2 ''Germany Trade and Invest (GTAI) – Litaue: Ekonomiese gegewens''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190607030635/https://www.gtai.de/GTAI/Content/DE/Trade/Fachdaten/MKT/2016/11/mkt201611222021_158820_wirtschaftsdaten-kompakt---litauen.pdf?v=2 |date=7 Junie 2019}}</ref> ! 2010 ! 2011 ! 2012 ! 2013 ! 2014 ! 2015 ! 2016 ! 2017 |---- |- bgcolor="gainsboro" | '''Bruto binnelandse produk (BBP, nominaal, in miljard VS$)''' | '''–''' | '''43,2''' | '''42,3''' | '''45,7*''' | '''48,4''' | '''41,1''' | '''38,6''' | '''40,9*''' |---- |- bgcolor="gainsboro" | '''BBP per capita (KKP, in VS$)''' | '''15&nbsp;000''' | '''16&nbsp;900''' | '''18&nbsp;300''' | '''19&nbsp;100''' | '''–''' | '''–''' | '''13&nbsp;467''' | '''14&nbsp;457*''' |---- |- bgcolor="gainsboro" |'''Reële groei van BBP in %''' | '''–''' | '''6,0''' | '''3,8''' | '''3,5''' | '''3,0''' | '''1,8''' | '''2,3''' | '''2,9*''' |---- |- bgcolor="gainsboro" |'''Gemiddelde maandelikse loon in €''' | '''576''' | '''593''' | '''619''' | '''–''' | '''677''' | '''714''' | '''774''' | '''–''' |---- |- bgcolor="gainsboro" |'''Inflasiekoers (VPI, jaarlikse gemiddeld in %)''' | '''–''' | '''4,1''' | '''3,2''' | '''1,4''' | '''0,2''' | '''–0,8*''' | '''0,7''' | '''2,8''' |---- |- bgcolor="gainsboro" |'''Regstreekse buitelandse beleggings (in miljoene VS$)''' | '''–''' | '''–''' | '''16&nbsp;033''' | '''17&nbsp;499''' | '''15&nbsp;619''' | '''14&nbsp;440''' | '''13&nbsp;773''' | '''–''' |---- |- bgcolor="gainsboro" |'''Begrotingstekort (in % van die BBP)''' | '''–''' | '''–5,5''' | '''–3,2''' | '''–3,0*''' | '''–0,7''' | '''–1,1*''' | '''0,3''' | '''–0,4*''' |---- |- bgcolor="gainsboro" |'''Tekort op die lopende rekening (in % van die BBP)''' | '''–''' | '''–3,9''' | '''–1,1''' | '''–0,5*''' | '''+3,9''' | '''–0,8*''' | '''–1,1''' | '''–2,0''' |---- |- bgcolor="gainsboro" |'''Publieke skuldlas (in % van die BBP)''' | '''–''' | '''38,3''' | '''40,5''' | '''39,9*''' | '''40,7''' | '''42,9''' | '''40,2''' | '''42,4''' |---- |- bgcolor="gainsboro" |'''Werkloosheid in %''' | '''–''' | '''15,4''' | '''13,4''' | '''11,7*''' | '''10,7''' | '''9,4*''' | '''7,9''' | '''7,6*''' |} (* Gegewens berus op skattings) == Vervoer == === Spoorweë === [[Lêer:V LT Siemens ER20.JPG|duimnael|’n ''Siemens ER20''-lokomotief van die nasionale spoorwegmaatskappy ''LG'' in Paneriai-stasie, Vilnius]] Die eerste spoorweglyne in Litaue is in 1857 gebou, en op 4 September 1860 het die eerste trein in Vilnius se stasie aangekom. Sedert 1990 het Litaue se spoorweë deel uitgemaak van die Baltiese Spoorwegmaatskappy in staatsbesit van die Sowjetunie. Ná die onafhanklikwording het die plaaslike spoorwegmaatskappy op 1 Januarie 1992 ’n Litause staatsonderneming geword. ''Lietuvos Geležinkeliai (LG)'', wat sy hoofkwartier in Vilnius het, is tans die grootste spoorwegmaatskappy in die land. Litaue se spoorwegnetwerk het ’n totale lengte van 2&nbsp;001 kilometer, waarvan 1&nbsp;811 kilometer met ’n spoorwydte van 1&nbsp;524 millimeter soos in die voormalige Sowjetunie en [[Finland]]. Aangesien spoorweglyne in die res van Europa ’n wydte van 1&nbsp;435 millimeter het, moet treine tussen Pole en die Baltiese lande omgespoor word. Hiervoor word gedeeltelik moderne omspoorstelsels soos die Poolse SUW-2000-sisteem ingespan. Tot en met 1990 het sneltreine tussen Vilnius en Warskou oor Belarussiese gebied geloop. Om grensformaliteite te vermy, is ’n alternatiewe syspoorlyn tussen die Litause Šeštokai en die Poolse Suwałki in bedryf gestel en die spoorlyn-grenspos in Mockava heropen. Die nagtrein tussen die Litause en Poolse hoofstede is in 2004 deur ’n moderne IC-busroete vervang wat deur die Poolse spoorwegmaatskappy PKP bedryf word. == Kultuur == === Boukuns === [[Lêer:Kowno dom perkuna.jpg|duimnael|links|Perkūnas-huis in [[Kaunas]]]] [[Lêer:St. Anne's Church in Vilnius 2005.jpg|duimnael|Die Gotiese Sint Anna-kerk (Litaus: ''Šv. Onos bažnyčia'', omstreeks 1500) te Vilnius behels argitektoniese elemente wat merkwaardige ooreenkomste met die 19de eeuse [[Neogotiese styl]] toon. Sy donker baksteenfasade is 'n merkwaardige uitsondering in 'n stad wat deur helder kleure oorheers word]] Vanweë sy laat kerstening beskik Litaue, ondanks sy geografiese ligging naby die Duitse Ordensstaat en Pole, in vergelyking met die twee ander Baltiese lande net oor ’n beperkte aantal geboue wat in die [[Gotiese argitektuur|Gotiese styl]] uitgevoer is. Daar was – in teenstelling met Estland en Letland – ook geen beduidende [[Hanse]]stede of vestings van die Duitse Ridderorde nie. Die Litause stede Vilnius en [[Kaunas]] het nogtans stadstatus volgens die [[Maagdenburg]]se Reg gekry en was sodoende ook aan kulturele invloede uit die weste blootgestel. Litaue se bydrae tot die Gotiese boukuns bestaan veral uit baksteenfasades soos dié van die Anna-kerk te Vilnius wat omstreeks 1500 naby die Bernhardyneklooster opgerig is en met ’n unieke rondboogvenster pronk. [[Napoleon Bonaparte]] het tydens sy Rusland-veltog sy bewondering vir hierdie buitengewone kerkfasade uitgespreek. Die Laat-Gotiese Perkūnas-huis in Kaunas, wat kort ná die jaar 1500 deur Hanse-koopmans as ’n gekombineerde stoorhuis en ontvangsaal gebou en na die Baltiese donder- en hemelsgod [[Perkūnas]] genoem is, toon meer Westerse invloede. Die Barokstyl was meer suksesvol en het oor ’n tydperk van sowat 200 jaar sy invloed by die oprigting van verskeie tipes geboue soos woonhuise, paleise, landhuise, [[klooster]]s en kerke laat geld. Die bekendste voorbeelde van Litause Barok-argitektuur is die historiese stadskern van Vilnius en die Tytuvėnai-klooster. ’n Groot aantal landhuise het daarnaas in die Klassisistiese styl ontstaan. Argitektoniese style soos die funksionalisme en die Russiese konstruktiwisme het die boukuns van die 1920’s oorheers. Veral openbare geboue in die destydse hoofstad Kaunas is in hierdie style ontwerp. Die Litause argitektuur is daarnaas veral in die eerste helfte van die 20ste eeu deur die Duitse ''[[Bauhaus]]'' beïnvloed. Gedurende die Sowjet-besetting is stedebou en stadsbeplanning op ’n sentralistiese manier vanuit Moskou gekoördineer. Enkele voorbeelde van monumentale Stalinistiese boukuns getuig van hierdie Sowjet-Russiese invloed, net soos residensiële satellietstede met hul eenvoudige woonstelblokke wat rondom groot stedelike sentra ontstaan het. Eers in die laaste dekades van Sowjet-oorheersing het ’n nuwe generasie Litause argitekte hul stempel op die eietydse boukuns afgedruk. Hul ontwerpe, wat sterk invloede van tradisionele inheemse boukuns toon, is vanweë hul kreatiwiteit sowel in die Sowjetunie asook in Westerse lande positief gewaardeer. Vytautas Čekanauskas, Vytautas Brėdikis, Algimantas en Vytautas Nasvytis is die mees bekende argitekte wat met moderne Litause argitektuur geassosieer word. Die huidige moderne boukuns van Vilnius en ander stede weerspieël oorwegend internasionale stromings soos [[modernisme]] en postmodernisme. Aangesien die Litause kultuur diep in die plattelandse tradisies gewortel is, tree dikwels elemente van volkskuns na vore, soos byvoorbeeld in moderne kerkgeboue wat ná dekades van beperkings deur die ateïstiese owerheid weer opgerig mag word. Daarnaas kan invloede van die Franse argitek [[Le Corbusier]] en moderne Finse boukuns aangewys word. === Beeldende kunste === [[Lêer:Auksodes k. stogstulpis 2005-08 -03, Zemaitija.jpg|duimnael|links|Religieuse volkskuns: Beeldstokke (Litaus ''koplytstulpiai'') is ’n soort "houtkapelletjies op voete"]] [[Lêer:Morning. Fantasy.jpg|duimnael|''Rytas. Fantazija.'' ("Oggend. Fantasie.") Skildery deur Mikalojus Konstantinas Čiurlionis uit die siklus ''Užburtas miestas'' ("Betowerende stad"), 1904]] Etnografiese en dekoratiewe kuns het ’n lang tradisie in Litaue, waarby die laasgenoemde onder meer in die paleise van Litause grootvorste, woonhuise van adellikes en in kerkgeboue gefloreer het. Teen die einde van die 18de eeu is die [[Universiteit van Vilnius]] se Departement van Teken- en Skilderkuns onder leiding van die befaamde kunstenaar Pranciskus Smuglevicius (1745–1807) gestig. Smuglevicius het as skilder groot moeite gedoen om in sy werk uitdrukking aan sowel die kunslewe en kultuur van die Pools-Litause Gemenebes asook die Europese kunsstrominge van die Verligtingstydperk te gee. Mikalojus Konstantinas Čiurlionis (1875–1911), die seun van ’n orrelis, het as komponis en skilder groot invloed op die 20ste eeuse kunslewe in Litaue uitgeoefen. Sy werk weerspieël onder meer die mistieke boslandskap en volkstradisies van Drusininkai waar hy opgegroei het. In die laat 1890’s en vroeë 20ste eeu is sy musikale komposisies deur die laat-Romantiese stroming beïnvloed – ''Miške'' ("In die bos"), wat omstreeks 1900 ontstaan het, is ’n tipiese voorbeeld van sy klankskildery en word as die eerste Litause sinfonie beskou. Sy belangstelling vir Litause volksliedere het hom in aanraking met die onafhanklikheidsbeweging gebring. Die mistieke, dikwels sprokiesagtige landskapskilderye, wat hy vervolgens geskep het, is volgens die patroon van musikale klankvorms ontwerp en ook so betitel soos byvoorbeeld sy "Lentesonate Andante", ’n skildery wat deur harmoniese skakerings van groen oorheers word. Čiurlionis se idee om sy musikale komposisies met beeldsinfonieë aan te vul was ’n unieke eksperiment in die kunsgeskiedenis. Sy artistieke nalatenskap sluit byna 300 skilderye en grafieke, wat in die Čiurlionis-kunsmuseum in Kaunas vertoon word, asook meer as 200 musikale werke in. Naas wêreldlike volkskuns het ook religieuse kuns steeds ’n beduidende rol in Litaue se kunslewe gespeel. Voorbeelde van religieuse kuns het veral in kerkgeboue bewaar gebly waarby barokkuns onder meer in Vilnius se kerkgeboue hoogtye gevier het. Houtsnykuns is die oudste en gewildste vorm van Litause volkskuns. Sy oorspronge lê in die 17de eeu, en dit is nog tot in die middel van die 19de eeu orals in die land uitgeoefen. Die houtkunstenaars is in Litaus ''dievdirbiai'' ("Godmakers") of ''kryždirbiai'' ("kruismakers") genoem. Hulle houtkunswerke is ter geleentheid van geboortes en sterfgevalle, as offers van danksegging vir ’n genesing of ander vorme van goddelike guns geskep. Die houtskulpture, wat meestal uit eikehout gesny is, is buite die woonhuise, op plase en akkers, langs paaie en selfs op begraafplase geplaas, met Maria as Pietà en die gekruisigde Jesus as die mees gebruiklike motiewe. Maar ook skulpture wat Jesus as die besorgde Christus of ''Rupintojėlis'' uitbeeld en die lydende volk simboliseer, is dikwels geskep, net soos ’n groot verskeidenheid Rooms-Katolieke beskermheiliges met die gelaatstrekke van boere. Die groot aantal skulpture, waarmee kunstenaars uitdrukking aan hul religieuse gevoelens gegee het, is deur die Litause skrywer Marcelijus Martinaitis (1936–2013) as ’n soort Litause "epos in hout" beskryf.<ref>{{de}} Butenschön (2002), bl. 136</ref> Vincas Svirskis (1835–1916) word as die mees befaamde van hierdie houtsnyers beskou. In die kort periode van onafhanklikheid tussen die twee wêreldoorloë het Litause kuns gefloreer. Die [[glasskilderkuns]] van Stasys Ušinskas, skilderye wat deur kunstenaars van die ''Ars''-groep geskep is en Jonas Mikenas se beedhoukuns is bekende voorbeelde uit hierdie periode. === Letterkunde === [[Lêer:Mazvydo katekizmas.jpg|duimnael|Martynas Mažvydas se Litause kategisme (1547)]] [[Lêer:Jurga ivanauskaitė 02.jpg|duimnael|[[Jurga Ivanauskaitė]] (1961–2007)]] Alhoewel in die Grootvorstedom Litaue ’n groot verskeidenheid tekste geskryf is soos briewe en voorregte van die grootvorste, kronieke, annale asook talle religieuse, wetenskaplike en uiteindelik ook wêreldlike boeke, is Litaus gewoonlik nie as skryftaal gekies nie, en die meeste werke het in Latyn, Pools en Oud-Belarussies verskyn. Hierdie praktyk het tenminste verseker dat Litause werke dwarsoor Europa gedruk en gelees kon word soos die Vilniuse barokdigter Mathias Casimerus Sarbieivus (1595–1640) se ''Lyricorum libri''. Tussen 1595, toe die eerste Litause boek in Vilnius gedruk is, en die inlywing van Litaue by die tsaristiese Rusland in 1795 het slegs 204 boeke in Litaus verskyn.<ref>{{de}} Butenschön (2002), bl. 120</ref> ’n Versameling van kerkliedere en gedigte, wat in 1547 deur Martynas Mažvydas saam met die Litause kategisme in die destydse [[Koningsberg]] (tans [[Kaliningrad]]) gepubliseer is, word as die eerste werk van die Litause letterkunde beskou. Tweehonderd jaar later het die Pruisies-Litause predikant [[Kristijonas Donelaitis]] (1714–1780) se befaamde ''Metai'' ("Jaargetye") ontstaan, ’n gedig wat in heksameters geskryf en deur Unesco as deel van die wêreldliteratuur gelys is. Die werk kan as ’n ensiklopedie van die plattelandse lewe in Klein-Litaue beskryf word en vervul in sommige opsigte die rol van ’n nasionale epos. Nadat die Litause vryheidsbeweging met sy verset teen die Russiese oorheersing in 1863 veral in gimnasiums en kerklike seminaries aanhangers gevind het, het die Russiese tsaar [[Aleksander II van Rusland|Aleksander II]] een jaar later die gebruik van die Litause skryftaal met Latynse letters verbied. Hierdie verbod – die begin van die sogenaamde Litause boeke-oorlog – was deel van die Russiese regering se beleid om Litaue te russifiseer of tenminste die ontstaan van ’n nasionale kulturele bewussyn in Litaue te verhoed. Uitgewers was verplig om Litause boeke uitsluitlik in [[Cyrilliese alfabet|Cyrilliese skrif]] te laat druk. Die Oos-Pruisiese dorp Tilsit (tans Sowjetsk), wat anderkant die Nemunas-rivier geleë was, het vervolgens ’n beduidende rol in die boeke-oorlog gespeel. Verskeie soorte Litause publikasies, waaronder Bybels, verhaalbundels en tydskrifte, is hier gedruk en deur sogenaamde boekedraers deur die rivier en afgeleë bosgebiede na Litaue gesmokkel. Die boekedraers, gewoonlik gewone vissers en boere, het ondanks die tronkstrawwe en verbanning, wat aan oortreders opgelê is, voortgegaan met hulle verset. Sommige het selfs hul lewens vir hul taal opgeoffer. Een van die leidende figure in die versetbeweging was Jonas Basanavičius, die seun van ’n welgestelde boer uit die gewes Suvalkija. Hy kon danksy ’n tsarebeurs in Moskou geneeskunde studeer en het in 1883 saam met sy mede-studente en ander belangstellendes die [[koerant|dagblad]] ''[[Aušra]]'' ("Die Môrerooi") in die lewe geroep. Hierdie publikasie het die literêre erfenis van Litaue versamel. Basanavičius het in Vilnius groot erkenning geniet en ’n simboolfiguur van die Litause nasionale beweging geword. Op 7 Mei 1904 het tsaar [[Nikolaas II van Rusland|Nikolaas II]] toegegee dat die verbod op Litause boeke nie die gewenste uitwerking gehad het nie en die druk van Litause boeke in [[Latynse alfabet|Latynse letters]] per dekreet weer toegestaan. Omstreeks 1900 het Antanas Baranauskas met sy gedig "Die bos van Anykščiai" een van die bekendste werke van die Litause poësie geskryf. Jonas Maironis se romantiese gedigte het in die vroeë 20ste eeu en in die tyd van die onafhanklikheid as patriotiese liedere gewild geraak. Die Nazi-heerskappy was een van die mees tragiese periodes in die geskiedenis van die Litause letterkunde waartydens byna alle Joodse skrywers vermoor is. As gevolg van die Sowjet-besetting was ook baie nie-Joodse skrywers ná die oorlog genoodsaak om as ballinge ’n nuwe tuiste in Westerse lande te vind. Skrywers, wat in Litaue aangebly het, is dikwels deur die Sowjet-owerhede onderdruk. In die eerste jare ná die onafhanklikheid van Sowjet-Rusland was die [[Frankfurt am Main|Frankfurtse]] Boekeskou van 2002, wat onder meer op Litaue en sy literatuur gefokus het, een van die belangrikste gebeurtenisse. ’n Groot aantal bekende Litause werke is vervolgens na Duits en ander Europese tale vertaal, soos byvoorbeeld [[Jurga Ivanauskaitė]] (1961–2007) se roman "Die Reënheks" wat met sy onbeskaamde behandeling van moraal, seks, liefde en godsdiens in Litaue nogal opspraak gewek het. Ander bekende moderne skrywers sluit Renata Šerelytė, Vanda Juknaitė, Sigitas Parulskis en Marius Ivaškevičius in. Die huidige Litause letterkunde word onder meer deur ’n groot aantal lirici asook ’n groot verskeidenheid literêre tydskrifte gekenmerk soos ''The Vilnius Review'' wat deur die lirikus Eugenijus Ališanka in Engels uitgegee word om brûe tussen oos en wes te bou. Terwyl poësie vroeër ’n oorheersende rol gespeel het, het die klem intussen na prosawerke verskuif. Kenmerkend is die gewildheid van literatuur en boekeskoue onder Litauers – byna elke tweede Litause gesin bring ’n besoek aan die Baltiese Boekeskou in Vilnius. === Fotografie === Litause fotograwe geniet in Europa en oorsee lankal erkenning. Die werk van Balys Buračas (1897–1972) – meer as 22&nbsp;000 van sy fotografieë het bewaar gebly – en [[Vytautas Stanionis]] (1915–1966), wat die hele bevolking van ’n Litause dorp afgeneem het, word by die internasionale fotokuns gereken.<ref>{{de}} Bodo Thöns: ''Litauen entdecken''. Berlyn: Trescher 2006, bl. 45</ref> Latere fotokunstenaars het bekendheid verwerf met hul natuurlike portrette, wat vry van ideologiese bagasie was, en landskapfotografie. Talle Litause koffietafelboeke en ander publikasies getuig van die hoë gehalte van die kontemporêre fotokuns. In Šiauliai is ’n museum vir fotografie geopen. === Kookkuns === [[Lêer:Sekacz.jpg|duimnael|links|upright|Litause ''šakotis'' bestaan uit baie lae koekdeeg en word op ’n roterende spit gebak]] [[Lêer:Cepelinai.jpg|duimnael|''Cepelinai'' of ''didžkukuliai'', Litaue se nasionale gereg, word dikwels met ’n vulsel van gemaalde vleis en suur room bedien]] [[Lêer:Žemaičių blynai.jpg|duimnael|Aartappelpannekoekies (''Žemaičių blynai'')]] Net soos in die geval van sy buurlande weerspieël ook Litaue se kookkuns die moeilike lewensomstandighede waarin die landelike bevolking in die verlede verkeer het – nog tot in die 19de eeu is die meeste boere deur Poolse en Litause adellikes soos lyfeienes behandel wat op hul plase en in die woude harde werk moes verrig. Hul kos was eenvoudig en voedsaam, met bestanddele soos [[aartappel]]s, [[kool (plant)|kool]], brood en melk. Kruie en [[spesery]]e was, net soos sout, redelik duur en moeilik bekombaar en is derhalwe spaarsaam gebruik. Boere en veldwerkers het dikwels koue etes saamgeneem werk toe, en hierdie gewoonte word steeds deur die moderne Litause kookkuns weerspieël waarin koue voorgeregte uiters gewild is. Die meeste gesinne het hul eie spesiale resepte, maar koue etes en voorgeregte speel ook ’n beduidende rol op die spyskaarte van restaurante. ’n Groot verskeidenheid sampioene en bessies uit Litaue se uitgestrekte bosgebiede word in die plaaslike kookkuns gebruik, net soos aartappels wat soms op ’n skertsende wyse as Litaue se enigste beduidende hulpbron beskryf word. Daar is min lande waar aartappels ’n vergelykbare prominente rol as [[stapelvoedsel]] en basis van baie geregte speel. Gewilde voorbeelde is aartappelkluitjies met vleis- en groentevulsels, kluitjies van gekookte aartappels wat met stukkies witbrood gevul word, of worsies met ’n goed gekruide aartappelvulsel. Aartappels vorm ook die basis vir een van Litaue se nasionale geregte, ''didžkukuliai'' of ''cepelinai'' – groot aartappelkluitjies wat met ’n vulsel van gemaalde vleis of [[kwark (suiwelproduk)|kwark]], soms ook sampioene, witkool, ham of [[vis]] bedien word. Die naam ''cepelinai'' is afgelei van die Duitse woord ''Zeppelin'', ’n sinoniem vir lugskip, en verwys na die langerige vorm van die kluitjies. Die Duitse Weermag het tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] ’n groot aantal lugskepe in Litaue laat vervaardig. ''Kugelis'', ’n tweede bekende nasionale gereg, het sy wortels in die Joodse kookkuns van Litaue en word van fyngemaakte aartappels berei. Hulle word met wortelskyfies en room verfyn, in ’n bak geplaas en in die oond gebak totdat hulle ’n goudbruin kors het. ’n Derde gewilde dis is ''blynai'' – pannekoekies wat met vulsels van vleis, kool, sampioene, kwark, suurroom, aartappels, [[salm]] of ander vissoorte, [[vrugte]] of bessiekonfyt bedien word. Variasies van hierdie gereg is ''blyneliai'' (klein pannekoekies), ''bulviniai'' (pannekoekies van fyngemaakte aartappels), ''varškėčiai'' (kwarkpannekoekies) en ''lietinai'' (pannekoekies wat sonder gis berei en met vulsels van [[kaas]], vleis of konfyt bedien word). As gevolg van Litaue se wisselvallige geskiedenis kan ook baie invloede uit die buurlande Pole, Rusland en Duitsland in Litaue se kookkuns aangewys word. ’n Groot aantal geregte met rooi [[beet]] en kool het hul oorsprong in Rusland, terwyl geregte met suurkool en varkvleis meestal deur die Poolse kookkuns geïnspireer is. Gerookte vis-geregte is aan Duitse invloed te danke, terwyl ’n verskeidenheid resepte vir gevulde vis en pikante aartappelterte aan die Joodse kookkuns ontleen is. Soet nageregte – dikwels met vars suiwelprodukte as basis – is orals in Litaue gesog. Tipiese voorbeelde is die inheemse roomys ''ledai'' of ''varškė'', ’n dikwels selfgemaakte soort kwark met hoë vetgehalte wat saam met bosbessies bedien word. Daarnaas word ook soet gebak as nagereg bedien, waaronder ''meduolis'' – heuningkoekies wat met [[wodka]] verfyn word – en ''šakotis'' of ''baumkuchenas'', ’n groot koek wat op ’n [[denneboom]] lyk en tradisioneel van 99 eiers berei word.<ref>{{de}} Ferdinand Ranft (red.): ''Litauen''. Ostfildern: Marco Polo/Mairs Geographischer Verlag 2005, bl. 20</ref> Dit word dikwels op bruilofte bedien. === Sport === [[Lêer:La selección de Lituania celebra su tercer puesto en el Mundial de baloncesto 2010.jpg|duimnael|Die Litause nasionale basketbalspan is in die agtste plek op die FIBA-ranglys gelys]] [[Basketbal]] is die gewildste en nasionale [[sport]]soort van Litaue. Die Litause nasionale basketbalspan het al baie sukses in internasionale basketbaltoernooie gehad en die EuroBasket-toernooi drie keer gewen (in 1937, 1939 en 2003), asook altesaam agt ander medaljes tydens die Eurobasket, die Basketwêreldbeker en die [[Olimpiese Somerspele]] ingepalm. Die nasionale mansbasketbalspan lok ook baie hoë getalle televisisekykers, aangesien sowat 76% van die bevolking hul wedstryde in 2014 regstreeks gekyk het.<ref>{{lt}} {{cite web|title=Lietuvos krepšinio rinktinės kovas šįmet matė per 2 mln. televizijos žiūrovų|url=http://www.15min.lt/naujiena/sportas/krepsinis/lietuvos-krepsinio-rinktines-kovas-simet-mate-per-2-mln-televizijos-ziurovu-23-466445|website=15min.lt|accessdate=27 Januarie 2015|archive-url=https://archive.today/20150127002110/http://www.15min.lt/naujiena/sportas/krepsinis/lietuvos-krepsinio-rinktines-kovas-simet-mate-per-2-mln-televizijos-ziurovu-23-466445|archive-date=27 Januarie 2015|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Litaue het die Eurobasket in 1939 en [[EuroBasket 2011|2011]] aangebied. Die voormalige Litause basketbalklub BC Žalgiris uit Kaunas het die Europese basketballiga Euroleague in 1999 gewen. Litaue het 'n aantal NBA-spelers opgelewer, waaronder [[Arvydas Sabonis]] en [[Šarūnas Marčiulionis]] wat in die heldesaal opgeneem is,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.hoophall.com/hall-of-famers-index/ |title=The Naismith Memorial Basketball Hall of Fame – Hall of Famers Index |publisher=Hoophall.com |accessdate=25 Maart 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130325102924/http://www.hoophall.com/hall-of-famers-index/ |archive-date=25 Maart 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> asook die onlangse NBA-spelers [[Jonas Valančiūnas]], [[Domantas Sabonis]] en [[Ignas Brazdeikis]].<ref>{{en}} {{cite press release|url=http://pr.nba.com/nba-rosters-international-players-2016-17/ |title=NBA rosters feature record 113 international players from 41 countries and territories |publisher=National Basketball Association |date=25 Oktober 2016 |accessdate=11 September 2017}}</ref> Litaue het reeds 26 medaljes op [[Olimpiese Spele]] gewen, waaronder ses goue medaljes in [[atletiek]], [[moderne vyfkamp]], [[skyfskiet]] en [[swem]]. Daarbenewens het ander Litauers Olimpiese medaljes vir die Sowjetunie gewen. Die [[skyfwerp]]er [[Virgilijus Alekna]] is die suksesvolste Olimpiese atleet uit die onafhanklike Litaue, aangesien hy goue medaljes gewen het tydens die [[Olimpiese Somerspele]] in [[Olimpiese Somerspele 2000|2000]] en [[Olimpiese Somerspele 2004|2004]], asook brons tydens die [[Olimpiese Somerspele 2000]] en verskeie wêreldbekermedaljes. Meer onlangs het die goue medalje van die 15-jarige swemmer [[Rūta Meilutytė]] tydens die [[Olimpiese Somerspele 2012]] in [[Londen]] 'n toename in gewildheid vir die sport in Litaue tot gevolg gehad. Litaue het bekende atlete opgelewer in atletiek, moderne vyfkamp, [[fietsry]], [[skaak]], [[roei]], [[kunsvlieg]], [[Wêreld Sterkman-kompetisie|sterkman]], [[stoei]], [[boks]], [[MMA]], [[Kyokushin|Kyokushin Karate]] en ander sportsoorte. Litaue het die [[FIFA]] Futsal-wêreldbeker 2021 aangebied, die eerste FIFA-toernooi in Litaue.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/futsalworldcup/lithuania2021/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.comthree-cities-set-to-host-the-fifa-futsal-world-cup-lithuania-2020tm |title=Three cities set to host the FIFA Futsal World Cup Lithuania 2021™ |publisher=[[FIFA]] |accessdate=26 Julie 2022}} {{dooie skakel}}</ref> Daar is egter minder Litause atlete suksesvol in [[wintersport]]soorte, hoewel fasiliteite van verskeie ysbane en ski-hellings voorsien is, insluitende Snow Arena, die eerste binnenshuise skihelling in die Baltiese lande.<ref>{{lt}} {{cite web|url=http://kauno.diena.lt/naujienos/sveikata/sveikata/ziemos-sportas-lietuvoje-podukros-vietoje-674533#.VRUtQaM1jct |title=Žiemos sportas Lietuvoje – podukros vietoje |publisher=Kauno.diena.lt |date=10 Februarie 2015 |accessdate=30 April 2016}}</ref> In 2018 het die Litause nasionale mansyshokkiespan tydens die wêreldbekerafdeling I 2018 die goue medalje ingepalm.<ref>{{lt}} {{cite web |url=https://www.15min.lt/sportas/naujiena/ziemos-sportas/jie-tai-padare-lietuviai-zaibiskai-atsitiese-po-salto-duso-ir-iskovojo-istorini-titula-295-963998 |title=Jie tai padarė! Lietuviai žaibiškai atsitiesė po šalto dušo ir iškovojo istorinį titulą |publisher=15min.lt|accessdate=28 April 2018}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Lithuania|title=Lithuania|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=29 Mei 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lithuania/|title=Lithuania|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=29 Mei 2026}} ; Geskiedenis ---- * {{de}} Alexander Slavinas: [http://www.zeit.de/1990/12/stalins-stiefel/komplettansicht ''Stalins Stiefel – Kaunas im Sommer 1940: Eine Erinnerung an den Augenblick, als Litauens Schicksal endgültig besiegelt schien''.] In: Die Zeit, 16 Maart 1990, besoek op 8 Desember 2009 * {{de}} Hellmuth Vensky: [http://www.zeit.de/politik/ausland/2010-03/baltikum-sowjetunion-russland ''Die baltischen Staaten feiern ihre Loslösung von der Sowjetunion vor 20 Jahren. Noch immer ist das Verhältnis zu Moskau angespannt.''] In: Die Zeit, 10 Maart 2010 == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Lithuania|Litaue}} ; Toerisme ---- * {{en}} [https://www.lithuania.travel/en/ Litaue se amptelike toerismeportaal] * {{en}} {{Wikivoyage|Lithuania|Litaue}} ; Politiek ---- * {{lt}} {{en}} [https://www.lrp.lt/ Amptelike webwerf van die President van Litaue] * {{lt}} {{en}} [https://www.lrs.lt/ Amptelike webwerf van die Parlement van Litaue] * {{lt}} {{en}} [https://www.lrv.lt/ Amptelike webwerf van die Regering van Litaue] ; Kultuur ---- * {{en}} [https://english.lithuanianculture.lt/lithuanian-culture-guide/ ''Lithuanian Culture Institute (LCI): Lithuanian Culture Guide''] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Litaue}} | Noord = {{vlagland|Letland}} | Noordoos = {{vlagland|Letland}} • {{vlagland|Belarus}} | Oos = {{vlagland|Belarus}} | Suidoos = {{vlagland|Belarus}} | Suid = {{vlagland|Pole}} • {{vlagland|Belarus}} | Suidwes = [[Kaliningrad-oblast]] ({{vlagland|Rusland}}) | Wes = {{vlagland|Swede}} • [[Oossee]] | Noordwes = {{vlagland|Swede}} • [[Oossee]] }} {{Lande van Europa}} {{EU-lande}} {{NAVO-lande}} {{Nordiese Raad}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Litaue| ]] avha4oyq21c2m23d275vzr0xbecf7lk 0 7482 2908129 2897415 2026-05-30T11:50:33Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2908129 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Faroëreilande |volle_naam = <small>''Føroyar'' ([[Faroëes]])<br />''Færøerne'' ([[Deens]])</small> |algemene_naam = die Faroëreilande |beeld_vlag = Flag of the Faroe Islands.svg |beeld_wapen = Coat of arms of the Faroe Islands.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Faroe Islands in its region.svg |leuse = |volkslied = ''[[Tú alfagra land mítt]]''<br /><small>''([[Faroëes]] vir: "U, my skoonste land")''</small><br /><center>[[Lêer:Tú alfagra land mítt.ogg]]</center><br />''Koninklike volksliedere:''<br />''[[Der er et yndigt land]]''<br /><small>''(Deens vir: "Daar is 'n pragtige land")''</small><br /><center>[[Lêer:United States Navy Band - Der er et yndigt land.ogg]]</center><br />''[[Kong Christian stod ved højen mast]]''<br /><small>''(Deens vir: "Koning Christian staan by die hoë mas")''</small><br /><center>[[Lêer:United States Navy Band - Kong Kristian stod ved højen mast.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Faroëes]] en [[Deens]]<ref name="Tiganes">{{en}} Statistiese feite omtrent die Faroëreilande, [http://www.tinganes.fo/Default.aspx?ID=219, Die Kantoor van die Eerste Minister] {{dooie skakel}}, besoek op 28 Julie 2014.</ref> |hoofstad = [[Tórshavn]] {{Koördinate|62|0|N|6|47|W}} |latd = 62 |latm = 0 |latNS = N |longd = 6 |longm = 47 |longEW = W |grootste_stad = [[Tórshavn]] |regeringsvorm = Parlementêre demokrasie<br />binne ’n [[grondwetlike monargie]] |leiertitels = <br />• [[Monarg]]<br />• Hoë Kommissaris<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Frederik X van Denemarke|Frederik X]]<br />[[Lene Moyell Johansen]]<br />[[Aksel V. Johannesen]] |oppervlak_rang = 180^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 1&nbsp;393<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/faroe-islands/|title=Faroe Islands|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=4 Maart 2024|archive-date=10 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110004755/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/faroe-islands|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 538 |persent_water = 0,5 |bevolking_skatting = 54&nbsp;545<ref>{{fo}} {{cite web |url=https://hagstova.fo/fo |title=Heim &#124; Hagstova Føroya |publisher=Statistiek Faroëreilande |accessdate=4 Maart 2024}}</ref> |bevolking_skatting_jaar = 2023 |bevolking_rang = 214^de |bevolking_sensus = 52&nbsp;337<ref name="Statistics Faroe Islands">{{en}} {{cite web |url=http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands/Statistics/Population%20and%20elections/Talva%20BRBGDMD_09-10_EN |title=Changes in population, by village/city, month, immigration and emigration |publisher=Statistiek Faroëreilande |accessdate=28 Julie 2014 |archive-date=15 Junie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615225431/http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands/Statistics/Population%20and%20elections/Talva%20BRBGDMD_09-10_EN |url-status=dead }}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2020 |bevolkingsdigtheid = 38,6 |bevolkingsdigtheidmi² = 100,0 |bevolkingsdigtheidrang = |BBP_PPP = $3,126&nbsp;miljard<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/country/FO |title=Faroe Islands {{!}} Data |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=9 Augustus 2021 |archive-date= 6 Maart 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250306114055/https://data.worldbank.org/country/FO |url-status=dead }}</ref> |BBP_PPP_rang = |BBP_PPP_jaar = 2019 |BBP_PPP_per_kapita = $58&nbsp;585 |BBP_PPP_per_kapita_rang = |BBP = $3&nbsp;miljard |BBP_rang = |BBP_jaar = 2017 |BBP_per_kapita = $50&nbsp;300 |BBP_per_kapita_rang = |onafhanklikheidstipe = Outonomiteit in die |onafhanklikheidsgebeure = • Unifikasie met [[Noorweë]]{{smallsup|a}}<br />• Gesedeer aan [[Denemarke]]{{smallsup|b}}<br />• Tuisregering<br />• Verdere outonomie |onafhanklikheidsdatums = <br />[[Koninkryk van Denemarke]]<br />ca. [[1035]]<br />[[14 Januarie]] [[1814]]<br />[[1 April]] [[1948]]<br />[[29 Julie]] [[2005]]<ref>{{da}} {{cite web |url=http://www.stm.dk/_a_2565.html |title=Den færøske selvstyreordning, about the ''Overtagelsesloven'' (Takeover Act) |publisher=Stm.dk |accessdate=28 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222161051/http://www.stm.dk/_a_2565.html |archive-date=22 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |MOI = {{wins}} 0,950<ref name="UN Escap">{{en}} [http://www.unescap.org/pdd/publications/workingpaper/wp_09_02.pdf Filling Gaps in the Human Development Index], United Nations ESCAP, Februarie 2009</ref>{{smallsup|c}} |MOI_rang = – |MOI_jaar = 2008 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 22,71<ref>{{fo}} {{cite web |url=https://hagstova.fo/en/news/income-distribution-unchanged |title=PX-Web – Vel talvu |publisher=Statistiek Faroëreilande |accessdate=4 Maart 2024}}</ref> |Gini_rang = 1^ste |Gini_jaar = 2018 |Gini_kategorie = {{kleur|#090|laag}} |geldeenheid = [[Faroëse kroon|Kroon]]{{smallsup|d}} |geldeenheid_kode = DKK |land_kode = FO |tydsone = [[Wes-Europese Tyd|WET]] |utc_afwyking = [[UTC±00:00|+0]] |tydsone_somer = [[Wes-Europese Somertyd|WEST]] |utc_afwyking_DST = [[UTC+01:00|+1]] |internet_domein = [[.fo]] |skakelkode = 298 |voetskrif = a. Deense monargie het die Faroëreilande bereik in 1380 met die bewind van [[Olaf II van Denemarke|Olaf IV]] in [[Noorweë]].<br /> b. Die Faroëreilande, [[Groenland]] en [[Ysland]] was formele Noorweegse besittings tot 1814 ten spyte van 400 jaar van Deense monargie vooraf.<br /> c. Inligting vir Denemarke insluitend die Faroëreilande en Groenland.<br /> d. Die geldeenheid, gedruk met Faroëse motiewe, word uitgereik as gelyk met die [[Deense kroon]], inkorporeer dieselfde sekuriteitseienskappe en gebruik dieselfde groottes en standaarde as Deense munte en banknote. Faroëse ''krónur'' (enkelvoud ''króna'') gebruik die Deense [[ISO 4217]] kode "DKK". }} Die '''Faroëreilande''' ([[Faroëes]]: ''Føroyar'', [ˈfœɹjaɹ], {{Audio|Fo-Foroyar.ogg|luister}}; [[Deens]]: ''Færøerne'', [ˈfeɐ̯ˌøˀɐnə]) is ’n [[Wes-Europa|Wes-Europese]] [[eilandstaat]] en [[argipel]] tussen die [[Noorse See]] en die [[Noord-Atlantiese Oseaan]]. Saam met [[Denemarke]] en [[Groenland]] vorm dit die [[Koninkryk van Denemarke]]. [[Lêer:Faroe Islands, Streymoy, Kirkjubøur (2).jpg|duimnael|links|Die klein nedersetting Kirkjubøur op die eiland Streymoy. Aan die linkerkant is die oudste steeds bewoonde houtgebou op aarde wat uit die 11de eeu dateer]] [[Lêer:Fámjin.11.jpg|duimnael|links|Die dorpie Fámjin op Suðuroy is tussen kranse geleë]] Die totale landoppervlakte is ongeveer 1&nbsp;400&nbsp;km² in 'n seegebied van 2740&nbsp;km², met ’n bevolking van 54&nbsp;000 (in 2023) van wie ’n groot deel in die hoofstad Tórshavn bly. Sowat 90 persent van die bevolking is lede van die Evangelies-Lutherse kerk. Die plaaslike [[Noord-Germaanse tale|Noord-Germaanse dialekte]], verwant aan [[Yslands]], vorm saam ’n aparte taal, gestandaardiseer as [[Faroëes]]. Die Faroëreilande is sedert 1948 ’n selfregerende land binne die Deense koninkryk. Oor die loop van jare het die [[Faroërs]] beheer begin neem oor binnelandse sake. Gebiede, wat nog onder Deense verantwoordelikheid is, sluit militêre verdediging, polisie, justisie, geldeenheid en buitelandse sake in. Die Faroëreilande het ook verteenwoordigers in die [[Nordiese Raad]] as lede van die Deense afvaardiging. Die Faroëreilande is met Denemarke en [[Noorweë]] geassosieer en deur hulle belas tot 1814, toe Noorweë onder die koningskap van [[Swede]] gekom het. [[Skandinawië]] was in politieke beroering na die Sesde Koalisieoorlog van die [[Napoleontiese Oorloë]], toe die Verdrag van Kiel, wat in 1814 onderteken is, die beheer van die Faroëreilande, Ysland en Groenland aan Denemarke bemaak het. Die Deense handelsmonopolie het in 1856 geëindig. Die naam Faroër beteken ‘skape-eilande’ en is afkomstig van [[Oudnoors]] ''Fǽreyjar'' (''øer'' is Deens vir ‘eilande’, dus is die naam ''Faroëreiland'' eintlik ’n [[pleonasme]]). == Etimologie == Die [[Faroëes|Faroëse]] naam is ''Føroyar''. ''Oyar'' is die meervoud van ''oy'', die Oudfaroëse woord vir "eiland". As gevolg van klankveranderinge is die moderne Faroëse woord vir eiland ''oyggj''. Die eerste element ''før'' reflekteer dalk die Oudnoorse woord ''fær'' ("[[skaap]]"), hoewel hierdie ontleding soms betwis word omdat Faroëes nou die woord ''seyður'' (van Oudnoors ''sauðr'') gebruik om na skape te verwys. 'n Ander moontlikheid is dat die [[Iere|Ierse]] [[monnik]]e, wie hulle rondom 625 op die eilande gevestig het, aan die eilande reeds 'n naam gegee het wat verband hou met die [[Goideliese tale|Gaeliese]] woord ''fearann'' wat "land" of "boedel" beteken. Dié naam is dan dalk deur die Noorse settlars oorgeneem, wat toe ''oyar'' ("eilande") bygevoeg het.<ref>{{da}} {{cite web |url=http://ordnet.dk/ddo/ordbog?query=f%C3%A6r%C3%B8ske |title=færøske — Den Danske Ordbog |website=ordnet.dk}}</ref> Die naam vertaal dus as óf "eilande van skape" óf "land-eilande". In [[Afrikaans]] kan dit as 'n [[Toutologie (stylfiguur)|toutologie]] beskou word om "Faroëreilande" te sê, aangesien die ''oe'' van 'n element afkomstig is wat "eiland" beteken. == Geografie == [[Lêer:Litla-dimun-photo.jpg|duimnael|links|Die onbewoonde eiland Lítla Dímun]] [[Lêer:Faroes030417-nasa(2).jpg|duimnael|’n [[Nasa]]-satellietbeeld van die Faroëreilande]] [[Lêer:Kaart Faroer.png|duimnael|Kaart van die Faroëreilande]] Die Faroër-eilandgroep bestaan uit 18 groot eilande wat dig by mekaar geleë is en net deur see-engtes en fjorde van mekaar geskei word. Die eilande is ongeveer 655&nbsp;km weg van die kus van [[Noord-Europa]], tussen die [[Noorse See]] en die [[Atlantiese Oseaan|Noord-Atlantiese Oseaan]], ongeveer halfpad tussen [[Ysland]] en [[Noorweë]] asook [[Skotland]] geleë. Die naaste bure is die Skotse [[Shetland-eilande]] sowat 300 kilometer suid-oos van die Faroëreilande. Die koördinate is {{Koördinate|62|00|N|06|47|W|}}. Die oppervlak is 1&nbsp;393 vierkante kilometer en daar is geen groot mere of riviere nie. Daar is 1&nbsp;117&nbsp;km se kuslyn. Die enigste ander noemenswaardige onbewoonde eiland is Lítla Dímun. Die eilande is ruig en rotsagtig met ’n paar lae pieke; die kus is hoofsaaklik rotse. Die hoogste punt is Slættaratindur, 882&nbsp;m bo [[seespieël]]. Die Faroëreilande word gedomineer deur toleiitiese basaltlawa wat deel was van die groot Thuleaanse Plato gedurende die [[Paleogeen]]-tydperk.<ref>{{en}} [http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/abstract/61005289/ABSTRACT Brose tektoniek in verhouding tot die Palaeogean-evolusie van die Thuleaanse/NO Atlantiese domein: ’n studie in Ulster] {{Webarchive|url=https://archive.today/20110813062050/http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/abstract/61005289/ABSTRACT |date=13 Augustus 2011 }}, besoek op 10 November 2007</ref> === Die eilande === Die sewentien bewoonde eilande van die Faroëreilande is: Streymoy — Eysturoy — Vágar — Mykines — Suðuroy — [[Stóra Dímun]] — [[Skúvoy]] — [[Sandoy]] — [[Hestur]] — Koltur — Nólsoy — [[Borðoy]] — Kalsoy — Kunoy — [[Viðoy]] — [[Svínoy]] — Fugloy. Die agtiende, onbewoonde eiland is Lítla Dímun. Daar is ook ’n groot aantal kleiner onbewoonde eilandjies en [[skeer|skere]]. Sommige van die groter eilande word deur dyke met mekaar verbind, terwyl ander oor veerbootroetes beskik. Die hoofstad van die eilande, [[Tórshavn]], is geleë op die grootste eiland, Streymoy. Die eiland is met ’n damwal verbind met die tweede grootste eiland, Eysturoy. Vanaf Borðoy loop ’n damwal na sowel Viðoy as Kunoy. Hierdie drie eilande vorm saam met Kalsoy, Svínoy en Fugloy die Noordeilande. Die nasionale lughawe van die Faroër is op Vágar geleë, sodat lugpassasiers wat na Tórshavn op pad is ook ’n veerbootrit moet onderneem. Die mees westelike eiland Mykines is beroemd vir sy [[papegaaiduiker]]bevolking. Die hele argipel het origens ’n ryk [[voël]]lewe: die styl, rotsagtige kus maak die neste onbereikbaar vir vyande. === Afstande na naaste lande en eilande === [[Lêer:Hvalba scenery.jpg|duimnael|Suðuroy, die mees suidelike eiland]] * Noord-Rona, Skotland (onbewoon): 260&nbsp;km * [[Shetland]] (Foula) (Skotland): 285&nbsp;km * [[Orkney, Skotland|Orkney]] (Westray) (Skotland): 300&nbsp;km * [[Skotland|Skotse]] vasteland: 320&nbsp;km * [[Ysland]]: 450&nbsp;km * [[Ierland]]: 670&nbsp;km * [[Denemarke]]: 990&nbsp;km ’n Volle [[sonsverduistering]] was op 20 Maart 2015 vanaf die Faroëreilande sigbaar gewees.<ref>{{en}} [http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEplot/SEplot2001/SE2015Mar20T.GIF ''Total Solar Eclipse of 2015 Mar 20'']</ref> == Klimaat == [[Lêer:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Thorshaven-Färöer.png|duimnael|Klimaatdiagram van die hoofstad Tórshavn]] Volgens die klimaatklassifikasie van Köppen het die Faroëreilande 'n subarktiese seeklimaat (Cfc). Die algehele karakter van die eilande se klimaat word beïnvloed deur die sterk verwarmende invloed van die Atlantiese Oseaan wat die Noord-Atlantiese Stroom voortbring. Dit, tesame met die afgesonderdheid van enige bron van warm lugstrome, verseker dat winters middelmatig is (met 'n gemiddelde temperatuur van tussen 3,0 en 4,0&nbsp;°C) terwyl somers koel is (gemiddelde temperatuur tussen 9,5 en 10,5&nbsp;°C). Die eilande is winderig, wolkerig en koel regdeur die jaar met meer as 260 jaarlikse reëndae. Die eilande lê in die pad van depressies wat noordoos beweeg en dit beteken dat sterk winde en swaar reën enige tyd van die jaar verwag kan word. Sonnige dae is skaars en bewolkte dae is algemeen. Die eilande is op 5 September 1966 deur die Orkaan Faith getref met volgehoue winde van meer as 160&nbsp;km/h en die storm was eers daarna nie meer ’n tropiese stelsel nie.<ref>{{en}} GHCN Klimaatdata, Thorshavn-reeks 1881 tot 2007</ref> Die registrasie van weerkundige gegewens op die Faroëreilande het in 1867 begin.<ref>{{en}} [http://rdgs.dk/djg/pdfs/101/1/06.pdf Plantproduksie op ’n Faroëse plaas 1813–1892, verwant aan klimaatskommelings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317115552/http://rdgs.dk/djg/pdfs/101/1/06.pdf |date=17 Maart 2012}}</ref> == Flora == [[Lêer:Solja.jpg|duimnael|Die Dotterblomme (''Caltha palustris'') is algemeen in die Faroëreilande in Mei–Junie]] Die natuurlike plantegroei van die Faroëreilande word gedomineer deur Arkties-Alpse [[plante]], wilde blomme, grasse, mos en korsmos. Die meeste van die laaggeleë area is grasvelde met ’n bietjie heide en word gedomineer deur [[struik]]e (hoofsaaklik ''Calluna vulgaris''). Onder die kruidagtige [[flora]] wat in die Faroëreilande voorkom is die kosmopolitiese Kaaljonker (''Cirsium palustre'').<ref>{{en}} C. Michael Hogan. 2009 [http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=48639 ''Kaaljonker: Cirsium palustre'', GlobalTwitcher, ed. N. Stromberg]</ref> Ondergrondse [[steenkool]]lae onder die jongste basaltlae op Suðuroy dui daarop dat die eiland vroeër bebos was. Tans is die Faroëreilande, net soos die eilande van Skotland, 'n boomlose gebied, met uitsondering van Tórshavn se stadspark en enkele tuine. Weens die gebrek aan [[boom|bome]] is [[hout]] 'n gewilde invoerproduk. Vroeër is turf as brandstof gebruik omdat dryfhout skaars was en vir die bou van huise en bote benodig is. ’n Paar klein plantasies met plante wat in soortgelyke klimate soos [[Tierra del Fuego]] in [[Suid-Amerika]] en [[Alaska]] versamel is, gedy op die eilande. == Fauna == === Voëls === [[Lêer:Faroe stamp 031 puffin.jpg|duimnael|Faroese papegaaiduikers is baie algemeen en is deel van die plaaslike kookkuns]] Die voëlfauna van die Faroëreilande word gedomineer deur seevoëls en [[voël]]s is getrokke tot oop land soos struikagtige gebiede, waarskynlik weens die gebrek aan bosagtige en ander geskikte habitatte. Baie [[spesie]]s het spesifieke Faroëse subspesies ontwikkel: eider, Europese spreeu, winterkoninkie, duikhoender en swartduikhoender.<ref>{{en}} [http://www.mundofree.com/islasferoe/thefaroesefauna.html Die Faroëse Fauna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080228060832/http://www.mundofree.com/islasferoe/thefaroesefauna.html |date=28 Februarie 2008}}</ref> Die witbontraaf was [[endemies]] aan die Faroëreilande, maar is nou uitgesterf. === Soogdiere === Slegs ’n paar wilde dierspesies word vandag in die Faroëreilande gevind en is almal deur die mens daarheen gebring. Veral drie spesies gedy vandag op die eilande: die sneeuhaas (''Lepus timidus''), die bruin rot (''Rattus norvegicus'') en die huismuis (''Mus domesticus''). Buiten hierdie was daar ook eens ’n plaaslike inheemse skaapras genaamd Faroërs (afgebeeld op die wapenskild), en tot die middel van die 19de eeu het verskeie wilde skape op Lítla Dímun oorleef.<ref>{{en}} {{cite journal |url=http://www.biomedcentral.com/content/pdf/1297-9686-13-4-381.pdf |last=Ryder |first=M. L. |year=1981 |title=’n Opname van Europese primitiewe skaaprasse |journal=Ann. Génét. Sél. Anim. |volume=13 |issue=4 |pages=381–418 [bl. 400] }}</ref> Grys seehonde (''Halichoerus grypus'') is algemeen rondom die kuslyn. Die waters om die Faroëreilande is die habitat van verskeie walvisagtige spesies. Die bekendste is die langvinloodswalvis (''Globicephala melaena'') wat steeds jaarliks gejag word deur die eilandbewoners in ooreenstemming met ’n lang plaaslike tradisie.<ref>{{en}} [http://earthfirst.com/pilot-whales-brutally-slaughtered-annually-in-the-faroe-islands/ Earth First-webblad]</ref> Skaars [[moordvis]]se (''Orcinus orca'') word ook soms gesien in die Faroëse fjords. === Huisdiere === Die huisdiere van die Faroëreilande is ’n gevolg van 1&nbsp;200 jaar se geïsoleerde teling. Die gevolg is dat baie van die eilande se mak diere nêrens anders ter wêreld gekry word nie. Faroëse huishoudelike dierrasse sluit in Faroërponie, Faroërbees, Faroërskaap, Faroërgans en Faroëreend. === Natuurgeskiedenis en biologie === Danksy befondsing deur [[NAVO]], die Britse Museum (afdeling vir natuurgeskiedenis) en die Carlsberg-stigting is Faroëse see-alge tydens ’n opname versamel. Hulle word tans in die Ulstermuseum bewaar (katalogusnommers: F3195-F3307). Dit is een van tien exsiccatae-stelle. == Geskiedenis == [[Lêer:Faroe Islands, 1767, as seen by Yves de Kerguelen Trémarec.PNG|duimnael|links|Die Faroëreilande soos gesien deur die Franse navigator Yves-Joseph de Kerguelen de Trémarec in 1767]] [[Lêer:For-229k.jpg|duimnael|Erfenis uit die [[Wikings]]-tydperk: 'n tipiese draakkop-versiering aan 'n Faroëse roeiboot]] [[Lêer:British gun, skansin (Faroe Islands).jpg|duimnael|links|Tydens die Tweede Wêreldoorlog het die Verenigde Koninkryk die Faroëreilande beset en hul hoofkwartier in die ou fort Skansin opgestel]] [[Lêer:Faroe map 1673 by lucas debes.png|duimnael|''FÆROARUM – Prima & accurata delineatio''. Die oudste bekende kaart van die Faroëreilande het [[Lucas Jacobson Debes]] in 1673 geskep]] Gaeliese heremiete en monnike van ’n Iro-Skotse sending het in die 6de eeu op die Faroëreilande gevestig en die vroeë Ierse taal na die argipel gebring. Sint Brandaan, ’n Ierse monastieke heilige wat van ongeveer 484–578 geleef het, het die Faroëreliande op twee of drie geleenthede (tussen 512–530) besoek. Hy het twee van die eilande ''Skaapeiland'' en ''Paradyseiland van Voëls'' genoem. Later (omstreeks 850) het Noorweërs hulle op die eilande gevestig en die [[Oudnoors|Oudnoorse taal]] ingebring wat ontwikkel het tot die moderne [[Faroëes|Faroëse taal]] wat vandag daar gepraat word. Volgens die Yslandiese Sagas soos die Færeyjarsaga is een van die bekendste mense in die antieke Faroëreilande Tróndur í Gøtu wat afstam van sommige van die Skandinawiese krygsowerstes wat hulle in [[Dublin]], [[Ierland]] gevestig het. Tróndur het die slag teen Sigmund Brestursson, die Noorse monarg, en die Noorse kerk gelei. Hierdie setlaars kom nie direk van Skandinawië af nie, maar eerder van Noorse gemeenskappe wat in en om die [[Ierse See]], Noordelike Eilande en [[Buite-Hebride]] van [[Skotland]], insluitend die [[Shetland]]- en [[Orkney, Skotland|Orkney]]-eilande en Noors-Gaeliese gebiede. Die ou Gaeliese naam vir die Faroëreilande, ''Na Scigirí'' beteken ''die Skeggjar'' en verwys waarskynlik na die ''Eyja-Skeggjar'' (Eilandbaarde), ’n bynaam wat aan die eilandbewoners gegee is. Die bogenoemde teorieë is spekulatief en word deur geen argeologiese getuienis gegrond nie. Die immigrasie van Noorse Wikings is egter goed gedokumenteer.<ref>{{en}} [http://www.randburg.com/fa/general/general_5.html Randburg.com webblad] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120907123238/http://www.randburg.com/fa/general/general_5.html |date=7 September 2012}}</ref> Volgens die Faroëse Regering stam die Nordiese taal en kultuur dus af van die Noorweërs of Noormanne wat hulle op die Faroëreilande gevestig het.<ref>{{en}} [http://www.tinganes.fo/Default.aspx?ID=2419 Webblad van die Eerste Minister se Kantoor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121205084737/http://www.tinganes.fo/Default.aspx?ID=2419 |date=5 Desember 2012}}</ref> Volgens die Færeyingasaga het emigrante wat nie die monargie van Harald Veelhaar aanvaar het nie, Noorweë verlaat. Hierdie mense het hulle teen die einde van die 9de eeu op die Faroëreilande gevestig. Vroeg in die 11de eeu het Sigmundur Brestirson — wie se stam gefloreer het in die suidelike eilande maar byna uitgewis is deur indringers van die noordelike eilande — na Noorweë ontsnap. Hy is teruggestuur om besit oor te neem van die eilande namens Olaf Tryggcason, koning van Noorweë. Sigmundur het Christenskap na die eilande gebring en, hoewel hy later vermoor is, Noorse belasting is gehandhaaf. Noorweë het tot 1380 beheer oor die Faroëreilande gehad toe die land met Denemarke in die [[Kalmarunie]] getree het, wat Deense beheer oor die geleidelik tot gevolg gehad het. Die [[Protestantse Hervorming|Hervorming]] het die Faroëreilande in 1538 bereik. Toe die unie tussen Denemarke en Noorweë ontbind is as gevolg van die Verdrag van Kiel in 1814, het Denemarke in besit van die eilande gebly. Die handelsmonopolie in die Faroëreilande is in 1856 afgeskaf waarna die area in ’n moderne vissernasie ontwikkel het met sy eie vloot. Die nasionale ontwaking sedert 1888 is aanvanklik gebaseer op ’n stryd om die Faroëse taal te laat behoue bly en was dus kultuurgeoriënteerd, maar na 1906 het dit polities geword met die stigting van politieke partye op die eilande. Op 12 April 1940 is die Faroëreilande deur Britse troepe beset. Dit is gekom na aanleiding van die inval van Denemarke deur [[Nazi-Duitsland]] en was veronderstel om Britse beheer oor die [[Atlantiese Oseaan|Noordelike Atlantiese Oseaan]] te verseker. In 1942-1942 het die Britse Royal Engineers die enigste lughawe van die eilande, Vágar-lughawe gebou. Na afloop van die [[Tweede Wêreldoorlog|oorlog]] is beheer aan Denemarke teruggegee maar in 1948 is tuisregering toegestaan met ’n hoë mate van plaaslike outonomiteit. In 1973 het die Faroëreilande geweier om saam met Denemarke by die [[Europese Ekonomiese Gemeenskap]] (tans die [[Europese Unie]] in te skakel. Die eilande het aansienlik moeilike ekonomiese tye ervaar na die ineenstorting van die visserybedryf in die vroeë 1990’s maar het sedertdien pogings aangewend om die ekonomie te diversifiseer. Ondersteuning vir onafhanklikheid het toegeneem en dit is ook die uiteindelike mikpunt van die Republikeinse Party. == Politiek en administrasie == [[Lêer:Tinganes, Tórshavn 2004.1.jpg|duimnael|[[Tinganes]] in [[Tórshavn]], setel van die regering]] Die Faroëse regering het uitvoerende magte in plaaslike regeringsake. Die hoof van die regering word die Løgmaður (letterlik ‘wetspersoon’) of ''eerste minister'' genoem. Enige ander lid van die kabinet is ’n landsstýrismaður (‘nasionale komiteeman’) of minister. Deesdae word verkiesings gehou in die munisipaliteite, op nasionale vlak vir die Løgting (‘wetsvergadering’) en vir die Deense Folketing. Vir die Løgting-verkiesings is daar sewe kiesafdelings wat elk bestaan uit ’n ''sýsla'' terwyl Streymoy verdeel is in ’n noordelike en suidelike deel ([[Tórshavn]]-gebied). === Die Faroëreilande en Denemarke === Die Faroëreilande is sedert 1388 onder Deense beheer. Die Verdrag van Kiel van 1814 het die Deens-Noorweegse unie ontbind en Noorweë het onder beheer van die Koning van Swede geval terwyl die Faroëreilande, [[Ysland]] en [[Groenland]] Deense besittings gebly het. Die Løgting is in 1816 afgeskaf en die Faroëreilande sou geregeer word as ’n gewone Deense provinsie met die Amtmand as die hoof van die regering. In 1851 is die Løgting heringestel maar het hoofsaaklik ’n adviseurende rol gespeel tot 1948. [[Lêer:Suðuroy.Vágur.8.jpg|duimnael|Koningin [[Margrethe II van Denemarke|Margrethe II]], die monarg van die [[Denemarke|Deense koninkryk]], tydens ’n besoek aan [[Vágur]] in 2005]] Aan die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] was dele van die bevolking ten gunste van onafhanklikheid van Denemarke en op 14 September 1946 is ’n onafhanklikheidsreferendum gehou oor die vraag van afskeiding. Dit was ’n raadplegende referendum: die parlement was onder geen verpligting om gehoor te gee aan die stemming nie. Dit was die eerste keer dat die Faroërs gevra is of hulle onafhanklikheid wou hê en of hulle wou voortgaan onder die Deense koninkryk. Die uitslag was ’n klein oorwinning ten gunste van afskeiding maar die koalisie in die parlement kon nie ooreenstemming bereik oor hoe die uitslag geïnterpreteer moet word nie; en as gevolg van hierdie onoplosbare verskille het die koalisie ontbind. ’n Parlementêre verkiesing is ’n paar maande later gehou waarin steun vir die partye wat onder Denemarke wou bly toegeneem het. Dit het gelei tot ’n koalisie van hierdie partye. Gebaseer hierop kon hulle afskeiding verwerp. ’n Skikking is egter bereik en die Folketing het ’n wet vir tuisregering goedgekeur wat in 1948 in werking getree het. Die Faroëreilande se status as ’n Deense provinsie is daardeur tot ’n einde gebring; die Faroëreilande is ’n hoë graad van selfregering verleen ondersteun deur ’n subsidie van Denemarke om te vergoed vir uitgawes wat die eilande namens Denemarke moes aangaan. Op die oomblik is die eilandbewoners ongeveer gelyk verdeel tussen diegene wat pro onafhanklikheid is en diegene wat wil voortgaan as deel van die Deense koninkryk. Binne albei kampe is daar ’n hoeveelheid verskillende opinies. Van diegene wat ten gunste van onafhanklikheid is, is sommige ten gunste van ’n onmiddellike verklaring van eensydige onafhanklikheid. Ander sien dit as iets wat oor tyd verkry sal word met volle toestemming van die Deense regering en die Deense volk. In die kamp van die unioniste is daar ook baie wat ’ geleidelike toename in outonomiteit voorsien terwyl sterk bande met Denemarke steeds gehandaaf word. In 2011 is ’n nuwe Faroëse konsepgrondwet opgestel. Die konsepgrondwet is egter deur die voormalige Deense Eerste Minister, [[Lars Løkke Rasmussen]], as onverenigbaar met die Deense grondwet beskryf. Indien die Faroëse politieke partye daarmee sou wil voortgaan, moet hulle volgens hom hul onafhanklikheid verklaar.<ref>{{en}} [http://www.icenews.is/index.php/2011/07/06/denmark-and-faroe-islands-in-constitutional-clash/ Denemarke en Faroëreilande in grondwetbotsing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707041022/http://www.icenews.is/index.php/2011/07/06/denmark-and-faroe-islands-in-constitutional-clash/ |date=7 Julie 2011}}, IceNews 6 Julie 2011</ref> === Die Faroëreilande en die Europese Unie === Soos duidelik gestel in albei Roomse Verdrae, is die Faroëreilande nie deel van die Europese Unie nie. ’n Protokol in die verdrag van die toetreding van Denemarke tot die Europese Gemeenskappe stipuleer dat Deense burgers wat in die Faroëreilande woon, nie as Deense burgers beskou kan word binne die betekenis van die verdrae nie. Daarom is Deense mense wat in die Faroëreilande woon nie burgers van die Europese Unie nie (hoewel ander EU-burgers wat daar woon steeds EU-burgers is). Die Faroëreilande maak ook nie deel uit van die Schengen vryebewegingsooreenkoms nie, maar daar is geen grensbeheer wanneer tussen die Faroëreilande en enige van die Schengenlande gereis word nie. (Die Faroëreilande is sedert 1966 deel van die Nordiese Paspoortunie en sedert 2001 is daar geen grensbeheer tussen die Nordiese lande en die res van die Schengen-area nie, as deel van die Schengen-ooreenkoms.)<ref>{{en}} [http://www.tinganes.fo/logir/Rikislogartilmaeli/2001Schengen.htm Implementering van Schengen-konvensie deur die eerste minister soos goedgekeur deur die Løgting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721114619/http://www.tinganes.fo/logir/Rikislogartilmaeli/2001Schengen.htm |date=21 Julie 2011}}</ref> === Provinsies en munisipaliteite === [[Lêer:Map of the Faroe Islands af.svg|duimnael|upright|Reliëfkaart van die Faroëreilande]] Op administratiewe vlak is die eilande verdeel in 30 munisipaliteite (''kommunur'') waarbinne daar ongeveer 120 nedersettings is. Daar is tradisioneel ook die ses syssels (''sýslur''): Norðoyar, Eysturoy, Streymoy, Vágar, Sandoy en Suðuroy). Deesdae verwys syssel tegnies na “polisiedistrik” maar die term word steeds algemeen gebruik om ’n geografiese streek aan te dui. In vroeër tye het elke syssel sy eie vergadering (''ting''), die sg. somervergadering (''várting'') gehad. === Buitelandse sendings === Die Faroëreilande het eie sendings in Brussel, Reykjavik, Londen en Moskou asook 'n amptelike verteenwoordiging in Kopenhagen. Sendings in die buiteland is in samewerking met die Deense Departement van Buitelandse Sake gevestig. Aan hul hoofde is diplomatieke status toegeken.<ref>{{en}} [https://www.government.fo/en/foreign-relations/missions-of-the-faroe-islands-abroad/ ''Faroeislands.fo: The Faroe Islands in the International Community. Besoek op 3 Junie 2020'']</ref> == Ekonomie == [[Lêer:Klaksvík, Faroe Islands (2).JPG|duimnael|links|’n Plaaslike visserman in Klaksvík]] Ekonomiese onsekerheid veroorsaak deur die ineenstorting van die Faroëse [[vis]]bedryf in die vroeë 1990’s het gelei tot tussen 10 en 15% werkloosheid in die middel 1990’s.<ref name=StatsFO>{{en}} [http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands/Statistics/LABOUR_MARKET_AND_WAGES/ARBLMAT_EN Statistiek Faroëreilande; Arbeidsmark en Lone]</ref> Werkloosheid het teen die einde van die 1990’s afgeneem na ongeveer 8% in 1998.<ref name=StatsFO /> Teen Junie 2008 het werkloosheid afgeneem tot 1,1%, maar weer gestyg tot 'n gemiddeld van 6,8% in 2011.<ref name=StatsFO /> Nietemin bly die ekonomie weens die byna totale afhanklikheid van die visbedryf en visboerdery kwesbaar. [[Ru-olie]] wat naby die Faroëse area gevind is, bied hoop vir neerslae in die onmiddellike omgewing wat ’n basis kan bied vir volgehoue ekonomiese welvaart.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/faroeislands/1331001/Oil-boosts-Faroes-fight-for-independence.html |title=Olie steun Faroëse strewe na onafhanklikheid |newspaper=Telegraph |date=20 Mei 2001 |first=Philip |last=Sherwell |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129051201/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/faroeislands/1331001/Oil-boosts-Faroes-fight-for-independence.html |archive-date=29 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> 11,7% van die Faroëreilande se nasionale begroting kom as ekonomiese hulp van [[Denemarke]], wat ongeveer dieselfde is as 18% van die Faroëreilande se totale uitgawebegroting.<ref>{{en}} [http://www.fmr.fo//Index.asp?pID=1D580A05-61C2-4CA7-8687-989EA0D511E9 ''Fíggjarlóg – Ministerie van Finansies''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110022132/http://www.fmr.fo//Index.asp?pID=1D580A05-61C2-4CA7-8687-989EA0D511E9 |date=10 November 2013}}</ref> [[Lêer:Uitvoer 2009 Faroëreilande.png|duimnael|Grafiese uiteensetting van die Faroëreilande se produkuitvoere in 28 kleurgekodeerde kategorieë]] Sedert 2000 is nuwe [[inligtingstegnologie]]- en sakeprojekte in die Faroëreilande bevorder om nuwe beleggings te lok. Die bekendstelling van Burger King in [[Tórshavn]] is wyd gepubliseer en is ’n teken van die [[globalisering]] van die Faroëse kultuur. Dit is nog nie bekend of hierdie projekte daarin sal slaag om die eilande se ekonomiese basis te verbreed nie. Die eilande het een van die laagste werkloosheidsyfers in Europa, maar dit moet nie noodwendig beskou word as ’n teken van ekonomiese herstel nie omdat baie jongmense na Denemarke en ander lande verhuis wanneer hulle klaar is met skool. Dit laat ’n oorwegend middeljarige en bejaarde bevolking wat die vaardighede en kennis skort om nuut ontwikkelde posisies in die Faroëreilande te vul. In 2008 het die Faroëreilande ’n bedrag van $52 miljoen aan [[Ysland]] geleen in die lig van Ysland se bank-ellende.<ref name=NYT>{{en}} {{cite news |last=Lyall |first=Sarah |title=Ysland, vasgeval in skuld, blameer Brittanje vir ellende |page=A6 |publisher=New York Times |date=1 November 2008 |url=http://www.nytimes.com/2008/11/02/world/europe/02iceland.html?pagewanted=1 |accessdate=1 November 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190815021027/https://www.nytimes.com/2008/11/02/world/europe/02iceland.html?pagewanted=1 |archive-date=15 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Deense kroon is die amptelike geldeenheid op die Faroëreilande. Naas Deense is daar ook Faroëse banknote in omloop (Faroëse kroon met identiese wisselkoers). Op die voorsy van Faroëse banknote verskyn diermotiewe, die keersye toon tekeninge van Faroëse landskapstonele wat deur die Faroëse tekenaar Zacharias Heinesen (* 1936) geskep is. Op 5 Augustus 2009 het twee opposisiepartye wetgewing in die Løgting voorgestel om die Euro as die nasionale geldeenheid aan te neem, afhangend van ’n referendum.<ref>{{en}} [http://www.logting.fo/files/casestate/9193/011.09%20Evra-gjaldoyra%20(1).pdf Logting.fo]</ref> == Vervoer == [[Lêer:Faroe Islands, Eysturoy, road from Skipanes to Syðrugøta.jpg|duimnael|links|Die padnetwerk op die Faroëreilande is uitstekend. Hier is die pad van Skipanes na Syðrugøta op die eiland Eysturoy]] [[Lêer:New smyril 11.56.jpg|duimnael|Die nuwe veerboot MS Smyril kom die Faroëreilande binne by Krambatangi veerboothawe in Suðuroy in 2005]] Vágar-lughawe het geskeduleerde vlugte vanaf Vágar-eiland. Die grootste Faroëse [[lugredery]] is Atlantic Airways. Weens die rotsagtige terrein en relatiewe klein grootte van die Faroëreilande, was die vervoerstelsel nie so uitgebreid soos in ander plekke in die wêreld nie. Hierdie situasie het egter nou verander en die infrastruktuur is aansienlik uitgebrei. Ongeveer 80% van die eilande se populasie is verbind deur tonnels tussen die berge en eilande, brûe en laagwaterbrûe wat die drie grootste eilande en drie ander eilande in die noordooste met mekaar verbind, terwyl die ander twee groot eilande na die suide van die hoofarea verbind is aan die hoofgebied met nuwe, vinnige veerbote. Daar is goeie paaie na elke nedersetting op die eilande, behalwe vir sewe van die kleiner eilande, waarvan ses slegs een pad het. == Demografie == [[Lêer:Faroese folk dance club from vagar.jpg|duimnael|Faroëse volksdansers in nasionale drag]] Die oorgrote meerderheid van die bevolking is [[Faroërs|etniese Faroërs]] van Noorse en Keltiese afkoms.<ref>{{en}} {{cite journal |last=Als |first=Thomas D. |first2=Tove H. |last2=Jorgensen |first3=Anders D. |last3=Børglum |first4=Peter A. |last4=Petersen |first5=Ole |last5=Mors |first6=August G. |last6=Wang |title=Highly discrepant proportions of female and male Scandinavian and British Isles ancestry within the isolated population of the Faroe Islands |journal=European Journal of Human Genetics |year=2006 |volume=14 |issue=4 |pages=497–504 |doi=10.1038/sj.ejhg.5201578 |pmid=16434998 |issn=1018-4813}}</ref> Onlangse RNS-ontledings het aangedui dat Y-chromosome, wat manlike afkoms naspeur, 87% [[Skandinawië|Skandinawies]] is.<ref>{{en}} {{cite journal |title=The origin of the isolated population of the Faroe Islands investigated using Y chromosomal markers |first=Tove H. |last=Jorgensen |first2=Henriette N. |last2=Buttenschön |first3=August G. |last3=Wang |first4=Thomas D. |last4=Als |first5=Anders D. |last5=Børglum |first6=Henrik |last6=Ewald |year=2004 |journal=Human Genetics |volume=115 |issue=1 |pages=19–28 |doi=10.1007/s00439-004-1117-7}}</ref> Die studies toon dat mitochondriale [[RNS]], wat vroulike afkoms naspeur, 84% Skots/Iers is.<ref>{{fo}} Wang, C. August. 2006. Ílegur og Føroya Søga. In: ''Frøði'' bl. 20-23</ref> Van die naastenby 48&nbsp;500 inwoners van die Faroëreilande (16&nbsp;921 privaathuishoudings in 2004) is 91,7% Faroëes, 5,8% Deens en 0,3% Groenlanders. In 2010 was 6,5 persent van die bevolking in die buiteland gebore.<ref>{{de}} [http://www.bpb.de/nachschlagen/zahlen-und-fakten/europa/70521/migranten ''www.bpb.de: Migranten'']</ref> Die grootste groep buitelanders is Dene, gevolg deur Groenlanders, [[Yslanders]], [[Noorweërs]] en [[Pole (volk)|Pole]]. Daar woon 77 verskillende nasionaliteite in die Faroëreilande. [[Faroëes]] word deur die hele land as eerste taal gespreek. Dit is moeilik om te sê hoeveel mense wêreldwyd Faroëes praat aangesien baie etniese Faroëse in Denemarke woon, en min mense wat daar gebore word keer terug na die Faroëreilande met hul ouers of wanneer hulle self volwassenes is. Die Faroëse taal is een van die kleinste [[Germaanse tale]]. Faroëse grammatika en woordeskat stem die meeste ooreen met [[Yslands]] en hul voorganger, [[Oudnoors]]. In teenstelling is gesproke Faroëes baie verskillend van Yslands en is dit nader aan [[Noors]]e dialekte van die Noorse weskus. Hoewel Faroëes die mees algemene taal in die eilande is, geniet naas Faroëes ook Deens ampstaalstatus.<ref name="Tiganes" /> Faroëse taalbeleid maak voorsiening vir die aktiewe skepping van nuwe terme in Faroëes wat geskik is vir die moderne lewe. === Demografiese ontwikkeling === [[Lêer:Faroe stamp 360 arrival of christianity.jpg|duimnael|upright|Faroëse seël deur Anker Eli Petersen wat die koms van die Christendom na die eilande gedenk]] Indien die eerste inwoners van die Faroëreilande Ierse monnikke was, het hulle waarskynlik as ’n klein groepie setlaars gelewe. Later, toe die Wikings die eilande gekoloniseer het was daar ’n aansienlike toename in die bevolkingsgetalle. Dit het egter eers in die 18de eeu meer as 5&nbsp;000 geword. In [[1349]] is ongeveer die helfte van die bevolking uitgewis as gevolg van die [[Swart Dood]]. Dit was eers met die koms van die diepsee visbedryf (en gevolglik ’n onafhanklikheid van landbou in die eilande se ruwe terrein) en met algemene opgang in die gesondheidsdiens dat vinnige bevolkingsaanwas in die Faroëreilande moontlik was. Van die 18de eeu af het die bevolking oor ’n tydperk van 200 jaar tienvoudig vermeerder. Aan die begin van die 1990’s het die Faroëreilande ’n ekonomiese krisis beleef wat tot ’n groot uittog van die bevolking gelei het; hierdie neiging is egter omgekeer in die daaropvolgende jare. <div style="float:left; margin-right:1em;"> {| width="240px" table class="wikitable" ! style="background:#efefef;" | Jaar ! style="background:#efefef;" | Inwoners |- | 1327 || align="right" |ongeveer 4&nbsp;000 |- | 1350 || align="right" |ongeveer 2&nbsp;000 |- | 1769 || align="right" | 4&nbsp;773 |- | 1801 || align="right" | 5&nbsp;255 |- | 1834 || align="right" | 6&nbsp;928 |- | 1840 || align="right" | 7&nbsp;314 |- | 1845 || align="right" | 7&nbsp;782 |- | 1850 || align="right" | 8&nbsp;137 |- | 1855 || align="right" | 8&nbsp;651 |- | 1880 || align="right" | 11&nbsp;220 |- | 1900 || align="right" | 15&nbsp;230 |} </div> <div style="float:left; margin-right:1em;"> {| width="240px" table class="wikitable" ! style="background:#efefef;" | Jaar ! style="background:#efefef;" | Inwoners |- | 1911 || align="right" |ongeveer 18&nbsp;800 |- | 1925 || align="right" | 22&nbsp;835 |- | 1950 || align="right" | 31&nbsp;781 |- | 1970 || align="right" |ongeveer 38&nbsp;000 |- | 1975 || align="right" | 40&nbsp;441 |- | 1&nbsp;Januarie 1985 || align="right" | 45&nbsp;318 |- | 1&nbsp;Januarie 1990 || align="right" | 47&nbsp;770 |- | 1&nbsp;Januarie 1995 || align="right" | 43&nbsp;644 |- | 1&nbsp;Januarie 1997 || align="right" | 43&nbsp;751 |- | 1&nbsp;Januarie 1998 || align="right" | 44&nbsp;235 |- | 1&nbsp;Januarie 1999 || align="right" | 44&nbsp;772 |} </div> <div style="float:left;"> {| width="240px" table class="wikitable" ! style="background:#efefef;" | Jaar ! style="background:#efefef;" | Inwoners |- | 1&nbsp;Januarie 2000 || align="right" | 45&nbsp;353 |- | 1&nbsp;Januarie 2001 || align="right" | 46&nbsp;144 |- | 1&nbsp;Januarie 2002 || align="right" | 46&nbsp;961 |- | 1&nbsp;Januarie 2003 || align="right" | 47&nbsp;668 |- | 1&nbsp;Januarie 2004 || align="right" | 48&nbsp;178 |- | 1&nbsp;Januarie 2005 || align="right" | 48&nbsp;337 |- | 1&nbsp;Januarie 2006 || align="right" | 48&nbsp;170 |- | 1&nbsp;Januarie 2007 || align="right" | 48&nbsp;327 |- | 1&nbsp;Januarie 2008 || align="right" | 48&nbsp;360 |- | 1&nbsp;Januarie 2009 || align="right" | 48&nbsp;702 |- | 1&nbsp;Januarie 2010 || align="right" | 48&nbsp;568 |- | 1&nbsp;Januarie 2011 || align="right" | 48&nbsp;574 |- | 1&nbsp;Januarie 2014 || align="right" | 49&nbsp;947 |} </div> <div style="clear:both;" ></div> === Verstedeliking en regionalisering === Die Faroëse bevolking is redelik eweredig versprei oor die eilande; dit is eers onlangs dat noemenswaardige verstedeliking plaasgevind het. Industrialisering is merkwaardig gedesentraliseer en die area het om dié rede ’n lewensvatbare plattelandse kultuur kon handhaaf. Nietemin het nedersettings met slegte hawefasiliteite verloor in die ontwikkeling van landbou na visserye en in die mees afgeleë landbou-areas, ook bekend as die buite-eilande, is daar min jongmense. In onlangse dekades is die nedersetting-gebaseerde sosiale struktuur egter onder druk geplaas en moes dit plek maak vir ’n styging in sentra wat met mekaar verbind is wat beter goedere en dienste kan lewer as die buite-eilande wat nie goeie verbindings het nie. Dit beteken dat winkels en dienste nou besig is om te skuif na die sentra en die Faroëse bevolking is stadig maar seker om agter die besigheid aan te trek. In die 1990’s is die ou nasionale beleid van die ontwikkeling van die nedersettings (''Bygdamenning'') laat vaar en die regering het in die plek daarvan ’n proses begin van streeksontwikkeling (''Økismenning''). Die term ''streek'' verwys na die groot Faroëse eilande. Die regering was egter nie daartoe in staat om deur die strukturele hervorming te druk van samesmelting van die klein plattelandse munisipaliteite om sodoende volhoubare, gedesentraliseerde entiteite te skep wat die streeksontwikkeling kon dryf nie. Soos wat streeksontwikkeling op ’n administratiewe vlak moeilik was het die regering meer begin belê in infrastruktuur om die streke met mekaar te verbind. In die algemeen kan die Faroëreilande al hoe minder beskou word as ’n gemeenskap wat gebaseer is op afsonderlike eilande en provinsies. Die groot beleggings in paaie, brûe en ondersese tonnels het die eilande saamgebind en ’n koherente ekonomiese en kulturele sfeer gespek wat naastenby 90% van die bevolking dek. Vanuit hierdie perspektief is dit redelik om die Faroëreilande as ’n uitegspreide stad te beskou of om selfs daarna te verwys as die ''Faroëse Netwerkstad''. === Godsdiens === {{Hoofartikel|Godsdiens van die Faroëreilande}} [[Lêer:Faroe stamp 048 europe (v u hammershaimb).jpg|duimnael|upright|’n Seël wat V.U. Hammershaimb, ’n 19de-eeuse Faroëse taalkundige en teoloog gedenk]] Volgens die Færeyinga Saga, het Sigmundur Brestisson in [[999]] Christenskap na die eilande gebring. ’n Argeologiese terrein in Leirvík het egter voorgestel dat Keltiese Christenskap ten minste 150 jaar daarvoor aangekom het. Die [[Protestantse Hervorming|kerkhervorming]] van die Faroëreilande is op 1 Januarie 1540 voltooi. Volgens amptelike statistieke van 2002 was 84,1% van die Faroëse bevolking lede van die staatskerk, die Faroëse Volkskerk (''Fólkakirkjan''), ’n vorm van [[Lutheranisme]]. Die Fólkakirkjan het in 2007 ’n onafhanklike kerk geword waar dit voorheen ’n bisdom van die Kerk van Denemarke was. Faroëse lede van die geestelikes wat ’n historiese belangrikheid het sluit in V.U. Hammershaimb (1819–1909), Frederik Petersen (1853–1917) en waarskynlik die mees noemenswaardige, Jákup Dahl (1878–1944), wat ’n groot rol gespeel het in die gebruik van die Faroëse taal in die kerk in plaas van [[Deens]]. In die laat 1820’s is die Christelike evangeliese geloofsbeweging, die Vergadering van gelowiges, in Engeland gestig. In 1865 het ’n lid van hierdie beweging, William Gibson Sloan, vanaf [[Shetland]] na die Faroëreilande gereis. Met die draai van die 20ste eeu het die Faroëse Vergadering van gelowiges se getalle by 30 gedraai. Vandag is ongeveer 10% van die Faroëse bevolking lede van die Oop Broedergemeenskap (''Brøðrasamkoman''). Ongeveer 3% behoort aan die [[charismatiese beweging]] wat iewers in die laat 1920’s begin het en hul goue jare in die 1970’s en 1980’s beleef het. Daar is verskeie charismatiese kerke regoor die eilande met die grootste genaamd Keldan (Fonteinwater) met 200 tot 300 lidmate. Ongeveer 2% behoort aan ander Christelike kerkverbande soos die Adventiste wat ’n privaatskool in Tórshavn bedryf. Jehova se getuies het ook vier gemeentes (met ongeveer 80 tot 100 lidmate). Die [[Rooms-Katolieke Kerk]] bestaan uit ongeveer 170 lidmate en die munisipaliteit van Tórshavn bedryf hulle ou Fransiskaanse skool. Daar is ook ongeveer vyftien [[Baha’i]]’s wat op vier plekke vergader. Die Ahmadiyyad Moslemgemeenskap is in 2010 tot stand gebring in die Faroëreilande. Anders as Denemarke, [[Swede]] en [[Ysland]] met Forn Siðr, het die Faroëreilande geen georganiseerde Ásatrú-gemeenskap nie, maar daar is heelwat heidense oorlewering, liedere en rituele wat in indiwidue se huise of in openbare plekke bedryf word, eerder as in kerkgeboue. Die bekendste kerkgeboue in die Faroëreilande sluit die Tórshavn-katedraal, St. Olaf se Kerk en die Magnus-katedraal in Kirkjubøur in; die Vesturkirkjan en die Mariakerk wat in Tórshavn is; die kerk van Fámjin; die agthoekige kerk in Haldarsvík; en Christianskirkjan in Klaksvík. In 1948 het Victor Danielsen (Vergadering van gelowiges)die eerste Bybelvertaling in Faroëes vanuit verskillende moderne tale voltooi. Jákup Dahl en Kristian Osvald Viderø (Fólkakirkjan) het die tweede vertaling in 1961 voltooi. Die tweede is vertaal vanuit die oorspronklike Bybelse tale ([[Hebreeus]] en [[Grieks]]) na Faroëes. == Kuns en kultuur == {{Hoofartikel|Kultuur van die Faroëreilande}} [[Lêer:Faroese Chain Dance in Sjonleikarhusid on Olavsoka 2011.jpg|duimnael|Die Faroëse kettingdans word sonder die begeleiding van musiekinstrumente gedans – slegs ballades word gesing]] Die Faroëreilande vorm 'n selfstandige kultuurnasie binne die Nordiese wêreld. Hulle was vir lank geïsoleer van die grootste kulturele fases en bewegings wat oor dele van Europa gewaai het. Dit beteken dat hulle ’n groot deel van hul tradisionele kultuur kon behou. Baie eilandbewoners neem aktief deel aan die kulturele lewe, oefen dikwels twee of drie funksies in die samelewing uit en tree sodoende in hul vrye tyd nie net kultuurgenietend nie, maar ook kultuurskeppend op. So word die Faroëreilande ondanks hul relatief klein bevolking deur 'n omvangryke literêre, musikale en kunsproduksie en 'n publiek, wat groot belangstelling in die kunslewe toon, gekenmerk. Naas die Faroëse taal is die Wiking-erfenis en die plaaslike natuur kulturele kernelemente. [[Faroëes]] is een van drie insulêre Skandinawiese tale, saam met [[Yslands]] en die uitgestorwe [[Norn]], wat van die [[Oudnoors]]e gesproke taal afstam wat in die Wiking-leeftyd in Skandinawië gepraat is. Tot die 15de eeu het Faroëes ’n soortgelyke skryfwyse aan Yslands en [[Noors]] gehad, maar ná die Hervorming in 1538 het die regerende [[Dene]] die gebruik van Faroëes in skole, kerke en amptelike dokumente onwettig verklaar. ’n Ryk gesproke tradisie het egter behoue gebly in die 300 jaar wat die taal nie geskryf mog word nie. Dit beteken dat alle gedigte en stories mondelings oorgedra is. Hierdie werke is verdeel in die volgende afdelings: sagnir (histories), ævintýr (stories) en kvæði (ballades), dikwels op musiek en die middeleeuse kettingdans geset. Dit is uiteindelik in die 19de eeu neergeskryf. === Faroëse kettingdans en ballades === [[Lêer:Kædedans.JPG|duimnael|Kettingdansers]] Die Faroëse kettingdans, 'n soort rondedans, vorm saam met ou ballades (soos die Faroëse Sigurdliedere), wat as begeleiding voorgedra word, 'n eersterangse kultuurgoed wat uniek in Europa is. In geen ander land is middeleeuse tradisies op 'n soortgelyke outentieke manier tot in die moderne tyd bewaar nie. Dit was juis die ballades wat die Faroëse taal, wat ná 1540 nie meer as skryftaal gebruik is nie, van uitwissing gered het. Jens Christian Djurhuus was 'n tradisionele ''skald'' wat nog in die 19de eeu ballades in die oorgelewerde styl geskryf het. Die bekendste Faroëse ballade, ''Ormurin Langi'', het uit sy pen gekom. 'n Meer onlangse voorbeeld is die ''Grindavísan'' ("Grindwalvis-wysie") wat deur Christian Pløyen, 'n Deense amptenaar, geskryf is. Alhoewel hierdie ballade uit die pen van 'n buitelander gekom het en in Deens geskryf is, word dit op elke ''Grindadráp'' (Grindwalvis-jagtog) gesing. Die Faroëse kettingdans is nie beperk tot volkspele nie maar vorm 'n vaste bestanddeel van die alledaagse kultuur wat nie vir gehore opgevoer nie, maar as 'n gemeenskaplike dans waaraan elkeen deelneem. Die gemeenskaplike sang is 'n tweede tradisie wat steeds voortleef, onder meer wanneer mense by familiefeeste saamkuier om ure lank ou en nuwe liedere te sing. Die belangrikste fees is ''Ólavsøka'' waartydens duisende om middernag in Tórshavn onder vrye hemel vergader. === Ólavsøka === [[Lêer:Føroysk fløgg á Ólavsøku.jpg|duimnael|Die jaarlikse ólavsøka-parade op 28 Julie]] Die nasionale vakansiedag, [[Ólavsøka]], is op 29 Julie en gedenk die afsterwe van Sint Olaf. Die vieringe word in Tórshavn gehou, begin op die aand van 28 Julie en hou aan tot 31 Julie. Die amptelike viering begin op 29 Julie met die opening van die Faroëse parlement, ’n gebruik wat 900 jaar terug dateer.<ref>{{en}} Schei, Kjørsvik Liv and Moberg, Gunnie. 1991. ''The Faroe Islands''. {{ISBN|0-7195-5009-2}}</ref> Dit begin met ’n diens wat gehou word in die Tórshavn-katedraal; alle parlementslede asook burgerlike en kerkamptenare loop in ’n stoet die kerk binne. Die dominees gee om die beurt ’n preek. Ná die diens keer die stoet terug na die parlement vir die openingseremonie. Ander vieringe word gekenmerk deur verskillende sportkompetisies, die roeikompetisie (in Tórshavn-hawe) is die gewildste, kunsuitstallings, popkonserte en die bekende Faroëse Dans. Die dag word verder gevier deur verskeie ander fasette. Die Faroëse volksdrag word ook tydens die geleentheid gedra. === Die Nordiese Huis === [[Lêer:Nordic House in the Faroes 03.jpg|duimnael|Die Nordiese Huis]] Die Nordiese Huis (''Norðurlandahúsið'') is die belangrikste kulturele instelling in die Faroëreilande. Die doel daarvan is om die Skandinawiese en Faroëse kultuur plaaslik en in die Nordiese streek te ondersteun en bevorder. Erlendur Patursson (1913–1986), ’n Faroëse lid van die [[Nordiese Raad]], het die idee van die Nordiese kultuurhuis in die Faroëreilande aangespreek. ’n Nordiese kompetisie vir argitekte is in 1977 gehou waaraan 158 argitekte deelgeneem het. Die wenners was Ola Steen van Noorweë en Kolbrún Ragnasdóttir van Ysland. Deur aan die volkstradisies getrou te bly, het die argitekte die Nordiese Huis ontwerp om soos ’n betowerde heuwel van [[Elf (mitologie)|elwe]] te lyk. Die huis is in 1983 in Tórshavn geopen. Dit is ook ’n kulturele organisasie onder die Nordiese Raad van Ministers. Die nordiese Huis word beheer deur ’n beheerkomitee van agt waarvan drie van die Faroëreilande is en die vyf ander van ander Nordiese lande. Daar is ook ’n raadgewende liggaam van vyftien lede wat Faroëse kultuurorganisasies verteenwoordig. Die Huis word bestuur deur ’n direkteur wat aangestel word deur die beheerkomitee vir ’n termyn van vier jaar. === Faroëse literatuur === [[Lêer:Faroe stamp 364 rasmussen and skardi.jpg|duimnael|upright|Rasmus Rasmussen en Símun av Skarði (digter)]] Faroëse literatuur in die tradisionale sin van die woord het eers werklik ontwikkel in die laaste 100–200 jare. Dit is hoofsaaklik as gevolg van die isolasie van die eiland en ook omdat die Faroëse taal eers in 1890 in ’n gestandaardiseerde vorm neergeskryf is. Die Deense taal is ook bevorder ten gunste van Faroëes. Die Faroërs het nietemin verskeie digters en skrywers opgelewer. === Musiek === [[Lêer:Kristian Blak.jpg|duimnael|links|upright|Een van die mees invloedryke mense in die Faroëse musiekbedryf is die Deens-gebore [[Kristian Blak]]]] Die Faroëreilande het ’n musiekbedryf. Die eilande het ’n eie simfonie-orkes, die klassieke ensemble ''Aldubáran'' en vele verskillende kore; die bekendste een is ''Havnarkórið''. Die bekendste Faroëse komponiste is Sunleif Rasmussen en die Deen Kristian Blak. Blak is ook die hoof van die platemaatskappy [[Tutl]]. Die eerste Faroëse opera is geskryf deur Sunleif Rasmussen. Dit is getiteld Die Tuin van ’n Mal Man (''Í Óðamansgarði'')<ref>{{en}} [http://www.themadmansgarden.com/ Die Tuin van ’n Mal Man] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009023343/http://themadmansgarden.com/ |date=9 Oktober 2016}}</ref> en die eerste vertoning het op 12 Oktober 2006 plaasgevind by die Nordiese Operahuis. Die opera is gebaseer op ’n kortverhaal deur die skrywer William Heinesen. Jong Faroëse musikante wat onlangs gewildheid verwerf het is Eivør Pálsdóttir, Anna Katrin Egilstrøð, Annika av Matras, Lena Andersen, Teitur Lassen, [[Høgni Reistrup]], Høgni Lisberg, Heiðrik á Heygum, Guðrið Hansdóttir en Brandur Enni. Bekende musiekgroepe sluit in Týr, Gestir, The Ghost, Boys In A Band, ORKA, Tveyhundrað, Grandma’s Basement, SIC, en die ontbinde Clickhaze. Die fees van kontemporêre en klassieke musiek, ''Summartónar'' word elke somer gehou. Groot opelud musiekfeeste vir populêre musiek met plaaslike en internasionale kunstenaars is G! Festival in Gøta in Julie en Summarfestivalurin in Klaksvík in Augustus. === Tradisionele kos === [[Lêer:Skerpikjøt (2).jpg|duimnael|Skerpikjøt]] Tradisionele Faroëse kos is hoofsaaklik gebaseer op vleis, seekos en [[aartappel]]s en gebruik min vars groente. Skaapvleis is die basis van baie maaltye en een van die gewildste trakterings is ''skerpikjøt'', gerypte, windgedroogte skaapvleis wat effens taai is. Die droogskuur, bekend as ’n ''hjallur'', is ’n standaardkenmerk in baie Faroëse huise, veral in die klein nedersettings. Ander tradisionele kosse is ''ræst kjøt'' (half-gedroogte skaapvleis) en ''ræstur fiskur'' (gerypte vis). ’n Ander Faroëse spesialiteit is ''Grind og spik'' (loodswalvisvleis en -spek). ’n Soortgelyke vleis/spekdis gemaak met [[harslag]] is ''garnatálg''. In die vorige eeu het die vleis en spek van ’n loodswalvis kos vir ’n lang tyd voorsien. Vars vis en seevoëls soos die Faroëse papegaaiduiker en sy eiers, maak ook ’n groot deel uit van die plaaslike dieet. Gedroogde vis word ook graag geëet. Daar is een brouery genaamd Föroya Bjór wat sedert 1888 bier maak wat hoofsaaklik na Ysland en Denemarke uitgevoer word. ’n Plaaslike spesialiteit is ''fredrikk'', ’n spesiale brousel wat in Nólsoy gemaak word. Die produksie van sterk alkohol soos snaps word nie op die eilande toegelaat nie, daarom word die Faroëse brandewyn ''Aqua Vita'' in die buiteland gemaak. Sedert die besetting deur die Britte het die Faroërs al hoe meer Britse kos begin eet, veral [[vis-en-tjips]] en lekkergoed wat in winkels regoor die eiland te vinde is. === Walvisjag === [[Lêer:Killed pilot wales in hvalba, faroe islands.JPG|duimnael|Dooie loodswalvisse op die strand in die nedersetting Hvalba op die suidelikste Faroëse eiland Suðuroy, 11 Augustus 2002]] Daar is rekords van dryfjagte in die eilande wat tot 1584 terugdateer.<ref>{{en}} {{cite book |first=Philippa |last=Brakes |chapter=’n Agtergrond tot walvisjag |year=2004 |publisher=Philippa Brakes, Andrew Butterworth, Mark Simmonds & Philip Lymbery |title=Onrustige waters: ’n oorsig van die welsynsimplikasies van moderne walvisjagaktiwiteite |isbn=0-9547065-0-1 |page=7 |url=http://www.wdcs.org/submissions_bin/troubledwaters.pdf}}</ref> Dit word deur Faroëse owerhede beheer maar nie deur die Internasionale Walvisjagkommissie nie aangesien daar nie ooreenstemming is oor die Kommissie se wetlike outoroteit om klein walvisagtiges te jag nie. Honderde langvinloodswalvisse (''Globicephala malaena'') word jaarliks hoofsaaklik gedurende die somer doodgemaak. Die jagtogte, wat ''grindadráp'' genoem word, is nie-kommersieel en word deur ’n gemeenskap georganiseer; dit beteken dat enigeen daaraan kan deelneem. Die jagters omsingel eers die loodswalvisse in ’n groot halfsirkel van bote. Daarna dryf hulle die walvisse stadig in ’n baai of die vlakwater van ’n fjord. Wanneer ’n walvis in die vlak water is, word ’n haak in sy luggat gehaak sodat die dier aan wal getrek kan word. Sodra die dier op land is, of in kniediep water geïmmobiliseer is, word ’n snit dwarsoor die bokant naby die luggat gemaak om die kop gedeeltelik af te sny. Die dooie dier word dan verder aan wal gesleep nadat die oorblywende walvisse op dieselfde manier doodgemaak is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=yXZPmdULIKs |title=GrindaDrap: Video van ’n walvisjag |work=YouTube.com |accessdate=28 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200303072423/https://www.youtube.com/watch?v=yXZPmdULIKs |archive-date=3 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sommige Faroërs beskou die jagtogte as ’n belangrike deel van hulle kultuur en geskiedenis. Diereregtegroepe, soos die Sea Shepherd-organisasie kritiseer dit egter as wreed en onnodig, terwyl die jagters meen dat die meeste joernaliste nie genoegsame kennis van die vangmetode of die ekonomiese betekenis ten toon stel nie. Sea Shepherd-organisasie het ’n veldtog in die Faroëreilande geloods, bekend as ''Operation Ferocious Isles''. Op hul webblad noem hulle dat “soveel as 1&nbsp;000 bedreigde langvinloodswalvisse jaarliks brutaal doodgemaak word in die Faroëreilande. Die slagting vind hoofsaaklik gedurende die somermaande plaas gedurende sogenaamde “tradisionele” gemeenskapsjagte waarna die plaaslike bewoners verwys as ''grindadráp'' of eenvoudig ''die maling''. Hierdie aktiwiteit moet egter genoem word wat dit werklik is — massaslagting.”<ref>{{en}} [http://www.seashepherd.org/ferocious-isles Ferocious Isles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704150912/http://www.seashepherd.org/ferocious-isles |date=4 Julie 2012}}</ref> Hierdie ''grindadráp'' is wettig en verskaf kos aan baie mense in die Faroëreilande.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whaling.fo/thepilot.htm#Drivingthewhales |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090324072829/http://www.whaling.fo/thepilot.htm#Drivingthewhales |title=Walvisse en walvisjag in die Faroëreilande |publisher=Faroëse Regering |accessdate=5 Desember 2006 |archivedate=24 Maart 2009 |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wdcs.org/dan/publishing.nsf/allweb/99E632F7502FCC3B802568F20048794C |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071031231236/http://www.wdcs.org/dan/publishing.nsf/allweb/99E632F7502FCC3B802568F20048794C |title=Waarom strand walvisse en dolfyne? |publisher=[[WDCS]] |accessdate=5 Desember 2006 |archivedate=31 Oktober 2007 |url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite news |first=Nicole |last=Chrismar |date=28 Julie 2006 |title=Dolfyne gejag vir sport en bemesting |url=http://abcnews.go.com/Technology/story?id=2248161&page=1 |publisher=[[ABC News]] |accessdate=21 Julie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110040006/http://abcnews.go.com/Technology/story?id=2248161 |archive-date=10 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Sport === [[Lêer:Katrin Olsen World Cup Ottensheim 2007.jpg|duimnael|upright|Die roeier Katrin Olsen was in [[Olimpiese Somerspele 2008|2008]] die eerste Faroëse deelnemer aan die Olimpiese Somerspele, maar het vir Denemarke deelgeneem]] Die Faroëreilande ding mee in die tweejaarlikse Eilandspele wat in 1989 daar plaasgevind het. Tien [[sokker]]spanne ding mee om die Faroëreilande Premierliga, tans op nommer 51 volgens UEFA se Liga-koëffisiënt. Die Faroëreilande is ’n volle lid van [[UEFA]] en die Faroëreilande se nasionale sokkerspan ding mee in die kwalifiserende wedstryde vir die [[UEFA Europa-beker|UEFA Europese Sokkerkampioenskap]]. Die Faroëreilande is ook ’n volle lid van [[FIFA]] en ding daarom ook mee in die kwalifiserende rondes vir die [[Sokker-Wêreldbeker]]. Die land het sy heel eerste mededingende wedstryd gewen toe hulle die span van Oostenryk met 1-0 geklop het in ’n kwalifiserende wedstryd vir die 1992-UEFA Europa-beker. Op 7 Junie 2011 het die Faroëreilande sy eerste oorwinning in die UEFA Europa-beker se kwalifiserende ronde in 16 jaar gekry deur die span van Estland met 2-0 in Toftir te wen. Die Faroëreilande ding ook mee in die [[Paralimpiese Spele]] maar het nog nie aan die [[Olimpiese Spele]] deelgeneem nie aangesien hy daar saam met Denemarke moet deelneem. === Handewerk === [[Hekel]] is ’n tradisionele handwerk. Die mees kenmerkende eienskape van Faroëse kanttjalies is die midde-agter knoopplaatvorm. Elke tjalie bestaan uit twee driehoekige sypanele, ’n trapesiumvormige rugknoopplaat, ’n rantafverking en ’n skouervorm. == Openbare vakansiedae == <div style="-moz-column-count:4; column-count:4;"> * [[Nuwejaarsdag]], 1 Januarie * Wit Donderdag * [[Goeie Vrydag]] * Paassondag * Paasmaandag * Vlagdag, 25 April * Algemene dag van gebed (Dýri biðidagur), 4de Vrydag na Paasfees * [[Hemelvaartdag]] * Pinkstersondag * Pinkstermaandag * Grondwetdag, 5 Junie (½ dag vakansiedag) * [[Ólavsøka|St. Olafsaand]], 28 Julie (½ dag vakansiedag) * [[Ólavsøka|St. Olafsdag]], 29 Julie (Nasionale vakansiedag) * [[Oukersaand]], 24 Desember * [[Kersdag]], 25 Desember * Tweede Kersdag, 26 Desember * [[Oujaarsaand]], 31 Desember (½ dag vakansiedag)</div> == Dorpe == <center> <gallery> Norroena in torshavn.jpg|Die hoofstad [[Tórshavn]] Stora dimun farm.jpg|Stóra Dímun Porkeri (faroe islands) mountains.JPG|Porkeri op Suðuroy Harbour of klaksvik, faroe islands.jpg|Klaksvík Vagur, Faroe Islands, in the winter, sunlight on slope.JPG|Vágur op Suðuroy Sorvagur, faroe islands, view on mykines.jpg|Sørvágur, op die eiland Vágar </gallery> </center> == Sien ook == * [[Tale van die Faroëreilande]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Faroe-Islands-Atlantic-Ocean|title=Faroe Islands|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=4 Maart 2024}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/faroe-islands/|title=Faroe Islands|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=4 Maart 2024}} == Verdere leesstof == * {{en}} Irvine, David Edward Guthrie. 1982. Seaweed of the Faroes 1: The flora. ''Bull. Br. Mus. nat. Hist. (Bot.) '' '''10'''(3): 109–131. * {{en}} Tittley, I., Farnham, W.F. and Gray, P.W.G. 1982. Seaweeds of the Faroes 2: Sheltered fjords and sounds. ''Bull. Br. Mus. nat. Hist.'' (Bot.) '''10''': 133–151. * {{de}} Alexander Wachter: Färöer selbst entdecken. Edition Elch, Offenbach am Main 2002. {{ISBN|3-85862-155-2}}. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Faroe Islands|Faroëreilande}} ; Regering ---- * {{en}} {{fo}} [https://www.faroeislands.fo/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{fo}} [https://www.lms.fo/ ''Regering van die Faroëreilande – Die Eerste Minister se kantoor''] * {{en}} {{fo}} [https://www.logting.fo/ Amptelike webwerf van die Løgting] * {{en}} [https://landsbokasavnid.fo/ ''Nasionale Biblioteek van die Faroëreilande''] ; Algemene inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/faroe-islands/|title=Faroe Islands|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=4 Maart 2024}} * {{en}} [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/faroeislands.htm Faroëreilande] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150907063309/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/faroeislands.htm |date= 7 September 2015 }} by ''UCB Libraries GovPubs'' * {{en}} [http://www.dmoz.org/Regional/Europe/Faroe_Islands/ Faroëereilande] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723235757/http://www.dmoz.org/Regional/Europe/Faroe_Islands/ |date=23 Julie 2012 }} by Open Directory Project * {{en}} [http://commons.wikimedia.org/wiki/Atlas_of_the_Faroe_Islands Wikiatlas] van die Faroëreilande ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage|Faroe_Islands|Faroëreilande}} * {{en}} [http://www.visit-faroeislands.com/ ''Visit Faroe Islands – Amptelike webtuiste van die Faroëreilande se toerismekantoor''] * {{en}} [https://www.nlh.fo/en/ ''Amptelike webtuiste van die Nordiese Huis in die Faroëreilande''] * {{en}} [http://www.nytimes.com/2007/03/25/travel/tmagazine/03well.faroes.t.html?ref=tmagazine ''New York Times Magazine, 25 Maart 2007: Into the Mystical Unreal Reality of the Faroe Islands''] ; Media ---- * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=5qinWJqgGMw ''YouTube.com/Phantom Power Films: Faroe Islands – the connected nation (Skotse dokumentêr)''] * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=wKSaA0GGVUE ''YouTube.com/Danny Rest: The Faroe Islands (dokumentêr)''] ; Ander ---- * {{en}} [http://www.vifanord.de/index.php?id=1&L=1&rd=243343734 ''vifanord – ’n Virtuele biblioteek vir Noord-Europese Studies''] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Faroëreilande}} | Noord = [[Noorse See]] | Noordoos = [[Noorse See]] • [[Jan Mayen]] • [[Svalbard]] | Oos = [[Noorse See]] • {{vlagland|Noorweë}} | Suidoos = [[Noorse See]] • [[Orkney, Skotland|Orkney]] • [[Shetland]] ({{vlagland|Verenigde Koninkryk}}) | Suid = [[Atlantiese Oseaan]] • {{vlagland|Skotland}} ({{vlagland|Verenigde Koninkryk}}) | Suidwes = [[Atlantiese Oseaan]] | Wes = [[Atlantiese Oseaan]] | Noordwes = {{vlagland|Ysland}} • [[Atlantiese Oseaan]] }} {{en-vertaal|Faroe Islands}} {{Navigasie indeling Denemarke}} {{Lande van Europa}} {{Nordiese lande}} {{Nordiese Raad}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Faroereilande}} [[Kategorie:Faroëreilande| ]] [[Kategorie:Voormalige Deense kolonies]] [[Kategorie:Voormalige Noorse kolonies]] fdf2bha994fll42bw4xxaf922048wyj 0 8213 2908125 2902685 2026-05-30T11:00:06Z Dr-Andr888 174085 /* */ 2908125 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Russiese Federasie |volle_naam = <small>Российская Федерация<br />''Rossijskaja Federatsija'' ([[Russies]])</small> |algemene_naam = Rusland |beeld_vlag = Flag of Russia.svg |beeld_wapen = Coat of Arms of the Russian Federation.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Russian Federation (orthographic projection) - 2014, 2022 Annexed Territories disputed.svg |leuse = |volkslied = <br />[[Volkslied van die Russiese Federasie|Государственный гимн Российской Федерации]]<br /><center>[[Lêer:Russian Anthem chorus.ogg]]</center><small>([[Transliterasie|tr.]]: ''Gosoedarstwenni gimn Rossijskoi Federatsiji'')</small><br /><small>''([[Russies]] vir: "Nasionale Volkslied van die Russiese Federasie")''</small> |amptelike_tale = [[Russies]]{{smallsup|1}} |hoofstad = [[Moskou]] {{Koördinate|55|45|N|37|37|O}} |latd = 55 |latm = 45 |latNS = N |longd = 37 |longm = 37 |longEW = O |grootste_stad = [[Moskou]] |regeringsvorm = Federale<br />semi-presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br /><br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Wladimir Poetin]]<br />[[Michail Misjoestin]] |oppervlak_rang = 1^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 17&nbsp;098&nbsp;246{{smallsup|2}} <small>(sonder [[Krim]] en [[Sewastopol]])</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/publications/pocketbook/files/world-stats-pocketbook-2016.pdf#page=182 |title=World Statistics Pocketbook 2016 edition |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs. Statistics Division |date=2016 |accessdate=17 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804041700/https://unstats.un.org/unsd/publications/pocketbook/files/world-stats-pocketbook-2016.pdf |archive-date=4 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |oppervlakmi² = 6&nbsp;601&nbsp;670 |persent_water = 13<ref>{{en}} {{cite web |title=The Russian federation: general characteristics |url=http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1/010000R |work=Federal State Statistics Service |accessdate=5 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306232213/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archive-date=2012-03-06 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> <small>(insluitende moerasse)</small> |bevolking_skatting = 147&nbsp;182&nbsp;123<ref>{{ru}} {{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/vpn_popul |title=Том 1. Численность и размещение населения |publisher=Federale Statistiekdiens |accessdate=3 September 2022 |archive-date=24 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124160257/http://rosstat.gov.ru/vpn_popul |url-status=dead }}</ref><br /><small>(insluitende [[Krim]] en [[Sewastopol]])</small> |bevolking_rang = 9^de |bevolking_skatting_jaar = 2022 |bevolking_sensus = |bevolking_sensus_jaar = |bevolkingsdigtheid = 8,4 |bevolkingsdigtheidmi² = 21,8 |bevolkingsdigtheidrang = 181^ste |BBP_PPP = $4&nbsp;989&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=922,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Russia |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2023 |accessdate=27 Julie 2023}}</ref> |BBP_PPP_rang = 6^de |BBP_PPP_jaar = 2023 |BBP_PPP_per_kapita = $34&nbsp;837<ref name=imf2 /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 49^ste |BBP = $2&nbsp;062&nbsp;miljard<ref name=imf2 /> |BBP_rang = 12^de |BBP_jaar = 2023 |BBP_per_kapita = $14&nbsp;404<ref name=imf2 /> |BBP_per_kapita_rang = 67^ste |onafhanklikheidstipe = Vorming |onafhanklikheidsgebeure = • [[Slovensk en Staraya Rusa]]<br />• [[Rjoerik-dinastie]]<br />• [[Kiëf-Roes]]<br />• [[Wladimir-Soezda-Roes]]<br />• [[Moskowië]]<br />• [[Tsaredom van Rusland]]<br />• [[Russiese Ryk]]<br />• [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek|Russiese SFSR]]<br />• [[Sowjetunie]]<br />• Russiese Federasie<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsdatums = <br /><br />2395 v.C.<ref name=c-b90>{{ru}} {{cite web |url=https://www.novgorod.ru/read/information/history/clauses/sloven/ |title=Сказание о Словене и Русе и городе Словенске из Хронографа 1679 года |publisher=novgorod.ru |accessdate=17 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180910061155/https://www.novgorod.ru/read/information/history/clauses/sloven/ |archive-date=10 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />[[862]]<br />[[882]]<br />[[1169]]<br />[[1283]]<br />[[16 Januarie]] [[1547]]<br />[[22 Oktober]] [[1721]]<br />[[6 November]] [[1917]]<br />[[10 Desember]] [[1922]]<br />[[25 Desember]] [[1991]]<br />[[12 Desember]] [[1993]] |MOI = {{wins}} 0,822<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |title=Human Development Report 2021/2022 |publisher=United Nations Development Programme |date=2021 |accessdate=27 Julie 2023}}</ref> |MOI_rang = 52^ste |MOI_jaar = 2021 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 36,0<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=RU |title=GINI index – Russian Federation |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=27 Julie 2023}}</ref> |Gini_rang = 98^ste |Gini_jaar = 2020 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Roebel]] |geldeenheid_kode = RUB |land_kode = RU |tydsone = |utc_afwyking = [[UTC+02:00|+2]] tot [[UTC+12:00|+12]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]] tot [[UTC+12:00|+12]] |internet_domein = [[.ru]] [[.su]] [[.рф]] |skakelkode = 7 |voetskrif = 1. [[Tale van Rusland|27 andere inheemse tale]] word sedert 1991 in verskeie streke as amptelike tale erken.<br />2. met [[Krim]] en [[Sewastopol]] is Rusland se oppervlakte 17&nbsp;125&nbsp;191&nbsp;km² (6&nbsp;612&nbsp;073&nbsp;myl²).<ref>{{ru}} {{cite web |url=https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/Сведения_по_ф.22_за_2016_год_(по_субъектам_РФ)_на_сайт.doc |title=Сведения о наличии и распределении земель в Российской Федерации на 1 January 2017 (в разрезе субъектов Российской Федерации) |publisher=Rosreestr |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419074535/https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D0%BE_%D1%84.22_%D0%B7%D0%B0_2016_%D0%B3%D0%BE%D0%B4_(%D0%BF%D0%BE_%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC_%D0%A0%D0%A4)_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82.doc |archive-date=19 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> }} '''Rusland''' ([[Russies]]: Росси́я, ''Rossija'', [rɐˈsʲijə], {{Audio|Ru-Rossiya.ogg|luister}}), amptelik die '''Russiese Federasie''' ([[Russies]]: Росси́йская Федерaция, ''Rossijskaja Federatsija'', [rɐˈsʲijskəjə fʲɪdʲɪˈratsɨjə], {{Audio|Ru-Rossiyskaya Federatsiya.ogg|luister}}), is 'n [[land]] wat gedeeltelik in [[Europa]] en gedeeltelik in [[Asië]] lê. Die land lê egter vanuit 'n politieke oogpunt in Europa omdat die belangrikste deel, ook die hoofstad, [[Moskou]], Europees is en sowat 70 persent van die bevolking daar woon. [[Lêer:Russia 87.74494E 66.20034N.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-Satellietbeeld van Rusland]] [[Lêer:Kamchatka Volcano Koryaksky (24231533812).jpg|duimnael|links|Rusland se Verre Ooste: Petropawlofsk-Kamtsjatski, geleë teen die voet van die Korjakski-vulkaan op die skiereiland [[Kamtsjatka]]]] Met sy oppervlak van 17&nbsp;098&nbsp;246&nbsp;km² is Rusland by verre die grootste land ter wêreld, byna twee maal so groot soos die tweede grootste land, [[Kanada]]. Dit grens aan (antikloksgewys van NW na SO): [[Noorweë]], [[Finland]], [[Estland]], [[Letland]], [[Litaue]], [[Pole]], [[Belarus]], [[Oekraïne]], [[Georgië]], [[Azerbeidjan]], [[Kasakstan]], die [[Volksrepubliek China]], [[Mongolië]] en [[Noord-Korea]]. Verder is dit deur 'n see of smal seestraat geskei van die [[Verenigde State van Amerika]] ([[Alaska]]), [[Kanada]], [[Turkmenistan]], [[Iran]], [[Turkye]], [[Swede]] en [[Japan]]. Die moderne Russiese landsnaam ''Rossija'' vir Rusland het sy oorsprong in die Griekse weergawe ''Rossia'' van die historiese Oos-Slawiese benaming Roes (''Rus'') vir gebiede in die huidige Europese state Rusland, Belarus en Oekraïne wat deur Slawiërs bewoon is. Die vroegste bewoners het hulle sowat 100&nbsp;000 jaar gelede in die weste van moderne Rusland gevestig. Voordat Slawiese groepe hulle vanaf die 6de eeu n.C. vanuit hul stamland in noordelike en suidelike rigting begin uitbrei het, is die noorde van Ruslad deur Fins-Oegriese en Baltiese volke bewoon, terwyl Indo-Europese [[steppe]]volke soos Koergan, Kimmerers, [[Skitiërs]], Sarmate en Alane hulle in die suidelike streke gevestig het. Hulle is later opgevolg deur Grieke, Gote, Hunne en Aware. Die oorspronklike Slawiese stamgebied was tussen die noordelike en suidelike streke in 'n gebied geleë wat rofweg deur die riviere Dnjepr en Boeg begrens is. Skandinawiese Wikings het vanaf die 8de eeu Oos-Europese riviere as krygers en handelaars bevaar en hulle hier met die Slawiese meerderheidsbevolking begin vermeng. Hierdie krygerkooplui, na wie ook as Waragiërs of Roes verwys word, het onder leiding van hul legendariese aanvoerder Rjoerik grootliks bygedra tot die stigting van die eerste Oos-Slawiese staat [[Kiëf-Roes]] met vroeë stedelike sentra in Nowgorod (gestig in 862) en Kiëf (tans [[Kijif]], 879). Hul handelsbetrekkinge het tot [[Konstantinopel]] gestrek. In die suidelike steppelandskappe en langs die Wolgarivier het Turkvolke uit Asië - Chasare en Wolga-Bulgare - ryke gestig wat handel gedryf het met die Roes, maar ook oorlog teen hulle gevoer het. Noue betrekkinge met die [[Bisantynse Ryk]] het grootliks bygedra tot Kiëf-Roes se aanvaarding van die Ortodokse Christelike geloof in 988. Kiëf-Roes het uiteindelik verbrokkel en in talle klein [[feodalisme|feodale]] Russiese state verdeel. Die belangrikste hiervan was die Groothertogdom van Moskou of [[Moskowië]]. Moskou het mettertyd die omringende Russiese prinsdomme herenig en die plek van Kiëf-Roes ingeneem. Teen die 18de eeu het die land begin uitbrei en tot die groot en multi-etniese [[Russiese Ryk]] ontwikkel wat gestrek het van Pole in die weste tot die [[Stille Oseaan]]. In die 20ste eeu het Rusland as die [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek]] (RSFSR) die kernland gevorm van die [[Sowjetunie]], die wêreld se eerste en grootste grondwetlik sosialistiese staat en saam met die Verenigde State van Amerika een van die wêreld se twee [[supermoondheid|supermoondhede]]. Toe die Sowjetunie in 1991 verbrokkel, is die Russiese Federasie gestig as sy [[de jure]]-opvolger. Rusland is 'n permanente lid van die [[Verenigde Nasies]] se [[Veiligheidsraad]] en 'n voorste lid van die [[Gemenebes van Onafhanklike State]] (GOS) en die [[G8]] (deelname tans opgeskort). Die binne- en buitelandse beleid van die Russiese Federasie word in die 21ste eeu deur twee kwessies oorheers. Die demokratiseringsproses in die Russiese binnelandse beleid het tot stilstand gekom, terwyl die land op internasionale vlak pogings onderneem om sy historiese status as grootmoondheid te herwin. In 'n multipolêre wêreld, waar die Volksrepubliek China dieselfde aspirasies huldig, maar met 'n veel groter en meer gevorderde industriële basis, is sulke verwagtinge moontlik te hoog gestel. Met die Verenigde State as grootskaalse netto-energie-uitvoerder, onder meer van vloeibare gas, is daar intussen 'n strawwe mededinger op Rusland se belangrikste uitvoermarkte, alhoewel die land se grootste gasuitvoerder ''Gazprom'' tans op die Europese mark nog substansiële kostevoordele bo Amerikaanse produsente geniet.<ref>{{de}} [https://www.handelsblatt.com/unternehmen/energie/fluessiges-erdgas-gazprom-verdraengt-us-lng-aus-europa/24521568.html?ticket=ST-684457-VbQswlxXZclpe0TnjmIE-ap2 ''Handelsblatt, 3 Julie 2019: Gazprom verdrängt US-LNG aus Europa. Besoek op 24 Julie 2019''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220328074950/https://www.handelsblatt.com/unternehmen/energie/fluessiges-erdgas-gazprom-verdraengt-us-lng-aus-europa/24521568.html?ticket=ST-684457-VbQswlxXZclpe0TnjmIE-ap2 |date=28 Maart 2022 }}</ref> == Etimologie == Die naam "Rusland" is ontleen aan 'n Middeleeuse Latynse naam vir Roes, 'n Middeleeuse staat wat veral deur [[Oos-Slawiërs]] bevolk was.<ref>{{en}} {{cite book |title=Webster's II New College Dictionary. |date=1999 |publisher=Houghton Mifflin Co |location=Boston |isbn=978-0395962145 |pages=970}}</ref><ref>{{ru}} {{cite book |author=V. A. Kuchkin |title=Древняя Русь в средневековом мире |publisher=Institute of General History of the Russian Academy of Sciences; Ladomir |year=2014 |editor=E. A. Melnikova, V. Ya. Petrukhina |location=Moskou |pages=700–701}}</ref> In die moderne geskiedenisskrywing word na dié staat algemeen as ''[[Kiëf-Roes]]'' verwys, genoem na sy hoofstad [[Kijif]].<ref>{{en}} {{cite book |author=Michael Kort |title=A Brief History of Russia |date=2008 |publisher=Checkmark Books |location=New York |isbn=978-0816071135 |page=6}}</ref> Die naam ''Roes'' op sigself is ontleen aan die vroeë Middeleeuse [[Roes (volk)|Roes-volk]], wat oorspronklik 'n groep [[Noormanne|Noorse]] handelaars en krygers was wat hulle van oorkant die [[Oossee]] eers in die noordelike streek [[Weliki Nowgorod|Nowgorod]] gevestig het en later 'n staat rondom Kijif gestig het.<ref>{{en}} {{cite book |title=Viking Rus |author=Wladyslaw Duczko |year=2004 |publisher=Brill Publishers |isbn=978-90-04-13874-2 |pages=10–11}}</ref> 'n Ander Middeleeuse Latynse naam vir Roes was [[Roetenië]].<ref>{{ru}} {{cite book |author=Aleksandr Vasilevich Nazarenko |title==Древняя Русь на международных путях: междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII веков |year=2001 |publisher=Languages of the Rus' culture |isbn=978-5-7859-0085-1 |pages=40, 42–45, 49–50 |chapter=1. Имя "Русь" в древнейшей западноевропейской языковой традиции (XI–XII века) |chapter-url=http://dgve.csu.ru/download/Nazarenko_2001_01.djvu |accessdate=14 Augustus 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814143443/http://dgve.csu.ru/download/Nazarenko_2001_01.djvu |archive-date=14 Augustus 2011}}</ref> In Russies is die huidige landsnaam Росси́я (''Rossija'') ontleen aan die [[Middel-Grieks]]e naam vir Roes, Ρωσία (''Rosía'').<ref>{{en}} {{cite book |author=R. R. Milner-Gulland |title=The Russians: The People of Europe |year=1997 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-0-631-21849-4 |pages=1–4}}</ref> 'n Nuwe weergawe van die naam Roes, Росия (''Rosija''), is ontleen aan dié Griekse term en vir die eerste keer gebruik in 1387,<ref>{{en}} {{cite book |author=Dimitri Obolensky |title=Byzantium and the Slavs |date=1994 |publisher=St. Vladimir's Seminary Press |location=Crestwood, NY |isbn=9780881410082 |pages=17}}</ref> voordat dit in die 15de eeu in amptelike gebruik gekom het, hoewel die land tot aan die einde van die 17de eeu deur sy inwoners steeds Roes of die "Russiese land" genoem is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Lawrence N. Langer |title=Historical Dictionary of Medieval Russia |date=2021 |location=Lanham |isbn=978-1538119426 |page=182 |edition=2de}}</ref><ref name="Hellberg-Hirn">{{en}} {{cite book |author=Elena Hellberg-Hirn |title=Soil and Soul: The Symbolic World of Russianness |date=1998 |publisher=Ashgate |location=Aldershot [Hants, England] |isbn=1855218712 |pages=54}}</ref> Daar is twee woorde in Russies wat in [[Afrikaans]] as Russe vertaal kan word – русские (''russkije'') wat verwys na etniese [[Russe]] en россияне (''rossijane'') wat verwys na Russiese burgers, ongeag hul etnisiteit.<ref name="Hellberg-Hirn" /><ref>{{en}} {{cite journal |author=Catherine Merridale |title=Redesigning History in Contemporary Russia |journal=Journal of Contemporary History |year=2003 |volume=38 |number=1 |pages=13–28 |doi=10.1177/0022009403038001961 |jstor=3180694 |s2cid=143597960 |issn=0022-0094 }}</ref> == Geografie == [[Lêer:Russian Federation Relief Map.png|duimnael|Topografiese kaart van Rusland]] [[Lêer:Vasyugan.jpg|duimnael|Die Wasjoegan-rivier op die vlaktes van Wes-[[Siberië]]]] [[Lêer:View on Sotsji from black sea.jpg|duimnael|[[Sotsji]] in die [[Krasnodar-krai]]]] Die Russiese Federasie lê uitgestrek oor die grootste deel van Noord-[[Eurasië]]. Vanweë sy grootte is daar groot eentonigheid én afwisseling. Sy klimaat, plantegroei en [[grondsoorte]] strek oor 'n groot gebied. Saam met die klimaat wissel die plantegroei: van die [[toendra]] van die Oos-Europese Vlakte en die [[taiga]] (naaldboomwoude) tot die [[steppe]] (grasvelde) en halfwoestyn aan die [[Kaspiese See]]. Daar is 28 [[Unesco]]-[[Wêrelderfenisgebied]]e<ref>{{en}} {{cite web |last=UNESCO World Heritage Centre |title=Russian Federation |url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/ru |accessdate=17 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191120010637/http://whc.unesco.org/en/statesparties/ru |archive-date=2019-11-20 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> in die land. === Topografie === Die twee punte van Rusland wat die verste van mekaar geleë is, is sowat 8&nbsp;000&nbsp;km uitmekaar: die grens met Pole en die verre suidooste van die [[Koerile]]-eilande naby Japan. Rusland is oor elf tydsones versprei. Van die totale oppervlakte word 45 persent deur bosgebiede, 4 persent deur waterliggame, 13 persent deur landboustreke, 19 persent deur [[rendier]]weivelde en 19 persent deur ander landerye beslaan.<ref>{{de}} [https://russische-botschaft.ru/de/information/willkommen-in-russland/ubersicht/ ''Ambassade van die Russiese Federasie in Duitsland: Welkom in Rusland – Oorsig. Besoek op 3 Desember 2019''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191203224147/https://russische-botschaft.ru/de/information/willkommen-in-russland/ubersicht/ |date= 3 Desember 2019 }}</ref> Die land het die wêreld se grootste oppervlakte woude<ref name=loc>{{en}} {{cite web |last=Library of Congress |title=Topography and Drainage |url=http://countrystudies.us/russia/23.htm |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525192825/http://countrystudies.us/russia/23.htm |archive-date=25 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en is bekend as "die longe van Europa".<ref name=guardianforest>{{en}} {{cite web |last=Walsh |first=Nick Paton |title=It's Europe's lungs and home to many rare species. But to Russia it's £100bn of wood |publisher=Guardian (UK) |url=https://www.theguardian.com/world/2003/sep/19/environment.russia |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508152136/https://www.theguardian.com/world/2003/sep/19/environment.russia |archive-date=8 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Net die [[Amasonerivier|Amasonereënwoud]] absorbeer meer [[koolstofdioksied]]. Dit voorsien Europa en die hele wêreld van 'n enorme hoeveelheid [[suurstof]]. Russiese [[hengel]]vlote het toegang tot drie van die wêreld se oseane – die [[Atlantiese Oseaan|Atlantiese]], die [[Arktiese Oseaan|Arktiese]] en die [[Stille Oseaan]] – en hulle verskaf baie van die wêreld se visvoorraad.<ref>{{en}} {{cite book|title=Fish Industry of Russia&nbsp;— Production, Trade, Markets and Investment|publisher=Eurofish, Copenhagen, Denmark|date=Augustus 2006|pages=211|url=http://www.eurofish.dk/indexSub.php?id=3308&easysitestatid=255998662|accessdate=26 Desember 2007|archive-date=2007-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20071123173448/http://www.eurofish.dk/indexSub.php?id=3308&easysitestatid=255998662|url-status=dead}}</ref> Die [[Kaspiese See]] is die bron van wat beskou word as die wêreld se beste [[kaviaar]]. Die grootste deel van Rusland – sowat driekwart van die totale oppervlakte – bestaan uit uitgestrekte vlaktes (die Oos-Europese en Wes-Siberiese Vlaktes is die grootstes op aarde), hoofsaaklik steppe na die suide en digte woude na die noorde met [[toendra]] aan die noordelike kus. Bergreekse word aangetref aan die suidelike grense: die [[Kaukasus]], met [[Elbroes]], teen 5&nbsp;642&nbsp;m (18&nbsp;511&nbsp;vt) is Rusland en Europa se hoogste punt, gevolg deur [[Dychtaoe]] met 'n hoogte van 5&nbsp;205&nbsp;m; en die Altai, asook in die oostelike dele, soos die Werchojansk-reeks en die vulkane op die [[Kamtsjatka-skiereiland]]. Die [[Oeralgebergte]] strek noord-suid en skei Europa van Asië. Dit is ook ryk aan minerale bronne. Altesaam 10% van die wêreld se bewerkbare grond lê in Rusland.<ref>{{en}} {{cite web |title=Oil prices drive the cost of food |publisher=RIA Novosti |url=https://sputniknews.com/analysis/2008022299853566/ |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508023024/https://sputniknews.com/analysis/2008022299853566/ |archive-date=8 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Rusland se kuslyn is langer as 37&nbsp;000&nbsp;km aan die Arktiese en die Stille Oseaan, sowel as die [[Oossee]], [[See van Azof]], [[Swartsee]] en [[Kaspiese See]].<ref name=cia>{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|title=Russia|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=27 Julie 2023|archive-date= 9 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|url-status=dead}}</ref> Die [[Barentssee]], [[Witsee]], [[Karasee]], [[Laptefsee]], [[Oos-Siberiese See]], [[Tsjoekotkasee]], [[Beringsee]], [[See van Ochotsk]] en die [[See van Japan]] is met Rusland verbind. Groot eilande en eilandgroepe sluit in [[Nowaja Zemlja]], [[Franz Josef-land]], [[Sewernaja Zemlja]], die [[Nieu-Siberiese Eilande]], [[Wrangeleiland]], die Koerile-eilande en [[Sachalin]]. Rusland het duisende riviere en mere en het dus een van die wêreld se grootste binnelandse waterbronne. Die grootste van sy watermassas is die [[Baikalmeer]], die wêreld se diepste en mees onbesoedelde varswatermeer.<ref>{{en}} {{cite web |title=Lake Baikal—A Touchstone for Global Change and Rift Studies |publisher=United States Geological Survey |url=http://marine.usgs.gov/fact-sheets/baikal/ |accessdate=26 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629180319/http://marine.usgs.gov/fact-sheets/baikal/ |archive-date=29 Junie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit bevat meer as 'n vyfde van die wêreld se vars water.<ref>{{en}} {{cite web |title=Lake Baikal |publisher=[[Unesco]] World Heritage Centre |url=http://whc.unesco.org/en/list/754 |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521112742/https://whc.unesco.org/en/list/754 |archive-date=21 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ander groot mere is onder andere die [[Ladogameer]] en die [[Onegameer]]. Van sy 100&nbsp;000 riviere<ref name="Britannica">{{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Russia|title=Russia|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=27 Julie 2023}}</ref> is die [[Wolga]] die land se bekendste, nie net omdat dit die langste rivier in Europa is nie, maar ook vanweë sy groot rol in die Russiese geskiedenis. Rusland se talle natuurlike hulpbronne sluit in [[petroleum]], [[aardgas]], [[steenkool]], [[hout]] en [[mineraal|minerale]].<ref name=cia /><ref name=countrybrief>{{en}} {{cite web |title=Russian Federation: Country Brief |publisher=[[Wêreldbank]] |url=http://www.worldbank.org/en/country/russia/overview |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513190529/https://www.worldbank.org/en/country/russia/overview |archive-date=13 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Klimaat === [[Lêer:Russia Köppen.svg|duimnael|Klimaatsones in Rusland volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Vier klimaatsones word in die Russiese Federasie aangetref – van noord na suid: die arktiese, subarktiese, gematigde en subtropiese sone. Verskeie faktore bepaal Rusland se klimaat. Die enorme grootte van die land en die feit dat baie dele ver van die see is, veroorsaak dat daar in die grootste gebied 'n kontinentale klimaat is, behalwe in die toendra en die verre suidooste. Berge in die suide verhinder die vloei van warm lugmassas van die [[Indiese Oseaan]] af en die vlaktes in die weste en noorde stel die land bloot aan Arktiese en Atlantiese invloede.<ref name=congress>{{en}} {{cite web |title=Climate |publisher=Library Of Congress |url=http://countrystudies.us/russia/24.htm |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509032042/http://countrystudies.us/russia/24.htm |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die grootste deel van die land is daar hoofsaaklik twee seisoene: [[winter]] en [[somer]]. Die [[lente]] en [[herfs]] is gewoonlik net kort tydperke van wisseling tussen baie lae en baie hoë temperature. Die koudste maand is Januarie (Februarie aan die kus), die warmste is gewoonlik Julie. Groot temperatuurverskille is tipies. In die winter word dit kouer van suid na noord sowel as van wes na oos. == Federale deelgebiede == {{Hoofartikel|Federale deelgebiede van Rusland}} [[Lêer:Russian Regions-EN.svg|duimnael|Rusland se federale deelgebiede]] Die Russiese Federasie bestaan vanaf 18 Maart 2014 uit 85 deelgebiede (Russies: субъекты; ''soebjekti''). Hierdie gebiede het 'n gelyke verteenwoordiging in die [[Staatsdoema]] (2 afgevaardigdes per deelgebied), maar die mate van outonomie verskil. Rusland onderskei die volgende ses kategorieë (soos vanaf 1 Maart 2008): 22 outonome republieke (state), 46 [[oblast]]e (provinsies), 8 [[krai]]s (distrikte), 1 [[outonome oblast]], 5 outonome distrikte en 3 [[Federale stede van Rusland|federale stede]] ([[Moskou]], [[Sewastopol]] en [[Sint Petersburg]]), wat vergelykbaar is met oblaste. == Regering en politiek == [[Lêer:Moscow Kremlin (8707177088).jpg|duimnael|links|'n Nagaansig van die [[Moskouse Kremlin]], setel van die president van Rusland, maar ook 'n eersterangse kompleks van katedrale, musea en paleise]] [[Lêer:Mikhail Mishustin's Cabinet (2020-01-21).jpg|duimnael|Eerste minister [[Michail Misjoestin]] se nuwe kabinet op 21 Januarie 2020]] Volgens die Russiese [[grondwet]], wat op 12 Desember 1993 tydens 'n nasionale referendum aanvaar is, is Rusland 'n [[federasie]] en 'n semi-presidensiële [[republiek]], waarin die [[president]] die [[staatshoof]] is<ref name=constitution>{{en}} {{cite web |title=Chapter 4. The President of the Russian Federation |work=The Constitution of the Russian Federation |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511093024/http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en die [[eerste minister]] die regeringshoof. Die Russiese Federasie is in wese 'n verteenwoordigende demokrasie. Die uitvoerende mag lê by die regering.<ref>{{en}} {{cite web |title=Chapter 6. The Government of the Russian Federation |work=The Constitution of the Russian Federation |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-07.htm |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191122040552/http://constitution.ru/en/10003000-07.htm |archive-date=2019-11-22 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die wetgewende mag lê by die regering en die twee kamers van die Federale Vergadering.<ref>{{en}} {{cite web |title=Chapter 5. The Federal Assembly |work=The Constitution of the Russian Federation |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-06.htm |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023083226/http://constitution.ru/en/10003000-06.htm |archive-date=2019-10-23 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die regering word gereguleer deur 'n stelsel van skeiding van magte soos bepaal in die [[grondwet]]. Die federale regering bestaan uit die volgende: * Wetgewende mag: Die Federale Vergadering met sy twee kamers, die Staatsdoema (450 lede) en Federale Raad (176 lede), maak federale wette, verklaar oorlog, keur verdrae goed en kan die toekenning van geld aan ander instellings goed- of afkeur. * Uitvoerende mag: Die president is die hoofaanvoerder van die weermag, kan wetsontwerpe veto en stel die kabinet saam. * Geregtelike mag: Die konstitusionele hof, hooggeregshof, die hooggeregshof van arbitrasie en laer federale howe, waarvan die regters deur die Federale Raad aangestel word op aanbeveling van die president, vertolk wette en kan wette terugtrek wat hulle as ongrondwetlik beskou. Volgens die Russiese grondwet is grondwetlike justisie in die howe gebaseer op die gelykheid van alle burgers,<ref>{{en}} {{cite web |title=Chapter 2. Rights and Freedoms of Man and Citizen |work=The Constitution of the Russian Federation |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-03.htm |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191104104317/http://www.constitution.ru/en/10003000-03.htm |archive-date=2019-11-04 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> die regters is onafhanklik en net onderworpe aan die wet,<ref name=constitution1>{{en}} {{cite web |title=Chapter 7. Judicial Power |work=The Constitution of the Russian Federation |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-08.htm |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191025215135/http://www.constitution.ru/en/10003000-08.htm |archive-date=2019-10-25 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> verhore moet oop wees vir die publiek en beskuldigdes word verdediging gewaarborg.<ref name=constitution1 /> Sedert 1996 is daar 'n moratorium op die [[doodstraf]], hoewel dit nog nie wetlik afgeskaf is nie. Die president word deur die volk gekies vir 'n termyn van ses jaar.<ref name=constitution /> Hy is vir 'n tweede termyn herkiesbaar, maar nie vir 'n derde termyn nie.<ref name=constitution /> Die laaste verkiesing is op 18 Maart 2018 gehou. Regeringsdepartemente bestaan uit die eerste minister en onderpremiers, ministers en ander verkose individue, wat almal deur die president aangestel word. Van die belangrikste politieke partye in Rusland is [[Verenigde Rusland]], die [[Kommunistiese Party van die Russiese Federasie|Kommunistiese Party]], die [[Liberaal-Demokratiese Party van Rusland]] en [[Regverdige Rusland]]. == Buitelandse betrekkinge en die weermag == [[Lêer:2010 Moscow Victory Day Parade-5.jpeg|duimnael|upright|Die [[Oorwinningsdag (9 Mei)|Oorwinningsdag]]-parade van 2010 in Moskou]] [[Lêer:Russian paratroopers 106th VDD.JPG|duimnael|links|Russiese valskermsoldate tydens 'n oefening in Kasakstan]] [[Lêer:Russian honour guard in Alexander Garden-1.jpg|duimnael|links|Soldate vorm 'n eregarde terwyl 'n krans neergelê word by die Graf van die Onbekende Soldaat in die Alexandertuin vlakby die Moskouse Kremlin]] [[Lêer:Посещение Национального центра управления обороной (В.В. Путин; 26 декабря 2018).jpg|duimnael|links|Wat moderne wapentegnologieë betref, het Rusland nog steeds die status van supermoondheid. Die foto wys die Russiese Departement van Verdediging se beheersentrum vir die ultramoderne en unieke hipersoniese Avangard-wapenstelsel in Moskou]] In die internasionale reg word erken dat Rusland die plek van die voormalige [[Sowjetunie]] ingeneem het.<ref name=uk>{{en}} {{cite web |title=Country Profile Russia |publisher=Foreign & Commonwealth Office of the United Kingdom |url=http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1007029394365&a=KCountryProfile&aid=1019744935436 |accessdate=12 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121203235635/http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage |archive-date=2012-12-03 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Rusland sit die internasionale verpligtinge van die Sowjetunie voort, het die land se permanente plek ingeneem in die Veiligheidsraad van die [[Verenigde Nasies]] en het sy lidmaatskap oorgeneem van ander internasionale organisasies, asook sy regte en verpligtinge wat internasionale verdrae en skuld betref. Rusland se buitelandse beleid het vele fasette. Die land het diplomatieke betrekkinge met 178 lande en het 140 ambassades.<ref>{{en}} {{cite web |title="News From Russia", Issue No. 4 |publisher=The Embassy of the Russian Federation in the Republic of India |url=http://www.india.mid.ru/nfr2003/nf07.html |accessdate=27 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218045524/http://www.india.mid.ru/nfr2003/nf07.html |archive-date=2007-12-18 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sy buitelandse beleid word bepaal deur die president en word geïmplementeer deur die departement van buitelandse sake.<ref>{{en}} {{cite web |last=Kosachev |first=Konstantin |title=Russian Foreign Policy Vertical |publisher=Russia In Global Affairs |url=http://eng.globalaffairs.ru/number/n_3372 |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200217133702/https://eng.globalaffairs.ru/number/n_3372 |archive-date=17 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> As een van die vyf permanente lede van die VN se Veiligheidsraad speel Rusland 'n belangrike rol in die handhawing van internasionale vrede en veiligheid – asook in die oplossing van internasionale konflikte deur sy deelname aan die [[Midde-Ooste]]rse Kwartet, die sesparty-samesprekings met [[Noord-Korea]] en die oplossing van die [[Kosowo]]-konflik. Rusland is lid van die [[G8]] (groep van agt nywerheidslande, maar tans opgeskort), die Europese Raad, die [[OVSE|Organisasie vir Veiligheid en Samewerking in Europa]] en die Asiaties-Pasifiese Ekonomiese Samewerkingsforum. Rusland speel ook gewoonlik 'n leidende rol in streekorganisasies soos die [[Gemenebes van Onafhanklike State]] (GOS), Eurasiese Ekonomiese Gemeenskap, die Verdragsorganisasie vir Kollektiewe Veiligheid en die Shanghaise Samewerkingsorganisasie. Sedert die verbrokkeling van die Sowjetunie het Rusland 'n vriendskapliker dog wispelturige verhouding met die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie ([[NAVO|Navo]]). Die Navo-Russiese Raad is in 2002 gestig om samewerking tussen hulle te bevorder.<ref>{{en}} {{cite web |title=NATO-Russia relations |publisher=NATO |url=http://www.nato.int/issues/nato-russia/topic.html |accessdate=27 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016015618/http://www.nato.int/issues/nato-russia/topic.html |archive-date=16 Oktober 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Weermag en verdedigingsuitgawes === Rusland het Sowjet-bates oorsee oorgeneem en die meeste van die Sowjetunie se vervaardigings- en verdedigingsgeriewe is in die land self.<ref>{{en}} {{cite web |title=Chapter 2—Investing In Russian Defense Conversion: Obstacles and Opportunities |publisher=Federation of American Scientists |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/industry/docs/rus95/rdbd4ch2.htm |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430202954/https://fas.org/nuke/guide/russia/industry/docs/rus95/rdbd4ch2.htm |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Russiese weermag bestaan uit die grondmag, vloot en lugmag. In 2006 het die weermag 1,03 miljoen lede in aktiewe diens gehad. Rusland het die grootste voorraad [[kernwapen]]s in die wêreld en die tweede grootste vloot ballistiese-missiel-duikbote.<ref name=fas>{{en}} {{cite web |title=Status of Nuclear Powers and Their Nuclear Capabilities |publisher=Federation of American Scientists |url=https://fas.org/nuke/guide/summary.htm |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000229235137/http://www.fas.org/nuke/guide/summary.htm |archive-date=2000-02-29 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die land vervaardig al sy eie militêre toerusting en is sedert 2001 die grootste verskaffer van wapens: Hy is verantwoordelik vir sowat 30% van wapenverkope wêreldwyd<ref>{{en}} {{cite web |title=US drives world military spending to record high |publisher=Australian Broadcasting Corporation |url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200606/s1661277.htm |accessdate=27 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623212709/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200606/s1661277.htm |archive-date=23 Junie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en voer wapens na sowat 80 lande uit.<ref>{{en}} {{cite web|title=Russia arms exports could exceed $7 bln in 2007 – Ivanov|publisher=RIA Novosti|accessdate=27 Januarie 2008|url=https://sputniknews.com/russia/2007122493979601/|archive-date=30 Januarie 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130002143/https://sputniknews.com/russia/2007122493979601/|url-status=dead}}</ref> Net soos in die Sowjetunie is daar diensplig vir alle manlike burgers tussen 18 en 27 jaar. Weens verskeie probleme is die tydperk in 2008 begin verkort sodat kontraksoldate teen 2010 70% van die weermag kan uitmaak. Verdedigingsuitgawes het die afgelope ses jaar verviervoudig.<ref>{{en}} {{citation|publisher=FBIS: Informatsionno-Analiticheskoye Agentstvo Marketing i Konsalting|date=14 Maart 2006|title=Russia: Assessment, Adam Baltin Interview, Opinion Poll on State of Armed Forces}}</ref> Die regering se amptelike militêre uitgawes in 2008 is $40 miljard,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sputniknews.com/russia/20080226100080440/ |title=Russian defense spending to grow 20% in 2008, to $40 bln |publisher=RIA Novosti |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322163823/https://sputniknews.com/russia/20080226100080440/ |archive-date=22 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> hoewel verskeie bronne soos Amerikaanse Intelligensie<ref>{{en}} {{cite web |url=https://abcnews.go.com/WN/story?id=3728855 |title=Rice: Russia's Military Moves 'a Problem' |publisher=ABC News |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190223174753/https://abcnews.go.com/WN/story?id=3728855 |archive-date=23 Februarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en die Internasionale Instituut vir Strategiese Studies<ref name=iiss>{{en}} {{cite journal|journal=International Institute for Strategic Studies|title=Overview of the major Asian Powers (page 31)|url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf|accessdate=27 Januarie 2008|archive-date=26 Desember 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226073401/https://www.csis.org/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf|url-status=dead}}</ref> dit heelwat hoër raam.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/spending.htm |publisher=Global Security |title=World Wide Military Expenditures |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509025132/https://www.globalsecurity.org/military/world/spending.htm |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Tussen 2006 en 2015 word sowat $200 miljard bestee aan die opgradering van militêre toerusting.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2007/feb/09/russia.usa |publisher=Guardian |title=Big rise in Russian military spending raises fears of new challenge to west |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430202958/https://www.theguardian.com/world/2007/feb/09/russia.usa |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Rusland op pad na 'n post-westerse wêreld === Die huidige tweeledige NAVO-strategie teenoor die Russiese Federasie, wat op militêre afskrikking en gelyktydige dialoogvoering steun, word in Moskou as bevestiging vir die vermoede geïnterpreteer dat die weste 'n aggressiewe beleid teen die land volg. So teken Russiese politici beswaar aan teen die "demonisering" van Rusland (wat ook ingang tot westerse media vind) en westerse bewerings oor 'n "dreigende gevaar uit die ooste" wat volgens die Russiese standpunt hoegenaamd nie bestaan nie. Desondanks tree Rusland op die internasionale toneel as teenspeler van die supermoondheid Verenigde State op, soos ook weerspieël word in stygende verdedigingsuitgawes. In 2016 is die Russiese militêre besteding met 5,4 persent verhoog. Ekonomies betaal die Russiese Federasie 'n hoë prys vir hierdie beleid. So het die militêre ekonoom Wasili Satsepkin daarop gewys dat die militarisering van Rusland se staatsbesteding ekonomiese groei belemmer. Slegs die korrupte burokrasie trek volgens hom voordeel uit stygende verdedigingsuitgawes.<ref>[https://www.bpb.de/apuz/248504/russlands-weg-in-die-postwestliche-welt ''bpb.de, 19 Mei 2017: Russlands Weg in die "postwestliche Welt". Vergelyk Vasilij Sacepin: Voennaja nagruska stala tormosom (Militêre besteding as remskoen), in: Огонёк (Ogonjok), 17 Oktober 2016, bl. 14'']</ref> Sergei Sipljaef, 'n deskundige op die gebied van die volkereg, vrees dat Rusland se beleid van selfisolering, sy politieke veldtog teen die weste en grootskaalse beleggings in die wapenbedryf vir die Russiese ekonomie op die lang termyn op bankrotskap sal uitloop. Die geskiedenis van die Sowjetunie se verbrokkeling het volgens hom reeds die bewys gelewer dat Moskou militêre wedywering met die VSA nie kan bekostig nie.<ref>[https://www.bpb.de/apuz/248504/russlands-weg-in-die-postwestliche-welt'' bpb.de, 19 Mei 2017: Russlands Weg in die "postwestliche Welt". Sergej Cypljaev: Žizn’ po eskizam national’noj idei (Die Lewe volgens Sketse van die Nasionale Idee), in: Nezavisimaja Gazeta, 26 April 2016. Besoek op 20 Februarie 2020'']</ref> === Veranderende beleid teenoor Oekraïne en die Weste === Die Donbas-konflik in die Russiessprekendce ooste van Oekraïne en die Russiese anneksasie van die Krim-skiereiland word deur politieke analiste as uitvloeisels van Moskou se drasties veranderende binne- en buitelandse beleid beskou. Westerse deskundiges verskil nogtans oor die gevolgtrekkings waartoe regerings in Europa en Washington moet kom. Een hipotese beweer dat die opkoms van outoritêr-nasionalistiese strominge in Rusland tot 'n meer aggressiewe buitelandse beleid sal lei. 'n Ander teorie vewys in verband met Moskou se veranderende buitelandse beleid na Russiese vrese oor die sogenaamde "bonte rewolusies" in lande soos Oekraïne wat moontlik ook in Rusland aanhangers sal vind. Terwyl Rusland ekonomiese uitdagings in die gesig staar wat uit dalende pryse vir fossiele brandstowwe voortspruit, probeer Moskou moontlik die Russiese publiek se aandag op konflikte met ander lande te vestig en steun te werf vir 'n meer aggressiewe buitelandse beleid. Sommige analitici staan krities teenoor die optrede van westerse rolspelers soos NAVO, VSA en Europese Unie wat met hul poging om hul invloedsfeer na Oekraïne - en dus naby Rusland se grense - uit te brei net soos Moskou verantwoordelikheid dra vir die eskalerende Oekraïne-konflik.<ref>{{de}} [https://www.swp-berlin.org/swp-themendossiers/krise-um-die-ukraine/russland/ ''Stiftung Wissenschaft und Politik (SWP) - Themendossiers: Krise um die Ukraine: Russland . Besoek op 29 Februarie 2020''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200229231710/https://www.swp-berlin.org/swp-themendossiers/krise-um-die-ukraine/russland/ |date=2020-02-29 }}</ref> == Ekonomie == === Ekonomiese ontwikkeling === [[Lêer:Vaz project C MIMS.jpg|duimnael|Die Russiese motorvervaardiger Lada het reeds in die Sowjet-era begin om sy motors na Westerse lande uit te voer. Lada se "Projek C" is in 2006 in Moskou vertoon]] Voor die [[Oktoberrewolusie]] was Rusland in vergelyking met ander Europese state 'n relatief onderontwikkelde land wat net oor 'n klein aantal nywerheidsgebiede in sy Europese gedeelte beskik het. Die ontwikkeling van die land se hoofsaaklike nywerheidsektore het oneweredig verloop, terwyl 'n groot deel van die beleggings uit die buiteland gekom het. Die nuwe Sowjet-regering het belowe om die Russiese nywerheidsektor vinnig te ontwikkel en die ekonomiese vooruitgang van onderontwikkelde landelike gebiede te bevorder. Net soos in baie ander wêrelddele het die beleid van industrialisering in Rusland aanvanklik op swaar nywerhede soos die [[yster]]- en [[staal]]bedryf gekonsentreer. Gedurende [[Josef Stalin]] se heerskappy het in die 1930's grootskaalse beleggings in bestaande nywerheidsgebiede in die Europese gedeelte van die land plaasgevind, tog het ook steeds meer nywerhede in die ooste ontstaan. Belangrike projekte het staalfabrieke in die suidelike Oeral-berggebied en die Koezbas-steenkoolmynstreek van Wes-Siberië ingesluit. In vergelyking met ander ekonomieë het Rusland taamlik laat van [[steenkool]] na alternatiewe energiebronne begin omskakel. Vanaf die 1960's is die ontginning van [[ruolie]], [[aardgas]] en [[waterkrag]] egter vinnig ontwikkel. Waterkragsentrales in Wes-Siberië het die basis vir die opbou van die plaaslike [[aluminium]]nywerhede gevorm. Die vervaardiging van verbruikersgoedere het daarenteen dekades lank min aandag geniet. === Landbou === In teenstelling met die groeiende nywerheidsektor het die [[landbou]] steeds die Achilleshiel van die Russiese ekonomie gevorm. Sedert die 1960's was die land verskeie kere gedwing om [[graan]] uit ander lande in te voer. Alhoewel die voedselproduksie aansienlik verhoog is, was hierdie groei net groot genoeg om met die bevolkingsaanwas tred te kan hou. Westerse deskundiges blameer die Sowjet-regering se agrariese beleid wat plase tot groot, maar minder effektiewe kollektiewe (''kolkhozi'') en staatsbeheerde bedrywe (''sovkhozi'') saamgesmelt het. Die staat se voorkeur vir grootskaalse projekte, wat kenmerkend vir die land se industriële projekte in die 20ste eeu was, is sodoende ook na die landbousektor uitgebrei. === Buitelandse handel === [[Lêer:Territorial waters - Russia.svg|duimnael|Die eksklusiewe ekonomiese sone van Rusland]] Die Sowjet-regering het tydens Stalin se heerskappy groot moeite gedoen om 'n hoë graad van selfvoorsiening te bereik en sodoende heelwat beperkings op buitelandse handel geplaas. Die stigting van die Raad vir Onderlinge Ekonomiese Bystand (ROEB, Engelse afkorting: COMECON), die Oosbloklande se handelsorganisasie, het van die Sowjetunie en sy satellietstate ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] 'n soort geslote mark gemaak wat nouliks in die wêreldekonomie geïntegreer was. Sowjet-Rusland se politieke leiers het uiteindelik besef dat die invoer van Westerse tegnologieë voordelig vir die land se ekonomiese ontwikkeling sou wees en hul ekonomiese beleid verander. Sowjet-Rusland het vervolgens handelsbande met lande dwarsoor die wêreld aangeknoop. === Buitelandse beleggings === [[Lêer:Major russian gas pipelines to europe.png|duimnael|Pyplynnetwerk van Rusland na Wes-Europa]] Volgens die amptelike statistiekdiens ''Rosstat'' het buitelandse beleggings in die Russiese Federasie in 2011 met 66,1 persent gestyg tot VS$ 190,6 miljard, waarvan VS$ 18,415 miljard regstreekse beleggings ('n toename van 33,3 persent teenoor die vorige jaar). Teen die einde van 2011 het die totale buitelandse belegging in die Russiese ekonomie VS$ 347,2 miljard beloop – 'n toename van 15,7 persent teenoor 2010.<ref>{{de}} [https://de.sputniknews.com/wirtschaft/20120228262798205/ ''Ausländische Investitionen in Russland 2011: Zunahme um 66 Prozent. RIANOVOSTI, 28 Februarie 2012''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200419074655/https://de.sputniknews.com/wirtschaft/20120228262798205/ |date=2020-04-19 }}</ref> In die tydperk tussen 2015 en 2018 het [[regstreekse buitelandse belegging]]s (RBB) slegs 0,2 persent van die Russiese Federasie se bruto geografiese produk beloop – die laagste persentasie van alle opkomende markte (laer as in Nigerië met 0,3 persent, Venezuela met 0,5 persent en Oekraïne met 2,7 persent). As herbeleggings in ag geneem word, styg hierdie ekonomiese aanwyser tot 1,5 persent van die BGP – meer as in Saoedi-Arabië, Nigerië, Suid-Korea, Suid-Afrika en Venezuela. Sanksies, wat ná die besetting van die Krim-skiereiland en sy inlywing by die Russiese Federasie ingestel is, bly 'n belangrike faktor as buitelandse ondernemings beleggings in die land oorweeg, net soos die slegte beleggingsklimaat en lae groeivooruitsigte.<ref>{{en}} [https://www.themoscowtimes.com/2019/05/22/foreign-direct-investment-into-russia-is-falling-a65690 ''The Moscow Times, 22 Mei 2019: Foreign Direct Investment Into Russia Is Fsalling. Besoek op 4 Desember 2019'']</ref> In die tydperk tussen 2015 en 2018 het [[regstreekse buitelandse belegging]]s (RBB) slegs 0,2 persent van die Russiese Federasie se bruto geografiese produk beloop – die laagste persentasie van alle opkomende markte (laer as in Nigerië met 0,3 persent, Venezuela met 0,5 persent en Oekraïne met 2,7 persent). As herbeleggings in ag geneem word, styg hierdie ekonomiese aanwyser tot 1,5 persent van die BGP – meer as in Saoedi-Arabië, Nigerië, Suid-Korea, Suid-Afrika en Venezuela. Sanksies, wat ná die besetting van die Krim-skiereiland en sy inlywing by die Russiese Federasie ingestel is, bly 'n belangrike faktor as buitelandse ondernemings beleggings in die land oorweeg, net soos die slegte beleggingsklimaat en lae groeivooruitsigte.<ref>{{en}} [https://www.themoscowtimes.com/2019/05/22/foreign-direct-investment-into-russia-is-falling-a65690 ''The Moscow Times, 22 Mei 2019: Foreign Direct Investment Into Russia Is Fsalling. Besoek op 4 Desember 2019'']</ref> === Huidige ekonomiese hoofsektore === Die nywerheidsektor het in die eerste ses maande van 2008 32,7 persent van Rusland se [[bruto binnelandse produk]] (BBP) opgelewer; die energiesektor was die belangrikste bedryf wat 10,6 persent bygedra het. Die tweede grootste sektor is handel, die gastebedryf en vervoer wat 30,3 persent van die BBP verteenwoordig het. Die finansiële sektor het 14,4, ander openbare en privaat dienste 13,9, die boubedryf 5,7 en die landbousektor 3,0 persent van die BBP opgelewer ('n groot deel van die landbouprodukte word egter op privaat grond verbou en informeel bemark).<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/RussischeFoederation/Wirtschaft.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Hoofsektore van die Russiese ekonomie''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080921032126/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/RussischeFoederation/Wirtschaft.html |date=21 September 2008 }}</ref> === Ekonomiese ontwikkeling in die vroeë 21ste eeu === [[Lêer:Rosneft-azs.jpg|duimnael|'n [[Rosneft]]-vulstasie. Rusland is die grootste uitvoerder van aardgas en die tweede grootste olie-uitvoerder in die wêreld]] [[Lêer:View on Innopolis University campus.jpg|duimnael|Digitalisering is een van die kernbeleide van Rusland se regering: Innopolis-universiteitskampus in 'n tegnologiepark buite [[Kazan]]]] Sedert die begin van die huidige eeu het stygende oliepryse, toenemende buitelandse beleggings, hoër binnelandse verbruik en groter politieke stabiliteit Rusland se ekonomiese groei 'n hupstoot gegee. Die land het die jaar 2007 vir die negende agtereenvolgende jaar met ekonomiese groei afgesluit, met 'n gemiddeld van 7% per jaar sedert die finansiële krisis van 1998. In 2007 was Rusland se bruto binnelandse produk (BBP) VS$2&nbsp;076 miljard, die sewende grootste in die wêreld en 8,1% hoër as die vorige jaar. Die gemiddelde salaris in Rusland was vroeg in 2008 sowat VS$640 per maand in vergelyking met VS$80 in 2000.<ref>{{en}} {{cite web |title=Russians weigh an enigma with Putin’s protégé |publisher=MSNBC |url=http://www.nbcnews.com/id/24443419/#.Wvgyuh6saUk |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511123631/http://www.nbcnews.com/id/24443419/ |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sowat 14% van Russe het in 2007 onder die broodlyn gelewe<ref name="RIA">{{en}} {{cite web |publisher=RIA Novosti |title=Russia’s economy under Vladimir Putin: achievements and failures |url=https://sputniknews.com/analysis/20080301100381963/ |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430201550/https://sputniknews.com/analysis/20080301100381963/ |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> – heelwat minder as die 40% in 1998, toe die ekonomie op sy grootste laagtepunt was sedert die verbrokkeling van die [[Sowjetunie]]. Werkloosheid was 4,8% in 2018 en 4,6% in 2019 in vergelyking met sowat 12,4% in 1999.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=RIA Novosti |title=Russia's unemployment rate down 10% in 2007 – report |url=https://sputniknews.com/russia/2008020898724898/ |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508081324/https://sputniknews.com/russia/2008020898724898/ |archive-date=8 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|publisher=indexmundi.com|title=Russia&nbsp;— Unemployment rate (%)|url=https://www.indexmundi.com/g/g.aspx?c=rs&v=74|accessdate=13 Mei 2018}}</ref> Rusland het die wêreld se grootste natuurlike-gas-, tweede grootste steenkool- en agtste grootste oliereserwes. Dit is die grootste uitvoerder van aardgas in die wêreld en die tweede grootste olie-uitvoerder. Olie, aardgas, metale en hout maak 80% van die land se uitvoer uit. In 2001 het 'n meer gestroomlynde belastingstelsel (met 'n basiese belastingkoers van 13 persent) die las op die land se burgers verlig en staatsinkomste verhoog.<ref>{{en}} {{cite web |last=Tavernise |first=Sabrina |title=Russia Imposes Flat Tax on Income, and Its Coffers Swell |publisher=[[The New York Times]] |date=23 Maart 2002 |url=https://www.nytimes.com/2002/03/23/world/russia-imposes-flat-tax-on-income-and-its-coffers-swell.html |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510082957/https://www.nytimes.com/2002/03/23/world/russia-imposes-flat-tax-on-income-and-its-coffers-swell.html |archive-date=10 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die ekonomiese ontwikkeling van die land is egter oneweredig aangesien die Moskou-streek 'n buitengewoon groot deel tot die BBP bydra.<ref>{{ru}} {{cite web |title=Gross regional product by federal subjects of the Russian Federation 1998–2006 |url=http://www.gks.ru/bgd/free/b01_19/IssWWW.exe/Stg/d000/vrp98-06.htm |accessdate=13 Mei 2018 |publisher=Federal State Statistics Service |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827215907/http://www.gks.ru/bgd/free/b01_19/IssWWW.exe/Stg/d000/vrp98-06.htm |archive-date=2019-08-27 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 'n Groot deel van Rusland, veral plattelandse gebiede, vaar veel swakker. In 2019 is 300 nywerheidstede as sogenaamde «monostede» geklassifiseer vanweë hul eensydige industriële struktuur. Die spektrum van hierdie monostede strek van Beringofski, 'n klein nedersetting van 700 siele op die eiland Tsjoekotka, tot Togliatti, 'n stad met 'n bevolking van meer as 700&nbsp;000.<ref>{{de}} [https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/bericht-wirtschaftsumfeld/russland/russland-startet-neuen-anlauf-zur-rettung-der-monostaedte-130412 ''GTAI Germany Trade and Invest, 13 Augustus 2019: Russland startet neuen Anlauf zur Rettung der Monostädte. Besoek op 4 Desember 2019''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205001959/https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/bericht-wirtschaftsumfeld/russland/russland-startet-neuen-anlauf-zur-rettung-der-monostaedte-130412 |date= 5 Desember 2019 }}</ref> Ondanks alle ekonomiese uitdagings het die middelklas gegroei van net 8 miljoen mense in 2000 tot 55 miljoen in 2006.<ref>{{en}} {{cite web |title=Russia: How Long Can The Fun Last? |publisher=BusinessWeek |url=http://www.businessweek.com/globalbiz/content/dec2006/gb20061207_520461.htm |accessdate=27 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625180006/http://www.businessweek.com/globalbiz/content/dec2006/gb20061207_520461.htm |archive-date=2012-06-25 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Rusland het in 2007 altesaam 110 miljardêrs gehad, die grootste getal buite die [[Verenigde State van Amerika|VSA]].<ref>{{en}} {{cite web|accessdate=19 April 2008|url=http://www.forbes.com/reuters/feeds/reuters/2008/04/18/2008-04-18T083023Z_01_L1892705_RTRIDST_0_RUSSIA-BILLIONAIRES.html|author=Robin Paxton|title=A billion dollars not enough for Russian rich list|publisher=Forbes}}{{Dooie skakel|date=Januarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ondanks die land se sterk ekonomiese groei lys die [[Wêreldbank]] verskeie uitdagings wat die Russiese ekonomie in die gesig staar, onder meer die diversifisering van die ekonomie en die aanmoediging van die groei van klein en middelslag-besighede. Die diversifisering van Rusland se uitvoere, veral die vervaardiging van industriële goedere waarmee Russiese ondernemings op die wêreldmark kan meeding, word gekeer deur strukturele besonderhede. So word Russiese nywerheidsprodukte tans grotendeels in staatsondernemings vervaardig. Westerse analitici wys daarop dat meer as twee derdes van die Russiese ekonomie in staatsbesit of in groot konglomerate gekonsentreer is. Hierdie groot ondernemings oorheers die Russiese mark en kan self baie van sy reëls opstel. Anders as in die geval van suksesvolle rolspelers op die wêreldmark is daar in Rusland steeds 'n gebrek aan innovatiewe middelgroot ondernemings in die nywerheidsektor.<ref>[https://ostexperte.de/ost-ausschuss-wettbewerb-wirtschaft/ ''ostexperte.de, 19 Februarie 2018: Russland. Wo bleibt der Wettbewerb der Märkte? Besoek op 10 Maart 2020'']</ref> === Dalende olieprys en Korona-krisis in 2020 === Die verbrokkeling van die olieproduksie-ooreenkoms tussen Rusland en [[Saoedi-Arabië]] vroeg in 2020 het, net soos die uitwissing van miljarde se waarde op internasionale effektebeurse as gevolg van die [[Koronaviruspandemie van 2019-2020]] in Maart 2020, skokgolwe deur die Russiese ekonomie gestuur, soos weerspieël in die volatiliteit van Russiese effektebeurse en die roebel-wisselkoers wat in die eerste drie maande van 2020 elkeen twintig persent van hul waarde verloor het.<ref>[https://www.themoscowtimes.com/2020/03/19/russia-coronavirus-ruble-stock-market-reaction-live-updates-a69640 ''The Moscow Times, 19 Maart 2020: Tumbling Ruble Forces Central Bank To Intervene. Besoek op 19 Maart 2020'']</ref> {| class="wikitable" |+ Ekonomiese aanwysers ! Aanwyser !! 2017 !! 2018 !! Ter vergelyking: Duitsland |- | Bruto binnelandse produk (BBP, nominaal, in miljard €) || 1397 || 1403 || 3344,4 |- | BBP per capita (in €) || 9516 || 9557 || 40340 |- | Bevolking (miljoen) || 146,8 || 146,8 || 82,9 |- | Wisselkoers, 1 € = ? roebel, jaarlikse gemiddeld || 65,94 || 74,04 || - |} <small>Bron: [https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/wirtschaftsausblick/russland/wirtschaftsausblick-russland-203142 ''Germany Trade and Invest (GTAI): Wirtschaftliche Eckdaten Russlands''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200419074628/https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/wirtschaftsausblick/russland/wirtschaftsausblick-russland-203142 |date=2020-04-19 }}</small> == Bevolking == === 'n Multi-etniese samelewing === [[Lêer:Federal subjects of Russia by population density.svg|duimnael|Federale subjekte volgens bevolkingsdigtheid in 2010]] [[Lêer:Percentage of Russians by region.svg|duimnael|Verspreiding van etniese Russe volgens streke in 2010: {{columns-list|2| {{sleutel|#ff0000|>80%}} {{sleutel|#ff9955|70—79%}} {{sleutel|#ffccaa|50—69%}} {{sleutel|#ffe6d5|20—49%}} {{sleutel|#ffffff|<20%}}}}]] [[Lêer:COB data Russia.PNG|duimnael|Buitelandse bevolking in Rusland volgens herkoms in 2002]] Die Russiese Federasie het 'n uiteenlopende, veelrassige bevolking van 144,5 miljoen, wat tot sowat 160 verskillende etniese groepe en [[inheemse volke]] behoort:<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes_Uebersichtsseiten/RussischeFoederation_node.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Russiese Federasie. Besoek op 22 Junie 2013'']</ref> * [[Russe]]: 80,9% * [[Tartare]]: 3,9% * [[Oekraïners]]: 1,4% * [[Basjkiriërs]]: 1,2% * [[Tsjoewasjiërs]]: 1,1% * [[Armeniërs]]: 0,8% * Ander: 10,7% === Etnonieme === Die Afrikaanse terme «Rus» en «Russe» word in Russies deur twee woorde met verskillende betekenisse weergegee. Terwyl vir etniese Oos-Slawiese Russe die etnoniem русский (Roesski, meervoudsvorm: Roesskije) gebruik word, word na Russiese staatsburgers met afwykende etniese agtergronde sedert die 1990's as россиянин (Rossijanin) verwys. === Bevolkingsdigtheid === Hoewel die bevolking groot is, is die bevolkingsdigtheid klein vanweë die geweldige grootte van die land. Die digtheid is die hoogste in Europese Rusland, naby die [[Oeral-gebergte]] en in Suidwes-[[Siberië]]. Die bevolking is oneweredig oor die land versprei; twee derdes is in die Europese deel gekonsentreer, terwyl groot gebiede in Siberië feitlik onbewoon is. Afgeleë en onherbergsame streke, wat tydens die Sowjet-periode onder dwang bevolk was, is tans vanweë die haglike lewensomstandighede en ongereelde loonbetalings in talle mynboudorpe grotendeels weer ontvolk. === Immigrasie en emigrasie === In 2006 het 186&nbsp;380 immigrante Rusland binnegekom, waarvan 95% van [[Gemenebes van Onafhanklike State|GOS]]-lande is.<ref>{{ru}} {{cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/05-09.htm |publisher=Federal State Statistics Service |title=International Migration |accessdate=13 Januarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706073647/http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/05-09.htm |archive-date=6 Julie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daar is ook sowat 10 miljoen onwettige immigrante van oud-republieke van die Sowjetunie.<ref>{{en}} {{cite web |title=Russia cracking down on illegal migrants |publisher=International Herald Tribune |date=15 Januarie 2007 |url=http://www.iht.com/articles/2007/01/15/news/migrate.php |accessdate=15 Januarie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219230556/http://iht.com/articles/2007/01/15/news/migrate.php |archive-date=2009-02-19 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die Russiese bevolking neem nogtans af, veral as gevolg van die lae geboortekoers en die lae lewensverwagting van mans (wat onder meer aan drankmisbruik toegeskryf word).<ref>{{de}} ''Bertelsmann Enzyklopädie 2008, USM, DVD-uitgawe: Russland''</ref> Daarnaas is emigrasie 'n beslissende faktor in die land se demografiese ontwikkeling – miljoene Russe het hulle sedert die 1990's in Europese en oorsese lande gevestig. Duitsland is die belangrikste bestemming vir Russiese emigrante met 'n Russiessprekende gemeenskap van sowat vier miljoen – die grootste buite Rusland. Die Russiese Federasie het – as 'n land met 'n krimpende bevolking – van die liberaalste immigrasiewette ter wêreld. Die Russiese arbeidsmark is aantreklik genoeg vir honderdduisende immigrante uit Europa (onder wie meer as 100&nbsp;000 elk uit Duitsland en die Verenigde Koninkryk). Immigrante mag na vyf jaar se permanente verblyf in die land die burgerskap van die Russiese Federasie aanneem as hulle Russies magtig is en 'n sodanige taaltoets slaag. === Verstedeliking === In vergelyking met slegs 18 persent in 1918 woon tans 73 persent van die burgers in stedelike gebiede.<ref>{{ru}} {{cite web |title=Resident population |publisher=Federal State Statistics Service |url=http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/05-01.htm |accessdate=27 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303135317/http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/05-01.htm |archive-date=3 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die twee grootste stede is [[Moskou]] (11&nbsp;514&nbsp;000 inwoners volgens die sensus van 2010) en [[Sint Petersburg]] (4&nbsp;848&nbsp;000). Veertien ander stede het meer as 'n miljoen inwoners: [[Jekaterinburg]], [[Kazan]], [[Krasnodar]], [[Krasnojarsk]], [[Nizjni Nowgorod]], [[Nowosibirsk]], [[Oefa]], [[Omsk]], [[Perm]], [[Rostof aan die Don]], [[Samara]], [[Tsjeljabinsk]], [[Wolgograd]] en [[Woronezj]]. {{Russiese stede met meer as miljoen inwoners}} == Geskiedenis == === Vroeë periode === In prehistoriese tye is die gebied wat later Europese Rusland sou word, bewoon deur veral [[Slawiërs|Slawiese]] en [[Fins-Oegriese tale|Fins-Oegriese]] volke. Die Slawiërs was waarskynlik in 'n gebied rondom die Pripjat-moerasse gekonsentreer en het van daar verder versprei.<ref>{{en}} {{cite book|last=For a discussion of the origins of Slavs, see Barford|first=Paul M.|title=The Early Slavs|publisher=Cornell University Press|pages=bl. 15–16|isbn=0-8014-3977-9}}</ref> Hulle het veral handel gedryf met [[Griekeland]], die [[Krim]] en later met die [[Romeinse Ryk|Romeinse]] en [[Bisantynse Keiserryk|Bisantynse]] ryke. === Kiëf-Roes === {{Hoofartikel|Kiëf-Roes}} [[Lêer:Lebedev baptism.jpg|duimnael|links|''Die doop van die inwoners van Kiëf ([[Kijif]])'' in die [[Dnjepr|Dniprorivier]], deur Klawdy Lebedef]] [[Lêer:KiewerRus.jpg|duimnael|Kiëf-Roes omstreeks 1000 n.C.]] Kiëf-Roes het bestaan van omstreeks 880 tot die middel van die 12de eeu, met [[Kiëf]] as belangrikste sentrum. Die Roes-volk het waarskynlik die huidige Noordwes-Rusland sedert die 8ste eeu oorheers. In die 9de eeu het hulle in 'n mate georganiseerd geraak. Volgens die ''[[Primêre Kronieke]]'', die vroegste aantekening van die streek se geskiedenis, het 'n Warangiër (of [[Wikings]]) met die naam [[Rjoerik]] hom in [[Nowgorod]] gevestig. Hy is in 860 deur die volke in die gebied as gemeenskaplike leier gekies voordat hy suid getrek en sy mag na [[Kiëf]], die hoofstad van die huidige Oekraïne, uitgebrei het. Hy word in die Kronieke die voorvader van die [[Rjoerik-dinastie]] genoem wat tot aan die einde van die 16de eeu oor onder meer Rusland sou regeer. Kiëf het sy goue eeu beleef tydens die bewind van [[Wladimir I]] (980–1015) en sy seun [[Jaroslaf I die Wyse]] (1019–1054). In dié tyd is die Christelike geloof van [[Konstantinopel|Bisantium]] aanvaar en die eerste [[Oos-Slawiese tale|Oos-Slawiese]] geskrewe regskode opgestel. Die vroeë Roes-heersers was waarskynlik 'n Skandinawiese elite van krygsmanne wat regeer het oor die meerderheid, wat bestaan het uit verskeie Slawiese volke. Die grootste probleem van Kiëf-Roes was dit op die rand van Europa gelê het en aan die Asiatiese steppe gegrens het, van waar nomadiese volke die ryk gereeld binnegeval het. 'n Tweede groot probleem was [[eersgeboortereg]], wat daartoe gelei het dat met elke troonbestyging 'n nuwe [[burgeroorlog]] uitgebreek het. Tussen 1054 en 1224 was daar nie minder as 83 burgeroorloë nie. Eindelik het die ryk vir goed versplinter. Nuwe prinsdomme het ontstaan wat elk deur afstammelinge van Rjoerik regeer is: Nowgorod, Wladimir-Soezdal, Halitsj-Wolhinië, Polotsk, Smolensk, Tsjernigof en Perejaslaf. Weens die versplintering het dit die [[Mongole]], of [[Goue Horde]], wat die gebied sedert 1223 binnegeval het, nie veel gekos om die prinsdomme omver te werp nie.<ref name="Hamm">{{en}} {{cite book|last=Hamm|first=Michael Franklin|title=Kiev: A Portrait, 1800–1917|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-02585-1}}</ref> Mongoolse oorheersing het die gebied se ekonomiese en sosiale ontwikkeling gestrem<ref>{{ru}} {{cite book|last=Рыбаков|first=Б. А.|title=Ремесло Древней Руси|date=1948|pages=с.525–533,780–781}}</ref> en sou vir die volgende drie eeue voortduur. === Moskowië en die eerste tsare === {{Hoofartikel|Moskowië|Tsaredom van Rusland}} [[Lêer:Lissner TroiceSergievaLavr.jpg|duimnael|links|'n Toneel uit die Middeleeuse Russiese geskiedenis]] [[Lêer:Ivan the Terrible (cropped).JPG|duimnael|upright|[[Iwan IV van Rusland|Iwan die Verskriklike]]]] Die magtigste opvolgerstaat van Kiëf-Roes was Moskowië, of die Groothertogdom van Moskou. Dit annekseer buurstate soos [[Twer]] en [[Republiek van Nowgorod|Nowgorod]] en word eindelik die basis van die moderne Russiese staat. Ná die val van [[Konstantinopel]] in 1453 (ook bekend as die tweede [[Rome]]) eien Moskou hom die naam derde Rome toe omdat dit die laaste sentrum van die [[Ortodokse Kerk]] is. [[Iwan III van Rusland|Iwan III]] begin homself, afgelei van die Romeinse en Bisantynse keisers, "[[tsaar]] van die hele Rusland" noem en verwerp die soewereiniteit van die Goue Horde. Van 1533 tot 1584 regeer [[Iwan IV van Rusland|Iwan die Verskriklike]]. Hy is die eerste heerser wat amptelik as tsaar van Rusland gekroon word. Hy beywer hom aanvanklik vir vreedsame hervormings en vernuwings. Hy stel die boekdrukkuns in, onderwerp die kerk aan die staat en standaardiseer rituele en verordeninge.<ref name=solovyov>{{en}} {{cite book|last=Solovyov|first=Sergey|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|date=2001|pages=bl. 562–604, volume 6|isbn=5170021429}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|last=Skrynnikov|first=R.|title=Ivan the Terrible|publisher=Academic Intl Pr (Maart 1981)|date=1981|page=bl. 58|isbn=0-87569-039-4}}</ref> Iwan soek nuwe handelsmoontlikhede en stel die hawe van [[Archangelsk]] aan die Witsee vir [[Engeland|Engelse]] handelaars oop. In die ooste lyf hy die kanate van [[Kazan]] en [[Astrachan]] in. Hy stel ook 'n wet in wat die bewegingsvryheid van boere beperk – 'n belangrikse stap in die rigting van die latere [[lyfeienskap]]. Sy latere bewind word egter deur 'n periode van terreur gekenmerk. Hy raak betrokke in die sogenaamde Lyflandse Oorlog wat 22 jaar voortsleep en die Russiese ekonomie en leër ruïneer.<ref>{{en}} {{cite book|last=Solovyov|first=Sergey|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|date=2001|pages=v.6, bl. 751–908|isbn=5170021429}}</ref> Boonop sterf sy vrou, [[Anastasia Romanowna]] en Iwan glo die bojare het haar vermoor. Hy kom nie hierdie slag te bowe nie en sy gesondheid begin agteruitgaan. Hy gaan geestelik agteruit en word paranoïes en gewelddadig. In 1564 skep hy 'n polisiemag, die Opritsjniki, wat 'n moorddadige terreurbende word wat links en regs onder die adel en die volk moor. In 1581 slaan Iwan glo sy oudste seun in 'n [[woedebui]] dood. Ná Iwan se dood word hy opgevolg deur sy verstandelik gestremde seun [[Fjodor I van Rusland|Fjodor]]. Sy tweede oudste oorlewende seun, [[Dmitri Iwanowitsj]], is toe maar twee jaar oud en word kort daarna vermoor. Tydens Fjodor se bewind lê die regte mag in die hande van sy swaer en voog, die bojaar [[Boris Godoenof]]. Ná Fjodor se dood begin 'n chaotiese tydperk, bekend as die [[Tyd van Beroeringe]],<ref>{{en}} {{cite book|last=Solovyov|first=Sergey|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|date=2001|pages=v.7, bl. 461–568|isbn=5170021429}}</ref> waarin Rusland onder andere deur [[Vals Dmitri I van Rusland|Vals Dmitri I]] en [[Vals Dmitri II van Rusland|Vals Dmitri II]] regeer word. Laasgenoemde word op 11 Desember 1610 vermoor terwyl hy halfdronk is en dit lui die tydperk van die [[Huis van Romanof]] in. === Keiserlike Rusland === {{Hoofartikel|Russiese Ryk}} [[Lêer:Russian Empire (1867).svg|duimnael|links|Die Russiese Ryk in sy grootste uitbreiding in 1865]] [[Lêer:Peter der-Grosse 1838.jpg|duimnael|upright|[[Pieter I van Rusland|Pieter die Grote]]]] Onder die [[Huis van Romanof]] en [[Pieter I van Rusland|Pieter die Grote]] word Rusland 'n wêreldmag. Pieter regeer van 1682 tot 1725. Hy verslaan [[Swede]] en in 'n deel van die gebied wat hy van die land verower, stig hy later Sint Petersburg. Pieter se hervormings het meegebring dat die land geweldig beïnvloed is deur die Wes-Europese kultuur. [[Katharina II van Rusland|Katharina die Grote]], wat van 1762 tot 1796 regeer, sit sy poging voort om Rusland te vestig as een van die groot magte in Europa. Rusland brei in dié tyd ook geografies geweldig uit. Idees van [[liberalisme]] word in die Dekabriste-opstand van 1825 onderdruk en gevolg deur dekades van politieke onderdrukking. Die voortduur van lyfeienskap en die konserwatiewe beleidsrigtings van [[Nikolaas I van Rusland|Nikolaas I]] strem ontwikkeling in Rusland in die middel-negentiende eeu. Sy opvolger, [[Aleksander II van Rusland|Aleksander II]] (1855–1881), stel verskeie hervormings in, onder meer die afskaffing van lyfeienskap in 1861. Hy sterf egter in 'n sluipmoordaanval en sy opvolger, [[Aleksander III van Rusland|Aleksander III]], beëindig sy pa se pogings om groter outonomie aan die Russiese volk te gee. Hy ontslaan liberale ministers, beperk die bevoegdhede van die zemstwo's, verskerp die staatstoesig op middelbare en hoër onderwys, brei die bevoegdhede van die polisie aansienlik uit en tree as bewaker van die [[Russies-Ortodokse Kerk|ortodoksie]] streng op teen [[Jode]], [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] en [[Protestantisme|Protestante]]. Opstandelinge en andersdenkendes word in massas na Siberië verban. Onder sy opvolger, [[Nikolaas II van Rusland|Nikolaas II]], duur dié toestande voort. Ongenaakbare toestande in fabrieke lei tot groot steun aan die revolusionêre sosialistiese beweging. In Januarie 1905 word daar gevuur op stakende werkers in Sint Petersburg en honderde sterf of word gewond. Dit, die [[Russies-Japanse Oorlog]] en die gebeure van Bloedige Sondag in 1905 lei tot die [[Russiese Rewolusie (1905)|Russiese Rewolusie]] van 1905. Hoewel die opstand onderdruk word, word Nikolaas gedwing om sekere hervormings in te stel. Die basiese lewe van die werkers bly egter beroerd. Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] word die wantroue in die regering nog groter weens die hoë koste en sterftesyfer van die oorlog en gerugte van [[korrupsie]] en selfs verraad. Dit lei tot die [[Russiese rewolusie (1917)|Russiese Rewolusie]] van 1917. Talle opstande vind plaas en word gesteun deur talle soldate. Baie van die opstande word gereël deur demokraties verkose rade genaamd [[sowjet]]s. Die [[Februarie-rewolusie]] lei tot die abdikasie van Nikolaas II. Hy word opgevolg deur 'n voorlopige regering. Dié het aanvanklik die steun van die Sowjets, maar is nie in staat om die talle probleme in die land op te los nie. In die tweede rewolusie wat in Oktober volg en deur [[Wladimir Lenin]] gelei word, word die Voorlopige Regering omvergewerp en die wêreld se eerste [[Kommunisme|kommunistiese]] staat gestig. === Sowjet-Rusland === {{Hoofartikel|Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek|Sowjetunie}} [[Lêer:Sputnik asm.jpg|duimnael|links|’n Replika van [[Spoetnik 1]]]] [[Lêer:Gagarin in Sweden.jpg|duimnael|upright|Die eerste mens in die ruimte, [[Joeri Gagarin]]]] Ná die Oktober-rewolusie breek 'n burgeroorlog uit tussen die nuwe regering se [[Rooi Leër]] en die Wit Leër van die monargiste, konserwatiewe en gematigde sosialiste wat teen die drastiese hervormings van die [[Bolsjewis]]te is. Teen die einde van die burgeroorlog het 20 miljoen Russe al gesterf en die [[ekonomie]] en [[infrastruktuur]] was aan flarde. Die Russiese Federatiewe Sosialistiese Sowjetrepubliek stig die [[Sowjetunie]] op 30 Desember 1922 saam met drie ander republieke. Die Russiese republiek oorheers die Sowjetunie tydens sy 74-jarige bestaan. Die Bolsjewiste stel gratis mediese sorg en opvoeding in, asook die reg om 'n werk en huisvesting te hê. Vroueregte word aansienlik verbeter.<ref>{{en}} {{cite book|last=Cliff|first=Tony|title=Class Struggle and Women’s Liberation|publisher=Bookmarks|date=1984|pages=bl. 138–139|isbn=0-906224-12-8}}</ref> Ná Lenin se dood in 1924 word Josef Stalin 'n diktator. Hy begin met industrialisasie en in 'n kort tyd verander die Sowjetunie van 'n landbouland in 'n groot, magtige nywerheidsmag. Die land tree uit die [[Tweede Wêreldoorlog]] as een van die wêreld se supermoondhede. Die Rooi Leër beset Oos-Europa ná die oorlog en Stalin stel kommunistiese regerings in dié streek se lande in. As 'n groot kernwapenmag raak die land in 'n stryd om wêreldoorheersing betrokke met die Verenigde State van Amerika wat bekend staan as die [[Koue Oorlog]]. Onder Stalin se opvolger, [[Nikita Chroesjtsjof]], stuur die Sowjetunie die wêreld se eerste kunsmatige [[satelliet]], [[Spoetnik 1]], die lug in en die Russiese [[ruimtevaarder]] [[Joeri Gagarin]] word die eerste mens wat in 'n bemande ruimtetuig ([[Wostok-ruimteprogram|Wostok 1]]) om die aarde wentel. Spanning tussen die twee supermoondhede neem toe weens die Amerikaanse Jupiter-missiele in [[Turkye]] en die missielkrisis in [[Kuba]]. Ná Chroesjtsjof se dood ontstaan weer 'n tydperk van gedeelde mag waarin [[Leonid Brezjnef]] in die vroeë 1970's na vore tree as die belangrikste figuur in Sowjet-politiek. Tydens sy bewind is daar ekonomiese stagnasie en val die Sowjetunie [[Afghanistan]] binne. Vanaf 1985 stel [[Michail Gorbatsjof]] sy beleid van ''[[glasnost]]'' (openheid) en ''[[perestroika]]'' (hervorming) in in 'n poging om die land te moderniseer. In Augustus 1991 is daar 'n mislukte staatsgreep teen hom om te keer dat die Sowjetunie ondergaan. In Rusland kom [[Boris Jeltsin]] aan die bewind en kondig die einde van die Kommunistiese bewind aan. Die Sowjetunie versplinter in vyftien onafhanklike state en word in Desember 1991 amptelik ontbind. Jeltsin word in Junie 1991 verkies tot president van Rusland in die eerste presidensiële verkiesing in die Russiese geskiedenis. === Russiese Federasie === [[Lêer:Moscow-City (36211143494).jpg|duimnael|[[Moskwa-Siti]] in 2016]] Tydens en ná die versplintering van die Sowjetunie, terwyl uitgebreide hervormings, onder meer privatisasie, plaasvind, beleef die Russiese ekonomie 'n groot krisis. Die BBP en nywerheidsproduksie neem tussen 1990 en einde 1995 met sowat 50% af.<ref>{{en}} {{cite web|title=Russia: Economic Conditions in Mid-1996|publisher=Library of Congress|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ru0119)|archiveurl=https://archive.ph/20120922004434/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ru0119)|archivedate=22 September 2012|access-date=26 September 2008|url-status=live}}</ref> Prysbeheer word afgeskaf en daar word begin met privatisering. Miljoene verarm – volgens die [[Wêreldbank]] leef tussen 39% en 49% van die bevolking teen middel 1993 in armoede in vergelyking met 1,5% in die laat-Sowjettydperk.<ref name=worldbank>{{en}} {{cite book|author=Branko Milanovic|title=Income, Inequality, and Poverty During the Transformation from Planned to Market Economy|publisher=[[Wêreldbank]]|date=1998|pages=186–189}}</ref> Vertragings in die betaling van lone word 'n langdurige probleem met miljoene mense wat maande en selfs jare te laat betaal word. Die privatiseringsproses bring mee dat beheer van ondernemings grootliks van staatsagentskappe verskuif na groepe individue met kontakte in die regering en die [[Russiese mafia|mafia]]. Gewelddadige kriminele groepe neem dikwels staatsondernemings oor en open met sluipmoorde die pad na afpersing. Korrupsie in die regering word alledaags. Baie van die nuwe rykes neem biljoene se kontant en bates uit die land. Daar is ook sosiale agteruitgang en die geboortesyfer daal geweldig terwyl die sterftesyfer die hoogte in skiet. Wetteloosheid is volop. Misdaadbendes en georganiseerde misdaad floreer en ander gewelddadige misdade vier hoogty.<ref name=sokolov>{{en}} {{cite journal|last=Sokolov|first=Vsevolod|title=From Guns to Briefcases: The Evolution of Russian Organized Crime|journal=World Policy Journal|volume=XXI|issue=1|date=Spring 2004|url=http://www.worldpolicy.org/journal/articles/wpj04-1/sokolov.htm|accessdate=|archive-date=19 Februarie 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219163359/http://worldpolicy.org/journal/articles/wpj04-1/sokolov.htm|url-status=dead}}</ref> Die 1990's word gekenmerk deur gewapende etniese konflik, soos in [[Tsjetsjnië]], [[Noord-Ossetië-Alanië]] en [[Abchasië]]. Hoë begrotingstekorte en die Asiatiese finansiële krisis van 1997 vererger Rusland se finansiële probleme en laat die BBP nog verder daal.<ref name=OECD>{{en}} {{cite web |title=Russian Federation |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=http://www.oecd.org/environment/country-reviews/2452793.pdf |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423024709/http://www.oecd.org/environment/country-reviews/2452793.pdf |archive-date=23 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 31 Desember 1999 bedank Jeltsin as president en oorhandig sy pligte aan die pas aangestelde eerste minister [[Wladimir Poetin]], wat daarna die 2000-verkiesing wen. Poetin se gewildheid neem toe nadat hy die Tsjetsjniese opstande onderdruk. Tydens sy bewind herstel die ekonomie en toon nou reeds nege jaar agtereenvolgens 'n groei. Dit verhoog die lewenstandaard en plaas Rusland terug op die wêreldverhoog. Hoewel talle Westerse lande Poetin kritiseer omdat hulle baie van sy hervormings as ondemokraties beskou,<ref>{{en}} {{cite web |first=Daniel |last=Treisman |title=Is Russia's Experiment with Democracy Over? |url=http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294 |publisher=UCLA International Institute |accessdate=31 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416225857/https://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294 |archive-date=16 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> neem sy gewildheid binne Rusland toe vanweë die herstel van orde, stabiliteit en vooruitgang. Toe [[Dmitri Medwedef]] in 2008 verkies is tot nuwe president, is hy deur baie politieke waarnemers as niks meer as Wladimir Poetin se tydelike plekhouer in die Kremlin beskou nie. Met die volgende verkiesing het Poetin die presidentsamp hervat. Grondwetlike wysigings en die benoeming van [[Michail Misjoestin]] as nuwe premier word as pogings van Poetin se kant beskou om enersyds sy politieke invloed ook ná die beëindiging van sy tweede opeenvolgende ampstermyn (die laaste volgens die Russiese grondwet) te verseker, maar andersyds ook aandag te gee aan die ekonomiese uitdagings wat Rusland in die gesig staar. == Taal == {{Hoofartikel|Russies}} [[Lêer:Russian language status and proficiency in the World.svg|duimnael|Lande met Russies as amptelike of minderheidstaal]] Rusland se 160 etniese groepe praat sowat 100 tale. Volgens die 2002-sensus praat 142,6 miljoen mense [[Russies]], gevolg deur [[Tartaars]] met 5,3 miljoen en [[Duits]] met 2,9 miljoen sprekers.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87 |title=Russian Census of 2002 |work=4.3. Population by nationalities and knowledge of Russian; 4.4. Spreading of knowledge of languages (except Russian) |publisher=Federal State Statistics Service |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200403225220/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87 |archive-date=3 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Russies is die enigste amptelik staatstaal, maar elke republiek binne die federasie mag sy plaaslike taal kies as tweede [[amptelike taal]].<ref>{{en}} {{cite web |title=Chapter 3. The Federal Structure |work=The Constitution of the Russian Federation |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509113142/http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Russies behoort tot die [[Indo-Europese tale|Indo-Europese]] [[taalfamilie]] en binne dié taalfamilie tot die [[Oos-Slawiese tale]]. Dit is een van die ses amptelike tale van die [[Verenigde Nasies]]. Buite die gevestigde toerismestrukture (veral in die hoofdestemmings St. Petersburg, Moskou en die Goue Ring van Rusland) is ten minste basiese kennis van die Cyrilliese alfabet en Russiese taal 'n voorvereiste vir maklike oriëntasie en kommunikasie omrede Engels nouliks verstaan word. == Godsdiens == {{Hoofartikel|Russies-Ortodokse Kerk}} [[Lêer:Russia-Moscow-Cathedral of Christ the Saviour-6.jpg|duimnael|Die [[Katedraal van Christus die Verlosser]] in Moskou, wat in die Sowjettydperk afgebreek en van 1990 tot 2000 herbou is]] Die [[Christendom]], [[Islam]], [[Boeddhisme]] en [[Judaïsme]] is Rusland se tradisionele godsdienste en word beskou as deel van die land se "historiese erfenis", volgens 'n wet van 1997.<ref>{{en}} {{cite web|last=Bell|first=Imogen|title=Eastern Europe, Russia and Central Asia|url=https://books.google.de/books?id=EPP3ti4hysUC&pg=PA47&lpg=PA47&dq=respecting+christianity+islam+buddhism+judaism+and+other&source=web&ots=pppIldMuS1&sig=KikE3NJkzMEdWt4rU9EoeN03-6o&redir_esc=y#v=onepage&q=respecting%20christianity%20islam%20buddhism%20judaism%20and%20other&f=false|accessdate=13 Mei 2018}}</ref> Skattings van die aantal gelowiges verskil grootliks tussen bronne en sommige meen dat tussen 16% en 48% van die bevolking ongelowig is.<ref>{{en}} {{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|title=Atheism: Contemporary Rates and Patterns, chapter in The Cambridge Companion to Atheism, ed. by Michael Martin|publisher=Cambridge University Press|date=2005|isbn=}}</ref> [[Russies-Ortodokse Kerk|Russies-Ortodoksie]] is die grootste geloof in Rusland.<ref name=relig>{{en}} {{cite web |title=Religion In Russia |publisher=Embassy of the Russian Federation |url=http://www.russianembassy.org/RUSSIA/religion.htm |accessdate=27 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020606214927/http://www.russianembassy.org/RUSSIA/religion.htm |archive-date=2002-06-06 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die Kerk het ontstaan in 988, toe grootprins [[Wladimir van Kiëf|Wladimir die Grote]] van Kiëf die Christelike geloof aangeneem het as die land se amptelike godsdiens. Kleiner Christelike gelowe sluit Rooms-Katolieke, Armeens-Apostoliese en verskeie Protestantse kerke in. == Kultuur == === Klassieke musiek en ballet === [[Lêer:Peter Tschaikowski.jpg|duimnael|links|upright|Die komponis [[Pjotr Iljitsj Tsjaikofski]] (1840–1893)]] [[Lêer:Moscow 05-2012 Bolshoi after renewal.jpg|duimnael|Die [[Bolsjoi-teater]] in Moskou]] Rusland se groot aantal etniese groepe het elk sy eie tradisies van [[volksmusiek]]. [[Musiek]] in die 19de eeu is gekenmerk deur groot spanning tussen die klassieke komponis Michail Glinka en sy volgelinge aan die een kant en die aanhangers van die Russiese Musiekvereniging onder aanvoering van komponiste Anton en Nikolai Rubinstein aan die ander kant. Eersgenoemde het die Russiese nasionale identiteit omarm en godsdiens- en volkselemente by hul komposisies gevoeg, terwyl laasgenoemde se musiek konserwatief was. Die latere Romantieke tradisie van [[Pjotr Tsjaikofski|Pjotr Iljitsj Tsjaikofski]], een van die beroemdste komponiste van die Romantiek wie se musiek gewild en gelief geraak het vanweë die kenmerkend Russiese aard daarvan sowel as die ryk harmonieë en opwekkende melodieë, is na die 20ste eeu deurgevoer deur Sergei Rachmaninoff, een van die laaste groot aanhangers van die Romantieke styl van Europese klassieke musiek. Wêreldberoemde komponiste van die 20ste eeu sluit in [[Alexander Scriabin|Scriabin]], [[Igor Strawinski|Strawinski]], [[Sergei Rachmaninoff|Rachmaninoff]], [[Sergei Prokofiëf|Prokofijef]] en [[Dmitri Sjostakowitsj|Sjostakowitsj]]. Gedurende die grootste deel van die Sowjet-era is musiek streng beheer om binne die perke van die Stalinistiese beleid van [[sosialistiese realisme]] te bly. Russiese konservatoriums het 'n geslag wêreldbekende solokunstenaars opgelewer. Van die bestes is violiste [[David Oistrakh]] en [[Gidon Kremer]], tsjellis Mstislav Rostropovich, pianiste Wladimir Horowitz, Sviatoslav Richter en Emil Gilels en die sangeres Galina Vishnevskaya. Tsjaikofski het die wêreld se bekendste balletwerke gekomponeer, soos Swanemeer en Die Neutkraker. In die 20ste eeu het die Russiese dansers Anna Pawlowa en [[Vaslav Nijinsky]] beroemd geraak en impresario [[Sergei Diaghilev]] en sy ''[[Ballets Russes]]'' se toere oorsee het die ontwikkeling van dans wêreldwyd beïnvloed<ref>{{en}} {{cite book|last=Garafola|first=Lynn|title=Diaghilev's Ballets Russes|publisher=Oxford University Press|pages=576|url=http://www.amazon.com/Diaghilevs-Ballets-Russes-Lynn-Garafola/dp/0195057015|isbn=0-19-505701-5}}</ref> en die Sowjetunie se choreografieskole het die een beroemde internasionale ster ná die ander opgelewer, onder andere Maya Plisetskaya, [[Rudolf Nureyev]] en [[Mikhail Baryshnikov]]. Die [[Bolsjoi-ballet]] in Moskou en die Kirof in Sint Petersburg is steeds wêreldberoemd.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://petersburgcity.com/news/culture/2005/11/18/theatre/ |title=A Tale of Two Operas |publisher=Petersburg City |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507180340/http://petersburgcity.com/news/culture/2005/11/18/theatre/ |archive-date=7 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Letterkunde === [[Lêer:AleksandrPushkin.jpg|duimnael|links|upright|Die skrywer [[Aleksander Poesjkin]] (1799–1837)]] [[Lêer:L.N.Tolstoy Prokudin-Gorsky.jpg|duimnael|upright|Die skrywer [[Leo Tolstoi]] (1828–1910)]] Russiese letterkunde word beskou as van die invloedrykste en beste ontwikkel in die wêreld en dra by tot van die wêreld se bekendste letterkundige werke.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761564269/Russian_Literature.html|title=Russian Literature|last=Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia 2007|accessdate=7 Januarie 2008|archive-date=2009-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090820090445/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761564269/Russian_Literature.html|url-status=dead}}</ref> Dit dateer uit die 10de eeu en teen die vroeë 19de eeu het 'n plaaslike tradisie ontstaan wat van die beste skrywers van alle tye opgelewer het. Dié periode het begin met [[Aleksander Poesjkin]], wat beskou word as die vader van die moderne Russiese letterkunde en dikwels beskryf word as die Russiese [[William Shakespeare]].<ref>{{en}} {{cite book|last=Kelly|first=Catriona|title=Russian Literature: A Very Short Introduction (Very Short Introductions) (Paperback)|publisher=Oxford Paperbacks|url=http://www.amazon.co.uk/Russian-Literature-Short-Introduction-Introductions/dp/0192801449|isbn=0-19-280144-9}}</ref> Van die bekendste Russiese digters en skrywers van die 19de eeu is [[Anton Tsjechof]], [[Michail Lermontof]], [[Leo Tolstoi]], [[Nikolai Gogol]], [[Iwan Toergenef]] en [[Fjodor Dostojefski]]. Iwan Gontsjarov, Michail Saltikof, Aleksei Pisemski en Nikolai Leskof was bekende prosaskrywers. Tolstoi en Dostojefski was veral grootse figure wat albei al beskryf is as die beste romankrywers ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/art/Russian-literature |title=Russian literature |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=27 Julie 2023}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |publisher=[[Time (tydskrif)|Time Magazine]] |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,943893,00.html?promoid=googlep |accessdate=13 Mei 2018 |title=Freaking-Out with Fyodor |author=Otto Friedrich |archive-url=https://web.archive.org/web/20170502160824/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,943893,00.html?promoid=googlep |archive-date=2 Mei 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Teen die 1880's het Russiese letterkunde begin verander. Die tyd van die groot romanskrywers was verby en kort fiksie en poësie het gewild geraak vir die volgende paar dekades, wat die "Silwer Era" genoem is. Waar dit voorheen deur realisme oorheers is, het simboliek die Russiese letterkunde tussen 1893 en 1914 oorheers. Van die voorste skrywers van hierdie tyd was Waleri Brjoesof, Andrei Beli, Wjatsjeslaf Iwanof, Aleksander Blok, Dmitri Merezjkofski, Fjodor Sologoeb, [[Anna Achmatowa]], Osip Mandelstam, Leonid Andrejef, [[Iwan Boenin]] en [[Maksim Gorki]]. Ná die Russiese Rewolusie van 1917 en die daaropvolgende burgeroorlog het die kulturele lewe veel te wense oorgelaat. Sommige gevestigde skrywers het Rusland verlaat terwyl 'n nuwe geslag skrywers wat die rewolusie ten minste in 'n mate ondersteun het, na vore getree het. Van hulle het skrywersorganisasies gestig met die doel om 'n nuwe en kenmerkende werkersklaskultuur in die nuwe staat te skep. In die 1920's het skrywers groot verdraagsaamheid geniet. In die 1930's is sensuur verskerp in ooreenstemming met Josef Stalin se beleid van sosialistiese realisme. Ná sy dood is die beheer telkens verslap. Teen die 1970's en 1980's het baie skrywers die riglyne van sosialistiese realisme geïgnoreer. Die vernaamste skrywers van die Sowjettyd sluit in [[Jewgeni Zamjatin]], Isaac Babel, Joeri Olesja, Wladimir Nabokof, Michail Boelgakof, [[Boris Pasternak]], Aleksandr Solzhenitsyn, [[Wladimir Majakofski]], Michail Sjolochof, Jewgeni Jeftoesjenko en Andrei Woznesenski. === Rolprente === [[Lêer:Vintage Potemkin.jpg|duimnael|Oorspronklike Sowjetse plakkaat wat vir ''Die Oorlogskip Potemkin'' adverteer]] Terwyl rolprente in die Weste aanvanklik beskou is as 'n vorm van goedkoop vermaak vir die werkersklas, het die Russiese rolprentwese ná die 1917-rewolusie 'n ernstiger oogmerk gehad.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/art/history-of-the-motion-picture |title=History of the motion picture |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=27 Julie 2023}}</ref> Russiese en later Sowjet-rolprentmakers het grootse prente gemaak soos ''The Battleship Potemkin''.<ref name=film>{{en}} {{cite web |title=Russia::Motion pictures |publisher=Encyclopædia Britannica |date=2007 |url=http://www.britannica.com/eb/article-38645 |accessdate=27 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071123075709/http://www.britannica.com/eb/article-38645 |archive-date=2007-11-23 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> [[Sergei Eisenstein]] en [[Andrei Tarkofski]] het van die wêreld se innoverendste en invloedrykste regisseurs geword. In 1932 het Stalin sosialistiese realisme die staatsbeleid gemaak. Dit het 'n demper geplaas op kreatiwiteit, maar baie Sowjet-rolprente in dié genre was geslaagd, onder andere ''Tsjapajef'', ''Die Kraanvoëls Vlieg'' en ''Ballade van 'n Soldaat''. Leonid Gaidai se komedies was in die 1960's en 1970's gewild en in 1969 is Wladimir Motil se ''Wit Son van die Woestyn'' uitgereik, wat 'n nuwe genre bekend as "osterns" ingelei het. Ruimtevaarders kyk na dié prent voor elke reis na die ruimte.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://filmlinc.com/wrt/onsale/russian08/whitesunofthedesert.html|publisher=Film Society of Lincoln Center|title=White Sun of the Desert / Beloe solntse pustyni|accessdate=18 Januarie 2008|archive-date=25 Januarie 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080125172545/http://www.filmlinc.com/wrt/onsale/russian08/whitesunofthedesert.html|url-status=dead}}</ref> In die 1980's en 1990's het die Russiese rolprentwese 'n krisis beleef. Hoewel rolprentmakers hulle nou vrylik kon uitdruk, is staatsubsisies drasties verminder en minder prente is vervaardig. Aan die begin van die 21ste eeu het meer mense na die teaters begin gaan en die bedryf het begin groei in die lig van die land se verbeterende ekonomie. Meer prente word reeds hier vervaardig as in Duitsland of Brittanje.<ref name=kino>{{en}} {{cite web |last=Dzieciolowski |first=Zygmunt |title=Kinoeye: Russia's reviving film industry |url=https://www.opendemocracy.net/globalization-Film/russian_film_3726.jsp |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001194311/https://www.opendemocracy.net/globalization-Film/russian_film_3726.jsp |archive-date=1 Oktober 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2007 is $565 miljoen se kaartjies verkoop – 37% meer as in die vorige jaar.<ref>{{en}} {{cite web |title=Russian Entertainment & Media Industry worth $27.9 bn by 2011 |publisher=[[PricewaterhouseCoopers]] |url=https://www.pwc.com/extweb/ncpressrelease.nsf/docid/B373F0C74AA25A7480257309003B9833 |accessdate=27 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926220504/http://www.pwc.com/extweb/ncpressrelease.nsf/docid/B373F0C74AA25A7480257309003B9833 |archive-date=26 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Russiese prente word internasionaal steeds hoog aangeslaan. ''[[Roesskii Koftsjeg]]'' ("Russiese Ark", 2002) was die eerste vollengte-rolprent ooit wat in een lang skoot geskiet is. === Beeldende kuns === [[Lêer:NesterovMV NaRusi206x483GTG.jpg|duimnael|links|''Roes: Die Siel van die Volk'' deur [[Michail Nesterof]] simboliseer Rusland se historiese spirituele soeke]] [[Lêer:Metropolitain of Saint Petersburg station Awtowo.jpg|duimnael|Die ryk versierings van [[Sint Petersburg]] se metro]] Vroeëre Russiese skilderkuns het gefokus op die skilder van ikone en helderkleurige fresko's (muurskilderye), 'n kunsvorm wat die Russe van Bisantium geërf het. In 1757 is die Russiese Kunsakademie gestig wat ten doel gehad het om 'n internasionale rol en status aan Russiese kunstenaars te gee. Van die bekendste skilders van die akademie was Iwan Argoenof, Fjodor Rokotof, Dmitri Lewitzki en Wladimir Borowikofski. Realisme was gewild in die 19de eeu en skilders het die Russiese identiteit vasgevang. Ander kunstenaars het gefokus op sosiale kritiek – hulle het die toestande van die armes uitgelig en die owerhede as karikature uitgebeeld. Ná die afskaffing van lyfeienskap in 1861 het sommige kunstenaars op menslike lyding gefokus. Dramatiese oomblike uit die geskiedenis is ook geskilder. Die Peredwizjniki (Swerwers) was 'n groep kunstenaars wat 'n kunsrigting begin het wat vry was van die beperkinge van die Kunsakademie. Hul skilderye het groot sosiale en politieke betekenis gehad. Van die bekendstes was Iwan Sjisjkin, Archip Koeindzji, Iwan Kramskoi, Wasili Polenof, Isaak Lewitan, Wasili Soerikof, [[Wiktor Wasnetsof]] en [[Ilja Repin]]. Teen die 1830's het die akademie kunstenaars soos Aleksander Iwanof en Karl Brioellof oorsee gestuur om kuns te bestudeer. Die Russiese avantgarde is 'n oorkoepelende term wat gebruik word vir die groot, invloedryke golf van [[modernisme|modernistiese]] kuns wat tussen 1890 en 1930 gedy het. Dit sluit in verskeie aparte, maar fyn verweefde kunsbewegings wat in dié tyd voorgekom het, soos neo-primitivisme, suprematisme, konstruktivisme, rayonisme en [[futurisme]]. Van die bekendste kunstenaars van dié tyd sluit in El Lissitzki, Kazimir Malewitsj, [[Wassily Kandinsky]], Wladimir Tatlin en Aleksander Rodtsjenko. Die Russiese avant-garde het sy hoogtepunt bereik in die tyd tussen die 1917-rewolusie en 1932. Hierna het die genre se idees begin bots met die sosialistiese realisme onder Stalin. Baie Sowjetkunstenaars het innovasie gekombineer met sosialistiese realisme, onder andere Ernst Neizwestni, Ilja Kabakof, Michail Sjemjakin, Erik Boelatof en Wera Moechina. Ander het patriotiese en anti-fascistiese onderwerpe geskilder. Gebeure in die Tweede Wêreldoorlog is veral baie patrioties uitgebeeld en ná die oorlog het beeldhouwerkers talle monumente vir die gesneuweldes geskep. In die 20ste eeu het baie Russiese kunstenaars in Wes-Europa gewerk. Mense soos Wassily Kandinsky, [[Marc Chagall]] en Naum Gabo se werke en idees is wêreldwyd opgeraap. Van hulle het in [[Parys]] en [[München]] studeer en dit het die impak van die Russiese kuns internasionaal laat versprei. === Sport === [[Lêer:Russia-Moldova (2).jpg|duimnael|links|Die [[Russiese nasionale sokkerspan]] in 2014]] [[Lêer:Georgia versus Russia at rugby.jpg|duimnael|[[Rugby]]wedstryd tussen [[Russiese nasionale rugbyspan|Rusland]] en [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] tydens die [[Europese Rugbykampioenskap|Europese Nasiesbeker]] in 2007]] [[Bandy]] is die nasionale [[sport]] van Rusland<ref>{{en}} {{cite web |url=http://eng.tatar-inform.ru/news/2011/01/21/33986/ |title=Russian bandy players blessed for victory at world championship in Kazan |date=21 Januarie 2011 |publisher=Tatar-Inform |accessdate=31 Augustus 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303213431/http://eng.tatar-inform.ru/news/2011/01/21/33986/ |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en een van die gewildste sportsoorte in Rusland.<ref>{{ru}} {{cite web |url=http://old.rusbandy.ru/content.html@PageID=325 |title=XV чемпионат России по хоккею с мячом сезон 2006/07 г.г. |publisher=rusbandy.ru |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010164048/http://old.rusbandy.ru/content.html@PageID=325 |archive-date=10 Oktober 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit is verwant aan [[yshokkie]], 'n ander gewilde sportsoort. Rusland is een van die suksesvolste lande in yshokkie met [[Kanada]] as hul sterkste mededinger. [[Sokker]] is ook een van Rusland se gewildste sportsoorte en die land het die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018]] aangebied, die eerste in Rusland en Oos-Europa; dié toernooi is deur [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] gewen. Die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2017]] het as voorbereiding hiervan gedien en is deur [[Duitse nasionale sokkerspan|Duitsland]] gewen. Daarbenewens sal Rusland ook sommige van die [[UEFA Europa-beker]] in 2020 se wedstryde, wat regstreeks deur Europa beslis sal word, aanbied. Die Sowjetunie se nasionale sokkerspan was een van die suksesvolste tydens die [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]] asook die UEFA Europa-beker en hulle het die eerste Europese Sokkerkampioenskap van 1960 gewen. Die [[Russiese nasionale rugbyspan]] kon vir die [[Rugbywêreldbeker 2011]] en [[Rugbywêreldbeker 2019]] kwalifiseer, maar het tydens albei toernooie die groepfase op die laaste plek beëindig. Hulle ding in die [[Europese Rugbykampioenskap]] met ander opkomende rugbyspanne mee. Veral wedstryde teen die politieke aartsvyand [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] geniet groot aandag en word as 'n soort "Dawid teen Goliat" beskou, veral as gevolg van Georgië se sterk wenrekord teen die noordelike buurland. Sedert 2021 ding Rusland en [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] om die Kiseleffbeker mee; dié beker is genoem na die hertog Pawel Kiseleff, 'n Rus wat die eerste grondwette van beide Wallachië en Moldawië (hedendaagse Roemenië en Moldowa) beïnvloed het.<ref>{{ro}} {{cite web |url=https://frr.ro/2021/03/03/cupa-kiseleff-trofeu-ce-va-fi-pus-in-joc-la-meciurile-dintre-romania-si-rusia/ |title=CUPA KISELEFF, TROFEU CE VA FI PUS ÎN JOC LA MECIURILE DINTRE ROMÂNIA ȘI RUSIA |publisher=Federația Română de Rugby |date=3 Maart 2021 |accessdate=20 Maart 2021}}</ref> Op die hoogtepunt van die Koue Oorlog is die [[Olimpiese Somerspele 1980]] in die Sowjetse hoofstad Moskou aangebied, wat deur verskeie [[Weste]]rse lande as gevolg van die Sowjetse inval in Afghanistan geboikot is. As reaksie hierop het die Sowjetunie en sy bondgenote die [[Olimpiese Somerspele 1984]] in [[Los Angeles]] geboikot. Sotsji het die [[Olimpiese Winterspele 2014]] (en aansluitend die [[Paralimpiese Winterspele 2014]]) gehuisves, waartydens die gasheer Rusland die meeste medaljes ingepalm het. Sedert 2014 word die [[Russiese Grand Prix]] as deel van die [[Formule Een]]-wêreldkampioenskap op die [[Sochi Autodrom]] rondom die Olimpiese Park in [[Sotsji]] aangebied.<ref>{{en}} {{cite web |title=Russia secures 2014 grand prix deal |url=http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/story/31127.html |publisher=ESPN |date=14 Oktober 2010 |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200506075724/http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/story/31127.html |archive-date=6 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Mediabedryf == === Medialandskap en vryheid van mening === [[Lêer:Medvedev - Russia Today 3.jpg|duimnael|Die voormalige Russiese president Dmitri Medwedef in die Washington-ateljee van Russia Today TV met Margarita Simonjan]] Die Russiese grondwet waarborg in hoofstuk 2, artikel 29 die vryheid van mening en spraak net soos mediavryheid, maar plaas tegelykertyd 'n verbod op propaganda en agitasie wat sosiale, rassistiese, nasionale en godsdienstige haat aanspoor en enige vorm van sensuur. Maar ondanks hierdie voorvereistes vir die vryheid van uitdrukking en 'n vrye perslandskap is daar steeds geen landswye uitsaaier wat onafhanklike verslaggewing en inligting oor regeringsake bied en kritiese kommentaar op die regeringsbeleid sou lewer nie. Sedert die ontbinding van die Sowjetunie en die stigting van die Russiese Federasie is volgens statistieke van die Russiese joernalistevereniging meer as 300 joernaliste vermoor. Die Moskouse Buro vir Menseregte berig dat net in 2009 57 joernaliste slagoffers van moordaanvalle geword het.<ref name="bpb/Hartwich 2011">{{de}} [http://www.bpb.de/themen/SRPOJ3,0,0,Die_Medienlandschaft_in_Russland.html ''Bundeszentrale für politische Bildung (bpb)/Inna Hartwich: Die Medienlandschaft in Russland. Das Wort und der Tod, 3 Februarie 2011'']</ref> {{Sienook|Lys van joernaliste wat in Rusland vermoor is}} === Die nasionale agentskap ''Roskomnadsor'' === [[Lêer:Emblem of Roskomnadzor.svg|duimnael|Kenteken van ''Roskomnadsor'']] In Maart 2007 het die destydse Russiese president Wladimir Poetin 'n nuwe nasionale agentskap, Roskomnadsor, in die lewe geroep wat toesig hou oor massamedia, kommunikasie en Rusland se kulturele erfenis. Dit is ondergeskik aan die premier. Alle media en kommunikasiemiddels, insluitende die internet en telekommunikasie met sy gesamentlike inhoud, word deur Roskomadsor gekontrolleer. Dié agentskap reik ook lisensies uit en onderhou 'n databank met persoonlike gegewens van Russiese burgers. Roskomnadsor is sodoende in staat om die internetgebruik van individue byna volledig te monitor. Volgens die Russiese perswet kan Roskomnadsor media oor hulle optrede vermaan – en 'n medium ná twee waarskuwings laat sluit. So is die dagblad ''[[Nowaja Gazeta]]'', wat in besit van die voormalige president Michail Gorbatsjof en die bankier Aleksander Lebedef is en vir sy kritiese houding teenoor die regering bekend staan, al verskeie kere onder druk geplaas. In die najaar van 2010 het Roskomnadsor gedreig om dié koerant se druklisensie te beëindig nadat dit 'n artikel uit die program van 'n neo-nazi-organisasie aangehaal het en weens die "verspreiding van ekstremistiese propaganda" gedagvaar is. Sedert 2001 is tien joernaliste, wat vir ''Nowaja Gazeta'' werksaam was, vermoor.<ref name="bpb/Hartwich 2011" /> === Media onder beheer van die staat, energiereuse en oligarge === [[Lêer:Zdanie tass.jpg|duimnael|Die hoofkwartier van ''Itar-Tass'', een van die beduidendste nuusagentskappe in Rusland, is in Moskou gesetel]] Roskomnadsor verskaf ook inligting oor die medialandskap in Rusland – so het die totale aantal media, wat deur die agentskap gelys, vroeg in 2011 66&nbsp;032 beloop, waarvan 5&nbsp;254 televisie-stasies, 3&nbsp;769 radiostasies, 28&nbsp;449 dagblaaie en 21&nbsp;572 tydskrifte. Die meeste media word deur die staat beheer, veral die groot nuusagentskappe en televisie-kanale. Die graad van beheer varieer grootliks.<ref name="bpb/Hartwich 2011" /> So word die dagblad ''Rossijskaja Gazeta'' met 'n sirkulasie van sowat 430&nbsp;000 eksemplare regstreeks deur die Russiese regering beheer en fungeer as 'n soort staatskoerant – alle wette en verordenings van die Moskouse regering word eers van krag nadat hulle in dié dagblad bekend gemaak is. Die uitgewery van ''Rossijskaja Gazeta'' word deur Aleksander Gorbenko bestuur, 'n Moskouse amptenaar wat toesig hou oor die regering se kontak met verslaggewers van massamedia. Ook die belangrikste Russiese nuusagentskap, ''Itar-Tass'', is in staatsbesit. Naas die staat oefen ook staatsondernemings of [[Russiese oligarg|oligarge]], wat as regeringsvriendelik bekend staan, kontrole oor media uit. ''Iswestija'', een van die oudste dagblaaie in die land met 'n sirkulasie van sowat 130&nbsp;000, is in besit van die Moskouse mediamaatskappy ''Gazprom-Media'' wat deel uitmaak van ''Gazprom'', die wêreld se grootste gasprodusent wat merendeels deur die Russiese staat beheer word. ''Gazprom-Media'' hou ook die meerderheid aandele in ander koerante, televisie- en radiostasies – waaronder ''NTW'' ("Onafhanklike Televisie"), wat oorspronklik in 1993 as privaat uitsaaier deur die oligarg Wladimir Goessinskij gestig is en in 2001 deur ''Gazprom'' oorgeneem is; ''Itogi'', 'n weekblad wat met opspraakwekkende verslae oor die oorlog in Tsjetsjnië bekendheid verwerf het; en die radiostasie ''Echo Moskwy'' ("Moskouse Eggo", waarin ''Gazprom'' 'n belang van 66 persent het) wat met kritiese joernalisme vereenselwig word. Die dagblad ''Kommersant'' (sirkulasie: 115&nbsp;000) is net soos die liberale internet-koerant ''gazeta.ru'' in besit van die miljardêr Alisjer Oesmanof, 'n mede-eienaar van die metaal- en mynboumaatskappy ''Metalloinvest'' en direkteur-generaal van ''Gazprominvestholding'', 'n dogtermaatskappy van ''Gazprom''. 'n Ander beduidende eienaar van media is ''WGTRK'', die "Al-Russiese staatsmaatskappy vir televisie en radio", met die uitsaaier ''Rossija'' (en tagtig TV-streekkanale), die radiostasie ''Radio Majak'' ("Radio Vuurtoring"), die nuusagentskap ''Ria Nowosti'' (met korrespondente in meer as veertig lande) en 'n aantal internet-koerante soos ''vesti.ru'' en ''strana.ru''. === Toegang tot die media === [[Lêer:Television Broadcasting Center of SPb 4.jpg|duimnael|Die uitsaaisentrum van 'n televisiekanaal in Sint Petersburg]] Die meeste Russe het maklike toegang tot die media – in stedelike gebiede is die meeste dagblaaie by nuusstalletjies verkrygbaar teen pryse van sowat ZAR 2 of meer. Koerantoutomate vergemaklik die koop van dagblaaie in Moskou se moltreinstasies. Opvallend is die afwesigheid van buitelandse media by nuusstalletjies. Volgens meningspeilings deur die Russiese WZIOM-instituut gee 95 persent van die Russiese bevolking die voorkeur aan televisie as hul hoofbron van inligting, maar slegs vyf persent aan koerante. Daar is 'n vinnig groeiende mark vir betaaltelevisie, met die satellietverspreider ''Tricolor'' as die belangrikste aanbieder. Die Russiese regering het 'n projek van stapel gestuur om toegang tot digitale televisie-ontvangs vir alle huishoudings te verseker.<ref>{{en}} [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1102275.stm ''BBC News – Russia country profile: Media'']</ref> Volgens die onafhanklike Lewada-sentrum in Moskou het sowat dertig persent van die bevolking toegang tot die internet wat as die liberaalste nuusmedium beskou word en 'n mediatuiste vir Russiese opposisiegroepe bied, alhoewel die agentskap Roskomnadsor toegang tot ongewenste webtuistes mag beperk. Die Russiese regering is van plan om toegang tot die net deur die uitbou van snelle internetverbindings te vergemaklik. Die staatsbeheerde televisiekanaal ''Perwyj Kanal'' ("Eerste kanaal") lok volgens ''mediaatlas.ru'' tans die meeste toeskouers – nog voor ''Rossija'' en ''NTW''. Wat gedrukte media betref, is die poniekoerant ''Moskowskij Kosmolets'' die gewildste (en goedkoopste) dagblad op die Russiese mark – met 'n leserstal van ongeveer 1,3 miljoen. Joernaliste kla soms dat die Russiese publiek onverskillig teenoor kwelvrae staan en dus ook nie belang stel in kritiese verslaggewing nie. So was daar gedurende Rusland se transformasie tot 'n demokratiese samelewing wél 'n fase wat deur die stigting van 'n verskeidenheid mediaondernemings (dikwels het oligarge meer as een mediamaatskappy besit) en kritiese joernalisme gekenmerk was. Die euforie van die vroeë 1990's het egter geleidelik plek gemaak vir 'n soort regeringsvriendelike joernalisme wat tipies was vir die Sowjet-tydperk, veral op Rusland se televisiekanale wat baie aandag aan die regering se standpunte gee en moontlik ook nog as spreekbuis vir invloedryke oligarge optree wat die Kremlin-beleid steun. Maar daar is baie kwelvrae waaroor die media heeltemal swyg.<ref name="bpb/Hartwich 2011" /> == Sien ook == * [[Portaal:Rusland]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Verdere leeswerk == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Russia|title=Russia|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=27 Julie 2023}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|title=Russia|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=27 Julie 2023}} ; Politiek ---- * {{en}} Kanet Roger E., ed. ''Russian Foreign Policy in the 21st Century'' (Palgrave Macmillan; 2011) == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Russia|Rusland}} {{Wikt|Rusland}} ; Russiese regering ---- * {{ru}} [http://www.gov.ru/ Amptelike webwerf van die Russiese regering] ; Media en nuusagentskappe ---- * {{en}} [http://en.rian.ru/ Russiese nuusagentskap "Ria Novosti"] ; Geskiedenis ---- * {{en}} [https://www.rbth.com/history/330627-rurik-dynasty-founded-russia-ruled-before-romanovs ''Russia Beyond: Who founded Russia and ruled it before the Romanovs?''] ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage|Russia|Rusland}} ; Argitektuur ---- * {{en}} [https://www.uar.ru/en/ ''Union of Architects of Russia (UAR)''] ; Migrasie ---- * {{de}} [https://www.boell.de/de/navigation/promotionsfoerderung-7316.html ''Svetlana Boltovskaja, Heinrich-Böll-Stiftung: Afrikanische Diaspora in Russland (1985–2005): Selbst- und Fremdbilder''] ; Fotogalerye ---- * {{en}} [http://www.flickr.com/photos/tessekkur/sets/72157622223977430/ ''Foto's van Rusland op Flickr''] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Rusland}} | Noord = [[Arktiese Oseaan]] ([[Barentssee]] • [[Karasee]] • [[Laptefsee]] • [[Oos-Siberiese See]] • [[Tsjoekotkasee]]) | Noordoos = [[Beringstraat]] • {{vlagland|Verenigde State}} ([[Alaska]]) • [[Beringsee]] | Oos = [[Stille Oseaan]] | Suidoos = [[See van Ochotsk]] • {{vlagland|Japan}} | Suid = {{vlagland|Georgië}} • {{vlagland|Azerbeidjan}} • [[Kaspiese See]] • {{vlagland|Kasakstan}} • {{vlagland|Volksrepubliek China}} • {{vlagland|Mongolië}} • {{vlagland|Volksrepubliek China}} • {{vlagland|Noord-Korea}} • [[See van Japan]] | Suidwes = [[Swartsee]] | Wes = {{vlagland|Finland}} • [[Golf van Finland]] • {{vlagland|Estland}} • {{vlagland|Letland}} • {{vlagland|Litaue}} • {{vlagland|Pole}} • {{vlagland|Wit-Rusland}} • {{vlagland|Oekraïne}} | Noordwes = {{vlagland|Noorweë}} • [[Arktiese Oseaan]] }} {{Lande van Asië}} {{Lande van Europa}} {{G20}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Rusland| ]] odwlboat4hznu6xxy0jl5uk5ciory0o 2908127 2908125 2026-05-30T11:30:26Z SpesBona 2720 Opruim (sonder geannekseerde gebiede) 2908127 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Russiese Federasie |volle_naam = <small>Российская Федерация<br />''Rossijskaja Federatsija'' ([[Russies]])</small> |algemene_naam = Rusland |beeld_vlag = Flag of Russia.svg |beeld_wapen = Coat of Arms of the Russian Federation.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Russian Federation (orthographic projection) - All Territorial Disputes.svg |leuse = |volkslied = <br />[[Volkslied van die Russiese Federasie|Государственный гимн Российской Федерации]]<br /><center>[[Lêer:Russian Anthem chorus.ogg]]</center><small>([[Transliterasie|tr.]]: ''Gosoedarstwenni gimn Rossijskoi Federatsiji'')</small><br /><small>''([[Russies]] vir: "Nasionale Volkslied van die Russiese Federasie")''</small> |amptelike_tale = [[Russies]]{{smallsup|1}} |hoofstad = [[Moskou]] {{Koördinate|55|45|N|37|37|O}} |latd = 55 |latm = 45 |latNS = N |longd = 37 |longm = 37 |longEW = O |grootste_stad = [[Moskou]] |regeringsvorm = Federale<br />semi-presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br /><br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Wladimir Poetin]]<br />[[Michail Misjoestin]] |oppervlak_rang = 1^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 17&nbsp;098&nbsp;246{{smallsup|2}} <small>(sonder geannekseerde gebiede)</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/publications/pocketbook/files/world-stats-pocketbook-2016.pdf#page=182 |title=World Statistics Pocketbook 2016 edition |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs. Statistics Division |date=2016 |accessdate=17 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804041700/https://unstats.un.org/unsd/publications/pocketbook/files/world-stats-pocketbook-2016.pdf |archive-date=4 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |oppervlakmi² = 6&nbsp;601&nbsp;670 |persent_water = 13<ref>{{en}} {{cite web |title=The Russian federation: general characteristics |url=http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1/010000R |work=Federal State Statistics Service |accessdate=5 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306232213/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archive-date=2012-03-06 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> <small>(insluitende moerasse)</small> |bevolking_skatting = 147&nbsp;182&nbsp;123<ref>{{ru}} {{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/vpn_popul |title=Том 1. Численность и размещение населения |publisher=Federale Statistiekdiens |accessdate=3 September 2022 |archive-date=24 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124160257/http://rosstat.gov.ru/vpn_popul |url-status=dead }}</ref><br /><small>(insluitende [[Krim]] en [[Sewastopol]])</small> |bevolking_rang = 9^de |bevolking_skatting_jaar = 2022 |bevolking_sensus = |bevolking_sensus_jaar = |bevolkingsdigtheid = 8,4 |bevolkingsdigtheidmi² = 21,8 |bevolkingsdigtheidrang = 181^ste |BBP_PPP = $4&nbsp;989&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=922,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Russia |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2023 |accessdate=27 Julie 2023}}</ref> |BBP_PPP_rang = 6^de |BBP_PPP_jaar = 2023 |BBP_PPP_per_kapita = $34&nbsp;837<ref name=imf2 /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 49^ste |BBP = $2&nbsp;062&nbsp;miljard<ref name=imf2 /> |BBP_rang = 12^de |BBP_jaar = 2023 |BBP_per_kapita = $14&nbsp;404<ref name=imf2 /> |BBP_per_kapita_rang = 67^ste |onafhanklikheidstipe = Vorming |onafhanklikheidsgebeure = • [[Slovensk en Staraya Rusa]]<br />• [[Rjoerik-dinastie]]<br />• [[Kiëf-Roes]]<br />• [[Wladimir-Soezda-Roes]]<br />• [[Moskowië]]<br />• [[Tsaredom van Rusland]]<br />• [[Russiese Ryk]]<br />• [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek|Russiese SFSR]]<br />• [[Sowjetunie]]<br />• Russiese Federasie<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsdatums = <br /><br />2395 v.C.<ref name=c-b90>{{ru}} {{cite web |url=https://www.novgorod.ru/read/information/history/clauses/sloven/ |title=Сказание о Словене и Русе и городе Словенске из Хронографа 1679 года |publisher=novgorod.ru |accessdate=17 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180910061155/https://www.novgorod.ru/read/information/history/clauses/sloven/ |archive-date=10 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />[[862]]<br />[[882]]<br />[[1169]]<br />[[1283]]<br />[[16 Januarie]] [[1547]]<br />[[22 Oktober]] [[1721]]<br />[[6 November]] [[1917]]<br />[[10 Desember]] [[1922]]<br />[[25 Desember]] [[1991]]<br />[[12 Desember]] [[1993]] |MOI = {{wins}} 0,822<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |title=Human Development Report 2021/2022 |publisher=United Nations Development Programme |date=2021 |accessdate=27 Julie 2023}}</ref> |MOI_rang = 52^ste |MOI_jaar = 2021 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 36,0<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=RU |title=GINI index – Russian Federation |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=27 Julie 2023}}</ref> |Gini_rang = 98^ste |Gini_jaar = 2020 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Roebel]] |geldeenheid_kode = RUB |land_kode = RU |tydsone = |utc_afwyking = [[UTC+02:00|+2]] tot [[UTC+12:00|+12]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]] tot [[UTC+12:00|+12]] |internet_domein = [[.ru]] [[.su]] [[.рф]] |skakelkode = 7 |voetskrif = 1. [[Tale van Rusland|27 andere inheemse tale]] word sedert 1991 in verskeie streke as amptelike tale erken.<br />2. met [[Krim]] en [[Sewastopol]] is Rusland se oppervlakte 17&nbsp;125&nbsp;191&nbsp;km² (6&nbsp;612&nbsp;073&nbsp;myl²).<ref>{{ru}} {{cite web |url=https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/Сведения_по_ф.22_за_2016_год_(по_субъектам_РФ)_на_сайт.doc |title=Сведения о наличии и распределении земель в Российской Федерации на 1 January 2017 (в разрезе субъектов Российской Федерации) |publisher=Rosreestr |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419074535/https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D0%BE_%D1%84.22_%D0%B7%D0%B0_2016_%D0%B3%D0%BE%D0%B4_(%D0%BF%D0%BE_%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC_%D0%A0%D0%A4)_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82.doc |archive-date=19 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> }} '''Rusland''' ([[Russies]]: Росси́я, ''Rossija'', [rɐˈsʲijə], {{Audio|Ru-Rossiya.ogg|luister}}), amptelik die '''Russiese Federasie''' ([[Russies]]: Росси́йская Федерaция, ''Rossijskaja Federatsija'', [rɐˈsʲijskəjə fʲɪdʲɪˈratsɨjə], {{Audio|Ru-Rossiyskaya Federatsiya.ogg|luister}}), is 'n [[land]] wat gedeeltelik in [[Europa]] en gedeeltelik in [[Asië]] lê. Die land lê egter vanuit 'n politieke oogpunt in Europa omdat die belangrikste deel, ook die hoofstad, [[Moskou]], Europees is en sowat 70 persent van die bevolking daar woon. [[Lêer:Russia 87.74494E 66.20034N.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-Satellietbeeld van Rusland]] [[Lêer:Kamchatka Volcano Koryaksky (24231533812).jpg|duimnael|links|Rusland se Verre Ooste: Petropawlofsk-Kamtsjatski, geleë teen die voet van die Korjakski-vulkaan op die skiereiland [[Kamtsjatka]]]] Met sy oppervlak van 17&nbsp;098&nbsp;246&nbsp;km² is Rusland by verre die grootste land ter wêreld, byna twee maal so groot soos die tweede grootste land, [[Kanada]]. Dit grens aan (antikloksgewys van NW na SO): [[Noorweë]], [[Finland]], [[Estland]], [[Letland]], [[Litaue]], [[Pole]], [[Belarus]], [[Oekraïne]], [[Georgië]], [[Azerbeidjan]], [[Kasakstan]], die [[Volksrepubliek China]], [[Mongolië]] en [[Noord-Korea]]. Verder is dit deur 'n see of smal seestraat geskei van die [[Verenigde State van Amerika]] ([[Alaska]]), [[Kanada]], [[Turkmenistan]], [[Iran]], [[Turkye]], [[Swede]] en [[Japan]]. Die moderne Russiese landsnaam ''Rossija'' vir Rusland het sy oorsprong in die Griekse weergawe ''Rossia'' van die historiese Oos-Slawiese benaming Roes (''Rus'') vir gebiede in die huidige Europese state Rusland, Belarus en Oekraïne wat deur Slawiërs bewoon is. Die vroegste bewoners het hulle sowat 100&nbsp;000 jaar gelede in die weste van moderne Rusland gevestig. Voordat Slawiese groepe hulle vanaf die 6de eeu n.C. vanuit hul stamland in noordelike en suidelike rigting begin uitbrei het, is die noorde van Ruslad deur Fins-Oegriese en Baltiese volke bewoon, terwyl Indo-Europese [[steppe]]volke soos Koergan, Kimmerers, [[Skitiërs]], Sarmate en Alane hulle in die suidelike streke gevestig het. Hulle is later opgevolg deur Grieke, Gote, Hunne en Aware. Die oorspronklike Slawiese stamgebied was tussen die noordelike en suidelike streke in 'n gebied geleë wat rofweg deur die riviere Dnjepr en Boeg begrens is. Skandinawiese Wikings het vanaf die 8de eeu Oos-Europese riviere as krygers en handelaars bevaar en hulle hier met die Slawiese meerderheidsbevolking begin vermeng. Hierdie krygerkooplui, na wie ook as Waragiërs of Roes verwys word, het onder leiding van hul legendariese aanvoerder Rjoerik grootliks bygedra tot die stigting van die eerste Oos-Slawiese staat [[Kiëf-Roes]] met vroeë stedelike sentra in Nowgorod (gestig in 862) en Kiëf (tans [[Kijif]], 879). Hul handelsbetrekkinge het tot [[Konstantinopel]] gestrek. In die suidelike steppelandskappe en langs die Wolgarivier het Turkvolke uit Asië - Chasare en Wolga-Bulgare - ryke gestig wat handel gedryf het met die Roes, maar ook oorlog teen hulle gevoer het. Noue betrekkinge met die [[Bisantynse Ryk]] het grootliks bygedra tot Kiëf-Roes se aanvaarding van die Ortodokse Christelike geloof in 988. Kiëf-Roes het uiteindelik verbrokkel en in talle klein [[feodalisme|feodale]] Russiese state verdeel. Die belangrikste hiervan was die Groothertogdom van Moskou of [[Moskowië]]. Moskou het mettertyd die omringende Russiese prinsdomme herenig en die plek van Kiëf-Roes ingeneem. Teen die 18de eeu het die land begin uitbrei en tot die groot en multi-etniese [[Russiese Ryk]] ontwikkel wat gestrek het van Pole in die weste tot die [[Stille Oseaan]]. In die 20ste eeu het Rusland as die [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek]] (RSFSR) die kernland gevorm van die [[Sowjetunie]], die wêreld se eerste en grootste grondwetlik sosialistiese staat en saam met die Verenigde State van Amerika een van die wêreld se twee [[supermoondheid|supermoondhede]]. Toe die Sowjetunie in 1991 verbrokkel, is die Russiese Federasie gestig as sy [[de jure]]-opvolger. Rusland is 'n permanente lid van die [[Verenigde Nasies]] se [[Veiligheidsraad]] en 'n voorste lid van die [[Gemenebes van Onafhanklike State]] (GOS) en die [[G8]] (deelname tans opgeskort). Die binne- en buitelandse beleid van die Russiese Federasie word in die 21ste eeu deur twee kwessies oorheers. Die demokratiseringsproses in die Russiese binnelandse beleid het tot stilstand gekom, terwyl die land op internasionale vlak pogings onderneem om sy historiese status as grootmoondheid te herwin. In 'n multipolêre wêreld, waar die Volksrepubliek China dieselfde aspirasies huldig, maar met 'n veel groter en meer gevorderde industriële basis, is sulke verwagtinge moontlik te hoog gestel. Met die Verenigde State as grootskaalse netto-energie-uitvoerder, onder meer van vloeibare gas, is daar intussen 'n strawwe mededinger op Rusland se belangrikste uitvoermarkte, alhoewel die land se grootste gasuitvoerder ''Gazprom'' tans op die Europese mark nog substansiële kostevoordele bo Amerikaanse produsente geniet.<ref>{{de}} [https://www.handelsblatt.com/unternehmen/energie/fluessiges-erdgas-gazprom-verdraengt-us-lng-aus-europa/24521568.html?ticket=ST-684457-VbQswlxXZclpe0TnjmIE-ap2 ''Handelsblatt, 3 Julie 2019: Gazprom verdrängt US-LNG aus Europa. Besoek op 24 Julie 2019''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220328074950/https://www.handelsblatt.com/unternehmen/energie/fluessiges-erdgas-gazprom-verdraengt-us-lng-aus-europa/24521568.html?ticket=ST-684457-VbQswlxXZclpe0TnjmIE-ap2 |date=28 Maart 2022 }}</ref> == Etimologie == Die naam "Rusland" is ontleen aan 'n Middeleeuse Latynse naam vir Roes, 'n Middeleeuse staat wat veral deur [[Oos-Slawiërs]] bevolk was.<ref>{{en}} {{cite book |title=Webster's II New College Dictionary. |date=1999 |publisher=Houghton Mifflin Co |location=Boston |isbn=978-0395962145 |pages=970}}</ref><ref>{{ru}} {{cite book |author=V. A. Kuchkin |title=Древняя Русь в средневековом мире |publisher=Institute of General History of the Russian Academy of Sciences; Ladomir |year=2014 |editor=E. A. Melnikova, V. Ya. Petrukhina |location=Moskou |pages=700–701}}</ref> In die moderne geskiedenisskrywing word na dié staat algemeen as ''[[Kiëf-Roes]]'' verwys, genoem na sy hoofstad [[Kijif]].<ref>{{en}} {{cite book |author=Michael Kort |title=A Brief History of Russia |date=2008 |publisher=Checkmark Books |location=New York |isbn=978-0816071135 |page=6}}</ref> Die naam ''Roes'' op sigself is ontleen aan die vroeë Middeleeuse [[Roes (volk)|Roes-volk]], wat oorspronklik 'n groep [[Noormanne|Noorse]] handelaars en krygers was wat hulle van oorkant die [[Oossee]] eers in die noordelike streek [[Weliki Nowgorod|Nowgorod]] gevestig het en later 'n staat rondom Kijif gestig het.<ref>{{en}} {{cite book |title=Viking Rus |author=Wladyslaw Duczko |year=2004 |publisher=Brill Publishers |isbn=978-90-04-13874-2 |pages=10–11}}</ref> 'n Ander Middeleeuse Latynse naam vir Roes was [[Roetenië]].<ref>{{ru}} {{cite book |author=Aleksandr Vasilevich Nazarenko |title==Древняя Русь на международных путях: междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII веков |year=2001 |publisher=Languages of the Rus' culture |isbn=978-5-7859-0085-1 |pages=40, 42–45, 49–50 |chapter=1. Имя "Русь" в древнейшей западноевропейской языковой традиции (XI–XII века) |chapter-url=http://dgve.csu.ru/download/Nazarenko_2001_01.djvu |accessdate=14 Augustus 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814143443/http://dgve.csu.ru/download/Nazarenko_2001_01.djvu |archive-date=14 Augustus 2011}}</ref> In Russies is die huidige landsnaam Росси́я (''Rossija'') ontleen aan die [[Middel-Grieks]]e naam vir Roes, Ρωσία (''Rosía'').<ref>{{en}} {{cite book |author=R. R. Milner-Gulland |title=The Russians: The People of Europe |year=1997 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-0-631-21849-4 |pages=1–4}}</ref> 'n Nuwe weergawe van die naam Roes, Росия (''Rosija''), is ontleen aan dié Griekse term en vir die eerste keer gebruik in 1387,<ref>{{en}} {{cite book |author=Dimitri Obolensky |title=Byzantium and the Slavs |date=1994 |publisher=St. Vladimir's Seminary Press |location=Crestwood, NY |isbn=9780881410082 |pages=17}}</ref> voordat dit in die 15de eeu in amptelike gebruik gekom het, hoewel die land tot aan die einde van die 17de eeu deur sy inwoners steeds Roes of die "Russiese land" genoem is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Lawrence N. Langer |title=Historical Dictionary of Medieval Russia |date=2021 |location=Lanham |isbn=978-1538119426 |page=182 |edition=2de}}</ref><ref name="Hellberg-Hirn">{{en}} {{cite book |author=Elena Hellberg-Hirn |title=Soil and Soul: The Symbolic World of Russianness |date=1998 |publisher=Ashgate |location=Aldershot [Hants, England] |isbn=1855218712 |pages=54}}</ref> Daar is twee woorde in Russies wat in [[Afrikaans]] as Russe vertaal kan word – русские (''russkije'') wat verwys na etniese [[Russe]] en россияне (''rossijane'') wat verwys na Russiese burgers, ongeag hul etnisiteit.<ref name="Hellberg-Hirn" /><ref>{{en}} {{cite journal |author=Catherine Merridale |title=Redesigning History in Contemporary Russia |journal=Journal of Contemporary History |year=2003 |volume=38 |number=1 |pages=13–28 |doi=10.1177/0022009403038001961 |jstor=3180694 |s2cid=143597960 |issn=0022-0094 }}</ref> == Geografie == [[Lêer:Russian Federation Relief Map.png|duimnael|Topografiese kaart van Rusland]] [[Lêer:Vasyugan.jpg|duimnael|Die Wasjoegan-rivier op die vlaktes van Wes-[[Siberië]]]] [[Lêer:View on Sotsji from black sea.jpg|duimnael|[[Sotsji]] in die [[Krasnodar-krai]]]] Die Russiese Federasie lê uitgestrek oor die grootste deel van Noord-[[Eurasië]]. Vanweë sy grootte is daar groot eentonigheid én afwisseling. Sy klimaat, plantegroei en [[grondsoorte]] strek oor 'n groot gebied. Saam met die klimaat wissel die plantegroei: van die [[toendra]] van die Oos-Europese Vlakte en die [[taiga]] (naaldboomwoude) tot die [[steppe]] (grasvelde) en halfwoestyn aan die [[Kaspiese See]]. Daar is 28 [[Unesco]]-[[Wêrelderfenisgebied]]e<ref>{{en}} {{cite web |last=UNESCO World Heritage Centre |title=Russian Federation |url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/ru |accessdate=17 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191120010637/http://whc.unesco.org/en/statesparties/ru |archive-date=2019-11-20 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> in die land. === Topografie === Die twee punte van Rusland wat die verste van mekaar geleë is, is sowat 8&nbsp;000&nbsp;km uitmekaar: die grens met Pole en die verre suidooste van die [[Koerile]]-eilande naby Japan. Rusland is oor elf tydsones versprei. Van die totale oppervlakte word 45 persent deur bosgebiede, 4 persent deur waterliggame, 13 persent deur landboustreke, 19 persent deur [[rendier]]weivelde en 19 persent deur ander landerye beslaan.<ref>{{de}} [https://russische-botschaft.ru/de/information/willkommen-in-russland/ubersicht/ ''Ambassade van die Russiese Federasie in Duitsland: Welkom in Rusland – Oorsig. Besoek op 3 Desember 2019''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191203224147/https://russische-botschaft.ru/de/information/willkommen-in-russland/ubersicht/ |date= 3 Desember 2019 }}</ref> Die land het die wêreld se grootste oppervlakte woude<ref name=loc>{{en}} {{cite web |last=Library of Congress |title=Topography and Drainage |url=http://countrystudies.us/russia/23.htm |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525192825/http://countrystudies.us/russia/23.htm |archive-date=25 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en is bekend as "die longe van Europa".<ref name=guardianforest>{{en}} {{cite web |last=Walsh |first=Nick Paton |title=It's Europe's lungs and home to many rare species. But to Russia it's £100bn of wood |publisher=Guardian (UK) |url=https://www.theguardian.com/world/2003/sep/19/environment.russia |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508152136/https://www.theguardian.com/world/2003/sep/19/environment.russia |archive-date=8 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Net die [[Amasonerivier|Amasonereënwoud]] absorbeer meer [[koolstofdioksied]]. Dit voorsien Europa en die hele wêreld van 'n enorme hoeveelheid [[suurstof]]. Russiese [[hengel]]vlote het toegang tot drie van die wêreld se oseane – die [[Atlantiese Oseaan|Atlantiese]], die [[Arktiese Oseaan|Arktiese]] en die [[Stille Oseaan]] – en hulle verskaf baie van die wêreld se visvoorraad.<ref>{{en}} {{cite book|title=Fish Industry of Russia&nbsp;— Production, Trade, Markets and Investment|publisher=Eurofish, Copenhagen, Denmark|date=Augustus 2006|pages=211|url=http://www.eurofish.dk/indexSub.php?id=3308&easysitestatid=255998662|accessdate=26 Desember 2007|archive-date=2007-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20071123173448/http://www.eurofish.dk/indexSub.php?id=3308&easysitestatid=255998662|url-status=dead}}</ref> Die [[Kaspiese See]] is die bron van wat beskou word as die wêreld se beste [[kaviaar]]. Die grootste deel van Rusland – sowat driekwart van die totale oppervlakte – bestaan uit uitgestrekte vlaktes (die Oos-Europese en Wes-Siberiese Vlaktes is die grootstes op aarde), hoofsaaklik steppe na die suide en digte woude na die noorde met [[toendra]] aan die noordelike kus. Bergreekse word aangetref aan die suidelike grense: die [[Kaukasus]], met [[Elbroes]], teen 5&nbsp;642&nbsp;m (18&nbsp;511&nbsp;vt) is Rusland en Europa se hoogste punt, gevolg deur [[Dychtaoe]] met 'n hoogte van 5&nbsp;205&nbsp;m; en die Altai, asook in die oostelike dele, soos die Werchojansk-reeks en die vulkane op die [[Kamtsjatka-skiereiland]]. Die [[Oeralgebergte]] strek noord-suid en skei Europa van Asië. Dit is ook ryk aan minerale bronne. Altesaam 10% van die wêreld se bewerkbare grond lê in Rusland.<ref>{{en}} {{cite web |title=Oil prices drive the cost of food |publisher=RIA Novosti |url=https://sputniknews.com/analysis/2008022299853566/ |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508023024/https://sputniknews.com/analysis/2008022299853566/ |archive-date=8 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Rusland se kuslyn is langer as 37&nbsp;000&nbsp;km aan die Arktiese en die Stille Oseaan, sowel as die [[Oossee]], [[See van Azof]], [[Swartsee]] en [[Kaspiese See]].<ref name=cia>{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|title=Russia|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=9 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|archive-date=9 Januarie 2021|url-status=dead}}</ref> Die [[Barentssee]], [[Witsee]], [[Karasee]], [[Laptefsee]], [[Oos-Siberiese See]], [[Tsjoekotkasee]], [[Beringsee]], [[See van Ochotsk]] en die [[See van Japan]] is met Rusland verbind. Groot eilande en eilandgroepe sluit in [[Nowaja Zemlja]], [[Franz Josef-land]], [[Sewernaja Zemlja]], die [[Nieu-Siberiese Eilande]], [[Wrangeleiland]], die Koerile-eilande en [[Sachalin]]. Rusland het duisende riviere en mere en het dus een van die wêreld se grootste binnelandse waterbronne. Die grootste van sy watermassas is die [[Baikalmeer]], die wêreld se diepste en mees onbesoedelde varswatermeer.<ref>{{en}} {{cite web |title=Lake Baikal—A Touchstone for Global Change and Rift Studies |publisher=United States Geological Survey |url=http://marine.usgs.gov/fact-sheets/baikal/ |accessdate=26 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629180319/http://marine.usgs.gov/fact-sheets/baikal/ |archive-date=29 Junie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit bevat meer as 'n vyfde van die wêreld se vars water.<ref>{{en}} {{cite web |title=Lake Baikal |publisher=[[Unesco]] World Heritage Centre |url=http://whc.unesco.org/en/list/754 |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521112742/https://whc.unesco.org/en/list/754 |archive-date=21 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ander groot mere is onder andere die [[Ladogameer]] en die [[Onegameer]]. Van sy 100&nbsp;000 riviere<ref name="Britannica">{{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Russia|title=Russia|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=27 Julie 2023}}</ref> is die [[Wolga]] die land se bekendste, nie net omdat dit die langste rivier in Europa is nie, maar ook vanweë sy groot rol in die Russiese geskiedenis. Rusland se talle natuurlike hulpbronne sluit in [[petroleum]], [[aardgas]], [[steenkool]], [[hout]] en [[mineraal|minerale]].<ref name=cia /><ref name=countrybrief>{{en}} {{cite web |title=Russian Federation: Country Brief |publisher=[[Wêreldbank]] |url=http://www.worldbank.org/en/country/russia/overview |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513190529/https://www.worldbank.org/en/country/russia/overview |archive-date=13 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Klimaat === [[Lêer:Russia Köppen.svg|duimnael|Klimaatsones in Rusland volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Vier klimaatsones word in die Russiese Federasie aangetref – van noord na suid: die arktiese, subarktiese, gematigde en subtropiese sone. Verskeie faktore bepaal Rusland se klimaat. Die enorme grootte van die land en die feit dat baie dele ver van die see is, veroorsaak dat daar in die grootste gebied 'n kontinentale klimaat is, behalwe in die toendra en die verre suidooste. Berge in die suide verhinder die vloei van warm lugmassas van die [[Indiese Oseaan]] af en die vlaktes in die weste en noorde stel die land bloot aan Arktiese en Atlantiese invloede.<ref name=congress>{{en}} {{cite web |title=Climate |publisher=Library Of Congress |url=http://countrystudies.us/russia/24.htm |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509032042/http://countrystudies.us/russia/24.htm |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die grootste deel van die land is daar hoofsaaklik twee seisoene: [[winter]] en [[somer]]. Die [[lente]] en [[herfs]] is gewoonlik net kort tydperke van wisseling tussen baie lae en baie hoë temperature. Die koudste maand is Januarie (Februarie aan die kus), die warmste is gewoonlik Julie. Groot temperatuurverskille is tipies. In die winter word dit kouer van suid na noord sowel as van wes na oos. == Federale deelgebiede == {{Hoofartikel|Federale deelgebiede van Rusland}} [[Lêer:Russian Regions-EN.svg|duimnael|Rusland se federale deelgebiede]] Die Russiese Federasie bestaan vanaf 18 Maart 2014 uit 85 deelgebiede (Russies: субъекты; ''soebjekti''). Hierdie gebiede het 'n gelyke verteenwoordiging in die [[Staatsdoema]] (2 afgevaardigdes per deelgebied), maar die mate van outonomie verskil. Rusland onderskei die volgende ses kategorieë (soos vanaf 1 Maart 2008): 22 outonome republieke (state), 46 [[oblast]]e (provinsies), 8 [[krai]]s (distrikte), 1 [[outonome oblast]], 5 outonome distrikte en 3 [[Federale stede van Rusland|federale stede]] ([[Moskou]], [[Sewastopol]] en [[Sint Petersburg]]), wat vergelykbaar is met oblaste. == Regering en politiek == [[Lêer:Moscow Kremlin (8707177088).jpg|duimnael|links|'n Nagaansig van die [[Moskouse Kremlin]], setel van die president van Rusland, maar ook 'n eersterangse kompleks van katedrale, musea en paleise]] [[Lêer:Mikhail Mishustin's Cabinet (2020-01-21).jpg|duimnael|Eerste minister [[Michail Misjoestin]] se nuwe kabinet op 21 Januarie 2020]] Volgens die Russiese [[grondwet]], wat op 12 Desember 1993 tydens 'n nasionale referendum aanvaar is, is Rusland 'n [[federasie]] en 'n semi-presidensiële [[republiek]], waarin die [[president]] die [[staatshoof]] is<ref name=constitution>{{en}} {{cite web |title=Chapter 4. The President of the Russian Federation |work=The Constitution of the Russian Federation |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511093024/http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en die [[eerste minister]] die regeringshoof. Die Russiese Federasie is in wese 'n verteenwoordigende demokrasie. Die uitvoerende mag lê by die regering.<ref>{{en}} {{cite web |title=Chapter 6. The Government of the Russian Federation |work=The Constitution of the Russian Federation |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-07.htm |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191122040552/http://constitution.ru/en/10003000-07.htm |archive-date=2019-11-22 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die wetgewende mag lê by die regering en die twee kamers van die Federale Vergadering.<ref>{{en}} {{cite web |title=Chapter 5. The Federal Assembly |work=The Constitution of the Russian Federation |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-06.htm |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023083226/http://constitution.ru/en/10003000-06.htm |archive-date=2019-10-23 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die regering word gereguleer deur 'n stelsel van skeiding van magte soos bepaal in die [[grondwet]]. Die federale regering bestaan uit die volgende: * Wetgewende mag: Die Federale Vergadering met sy twee kamers, die Staatsdoema (450 lede) en Federale Raad (176 lede), maak federale wette, verklaar oorlog, keur verdrae goed en kan die toekenning van geld aan ander instellings goed- of afkeur. * Uitvoerende mag: Die president is die hoofaanvoerder van die weermag, kan wetsontwerpe veto en stel die kabinet saam. * Geregtelike mag: Die konstitusionele hof, hooggeregshof, die hooggeregshof van arbitrasie en laer federale howe, waarvan die regters deur die Federale Raad aangestel word op aanbeveling van die president, vertolk wette en kan wette terugtrek wat hulle as ongrondwetlik beskou. Volgens die Russiese grondwet is grondwetlike justisie in die howe gebaseer op die gelykheid van alle burgers,<ref>{{en}} {{cite web |title=Chapter 2. Rights and Freedoms of Man and Citizen |work=The Constitution of the Russian Federation |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-03.htm |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191104104317/http://www.constitution.ru/en/10003000-03.htm |archive-date=2019-11-04 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> die regters is onafhanklik en net onderworpe aan die wet,<ref name=constitution1>{{en}} {{cite web |title=Chapter 7. Judicial Power |work=The Constitution of the Russian Federation |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-08.htm |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191025215135/http://www.constitution.ru/en/10003000-08.htm |archive-date=2019-10-25 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> verhore moet oop wees vir die publiek en beskuldigdes word verdediging gewaarborg.<ref name=constitution1 /> Sedert 1996 is daar 'n moratorium op die [[doodstraf]], hoewel dit nog nie wetlik afgeskaf is nie. Die president word deur die volk gekies vir 'n termyn van ses jaar.<ref name=constitution /> Hy is vir 'n tweede termyn herkiesbaar, maar nie vir 'n derde termyn nie.<ref name=constitution /> Die laaste verkiesing is op 18 Maart 2018 gehou. Regeringsdepartemente bestaan uit die eerste minister en onderpremiers, ministers en ander verkose individue, wat almal deur die president aangestel word. Van die belangrikste politieke partye in Rusland is [[Verenigde Rusland]], die [[Kommunistiese Party van die Russiese Federasie|Kommunistiese Party]], die [[Liberaal-Demokratiese Party van Rusland]] en [[Regverdige Rusland]]. == Buitelandse betrekkinge en die weermag == [[Lêer:2010 Moscow Victory Day Parade-5.jpeg|duimnael|upright|Die [[Oorwinningsdag (9 Mei)|Oorwinningsdag]]-parade van 2010 in Moskou]] [[Lêer:Russian paratroopers 106th VDD.JPG|duimnael|links|Russiese valskermsoldate tydens 'n oefening in Kasakstan]] [[Lêer:Russian honour guard in Alexander Garden-1.jpg|duimnael|links|Soldate vorm 'n eregarde terwyl 'n krans neergelê word by die Graf van die Onbekende Soldaat in die Alexandertuin vlakby die Moskouse Kremlin]] [[Lêer:Посещение Национального центра управления обороной (В.В. Путин; 26 декабря 2018).jpg|duimnael|links|Wat moderne wapentegnologieë betref, het Rusland nog steeds die status van supermoondheid. Die foto wys die Russiese Departement van Verdediging se beheersentrum vir die ultramoderne en unieke hipersoniese Avangard-wapenstelsel in Moskou]] In die internasionale reg word erken dat Rusland die plek van die voormalige [[Sowjetunie]] ingeneem het.<ref name=uk>{{en}} {{cite web |title=Country Profile Russia |publisher=Foreign & Commonwealth Office of the United Kingdom |url=http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1007029394365&a=KCountryProfile&aid=1019744935436 |accessdate=12 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121203235635/http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage |archive-date=2012-12-03 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Rusland sit die internasionale verpligtinge van die Sowjetunie voort, het die land se permanente plek ingeneem in die Veiligheidsraad van die [[Verenigde Nasies]] en het sy lidmaatskap oorgeneem van ander internasionale organisasies, asook sy regte en verpligtinge wat internasionale verdrae en skuld betref. Rusland se buitelandse beleid het vele fasette. Die land het diplomatieke betrekkinge met 178 lande en het 140 ambassades.<ref>{{en}} {{cite web |title="News From Russia", Issue No. 4 |publisher=The Embassy of the Russian Federation in the Republic of India |url=http://www.india.mid.ru/nfr2003/nf07.html |accessdate=27 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218045524/http://www.india.mid.ru/nfr2003/nf07.html |archive-date=2007-12-18 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sy buitelandse beleid word bepaal deur die president en word geïmplementeer deur die departement van buitelandse sake.<ref>{{en}} {{cite web |last=Kosachev |first=Konstantin |title=Russian Foreign Policy Vertical |publisher=Russia In Global Affairs |url=http://eng.globalaffairs.ru/number/n_3372 |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200217133702/https://eng.globalaffairs.ru/number/n_3372 |archive-date=17 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> As een van die vyf permanente lede van die VN se Veiligheidsraad speel Rusland 'n belangrike rol in die handhawing van internasionale vrede en veiligheid – asook in die oplossing van internasionale konflikte deur sy deelname aan die [[Midde-Ooste]]rse Kwartet, die sesparty-samesprekings met [[Noord-Korea]] en die oplossing van die [[Kosowo]]-konflik. Rusland is lid van die [[G8]] (groep van agt nywerheidslande, maar tans opgeskort), die Europese Raad, die [[OVSE|Organisasie vir Veiligheid en Samewerking in Europa]] en die Asiaties-Pasifiese Ekonomiese Samewerkingsforum. Rusland speel ook gewoonlik 'n leidende rol in streekorganisasies soos die [[Gemenebes van Onafhanklike State]] (GOS), Eurasiese Ekonomiese Gemeenskap, die Verdragsorganisasie vir Kollektiewe Veiligheid en die Shanghaise Samewerkingsorganisasie. Sedert die verbrokkeling van die Sowjetunie het Rusland 'n vriendskapliker dog wispelturige verhouding met die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie ([[NAVO|Navo]]). Die Navo-Russiese Raad is in 2002 gestig om samewerking tussen hulle te bevorder.<ref>{{en}} {{cite web |title=NATO-Russia relations |publisher=NATO |url=http://www.nato.int/issues/nato-russia/topic.html |accessdate=27 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016015618/http://www.nato.int/issues/nato-russia/topic.html |archive-date=16 Oktober 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Weermag en verdedigingsuitgawes === Rusland het Sowjet-bates oorsee oorgeneem en die meeste van die Sowjetunie se vervaardigings- en verdedigingsgeriewe is in die land self.<ref>{{en}} {{cite web |title=Chapter 2—Investing In Russian Defense Conversion: Obstacles and Opportunities |publisher=Federation of American Scientists |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/industry/docs/rus95/rdbd4ch2.htm |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430202954/https://fas.org/nuke/guide/russia/industry/docs/rus95/rdbd4ch2.htm |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Russiese weermag bestaan uit die grondmag, vloot en lugmag. In 2006 het die weermag 1,03 miljoen lede in aktiewe diens gehad. Rusland het die grootste voorraad [[kernwapen]]s in die wêreld en die tweede grootste vloot ballistiese-missiel-duikbote.<ref name=fas>{{en}} {{cite web |title=Status of Nuclear Powers and Their Nuclear Capabilities |publisher=Federation of American Scientists |url=https://fas.org/nuke/guide/summary.htm |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000229235137/http://www.fas.org/nuke/guide/summary.htm |archive-date=2000-02-29 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die land vervaardig al sy eie militêre toerusting en is sedert 2001 die grootste verskaffer van wapens: Hy is verantwoordelik vir sowat 30% van wapenverkope wêreldwyd<ref>{{en}} {{cite web |title=US drives world military spending to record high |publisher=Australian Broadcasting Corporation |url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200606/s1661277.htm |accessdate=27 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623212709/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200606/s1661277.htm |archive-date=23 Junie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en voer wapens na sowat 80 lande uit.<ref>{{en}} {{cite web|title=Russia arms exports could exceed $7 bln in 2007 – Ivanov|publisher=RIA Novosti|accessdate=27 Januarie 2008|url=https://sputniknews.com/russia/2007122493979601/|archive-date=30 Januarie 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130002143/https://sputniknews.com/russia/2007122493979601/|url-status=dead}}</ref> Net soos in die Sowjetunie is daar diensplig vir alle manlike burgers tussen 18 en 27 jaar. Weens verskeie probleme is die tydperk in 2008 begin verkort sodat kontraksoldate teen 2010 70% van die weermag kan uitmaak. Verdedigingsuitgawes het die afgelope ses jaar verviervoudig.<ref>{{en}} {{citation|publisher=FBIS: Informatsionno-Analiticheskoye Agentstvo Marketing i Konsalting|date=14 Maart 2006|title=Russia: Assessment, Adam Baltin Interview, Opinion Poll on State of Armed Forces}}</ref> Die regering se amptelike militêre uitgawes in 2008 is $40 miljard,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sputniknews.com/russia/20080226100080440/ |title=Russian defense spending to grow 20% in 2008, to $40 bln |publisher=RIA Novosti |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322163823/https://sputniknews.com/russia/20080226100080440/ |archive-date=22 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> hoewel verskeie bronne soos Amerikaanse Intelligensie<ref>{{en}} {{cite web |url=https://abcnews.go.com/WN/story?id=3728855 |title=Rice: Russia's Military Moves 'a Problem' |publisher=ABC News |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190223174753/https://abcnews.go.com/WN/story?id=3728855 |archive-date=23 Februarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en die Internasionale Instituut vir Strategiese Studies<ref name=iiss>{{en}} {{cite journal|journal=International Institute for Strategic Studies|title=Overview of the major Asian Powers (page 31)|url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf|accessdate=27 Januarie 2008|archive-date=26 Desember 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226073401/https://www.csis.org/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf|url-status=dead}}</ref> dit heelwat hoër raam.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/spending.htm |publisher=Global Security |title=World Wide Military Expenditures |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509025132/https://www.globalsecurity.org/military/world/spending.htm |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Tussen 2006 en 2015 word sowat $200 miljard bestee aan die opgradering van militêre toerusting.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2007/feb/09/russia.usa |publisher=Guardian |title=Big rise in Russian military spending raises fears of new challenge to west |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430202958/https://www.theguardian.com/world/2007/feb/09/russia.usa |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Rusland op pad na 'n post-westerse wêreld === Die huidige tweeledige NAVO-strategie teenoor die Russiese Federasie, wat op militêre afskrikking en gelyktydige dialoogvoering steun, word in Moskou as bevestiging vir die vermoede geïnterpreteer dat die weste 'n aggressiewe beleid teen die land volg. So teken Russiese politici beswaar aan teen die "demonisering" van Rusland (wat ook ingang tot westerse media vind) en westerse bewerings oor 'n "dreigende gevaar uit die ooste" wat volgens die Russiese standpunt hoegenaamd nie bestaan nie. Desondanks tree Rusland op die internasionale toneel as teenspeler van die supermoondheid Verenigde State op, soos ook weerspieël word in stygende verdedigingsuitgawes. In 2016 is die Russiese militêre besteding met 5,4 persent verhoog. Ekonomies betaal die Russiese Federasie 'n hoë prys vir hierdie beleid. So het die militêre ekonoom Wasili Satsepkin daarop gewys dat die militarisering van Rusland se staatsbesteding ekonomiese groei belemmer. Slegs die korrupte burokrasie trek volgens hom voordeel uit stygende verdedigingsuitgawes.<ref>[https://www.bpb.de/apuz/248504/russlands-weg-in-die-postwestliche-welt ''bpb.de, 19 Mei 2017: Russlands Weg in die "postwestliche Welt". Vergelyk Vasilij Sacepin: Voennaja nagruska stala tormosom (Militêre besteding as remskoen), in: Огонёк (Ogonjok), 17 Oktober 2016, bl. 14'']</ref> Sergei Sipljaef, 'n deskundige op die gebied van die volkereg, vrees dat Rusland se beleid van selfisolering, sy politieke veldtog teen die weste en grootskaalse beleggings in die wapenbedryf vir die Russiese ekonomie op die lang termyn op bankrotskap sal uitloop. Die geskiedenis van die Sowjetunie se verbrokkeling het volgens hom reeds die bewys gelewer dat Moskou militêre wedywering met die VSA nie kan bekostig nie.<ref>[https://www.bpb.de/apuz/248504/russlands-weg-in-die-postwestliche-welt'' bpb.de, 19 Mei 2017: Russlands Weg in die "postwestliche Welt". Sergej Cypljaev: Žizn’ po eskizam national’noj idei (Die Lewe volgens Sketse van die Nasionale Idee), in: Nezavisimaja Gazeta, 26 April 2016. Besoek op 20 Februarie 2020'']</ref> === Veranderende beleid teenoor Oekraïne en die Weste === Die Donbas-konflik in die Russiessprekendce ooste van Oekraïne en die Russiese anneksasie van die Krim-skiereiland word deur politieke analiste as uitvloeisels van Moskou se drasties veranderende binne- en buitelandse beleid beskou. Westerse deskundiges verskil nogtans oor die gevolgtrekkings waartoe regerings in Europa en Washington moet kom. Een hipotese beweer dat die opkoms van outoritêr-nasionalistiese strominge in Rusland tot 'n meer aggressiewe buitelandse beleid sal lei. 'n Ander teorie vewys in verband met Moskou se veranderende buitelandse beleid na Russiese vrese oor die sogenaamde "bonte rewolusies" in lande soos Oekraïne wat moontlik ook in Rusland aanhangers sal vind. Terwyl Rusland ekonomiese uitdagings in die gesig staar wat uit dalende pryse vir fossiele brandstowwe voortspruit, probeer Moskou moontlik die Russiese publiek se aandag op konflikte met ander lande te vestig en steun te werf vir 'n meer aggressiewe buitelandse beleid. Sommige analitici staan krities teenoor die optrede van westerse rolspelers soos NAVO, VSA en Europese Unie wat met hul poging om hul invloedsfeer na Oekraïne - en dus naby Rusland se grense - uit te brei net soos Moskou verantwoordelikheid dra vir die eskalerende Oekraïne-konflik.<ref>{{de}} [https://www.swp-berlin.org/swp-themendossiers/krise-um-die-ukraine/russland/ ''Stiftung Wissenschaft und Politik (SWP) - Themendossiers: Krise um die Ukraine: Russland . Besoek op 29 Februarie 2020''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200229231710/https://www.swp-berlin.org/swp-themendossiers/krise-um-die-ukraine/russland/ |date=2020-02-29 }}</ref> == Ekonomie == === Ekonomiese ontwikkeling === [[Lêer:Vaz project C MIMS.jpg|duimnael|Die Russiese motorvervaardiger Lada het reeds in die Sowjet-era begin om sy motors na Westerse lande uit te voer. Lada se "Projek C" is in 2006 in Moskou vertoon]] Voor die [[Oktoberrewolusie]] was Rusland in vergelyking met ander Europese state 'n relatief onderontwikkelde land wat net oor 'n klein aantal nywerheidsgebiede in sy Europese gedeelte beskik het. Die ontwikkeling van die land se hoofsaaklike nywerheidsektore het oneweredig verloop, terwyl 'n groot deel van die beleggings uit die buiteland gekom het. Die nuwe Sowjet-regering het belowe om die Russiese nywerheidsektor vinnig te ontwikkel en die ekonomiese vooruitgang van onderontwikkelde landelike gebiede te bevorder. Net soos in baie ander wêrelddele het die beleid van industrialisering in Rusland aanvanklik op swaar nywerhede soos die [[yster]]- en [[staal]]bedryf gekonsentreer. Gedurende [[Josef Stalin]] se heerskappy het in die 1930's grootskaalse beleggings in bestaande nywerheidsgebiede in die Europese gedeelte van die land plaasgevind, tog het ook steeds meer nywerhede in die ooste ontstaan. Belangrike projekte het staalfabrieke in die suidelike Oeral-berggebied en die Koezbas-steenkoolmynstreek van Wes-Siberië ingesluit. In vergelyking met ander ekonomieë het Rusland taamlik laat van [[steenkool]] na alternatiewe energiebronne begin omskakel. Vanaf die 1960's is die ontginning van [[ruolie]], [[aardgas]] en [[waterkrag]] egter vinnig ontwikkel. Waterkragsentrales in Wes-Siberië het die basis vir die opbou van die plaaslike [[aluminium]]nywerhede gevorm. Die vervaardiging van verbruikersgoedere het daarenteen dekades lank min aandag geniet. === Landbou === In teenstelling met die groeiende nywerheidsektor het die [[landbou]] steeds die Achilleshiel van die Russiese ekonomie gevorm. Sedert die 1960's was die land verskeie kere gedwing om [[graan]] uit ander lande in te voer. Alhoewel die voedselproduksie aansienlik verhoog is, was hierdie groei net groot genoeg om met die bevolkingsaanwas tred te kan hou. Westerse deskundiges blameer die Sowjet-regering se agrariese beleid wat plase tot groot, maar minder effektiewe kollektiewe (''kolkhozi'') en staatsbeheerde bedrywe (''sovkhozi'') saamgesmelt het. Die staat se voorkeur vir grootskaalse projekte, wat kenmerkend vir die land se industriële projekte in die 20ste eeu was, is sodoende ook na die landbousektor uitgebrei. === Buitelandse handel === [[Lêer:Territorial waters - Russia.svg|duimnael|Die eksklusiewe ekonomiese sone van Rusland]] Die Sowjet-regering het tydens Stalin se heerskappy groot moeite gedoen om 'n hoë graad van selfvoorsiening te bereik en sodoende heelwat beperkings op buitelandse handel geplaas. Die stigting van die Raad vir Onderlinge Ekonomiese Bystand (ROEB, Engelse afkorting: COMECON), die Oosbloklande se handelsorganisasie, het van die Sowjetunie en sy satellietstate ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] 'n soort geslote mark gemaak wat nouliks in die wêreldekonomie geïntegreer was. Sowjet-Rusland se politieke leiers het uiteindelik besef dat die invoer van Westerse tegnologieë voordelig vir die land se ekonomiese ontwikkeling sou wees en hul ekonomiese beleid verander. Sowjet-Rusland het vervolgens handelsbande met lande dwarsoor die wêreld aangeknoop. === Buitelandse beleggings === [[Lêer:Major russian gas pipelines to europe.png|duimnael|Pyplynnetwerk van Rusland na Wes-Europa]] Volgens die amptelike statistiekdiens ''Rosstat'' het buitelandse beleggings in die Russiese Federasie in 2011 met 66,1 persent gestyg tot VS$ 190,6 miljard, waarvan VS$ 18,415 miljard regstreekse beleggings ('n toename van 33,3 persent teenoor die vorige jaar). Teen die einde van 2011 het die totale buitelandse belegging in die Russiese ekonomie VS$ 347,2 miljard beloop – 'n toename van 15,7 persent teenoor 2010.<ref>{{de}} [https://de.sputniknews.com/wirtschaft/20120228262798205/ ''Ausländische Investitionen in Russland 2011: Zunahme um 66 Prozent. RIANOVOSTI, 28 Februarie 2012''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200419074655/https://de.sputniknews.com/wirtschaft/20120228262798205/ |date=2020-04-19 }}</ref> In die tydperk tussen 2015 en 2018 het [[regstreekse buitelandse belegging]]s (RBB) slegs 0,2 persent van die Russiese Federasie se bruto geografiese produk beloop – die laagste persentasie van alle opkomende markte (laer as in Nigerië met 0,3 persent, Venezuela met 0,5 persent en Oekraïne met 2,7 persent). As herbeleggings in ag geneem word, styg hierdie ekonomiese aanwyser tot 1,5 persent van die BGP – meer as in Saoedi-Arabië, Nigerië, Suid-Korea, Suid-Afrika en Venezuela. Sanksies, wat ná die besetting van die Krim-skiereiland en sy inlywing by die Russiese Federasie ingestel is, bly 'n belangrike faktor as buitelandse ondernemings beleggings in die land oorweeg, net soos die slegte beleggingsklimaat en lae groeivooruitsigte.<ref>{{en}} [https://www.themoscowtimes.com/2019/05/22/foreign-direct-investment-into-russia-is-falling-a65690 ''The Moscow Times, 22 Mei 2019: Foreign Direct Investment Into Russia Is Fsalling. Besoek op 4 Desember 2019'']</ref> In die tydperk tussen 2015 en 2018 het [[regstreekse buitelandse belegging]]s (RBB) slegs 0,2 persent van die Russiese Federasie se bruto geografiese produk beloop – die laagste persentasie van alle opkomende markte (laer as in Nigerië met 0,3 persent, Venezuela met 0,5 persent en Oekraïne met 2,7 persent). As herbeleggings in ag geneem word, styg hierdie ekonomiese aanwyser tot 1,5 persent van die BGP – meer as in Saoedi-Arabië, Nigerië, Suid-Korea, Suid-Afrika en Venezuela. Sanksies, wat ná die besetting van die Krim-skiereiland en sy inlywing by die Russiese Federasie ingestel is, bly 'n belangrike faktor as buitelandse ondernemings beleggings in die land oorweeg, net soos die slegte beleggingsklimaat en lae groeivooruitsigte.<ref>{{en}} [https://www.themoscowtimes.com/2019/05/22/foreign-direct-investment-into-russia-is-falling-a65690 ''The Moscow Times, 22 Mei 2019: Foreign Direct Investment Into Russia Is Fsalling. Besoek op 4 Desember 2019'']</ref> === Huidige ekonomiese hoofsektore === Die nywerheidsektor het in die eerste ses maande van 2008 32,7 persent van Rusland se [[bruto binnelandse produk]] (BBP) opgelewer; die energiesektor was die belangrikste bedryf wat 10,6 persent bygedra het. Die tweede grootste sektor is handel, die gastebedryf en vervoer wat 30,3 persent van die BBP verteenwoordig het. Die finansiële sektor het 14,4, ander openbare en privaat dienste 13,9, die boubedryf 5,7 en die landbousektor 3,0 persent van die BBP opgelewer ('n groot deel van die landbouprodukte word egter op privaat grond verbou en informeel bemark).<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/RussischeFoederation/Wirtschaft.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Hoofsektore van die Russiese ekonomie''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080921032126/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/RussischeFoederation/Wirtschaft.html |date=21 September 2008 }}</ref> === Ekonomiese ontwikkeling in die vroeë 21ste eeu === [[Lêer:Rosneft-azs.jpg|duimnael|'n [[Rosneft]]-vulstasie. Rusland is die grootste uitvoerder van aardgas en die tweede grootste olie-uitvoerder in die wêreld]] [[Lêer:View on Innopolis University campus.jpg|duimnael|Digitalisering is een van die kernbeleide van Rusland se regering: Innopolis-universiteitskampus in 'n tegnologiepark buite [[Kazan]]]] Sedert die begin van die huidige eeu het stygende oliepryse, toenemende buitelandse beleggings, hoër binnelandse verbruik en groter politieke stabiliteit Rusland se ekonomiese groei 'n hupstoot gegee. Die land het die jaar 2007 vir die negende agtereenvolgende jaar met ekonomiese groei afgesluit, met 'n gemiddeld van 7% per jaar sedert die finansiële krisis van 1998. In 2007 was Rusland se bruto binnelandse produk (BBP) VS$2&nbsp;076 miljard, die sewende grootste in die wêreld en 8,1% hoër as die vorige jaar. Die gemiddelde salaris in Rusland was vroeg in 2008 sowat VS$640 per maand in vergelyking met VS$80 in 2000.<ref>{{en}} {{cite web |title=Russians weigh an enigma with Putin’s protégé |publisher=MSNBC |url=http://www.nbcnews.com/id/24443419/#.Wvgyuh6saUk |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511123631/http://www.nbcnews.com/id/24443419/ |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sowat 14% van Russe het in 2007 onder die broodlyn gelewe<ref name="RIA">{{en}} {{cite web |publisher=RIA Novosti |title=Russia’s economy under Vladimir Putin: achievements and failures |url=https://sputniknews.com/analysis/20080301100381963/ |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430201550/https://sputniknews.com/analysis/20080301100381963/ |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> – heelwat minder as die 40% in 1998, toe die ekonomie op sy grootste laagtepunt was sedert die verbrokkeling van die [[Sowjetunie]]. Werkloosheid was 4,8% in 2018 en 4,6% in 2019 in vergelyking met sowat 12,4% in 1999.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=RIA Novosti |title=Russia's unemployment rate down 10% in 2007 – report |url=https://sputniknews.com/russia/2008020898724898/ |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508081324/https://sputniknews.com/russia/2008020898724898/ |archive-date=8 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|publisher=indexmundi.com|title=Russia&nbsp;— Unemployment rate (%)|url=https://www.indexmundi.com/g/g.aspx?c=rs&v=74|accessdate=13 Mei 2018}}</ref> Rusland het die wêreld se grootste natuurlike-gas-, tweede grootste steenkool- en agtste grootste oliereserwes. Dit is die grootste uitvoerder van aardgas in die wêreld en die tweede grootste olie-uitvoerder. Olie, aardgas, metale en hout maak 80% van die land se uitvoer uit. In 2001 het 'n meer gestroomlynde belastingstelsel (met 'n basiese belastingkoers van 13 persent) die las op die land se burgers verlig en staatsinkomste verhoog.<ref>{{en}} {{cite web |last=Tavernise |first=Sabrina |title=Russia Imposes Flat Tax on Income, and Its Coffers Swell |publisher=[[The New York Times]] |date=23 Maart 2002 |url=https://www.nytimes.com/2002/03/23/world/russia-imposes-flat-tax-on-income-and-its-coffers-swell.html |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510082957/https://www.nytimes.com/2002/03/23/world/russia-imposes-flat-tax-on-income-and-its-coffers-swell.html |archive-date=10 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die ekonomiese ontwikkeling van die land is egter oneweredig aangesien die Moskou-streek 'n buitengewoon groot deel tot die BBP bydra.<ref>{{ru}} {{cite web |title=Gross regional product by federal subjects of the Russian Federation 1998–2006 |url=http://www.gks.ru/bgd/free/b01_19/IssWWW.exe/Stg/d000/vrp98-06.htm |accessdate=13 Mei 2018 |publisher=Federal State Statistics Service |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827215907/http://www.gks.ru/bgd/free/b01_19/IssWWW.exe/Stg/d000/vrp98-06.htm |archive-date=2019-08-27 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 'n Groot deel van Rusland, veral plattelandse gebiede, vaar veel swakker. In 2019 is 300 nywerheidstede as sogenaamde «monostede» geklassifiseer vanweë hul eensydige industriële struktuur. Die spektrum van hierdie monostede strek van Beringofski, 'n klein nedersetting van 700 siele op die eiland Tsjoekotka, tot Togliatti, 'n stad met 'n bevolking van meer as 700&nbsp;000.<ref>{{de}} [https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/bericht-wirtschaftsumfeld/russland/russland-startet-neuen-anlauf-zur-rettung-der-monostaedte-130412 ''GTAI Germany Trade and Invest, 13 Augustus 2019: Russland startet neuen Anlauf zur Rettung der Monostädte. Besoek op 4 Desember 2019''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205001959/https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/bericht-wirtschaftsumfeld/russland/russland-startet-neuen-anlauf-zur-rettung-der-monostaedte-130412 |date= 5 Desember 2019 }}</ref> Ondanks alle ekonomiese uitdagings het die middelklas gegroei van net 8 miljoen mense in 2000 tot 55 miljoen in 2006.<ref>{{en}} {{cite web |title=Russia: How Long Can The Fun Last? |publisher=BusinessWeek |url=http://www.businessweek.com/globalbiz/content/dec2006/gb20061207_520461.htm |accessdate=27 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625180006/http://www.businessweek.com/globalbiz/content/dec2006/gb20061207_520461.htm |archive-date=2012-06-25 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Rusland het in 2007 altesaam 110 miljardêrs gehad, die grootste getal buite die [[Verenigde State van Amerika|VSA]].<ref>{{en}} {{cite web|accessdate=19 April 2008|url=http://www.forbes.com/reuters/feeds/reuters/2008/04/18/2008-04-18T083023Z_01_L1892705_RTRIDST_0_RUSSIA-BILLIONAIRES.html|author=Robin Paxton|title=A billion dollars not enough for Russian rich list|publisher=Forbes}}{{Dooie skakel|date=Januarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ondanks die land se sterk ekonomiese groei lys die [[Wêreldbank]] verskeie uitdagings wat die Russiese ekonomie in die gesig staar, onder meer die diversifisering van die ekonomie en die aanmoediging van die groei van klein en middelslag-besighede. Die diversifisering van Rusland se uitvoere, veral die vervaardiging van industriële goedere waarmee Russiese ondernemings op die wêreldmark kan meeding, word gekeer deur strukturele besonderhede. So word Russiese nywerheidsprodukte tans grotendeels in staatsondernemings vervaardig. Westerse analitici wys daarop dat meer as twee derdes van die Russiese ekonomie in staatsbesit of in groot konglomerate gekonsentreer is. Hierdie groot ondernemings oorheers die Russiese mark en kan self baie van sy reëls opstel. Anders as in die geval van suksesvolle rolspelers op die wêreldmark is daar in Rusland steeds 'n gebrek aan innovatiewe middelgroot ondernemings in die nywerheidsektor.<ref>[https://ostexperte.de/ost-ausschuss-wettbewerb-wirtschaft/ ''ostexperte.de, 19 Februarie 2018: Russland. Wo bleibt der Wettbewerb der Märkte? Besoek op 10 Maart 2020'']</ref> === Dalende olieprys en Korona-krisis in 2020 === Die verbrokkeling van die olieproduksie-ooreenkoms tussen Rusland en [[Saoedi-Arabië]] vroeg in 2020 het, net soos die uitwissing van miljarde se waarde op internasionale effektebeurse as gevolg van die [[Koronaviruspandemie van 2019-2020]] in Maart 2020, skokgolwe deur die Russiese ekonomie gestuur, soos weerspieël in die volatiliteit van Russiese effektebeurse en die roebel-wisselkoers wat in die eerste drie maande van 2020 elkeen twintig persent van hul waarde verloor het.<ref>[https://www.themoscowtimes.com/2020/03/19/russia-coronavirus-ruble-stock-market-reaction-live-updates-a69640 ''The Moscow Times, 19 Maart 2020: Tumbling Ruble Forces Central Bank To Intervene. Besoek op 19 Maart 2020'']</ref> {| class="wikitable" |+ Ekonomiese aanwysers ! Aanwyser !! 2017 !! 2018 !! Ter vergelyking: Duitsland |- | Bruto binnelandse produk (BBP, nominaal, in miljard €) || 1397 || 1403 || 3344,4 |- | BBP per capita (in €) || 9516 || 9557 || 40340 |- | Bevolking (miljoen) || 146,8 || 146,8 || 82,9 |- | Wisselkoers, 1 € = ? roebel, jaarlikse gemiddeld || 65,94 || 74,04 || - |} <small>Bron: [https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/wirtschaftsausblick/russland/wirtschaftsausblick-russland-203142 ''Germany Trade and Invest (GTAI): Wirtschaftliche Eckdaten Russlands''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200419074628/https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/wirtschaftsausblick/russland/wirtschaftsausblick-russland-203142 |date=2020-04-19 }}</small> == Bevolking == === 'n Multi-etniese samelewing === [[Lêer:Federal subjects of Russia by population density.svg|duimnael|Federale subjekte volgens bevolkingsdigtheid in 2010]] [[Lêer:Percentage of Russians by region.svg|duimnael|Verspreiding van etniese Russe volgens streke in 2010: {{columns-list|2| {{sleutel|#ff0000|>80%}} {{sleutel|#ff9955|70—79%}} {{sleutel|#ffccaa|50—69%}} {{sleutel|#ffe6d5|20—49%}} {{sleutel|#ffffff|<20%}}}}]] [[Lêer:COB data Russia.PNG|duimnael|Buitelandse bevolking in Rusland volgens herkoms in 2002]] Die Russiese Federasie het 'n uiteenlopende, veelrassige bevolking van 144,5 miljoen, wat tot sowat 160 verskillende etniese groepe en [[inheemse volke]] behoort:<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes_Uebersichtsseiten/RussischeFoederation_node.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Russiese Federasie. Besoek op 22 Junie 2013'']</ref> * [[Russe]]: 80,9% * [[Tartare]]: 3,9% * [[Oekraïners]]: 1,4% * [[Basjkiriërs]]: 1,2% * [[Tsjoewasjiërs]]: 1,1% * [[Armeniërs]]: 0,8% * Ander: 10,7% === Etnonieme === Die Afrikaanse terme «Rus» en «Russe» word in Russies deur twee woorde met verskillende betekenisse weergegee. Terwyl vir etniese Oos-Slawiese Russe die etnoniem русский (Roesski, meervoudsvorm: Roesskije) gebruik word, word na Russiese staatsburgers met afwykende etniese agtergronde sedert die 1990's as россиянин (Rossijanin) verwys. === Bevolkingsdigtheid === Hoewel die bevolking groot is, is die bevolkingsdigtheid klein vanweë die geweldige grootte van die land. Die digtheid is die hoogste in Europese Rusland, naby die [[Oeral-gebergte]] en in Suidwes-[[Siberië]]. Die bevolking is oneweredig oor die land versprei; twee derdes is in die Europese deel gekonsentreer, terwyl groot gebiede in Siberië feitlik onbewoon is. Afgeleë en onherbergsame streke, wat tydens die Sowjet-periode onder dwang bevolk was, is tans vanweë die haglike lewensomstandighede en ongereelde loonbetalings in talle mynboudorpe grotendeels weer ontvolk. === Immigrasie en emigrasie === In 2006 het 186&nbsp;380 immigrante Rusland binnegekom, waarvan 95% van [[Gemenebes van Onafhanklike State|GOS]]-lande is.<ref>{{ru}} {{cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/05-09.htm |publisher=Federal State Statistics Service |title=International Migration |accessdate=13 Januarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706073647/http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/05-09.htm |archive-date=6 Julie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daar is ook sowat 10 miljoen onwettige immigrante van oud-republieke van die Sowjetunie.<ref>{{en}} {{cite web |title=Russia cracking down on illegal migrants |publisher=International Herald Tribune |date=15 Januarie 2007 |url=http://www.iht.com/articles/2007/01/15/news/migrate.php |accessdate=15 Januarie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219230556/http://iht.com/articles/2007/01/15/news/migrate.php |archive-date=2009-02-19 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die Russiese bevolking neem nogtans af, veral as gevolg van die lae geboortekoers en die lae lewensverwagting van mans (wat onder meer aan drankmisbruik toegeskryf word).<ref>{{de}} ''Bertelsmann Enzyklopädie 2008, USM, DVD-uitgawe: Russland''</ref> Daarnaas is emigrasie 'n beslissende faktor in die land se demografiese ontwikkeling – miljoene Russe het hulle sedert die 1990's in Europese en oorsese lande gevestig. Duitsland is die belangrikste bestemming vir Russiese emigrante met 'n Russiessprekende gemeenskap van sowat vier miljoen – die grootste buite Rusland. Die Russiese Federasie het – as 'n land met 'n krimpende bevolking – van die liberaalste immigrasiewette ter wêreld. Die Russiese arbeidsmark is aantreklik genoeg vir honderdduisende immigrante uit Europa (onder wie meer as 100&nbsp;000 elk uit Duitsland en die Verenigde Koninkryk). Immigrante mag na vyf jaar se permanente verblyf in die land die burgerskap van die Russiese Federasie aanneem as hulle Russies magtig is en 'n sodanige taaltoets slaag. === Verstedeliking === In vergelyking met slegs 18 persent in 1918 woon tans 73 persent van die burgers in stedelike gebiede.<ref>{{ru}} {{cite web |title=Resident population |publisher=Federal State Statistics Service |url=http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/05-01.htm |accessdate=27 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303135317/http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/05-01.htm |archive-date=3 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die twee grootste stede is [[Moskou]] (11&nbsp;514&nbsp;000 inwoners volgens die sensus van 2010) en [[Sint Petersburg]] (4&nbsp;848&nbsp;000). Veertien ander stede het meer as 'n miljoen inwoners: [[Jekaterinburg]], [[Kazan]], [[Krasnodar]], [[Krasnojarsk]], [[Nizjni Nowgorod]], [[Nowosibirsk]], [[Oefa]], [[Omsk]], [[Perm]], [[Rostof aan die Don]], [[Samara]], [[Tsjeljabinsk]], [[Wolgograd]] en [[Woronezj]]. {{Russiese stede met meer as miljoen inwoners}} == Geskiedenis == === Vroeë periode === In prehistoriese tye is die gebied wat later Europese Rusland sou word, bewoon deur veral [[Slawiërs|Slawiese]] en [[Fins-Oegriese tale|Fins-Oegriese]] volke. Die Slawiërs was waarskynlik in 'n gebied rondom die Pripjat-moerasse gekonsentreer en het van daar verder versprei.<ref>{{en}} {{cite book|last=For a discussion of the origins of Slavs, see Barford|first=Paul M.|title=The Early Slavs|publisher=Cornell University Press|pages=bl. 15–16|isbn=0-8014-3977-9}}</ref> Hulle het veral handel gedryf met [[Griekeland]], die [[Krim]] en later met die [[Romeinse Ryk|Romeinse]] en [[Bisantynse Keiserryk|Bisantynse]] ryke. === Kiëf-Roes === {{Hoofartikel|Kiëf-Roes}} [[Lêer:Lebedev baptism.jpg|duimnael|links|''Die doop van die inwoners van Kiëf ([[Kijif]])'' in die [[Dnjepr|Dniprorivier]], deur Klawdy Lebedef]] [[Lêer:KiewerRus.jpg|duimnael|Kiëf-Roes omstreeks 1000 n.C.]] Kiëf-Roes het bestaan van omstreeks 880 tot die middel van die 12de eeu, met [[Kiëf]] as belangrikste sentrum. Die Roes-volk het waarskynlik die huidige Noordwes-Rusland sedert die 8ste eeu oorheers. In die 9de eeu het hulle in 'n mate georganiseerd geraak. Volgens die ''[[Primêre Kronieke]]'', die vroegste aantekening van die streek se geskiedenis, het 'n Warangiër (of [[Wikings]]) met die naam [[Rjoerik]] hom in [[Nowgorod]] gevestig. Hy is in 860 deur die volke in die gebied as gemeenskaplike leier gekies voordat hy suid getrek en sy mag na [[Kiëf]], die hoofstad van die huidige Oekraïne, uitgebrei het. Hy word in die Kronieke die voorvader van die [[Rjoerik-dinastie]] genoem wat tot aan die einde van die 16de eeu oor onder meer Rusland sou regeer. Kiëf het sy goue eeu beleef tydens die bewind van [[Wladimir I]] (980–1015) en sy seun [[Jaroslaf I die Wyse]] (1019–1054). In dié tyd is die Christelike geloof van [[Konstantinopel|Bisantium]] aanvaar en die eerste [[Oos-Slawiese tale|Oos-Slawiese]] geskrewe regskode opgestel. Die vroeë Roes-heersers was waarskynlik 'n Skandinawiese elite van krygsmanne wat regeer het oor die meerderheid, wat bestaan het uit verskeie Slawiese volke. Die grootste probleem van Kiëf-Roes was dit op die rand van Europa gelê het en aan die Asiatiese steppe gegrens het, van waar nomadiese volke die ryk gereeld binnegeval het. 'n Tweede groot probleem was [[eersgeboortereg]], wat daartoe gelei het dat met elke troonbestyging 'n nuwe [[burgeroorlog]] uitgebreek het. Tussen 1054 en 1224 was daar nie minder as 83 burgeroorloë nie. Eindelik het die ryk vir goed versplinter. Nuwe prinsdomme het ontstaan wat elk deur afstammelinge van Rjoerik regeer is: Nowgorod, Wladimir-Soezdal, Halitsj-Wolhinië, Polotsk, Smolensk, Tsjernigof en Perejaslaf. Weens die versplintering het dit die [[Mongole]], of [[Goue Horde]], wat die gebied sedert 1223 binnegeval het, nie veel gekos om die prinsdomme omver te werp nie.<ref name="Hamm">{{en}} {{cite book|last=Hamm|first=Michael Franklin|title=Kiev: A Portrait, 1800–1917|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-02585-1}}</ref> Mongoolse oorheersing het die gebied se ekonomiese en sosiale ontwikkeling gestrem<ref>{{ru}} {{cite book|last=Рыбаков|first=Б. А.|title=Ремесло Древней Руси|date=1948|pages=с.525–533,780–781}}</ref> en sou vir die volgende drie eeue voortduur. === Moskowië en die eerste tsare === {{Hoofartikel|Moskowië|Tsaredom van Rusland}} [[Lêer:Lissner TroiceSergievaLavr.jpg|duimnael|links|'n Toneel uit die Middeleeuse Russiese geskiedenis]] [[Lêer:Ivan the Terrible (cropped).JPG|duimnael|upright|[[Iwan IV van Rusland|Iwan die Verskriklike]]]] Die magtigste opvolgerstaat van Kiëf-Roes was Moskowië, of die Groothertogdom van Moskou. Dit annekseer buurstate soos [[Twer]] en [[Republiek van Nowgorod|Nowgorod]] en word eindelik die basis van die moderne Russiese staat. Ná die val van [[Konstantinopel]] in 1453 (ook bekend as die tweede [[Rome]]) eien Moskou hom die naam derde Rome toe omdat dit die laaste sentrum van die [[Ortodokse Kerk]] is. [[Iwan III van Rusland|Iwan III]] begin homself, afgelei van die Romeinse en Bisantynse keisers, "[[tsaar]] van die hele Rusland" noem en verwerp die soewereiniteit van die Goue Horde. Van 1533 tot 1584 regeer [[Iwan IV van Rusland|Iwan die Verskriklike]]. Hy is die eerste heerser wat amptelik as tsaar van Rusland gekroon word. Hy beywer hom aanvanklik vir vreedsame hervormings en vernuwings. Hy stel die boekdrukkuns in, onderwerp die kerk aan die staat en standaardiseer rituele en verordeninge.<ref name=solovyov>{{en}} {{cite book|last=Solovyov|first=Sergey|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|date=2001|pages=bl. 562–604, volume 6|isbn=5170021429}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|last=Skrynnikov|first=R.|title=Ivan the Terrible|publisher=Academic Intl Pr (Maart 1981)|date=1981|page=bl. 58|isbn=0-87569-039-4}}</ref> Iwan soek nuwe handelsmoontlikhede en stel die hawe van [[Archangelsk]] aan die Witsee vir [[Engeland|Engelse]] handelaars oop. In die ooste lyf hy die kanate van [[Kazan]] en [[Astrachan]] in. Hy stel ook 'n wet in wat die bewegingsvryheid van boere beperk – 'n belangrikse stap in die rigting van die latere [[lyfeienskap]]. Sy latere bewind word egter deur 'n periode van terreur gekenmerk. Hy raak betrokke in die sogenaamde Lyflandse Oorlog wat 22 jaar voortsleep en die Russiese ekonomie en leër ruïneer.<ref>{{en}} {{cite book|last=Solovyov|first=Sergey|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|date=2001|pages=v.6, bl. 751–908|isbn=5170021429}}</ref> Boonop sterf sy vrou, [[Anastasia Romanowna]] en Iwan glo die bojare het haar vermoor. Hy kom nie hierdie slag te bowe nie en sy gesondheid begin agteruitgaan. Hy gaan geestelik agteruit en word paranoïes en gewelddadig. In 1564 skep hy 'n polisiemag, die Opritsjniki, wat 'n moorddadige terreurbende word wat links en regs onder die adel en die volk moor. In 1581 slaan Iwan glo sy oudste seun in 'n [[woedebui]] dood. Ná Iwan se dood word hy opgevolg deur sy verstandelik gestremde seun [[Fjodor I van Rusland|Fjodor]]. Sy tweede oudste oorlewende seun, [[Dmitri Iwanowitsj]], is toe maar twee jaar oud en word kort daarna vermoor. Tydens Fjodor se bewind lê die regte mag in die hande van sy swaer en voog, die bojaar [[Boris Godoenof]]. Ná Fjodor se dood begin 'n chaotiese tydperk, bekend as die [[Tyd van Beroeringe]],<ref>{{en}} {{cite book|last=Solovyov|first=Sergey|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|date=2001|pages=v.7, bl. 461–568|isbn=5170021429}}</ref> waarin Rusland onder andere deur [[Vals Dmitri I van Rusland|Vals Dmitri I]] en [[Vals Dmitri II van Rusland|Vals Dmitri II]] regeer word. Laasgenoemde word op 11 Desember 1610 vermoor terwyl hy halfdronk is en dit lui die tydperk van die [[Huis van Romanof]] in. === Keiserlike Rusland === {{Hoofartikel|Russiese Ryk}} [[Lêer:Russian Empire (1867).svg|duimnael|links|Die Russiese Ryk in sy grootste uitbreiding in 1865]] [[Lêer:Peter der-Grosse 1838.jpg|duimnael|upright|[[Pieter I van Rusland|Pieter die Grote]]]] Onder die [[Huis van Romanof]] en [[Pieter I van Rusland|Pieter die Grote]] word Rusland 'n wêreldmag. Pieter regeer van 1682 tot 1725. Hy verslaan [[Swede]] en in 'n deel van die gebied wat hy van die land verower, stig hy later Sint Petersburg. Pieter se hervormings het meegebring dat die land geweldig beïnvloed is deur die Wes-Europese kultuur. [[Katharina II van Rusland|Katharina die Grote]], wat van 1762 tot 1796 regeer, sit sy poging voort om Rusland te vestig as een van die groot magte in Europa. Rusland brei in dié tyd ook geografies geweldig uit. Idees van [[liberalisme]] word in die Dekabriste-opstand van 1825 onderdruk en gevolg deur dekades van politieke onderdrukking. Die voortduur van lyfeienskap en die konserwatiewe beleidsrigtings van [[Nikolaas I van Rusland|Nikolaas I]] strem ontwikkeling in Rusland in die middel-negentiende eeu. Sy opvolger, [[Aleksander II van Rusland|Aleksander II]] (1855–1881), stel verskeie hervormings in, onder meer die afskaffing van lyfeienskap in 1861. Hy sterf egter in 'n sluipmoordaanval en sy opvolger, [[Aleksander III van Rusland|Aleksander III]], beëindig sy pa se pogings om groter outonomie aan die Russiese volk te gee. Hy ontslaan liberale ministers, beperk die bevoegdhede van die zemstwo's, verskerp die staatstoesig op middelbare en hoër onderwys, brei die bevoegdhede van die polisie aansienlik uit en tree as bewaker van die [[Russies-Ortodokse Kerk|ortodoksie]] streng op teen [[Jode]], [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] en [[Protestantisme|Protestante]]. Opstandelinge en andersdenkendes word in massas na Siberië verban. Onder sy opvolger, [[Nikolaas II van Rusland|Nikolaas II]], duur dié toestande voort. Ongenaakbare toestande in fabrieke lei tot groot steun aan die revolusionêre sosialistiese beweging. In Januarie 1905 word daar gevuur op stakende werkers in Sint Petersburg en honderde sterf of word gewond. Dit, die [[Russies-Japanse Oorlog]] en die gebeure van Bloedige Sondag in 1905 lei tot die [[Russiese Rewolusie (1905)|Russiese Rewolusie]] van 1905. Hoewel die opstand onderdruk word, word Nikolaas gedwing om sekere hervormings in te stel. Die basiese lewe van die werkers bly egter beroerd. Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] word die wantroue in die regering nog groter weens die hoë koste en sterftesyfer van die oorlog en gerugte van [[korrupsie]] en selfs verraad. Dit lei tot die [[Russiese rewolusie (1917)|Russiese Rewolusie]] van 1917. Talle opstande vind plaas en word gesteun deur talle soldate. Baie van die opstande word gereël deur demokraties verkose rade genaamd [[sowjet]]s. Die [[Februarie-rewolusie]] lei tot die abdikasie van Nikolaas II. Hy word opgevolg deur 'n voorlopige regering. Dié het aanvanklik die steun van die Sowjets, maar is nie in staat om die talle probleme in die land op te los nie. In die tweede rewolusie wat in Oktober volg en deur [[Wladimir Lenin]] gelei word, word die Voorlopige Regering omvergewerp en die wêreld se eerste [[Kommunisme|kommunistiese]] staat gestig. === Sowjet-Rusland === {{Hoofartikel|Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek|Sowjetunie}} [[Lêer:Sputnik asm.jpg|duimnael|links|’n Replika van [[Spoetnik 1]]]] [[Lêer:Gagarin in Sweden.jpg|duimnael|upright|Die eerste mens in die ruimte, [[Joeri Gagarin]]]] Ná die Oktober-rewolusie breek 'n burgeroorlog uit tussen die nuwe regering se [[Rooi Leër]] en die Wit Leër van die monargiste, konserwatiewe en gematigde sosialiste wat teen die drastiese hervormings van die [[Bolsjewis]]te is. Teen die einde van die burgeroorlog het 20 miljoen Russe al gesterf en die [[ekonomie]] en [[infrastruktuur]] was aan flarde. Die Russiese Federatiewe Sosialistiese Sowjetrepubliek stig die [[Sowjetunie]] op 30 Desember 1922 saam met drie ander republieke. Die Russiese republiek oorheers die Sowjetunie tydens sy 74-jarige bestaan. Die Bolsjewiste stel gratis mediese sorg en opvoeding in, asook die reg om 'n werk en huisvesting te hê. Vroueregte word aansienlik verbeter.<ref>{{en}} {{cite book|last=Cliff|first=Tony|title=Class Struggle and Women’s Liberation|publisher=Bookmarks|date=1984|pages=bl. 138–139|isbn=0-906224-12-8}}</ref> Ná Lenin se dood in 1924 word Josef Stalin 'n diktator. Hy begin met industrialisasie en in 'n kort tyd verander die Sowjetunie van 'n landbouland in 'n groot, magtige nywerheidsmag. Die land tree uit die [[Tweede Wêreldoorlog]] as een van die wêreld se supermoondhede. Die Rooi Leër beset Oos-Europa ná die oorlog en Stalin stel kommunistiese regerings in dié streek se lande in. As 'n groot kernwapenmag raak die land in 'n stryd om wêreldoorheersing betrokke met die Verenigde State van Amerika wat bekend staan as die [[Koue Oorlog]]. Onder Stalin se opvolger, [[Nikita Chroesjtsjof]], stuur die Sowjetunie die wêreld se eerste kunsmatige [[satelliet]], [[Spoetnik 1]], die lug in en die Russiese [[ruimtevaarder]] [[Joeri Gagarin]] word die eerste mens wat in 'n bemande ruimtetuig ([[Wostok-ruimteprogram|Wostok 1]]) om die aarde wentel. Spanning tussen die twee supermoondhede neem toe weens die Amerikaanse Jupiter-missiele in [[Turkye]] en die missielkrisis in [[Kuba]]. Ná Chroesjtsjof se dood ontstaan weer 'n tydperk van gedeelde mag waarin [[Leonid Brezjnef]] in die vroeë 1970's na vore tree as die belangrikste figuur in Sowjet-politiek. Tydens sy bewind is daar ekonomiese stagnasie en val die Sowjetunie [[Afghanistan]] binne. Vanaf 1985 stel [[Michail Gorbatsjof]] sy beleid van ''[[glasnost]]'' (openheid) en ''[[perestroika]]'' (hervorming) in in 'n poging om die land te moderniseer. In Augustus 1991 is daar 'n mislukte staatsgreep teen hom om te keer dat die Sowjetunie ondergaan. In Rusland kom [[Boris Jeltsin]] aan die bewind en kondig die einde van die Kommunistiese bewind aan. Die Sowjetunie versplinter in vyftien onafhanklike state en word in Desember 1991 amptelik ontbind. Jeltsin word in Junie 1991 verkies tot president van Rusland in die eerste presidensiële verkiesing in die Russiese geskiedenis. === Russiese Federasie === [[Lêer:Moscow-City (36211143494).jpg|duimnael|[[Moskwa-Siti]] in 2016]] Tydens en ná die versplintering van die Sowjetunie, terwyl uitgebreide hervormings, onder meer privatisasie, plaasvind, beleef die Russiese ekonomie 'n groot krisis. Die BBP en nywerheidsproduksie neem tussen 1990 en einde 1995 met sowat 50% af.<ref>{{en}} {{cite web|title=Russia: Economic Conditions in Mid-1996|publisher=Library of Congress|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ru0119)|archiveurl=https://archive.ph/20120922004434/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ru0119)|archivedate=22 September 2012|accessdate=26 September 2008|url-status=live}}</ref> Prysbeheer word afgeskaf en daar word begin met privatisering. Miljoene verarm – volgens die [[Wêreldbank]] leef tussen 39% en 49% van die bevolking teen middel 1993 in armoede in vergelyking met 1,5% in die laat-Sowjettydperk.<ref name=worldbank>{{en}} {{cite book|author=Branko Milanovic|title=Income, Inequality, and Poverty During the Transformation from Planned to Market Economy|publisher=[[Wêreldbank]]|date=1998|pages=186–189}}</ref> Vertragings in die betaling van lone word 'n langdurige probleem met miljoene mense wat maande en selfs jare te laat betaal word. Die privatiseringsproses bring mee dat beheer van ondernemings grootliks van staatsagentskappe verskuif na groepe individue met kontakte in die regering en die [[Russiese mafia|mafia]]. Gewelddadige kriminele groepe neem dikwels staatsondernemings oor en open met sluipmoorde die pad na afpersing. Korrupsie in die regering word alledaags. Baie van die nuwe rykes neem biljoene se kontant en bates uit die land. Daar is ook sosiale agteruitgang en die geboortesyfer daal geweldig terwyl die sterftesyfer die hoogte in skiet. Wetteloosheid is volop. Misdaadbendes en georganiseerde misdaad floreer en ander gewelddadige misdade vier hoogty.<ref name=sokolov>{{en}} {{cite journal|last=Sokolov|first=Vsevolod|title=From Guns to Briefcases: The Evolution of Russian Organized Crime|journal=World Policy Journal|volume=XXI|issue=1|date=Spring 2004|url=http://www.worldpolicy.org/journal/articles/wpj04-1/sokolov.htm|accessdate=|archive-date=19 Februarie 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219163359/http://worldpolicy.org/journal/articles/wpj04-1/sokolov.htm|url-status=dead}}</ref> Die 1990's word gekenmerk deur gewapende etniese konflik, soos in [[Tsjetsjnië]], [[Noord-Ossetië-Alanië]] en [[Abchasië]]. Hoë begrotingstekorte en die Asiatiese finansiële krisis van 1997 vererger Rusland se finansiële probleme en laat die BBP nog verder daal.<ref name=OECD>{{en}} {{cite web |title=Russian Federation |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=http://www.oecd.org/environment/country-reviews/2452793.pdf |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423024709/http://www.oecd.org/environment/country-reviews/2452793.pdf |archive-date=23 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 31 Desember 1999 bedank Jeltsin as president en oorhandig sy pligte aan die pas aangestelde eerste minister [[Wladimir Poetin]], wat daarna die 2000-verkiesing wen. Poetin se gewildheid neem toe nadat hy die Tsjetsjniese opstande onderdruk. Tydens sy bewind herstel die ekonomie en toon nou reeds nege jaar agtereenvolgens 'n groei. Dit verhoog die lewenstandaard en plaas Rusland terug op die wêreldverhoog. Hoewel talle Westerse lande Poetin kritiseer omdat hulle baie van sy hervormings as ondemokraties beskou,<ref>{{en}} {{cite web |first=Daniel |last=Treisman |title=Is Russia's Experiment with Democracy Over? |url=http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294 |publisher=UCLA International Institute |accessdate=31 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416225857/https://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294 |archive-date=16 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> neem sy gewildheid binne Rusland toe vanweë die herstel van orde, stabiliteit en vooruitgang. Toe [[Dmitri Medwedef]] in 2008 verkies is tot nuwe president, is hy deur baie politieke waarnemers as niks meer as Wladimir Poetin se tydelike plekhouer in die Kremlin beskou nie. Met die volgende verkiesing het Poetin die presidentsamp hervat. Grondwetlike wysigings en die benoeming van [[Michail Misjoestin]] as nuwe premier word as pogings van Poetin se kant beskou om enersyds sy politieke invloed ook ná die beëindiging van sy tweede opeenvolgende ampstermyn (die laaste volgens die Russiese grondwet) te verseker, maar andersyds ook aandag te gee aan die ekonomiese uitdagings wat Rusland in die gesig staar. == Taal == {{Hoofartikel|Russies}} [[Lêer:Russian language status and proficiency in the World.svg|duimnael|Lande met Russies as amptelike of minderheidstaal]] Rusland se 160 etniese groepe praat sowat 100 tale. Volgens die 2002-sensus praat 142,6 miljoen mense [[Russies]], gevolg deur [[Tartaars]] met 5,3 miljoen en [[Duits]] met 2,9 miljoen sprekers.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87 |title=Russian Census of 2002 |work=4.3. Population by nationalities and knowledge of Russian; 4.4. Spreading of knowledge of languages (except Russian) |publisher=Federal State Statistics Service |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200403225220/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87 |archive-date=3 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Russies is die enigste amptelik staatstaal, maar elke republiek binne die federasie mag sy plaaslike taal kies as tweede [[amptelike taal]].<ref>{{en}} {{cite web |title=Chapter 3. The Federal Structure |work=The Constitution of the Russian Federation |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509113142/http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Russies behoort tot die [[Indo-Europese tale|Indo-Europese]] [[taalfamilie]] en binne dié taalfamilie tot die [[Oos-Slawiese tale]]. Dit is een van die ses amptelike tale van die [[Verenigde Nasies]]. Buite die gevestigde toerismestrukture (veral in die hoofdestemmings St. Petersburg, Moskou en die Goue Ring van Rusland) is ten minste basiese kennis van die Cyrilliese alfabet en Russiese taal 'n voorvereiste vir maklike oriëntasie en kommunikasie omrede Engels nouliks verstaan word. == Godsdiens == {{Hoofartikel|Russies-Ortodokse Kerk}} [[Lêer:Russia-Moscow-Cathedral of Christ the Saviour-6.jpg|duimnael|Die [[Katedraal van Christus die Verlosser]] in Moskou, wat in die Sowjettydperk afgebreek en van 1990 tot 2000 herbou is]] Die [[Christendom]], [[Islam]], [[Boeddhisme]] en [[Judaïsme]] is Rusland se tradisionele godsdienste en word beskou as deel van die land se "historiese erfenis", volgens 'n wet van 1997.<ref>{{en}} {{cite web|last=Bell|first=Imogen|title=Eastern Europe, Russia and Central Asia|url=https://books.google.de/books?id=EPP3ti4hysUC&pg=PA47&lpg=PA47&dq=respecting+christianity+islam+buddhism+judaism+and+other&source=web&ots=pppIldMuS1&sig=KikE3NJkzMEdWt4rU9EoeN03-6o&redir_esc=y#v=onepage&q=respecting%20christianity%20islam%20buddhism%20judaism%20and%20other&f=false|accessdate=13 Mei 2018}}</ref> Skattings van die aantal gelowiges verskil grootliks tussen bronne en sommige meen dat tussen 16% en 48% van die bevolking ongelowig is.<ref>{{en}} {{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|title=Atheism: Contemporary Rates and Patterns, chapter in The Cambridge Companion to Atheism, ed. by Michael Martin|publisher=Cambridge University Press|date=2005|isbn=}}</ref> [[Russies-Ortodokse Kerk|Russies-Ortodoksie]] is die grootste geloof in Rusland.<ref name=relig>{{en}} {{cite web |title=Religion In Russia |publisher=Embassy of the Russian Federation |url=http://www.russianembassy.org/RUSSIA/religion.htm |accessdate=27 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020606214927/http://www.russianembassy.org/RUSSIA/religion.htm |archive-date=2002-06-06 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die Kerk het ontstaan in 988, toe grootprins [[Wladimir van Kiëf|Wladimir die Grote]] van Kiëf die Christelike geloof aangeneem het as die land se amptelike godsdiens. Kleiner Christelike gelowe sluit Rooms-Katolieke, Armeens-Apostoliese en verskeie Protestantse kerke in. == Kultuur == === Klassieke musiek en ballet === [[Lêer:Peter Tschaikowski.jpg|duimnael|links|upright|Die komponis [[Pjotr Iljitsj Tsjaikofski]] (1840–1893)]] [[Lêer:Moscow 05-2012 Bolshoi after renewal.jpg|duimnael|Die [[Bolsjoi-teater]] in Moskou]] Rusland se groot aantal etniese groepe het elk sy eie tradisies van [[volksmusiek]]. [[Musiek]] in die 19de eeu is gekenmerk deur groot spanning tussen die klassieke komponis Michail Glinka en sy volgelinge aan die een kant en die aanhangers van die Russiese Musiekvereniging onder aanvoering van komponiste Anton en Nikolai Rubinstein aan die ander kant. Eersgenoemde het die Russiese nasionale identiteit omarm en godsdiens- en volkselemente by hul komposisies gevoeg, terwyl laasgenoemde se musiek konserwatief was. Die latere Romantieke tradisie van [[Pjotr Tsjaikofski|Pjotr Iljitsj Tsjaikofski]], een van die beroemdste komponiste van die Romantiek wie se musiek gewild en gelief geraak het vanweë die kenmerkend Russiese aard daarvan sowel as die ryk harmonieë en opwekkende melodieë, is na die 20ste eeu deurgevoer deur Sergei Rachmaninoff, een van die laaste groot aanhangers van die Romantieke styl van Europese klassieke musiek. Wêreldberoemde komponiste van die 20ste eeu sluit in [[Alexander Scriabin|Scriabin]], [[Igor Strawinski|Strawinski]], [[Sergei Rachmaninoff|Rachmaninoff]], [[Sergei Prokofiëf|Prokofijef]] en [[Dmitri Sjostakowitsj|Sjostakowitsj]]. Gedurende die grootste deel van die Sowjet-era is musiek streng beheer om binne die perke van die Stalinistiese beleid van [[sosialistiese realisme]] te bly. Russiese konservatoriums het 'n geslag wêreldbekende solokunstenaars opgelewer. Van die bestes is violiste [[David Oistrakh]] en [[Gidon Kremer]], tsjellis Mstislav Rostropovich, pianiste Wladimir Horowitz, Sviatoslav Richter en Emil Gilels en die sangeres Galina Vishnevskaya. Tsjaikofski het die wêreld se bekendste balletwerke gekomponeer, soos Swanemeer en Die Neutkraker. In die 20ste eeu het die Russiese dansers Anna Pawlowa en [[Vaslav Nijinsky]] beroemd geraak en impresario [[Sergei Diaghilev]] en sy ''[[Ballets Russes]]'' se toere oorsee het die ontwikkeling van dans wêreldwyd beïnvloed<ref>{{en}} {{cite book|last=Garafola|first=Lynn|title=Diaghilev's Ballets Russes|publisher=Oxford University Press|pages=576|url=http://www.amazon.com/Diaghilevs-Ballets-Russes-Lynn-Garafola/dp/0195057015|isbn=0-19-505701-5}}</ref> en die Sowjetunie se choreografieskole het die een beroemde internasionale ster ná die ander opgelewer, onder andere Maya Plisetskaya, [[Rudolf Nureyev]] en [[Mikhail Baryshnikov]]. Die [[Bolsjoi-ballet]] in Moskou en die Kirof in Sint Petersburg is steeds wêreldberoemd.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://petersburgcity.com/news/culture/2005/11/18/theatre/ |title=A Tale of Two Operas |publisher=Petersburg City |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507180340/http://petersburgcity.com/news/culture/2005/11/18/theatre/ |archive-date=7 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Letterkunde === [[Lêer:AleksandrPushkin.jpg|duimnael|links|upright|Die skrywer [[Aleksander Poesjkin]] (1799–1837)]] [[Lêer:L.N.Tolstoy Prokudin-Gorsky.jpg|duimnael|upright|Die skrywer [[Leo Tolstoi]] (1828–1910)]] Russiese letterkunde word beskou as van die invloedrykste en beste ontwikkel in die wêreld en dra by tot van die wêreld se bekendste letterkundige werke.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761564269/Russian_Literature.html|title=Russian Literature|last=Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia 2007|accessdate=7 Januarie 2008|archive-date=2009-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090820090445/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761564269/Russian_Literature.html|url-status=dead}}</ref> Dit dateer uit die 10de eeu en teen die vroeë 19de eeu het 'n plaaslike tradisie ontstaan wat van die beste skrywers van alle tye opgelewer het. Dié periode het begin met [[Aleksander Poesjkin]], wat beskou word as die vader van die moderne Russiese letterkunde en dikwels beskryf word as die Russiese [[William Shakespeare]].<ref>{{en}} {{cite book|last=Kelly|first=Catriona|title=Russian Literature: A Very Short Introduction (Very Short Introductions) (Paperback)|publisher=Oxford Paperbacks|url=http://www.amazon.co.uk/Russian-Literature-Short-Introduction-Introductions/dp/0192801449|isbn=0-19-280144-9}}</ref> Van die bekendste Russiese digters en skrywers van die 19de eeu is [[Anton Tsjechof]], [[Michail Lermontof]], [[Leo Tolstoi]], [[Nikolai Gogol]], [[Iwan Toergenef]] en [[Fjodor Dostojefski]]. Iwan Gontsjarov, Michail Saltikof, Aleksei Pisemski en Nikolai Leskof was bekende prosaskrywers. Tolstoi en Dostojefski was veral grootse figure wat albei al beskryf is as die beste romankrywers ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/art/Russian-literature |title=Russian literature |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=27 Julie 2023}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |publisher=[[Time (tydskrif)|Time Magazine]] |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,943893,00.html?promoid=googlep |accessdate=13 Mei 2018 |title=Freaking-Out with Fyodor |author=Otto Friedrich |archive-url=https://web.archive.org/web/20170502160824/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,943893,00.html?promoid=googlep |archive-date=2 Mei 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Teen die 1880's het Russiese letterkunde begin verander. Die tyd van die groot romanskrywers was verby en kort fiksie en poësie het gewild geraak vir die volgende paar dekades, wat die "Silwer Era" genoem is. Waar dit voorheen deur realisme oorheers is, het simboliek die Russiese letterkunde tussen 1893 en 1914 oorheers. Van die voorste skrywers van hierdie tyd was Waleri Brjoesof, Andrei Beli, Wjatsjeslaf Iwanof, Aleksander Blok, Dmitri Merezjkofski, Fjodor Sologoeb, [[Anna Achmatowa]], Osip Mandelstam, Leonid Andrejef, [[Iwan Boenin]] en [[Maksim Gorki]]. Ná die Russiese Rewolusie van 1917 en die daaropvolgende burgeroorlog het die kulturele lewe veel te wense oorgelaat. Sommige gevestigde skrywers het Rusland verlaat terwyl 'n nuwe geslag skrywers wat die rewolusie ten minste in 'n mate ondersteun het, na vore getree het. Van hulle het skrywersorganisasies gestig met die doel om 'n nuwe en kenmerkende werkersklaskultuur in die nuwe staat te skep. In die 1920's het skrywers groot verdraagsaamheid geniet. In die 1930's is sensuur verskerp in ooreenstemming met Josef Stalin se beleid van sosialistiese realisme. Ná sy dood is die beheer telkens verslap. Teen die 1970's en 1980's het baie skrywers die riglyne van sosialistiese realisme geïgnoreer. Die vernaamste skrywers van die Sowjettyd sluit in [[Jewgeni Zamjatin]], Isaac Babel, Joeri Olesja, Wladimir Nabokof, Michail Boelgakof, [[Boris Pasternak]], Aleksandr Solzhenitsyn, [[Wladimir Majakofski]], Michail Sjolochof, Jewgeni Jeftoesjenko en Andrei Woznesenski. === Rolprente === [[Lêer:Vintage Potemkin.jpg|duimnael|Oorspronklike Sowjetse plakkaat wat vir ''Die Oorlogskip Potemkin'' adverteer]] Terwyl rolprente in die Weste aanvanklik beskou is as 'n vorm van goedkoop vermaak vir die werkersklas, het die Russiese rolprentwese ná die 1917-rewolusie 'n ernstiger oogmerk gehad.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/art/history-of-the-motion-picture |title=History of the motion picture |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=27 Julie 2023}}</ref> Russiese en later Sowjet-rolprentmakers het grootse prente gemaak soos ''The Battleship Potemkin''.<ref name=film>{{en}} {{cite web |title=Russia::Motion pictures |publisher=Encyclopædia Britannica |date=2007 |url=http://www.britannica.com/eb/article-38645 |accessdate=27 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071123075709/http://www.britannica.com/eb/article-38645 |archive-date=2007-11-23 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> [[Sergei Eisenstein]] en [[Andrei Tarkofski]] het van die wêreld se innoverendste en invloedrykste regisseurs geword. In 1932 het Stalin sosialistiese realisme die staatsbeleid gemaak. Dit het 'n demper geplaas op kreatiwiteit, maar baie Sowjet-rolprente in dié genre was geslaagd, onder andere ''Tsjapajef'', ''Die Kraanvoëls Vlieg'' en ''Ballade van 'n Soldaat''. Leonid Gaidai se komedies was in die 1960's en 1970's gewild en in 1969 is Wladimir Motil se ''Wit Son van die Woestyn'' uitgereik, wat 'n nuwe genre bekend as "osterns" ingelei het. Ruimtevaarders kyk na dié prent voor elke reis na die ruimte.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://filmlinc.com/wrt/onsale/russian08/whitesunofthedesert.html|publisher=Film Society of Lincoln Center|title=White Sun of the Desert / Beloe solntse pustyni|accessdate=18 Januarie 2008|archive-date=25 Januarie 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080125172545/http://www.filmlinc.com/wrt/onsale/russian08/whitesunofthedesert.html|url-status=dead}}</ref> In die 1980's en 1990's het die Russiese rolprentwese 'n krisis beleef. Hoewel rolprentmakers hulle nou vrylik kon uitdruk, is staatsubsisies drasties verminder en minder prente is vervaardig. Aan die begin van die 21ste eeu het meer mense na die teaters begin gaan en die bedryf het begin groei in die lig van die land se verbeterende ekonomie. Meer prente word reeds hier vervaardig as in Duitsland of Brittanje.<ref name=kino>{{en}} {{cite web |last=Dzieciolowski |first=Zygmunt |title=Kinoeye: Russia's reviving film industry |url=https://www.opendemocracy.net/globalization-Film/russian_film_3726.jsp |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001194311/https://www.opendemocracy.net/globalization-Film/russian_film_3726.jsp |archive-date=1 Oktober 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2007 is $565 miljoen se kaartjies verkoop – 37% meer as in die vorige jaar.<ref>{{en}} {{cite web |title=Russian Entertainment & Media Industry worth $27.9 bn by 2011 |publisher=[[PricewaterhouseCoopers]] |url=https://www.pwc.com/extweb/ncpressrelease.nsf/docid/B373F0C74AA25A7480257309003B9833 |accessdate=27 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926220504/http://www.pwc.com/extweb/ncpressrelease.nsf/docid/B373F0C74AA25A7480257309003B9833 |archive-date=26 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Russiese prente word internasionaal steeds hoog aangeslaan. ''[[Roesskii Koftsjeg]]'' ("Russiese Ark", 2002) was die eerste vollengte-rolprent ooit wat in een lang skoot geskiet is. === Beeldende kuns === [[Lêer:NesterovMV NaRusi206x483GTG.jpg|duimnael|links|''Roes: Die Siel van die Volk'' deur [[Michail Nesterof]] simboliseer Rusland se historiese spirituele soeke]] [[Lêer:Metropolitain of Saint Petersburg station Awtowo.jpg|duimnael|Die ryk versierings van [[Sint Petersburg]] se metro]] Vroeëre Russiese skilderkuns het gefokus op die skilder van ikone en helderkleurige fresko's (muurskilderye), 'n kunsvorm wat die Russe van Bisantium geërf het. In 1757 is die Russiese Kunsakademie gestig wat ten doel gehad het om 'n internasionale rol en status aan Russiese kunstenaars te gee. Van die bekendste skilders van die akademie was Iwan Argoenof, Fjodor Rokotof, Dmitri Lewitzki en Wladimir Borowikofski. Realisme was gewild in die 19de eeu en skilders het die Russiese identiteit vasgevang. Ander kunstenaars het gefokus op sosiale kritiek – hulle het die toestande van die armes uitgelig en die owerhede as karikature uitgebeeld. Ná die afskaffing van lyfeienskap in 1861 het sommige kunstenaars op menslike lyding gefokus. Dramatiese oomblike uit die geskiedenis is ook geskilder. Die Peredwizjniki (Swerwers) was 'n groep kunstenaars wat 'n kunsrigting begin het wat vry was van die beperkinge van die Kunsakademie. Hul skilderye het groot sosiale en politieke betekenis gehad. Van die bekendstes was Iwan Sjisjkin, Archip Koeindzji, Iwan Kramskoi, Wasili Polenof, Isaak Lewitan, Wasili Soerikof, [[Wiktor Wasnetsof]] en [[Ilja Repin]]. Teen die 1830's het die akademie kunstenaars soos Aleksander Iwanof en Karl Brioellof oorsee gestuur om kuns te bestudeer. Die Russiese avantgarde is 'n oorkoepelende term wat gebruik word vir die groot, invloedryke golf van [[modernisme|modernistiese]] kuns wat tussen 1890 en 1930 gedy het. Dit sluit in verskeie aparte, maar fyn verweefde kunsbewegings wat in dié tyd voorgekom het, soos neo-primitivisme, suprematisme, konstruktivisme, rayonisme en [[futurisme]]. Van die bekendste kunstenaars van dié tyd sluit in El Lissitzki, Kazimir Malewitsj, [[Wassily Kandinsky]], Wladimir Tatlin en Aleksander Rodtsjenko. Die Russiese avant-garde het sy hoogtepunt bereik in die tyd tussen die 1917-rewolusie en 1932. Hierna het die genre se idees begin bots met die sosialistiese realisme onder Stalin. Baie Sowjetkunstenaars het innovasie gekombineer met sosialistiese realisme, onder andere Ernst Neizwestni, Ilja Kabakof, Michail Sjemjakin, Erik Boelatof en Wera Moechina. Ander het patriotiese en anti-fascistiese onderwerpe geskilder. Gebeure in die Tweede Wêreldoorlog is veral baie patrioties uitgebeeld en ná die oorlog het beeldhouwerkers talle monumente vir die gesneuweldes geskep. In die 20ste eeu het baie Russiese kunstenaars in Wes-Europa gewerk. Mense soos Wassily Kandinsky, [[Marc Chagall]] en Naum Gabo se werke en idees is wêreldwyd opgeraap. Van hulle het in [[Parys]] en [[München]] studeer en dit het die impak van die Russiese kuns internasionaal laat versprei. === Sport === [[Lêer:Russia-Moldova (2).jpg|duimnael|links|Die [[Russiese nasionale sokkerspan]] in 2014]] [[Lêer:Georgia versus Russia at rugby.jpg|duimnael|[[Rugby]]wedstryd tussen [[Russiese nasionale rugbyspan|Rusland]] en [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] tydens die [[Europese Rugbykampioenskap|Europese Nasiesbeker]] in 2007]] [[Bandy]] is die nasionale [[sport]] van Rusland<ref>{{en}} {{cite web |url=http://eng.tatar-inform.ru/news/2011/01/21/33986/ |title=Russian bandy players blessed for victory at world championship in Kazan |date=21 Januarie 2011 |publisher=Tatar-Inform |accessdate=31 Augustus 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303213431/http://eng.tatar-inform.ru/news/2011/01/21/33986/ |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en een van die gewildste sportsoorte in Rusland.<ref>{{ru}} {{cite web |url=http://old.rusbandy.ru/content.html@PageID=325 |title=XV чемпионат России по хоккею с мячом сезон 2006/07 г.г. |publisher=rusbandy.ru |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010164048/http://old.rusbandy.ru/content.html@PageID=325 |archive-date=10 Oktober 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit is verwant aan [[yshokkie]], 'n ander gewilde sportsoort. Rusland is een van die suksesvolste lande in yshokkie met [[Kanada]] as hul sterkste mededinger. [[Sokker]] is ook een van Rusland se gewildste sportsoorte en die land het die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018]] aangebied, die eerste in Rusland en Oos-Europa; dié toernooi is deur [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] gewen. Die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2017]] het as voorbereiding hiervan gedien en is deur [[Duitse nasionale sokkerspan|Duitsland]] gewen. Daarbenewens sal Rusland ook sommige van die [[UEFA Europa-beker]] in 2020 se wedstryde, wat regstreeks deur Europa beslis sal word, aanbied. Die Sowjetunie se nasionale sokkerspan was een van die suksesvolste tydens die [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]] asook die UEFA Europa-beker en hulle het die eerste Europese Sokkerkampioenskap van 1960 gewen. Die [[Russiese nasionale rugbyspan]] kon vir die [[Rugbywêreldbeker 2011]] en [[Rugbywêreldbeker 2019]] kwalifiseer, maar het tydens albei toernooie die groepfase op die laaste plek beëindig. Hulle ding in die [[Europese Rugbykampioenskap]] met ander opkomende rugbyspanne mee. Veral wedstryde teen die politieke aartsvyand [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] geniet groot aandag en word as 'n soort "Dawid teen Goliat" beskou, veral as gevolg van Georgië se sterk wenrekord teen die noordelike buurland. Sedert 2021 ding Rusland en [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] om die Kiseleffbeker mee; dié beker is genoem na die hertog Pawel Kiseleff, 'n Rus wat die eerste grondwette van beide Wallachië en Moldawië (hedendaagse Roemenië en Moldowa) beïnvloed het.<ref>{{ro}} {{cite web |url=https://frr.ro/2021/03/03/cupa-kiseleff-trofeu-ce-va-fi-pus-in-joc-la-meciurile-dintre-romania-si-rusia/ |title=CUPA KISELEFF, TROFEU CE VA FI PUS ÎN JOC LA MECIURILE DINTRE ROMÂNIA ȘI RUSIA |publisher=Federația Română de Rugby |date=3 Maart 2021 |accessdate=20 Maart 2021}}</ref> Op die hoogtepunt van die Koue Oorlog is die [[Olimpiese Somerspele 1980]] in die Sowjetse hoofstad Moskou aangebied, wat deur verskeie [[Weste]]rse lande as gevolg van die Sowjetse inval in Afghanistan geboikot is. As reaksie hierop het die Sowjetunie en sy bondgenote die [[Olimpiese Somerspele 1984]] in [[Los Angeles]] geboikot. Sotsji het die [[Olimpiese Winterspele 2014]] (en aansluitend die [[Paralimpiese Winterspele 2014]]) gehuisves, waartydens die gasheer Rusland die meeste medaljes ingepalm het. Sedert 2014 word die [[Russiese Grand Prix]] as deel van die [[Formule Een]]-wêreldkampioenskap op die [[Sochi Autodrom]] rondom die Olimpiese Park in [[Sotsji]] aangebied.<ref>{{en}} {{cite web |title=Russia secures 2014 grand prix deal |url=http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/story/31127.html |publisher=ESPN |date=14 Oktober 2010 |accessdate=13 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200506075724/http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/story/31127.html |archive-date=6 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Mediabedryf == === Medialandskap en vryheid van mening === [[Lêer:Medvedev - Russia Today 3.jpg|duimnael|Die voormalige Russiese president Dmitri Medwedef in die Washington-ateljee van Russia Today TV met Margarita Simonjan]] Die Russiese grondwet waarborg in hoofstuk 2, artikel 29 die vryheid van mening en spraak net soos mediavryheid, maar plaas tegelykertyd 'n verbod op propaganda en agitasie wat sosiale, rassistiese, nasionale en godsdienstige haat aanspoor en enige vorm van sensuur. Maar ondanks hierdie voorvereistes vir die vryheid van uitdrukking en 'n vrye perslandskap is daar steeds geen landswye uitsaaier wat onafhanklike verslaggewing en inligting oor regeringsake bied en kritiese kommentaar op die regeringsbeleid sou lewer nie. Sedert die ontbinding van die Sowjetunie en die stigting van die Russiese Federasie is volgens statistieke van die Russiese joernalistevereniging meer as 300 joernaliste vermoor. Die Moskouse Buro vir Menseregte berig dat net in 2009 57 joernaliste slagoffers van moordaanvalle geword het.<ref name="bpb/Hartwich 2011">{{de}} [http://www.bpb.de/themen/SRPOJ3,0,0,Die_Medienlandschaft_in_Russland.html ''Bundeszentrale für politische Bildung (bpb)/Inna Hartwich: Die Medienlandschaft in Russland. Das Wort und der Tod, 3 Februarie 2011'']</ref> {{Sienook|Lys van joernaliste wat in Rusland vermoor is}} === Die nasionale agentskap ''Roskomnadsor'' === [[Lêer:Emblem of Roskomnadzor.svg|duimnael|Kenteken van ''Roskomnadsor'']] In Maart 2007 het die destydse Russiese president Wladimir Poetin 'n nuwe nasionale agentskap, Roskomnadsor, in die lewe geroep wat toesig hou oor massamedia, kommunikasie en Rusland se kulturele erfenis. Dit is ondergeskik aan die premier. Alle media en kommunikasiemiddels, insluitende die internet en telekommunikasie met sy gesamentlike inhoud, word deur Roskomadsor gekontrolleer. Dié agentskap reik ook lisensies uit en onderhou 'n databank met persoonlike gegewens van Russiese burgers. Roskomnadsor is sodoende in staat om die internetgebruik van individue byna volledig te monitor. Volgens die Russiese perswet kan Roskomnadsor media oor hulle optrede vermaan – en 'n medium ná twee waarskuwings laat sluit. So is die dagblad ''[[Nowaja Gazeta]]'', wat in besit van die voormalige president Michail Gorbatsjof en die bankier Aleksander Lebedef is en vir sy kritiese houding teenoor die regering bekend staan, al verskeie kere onder druk geplaas. In die najaar van 2010 het Roskomnadsor gedreig om dié koerant se druklisensie te beëindig nadat dit 'n artikel uit die program van 'n neo-nazi-organisasie aangehaal het en weens die "verspreiding van ekstremistiese propaganda" gedagvaar is. Sedert 2001 is tien joernaliste, wat vir ''Nowaja Gazeta'' werksaam was, vermoor.<ref name="bpb/Hartwich 2011" /> === Media onder beheer van die staat, energiereuse en oligarge === [[Lêer:Zdanie tass.jpg|duimnael|Die hoofkwartier van ''Itar-Tass'', een van die beduidendste nuusagentskappe in Rusland, is in Moskou gesetel]] Roskomnadsor verskaf ook inligting oor die medialandskap in Rusland – so het die totale aantal media, wat deur die agentskap gelys, vroeg in 2011 66&nbsp;032 beloop, waarvan 5&nbsp;254 televisie-stasies, 3&nbsp;769 radiostasies, 28&nbsp;449 dagblaaie en 21&nbsp;572 tydskrifte. Die meeste media word deur die staat beheer, veral die groot nuusagentskappe en televisie-kanale. Die graad van beheer varieer grootliks.<ref name="bpb/Hartwich 2011" /> So word die dagblad ''Rossijskaja Gazeta'' met 'n sirkulasie van sowat 430&nbsp;000 eksemplare regstreeks deur die Russiese regering beheer en fungeer as 'n soort staatskoerant – alle wette en verordenings van die Moskouse regering word eers van krag nadat hulle in dié dagblad bekend gemaak is. Die uitgewery van ''Rossijskaja Gazeta'' word deur Aleksander Gorbenko bestuur, 'n Moskouse amptenaar wat toesig hou oor die regering se kontak met verslaggewers van massamedia. Ook die belangrikste Russiese nuusagentskap, ''Itar-Tass'', is in staatsbesit. Naas die staat oefen ook staatsondernemings of [[Russiese oligarg|oligarge]], wat as regeringsvriendelik bekend staan, kontrole oor media uit. ''Iswestija'', een van die oudste dagblaaie in die land met 'n sirkulasie van sowat 130&nbsp;000, is in besit van die Moskouse mediamaatskappy ''Gazprom-Media'' wat deel uitmaak van ''Gazprom'', die wêreld se grootste gasprodusent wat merendeels deur die Russiese staat beheer word. ''Gazprom-Media'' hou ook die meerderheid aandele in ander koerante, televisie- en radiostasies – waaronder ''NTW'' ("Onafhanklike Televisie"), wat oorspronklik in 1993 as privaat uitsaaier deur die oligarg Wladimir Goessinskij gestig is en in 2001 deur ''Gazprom'' oorgeneem is; ''Itogi'', 'n weekblad wat met opspraakwekkende verslae oor die oorlog in Tsjetsjnië bekendheid verwerf het; en die radiostasie ''Echo Moskwy'' ("Moskouse Eggo", waarin ''Gazprom'' 'n belang van 66 persent het) wat met kritiese joernalisme vereenselwig word. Die dagblad ''Kommersant'' (sirkulasie: 115&nbsp;000) is net soos die liberale internet-koerant ''gazeta.ru'' in besit van die miljardêr Alisjer Oesmanof, 'n mede-eienaar van die metaal- en mynboumaatskappy ''Metalloinvest'' en direkteur-generaal van ''Gazprominvestholding'', 'n dogtermaatskappy van ''Gazprom''. 'n Ander beduidende eienaar van media is ''WGTRK'', die "Al-Russiese staatsmaatskappy vir televisie en radio", met die uitsaaier ''Rossija'' (en tagtig TV-streekkanale), die radiostasie ''Radio Majak'' ("Radio Vuurtoring"), die nuusagentskap ''Ria Nowosti'' (met korrespondente in meer as veertig lande) en 'n aantal internet-koerante soos ''vesti.ru'' en ''strana.ru''. === Toegang tot die media === [[Lêer:Television Broadcasting Center of SPb 4.jpg|duimnael|Die uitsaaisentrum van 'n televisiekanaal in Sint Petersburg]] Die meeste Russe het maklike toegang tot die media – in stedelike gebiede is die meeste dagblaaie by nuusstalletjies verkrygbaar teen pryse van sowat ZAR 2 of meer. Koerantoutomate vergemaklik die koop van dagblaaie in Moskou se moltreinstasies. Opvallend is die afwesigheid van buitelandse media by nuusstalletjies. Volgens meningspeilings deur die Russiese WZIOM-instituut gee 95 persent van die Russiese bevolking die voorkeur aan televisie as hul hoofbron van inligting, maar slegs vyf persent aan koerante. Daar is 'n vinnig groeiende mark vir betaaltelevisie, met die satellietverspreider ''Tricolor'' as die belangrikste aanbieder. Die Russiese regering het 'n projek van stapel gestuur om toegang tot digitale televisie-ontvangs vir alle huishoudings te verseker.<ref>{{en}} [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1102275.stm ''BBC News – Russia country profile: Media'']</ref> Volgens die onafhanklike Lewada-sentrum in Moskou het sowat dertig persent van die bevolking toegang tot die internet wat as die liberaalste nuusmedium beskou word en 'n mediatuiste vir Russiese opposisiegroepe bied, alhoewel die agentskap Roskomnadsor toegang tot ongewenste webtuistes mag beperk. Die Russiese regering is van plan om toegang tot die net deur die uitbou van snelle internetverbindings te vergemaklik. Die staatsbeheerde televisiekanaal ''Perwyj Kanal'' ("Eerste kanaal") lok volgens ''mediaatlas.ru'' tans die meeste toeskouers – nog voor ''Rossija'' en ''NTW''. Wat gedrukte media betref, is die poniekoerant ''Moskowskij Kosmolets'' die gewildste (en goedkoopste) dagblad op die Russiese mark – met 'n leserstal van ongeveer 1,3 miljoen. Joernaliste kla soms dat die Russiese publiek onverskillig teenoor kwelvrae staan en dus ook nie belang stel in kritiese verslaggewing nie. So was daar gedurende Rusland se transformasie tot 'n demokratiese samelewing wél 'n fase wat deur die stigting van 'n verskeidenheid mediaondernemings (dikwels het oligarge meer as een mediamaatskappy besit) en kritiese joernalisme gekenmerk was. Die euforie van die vroeë 1990's het egter geleidelik plek gemaak vir 'n soort regeringsvriendelike joernalisme wat tipies was vir die Sowjet-tydperk, veral op Rusland se televisiekanale wat baie aandag aan die regering se standpunte gee en moontlik ook nog as spreekbuis vir invloedryke oligarge optree wat die Kremlin-beleid steun. Maar daar is baie kwelvrae waaroor die media heeltemal swyg.<ref name="bpb/Hartwich 2011" /> == Sien ook == * [[Portaal:Rusland]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Verdere leeswerk == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Russia|title=Russia|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=27 Julie 2023}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|title=Russia|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=27 Julie 2023}} ; Politiek ---- * {{en}} Kanet Roger E., ed. ''Russian Foreign Policy in the 21st Century'' (Palgrave Macmillan; 2011) == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Russia|Rusland}} {{Wikt|Rusland}} ; Russiese regering ---- * {{ru}} [http://www.gov.ru/ Amptelike webwerf van die Russiese regering] ; Media en nuusagentskappe ---- * {{en}} [http://en.rian.ru/ Russiese nuusagentskap "Ria Novosti"] ; Geskiedenis ---- * {{en}} [https://www.rbth.com/history/330627-rurik-dynasty-founded-russia-ruled-before-romanovs ''Russia Beyond: Who founded Russia and ruled it before the Romanovs?''] ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage|Russia|Rusland}} ; Argitektuur ---- * {{en}} [https://www.uar.ru/en/ ''Union of Architects of Russia (UAR)''] ; Migrasie ---- * {{de}} [https://www.boell.de/de/navigation/promotionsfoerderung-7316.html ''Svetlana Boltovskaja, Heinrich-Böll-Stiftung: Afrikanische Diaspora in Russland (1985–2005): Selbst- und Fremdbilder''] ; Fotogalerye ---- * {{en}} [http://www.flickr.com/photos/tessekkur/sets/72157622223977430/ ''Foto's van Rusland op Flickr''] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Rusland}} | Noord = [[Arktiese Oseaan]] ([[Barentssee]] • [[Karasee]] • [[Laptefsee]] • [[Oos-Siberiese See]] • [[Tsjoekotkasee]]) | Noordoos = [[Beringstraat]] • {{vlagland|Verenigde State}} ([[Alaska]]) • [[Beringsee]] | Oos = [[Stille Oseaan]] | Suidoos = [[See van Ochotsk]] • {{vlagland|Japan}} | Suid = {{vlagland|Georgië}} • {{vlagland|Azerbeidjan}} • [[Kaspiese See]] • {{vlagland|Kasakstan}} • {{vlagland|Volksrepubliek China}} • {{vlagland|Mongolië}} • {{vlagland|Volksrepubliek China}} • {{vlagland|Noord-Korea}} • [[See van Japan]] | Suidwes = [[Swartsee]] | Wes = {{vlagland|Finland}} • [[Golf van Finland]] • {{vlagland|Estland}} • {{vlagland|Letland}} • {{vlagland|Litaue}} • {{vlagland|Pole}} • {{vlagland|Wit-Rusland}} • {{vlagland|Oekraïne}} | Noordwes = {{vlagland|Noorweë}} • [[Arktiese Oseaan]] }} {{Lande van Asië}} {{Lande van Europa}} {{G20}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Rusland| ]] f4yq318nftch357n1jvn6hde2qbj2mv 0 11566 2908000 2907832 2026-05-29T18:00:51Z SpesBona 2720 Jammer! 2908000 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Republiek Senegal |volle_naam = <small>جمهورية السنغال<br />''Jumhūriyya al-Sinigāl'' ([[Arabies]])<br />''République du Sénégal'' ([[Frans]])<br />𞤈𞤫𞤲𞤣𞤢𞥄𞤲𞤣𞤭 𞤅𞤫𞤲𞤫𞤺𞤢𞥄𞤤𞤭<br />''Renndaandi Senegaali'' ([[Fula]])<br />''Réewum Senegaal'' ([[Wolof]])</small> |algemene_naam = Senegal |beeld_vlag = Flag of Senegal.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Senegal (official version).svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Location Senegal AU Africa.svg |leuse = ''Un Peuple, Un But, Une Foi''<br /><small>''(Frans vir: "Een volk, een doel, een geloof")''</small> |volkslied = ''[[Le Lion rouge]]''<br /><small>''(Frans vir: "Die rooi leeu")''</small><br /><center>[[Lêer:National Anthem of Senegal.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Frans]]<br /><small>'''Nasionale tale''': [[Arabies]], [[Fula]], [[Jola-Fonyi]], [[Mandinka]], [[Serer]], [[Soninke]] en [[Wolof]]<ref name="Grondwet">{{en}} {{cite web |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Senegal_2016.pdf?lang=en |title=Senegal's Constitution of 2001 with Amendments through 2016 |publisher=Constitute Project |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> |hoofstad = [[Dakar]] {{Koördinate|14|40|N|17|25|W}} |latd = 14 |latm = 40 |latNS = N |longd = 17 |longm = 25 |longEW = W |grootste_stad = [[Dakar]] |regeringsvorm = Unitêre presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[Lys van Presidente van Senegal|President]]<br />• [[Eerste Minister]]<br />• President van die<br />Nasionale Vergadering |leiername = [[Bassirou Diomaye Faye]]<br />[[Ahmadou Al Aminou Lo]]<br /><br />[[Ousmane Sonko]] |oppervlak_rang = 88^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 196&nbsp;722<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/senegal/|title=Senegal|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=18 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118055435/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/senegal/|archive-date=18 Januarie 2026|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 75&nbsp;955 |persent_water = 2,1 |bevolking_skatting = 18&nbsp;847&nbsp;519<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 67^ste |bevolking_sensus = 16&nbsp;627&nbsp;000 |bevolking_sensus_jaar = 2016 |bevolkingsdigtheid = 95,8 |bevolkingsdigtheidmi² = 248,1 |bevolkingsdigtheidrang = 134^ste |BBP_PPP = $112,138&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=722&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Senegal |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> |BBP_PPP_rang = 100^ste |BBP_PPP_jaar = 2026 |BBP_PPP_per_kapita = $5&nbsp;692<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 150^ste |BBP = $36,784&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 103^de |BBP_jaar = 2026 |BBP_per_kapita = $1&nbsp;867<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 154^ste |onafhanklikheidstipe = • Republiek<br />• van [[Frankryk]]{{smallsup|a}}<br />• van [[Frankryk]]{{smallsup|b}}<br />• Onttrekking aan die<br />[[Mali-Federasie]]<br />• Ontbinding van<br />[[Senegambië]]<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = <br />[[25 November]] [[1957]]<br />[[4 April]] [[1960]]<br />[[20 Junie]] [[1960]]<br /><br />[[20 Augustus]] [[1960]]<br /><br />[[30 September]] [[1989]]<br />[[22 Januarie]] [[2001]] |MOI = {{wins}} 0,530<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> |MOI_rang = 169^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#990000|laag}} |Gini = 36,2<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=SN |title=Gini index – Senegal |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2021 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Wes-Afrikaanse CFA-frank|CFA-frank]] |geldeenheid_kode = XOF |land_kode = SN |tydsone = GMT |utc_afwyking = [[UTC±00:00|±0]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC±00:00|±0]] |internet_domein = [[.sn]] |skakelkode = 221 |voetskrif = a. met [[Frans-Soedan]] binne die [[Mali-Federasie]].<br />b. as Frans-Soedan met Senegal binne die [[Mali-Federasie]]. }} '''Senegal''' ([[Arabies]]: السنغال, ''al-Sinigāl''; [[Fula]]: 𞤅𞤫𞤲𞤫𞤺𞤢𞥄𞤤𞤭, ''Senegaali''; [[Frans]]: ''Sénégal'', {{Audio|Fr-Sénégal.ogg|luister}}; [[Serer]]: ''Senegaal; ''[[Wolof]]: ''Senegaal''), amptelik die '''Republiek Senegal''' (Arabies: جمهورية السنغال, ''Jumhūriyya al-Sinigāl''; Frans: ''République du Sénégal''; Fula: 𞤈𞤫𞤲𞤣𞤢𞥄𞤲𞤣𞤭 𞤅𞤫𞤲𞤫𞤺𞤢𞥄𞤤𞤭, ''Renndaandi Senegaali''; Wolof: ''Réewum Senegaal''), is 'n [[land]] suid van die [[Sénégalrivier]] in [[Wes-Afrika]]. Senegal word begrens deur die [[Atlantiese Oseaan]] in die weste, [[Mauritanië]] in die noorde, [[Mali]] in die ooste en [[Guinee]] en [[Guinee-Bissau]] in die suide. [[Gambië]] vorm 'n [[enklawe]] binne Senegal om die [[Gambiërivier]] vir meer as 300&nbsp;km in die binneland in. Die [[Kaap Verde]]-eilandgroep lê ongeveer 560&nbsp;km wes van die Senegalese kus af. [[Lêer:Satellite image of Senegal in May 2002.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-Satellietbeeld van Senegal]] Senegal beslaan 'n oppervlakte van 196&nbsp;722&nbsp;km² en het in 2024 'n bevolking van 18&nbsp;847&nbsp;519 gehad.<ref name="CIA" /> Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Dakar]] aan die westelikste punt van die Afrikavasteland. Sedert 2014 word in [[Diamniadio]] 'n tweede [[regeringsetel]] opgerig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-44574969 |title=Unravelling the mystery of Akon's Wakanda |publisher=[[BBC]] |date=23 Junie 2018 |accessdate=30 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191205012332/https://www.bbc.com/news/world-africa-44574969 |archive-date=5 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ander belangrike stede sluit in [[Thiès]] en [[Touba]]. Senegal vorm die mees westelike land op die vasteland van die [[Ou Wêreld]] en [[Afrika-Eurasië]].<ref>{{en}} Janet H. Gritzner, Charles F. Gritzner – 2009, Senegal – bl. 8</ref> Die [[kremetart]]boom en die [[leeu]] vorm die twee nasionale simbole van Senegal; albei is in erkenning aan dié land se ryk natuurlewe gekies.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Senegal |title=Senegal |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> Die gebied van Senegal vorm sedert die 12de eeu deel van die [[Islam]]itiese wêreld en is sedertdien deur verskeie Afrikaryke oorheers. In 1895 het dit 'n [[Franse koloniale ryk|Franse kolonie]] geword en in 1946 deel van die [[Franse Unie]]. Op 4 April 1959 het Senegal saam met Mali die [[Mali-Federasie]] gevorm en op 4 April 1960 van [[Frankryk]] onafhanklik geword, maar dié federasie is reeds op 20 Augustus 1960 weer ontbind. Op 1 Februarie 1982 het Senegal saam met Gambië die [[Senegambië|Senegambiese Konfederasie]] gestig, wat op 30 September 1989 weer ontbind is nadat Gambië geweier het om nader aan 'n unie te beweeg. Senegal spog met 'n stabiele demokrasie en ekonomiese groei. Dit is 'n lid van die [[Afrika-unie]], die [[Ekonomiese Gemeenskap van Wes-Afrika-state]] (ECOWAS) en die [[Organisasie van Islamitiese Samewerking]] (OIS). == Etimologie == Die landsnaam is afgelei van die Sénégalrivier wat dié land in die noorde en ooste begrens. Die naam "Senegal" is dalk ontleen aan die Wolof-woord ''Sunuu Gaal'' wat "ons boot" beteken. Volgens 'n ander teorie het die naam sy oorsprong in 'n Portugese transliterasie van die Zenaga, ook bekend as Sanhaja, se naam of 'n kombinasie van die opperste godheid in die Serer-godsdiens (Rog Sene) en ''o gal'' wat "waterliggaam" in die Serer-taal beteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://theculturetrip.com/africa/senegal/articles/the-real-story-behind-senegals-name/ |title=The Real Story Behind Senegal's Name |publisher=Culture Trip |author=Beetle Holloway |date=31 Mei 2018 |accessdate=6 Desember 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206024446/https://theculturetrip.com/africa/senegal/articles/the-real-story-behind-senegals-name/ |archive-date=6 Desember 2022 |url-status=dead}}</ref> == Geskiedenis == [[Lêer:Wassu Stone Cirles shaunamullally 02.jpg|duimnael|links|Prehistoriese megaliete in Senegal]] [[Lêer:WestAfrica1625.png|duimnael|links|Kaart van Wes-Afrika in 1625]] [[Lêer:Guillaume Delisle Senegambia 1707.jpg|duimnael|links|Kaart van Senegambië in 1707]] [[Lêer:Marchands d'esclaves de Gorée-Jacques Grasset de Saint-Sauveur mg 8526.jpg|duimnael|links|upright|[[Slawerny|Slawehandelaars]] op [[Gorée]], 18de eeu]] [[Lêer:Senegal Gorée island harbor.jpg|duimnael|links|Senegal se Gorée-eilandhawe net suid van Dakar, vroeër die sentrum van slawehandel in Wes-Afrika]] Argeologiese ontdekkings in die hele gebied dui aan dat Senegal in prehistoriese tye bewoon was. Islam, die dominante geloof in Senegal, kom vir die eerste keer na die gebied in die 11de eeu, toe die Almoravide-dinastie van Noord-Afrika veldtogte in die hedendaagse Senegal geloods het. Vandag is 95% van die land se bevolking [[Moslem]]s. In die 13de en 14de eeue kom die gebied onder die invloed van die Mandingo-ryke oos daarvan; die Jolof-ryk van Senegal word ook in die tydperk gestig. Van die ander mededingende ryke sluit in Mali en Songhai. Verskeie [[Europa|Europese]] moondhede soos [[Portugal]] en [[Nederland]] kom na die gebied vanaf die 15de eeu, totdat [[Frankryk]] in besit kom van wat 'n belangrike vertrekpunt binne die Atlantiese [[Slawerny|slawehandel]] sou word. Geriewe op die eiland [[Gorée]] net suid van Dakar getuig tot vandag toe daarvan. Tydens die [[Sewejarige Oorlog]] (1756–1763) is die gebied van Senegal deur die [[Koninkryk van Groot-Brittanje]] beset en met die daaropvolgende [[Verdrag van Parys (1763)|Verdrag van Parys in 1763]] deur Frankryk afgestaan. Nadat Frankryk die jonge [[Verenigde State van Amerika]] tydens die [[Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog]] (1775–1783) teen die [[Verenigde Koninkryk]] ondersteun het, het Senegal met die [[Vrede van Parys (1783)|Vrede van Parys in 1783]] 'n Franse kolonie geword, terwyl Gambië by die [[Britse Ryk]] ingelyf is. Tussen 1902 en 1904 het die kortstondige [[Senegambië en Niger]] onder Franse koloniale gesag bestaan. In Januarie 1959 smelt Senegal en [[Frans-Soedan]] saam om die [[Mali-Federasie]] te vorm wat ten volle onafhanklik word op 20 Junie 1960, as 'n uitvloeisel van die "Onafhanklikheid en oordrag van mag"-ooreenkoms wat op 4 April 1960 met Frankryk geteken is. As gevolg van politieke struikelblokke ontbind die Federasie op 20 Augustus 1960. Senegal en Frans-Soedan (herdoop tot die Republiek Mali) verklaar onafhanklikheid. Léopold Sédar Senghor word in Augustus 1960 verkies as Senegal se eerste president. Hy het die teks van die Senegalese volkslied, ''Le Lion rouge'' ("Die rooi leeu"), persoonlik geskryf. Ná die ontbinding van die Mali-Federasie regeer president Léopold Sédar Senghor en eerste minister Mamadou Dia saam in 'n parlementêre stelsel. In Desember 1962 lei hulle politieke wedywering tot 'n [[staatsgreep]]poging deur eerste minister Dia. Hoewel dit sonder bloedvergieting onderdruk is, word Dia gearresteer en tronk toe gestuur. Senegal neem 'n nuwe [[grondwet]] aan wat die president se mag konsolideer. In 1980 besluit president Senghor om uit die politiek te tree en handig die leisels in 1981 aan sy keuropvolger, Abdou Diouf, oor. Senegal verenig met Gambië in 'n nominale konfederasie, [[Senegambië]], op 1 Februarie 1982. Die unie word egter in 1989 ontbind. Ten spyte van vredesamesprekinge bots 'n suidelike separatistegroep in die [[Casamance]]-omgewing sedert 1982 sporadies met regeringsmagte. Senegal het 'n lang geskiedenis van deelname in internasionale vredebewaring. Abdou Diouf was president tussen 1981 en 2000. Hy moedig breër politieke deelname aan, verminder regeringsbetrokkenheid by die [[ekonomie]] en verbreed Senegal se diplomatieke betrekkinge, veral met ander [[ontwikkelende land]]e. Binnelandse politiek loop per geleentheid oor tot straatgeweld, grensspanning en 'n gewelddadige separatiste beweging in die suidelike streek, Casamance. Nogtans versterk Senegal sy verbintenis tot [[demokrasie]] en [[menseregte]]. Diouf dien vier termyne as president. In die presidensiële verkiesing van 2000 word hy verslaan, in 'n vrye en regverdige verkiesing, deur opposisieleier [[Abdoulaye Wade]]. Senegal ondervind sy tweede vreedsame oorgang in mag en die eerste van een politieke party tot 'n ander. Op 22 Januarie 2001 is die vierde en huidige [[grondwet]] van Senegal na 'n referendum goedgekeur. Op 30 Desember 2004 kondig president Abdoulaye Wade aan dat hy 'n vredesverdrag met die separatistegroep in die Casamancegebied sou teken. President Macky Sall het in Desember 2012 vredesgesprekke met rebelle in [[Rome]] gevoer.<ref>{{en}} [http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=135&regionSelect=2-Southern_Africa# "Uppsala Conflict Data Program: Senegal: Casamance, In-depth Developments since 2005"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304222507/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=135&regionSelect=2-Southern_Africa |date=4 Maart 2016}}, ''Conflict Encyclopedia''</ref> In Maart 2012 is [[Macky Sall]] tot nuwe president van Senegal verkies en het Abdoulaye Wade opgevolg. Hierdie vreedsame en demokratiese oorgang is deur baie buitelandse waarnemers, soos die [[Europese Unie]], verwelkom en as 'n voorbeeld vir Afrika geloof.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17514530 |title=Senegal proud of peaceful election after Macky Sall win |publisher=[[BBC]] |author=Thomas Fessy |date=26 Maart 2012 |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> Tydens die 2019-verkiesings is Sall herkies vir 'n verminderde termyn van vyf jaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-47400711 |title=Senegal election: President Macky Sall wins second term |publisher=[[BBC]] |date=28 Februarie 2019 |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> Van 3 Maart 2021 is Senegal deur massaproteste geraak ná die inhegtenisname van [[Ousmane Sonko]] weens beweerde verkragting en mishandeling tydens die [[Covid-19-pandemie]]. In Junie 2023 het die reaksie op die proteste verskerp, volgens [[Amnestie Internasionaal]] is 23 mense dood, waarvan die meeste deur polisiepatrone of gewapende polisiemedewerkers.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2023/06/12/world/africa/senegal-protests.html |title=‘The State Killed My Brother’: Senegal in Uproar After Deadly Protests |publisher=[[The New York Times]] |author=Elian Peltier |date=12 Junie 2023 |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> Die 2024-presidentsverkiesing is deur [[Bassirou Diomaye Faye]], wat pleks van die geskorste Sonko gestaan het, van die PASTEF gewen en hy is op 2 April 2024 ingesweer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.france24.com/en/africa/20240402-senegal-s-youngest-president-faye-to-take-office-pledging-reforms |title=Bassirou Diomaye Faye sworn in as Senegal's new president |publisher=[[France 24]] |date=2 April 2024 |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> Een dag later het die nuwe president die opposisieleier Ousmane Sonko tot nuwe eerste minister benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.france24.com/en/africa/20240403-senegal-president-names-opposition-leader-ousmane-sonko-as-pm |title=Senegal President Faye names opposition leader Ousmane Sonko as prime minister |publisher=[[France 24]] |date=3 April 2024 |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> In Mei 2026 het president Diomaye Faye hom met [[Ahmadou Al Aminou Lo]] vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.france24.com/en/africa/20260525-senegal-president-names-economist-lo-as-prime-minister-after-sonko-ouster |title=Senegal's President Faye names economist as prime minister after Sonko ouster |publisher=[[France 24]] |date=25 Mei 2026 |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> == Geografie == [[Lêer:Senegal-kaart.png|duimnael|Kaart van Senegal]] Senegal is geleë aan die weste van die Afrika-vasteland. Die [[Sahara]]woestyn is net noord een oos van van Senegal geleë en word deur die gelyknamige rivier van dié land geskei; Senegal maak dus deel uit van [[Afrika suid van die Sahara]]. Die noorde word deur die minder droë en meer vrugbare [[Sahel]] gekenmerk en die suide deur die [[Soedan (gebied)|Soedangebied]]. Laasgenoemde ontvang meer [[reën]]val as die Sahel en is geskik vir [[landbou]]. Die Senegalese landskap bestaan hoofsaaklik uit golwende sanderige vlaktes van die westelike Sahel wat tot voetheuwels in die suidooste styg. Hier word ook Senegal se hoogste punt aangetref, 'n andersins naamlose 581&nbsp;m hoë punt naby [[Nepen Diakha]]. Die noordelike grens word gevorm deur die Sénégalrivier, ander riviere sluit in die [[Gambiarivier|Gambia]] en die [[Casamancerivier]]. Die hoofstad Dakar lê op die [[Cap-Vert]]-skiereiland, die mees westelike punt van die Afrikavasteland. === Klimaat === [[Lêer:Senegal map of Köppen climate classification.svg|duimnael|links|Klimaatsones in Senegal volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] [[Lêer:River gambia Niokolokoba National Park.gif|duimnael|Die [[Gambiërivier]] kronkel deur die Niokolokoba Nasionale Park, Senegal]] Senegal beskik oor 'n tropiese [[klimaat]] met aangename warmte dwarsdeur die jaar met goed gedefinieerde droë en vogtige seisoene wat die gevolg is van noordoostelike [[winter]]winde en suidwestelike [[somer]]winde. Die droë seisoen (Desember tot April) word oorheers deur warm en droë harmattan-winde. Dakar se jaarlikse [[reën]]val van omtrent 600&nbsp;mm kom tussen Junie en Oktober voor wanneer die gemiddelde temperature wissel tussen maksimaal 30&nbsp;°C (86&nbsp;°F) en minimaal 24,2&nbsp;°C (75,6&nbsp;°F); die kwik bereik tussen Desember en Februarie 'n maksimum van 25,7&nbsp;°C (78,3&nbsp;°F) en 'n minimum van 18&nbsp;°C (64,4&nbsp;°F).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.senegal.climatemps.com/ |title=Dakar, Senegal Climate Information&nbsp;– ClimateTemp.info, Making Sense of Average Monthly Weather & Temperature Data with Detailed Climate Graphs That Portray Average Rainfall & Sunshine Hours |publisher=ClimaTemps.com |date=22 Julie 2011 |accessdate=29 Maart 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906163404/http://www.senegal.climatemps.com/ |archive-date= 6 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Binnelandse temperature is hoër langs die kus (byvoorbeeld is die gemiddelde daaglikse temperatuur in Kaolack en Tambacounda 30&nbsp;°C (86&nbsp;°F) en 32,7&nbsp;°C (90,9&nbsp;°F), onderskeidelik, vergelyk met Dakar se 23,2&nbsp;°C (73,8&nbsp;°F),<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.worldclimate.com/ |title=Weather rainfall and temperature data |publisher=World Climate |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511124427/http://www.worldclimate.com/ |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en die reënval styg aansienlik verder suid, met jaarliks hoogstens 1500&nbsp;mm (59,1&nbsp;in) in sommige gebiede. In die verre binneland van Tambacounda, veral langs die grens met Mali waar die woestyn begin, kan die kwik tot 54&nbsp;°C (129,2&nbsp;°F) styg. Die noordelikste gedeelte van die land beskik amper oor 'n warm woestynklimaat, die sentrale gedeelte het 'n warm halfdroë-klimaat en die suidelikste gedeelte 'n tropiese nat en droë-klimaat. Senegal is hoofsaaklik 'n sonnige en droë land. === Administratiewe verdeling === [[Lêer:Senegal, administrative divisions in colour 2.svg|duimnael|Die 14 Senegalese streke of regions]] [[Lêer:Ziguinchor10.JPG|duimnael|Die ''Conseil Régional''-gebou in Ziguinchor. Streke, in teenstelling met departmente of arrondissements (maar soos gemeentes), definier administratiewe en politieke mag in Senegal.]] Senegal is onderverdeel in 14 streke of ''regions'',<ref>{{en}} [http://www.statoids.com/usn.html Statoids page on Senegal] (let wel dat op 10 September 2008 drie nuwe streke gestig is).</ref> elkeen word deur 'n ''Conseil Régional'' (plaaslike raad) geadministreer wat deur die bevolking op ''Arrondissement''-vlak verkies word. Die land is verder verdeel in 45 ''Départements'', 113 ''Arrondissements'' (geen van hulle het 'n administratiewe funksie nie) en ''Collectivités Locales'', wat administratiewe beamptes kies.<ref>{{en}} [http://www.uael.sn/article.php3?id_article=32 List of current local elected officials] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070819053719/http://www.uael.sn/article.php3?id_article=32 |date=19 Augustus 2007 }} van ''Union des Associations d' Elus Locaux (UAEL) du Sénégal''.</ref><ref>{{fr}} [http://www.demarches.gouv.sn/collectivites-locales/pdf/code-collec-locales-sen.pdf Code des collectivités locales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511042009/http://www.demarches.gouv.sn/collectivites-locales/pdf/code-collec-locales-sen.pdf |date=11 Mei 2011 }}, Loi n° 96-06 du 22 mars 1996.</ref> Tot dusver is al die streeksname van hul plaaslike hoofstede ontleen. {| class="wikitable sortable" |- bgcolor=#ACE1AF ! Streek !! Hoofstad ! Oppervlakte<br />(km²) ! Bevolking<br />(2013-sensus)<br /><ref>{{en}} [http://www.geohive.com/cntry/senegal.aspx Senegal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150419181654/http://www.geohive.com/cntry/senegal.aspx |date=19 April 2015 }} op GeoHive.</ref> |- | Dakar || [[Dakar]] ||align="right"| 547 ||align="right"| 3&nbsp;137&nbsp;196 |- | Ziguinchor || [[Ziguinchor]] ||align="right"| 7&nbsp;352 ||align="right"| 549&nbsp;151 |- | Diourbel || [[Diourbel]] ||align="right"| 4&nbsp;824 ||align="right"| 1&nbsp;497&nbsp;455 |- | Saint-Louis || [[Saint-Louis]] ||align="right"| 19&nbsp;241 ||align="right"| 908&nbsp;942 |- | Tambacounda || [[Tambacounda]] ||align="right"| 42&nbsp;364 ||align="right"| 681&nbsp;310 |- | Kaolack|| [[Kaolack]] ||align="right"| 5&nbsp;357 ||align="right"| 960&nbsp;875 |- | Thiès || [[Thiès]] ||align="right"| 6&nbsp;670 ||align="right"| 1&nbsp;788&nbsp;864 |- | Louga || [[Louga]] ||align="right"| 24&nbsp;889 ||align="right"| 874&nbsp;193 |- | Fatick || [[Fatick]] ||align="right"| 6&nbsp;849 ||align="right"| 835&nbsp;352 |- | Kolda || [[Kolda]] ||align="right"| 13&nbsp;771 ||align="right"| 714&nbsp;392 |- | Matam || [[Matam]] ||align="right"| 29&nbsp;445 ||align="right"| 562&nbsp;539 |- | Kaffrine || [[Kaffrine]] ||align="right"| 11&nbsp;262 ||align="right"| 566&nbsp;992 |- | Kédougou || [[Kédougou]] ||align="right"| 16&nbsp;800 ||align="right"| 152&nbsp;357 |- | Sédhiou || [[Sédhiou]] ||align="right"| 7&nbsp;341 ||align="right"| 452&nbsp;944 |} Plaaslike administrateurs word almal aangestel en is verantwoordelik aan die president. == Politiek == [[Lêer:Senegal2.jpg|duimnael|links|Hutte op die platteland]] [[Lêer:Bassirou Diomaye Faye in Yokohama (cropped).jpg|duimnael|upright|Bassirou Diomaye Faye dien sedert 2024 as president van Senegal]] Senegal is 'n [[republiek]] met 'n kragtige presidensie; die president is vroeër elke sewe jaar verkies – in 2001 aangepas tot elke vyf jaar – deur universele volwasse [[stemreg]]. Die huidige president en [[staatshoof]] is [[Bassirou Diomaye Faye]]. Senegal het ook 80 [[politieke party]]e wat bydra tot die ontwikkeling van die land deur suksesvolle oorgang na demokrasie. Die eenkamer-parlement bestaan uit die nasionale vergadering met 150 lede wat afsonderlik van die president verkies word. Tussen 1999 en 2001 en weer vanaf 2007 tot 2012 het Senegal ook oor 'n senaat beskik, maar op 19 September 2012 het die wetgewers besluit om die Senegalese senaat af te skaf ten doeleinde om $15 miljoen te bespaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://bigstory.ap.org/article/senegal-votes-do-away-senate-save-money |title=SENEGAL VOTES TO DO AWAY WITH SENATE TO SAVE MONEY |publisher=Associated Press |accessdate=20 September 2012 |archive-date=16 Februarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216123734/http://bigstory.ap.org/article/senegal-votes-do-away-senate-save-money |url-status=dead}}</ref> 'n Enkelhuiswetgewer en 'n regverdige en onafhanklike regbank bestaan ook in Senegal. Die land se hoogste howe wat met sake-aangeleenthede handel is die grondwetlike raad en die geregshof waarvan die lede deur die president benoem word. Senegal het 'n reputasie vir deursigtigheid in regeringsoptrede. Die vlak van ekonomiese [[korrupsie]] wat die ontwikkeling van die ekonomieë in ander dele van die wêreld benadeel het is laag. Vandag het Senegal 'n demokratiese politieke kultuur gebou op een van die mees suksesvolle demokratiese oorgange in Afrika. Senegal erken en respekteer alle kulture, gelowe en tradisies. Volgens Transparency International se ranglys van [[korrupsie]] kon Senegal sy posisie as een van min Afrikalande sedert 2012 verbeter en word nou op dieselfde vlak as [[Hongarye]] en [[Belarus]] geplaas.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=Transparency International |url=https://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2017 |title=2017 Korrupsie-persepsie-index |accessdate=30 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511131023/https://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2017 |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 2008 is Senegal op die 12de plek binne die Ibrahim Indeks van Afrika-regering geplaas. Toe die Noord-Afrikaanse lande in 2009 by die Indeks ingesluit is, het Senegal se posisie in 2008 effens versleg tot die 15de plek (met [[Tunisië]], [[Egipte]] en [[Marokko]] wat hoër geranglys is). In 2012 het Senegal se plek in die Ibrahim Indeks van Afrika-regering om een punt op die 16de van 52 Afrikalande plek versleg. Volgens die 2018-indeks vir 2017 het Senegal op die 10de plek geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=Ibrahim Index of African Governanc |url=http://s.mo.ibrahim.foundation/u/2018/11/27173840/2018-Index-Report.pdf?_ga=2.101615105.1288282487.1548859270-607973936.1548859270 |title=2017 Ibrahim Indeks van Afrika-regering |accessdate=30 Januarie 2019}}</ref> {{Sienook|Lys van Presidente van Senegal}} === Buitelandse betrekkinge === [[Lêer:Ministere des affaires etrangere ( senegal ).jpg|duimnael|Senegal se Ministerie van Buitelandse Sake in Dakar]] Senegal geniet 'n hoë reputasie in baie internasionale organisasies en was tweemaal 'n niepermanente lid van die [[Verenigde Nasies]] se [[Veiligheidsraad]], in 1988–1989 en 2015–2016. Dit is verkies tot die Verenigde Nasies se Menseregtekommissie in 1997. Senegal beskik oor goeie verhoudinge met [[Weste]]rse lande, veral Frankryk en die Verenigde State, en dié land is ook 'n kragtige voorstander daarvan dat [[ontwikkelde land]]e die Derde Wêreld meer sal ondersteun. Senegal is deel van die [[Ekonomiese Gemeenskap van Wes-Afrika-state]] (ECOWAS). Daarbenewens is Senegal ook 'n lid van die [[Afrika-unie]] (AU) en die Gemeenskap van Sahel-Sahara-state, en vervolgens geïntegreer in die hoofliggame van die internasionale gemeenskap. == Ekonomie == [[Lêer:SenegalStreet.jpg|duimnael|Straatverkopers in Senegal]] Senegal se ekonomie steun veral op [[mynbou]], [[konstruksie]], [[toerisme]], [[vissery]] en landbou wat die vernaamste bronne van inkomste vorm. In 2017 het die ekonomie met omtrent 7% tenoor 2016 gegroei. Van die belangrikste handelsvennote vir uitvoer (2017-syfers) sluit in Mali (14,8%), [[Switserland]] (11,4%), [[Indië]] (6%), [[Ivoorkus]] (5,3%), [[Verenigde Arabiese Emirate]] (5,1%), Gambië (4,2%) en [[Spanje]] (4,1%). Vennote vir invoer is Frankryk (16,3%), [[Volksrepubliek China]] (10,4%), [[Nigerië]] (8%), [[Indië]] (7,2%), [[Nederland]] (4,8%) en Spanje (4,2%).<ref name="CIA" /> Senegal het in 2017 goedere ter waarde van $2,362 miljard uitgevoer – in vergelyking met 2016 se $2,498 miljard. Die vernaamste uitvoere sluit in [[vis]], [[grondboontjie]]s, [[ruolie]]produkte, [[Fosfaat|fosfate]] en [[katoen]]. In dieselfde jaar het Senegal goedere ter waarde van $5,217 miljard ingevoer, tenoor 2016 se $4,966 miljard. Die belangrikste invoere is kos en drank, kapitaalgoedere en [[Brandstof|brandstowwe]].<ref name="CIA" /> In Januarie 1994 onderneem Senegal 'n moedige en ambisieuse ekonomiese hervormingsprogram met die ondersteuning van die internasionale donateur gemeenskap. Die hervormings neem 'n aanvang met 'n 50 persent devaluasie van Senegal se geldeenheid, die [[Wes-Afrikaanse CFA-frank|CFA-frank]], wat teen 'n vaste koers met die voormalige Franse [[franc]] en tans die [[euro]] gekoppel is. Regeringsprysbeheer en subsidies word stelselmatig afgetakel. Nadat die land se ekonomie in 1993 met 2,1 persent gekrimp het, voer Senegal 'n belangrike ommekeer uit, danksy die hervormingsprogram, met reële groei in [[Bruto binnelandse produk|BBP]] van gemiddeld vyf persent per jaar in die periode 1995–2001. Jaarlikse [[inflasie]] is verminder na onder een persent, maar styg weer na 'n geskatte 3,3 persent in 2001. Beleggings styg stewig van 13,8 persent van BBP in 1993 tot 16,5 persent in 1997. As 'n lid van die [[Ekonomiese Gemeenskap van Wes-Afrika-state]] (ECOWAS) werk Senegal vir groter streeksintegrasie met gelykvormige eksterne [[tarief|tariewe]]. Senegal het ook reeds teen 1996 volle [[Internet]]verbinding bewerkstellig en daardeur 'n miniopbloei in [[inligtingstegnologie]]-gebaseerde dienste bewerkstellig. Privaat aktiwiteit bedra nou 82% van BBP. Aan die negatiewe kant staar Senegal die ernstige stedelike probleme in die gesig van kroniese [[werkloosheid]], strydlustige [[Vakbond|vakunies]], [[jeugmisdaad]] en [[dwelm]]verslawing.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.chinadaily.com.cn/hellochina/helloSenegal2009/2009-09/01/content_8643211.htm |title=Economy of Senegal |website=www.chinadaily.com.cn |accessdate=30 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181127124554/http://www.chinadaily.com.cn/hellochina/helloSenegal2009/2009-09/01/content_8643211.htm |archive-date=27 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Demografie == [[Lêer:Senegal-demography.png|duimnael|Senegal se bevolkingsgroei (1961–2003)]] [[Lêer:PopenguineChurch.JPG|duimnael|'n [[Kerk (gebou)|Kerk]] in Popenguine]] Senegal het 'n bevolking van sowat 19 miljoen, waarvan ongeveer 70% in landelike gebiede bly. Digtheid in die gebiede wissel tussen omtrent 77&nbsp;km² in die wes-sentrale gebied tot 2&nbsp;km² in die droë oostelike deel. === Etnisiteit === Die [[Wolof (volk)|Wolof]] is die grootste enkele groep in Senegal met 37,1%, ander [[etniese groep]]e sluit in [[Fula (volk)|Fula]] (26,2%), [[Serer (volk)|Serer]] (17%), [[Mandinka (volk)|Mandinka]] (5,6%), [[Diola]] (4,5%), [[Soninke (volk)|Soninke]] (1,4%), naas talle kleiner gemeenskappe.<ref name="CIA" /> Omtrent 50&nbsp;000 [[Europa|Europeërs]] (meestal [[Franse]]) en [[Libanon|Libanese]] woon in Senegal, hoofsaaklik in die stede. Onder dié in die stede tel ook enige [[Han-Chinese]] en [[Viëtnamese]] minderhede. === Tale === Senegal het 'n wye verskeidenheid etniese groepe en gevolglik word veelvuldige tale gepraat. Frans is die [[amptelike taal]] maar slegs die geletterde minderheid gebruik dit gereeld. Van die ander tale sluit in Wolof, [[Fula]], Jola, Mandinka, Serer en Soninke<ref name="CIA" /> wat almal in die grondwet as nasionale tale erken word.<ref name="Grondwet" /> In die suidooste word ook [[Bambara]] gebesig. 'n Groeiende Senegalese nasionalistiese taalbeweging het vir die erkenning van Wolof in die nasionale grondwet gepleit.<ref>{{fr}} {{cite web |url=http://www.slateafrique.com/21377/linguistique-senegal-est-il-encore-un-pays-francophone |title=Le Sénégal est-il encore un pays francophone? |author=Pierre Cherruau |date=19 Augustus 2012 |accessdate=30 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114083002/http://www.slateafrique.com/21377/linguistique-senegal-est-il-encore-un-pays-francophone |archive-date=14 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hoewel Frans die amptelike taal van Senegal vorm, word dit min in die alledaagse lewe gebruik. Die meeste etniese groepe gebruik hul eie [[Moedertaal|moedertale]] vir kommunikasie. In die hoofstad Dakar vorm Wolof die ''[[lingua franca]]''. Fula word deur die Fula en Toucouleur gebesig. Serer word deur beide Serer en nie-Serer gebesig. Jola-tale word veral in die Casamance-streek gebesig, waar ook [[Portugees]] voorkom, veral deur immigrante uit die aangrensende Guinee-Bissau. [[Arabies]] word min gebesig en word veral deur Moslems as 'n liturgiese taal gebruik. === Godsdiens === Senegal is volgens sy [[grondwet]] van 2001 'n sekulêre staat.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/sn/sn014en.pdf |title=Constitution of Senegal (Article 1) |accessdate=4 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110037/https://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/sn/sn014en.pdf |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Vervolgens word alle kulture, gelowe en tradisies erken en gerespekteer. [[Islam]] is die oorheersende geloof, gevolg deur ongeveer 94 persent van die land se bevolking; die [[Christendom|Christelike]] gemeenskap, teen vier persent van die bevolking, sluit [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] en diverse [[Protestantisme|Protestante kerke]] in. Klein godsdienstige groepe sluit in [[Judaïsme]], [[Boeddhisme]] en [[Baha’i]]. Sommige Serer is ook aanhangers van die Serer-godsdiens.<ref>{{en}} Conklin, Alice L. ''A Mission to Civilize: The Republican Idea of Empire in France and West Africa, 1895–1930''. Stanford University Press, 1997. {{ISBN|0-8047-2999-9}}. bl. 27.</ref> Boukout is een van die Jola se godsdienstige seremonies. ==== Islam ==== [[Lêer:Ouakam-Mosquée de la Divinité (3).jpg|duimnael|links|Die Groot [[Moskee]] in Ouakam, Senegal]] [[Lêer:SenegalMbour.jpg|duimnael|Op die strand by [[Mbour]]]] [[Lêer:DakarMarkt.jpg|duimnael|Mark in Dakar]] Islamitiese gemeenskappe is in die algemeen georganiseer rondom een van verskeie [[Soefisme|Soefiordes]] of ''broederskappe'', onder leiding van 'n ''[[khalif]]'' (''xaliifa'' in Wolof, van [[Arabies]] ''khalīfah''), wat gewoonlik 'n direkte nasaat is van die groep se stigter. Die grootste en mees prominente Soefiordes in Senegal is die [[Tijaniyya]], waarvan die grootste deelgroepe gesetel is in die stede [[Tivaouane]] en [[Kaolack]], en die [[Murid|Mur diyya (Murid)]], gesetel in die stad [[Touba, Senegal|Touba]]. Die [[Halpulaar]], 'n wydverspreide etniese groep wat al langs die [[Sahel]] van [[Tsjad]] tot Senegal aangetref word, verteenwoordig 20 persent van die Senegalese bevolking en was die eerstes om hulle tot Islam te bekeer. Die Halpulaar het ontstaan uit verskeie Fula-etniese groepe, in Senegal ''Peul'' of ''[[Toucouleur]]'' genoem. Baie van die ''Toucouleurs'', of gevestigde Halpulaar van die Senegalriviervallei in die noorde, het sowat 'n millennium gelede na Islam oorgeskakel en dra later by tot die verspreiding van Islam regoor Senegal. Meeste gemeenskappe suid van die Senegalrivervallei het egter nie geheel en al verislam tot die negentiende en vroeë twintigste eeue nie. Tydens die middel-negentiende eeu word Islam 'n belangrike vaandel waaronder weerstand teen die tradisionele aristokrasieë en Franse [[kolonialisme]] gevoer word, en Tij_n_ leiers [[Al-Hajj Umar Tall]] en [[Màbba Jaxu Ba]] vestig kortstondige, maar invloedryke Islamitiese state. Beide sterf egter in oorlog en hulle ryke word deur die Franse geannekseer. Die uitbreiding van formele [[Koran]]skole (genaamd ''daara'' in Wolof) tydens die koloniale tydperk, vermeerder grootliks as gevolg van die werk wat deur die Tijaniyya gedoen is. In Murid-gemeenskappe, wat meer klem lê op die werksetiek as op letterlike Koranstudies, word die term ''daara'' gereeld toegepas op werkgroepe toegewy aan werk vir 'n godsdienstige leier. Ander Islamitiese groepe sluit die veel ouer [[Qadiriyya]]-orde en die Senegalese [[Layene|Laayeenorde]] in, wat prominent is onder die kus-Lebu. Vandag studeer meeste Senegalese kinders verskeie jare lank by ''daaras'' en memoriseer soveel van die Koran as wat hulle kan. Sommige sit hulle godsdienstige studie voort by informele Arabiese skole (''majlis'') of by die groeiende aantal privaat Arabiese skole en publiek befondsde Franko-Arabiese skole. ==== Christendom ==== Klein Rooms-Katolieke gemeenskappe word hoofsaaklik aangetref in kus-[[Serer]], [[Diola]] en [[Balant]]-bevolkings, en in Oos-Senegal onder die [[Bassari]] en [[Coniagui]]. In Dakar word Katolieke en Protestantse gebruike ook gehoorsaam deur 'n gedeelte van die Libanese, Kaap Verdiese, Europese en Amerikaanse immigrante bevolkings, en onder sekere van die inwoners van elders in Afrika. Alhoewel Islam Senegal se meerderheid godsdiens is, was Senegal se eerste president, Léopold Sédar Senghor, 'n Katolieke Serer. == Kuns en kultuur == [[Lêer:GriotsMusiciens.jpg|duimnael|Senegalese ''griot''-musici, 1890]] Senegal is veral bekend vir die Wes-Afrikaanse tradisie van vertelkuns deur ''griot'' (Frans: [ɡʁi.o]), wat die Wes-Afrikaanse geskiedenis oor eeue heen met woorde en musiek lewendig gehou het. Die ''griot''-werk word van geslag tot geslag oorgedra en vereis jare se opleiding en vakleerlingskap in genealogie, geskiedenis en musiek. ''Griots'' hou generasies van die Wes-Afrikaanse samelewing se ou verhale lewendig.<ref name="ross">{{en}} Eric S. Ross, Culture and Customs of Senegal, Greenwood Press, Westport, CT, 2008 {{ISBN|0-313-34036-6}}</ref> Gasvryheid word as 'n baie belangrike deel van die Senegalese kultuur geag en algemeen beskou as deel van die nasionale identiteit. ''Teranga'' is die Wolof-woord vir "gasvryheid".<ref name="ross" /> [[Ousmane Sembène]], die Senegalese skrywer en rolprentregisseur, word beskou as die "vader van die [[Filmbedryf in Afrika|Afrikafilm]]". Ander vername skrywers sluit in [[Nafissatou Dia Diouf]], [[Khady Hane]] en [[Khady Sylla]]. Die "[[Afrika Renaissance]]-monument" is tussen 2006 en 2010 in Dakar opgerig en is tans die grootste standbeeld in Afrika. Die filmfees Recidak word jaarliks in Dakar gehou.<ref>{{fr}} {{cite web |url=http://fr.africatime.com/senegal/articles/apres-dix-annees-dinterruption-les-recidak-nouvelles-arrivent-en-2014 |title=Après dix années d'interruption : Les RECIDAK nouvelles arrivent en 2014 |author=Baba Diop |publisher=Africatime |accessdate=30 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130190636/http://fr.africatime.com/senegal/articles/apres-dix-annees-dinterruption-les-recidak-nouvelles-arrivent-en-2014 |archive-date=30 November 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Kookkuns === [[Lêer:Yassapoulet.JPG|duimnael|Senegal se nasionale gereg: Poulet yassa]] Weens Senegal se kus langs die Atlantiese Oseaan is [[Vis (voedsel)|vis]] baie belangrik. [[Hoendervleis|Hoender]], [[Skaapvleis|skaap]], [[ertjie]]s, [[Eier (voedsel)|eiers]] en [[Beesvleis|bees]] word ook in die Senegalese kookkuns gebruik, maar nie [[Varkvleis|vark]] nie as gevolg van die land se groot Moslembevolking. [[Grondboontjie]]s, Senegal se vernaamste oes, asook [[koeskoes]], witrys, [[patats]]s, [[lensie]]s, [[swartoogertjie]]s en verskeie [[groente]]s word ook in baie resepte gebruik. Vleis en groente word tipies in kruie en speserye gestoof of gemarineer, en dan met rys of koeskoes bedien of met [[brood]] genuttig. Gewilde vars sappe word van [[hibiskus]], [[gemmer]], ''buy'' (uitspraak 'buoy', die vrug van die [[Afrika-kremetart]]boom, ook bekend as "kalbasboom"), [[veselperske]], of ander vrugte of wilde bome (waarvan die bekendste [[suursak]], wat in Frans ''corossol'' genoem word). Nageregte is baie ryk en soet en kombineer inheemse bestanddele met die uitspattigheid en stylkenmerke van die Franse invloed op die Senegalese eetgewoontes. Hulle word dikwels met vars vrugte bedien en dikwels deur [[koffie]] of [[tee]] gevolg. === Musiek === [[Lêer:M'bung M'bung's.jpg|duimnael|Twee Senegalese Sabar-dromme]] Senegal is dwarsdeur Afrika vir sy musikale erfenis bekend, as gevolg van die gewildheid van [[mbalax]], met sy oorsprong in die Serer se [[Slaginstrument|perkussietradisies]], veral die [[Njuup]]; dit het gewildheid verwerf deur [[Youssou N'Dour]], [[Omar Pene]] en ander kunstenaars. Sabar-dromme is veral gewild. Die sabar word dikwels by spesiale geleenthede soos huwelike gebruik. 'n Ander instrument, die tama, word deur ander etniese groepe gebruik. Van die ander wêreldwyd bekende Senegalese musici sluit in Ismael Lô, Cheikh Lô, Orchestra Baobab, Baaba Maal, Akon, Thione Seck, Viviane, Titi en Pape Diouf. === Sport === [[Lêer:Lutte sénégalaise Bercy 2013 - Mame Balla-Pape Mor Lô - 32.jpg|duimnael|links|Senegalese [[stoei]]: [[Afrika]]-stoei wêreldtoer in [[Parys]] Bercy, Mame Balla teen Pape Mor Lô in Junie 2013]] [[Lêer:Senegal fans Russia 2018.jpg|duimnael|Senegalese sokkerondersteuners tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018]] in [[Rusland]]]] Die meeste [[sport]]soorte is deur die Franse na Senegal gebring, terwyl dié land ook oor 'n inheemse gewilde sport beskik. [[Sokker]] en [[stoei]] is die twee gewildste sportsoorte van Senegal, gevolg deur [[basketbal]]. In 2022 sou Dakar die Olimpiese Jeugspele huisves, die eerste [[Olimpiese Spele]] in Afrika.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/sports/olympics/senegal-to-be-1st-african-olympic-host-at-2022-youth-games/2018/09/07/4a0d6548-b2c2-11e8-8b53-50116768e499_story.html|title=Senegal to be 1st African Olympic host at 2022 Youth Games|website=Washington Post|accessdate=30 Januarie 2019|archive-date=10 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180910164731/https://www.washingtonpost.com/sports/olympics/senegal-to-be-1st-african-olympic-host-at-2022-youth-games/2018/09/07/4a0d6548-b2c2-11e8-8b53-50116768e499_story.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/09/senegal-african-nation-host-olympic-event-180907175449927.html |title=Senegal first African nation to host an Olympic event |website=www.aljazeera.com |date=7 September 2018 |accessdate=30 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219142859/https://www.aljazeera.com/news/2018/09/senegal-african-nation-host-olympic-event-180907175449927.html |archive-date=19 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit is egter weens die werêldwye [[Covid-19-pandemie]] na 2026 uitgestel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.olympic.org/news/senegal-and-the-ioc-agree-to-postpone-the-youth-olympic-games-dakar-2022-to-2026 |title=Senegal and the IOC agree to postpone the Youth Olympic Games Dakar 2022 to 2026 – Olympic News |publisher=[[Internasionale Olimpiese Komitee]] |date=15 Julie 2022 |accessdate=16 Julie 2020}}</ref> Tussen 1979 en 2007 het die [[Dakar-tydren]] in Dakar geëindig, nadat dit in [[Parys]] begin het. Maar weens sekuriteitsbekommernisse in Mauritanië is die wedren in 2008 gekanselleer en in 2009 na [[Suid-Amerika]] verskuif.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2008/jan/05/france.sport |title=Dakar rally cancelled at last minute over terrorist threat |last=Hamilos |first=Paul |website=The Guardian |date=5 Januarie 2008 |accessdate=30 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424135531/https://www.theguardian.com/world/2008/jan/05/france.sport |archive-date=24 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sedert 2020 word dit in [[Saoedi-Arabië]] gejaag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.dw.com/en/dakar-rally-moves-to-saudi-arabia-for-2020-race/a-48332728 |title=Dakar Rally moves to Saudi Arabia for 2020 race |publisher=Deutsche Welle |date=15 April 2019 |accessdate=18 Januarie 2026}}</ref> Stoei is Senegal se mees gewilde sport<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ohio.edu/sportsafrica/communicationmedia/ousmane.htm |title=Sports in Africa: Communication and Media |accessdate=3 April 2015 |publisher=Ohio University |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430181247/https://www.ohio.edu/sportsafrica/communicationmedia/ousmane.htm |archive-date=30 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en het 'n nasionale obsessie geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.pri.org/stories/2011-06-09/wrestling-solution-poverty-senegal |title=Wrestling As a Solution to Poverty in Senegal |last=Skelton |first=Rose |last2=Werman |first2=Marco |date=9 Junie 2011 |publisher=PRI |accessdate=3 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430181231/https://www.pri.org/stories/2011-06-09/wrestling-solution-poverty-senegal |archive-date=30 April 2019 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Dit dien jong mans dikwels om armoede te ontsnap en is die enigste sport wat onafhanklik van die Westerse kultuur ontwikkel het. Sokker is een van die suksesvolste sportsoorte in Senegal. 2002 was voorheen die suksesvolste jaar, nadat die [[Senegalese nasionale sokkerspan]] as naaswenner by die [[Afrikanasiesbeker]] in Mali en by die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002]] in [[Japan]] en [[Suid-Korea]] die verdedigende kampioen Frankryk geklop en eindelik die kwarteindrondte gehaal het. Die Senegalese nasionale sokkerspan staan bekend as die "leeus van Teranga" (''Les Lions de la Téranga'') en word tans deur die voormalige Senegalese sokkerspeler Pape Thiaw afgerig. Bekende Senegalese sokkerspelers sluit in El Hadji Diouf, Khalilou Fadiga, Henri Camara, Papa Bouba Diop, Salif Diao, Ferdinand Coly en [[Sadio Mané]], wat almal by klubs in Europa speel. Senegal het ook vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018]] in [[Rusland]] gekwalifiseer en saam met [[Japan]], [[Colombia]] en [[Pole]] wedstryde in Groep H beslis. Tydens die 2019-Afrikanasiesbeker in [[Egipte]] het Senegal vir 'n tweede keer die eindstryd gehaal, maar met 0–1 teen [[Algerië]] vasgeval. In 2022 het Senegal vir die eerste keer die Afrikanasiesbeker gewen, nadat hulle Egipte in die eindstryd verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/africa/60287848 |title=Afcon 2021: Sadio Mane describes Senegal victory as 'the best day and best trophy' of his life |publisher=[[BBC]] |date=6 Februarie 2022 |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> Later dieselfde jaar het hulle tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|22ste Sokker-Wêreldbekertoernooi]] in [[Katar]] in Groep A teen Nederland, die gasheer en Ecuador te staan gekom en die agtste eindrondte gehaal, maar met 0–3 teen Engeland verloor. In 2025 het die Senegalese tydens die [[Afrikanasiesbeker 2025]] in [[Marokko]] hul tweede vastelandse titel ingepalm deur die gasheer in die eindstryd met 1–0 te klop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/athletic/live-blogs/senegal-vs-morocco-afcon-2025-final-score-result/DQtU75DqxAoW/ |title=Senegal beat Morocco thanks to Gueye strike in extraordinary AFCON 2025 final: Live updates and reaction |publisher=[[The New York Times]] |date=18 Januarie 2026 |accessdate=18 Januarie 2026}}</ref> Op 17 Maart 2026 het [[Konfederasie van Afrikasokker|CAF]] egter beslis dat dié oorwinning met 3–0 aan Marokko toegeken sou word, nadat die Senegalese die wedstryd verbeur het deur die speelveld te verlaat.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sports.yahoo.com/articles/senegal-stripped-afcon-title-morocco-215313971.html |title=Senegal stripped of AFCON title, Morocco declared champions by governing body |publisher=Yahoo Sports |author=Joe Prince-Wright |date=17 Maart 2026 |accessdate=17 Maart 2026}} {{dooie skakel}}</ref> In basketbal is Senegal een van Afrika se suksesvolste lande en die nasionale mansspan kon in 2014 die uitspeelwedstryde bereik, die eerste Afrikaspan wat daarin kon slag. In 2016 het die NBA die bekendstelling van 'n Elite-akademie in Afrika, meer presies in Senegal, aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nba.com/article/2016/12/21/nba-academy-africa |title=NBA to open academy in Africa in 2017 – NBA.com |website=www.nba.com |accessdate=30 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110034/https://www.nba.com/article/2016/12/21/nba-academy-africa |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Senegal|title=Senegal|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=28 Mei 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/senegal/|title=Senegal|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=28 Mei 2026}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} ; Regering ---- * {{fr}} [http://www.gouv.sn/ Gouvernement du Sénégal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516093351/http://www.gouv.sn/ |date=16 Mei 2008}} – Amptelike regeringswebwerf * {{en}} [http://www.senegalembassy.co.uk/ Embassy of the Republic of Senegal in London] regeringsinligting en skakels ; Nuus ---- * {{en}} [http://allafrica.com/senegal/ allAfrica.com – ''Senegal''] nuushooftrekke ; Oorsigte ---- * {{en}} [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1064496.stm BBC News Country Profile – ''Senegal''] ; Gidse ---- * {{en}} [http://search.looksmart.com/p/browse/us1/us317836/us317916/us559898/us559899/us10065674/us559945/ LookSmart – ''Senegal''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191620/http://search.looksmart.com/p/browse/us1/us317836/us317916/us559898/us559899/us10065674/us559945/ |date=4 Maart 2016}} gidskategorie * {{en}} [http://dmoz.org/Regional/Africa/Senegal/ Open Directory Project – ''Senegal''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205032022/http://dmoz.org/Regional/Africa/Senegal/ |date=5 Februarie 2006}} gidskategorie * {{en}} [http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/sene.html Stanford University – Africa South of the Sahara: ''Senegal''] gidskategorie * {{en}} [http://www.afrika.no/index/Countries/Senegal/index.html The Index on Africa – ''Senegal''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051225090218/http://www.afrika.no/index/Countries/Senegal/index.html |date=25 Desember 2005}} gidskategorie * {{en}} [http://www.sas.upenn.edu/African_Studies/Country_Specific/Senegal.html University of Pennsylvania – African Studies Center: ''Senegal''] gidskategorie * {{en}} [http://dir.yahoo.com/Regional/Countries/Senegal/ Yahoo! - ''Senegal''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051230023330/http://dir.yahoo.com/Regional/Countries/Senegal |date=30 Desember 2005}} gidskategorie ; Musiek ---- * {{en}} [http://www.coraconnection.com/ Cora Connection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19991010051813/http://www.coraconnection.com/ |date=10 Oktober 1999}} Wes-Afrikaanse musiekhulpbronne ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage}} ; Ander ---- * {{fr}} [http://www.teranga-senegal.com/ Teranga Senegal] – Franse Portaal – Reisgids {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Senegal}} | Noord = {{vlagland|Mauritanië}} | Noordoos = {{vlagland|Mauritanië}} • {{vlagland|Mali}} | Oos = {{vlagland|Mali}} | Suidoos = {{vlagland|Guinee}} • {{vlagland|Mali}} | Suid = {{vlagland|Guinee-Bissau}} | Suidwes = [[Atlantiese Oseaan]] • {{vlagland|Gambië}} • {{vlagland|Guinee-Bissau}} | Wes = {{vlagland|Kaap Verde}} • [[Atlantiese Oseaan]] | Noordwes = [[Atlantiese Oseaan]] }} {{Lande van Afrika}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Senegal| ]] [[Kategorie:Voormalige Franse kolonies]] gbtncf7clq2rkz4bzivued2eeqzibt6 0 11910 2908048 2878978 2026-05-29T22:38:57Z Jcb 223 2908048 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Johannes Gerhardus Strijdom | beeld = Hans Strijdom kleur.jpg | beeldonderskrif = | orde = 5de [[Eerste Minister van Suid-Afrika]] | termynaanvang = [[30 November]] [[1954]] | termyneinde = [[24 Augustus]] [[1958]] | monarg = [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|Elizabeth II]] | goewerneur-genl = [[E.G. Jansen]] | voorganger = [[Daniël François Malan]] | opvolger = [[Hendrik Verwoerd]] | geboortedatum = {{Geboortedatum|1893|7|14}} | geboortejaar = | geboortemaand = | geboortedag = | geboorteplek = Sandvlakte, distrik [[Willowmore]], [[Kaapkolonie]] | sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1893|7|14|1958|8|24}} | sterfteplek = [[Kaapstad]], [[Kaapprovinsie]], [[Unie van Suid-Afrika]] | party = [[Nasionale Party]] | eggenoot = [[Marda Vanne]]<br />[[Susan Strijdom|Susan de Klerk]] | kinders = Johannes Gerhardus, Estelle | alma_mater = [[Universiteit Stellenbosch]] | religie = [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] | handtekening = | militer = | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} Adv. '''Johannes Gerhardus (Hans) Strijdom''' (plaas Sandvlakte, distrik [[Willowmore]], [[Kaapkolonie]], [[14 Julie]] [[1893]] – [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]], [[24 Augustus]] [[1958]]) was Suid-Afrika se vyfde [[Eerste Minister van Suid-Afrika|eerste minister]] en die derde premier wat behoort het tot die [[Nasionale Party]] ná genl. [[Barry Hertzog|J.B.M. Hertzog]] (1924–1938) en dr. [[Daniël François Malan|D.F. Malan]] (1948–1954). Hy was, ná genl. [[Louis Botha]], premier van 1910 tot 1919, die tweede eerste minister wat in die amp oorlede is. Die derde en enigste ander was dr. [[Hendrik Verwoerd]], Strijdom se opvolger. Sy tweede vrou, [[Susan Strijdom|Susan]], het in 1973 van hom gesê: "Daar was iets vreemd gedistingeerds in Hans Strijdom. Hy was in hart en siel 'n volksmens, maar uit die skares wat hom op die hande gedra het, het niemand hom ooit familiêr op die skouers geklop met 'n gemeensame "dag, ou Hans!" nie. Hy was vir almal wel Hans Strijdom, maar in 'n mistieke hoogagting, wat geen familiariteit geken het nie." Van al Suid-Afrika se premiers tussen 1910 en 1961 was die "Leeu van die Noorde" moontlik die vurigste republikein. Al het hy nie lank genoeg geleef om republiekwording in 1961 te beleef nie, het hy belangrike simboliese voorbereidings vir dié staatkundige verandering getref. Hy was 'n harde politieke werker wat, volgens sy tydgenote, hom doodgewerk het. Sommige waarnemers het hom ná sy dood as 'n [[Bybel]]se [[Moses]] beskryf wat die beloofde land ('n [[republiek]]) kon sien, maar nie binne kon gaan nie.<ref>{{af}} [http://www.afrikanergeskiedenis.co.za/nasionaliste/biografiese-profiele/jg-strydom/ Afrikanergeskiedenis.co.za Hans Striijdom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180629071247/https://www.afrikanergeskiedenis.co.za/nasionaliste/biografiese-profiele/jg-strydom/ |date=29 Junie 2018 }}. URL besoek op 23 Junie 2017.</ref> == Herkoms == Hans Strijdom was die tweede seun van die vyf seuns en vyf dogters van Petrus Gerhardus Strijdom (29 Junie 1867 – 2 Augustus 1932) en sy vrou, Ellen Elizabeth Nortier (14 September 1871 – 11 November 1938).<ref>{{en}} [https://www.geni.com/people/Petrus-Strijdom-b3c2d1e12f2g9h4/6000000011061586388 Genealogiese besonderhede op geni.com]. URL besoek op 15 Augustus 2016.</ref> Strijdom se grootmoeder aan moederskant was Mary-Ann Sarah Quinton, dogter van 'n [[Ierland|Ier]], Richard John Quinton (1818–'91). Die stamvader van die familie Strijdom in Suid-Afrika was Joost Strijdom, wat voor 1686 as skoenmaker in diens van die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie|VOC]] na die [[Kaapstad|Kaap]] gekom het en wie se tweede seun, die vryburger Matthys Stefanus Strijdom (gedoop op 14 Junie 1690), in 1711 met 'n [[Hugenoot|Hugenote]]-dogter van [[Paarl|Drakenstein]], Elizabeth Nortier, getroud is.<ref>{{en}} [https://www.geni.com/people/Joost-Strydom-SV-PROG/6000000001634122033 Genealogiese besonderhede op geni.com]. URL besoek op 15 Augustus 2016.</ref> In die loop van die agtiende eeu het die nasate van hierdie tak van die Strijdom-familie, onder andere Hans Strijdom se voorgeslag, met die veeboertrek na die Kaapse binneland beweeg. As jong seun het hy grootgeword in 'n rustige, landelike atmosfeer en so lewenslank innig verkleef gebly aan die bodem en boerdery. Ongetwyfeld het hy ook die taaie volharding geërf van 'n geslag wat 'n lewensbestaan in 'n dorre landstreek moes maak. == Skoolopvoeding == Strijdom het sy laerskoolopleiding aan 'n plaasskool en op die dorp Willowmore ontvang, en sy hoërskoolopleiding op [[Franschhoek]]. Die Franschhoekse skool het, naas sy ouerhuis, die eerste groot en blywende invloed op sy lewe geword. In dié [[Boland]]se skool het so 'n sterk vaderlandse gees geheers dat destyds van owerheidsweë gekla is oor "dislojaliteit" jeens [[Groot-Brittanje|Brittanje]]. Een van Strijdom se skoolhoofde was die later bekende opvoedkundige filosoof prof. [[Gabriël Gideon Cillié|G.G. Cillié]] van [[Stellenbosch]], en onder sy medeskoliere was [[Johan Carinus|J.G. Carinus]], later Kaapse administrateur, en [[D.B. Bosman]] (die gevierde taalgeleerde) en dr. [[Samuel Pellissier|S. H. Pellissier]], later onderskeidelik gesant in Nederland en voorsitter van die Radioraad, kultuurleier en stigter van die [[Volkspele|Afrikaanse Volksang- en Volkspelebeweging]].<ref>{{af}} [http://www.franschhoekhigh.co.za/?page=History+of+our+School&cat=ABOUT+US Die skool se geskiedenis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160917192523/http://www.franschhoekhigh.co.za/?page=History+of+our+School&cat=ABOUT+US |date=17 September 2016 }}. URL besoek op 15 Augustus 2016.</ref> == Naskoolse opvoeding == Strijdom het in 1909 gematrikuleer en die volgende jaar student geword aan die Victoria-kollege (van 1918 af die [[Universiteit Stellenbosch]]). Weens die gebrek aan 'n opleidingskursus in [[landbou]] wat hom in staat sou stel om hom wetenskaplik as boer te vorm, het hy besluit om hom aan die studie van tale te wy nadat hy op skool reeds uitgeblink het in [[Latyn]] en [[Grieks]]. Aan die kollege was hy 'n aktiewe lid van die debats- en filosofiese vereniging, die Afrikaanse Taalvereniging en daarby 'n geesdriftige rugby- en tennisspeler. Onder sy tydgenote en vriende van studentedae was daar ook dr. [[N.J. van der Merwe]], adv. [[Stephanus Petrus le Roux|S.P. le Roux]], wat later 'n belangrike aandeel sou hê om Strijdom tot die politiek te laat toetree, prof. M.C. Botha, regter Henry de Villiers, ds. A.C. Stegmann en Jack Pauw. Op Stellenbosch het Strijdom as vurige vaderlander ontluik. Hy het dadelik ingeskakel by dié deel van die studentegemeenskap wat Afrikanerbelange vooropgestel, gelyke regte vir Afrikaans wou verseker en wal gegooi het teen verengelsing. Toe dr. N.J. van der Merwe in 1912 'n Afrikaanse Taalfees in Kaapstad organiseer, was Strijdom een van diegene wat van Stellenbosch na Kaapstad gegaan het om deel te neem aan die optog, wat groot ontsteltenis onder Engelstaliges in Kaapstad veroorsaak het.<ref>{{af}} [http://www.litnet.co.za/stellenboschstudente-se-rol-in-die-vestiging-van-afrikaans-as-onderrigtaal-aan-die/ Stellenboschstudente se rol in die vestiging van Afrikaans as onderrigtaal aan die Universiteit Stellenbosch]. URL besoek op 15 Augustus 2016.</ref> == Die Rebellie en Eerste Wêreldoorlog == Nadat Strijdom sy B.A.-graad in 1912 op 18-jarige ouderdom verwerf het, keer hy tot verbasing van al sy kennisse en vriende terug na sy eerste liefde, die boerdery. Saam met sy vader en oudste broer, Matthys, boer hy met volstruise op die familieplaas Sandvlakte, distrik Willowmore, tot die volstruisveremark in 1914 aan die begin van die [[Eerste Wêreldoorlog]] in duie stort. Daarna het hy na Pretoria gegaan en aanvanklik 'n betrekking in die staatsdiens aanvaar, moontlik omdat sy opleiding hom destyds min keuse gelaat het. As konserwatiewe Afrikaner en van huis uit Calvinis, het Strijdom innerlik met die [[Maritz-rebellie|versetbeweging van 1914]] gesimpatiseer, maar ingevolge die verpligte diensregulasies van die verdedigingsmag is hy in Desember 1914 opgekommandeer omdat hy by die departement van verdediging gewerk het. Maar hy het nie kans gesien om aan krygsverrigtinge deel te neem nie en is, op eie versoek, by die ambulansafdeling ingelyf en na [[Suidwes-Afrika]] gestuur, waar hy die hele veldtog teen die Duitsers meegemaak het. Sy tweede vrou, [[Susan Strijdom]], het dié hoofstuk in sy lewe 15 jaar na haar eggenoot se dood as volg saamgevat: "Hy was net 'n paar maande daar, want in hierdie tyd is genl. [[Koos de la Rey|De la Rey]] by Booysens in Johannesburg gedood in 'n ongeval waarvan die amptelike verklaring destyds – en soms vandag nog is – dat hy getref is deur 'n opslagkoeël tydens die skietery op die berugte [[Fosterbende]]. Hans het anders daaroor gedink, want dit was in die felle aanvangswoelinge van die [[Maritz-rebellie|Rebelliedae]] en genl. De la Rey is geskiet op pad na genl. [[Christiaan Frederik Beyers|Beyers]]. Hans se opstandige gedagtes is in sy onsimpatieke departement beantwoord met die verfynde tegniek van volslae veronagsaming. Niemand het daarna na die jong man gekyk of hom werk gegee nie. En so is hy na 'n tydjie weg om hom by prokureur Meintjies in Pretoria in te skryf as prokureursklerk." == Verdere studie en prokureursfirma == Ná sy terugkeer na Pretoria in 1916 besluit hy om regsgeleerde te word, skryf hom in as klerk by 'n Pretoriase prokureursfirma en begin aan die Transvaalse Universiteitskollege (later [[Universiteit van Pretoria]]) met deeltydse studie vir die LL.B.-graad. Hy voltooi die Preliminêre LL.B. onder leiding van adv. W. Pitman aan die einde van dieselfde jaar en slaag net agt maande later in die finale graadeksamen met 'n gemiddelde persentasie van 72. In Januarie 1918 is hy formeel tot die Kaapse balie toegelaat, maar praktiseer nooit as advokaat nie, want nog in dieselfde jaar word hy prokureur. Sy aansoek hiertoe was die eerste wat in Afrikaans by die hooggeregshof in Pretoria ingedien is. Teen alle verwagtings in het Strijdom hom nie in Pretoria gevestig waar hy goed bekend was nie, maar besluit om liewer 'n eie, onafhanklike praktyk op ’n kleiner plek te begin. Hy het is eers na [[Dullstroom]], maar die kaal Hoëveldse wêreld het hom nie aangetrek nie en so het hy op [[Nylstroom]] beland. Volgens mev. Susan Strijdom het Nylstroom, met die Waterberg, "sy skoonheidsaanvoeling so geroer – miskien omdat dit hom ook heimnisvol herinner het aan die Baviaanskloof by die Langeberge waar hy grootgeword het – dat Hans Strijdom volkome, lewenslank, opgegaan het in Waterberg en Waterberg deel van homself geword het". In Mei 1918 het hy hom dus gevestig as dorpsprokureur op [[Nylstroom]], waar hy mettertyd 'n eie firma van die grond af opgebou het. Dit was moeilike jare en Strijdom het noustrop getrek. Boonop het hy tydens die [[Spaanse griep in Suid-Afrika|griepepidemie]] ernstig siek geword. Hy het herstel, maar sy hart en longe het 'n ernstige knou verduur. == Toetrede tot die politiek == [[Lêer:Hans Strijdom, jonk.jpg|duimnael|Adv. Strijdom voor hy premier geword het.]] Hoewel Strijdom sterk gevoel het vir die jong [[Nasionale Party]] (NP) onder leiding van genl. [[Barry Hertzog|J.B.M. Hertzog]], het hy aanvanklik nie begeer om hom in die politiek te begewe nie. Nietemin het P. le Roux van Niekerk hom omgepraat en het hy in 1918 afdelingsekretaris van die NP in [[Waterberg (kiesafdeling)|Waterberg]] geword. Dit was hoofsaaklik danksy sy intensiewe reorganisasiewerk dat die NP-meerderheid in dié kiesafdeling tydens die [[Suid-Afrikaanse verkiesing van 1920|verkiesing van 1920]] tot 428 stemme toegeneem het. Waterberg was een van die oorspronklike setels in die eerste volksraad ná [[Uniewording]] in 1910. Die eerste Waterbergse LV was R.G. Nicholson van die [[Regerende Party]] (die voorloper van die NP sowel as die [[Suid-Afrikaanse Party|SAP]] wat in [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1910|1910 se algemene verkiesing]] onbestrede verkies is. In die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1915|1915-verkiesing]] het P.W. le Roux van Niekerk die setel met ’n meerderheid van drie stemme op die SAP-kandidaat verower. In ’n tussenverkiesing op [[12 Januarie]] [[1916]] het Van Niekerk sy meerderheid opgeskuif tot 20 en in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1920|1920-verkiesing]] tot 428. Met sy toetrede tot die politieke veglinie het Strijdom die geleentheid gekry om die kiesers van Waterberg te leer ken en in die binnekringe van die NP te beweeg. Meer nog het hy sy politieke vuurdoop gekry in die harde skool wat sy beste eienskappe na vore gebring het en so het hy ontluik in ’n doeltreffende spreker. Uit die staanspoor het hy 'n sterk republikeinse gevoel geopenbaar wat kensketsend van sy politieke loopbaan sou word. Op [[19 Oktober]] [[1923]] het hy in ''[[Die Vaderland|Ons Vaderland]]'' geskryf 'n republiek is 'n ideaal wat in die siel van die Afrikaner leef, na die verwesenliking waarvan hy vir ewig en altyd sal strewe. Sy vrou sou dekades later skryf: "Hans Strijdom se politieke lewe, stryd en strewe is te bekend dat ek daaroor sal uitwei, behalwe net om te sê dat diegene wat sy onverwoesbare republikeinse idealisme en doelgerigtheid in sy latere bekende loopbaan wil verstaan, daardie brief moet lees wat hy al in 1923 in ''Ons Vaderland'' geskrywe het oor "Die Toekoms van Suid-Afrika", sy eerste openbare politieke geloofsbelydenis wat deur sy lewe onveranderd gebly het." Ook het hy die stryd vir die volwaardige erkenning van Afrikaans op Nylstroom voortgesit. Kort ná sy aankoms aldaar het hy 'n huwelikskontrak in Afrikaans by die Aktekantoor laat indien met die oog op registrasie. Die registrateur het die registrasie geweier en eers nadat Strijdom hom met 'n mandamus van die hooggeregshof gedreig het, het hy ingewillig om die kontrak te registreer. Hierdie optrede van Strijdom het nie net ’n skans afgebreek in die pad van Afrikaans na erkenning as regstaal nie, maar het die aandag gevestig op sy morele moed om op beginselgrondslag teen die stroom te beweeg. Namate sy regspraktyk floreer het, het sy belangstelling in boerdery herleef. Hy het die plaas Elsjeskraal op die [[Springbokvlakte]] gekoop en later saam met sy broer Raymond 'n stoetplaas naby [[Warmbad]] begin. Sy belangstelling in boerdery het daartoe gelei dat hy in 1923 tot voorsitter van die Waterberg-landbougenootskap verkies word, 'n amp wat hy tot 1929 beklee het. Met die verkiesing van P. le R. van Niekerk as senator, nadat hy Waterberg in elke verkiesing tot 1924 gewen het, is Strijdom eenparig as NP-kandidaat vir die [[Waterberg (kiesafdeling)|kiesafdeling Waterberg]] benoem. In die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1929|verkiesing van 1929]] het hy 'n groot oorwinning toe hy 1&nbsp;156 stemme kry vergeleke met die [[Suid-Afrikaanse Party|SAP]]-kanditaat, F.P. van Deventer, se 573. Hy sou Waterberg tot sy dood toe verteenwoordig. In [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1933|1933 se verkiesing]] is hy onbestrede verkies, in [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1938|1938]] wen hy met ’n skrale meerderheid van 242, maar in [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1943|1943]] met 984, in albei gevalle teen kandidate van die [[Verenigde Party|VP]]. In [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1948|1948]] het hy sy meerderheid meer as verdubbel tot 2&nbsp;448; tog het die VP ook in [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1953|1953]] ’n kandidaat gestel, wat Strijdom met ’n meerderheid van 3&nbsp;417 verslaan het. Die laaste keer dat hy in Waterberg sou staan, in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1958|1958]], enkele maande voor sy dood toe hy reeds siek was, stoot hy sy meerderheid teenoor die VP op tot 4&nbsp;774, oftewel ’n meer as 80%-aandeel aan die stemme. So het hy Waterberg van 1929 tot 1958 ononderbroke verteenwoordig.<ref>{{af}} Schoeman, B.M. 1977. ''Parlementêre verkiesings in Suid-Afrika 1910–1976''. Pretoria: Aktuele Publikasies.</ref> == Eerste jare as Volksraadslid == [[Lêer:Johannes Gerhardus Strijdom.jpg|duimnael|links|upright|J.G. Strijdom lewer 'n toespraak]] [[Lêer:Adv Hans Strijdom en sy gesin, Johannes Gerhardus, Susan en Estelle.jpg|duimnael|Adv. Strijdom en sy gesin: (van links) Johannes Gerhardus, Susan en Estelle.]] Strijdom het sy eerste toespraak in die Volksraad op 29 Julie 1929 gelewer oor 'n saak wat hom na aan die hart gelê het: waterbewaring en besproeiing. Hy het gepleit dat die staat ’n duidelike besproeiingsbeleid vir die hele Suid-Afrika formuleer en 'n opname van die land se waterbronne gemaak word. Anders as hierdie eerste toespraak oor 'n minder ontvlambare onderwerp, was Strijdom se latere toesprake vol vuur en geesdrif en soms was selfs partygenote bekommerd oor die skerpheid daarvan wat moontlik ondersteuners van die NP kon verdryf. Hy het egter nie aan die goue middeweg geglo nie. Dit het gou duidelik geword dat sy politieke strewe en nasionalisme vir hom 'n ernstige lewensfilosofie was en dat hy Volksraad toe gekom het om te werk en te vorder. "Hy sal ver gaan," het [[Tielman Roos]] indertyd gesê, "want hy is volkome eerlik, toegewy aan sy volk eerder as aan homself en bedeeld met 'n onwankelbare geloof." Oor sy republikeinse oortuiging was daar uit die staanspoor geen twyfel nie. Vir hom het republikanisme onafhanklikheid, los van die kroon, sonder enige Ryksbande beteken. Van sy toetrede tot die Volksraad is hy aangemerk as een van die lede van die republikeinse vleuel van de NP, waarvan dr. [[N.J. van der Merwe]] die leier was. Sy eerste groot politieke toespraak in die Volksraad op 20 Mei 1931 het dan ook gehandel oor republiek los van die Britse kroon. Dit het gevolg op 'n voorstel van genl. [[Barry Hertzog|Hertzog]] waarin goedkeuring gevra is vir aanbevelings spruitende uit die Rykskonferensie van die vorige jaar in Londen. Oor die kwessie van die troonopvolging, naamlik dat geen Statebondsland die troonopvolgingswette kon wysig sonder toestemming van alle ander Statebondslande nie – wat deur genl. Hertzog aanvaar is, was genl. [[Jan Smuts|J.C. Smuts]] se gevolgtrekking dat Suid-Afrika by geval van republiekwording vooraf die goedkeuring van ander Statebondslande sou moes kry. Strijdom het aan die debat deelgeneem om 'n belangrike beginsel erken te kry. "Hierdie klousule," het hy gesê, "beteken net een ding: As Suid-Afrika uit die Statebond tree, bring dit geen verandering in die troonopvolging nie. Al wat gebeur, is dat ons uittree, en die reg om uit te tree, dit behou ons. Daarom wil ek die volgende amendement indien: 'Mits die artikel nie beskou word as afbreuk doende aan die reg van die Unie om van die Britse Gemenebes af te skei nie.' Dié amendement is in effens gewysigde vorm aanvaar en het Strijdom se eerste belangrike politieke bydrae in die Volksraad geword. == Huwelikslewe == [[Lêer:Susan Strydom.jpg|duimnael|links|Adv. Strijdom eers getroud met die (later lesbiese)<ref name="shiny">{{en}} [http://shinynewbooks.co.uk/non-fiction08/josephine-tey-by-jennifer-morag-henderson/ Josephine Tey by Jennifer Morag Henderson]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. URL besoek op 16 Augustus 2016.</ref> aktrise [[Marda Vanne|Margaretha van Hulsteyn]], maar hulle het binne 'n jaar ná die huwelik geskei. Daarna was hy getroud met [[Susan Strijdom|Susan de Klerk]], die suster van oudmin. [[Jan de Klerk]], tante van oudpres. [[F.W. de Klerk]] en dr. [[Willem de Klerk]] en dogter van ds. [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]]. Sy is op Vrydag [[19 Februarie]] [[1999]] in die ouderdom van 88 jaar oorlede.<ref>{{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1999/02/22/5/2.html Gewese premiersvrou sterf], ''[[Die Burger]]'', 22 Februarie 1999.</ref>]] [[Lêer:Marda Vanne.jpg|duimnael|Strijdom was enkele maande lank getroud met die aktrise [[Marda Vanne]], wat later in 'n langdurige [[Lesbiër|lesbiese]] verhouding met die [[Groot-Brittanje|Britse]] aktrise Gwen Ffrangcon-Davies was.<ref name="shiny" /><ref>{{en}} [http://alchetron.com/Gwen-Ffrangcon-Davies-1287131-W Gwen Ffrangcon-Davies]. URL besoek op 16 Augustus 2016.</ref>]] [[Lêer:Susan en Hans Strijdom tydens die 1958-verkiesingsveldtog.jpg|duimnael|Mev. [[Susan Strijdom|Susan]] en adv. Strijdom tydens die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1958|1958-verkiesingsveldtog]], enkele maande voor sy dood.]] Adv. Strijdom was minder as ’n jaar met die aktrise [[Marda Vanne]] getroud voor dié huwelik ontbind is. In Februarie 1929 het hy die jong musiekonderwyseres [[Susan Strijdom|Susan de Klerk]], dogter van ds. [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], indertyd vir die tweede keer leraar van die [[Gereformeerde kerk Johannesburg]], en sy tweede vrou, [[Aletta de Klerk]], op 'n aand by vriende ontmoet. Uit hierdie huwelik is ’n dogter, Estelle, en seun, Johannes Gerhardus, gebore. Susan Strijdom het in 1973, met die 25-jarige herdenking van die NP se bewindsoorname in 1948, as volg oor haar man geskryf: "Ek onthou nog hoe hy altyd in daardie lang vervloë jare, ná sy politieke studie van die koerante, altyd na Emol se musiekrubriek in ''[[Die Burger]]'' teruggeblaai het om sy bespreking van nuwe plate te verslind. So het sy plateversameling aangegroei. Tot in die jare toe hy eerste minister was, het ons na elke simfoniekonsert gegaan waartoe die tyd en die geleentheid hom toegelaat het. So sal ons wat die naaste aan hom was, ons weg van die honderdduisendes wat hom net in die openbare lewe geken en aangehang het, hom onthou. Geskiedenis, tradisie, die gevoel vir die skone was verstrengel met sy liefde vir sy huis en sy gesin, van wie toenemende openbare eise hom so dikwels weggeneem het." Die paartjie is op [[14 Januarie]] [[1931]] in [[Fordsburg]] getroud, waar mev. Strijdom se vader se kerk was. Van sy vroegste jare as Volksraadslid sou sy in 1973 vertel: "Ons het Kaap toe gegaan en daar het hy my al die skoonhede van die ou Kaap gewys. (Hy was) teen hierdie tyd 'n wakker, knap, gesiene jong prokureur. Daardie jaar (1929), en jare daarna, het hy my Saterdag na Saterdag saamgeneem langs en op ou [[Tafelberg]]. Ons het die Kaap deurgestap, dit leer ken en sy skoonheid diep ingedrink. In sy gehegtheid aan tradisie het hy my ook geneem na al die historiese plekke. Maar ná 1933 het die politieke stryd Hans omtrent volkome opgeëis. Hoeveel maal het hy my nie op [[Potchefstroom]] by familie gaan aflaai om dan saam met prof. [[Wicus du Plessis|Wikus du Plessis]], dr. [[Casparus de Wet|C.H. de Wet]] en andere in die politieke wapad te val om die Nasionale Party van Transvaal her op te bou nie." Vyftien jaar ná haar eggenoot se dood het Susan Strijdom as volg oor hul huwelik geskryf: "So het ons twee 27 wonderlike jare meegemaak, ja, dikwels ook van alleenheid omdat sy reuse take ons so dikwels geskei het. Maar in 1954 het ons vyf salige weke saam in die buiteland kon deurbring. En o, hoe het Hans dit nie geniet nie om al die plekke en dinge te sien wat vir hom tot toe net in sy gedagtewêreld bestaan het. Ek sal immer dankbaar bly oor daardie vyf weke, alleen saam, al was ons nie werklik afgesny van ons land nie omdat in Italië reeds die brief van dr. Verwoerd ons gevind het waarin Hans gevra is om sy bereidwilligheid op skrif te stel dat hy nominasie vir die hoofleierskap van die Nasionale Party na dr. Malan se aftrede sal aanvaar ..." Sy is in 1999 oorlede nadat sy 41 jaar lank 'n weduwee was en haar seun oorleef het.<ref>{{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1999/02/22/5/2.html Gewese premiersvrou sterf], ''Die Burger'', 22 Februarie 1999.</ref> == Prestasies in die Volksraad == [[Lêer:Adv Hans Strijdom en dr Hendrik Verwoerd tydens die 1958-verkiesingsveldtog.jpg|duimnael|links|Adv. Strijdom en dr. Hendrik Verwoerd tydens die 1958-verkiesingsveldtog.]] In 1934 het Strijdom weer in die Volksraad verklaar dat nie net onafhanklikheid sy ideaal was nie, maar soewereine republikeinse onafhanklikheid. Hy het voorts in Volksraadsdebatte te velde getrek teen die veronregting van Afrikaans in staatskantore. As jong lid het hy in parlementêre bedrywighede presteer, soos in die gekose komitee in verband met die goudstandaard in 1931, en as lid van die gesamentlike gekose komitee van die Senaat en Volksraad in verband met die Bantoe-vraagstuk wat in 1930 aangewys is en eers in 1936 sy werksaamhede voltooi. Tussen genl. Hertzog en Strijdom het ’n goeie verstandhouding geheers, hoewel Strijdom tereggewys is oor sy uiterse vrymoedigheid ten opsigte van die republikeinse ideaal. ""Baie politieke skrywers sal vertel van Hans se stryd teen genl. Hertzog en sy verskille met dr. Malan," het sy vrou later geskryf. "Ja, dit (kan) so gewees het, maar ek weet hoe diep, hoe onvernietigbaar die agting was wat hy vir hierdie leiers gehad het. Genl. Hertzog was sy jongmansheld; dr. Malan sy ouer besonkener leier. Hans was onbeweeglik kompromisloos oor die dinge waarin hy geglo het, sou daaroor selfs teen mede-Afrikaners veg, maar hoe veel male het hy nie aan ons, en aan sy volgelinge, gesê om nooit die onvergeetlike dienste van 'n Hertzog en 'n Malan aan die Afrikanersaak te vergeet nie, maar dit altyd in ere te hou." Dit was ook omstreeks 1934 dat hy, tesame met Nasionaliste soos drr. Malan, [[N.J. van der Merwe|Van der Merwe]], [[Hendrik Verwoerd|Verwoerd]] en adv. [[C.R. Swart]], deur die [[Afrikaner Broederbond]] gewerf is. Genl. [[Barry Hertzog|J.B.M. Hertzog]] het in 'n toespraak op [[7 November]] [[1935]] op [[Smithfield]] 'n aanval op die organisasie geloods. Luidens 'n berig in ''[[The Star]]'' daardie middag het Hertzog gesê die Broederbond streef daarna om sy lede in die staatsdiens en die politieke lewe te bevorder en Afrikaners aan te spoor om net by winkels in Afrikanerbesit te koop. Hy het die beweging as 'n gevaarlik poging beskryf om verdeeldheid in die land te saai, waarna hy die belangrikheid van eenheid en vriendskaplike betrekkinge tussen die twee dele van die blanke bevolking (Afrikaans en Engels) beklemtoon het. Die eerste minister het aangeval uit 'n omsendbrief wat die voorsitter, prof. [[Joon van Rooy|J.C. van Rooy]], onderteken en wat aan alle lede gestuur is. Daarin word lede aangespoor om in die partypolitieke sfeer dit te kies wat die mees behulpsame is vir die Bond se doelwit en strewe, naamlik die einddoel van die Afrikanerdom van baasskap in Suid-Afrika. "Broeders, ons oplossing vir Suid-Afrika se probleme is nie dat die een of ander party die oorhand in die land sal kry nie, maar dat die Afrikaner Broederbond die land sal regeer," het die omsendbrief gelui. Dit het hulle gedoen deur Nasionaliste soos Strijdom te werf en te beïnvloed om hul doelstelling van Afrikaneroorheersing uit te voer.<ref>{{en}} [[Hans Strydom (verslaggewer)|Strydom, Hans]] en Wilkins, Ivor. 1984. ''The Super-Afrikaners''. Cape Town: Jonathan Ball Publishers.</ref> == Transvaalse NP-Leier == [[Lêer:Nasionale Party se federale raad, 1933.jpg|duimnael|links|Die [[Nasionale Party]] se federale raad, 1935. Adv. Strijdom staan tweede van regs in die agterste ry. [[Mabel Jansen]] sit derde van links in die tweede ry. Heel links in dié ry sit dr. [[Casparus de Wet]]. Dr. [[Daniël François Malan|D.F. Malan]] sit regs van Jansen en dr. [[N.J. van der Merwe]] regs van hom.]] [[Lêer:Hendrik Verwoerd, Hans Strijdom en DF Malan.jpg|duimnael|Dr. [[Hendrik Verwoerd]], adv. Strijdom en dr. [[Daniël François Malan|D.F. Malan]], in omgekeerde volgorde van 1948 tot 1966 agtereenvolgens Suid-Afrika se eerste minister.]] [[Lêer:Die 19 Gesuiwerde Nasionaliste van 1934.jpg|duimnael|Die 19 "Gesuiwerde" [[Nasionale Party|Nasionaliste]] wat in 1934 in die party gebly en nie met die [[Suid-Afrikaanse Party]] saamgesmelt het om die [[Verenigde Party]] te vorm nie. Agter van links na regs: [[Stephanus Petrus le Roux|S.P. le Roux]], R.A.T. van der Merwe, [[F.C. Erasmus]], P.J.H. Luttig, J.J. Haywood. Tweede ry van agter: L.J. Vosloo, dr. [[N.J. van der Merwe]], ds. [[Daniël François Malan|D.F. Malan]], adv. [[J.H.H. de Waal]], A.L. Badenhorst. Derde ry: [[Paul Sauer|P.O. Sauer]], dr. [[Karl Bremer]], adv. '''J.G. Strijdom''', ds. [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]]. Voorste ry: J.F. van G. Bekker, adv. [[Charles Robberts Swart|C.R. Swart]], [[Bruckner de Villiers|W.B. de Villiers]], C.H. Geldenhuys, G.P. Steyn.]] Gedurende die [[Groot Depressie|groot handelslapte]] van die vroeë jare dertig en die stryd om die behoud van die [[goudstandaard]], het Strijdom sy leier gesteun, maar geweier om genl. Hertzog te volg toe hy gedurende die parlementsitting van 1933 met Smuts onderhandel met die oog op samewerking. Met die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1933|verkiesing van 1933]] waarin kiesers oorweldigend ten gunste van 'n koalisie van die twee groot partye was, is Strijdom in Waterberg onbestrede verkies, hoewel hy bekend was as 'n teenstander van die toenaderingsbeleid. Al was hy 'n agterbanker met skaars 'n volle parlementêre termyn agter die rug, het hy in Junie 1934 in Transvaal die leiding geneem teen samesmelting wat vir hom die verwatering en ondergang van die Afrikaner se republikeinse ideaal beteken het. Hy kon boonop geen beginselooreenkoms in die Hertzog-Smuts-kombinasie sien nie. Dit het vir hom op oorgawe neergekom wanneer toegewings gemaak word aan groepe wat nie volkome die ideale van Afrikanernasionalisme onderskryf nie. Hy was ook oortuig dat die Smuts-rigting mettertyd sou oorheers. Op Strijdom se inisiatief is in Transvaal 'n Waaksaamheidskomitee in die lewe geroep waarin hy, prof. [[Casparus de Wet|C.J.H. de Wet]] en ds. [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]] (sy skoonvader) gedien het. In sy manifes het dié komitee verklaar dat "Samesmelting plaasvind met imperialistiese kapitaliste wat nie 'n program van Christelik-Nasionale beginsels kan eerbiedig" nie. Nasionaliste wat teen Samesmelting gekant was, het besluit om met die Gesuiwerde NP onder leiding van dr. [[Daniël François Malan|D.F. Malan]] voort te gaan. Net 18 Volksraadslede het Malan gevolg, van wie Strijdom al Transvaalse LV was. Toe die Transvaalse provinsiale kongres in Augustus 1934 in Pretoria vergader om samesmelting te bespreek, het Strijdom met 'n handjie vol ondersteuners alleen teen die leiding van die reuse van die Suid-Afrikaanse politiek gestaan. Nadat die kongres met 281 teen 38 stemme samesmelting goedgekeur het, het die anti-samesmelters op voorstel van prof. [[Wicus du Plessis|L.J. du Plessis]] en onder voorsitterskap van mev. [[Mabel Jansen|M.M. Jansen]] die "wettige" Nasionale Party-kongres in 'n Pretoriase hotel voortgesit en besluit om formeel die (Gesuiwerde) NP te handhaaf. Strijdom is tot hoofbestuurslid en lid van die federale raad verkies. Iemand het indertyd voorgestel dat die NP as die "Republikeinse Party" herstig word, maar Strijdom het geweier: Die party moes nie net een ideaal nastreef nie, maar hom rig op al die fasette van nasionalisme. Op sy voorstel is ook besluit om 'n eie mondstuk te vind wat dié boodskap sou uitdra, die begin van sy lang betrokkenheid by die Afrikaanse perswese in Transvaal. Op die daaropvolgende Transvaalse kongres (April 1935) is die partyleiding aan 'n driemanskap opgedra: Strijdom, Jansen en prof. De Wet. Op voorstel van Strijdom is in art. 4 van die Program van Beginsels die strewe na 'n republikeinse staatsvorm weer geformuleer. In 1936 het Strijdom hoofleier geword met Jansen en prof. L.J. du Plessis as onderleiers. Toe die mantel van die leierskap so onverwags op veertigjarige leeftyd op sy skouers val, was Strijdom, sover dit Suid-Afrika betref, kwalik meer as die haas onbekende agterbanker vir Waterberg. Hy moes in die Noorde rekening hou met die invloed van leiers met 'n groot aanhang en in sy eenmanstryd in Transvaal het hy alles teen hom gehad: getalle, invloed, die mag van die pers en die geldmag. Sonder toereikende ervaring, sonder die skittering van reputasie en intellek wat die teenparty kon monster, het Strijdom oor 'n tydperk van 15 jaar al sy vermoëns van hardnekkige wilskrag, aansteeklike ywer en intense toewyding ingespan om Transvaal terug te bring op die pad wat na sy mening die regte was. Dat hy dit op die duur vermag het, is 'n groot prestasie. Later het hy sonder twyfel die kenmerke van daardie worsteljare gedra: waaksaamheid tot die punt van argwaan; afkeer van kompromis tot die punt van onbuigsaamheid; konsentrasie op die essensiële tot die punt van oorvereenvoudiging – eienskappe wat soms selfs ná die Nasionale oorwinning van 1948 merkbaar was. Om die NP in Transvaal te herbou, het baie moed geverg, want samesmelting het die party tot op sy fondament afgebreek. Die oorgawe waarmee Strijdom hom vir die NP beywer het, het by vriend en vyand die aandag op hom as reguit, eerlike vegter wat reg op sy doel afstuur, gevestig. So het sy ondersteuners die eienskappe leer ken wat vir hom later die erenaam "Leeu van die Noorde" verwerf het. Van die een uithoek van Transvaal tot die ander het hy die boodskap van Nasionalisme uitgedra. Daar was honderde vergaderings, soms in motorhuise of privaat wonings gereël, waar dikwels net vyf mense opgedaag het. Asof dit 'n groot saamtrek in die stadsaal was, het Strijdom dan ook daar die groepie toegespreek met sy kenmerkende vuur en dinamiese geesdrif. Sy doel was om met die krag van beginsels te oortuig en te bekeer. In hierdie tyd het genl. Hertzog, wat in die [[Verenigde Party]] ’n nuwe politieke tuiste gevind het, opgemerk: "As Hans Strijdom aanhou om van my te verskil, sal ek dit verstaan. Hy is 'n man wat sterk staan op eie beginsels." Deurgaans het hy die vurige republikein gebly. "Wat die republikeinse strewe betref, sal ek as leier aftree sodra ek oortuig word dat die Nasionale Party nie werklik 'n republiek wil hê nie," het hy in sy dankwoord ná sy verkiesing tot Transvaalse hoofleier verklaar. Die republikeinse beginsel is dan ook op sy aandrang in 1936 in die grondwet van die NP ingeskryf. Volgens hom moes die republiek gegrond wees op die breë volkswil en dit 'n veilige toekoms vir die wit mense verseker. Om sy veldtog te finansier, het Strijdom sy praktyk verkoop en borg gestaan vir die NP. Dit het groot eise aan sy finansies gestel en hom amper geruïneer. Toe die party later op stewiger finansiële bene staan, hy geweier om vergoeding te aanvaar. Hoewel die Transvaalse NP geleidelik veld gewen en weer vorm aangeneem het, het sy eerste toets ná die partyskeuring met die provinsiale verkiesing van 1936 gekom. Van die 24 kandidate wat die NP gestel het, het net twee die paal gehaal en in totaal kon die NP net 32 000 stemme monster vergeleke met die 94 000 van die Verenigde Party. == Oprigting van ''Die Transvaler'' == Strijdom het nie moed verloor ná die skrale sukses nie, maar sy volgelinge aangespoor tot groter inspanning. Hy het 'n omvattende program opgestel wat hom toegespits het op reorganisasie, geldinsameling, huisbesoek en eindelik 'n eie mondstuk. Hoewel net £35 in die party se geldkas beskikbaar was, het Strijdom die partyorganisasie uitgebrei en die getal takke van 180 tot 430 vermeerder. Meermale moes hy persoonlik bydra om die party van finansiële ondergang te red. Met die geldinsameling vir 'n NP-dagblad in die Noorde, nadat ''[[Die Vaderland]]'' genl. Hertzog in die samesmelting gesteun het, het hy die leiding geneem en teen 1937 kon hy rapporteer dat £150 000 byeengebring is. Daarop is prof. [[Hendrik Verwoerd|H.F. Verwoerd]] van Stellenbosch genader om redakteur te word en op [[1 Oktober]] [[1937]] verskyn ''[[Die Transvaler]]'' vir die eerste keer. Strijdom het voorsitter van die direksie en die stukrag agter die blad se groei en uitbreiding geword. Hy het ook 'n geesverwant in Verwoerd, veral wat die republikeinse strewe betref het. Saam het hulle 'n gedugte kombinasie geword: Strijdom, die erkende leier in Transvaal, geskool in politieke praktyk; Verwoerd, die skrander en versiende strateeg, die skeppende krag. == Die 1938-verkiesing en die OB == [[Lêer:Republikeinse Strydfonds-sertifikaat.jpg|duimnael|links|Die HNP het die [[Republikeinse Strydfonds]] in 1942 opgerig om geld in te samel sodat die party beter kon vaar in verkiesings ter verwesenliking van die republikeinse ideaal. Dié sertifikaat is aan bydraers uitgereik.<ref>{{af}} [http://dspace.nwu.ac.za/bitstream/handle/10394/12496/OB_Koerant_J8_No26_p8_1949-05-18.pdf?sequence=1 ''Die O.B.'', 18 Mei 1949]. URL besoek op 15 Augustus 2016.</ref>]] [[Lêer:Adv Hans Strijdom.jpg|duimnael|Adv. Strijdom in die tyd dat hy eerste minister was, 1954 tot 1958.]] Die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1938|algemene verkiesing van 1938]] het hierna Strijdom se grootse geveg geword. Die vier jaar oue [[Verenigde Party]] het alles in die werk gestel hom in [[Waterberg (kiesafdeling)|Waterberg]] te ontsetel, maar hy behou dié kiesafdeling, hoewel met 'n kleiner meerderheid van 242. Al het byna 75 000 kiesers, meer as dubbel die getal van 1936, vir die NP in Transvaal gestem, het Strijdom die enigste Transvaalse Volksraadslid uit 'n totaal van 27 voormalige Nasionale lede gebly. Danksy Strijdom se ywer het die party-finansies 'n wending ten goede geneem. Hy het op die gedagte gekom om "stryddae" te reël om geld vir die party in te samel. Die eerste stryddag, op [[Nylstroom]] in 1938, het net £20 opgeword. Dit het nogtans 'n jaarlikse instelling in alle Transvaalse kiesafdelings geword en die vernaamste bron van inkomste vir die NP. Terwyl Strijdom in Transvaal die NP stelselmatig herbou het, het die [[Tweede Wêreldoorlog]] in 1939 uitgebreek en genls. Hertzog en Smuts se samewerking vernietig nadat Hertzog se mosie van neutraliteit net-net in die Volksraad verslaan het. Hertzog tree uit as eerste minister en Smuts neem die regering oor. Dié gebeurtenis het baie strydgenote, wie se weë in 1933-'34 met samesmelting geskei het, weer bymekaargebring, en Strijdom bevind hom opnuut in dieselfde kamp met genl. Hertzog. Hoë verwagtinge vir die herstel van Afrikaner-eenheid is egter teleurgestel, want die volgelinge van Hertzog en Malan kon nie ooreenkom oor die grondwet van die Herenigde Nasionale Party (HNP) nie. ’n Teleurgestelde Hertzog het hom aan die politiek onttrek en die Nasionale opposisie versplinter toe van sy volgelinge die gematigde [[Afrikanerparty]] onder leiding van [[Klasie Havenga]] stig om sy beginsels te laat voortleef. Strijdom het 'n leeueaandeel in die suiweringsproses van die HNP geneem. Hy het dit vooraf duidelik gestel dat mense wat hulle by dié party aansluit, die partybeleid moet onderskryf. In Augustus 1941 het hy 'n mosie voor die partykongres gedien wat daarop neerkom dat die [[Oswald Pirow]]-groep of sy [[Nuwe Orde]] moet prysgee, óf uit die NP bedank. Die kragmeting tussen twee briljante sprekers het uitgeloop op 'n groot oorwinning vir Strijdom. Adv. Oswald Pirow en 16 Volksraadslede het bedank uit die party, wat nou met net ses Volksraadslede (van wie vyf uit die VP oorgekom het) in Transvaal gelaat is. Hierop het Strijdom en genl. [[Jan Kemp|J.C.G. Kemp]] medeleiers in Transvaal geword. Intussen het ook die nasionaal-sosialistiese [[Ossewa-Brandwag]] (OB), wat [[Duitsland]] in die oorlog goedgesind was, as kultuurorganisasie skouspelagtig gegroei en dikwels luister aan partybyeenkomste verleen. Nadat dr. [[Hans van Rensburg]] die leiding in 1940 oorgeneem het, het dit 'n mededinger van die NP op politieke terrein geword. Hoewel Strijdom aanvanklik die stigting van die OB verwelkom het, het hy hom daarteen verset toe dié organisasie politieke aspirasies begin koester, soos die aanspraak dat die OB 'n gelyke en ewe onafhanklike status as die party het. Dié belangebotsing het eindelik daartoe gelei dat die partyleiding die OB tot "vyandige organisasie" verklaar het waaruit alle HNP-lede moes bedank. Ontneem van alle politieke mag, het die OB geleidelik weggekwyn. Baie lede het 'n politieke tuiste in die Afrikanerparty gevind omdat hulle nie welkom in die HNP was nie. Die HNP is so gesuiwer, maar die Afrikanerdom was skerper as tevore verdeel. == Die 1943-verkiesing == Strijdom het deur dié optrede naas dr. Malan die belangrikste figuur in Nasionale geledere geword. Hy het onbevrees met belangrike beleidsverklaringe gekom. Voorop het hy steeds die ideaal van 'n "demokratiese republiek" gestel wat hom ten beste sou leen tot "uitlewing van die aspirasies van die volk". Na sy mening sou net 'n verenigde Afrikanerdom onder die vaandel van die HNP deur doelbewuste strewe dié ideaal kon verwesenlik. Op sy voorstel is die stryddae tot "Republikeinse Stryddae" verdoop (wat later aanleiding gegee het tot die stigting van die [[Republikeinse Strydfonds]]), die kruithoring aanvaar as amptelike wapen en die kruithoringvlag as amptelike vaandel van die party. Met betrekking tot die Jode het Strijdom meer na die gematigde beleid van Malan as na die ekstremisme van adv. [[Eric Louw]] geneig, hoewel hy hulle as "onopneembaar" in die Suid-Afrikaanse samelewing beskou het.<ref>{{af}} [http://colinshindler.com/articles/south-africas-nazi-record/ South Africa's Nazi record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180629071227/http://colinshindler.com/articles/south-africas-nazi-record/ |date=29 Junie 2018 }}. URL besoek op 15 Augustus 2016.</ref> Hy het verklaar dat die ekonomie van Suid-Afrika ontwrig sou word as teen Joodse sakelui opgetree word, en dit in 'n stadium toe [[Adolf Hitler|Hitler]] se optrede teen Jode deur baie van Strijdom se volgelinge met 'n mate van simpatie bejeën is. Tog het die Transvaalse NP reeds in 1937 'n verbod op Joodse lidmaatskap van die party geplaas, waarna die [[Oranje-Vrystaat]] kort daarna hul voorbeeld gevolg het, terwyl die Kaaplandse NP Jode nooit verbied het om by die party aan te sluit nie.<ref>{{en}}[http://motlc.wiesenthal.com/site/pp.asp?c=gvKVLcMVIuG&b=395087 Antisemitism in South Africa During World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160917065124/http://motlc.wiesenthal.com/site/pp.asp?c=gvKVLcMVIuG&b=395087 |date=17 September 2016 }}. URL besoek op 15 Augustus 2016.</ref> Teen die agtergrond van die oorlog, suiwering, verdeeldheid en broedertwis het die HNP in [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1943|1943]] na die stembus. Anders as in die verlede het Strijdom nie meer alleen gestaan nie. Die party was weer op dreef en die finansiële prentjie nie meer so somber nie. In Transvaal pluk Strijdom die eerste vrugte van sy jare lange eenmanstryd: Die party het 11 setels verower, terwyl Strijdom sy meerderheid in Waterberg tot 984 opgeskuif het. Bewys van sy groeiende aansien is die feit dat hy ná die dood van genl. Kemp in 1946 die enigste leier in Transvaal geword het. == Betrokkenheid by Dagbreekpers Beperk == [[Lêer:Adv Strijdom.jpg|duimnael|Adv. J.G. Strijdom, tweede voorsitter van die direksie van [[Dagbreekpers Beperk]], tot 1958.]] Die [[Afrikaans]]e Sondagkoerant ''[[Dagbreek (Sondagkoerant)|Dagbreek]]'' is in 1947 opgerig danksy samewerking tussen direksielede van die Strathmore-myngroep, voormalige werknemers van die [[Afrikaanse Pers]] wat in 1946 weens 'n meningsverskil bedank het en prof. Wicus du Plessis se Perskorporasie van Suid-Afrika. Die koerant was polities onafhanklik en moes eenheid tussen Afrikaans- en Engelssprekende Suid-Afrikaners bevorder. Bedenkings het mettertyd aan albei kante van die taalgrens ontstaan oor hulle samewerking in Dagbreekpers. In 1953 verkry [[Marius Jooste]], besturende direkteur, dus by kol. [[Jack Scott]] van die Strathmore-groep 'n opsie vir al die aandele wat die "Engelse kant" in die koerant besit het. Om die nodige kapitaal hiervoor te verkry, sou 'n vasberade veldtog verg en daarom nader Jooste vir adv. Strijdom, toe leier van die [[Nasionale Party]] in [[Transvaal]], aan wie hy sy opsie oormaak. Van toe af sou ''Dagbreek'' die Nasionale Party sterk steun. Die destydse NP-sekretaris, Jack Steyl, vertel in "'n Volk staan op uit sy as", hoe die party hom beywer het om ''Dagbreek'' onder sy beheer te kry: "Toe dit duidelik geword het dat die verkryging van ''Dagbreek'' vir die Nasionale saak binne bereik gekom het, het niemand minder nie as adv. Strijdom en [[H.F. Verwoerd|dr. Verwoerd]] saam met ministers [[Ben Schoeman]], [[Jan de Klerk]] en ek self ingespring om die Nasionaliste van [[Transvaal]] te organiseer om tot die daad oor te gaan. Dit was 'n geloofsdaad: £100&nbsp;000 was nodig om die gedeelte van die aandele wat behoort het aan die destydse Scottgroep oor te neem. "Groepies Nasionaliste is dwarsdeur Transvaal byeengebring en toegespreek. Afdelingsbesture van die party het hand bygesit. Geld was nie volop nie, maar die leier (Strijdom) het gepraat, die lojaliteit en die geloof was daar. 'n Dag voordat die aanbod sou verval, is nie alleen die volle bedrag gevind nie maar was daar volgens min. Jan de Klerk, 'n aardige som oor wat nuttig as bedryfskapitaal aangewend kon word." Hierdeur word Strijdom voorsitter van die maatskappy. Ná sy dood skryf Strijdom se weduwee in die koerant: "Die band tussen wyle adv. Strijdom en ''[[Dagbreek (Sondagkoerant)|Dagbreek]]'' was besonder nou en intiem. In sy gesprekke met my het hy altyd met liefde van sy koerant gepraat. Vir hom was dit noodsaaklik dat die band tussen koerant en partyleier altyd behoue moes bly, nie om selfsugtige redes nie, maar in belang van ons Afrikanersaak." Strijdom is met sy skielike heengaan op [[24 Augustus]] [[1958]] as voorsitter van Dagbreektrust opgevolg deur sy opvolger eweneens as eerste minister, dr. [[H.F. Verwoerd]]. Die destydse [[Engels]]talige Sondagkoerant in [[Johannesburg]] die ''[[Sunday Express]]'' publiseer op [[15 Oktober]] [[1957]] 'n berig wat die begin van 'n reeks onthullings was wat tot in daardie stadium selde in Suid-Afrika gesien is. Die koerant het te hore gekom dat J.G. Strijdom, eerste minister en voorsitter van [[Dagbreekpers Beperk]], die minister van onderwys en voorsitter van die [[Afrikaanse Pers]], J.H. Viljoen, gedwing het omstand te doen van sy plan om 'n nuwe Afrikaanse Sondagkoerant in [[Johannesburg]] te vestig. Die koerant, wat as ''Sondagstem'' bekend sou staan, sou 'n regstreekse mededinger wees vir Strijdom se maatskappy se ''Dagbreek''. Voorbereidings vir die koerant was reeds ver gevorder, toetslopies is opgemaak en reëlings met Sapa getref. Personeelaanstellings was so te sê afgehandel. Die CNA het selfs reeds onderneem om die koerant te versprei. Maar kort voor die eerste verskyning van ''Sondagstem'' ontbied Strijdom vir Viljoen na sy kantoor waar nog ses kabinetslede hom ook inwag. Strijdom het Viljoen gewaarsku as hy sou voortgaan met die beplande Sondagkoerant, sou hy nasionalisme ondermyn en sou [[Dagbreekpers Beperk|Dagbreekpers]] 'n dagblad as mededinger vir ''[[Die Vaderland]]'', die Afrikaanse Pers se vlagskipkoerant, uitbring. Uit 'n sakeoogpunt kon Viljoen maklik vir Strijdom die stryd aangesê het, maar vanweë sy ondergeskikte rol in die kabinet, moes hy die aftog blaas.<ref>*Mervis, Joel. ''The Fourth Estate, a newspaper story''. Johannesburg: Jonathan Ball Publishers. 1989.</ref> == Die 1948-verkiesing == [[Lêer:Strijdom-Malan-Sauer.jpg|duimnael|Adv. Strijdom, dr. Malan en [[Paul Sauer]] tydens die 1948-verkiesingsveldtog.]] [[Lêer:Dr DF Malan se kabinet kort ná die inhuldiging in 1948.jpg|duimnael|Dr. [[Daniël François Malan|D.F. Malan]] se kabinet, 1948. Strijdom sit tweede van regs.]] Ná die Tweede Wêreldoorlog (1939-'45) het rassepolitiek 'n oorheersende rol in die Suid-Afrikaanse politiek begin speel. Die HNP se beleid het inslag by Afrikaners gevind omdat dit die tradisionele beleid van blanke Suid-Afrikaners vertolk het en omdat die volk 'n besliste oplossing van die kleurvraagstuk geëis het. Strijdom het aangedring op algehele gebiedskeiding en hom onverbiddelik teen enige toegewing in verband met die nie-blanke stemreg verset, anders as Hertzog en die AP wat onversetlik aangedring het om gekwalifiseerde stemreg vir bruin kiesers in die [[Kaapprovinsie]]. Strijdom het dikwels gepraat van "blanke baasskap", waarmee hy nie soseer op blanke oorheersing gedui het nie, maar op 'n veilige toekoms vir wit mense in hul eie gebied. Volgens hom sou die kleurskeidslyn, wat noodsaaklik was vir blanke oorheersing, nie gehandhaaf kon word as die swart mense se onderwyspeil steeds styg nie. Hy het in 1946 aan dr. Malan geskryf dat die uitbreiding van swart onderwys sonder die verlening van gelyke regte aan swart mense noodwendig op bloedige botsings en rewolusies sou uitloop. “Ek is bevrees dat baie van ons predikante, alhoewel hulle teoreties vir die handhawing van die kleurskeidslyn is, hulle, veral wat betref die onderwys ens. van die naturel, heeltemal op ’n verkeerde pad is deurdat hulle met ander kerkgenootskappe wil wedywer om te sien wie nou eintlik jaarliks die meeste klein k*****tjies skoolopleiding kan laat geniet. Dit geld helaas ook vir sommige van ons politici.”<ref>{{af}} [https://dspace.nwu.ac.za/bitstream/handle/10394/5282/No_56(2008)_Giliomee_H.pdf?sequence=1 Die enigma van Hendrik Verwoerd, deur Hermann Giliomee]. URL besoek op 15 Augustus 2016.</ref> Intussen het groeiende eenheid plaasgevind namate Afrikanernasionalisme herleef het. Strijdom het onbevrees bly hamer op republiekwording, iets wat ná die oorlog en met die toenemende reaksie teen die Smuts-bewind, deur steeds meer wit kiesers as staatkundige eindbestemming aanvaar is. Gevolglik wen die HNP veld, veral in Transvaal, want in die Kaapprovinsie was Afrikaners minder geesdriftig oor die vooruitsig van ’n republiek. (''[[Die Transvaler]]'' onder Verwoerd se redakteurskap het byvoorbeeld die koningsbesoek van 1947 botweg geïgnoreer, terwyl Afrikaanse nuusblaaie elders in die land dit volledig gedek het.) Realiste het egter besef die HNP kon alleen nie die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1948|verkiesing van 1948]] wen nie. In 1947 is 'n verkiesingsooreenkoms met die Afrikanerparty van [[Klasie Havenga|N.C. Havenga]] aangegaan, maar hier het Strijdom en Malan gebots, want terwyl Malan die verkiesingsooreenkoms as voorspel tot eenwording beskou het, het Strijdom onwrikbaar geëis dat samewerking en eenwording net kon geskied deur aansluiting van die Afrikanerparty by die HNP. Strijdom was ook eerder gekant daarteen dat die Afrikanerparty nege veilige setels geëis en ontvang het, as teen die verkiesingsooreenkoms as sodanig. Hoewel hy hom teen die ooreenkoms uitgespreek het, het die Transvaalse partykongres dit eenparig goedgekeur. Lede van die OB kon toe ook weer partylede word sonder om uit die OB te bedank. Met die verkiesing van Mei 1948 behaal die HNP 'n verrassende oorwinning waarin die Transvalers 'n aansienlike aandeel gehad het. Die HNP het 401&nbsp;834 van die uitgebragte stemme op hom verenig vergeleke met die VP se 524&nbsp;230 stemme. Dit het 70 setels aan die Nasionale Party besorg, 65 aan die Verenigde Party, nege aan die [[Afrikanerparty]] (AP) en ses aan die VP-gesinde Arbeidersparty.<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2008/05/25/BJ/12/polnattes.html ''Beeld'', 25 Mei 2008]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die HNP en die AP het saamgewerk en so ’n meerderheid van 79 bo die VP en Arbeiders se 71 behaal. Dit was vir die meeste Suid-Afrikaners en vir die buitewêreld ’n algehele verrassing. Selfs met die steun van die drie naturelleverteenwoordigers wat swartes op die afsonderlike kieslys verkies het, was daar geen hoop op die VP se voortgesette bewind nie. Smuts het as eerste minister bedank en is deur dr. D.F. Malan, die HNP-leier, vervang. Vir die eerste keer in sy 38-jarige bestaan is die Unie geregeer deur ’n suiwer Afrikanerbewind, want al 12 ministers in die 74-jarige eerste minister se nuwe kabinet was Afrikaanssprekend. ’n Destydse politieke beriggewer van ''[[Die Transvaler]]'' en later die [[Nasionale Pers]], Jan. J. van Rooyen,<ref name="Van Rooyen 1971">Van Rooyen, Jan J. 1971. ''Ons politiek van naby''. Kaapstad en Johannesburg: Tafelberg-Uitgewers Bpk.</ref> skryf in 1971 die opposisiepartye en -pers het ná die HNP-oorwinning groot gewag gemaak daarvan dat dr. [[D.F. Malan|Malan]] ’n “minderheidsregering” saamgestel het omdat sy party meer as 100&nbsp;000 stemme minder as die VP gekry het. Die totaal vir die opposisiepartye was 614&nbsp;464 en dié vir die nuwe regering 453&nbsp;594. Van Rooyen skryf oor die belading en ontlading van kiesafdelings: “Die feit dat die Malan-party hoofsaaklik die steun van die platteland gehad het, het tot sy oorwinning bygedra, maar dit was slegs deel van die oorsaak.” Die debat oor in hoe ’n mate die nuwe bewind ’n “minderheidsregering” was, is bemoeilik deurdat 12 kiesafdelings onbetwis na die een of ander party gegaan het. Elf hiervan was VP en een HNP. Volgens die jare lange formule van 6&nbsp;000 vir die wenparty en 2&nbsp;000 vir die verloorder, was die gaping tussen die twee grootse partye dus selfs groter. Die 1948-uitslae is veral gekenmerk, volgens Van Rooyen, deur die groot meerderhede in die stede teenoor die klein meerderhede op die platteland, gedeeltelik danksy die groter konsentrasie kiesers in die stede asook die konsentrasie daar van VP-ondersteuners. Die algemene aanname dat die HNP in 1948 sowel as 1953 veral danksy die belading van plattelandse setels gewen het, is in ’n mate verkeerd bewys deur ’n ontleding van laasgenoemde verkiesing se uitslae deur die Proportional Representation Society van [[Londen]], wat hy gestuur het aan die direkteur van inligting in [[Suid-Afrika-huis (Londen)|Suid-Afrika-huis]]. Die vereniging skryf in sy verslag oor die verkiesingsuitslag: “Ek sluit afskrifte in van (a) ’n ontleding van die syfers wat wys daar is geen gronde vir die algemene stelling dat die oorwinning van die minderheidsparty te danke is aan die ‘belading’ van kiesafdelings en (b) ’n grafiek wat wys dat die werklike oorsaak van die oorwinning die verskil in die grootte van meerderhede is – Nasionalistiese kandidate het in baie kiesafdelings ingeglip met ’n klein meerderheid terwyl die VP- en Arbeiderkandidate baie stemme verspil het deur groot meerderhede in ’n klein aantal setels op te hoop. Die Nasionaliste sou dié verkiesing (en dié van 1948) gewen het selfs al het al die kiesafdeling ’n gelyke getal kiesers gehad – trouens, selfs as die ‘lading’ in die teenoorgestelde rigting was.” == Strijdom as minister van lande en besproeiing == [[Lêer:Dr DF Malan en adv Hans Strijdom in gesprek tydens die verkiesingsveldtog van 1953.jpg|duimnael|links|Dr. [[Daniël François Malan|D.F. Malan]] en adv. Strijdom in gesprek tydens die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1953|verkiesingsveldtog van 1953]].]] [[Lêer:Dr DF Malan se kabinet in 1951.jpg|duimnael|Dr. Malan en sy kabinet in 1951.]] Die HNP-AP-sege het in ’n sekere mate die kroon op Strijdom se jare lange onvermoeide ywer geplaas. Al was hy Transvaalse leier van die HNP, het hy die minder belangrike portefeulje van lande en besproeiing verkies. Hy het hom met kenmerkende oorgawe in die nuwe werk gewerp en die idees wat hy oor boerdery daarop nahou en dikwels as agterbanker verkondig het, ten uitvoer gebring. In sy eerste vier jaar as minister het hy £13 miljoen vir waterbewaring opsygesit in vergelyking met £23 miljoen wat in die voorafgaande 37 jaar daaraan bestee is. Hy het ook 'n kommissie aangestel om verslag te doen oor Suid-Afrika se waterbronne. Daarmee het hy die grondslag van die latere waterbewaringsprogram gelê en mettertyd 'n subdepartement tot 'n selfstandige staatsdepartement uitgebou. Sy deeglike aandag aan besonderhede en sy nougesetheid het spreekwoordelik in sy departement geword. Strijdom het geglo dat beskikbare staatsgrond aan boere beskikbaargestel moes word en bestaande skemas soos Pongola uitgebrei moes word om meer boere te huisves. Talle inspeksietoere het hom in staat gestel om boerderybehoeftes te peil. Te midde van 'n volle ministeriële program, het hy hom nie aan partysake in Transvaal onttrek nie. Hier is sy invloed onteenseglik versterk deur die verkiesing van dr. H.F. Verwoerd – wat in 1948 senator geword het nadat hy in die [[Alberton (kiesafdeling)|kiesafdeling Alberton]] met net 171 teen [[Marais Steyn]] van die VP verloor het – tot ondervoorsitter van die hoofbestuur, en sy bevordering tot minister van naturellesake in 1950. Hulle het in menige opsig eenders gedink en mekaar merkwaardig aangevul. In 1951 is die naam Nasionale Party van Transvaal op voorstel van Strijdom herstel waarin alle Nasionaalgesinde partye, insluitende die Afrikanerparty, opgegaan het. So het die NP in Transvaal van krag tot krag gevorder om in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1953|Volksraadverkiesing van 1953]] al 23 plattelandse kiesafdelings te verower en sy setels van 36 tot 43 op te skuif, ’n uitslag wat die feit onderstreep het dat Strijdom die dryfkrag in die party was. Terwyl die HNP en AP saam in 1948 44,3% van die stemme vergeleke met die VP en Arbeiders se 50,4% kon kry, het die NP in 1953 49,5% van die stemme gekry en die VP en Arbeiders saam 51,2%. == Hoofleier van die NP en premier == [[Lêer:Adv Hans Strijdom op 30 November 1954 toe die NP-koukus hom as dr DF Malan se opvolger aangewys het.jpg|duimnael|links|Adv. Strijdom op [[30 November]] [[1954]] nadat die NP-koukus hom as dr. Malan se opvolger aangewys het.]] [[Lêer:Amptelike portret van adv Hans Strijdom.jpg|duimnael|Adv. Strijdom as premier. Dit lyk asof hy 'n eksemplaar van ''[[Die Transvaler]]'' vashou.]] Aan die vooraand van dr. Malan se uittrede was Strijdom vir baie die vanselfsprekende opvolger. Al het Malan aan [[Klasie Havenga|N.C. Havenga]] voorkeur gee, is Strijdom op [[30 November]] [[1954]] eenparig tot hoofleier van die NP verkies nadat Havenga, toe hy sien dis ’n verlore stryd, hom aan die verkiesing onttrek het. Strijdom het op 61-jarige leeftyd die vyfde premier van Suid-Afrika geword. Anders as die ander premiers, het Strijdom sy vorming in die Unie self gehad (nie byvoorbeeld in een van die Boererepublieke of Britse kolonies nie) en grootgeword in die politieke werklikheid van die nuwe staat te midde van toenemende Afrikaner-optimisme en -kulturele wasdom. Hy was dus die eerste ware seun van die Unie wat Premier geword het. Sy bewindsaanvaarding het hom eensklaps in die felle soeklig van 'n vyandige wêreld geplaas. Koerant-kommentaar uit baie wêrelddele het onmiddellik 'n karikatuur van hom opgehang as onderdrukker van swart en bruin mense en gesinspeel op botsing en stryd: "grave concern at the choice of Strijdom" (''New York Herald Tribune''); "era of white supremacy, Leader of Northern group of radical republicans takes over" (''The Times'', [[Londen]]); "Storm aan 't komen onder de ewenaar" (''Het Parool''); "from Malan to worse" (''Daily Herald''), ens. In teenstelling met wat teenstanders voorspel het, het Strijdom met verdrag en oorleg beweeg. Daar was steeds die byna fanatieke koersvastheid waarmee hy op 'n doelwit afgestuur het, maar dit is gepaar aan 'n intuïtiewe foutlose oordeel oor die pas waarteen hy moes beweeg en 'n besef van leiersverantwoordelikheid. So het hy in meer as een opsig 'n bestendigheidsfaktor in die nasionale lewe van die land geword. Sy premierskap, in vergelyking met dié van sy voorgangers, was kortstondig, nie 'n volle vier jaar nie, en 'n aansienlike gedeelte daarvan is hy gekwel deur 'n kwaal (bloedkanker)<ref>{{af}} [[Dirk Richard|Richard, Dirk]]. 1986. ''Tussen bid en droom, 'n koerantman het albei nodig''. Pretoria:Constantia Uitgewers.</ref> wat eindelik sy lewensdraad sou afsny. Daarom is sy premierskap in heelwat opsigte 'n antiklimaks ná soveel intensiewe worsteljare as opposisielid. Sy vrou sou later oor sy verkiesing skryf: "Daar was geen persoonlike verheugenis in hom nie die dag in November 1954 toe hy as hoofleier gekies is om dr. Malan op te volg en dus ook eerste minister te word. Hy sou dit nie verwerp nie, hierdie Godgegewe geleentheid tot praktiese vormgewing aan sy idealisme, maar daar was tog op daardie oomblik diepe gevoel van deernis in sy hart jeens mnr. Klasie Havenga, wat eintlik dr. Malan se keuse was. Die dag toe Hans eerste minister geword het, was hy die stilste wat ek hom ooit geken het. 'Is jy dan nie bly nie?' het ek hom gevra. Sy antwoord was ja, maar hierdie groot taak, hierdie kroontyd van sy lewenslange strewe, is in hom ook 'n oomblik van te diepe erns om net te jubel. Hy het toe al sy eerste gesondheidsterugslag gehad, ernstiger destyds as wat die publiek of die meeste van sy naastes besef het..." Allereers het hy die kabinet herskommel. Vir die eerste keer vanaf [[Uniewording]] het die premier geen portefeulje geneem nie om so vry te wees om sy volle aandag aan landsake te wy. Buitelandse sake, wat tradisioneel aan sy amp gekoppel is, vertrou hy toe aan [[Eric Louw]], sy ou vriend en ondersteuner uit die Kaap, wat boonop met finansies belas is. Dr. Verwoerd behou bantoesake en word naas Strijdom die grootste krag in die kabinet. Strijdom se invloed – en Verwoerd s’n – is verder versterk deur die aanstelling van sy swaer sen. [[Jan de Klerk]], as minister van arbeid met die amp van senator. Oor De Klerk se vinnige vordering van lid van die Transvaalse provinsiale raad tot senator en minister (hy het nie aan in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1953|algemene verkiesing van 1953]] vir die Volksraad gestaan nie) was indertyd ontevredenheid. Oor die algemeen het die kabinet die groeiende republikeinse element weerspieël. Ten opsigte van die republikeinse kwessie het Strijdom as premier 'n realistiese en gematigde benadering geopenbaar: Die republiek sal nie op die volk afgedwing word nie en die Engelssprekendes se regte sal gerespekteer word. Hy het ook belowe dat republiekwording nie voor die volgende verkiesing (1958) 'n praktiese vraagstuk gemaak sal word nie. In hierdie verband geld aanvanklik twee oorwegings vir Strijdom: eerstens, dat republiekwording en uittrede uit die [[Statebond]] gelyktydig moet plaasvind; tweedens dat die republiek tot stand moet kom "deur 'n voorafbepaalde getallemeerderheid". Vir die beginsel van 'n blote meerderheid, wat vir Verwoerd gegeld het, was hy nie te vinde nie, hoewel hy mettertyd (ná die toelating van republieke in die Statebond) aanvaar dat republiekwording en uittrede uit die Statebond twee afsonderlike handelinge verteenwoordig. Strijdom se bewind het voorts in die teken van toenemende ekonomiese voorspoed en ekonomiese volwassenheid gestaan. Die interne kapitaalgroei het voldoende geword om ontwikkeling te finansier en Suid-Afrika word minder aangewese op buitelandse lenings. == Kleurlinge verloor hul stemreg == [[Lêer:Adv Hans Strijdom en lede van die Swart Serp-beweging voor die parlementsgebou in Kaapstad, omstreeks 1955.jpg|duimnael|Strijdom en lede van die Swart Serp-beweging voor die parlementsgebou in Kaapstad, omstreeks 1955, toe die organisasie gestig is, bes moontlik in 'n betoging teen die regering se voorneme om [[Kleurlingstemregvraagstuk|bruin kiesers]] van die gemeenskaplike kieserslys te verwyder.<ref>{{en}} [http://www.sahistory.org.za/article/black-sash-organisation-history-transformation-ashley-schumacher Die geskiedenis van die Black Sash]. URL besoek op 16 Augustus 2016.</ref> Dr. Malan het voorgegee dat hy hulle nie sien nie, maar Strijdom het altyd sy hoed afgehaal en hulle in die verbygaan met 'n kopknik gegroet.<ref>{{af}} [http://repository.up.ac.za/xmlui/bitstream/handle/2263/30509/03chapters1-2.pdf?sequence=4&isAllowed=y J.G. Strijdom se verblyf in Libertas kortgeknip deur sy dood, 1954–1958]. URL besoek op 15 Augustus 2016.</ref>]] [[Lêer:JG Strijdom.jpg|duimnael|Hans Strijdom voor 1958]] Die grootste taak wat op Strijdom gewag het toe hy premier word, was om 'n oplossing te vind vir die dooiepunt in die grondwetlike stryd wat ontstaan het na aanleiding van die Malan-bewind se planne om die kleurlinge op 'n afsonderlike kieserslys te plaas, die sogenaamde [[Kleurlingstemregvraagstuk]]. Nadat die appèlhof in 1952 die regering in die ongelyk gestel het oor kleurlingstemreg, misluk die een poging ná die ander om die krisis te oorbrug. Om sekerheid te bring na die teenstrydige appèlhof-uitsprake van 1937 en 1952, is die getal appèlregters uitgebrei van vyf tot elf in sake waarby die regsgeldigheid van die wette van die parlement betrokke is. Die doelwit hiervan was duidelik om te keer dat die hof ooit weer grondwetlike wetgewing dwarsboom soos tydens die voorafgaande jare. Tydens die debat oor die wetsontwerp het adv. [[C.R. Swart]], minister van justisie, ruiterlik erken dat die wetsontwerp nou verband gehou het met die Kleurlingstemregvraagstuk en die grondwetlike krisis. Volgens hom was die doelwit daarvan om die soewereiniteit van die parlement as hoogste wetgewende instelling te herstel. Die wetsontwerp is aanvaar danksy die NP se meerderheid in die Volksraad. Om die grondwetlike dooiepunt uit die weg te ruim, het Strijdom kort hierna eenvoudig die Gordiaanse knoop deurgehak met die ongewone metode om die Senaat in Mei 1955 so te vergroot (deur senatore op 'n meerderheidstem aan te wys en die regering 'n meerderheid van 65 uit die 89 lede in die nuwe Senaat te gee, 41 meer senatore is in die bestaande Senaat) dat die regering die nodige tweederdemeerderheid sou hê om die wetgewing deur te loods.<ref>{{en}} [http://www.electionresources.org/za/system/ Election Resources on the Internet: The Republic of South Africa Electoral System]. URL besoek op 16 Augustus 2016.</ref> In 1956 het Strijdom self die Wetsontwerp tot Wysiging van die Suid-Afrika-wet aan 'n gesamentlike sitting van albei kamers van die parlement voorgelê. Dit moes regskrag aan die Wet op Afsonderlike Verteenwoordiging van Kiesers gee en alle grondwetverskansings herroep, uitgesonderd dié in verband met taalregte. ’n Landwye storm van protes het losgebars teen die voorgestelde maatreël, selfs van sommige Nasionaliste wat saamgestem het dat die kleurlingkiesers eindelik op ’n afsonderlike kieserslys geplaas moes word, maar gekant was teen Strijdom en die kabinet se werkwyse. Die [[Swart Serp]]-organisasie is in 1955 gestig juis om beswaar te maak teen die regering se, na hul mening, minagting van die Grondwet.<ref>{{en}} [http://www.blacksash.org.za/index.php/our-legacy/our-history Die geskiedenis van die Swart Serp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426012713/http://www.blacksash.org.za/index.php/our-legacy/our-history |date=26 April 2015 }}. URL besoek op 16 Augustus 2016.</ref> Etlike Afrikaanse akademici aan die [[Universiteit van Suid-Afrika]] het, enkele dae nadat die strekking van die wetsontwerp bekendgemaak is, in die openbaar beswaar gemaak. Hulle het gemeen dat die wetsontwerp strydig was met ’n basiese beginsel van parlementêre regering, dat dit ondemokratiese was, ongrondwetlik en die regte van minderhede vertrap het. Hulle het dit, ten regte, as ’n poging deur die regering beskryf om ’n kunsmatige tweederdemeerderheid in die parlement te skep waarop die regerende party nie geregtig was nie aangesien sy aandeel van die uitgebragte stemme selfs in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1953|verkiesing van 1953]] minder as die helfte (49,1%) van die totaal was. Die wetsontwerp sou aan die NP 171 stemme tydens ’n gesamentlike sitting van albei huise bied, vergeleke met die gesamentlike opposisie se 77, ’n gerieflike tweederdemeerderheid. Die regeringspers het skerp gereageer en die beswaarmakers met oorgawe sleggesê en hul protesstem stilgemaak. Die meeste Nasionaliste was ontevrede met die metode wat die regering ingespan het. ''[[Die Burger]]'' het op 18 Mei 1955 erken geen regdenkende kon die wetsontwerp op sigself goedpraat nie, maar gemeen Nasionaliste moes dit aanvaar as die enigste manier om die heersende dooiepunt – waarvoor die koerant die VP verkwalik het – op te los. Enkele dae later het ''Die Burger'' se politieke medewerker die mening uitgespreek dat die vergrote Senaat ’n tydelike maatreël sou wees. Die amptelike opposisie het die regering daarvan beskuldig dat sy eindelike strewe was om die Grondwet dermate te ondermyn dat hy op die ou end ’n outoritêre staatsvorm kom instel. Strijdom het dié aantyging tydens die debatte oor die wetsontwerp ontken en hom daartoe verbind om albei dele van die wit bevolking (Afrikaans en Engels) se regte te beskerm. Sy opregtheid is nie in twyfel getrek nie. Die wetsontwerp is ná 'n lang debat aanvaar. Die Verenigde Party het belowe dat, indien hy weer aan die bewind sou kom, hy die algemene kieserslys sou herstel. So 'n gebeurlikheid het egter toe reeds hoogs onwaarskynlik gelyk. Die sessie het geëindig as een van die ongelukkigste sedert [[Uniewording]]. Die laaste hoofstuk in die voortslepende drama oor Kleurlingstemreg het in Februarie 1956 afgespeel toe die [[Volksraad van die Unie van Suid-Afrika|Unie-Volksraad]] en Senaat gesamentlik sitting ingeneem het om oor die Wetsontwerp oor Afsonderlike Verteenwoordiging te stem. Die [[Arbeidersparty (Suid-Afrika, 1910)|Arbeidersparty]] het die sitting geboikot, maar die Verenigde Party het die wetsontwerp met hand en tand beveg tydens elkeen van sy stadiums. Ná 'n twee weke lange debat is die wetsontwerp aanvaar met 'n meerderheid van twee derdes. Drie van die ses [[Nasionale Konserwatiewe Party]]-lede, wat van die VP weggebreek het, het ten gunste daarvan gestem. Die wetsontwerp is aanvaar. Nie alleen is die sowat 45&nbsp;000 bruin kiesers op 'n afsonderlike kieserslys geplaas nie, maar die klousules wat daaroor gehandel het, is herroep. Terselfdertyd is die grondwet van die Verteenwoordigende Kleurlingraad gewysig sodat dit merendeels uit benoemde lede sou bestaan. Ook het die Kleurlingbevolking die reg verbeur om hul eie mense in die Kaapse Provinsiale Raad te verteenwoordig, soos voorsien in die [[Suid-Afrika-Wet]]. Die Senaatwet is in die Hooggeregshof betwis, maar die applikante het hul saak verloor, aangesien die hof eenparig beslis het geen beperking kon geplaas word op die omvang van die mag wat die Parlement het om enige gewone wet te aanvaar nie. Al elf regters van die Appèlhof het die besluit gehandhaaf in Oktober 1956. Dit was eindelik 'n oorwinning vir Strijdom en sy regering, en die einde van die pynlike hoofstuk in die land se geskiedenis. In 1951 reeds het John Hatch aangevoer: "Let daarop dat die Verenigde Party se teenstand teen die wetsontwerp nie gegrond is op die beginsel van hulle verdediging van die nieblanke se stemreg nie. In 1936 was die meeste van hulle heeltemal bereid om saam te werk en die swart kiesers van die algemene kieserslys te verwyder en sodoende vir Hertzog in staat te stel om die nodige tweederdemeerderheid te verkry. As Kleurlingkiesers nie gewoond daaraan was om vir die Verenigde Party te stem nie, kan daar min twyfel bestaan dat die regering maklik sy tweederdemeerderheid sou verkry het." Gegewe die latere skeuring in die party (ter wille van 45&nbsp;000 kiesers in die Westelike Provinsie), is dié stelling hoogs aanvegbaar. Oor dié stryd wat haar man enduit so onwrikbaar gevoer het, het [[Susan Strijdom]] in 1973 geskryf: "Wanneer ek terugdink aan die jare van Hans se vurige stryd waarin hy hom met so 'n volkome oorgawe gewerp het, aan al die beskuldiginge van sy hatigheid, baasskaphoudinge en al dies meer, dan moet ek wrang glimlag. Naas God het Hans op aarde net een gesag erken, onversetlik, vergelykloos: Die volk en sy stem. Niemand het enige aanslag op die volksoewereiniteit vreesloser en vuriger beveg as Hans nie, selfs in eie broederkring. Hy het Suid-Afrika se roeping en bestemming gesien in republikeinse vryheid, maar dit moes die volk, die koningstem, se beslissing wees. In die oorlogsjare het hy nooit geheul met andere se tydelike ongrondwetlike flirtasies nie Hy het sy party uit die volk uit opgebou, met ongelooflike persoonlike opoffering, man vir man gewerf en besiel om die oorwinning in 1948 te help behaal. "Maar vir hom kon niks die volksoewereiniteit, soos uitgespreek in vrye stemming en vorm gegee in die Parlement, aantas of beperk nie. Hy het destyds erken dat die vergroting van die Senaat om die verwydering van die [[Kleurlingstemregvraagstuk|Kleurling-stem]] van die gemeenskaplike kieserslys te verkry, 'n onpopulêre daad sou wees, maar niks kon of durf in sy siening, in die weg van die uitgesproke volkswil staan nie. Hans was 'n waaragtige, onkreukbare demokraat. Sy grootste ideaal was die [[Republiek van Suid-Afrika]], en al die werk wat hy gedoen het in die korte 3½ jaar dat die premierskap aan hom vergun was, was voorbereidings op daardie pad. Hy was baie siek in die verkiesingstyd van 1958 maar nóg ons mooipraat nóg sy doktersadvies sou hom weghou van die groot vergadering wat hy in Pretoria moes toespreek. Hy het aan ons gesê: 'Met my hele hart en my hele siel glo ek dat ons ons Republiek binne afsienbare tyd sal kry. Maar ek sal nie die tyd daarvoor hê nie; iemand na my sal dit moet doen.' Ek glo dat wyle dr. [[Hendrik Verwoerd|Verwoerd]] wat politiek onder Hans Strijdom se leierskap uitgegroei het, skaars twee jaar later daardie gewaagde Republiekstap gedoen het omdat hierdie woorde van Hans Strijdom onuitwisbaar in sy gedagtenis voortgelewe het." == Apartheid kry teenstand == [[Lêer:Adv Strijdom se laaste vergadering in Pretoria.jpg|duimnael|links|Adv. Strijom spreek sy laaste vergadering in [[Pretoria]] op [[Kerkplein]] toe. Sy gesondheid was reeds so ernstig agteruit dat hy aan die begin van 1958 nie sy parlementêre pligte in die Kaap kon gaan waarneem nie, maar daarna het Strijdom egter so hoopvol herstel dat hy in die verkiesingsveldtog van daardie jaar 'n reuse-vergadering in Pretoria kon toespreek. Hy het eintlik daarheen gegaan teen mediese advies, maar niks kon die vurige vegter weerhou van sy mense te besiel om die Nasionale regering andermaal aan die bewind te stel nie, luidens ''Die Nasionale boek''. Regs kyk mev. [[Susan Strijdom|Strijdom]] toe.]] [[Lêer:Adv Hans Strijdom besoek Suidwes-Afrika, 1955.jpg|duimnael|Op besoek aan [[Suidwes-Afrika]] in September 1955.]] [[Lêer:Adv en mev Strijdom op besoek aan Suidwes-Afrika, 1955.jpg|duimnael|Nog 'n foto, hier met mev. [[Susan Strijdom|Strijdom]] by, geneem tydens die egpaar se besoek aan [[Suidwes-Afrika]] in 1955.]] Die stof het nouliks gaan lê ná hierdie pynlike hoofstuk in die politieke geskiedenis, of Suid-Afrika word op twee fronte aangeval: die [[Verenigde Nasies|VVO]] het kommer uitgespreek oor die [[apartheid]]sbeginsel en die Voogdykomitee van dié wêreldliggaam het sy vroeëre versoek herhaal dat [[Suidwes-Afrika]] onder sy jurisdiksie geplaas en jaarliks 'n verslag van die administrasie daarvan aan hom voorgelê word. Suid-Afrika het beswaar gemaak teen sodanige inmenging in sy huishoudelike sake, maar sy houding het net bygedra om 'n reeds vyandige wêreldmening meer vyandig te maak. Strijdom het die volle trefkrag daarvan ervaar toe hy in 1956 die Statebondskonferensie in [[Londen]] bywoon en op 'n ongeleë tydstip die oorhandiging van die Protektorate ([[Swaziland]] en [[Lesotho]]) opper. Onder leiding van Strijdom en met Verwoerd as minister van bantoesake, is die beleid van afsonderlike ontwikkeling van 1956 af met groter krag toegepas, onder meer deur die Nywerheidsversoeningswet (1956) wat gemengde vakbonde beëindig, deur die instelling van instromingsbeheer, deur die [[Groepsgebiedewet]] en die aankondiging van grensnywerhede om "nie-blanke" arbeid uit blanke gebiede te onttrek.<ref>{{en}} [https://www.nelsonmandela.org/omalley/index.php/site/q/03lv01538/04lv01828/05lv01829/06lv01881.htm Lys van apartheidswette]. URL besoek op 15 Augustus 2016.</ref> In 1957 is wetgewing ingedien om gemengde universiteite te beëindig. Strijdom het opnuut sy geloof in "blanke baasskap" bevestig, tot teleurstelling van sommige van sy ondersteuners wat die negatiewe betekenis van blanke oorheersing daaraan geheg het. Ten opsigte van buitelandse aangeleenthede het Strijdom wel met meer positiewe beleidsverklarings vorendag gekom: met die Suez-krisis het hy dit onomwonde gestel dat Suid-Afrika se heil nie in isolasie lê nie en dat hy in die toekomstige internasionale oorloë nie neutraal sal staan nie.<ref>{{en}} [http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/south-africa-and-middle-east?print South Africa and the Middle East]. URL besoek op 15 Augustus 2016.</ref> Verder het hy hom bereid verklaar om met buur- en ander Afrika-state saam te werk ter bevordering van "gemeenskaplike veiligheid", maar ten opsigte van die [[dekolonisering van Afrika]] het hy geen duidelike standpunt ingeneem nie en daar-deur die indruk geskep dat hy hom aan die kant van die koloniale moondhede in Afrika skaar. Ook binnelands het die teenstaan teen apartheid tydens Strijdom se premierskap verskerp. In 1955 is die Vryheidsmanifes by Kliptown naby Johannesburg aanvaar wat die ideologiese beginsels van die [[ANC]] omvat het. ’n Jaar later, op [[9 Augustus]] [[1956]], het 20 000 vroue van alle rasse teen die Strijdom-bewind na die [[Uniegebou]] opgeruk om te betoog teen voorgestelde wysigings aan die Wet op Stedelike Gebiede van 1950.<ref>{{en}} [http://www.sahistory.org.za/dated-event/former-south-african-prime-minister-jg-strijdom-dies SA History Online]. URL besoek op 15 Augustus 2016.</ref> Strijdom het geweier om hulle te ontvang.<ref>{{en}} [http://academy.code4sa.org/stories/strike-woman-strike-rock-womens-day-events-led-becoming-national-holiday You strike a woman, you strike a rock! Women’s Day and the events that led to it becoming a national holiday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160813073214/http://academy.code4sa.org/stories/strike-woman-strike-rock-womens-day-events-led-becoming-national-holiday |date=13 Augustus 2016 }}. URL besoek op 15 Augustus 2016.</ref> == Republikeinse simbole geskep == [[Lêer:Adv Hans en mev Susan Stijdom, 11 September 1957.jpg|duimnael|links|[[Dirk Richard]] skryf by dié foto, wat verskyn in sy boek ''Bid en droom, 'n koerantman het albei nodig'': Toe ek advokaat Strijdom begin 1958 op kantoor gaan besoek het, het hy laggend gesê: 'Die Engelse pers wil my in die graf hê, maar hulle sal lank moet wag.' Op 24 Augustus 1958 was hy dood. Op dié foto, wat op [[11 September]] [[1957]] geneem is, kan 'n mens reeds die tekens van bloedkanker sien waaraan hy minder as 'n jaar later oorlede is.]] [[Lêer:Adv Hans Strijdom spreek ondersteuners toe op Kerkplein, Pretoria, ná die 1958-verkiesing.jpg|duimnael|Adv. Strijdom spreek ondersteuners toe op [[Kerkplein]], [[Pretoria]], ná die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1958|1958-verkiesing]].]] Naas die oplossing van die dooiepunt oor Kleurlingstemreg, is die tweede belangrikste kenmerk van die Strijdom-era die doelbewuste skepping van die uiterlike simbole van die naderende republiek. In Februarie 1957 het [[Arthur Barlow]] 'n voorstel ingedien om die Unievlag tot die enigste landsvlag te verhef. Strijdom jey dadelik kragtige steun hieraan verleen en gesorg dat dit nog daardie sitting op die wetboek geplaas word. Vir hom het die beginsel van net een vlag, samewerking tussen die twee taalgroepe, gemeenskaplike trots en trou aan net een vaderland beteken. In Mei 1957 het Strijdom aangekondig dat ''[[Die Stem van Suid-Afrika]]'' (ook met 'n weergawe in Engels) as enigste volkslied deur die regering aanvaar is.<ref>{{en}} [http://www.flatinternational.org/template_volume.php?volume_id=272 The Call of South Africa]. URL besoek op 15 Augustus 2016.</ref> In 1957 het Strijdom die [[Simonstad-ooreenkoms|oorname van die vlootbasis]] [[Simonstad]] op [[1 April]] daardie jaar deur die Suid-Afrikaanse Vloot bewerkstellig, want dit was vir hom ondenkbaar dat 'n deel van Suid-Afrikaanse grondgebied nie aan Suid-Afrika behoort nie, afgesien daarvan dat die oorname besonderse militêre betekenis gehad het.<ref>{{en}} [http://www.globalsecurity.org/military/world/rsa/navy-history.htm South African Naval History]. URL besoek op 15 Augustus 2016.</ref> Sy vertroue in die Suid-Afrikaanse jeug was sodanig dat hy daarvoor verantwoordelik was dat die agttienjariges die stemreg verkry. Dié verlaging in die ouderdom waarop wit mense kon stem, het hoofsaaklik die Nasionale Party bevoordeel omdat sy ondersteuners veral Afrikaners was wie sê natuurlik aanwas destyds heelwat hoër as Engelssprekendes s’n was. Die NP se vertoning by die stembus sou volgens alle aanduidings aansienlik versterk word, maar die VP is verplig om die maatreël in ’n goeie gees te aanvaar. As die party dit teengestaan het, sou dit as bewys gedien het dat sy kiesers aan die verouder was en dat hy in gebreke gebly het om jong kiesers se steun te werf, al was demografie die grootste rede vir die NP se toenemende steun.<ref>{{en}} Krüger, D.W. 1978. ''The making of a nation. A history of the Union of South Africa, 1910–1961''. Johannesburg & London: Macmillan.</ref> == Die 1958-verkiesing == [[Lêer:NP-plakkaat met adv Hans Strijdom.JPG|duimnael|'n NP-plakkaat in die 1958-verkiesing.]] In November 1957 het Strijdom in Pretoria ernstig siek geword aan griep en longontsteking. Vroeg in 1958 het sy geneesheer behandeling en rus voorgeskryf omdat daar reeds vroeër tekens van geringe hartklepletsel was. Dit het meegebring dat hy die eerste parlementsitting van 1958 nie kon bywoon nie. Daarna breek die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1958|1958-verkiesingsveldtog]] aan. Strijdom het sodanig herstel dat hy enkele vergaderings kon toespreek. Die verkiesingsuitslag besorg aan die NP 103 setels, sy grootste verkiesingsoorwinning tot op daardie datum en die eerste keer dat hy die meeste setels én ’n volstrekte meerderheid van die stemme wen, 55,2% , vergeleke met die VP se 43,2%.<ref>{{en}} [http://www.sahistory.org.za/article/south-african-general-elections-1958 South African general elections: 1958] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160706155430/http://www.sahistory.org.za/article/south-african-general-elections-1958 |date= 6 Julie 2016 }}. URL besoek op 15 Augustus 2016.</ref> Strijdom se verlagings van die ouderdom waarop mense kon stem, het duidelik die gewenste uitwerking gehad. == Sy dood == [[Lêer:Twee lede van die Voortrekkers waak by 'n portret van adv Hans Strijdom ná sy dood.jpg|duimnael|links|Twee Voortrekkers waak by 'n portret van Strijdom kort ná sy dood.]] [[Lêer:Susan Strijdom op haar man, adv JG Strijdom, se begrafnis, Augustus 1958.jpg|duimnael|Mev. [[Susan Strijdom]] op haar man se begrafnis, Augustus 1958. Haar broer sen. [[Jan de Klerk]], die vader van [[Willem de Klerk|Willem]] en [[FW de Klerk]], staan regs van haar. Dis moontlik haar seun, Johannes Gerhardus, wat regs staan. Sy was ten tyde van haar man se dood self in die hospitaal; vandaar moontlik die verpleegster links van haar.]] Aan die begin van die nuwe Volksraadsessie was hy weer op sy pos en lewer vir die laaste keer 'n kragtige rede van anderhalf uur tydens die wantrouedebat. Die ou vuur en krag breek deur toe hy die republikeinse kwessie behandel en verklaar: "Ons marsjeer voorwaarts na ons einddoel, die republiek." Enkele dae hierna is hy weer siek. Hy het 'n pynlike karbonkel in die neus opgedoen en is in sy ampswoning, [[Groote Schuur]], behandel. Kort hierna het 'n aankondiging gevolg dat hy weens die letsel aan die hartklep in die bed moes bly en daarna vir 'n redelike tydperk sy normale werksaamhede nie moes hervat nie. Hy is in die [[Volkshospitaal]] in Kaapstad opgeneem waar 'n verdere terugslag tot sy dood lei. Oor haar man se laaste dae het Susan Strijdom 15 jaar later soos volg geskryf: "Ek was ook opgeneem in die hospitaal in die laaste weke van Hans se lewe, Augustus 1958. Ek onthou hoe die dokters en verpleegsters my die derde dag voor sy dood op die been gehelp het omdat hy my so graag wou sien en die geneeshere gemeen het dat as ek op eie bene voor hom staan, dit hom sou opbeur. Ek het dit gewaag hoewel my bene maar net onder my wou weg swik. Maar hy was so opgewonde bly om my so staande te sien. Ek het hom nog nooit in al die tyd dat ek geweet het dat sy kragte aan die taan is, so goed sien lyk nie. "Hans was nooit 'n emosioneel demonstratiewe mens nie, maar daardie oomblik was sy oë sprekend, vonkelend blou, vol lewe en liefde. Die volgende twee dae, Vrydag en Saterdag, was hy feitlik voortdurend in 'n koma. Maar toe ek die Saterdagaand vra of ek hom dan nie net goeienag kan gaan sê nie, het dr. Fransie van Zyl dadelik gesê: 'Maar natuurlik.' Toe ek van hom wegstap, met 'n 'slaap gerus', was al antwoord wat hy gegee het, 'n sagte 'totsiens'. Daardie 'totsiens', sy laaste woorde aan my, sal my altyd bybly – totsiens, nie vaarwel nie; ook aan sy volk en sy land wat hy so hartstogtelik liefgehad en so selfloos gedien het, by wie sy onsterflike gees altyd sal bly." Ná 'n roudiens in die [[NG gemeente Kaapstad|Groote Kerk, Kaapstad]], is sy stoflike oorskot per spesiale trein na Pretoria vervoer en op sy laaste rit na die Noorde het roerende tonele langs die roete afgespeel. Op [[30 Augustus]] [[1958]] het sowat 10&nbsp;000 mense die roudiens by die [[Uniegebou]] bygewoon waarna Strijdom in die [[Heldeakker]] in die Ou Begraafplaas naby die graf van pres. [[Paul Kruger|S.J.P. Kruger]] ter ruste gelê is. Sy eggenote en twee kinders, Johannes Gerhardus en Estelle, het hom oorleef. Mev. Strijdom is in 1999 langs haar man in die heldeakker begrawe. == Waardering == [[Lêer:Hillbrow Tower-1.jpg|duimnael|links|upright|Die [[Hillbrow-toring]] is oorspronklik na adv. Strijdom genoem. Dis tussen [[Junie]] [[1968]] en [[April]] [[1971]] opgerig, en op 270&nbsp;m hoog een van die hoogste bousels in [[Afrika]].]] [[Lêer:Adv Hans Strijdom spreek sy laaste vergadering by in sy kiesafdeling, 1958.jpg|duimnael|Adv. Strijdom was begin 1958 te siek om die parlementsitting by te woon, maar tydens die verkiesingsveldtog kon hy weer 'n verkiesingsvergadering op Nylstroom toespreek, sy heel laaste in die [[Waterberg (kiesafdeling)|Waterberg]]-kiesafdeling wat hy sedert 1929 in die Volksraad verteenwoordig het.]] [[Lêer:JG Strijdom-lughawe, Windhoek.jpg|duimnael|[[Windhoek]] se internasionale lughawe is in 1964 geopen en die J.G. Strijdom-lughawe genoem. Dit staan nou bekend as die [[Hosea Kutako Internasionale Lughawe]].]] [[Lêer:Johannes Gerhardus Strijdom 6 th Prime Minister of South Africa Church Street Cemetery in Pretoria 036.jpg|duimnael|links|upright|Adv. en mev. J.G. Strijdom se graf in Pretoria-Wes.]] [[Lêer:Adv JG Strijdom.jpg|duimnael|Die buiteblad van ''Hans Strijdom, Lewensloop en Beleid van Suid-Afrika se Vyfde Premier'', deur Gert Coetsee, in 1958 uitgegee deur [[Tafelberg Uitgewers]].]] A.P.J. van Rensburg skryf in die ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'' Strijdom se groot deug was "dat hy altyd mens gebly het, goedgeaard, genaakbaar, doodnatuurlik en vol liefde. Sy absolute eerlikheid was alombekend: hy het ten ene male geweier om staatsgeld of -vervoer vir persoonlike sake te gebruik. Daarby was hy nederig. Die [[Universiteit van Pretoria]] het hom in 1952 vereer met 'n doktorsgraad in publieke administrasie vir 'sy bydrae tot die staatkundige en kulturele ontwikkeling van ons land', maar hy het steeds geweier om as 'doktor' aangespreek te word." Strijdom het moontlik die meeste toesprake van enige Suid-Afrikaanse politikus gelewer. Van Rensburg skryf: "Hy was 'n vlot spreker, briljant in sy logika en altyd effektief. Hy het met 'n vuur en geesdrif gepraat wat nie anders kon as om 'n gehoor te inspireer nie. Mense het na sy vergaderings gestroom en reeds gedurende sy lewe het ongeëwenaarde heldeverering hom te beurt geval. In die Volksraad het die politieke temperatuur gestyg (wanneer) hy aan die woord kom. Sy tegniek was om te moker, en met armgebaar het hy sy argumente ingehamer. Op die politieke verhoog het hy geen neerlaag of teenstand geduld nie. Hy was soms skerp, nooit persoonlik nie, met dikwels 'n ondertoon van ongeduld in sy toesprake." Scott Haig, 'n Engelstalige joernalis, het op ’n keer geskryf dat een ná die ander deel van Hansard deurgesoek kan word, maar dat geen enkele bewys gevind sal word waar Strijdom ooit afgewyk het van sy lewensfilosofie of waar hy in die verlede iets gesê het wat teenstrydig met latere uitlatings was nie. As premier was Strijdom bestem om die brug tussen die "ou" en "nuwe" bedeling te slaan. Die "halfeeu van die generaals" is afgesluit met dr. Malan as laaste premier wat uit daardie era van volkstryd gegroei het. Strijdom het daardie era finaal afgesluit en die weg voorberei vir die nuwe era in die Suid-Afrikaanse politiek wat deur sy opvolger, dr. Verwoerd, ingelui is, 'n tydvak waarin die ou stryd en twispunte tussen Afrikaans- en Engelstaliges ná Republiekwording 'n natuurlike dood gesterf, en die proses van nasiebou (ten minste wat wit mense betref het), waaroor Strijdom net kon profeteer, in vervulling begin tree het. Dit was trouens hy wat A.E.G. Trollip (die later leier in die [[Demokratiese Alliansie]] [[Athol Trollip]] se oupa) as [[Natal]]se administrateur aangestel en daardeur die pad vir Engelssprekendes na die kabinet oopgemaak het. Van Rensburg meen Strijdom het, meer as enigiemand anders, “die Afrikanervolk bewus gemaak van sy republikeinse erfenis en dit as enigste staatkundige eindbestemming voorgehou. Gedurende die jare dertig het hy die republikanisme in die noorde wat destyds min lewensvatbaarheid getoon het, tot herlewing gebring en sy latente kragte gemobiliseer. Met elke oorwinning het hy die republiek sien nader kom. So is hy tereg die argitek van die Republiek van Suid-Afrika. Dit is sy grootste betekenis. Hy en Hertzog het dikwels in politieke uitkyk, oor metodes en beginsels verskil. Nogtans het sowel Hertzog as Strijdom die soewereiniteit van ons parlement op sy eie manier help bevestig. Deur die [[Statuut van Westminster]] het Hertzog daarin geslaag om die onafhanklikheid van die Suid-Afrikaanse parlement bo alle twyfel te stel, terwyl Strijdom in sy stryd met die howe die soewereiniteit van ons parlement binnelands bevestig het”. Van Rensburg swaai Strijdom ook lof toe vir sy bydrae tot die NP en die Transvaalse politiek. “Die eenvormigheid en die dissipline van die party in dié provinsie is inderdaad die gevolg van 'n langsame, innerlike saamgroei waarin hy 'n aansienlike rol gespeel het. Aan die NP het hy 'n politieke erfenis gelaat wat goed geadministreer en aansienlik verstewig is sedert hy dit van Malan oorgeneem het. In uiterlike krag en innerlike eenheid het die party by sy dood sterker as ooit gestaan. Sy welslae as partyleier was, naas sy standvastigheid, te danke aan sy vuur, sy welsprekendheid, sy oortuiging, sy vlekkelose eerlikheid, en sy deugdelike begrip dat 'n politieke beweging slegs slaag wanneer dit 'n uitdrukking van die volkswil is en op prakties bereikbare doelstellings afstuur. Hy het geen sistematiese uiteensetting van sy lewensfilosofie en staatkundige opvattings nagelaat nie. Dit moet uit sy baie toesprake afgelei word. Sy verhuising na Transvaal in die tweede dekade van hierdie eeu omvorm hom van plaasboer tot 'n ongekompliseerde politieke leier vol geesdrif en dadedrang. Die rigsnoer van sy denke was die verhouding tussen Afrikaans- en Engelssprekendes; die taalregte van die Afrikaner; die baasskap van die Blanke in eie gebied en die ekonomiese selfstandigheid van Suid-Afrika. Dit alles moes heenlei na een einddoel: die Republiek van Suid-Afrika.” Van Rensburg beskryf Strijdom as “stewig van liggaamsbou, van middelmatige lengte, met krullerige bruin hare. In sy jonger dae was hy lief vir amateurtoneel en rugby – hy was kaptein van 'n klubspan asook van 'n gekombineerde Pretoriase span. Van persoon was hy besonder netjies in sy kleredrag, met 'n veerkragtige stap. Sy vorsende blou oë het van vasberadenheid getuig en as geheel was hy 'n gesagsinboesemende figuur. Hy het nie gerook nie en selde alkoholiese drank gebruik. Hy kon nie maklik of lank slaap nie en was altyd lank voor sonop aan die werk. Hy was diep godsdienstig en 'n gesinsman by uitnemendheid.” Prof. D.W. Krüger skryf Strijdom was ’n amper legendariese figuur in Transvaal se politiek. “Hy was die enigste Nasionale parlementslid in daardie provinsie wat geweier het om Hertzog in 1934 tot in die koalisie met Smuts te volg. Die heropbou van die NP in Transvaal was grotendeels sy werk en dit was hy wat die republikeinse ideaal lewend gehou het in ’n tyd toe die meeste Nasionaliste bereid was om die grondwetlike verhouding met Groot-Brittanje te aanvaar soos dit omskryf is in die Statuswet van 1934. In ’n groot mate was dit deur sy toedoen dat die republikeinse klousule in 1934 amptelik deur die Transvaalse Nasionale Party aanvaar is. Dit was hy wat dr. Malan en die Kaaplandse Nasionale Party oorreed het om twee jaar later hul voorbeeld te volg. Saam met Malan was hy die leidende gees in die herlewing van eksklusiewe Afrikanerdom sedert 1934 tydens ’n tydperk toe die teenstand teen die Hertzog-Smuts-samesmelting se vooruitsigte swak gelyk het. Die beleid van 'blanke opperheerskappy' of 'blanke baasskap', wat hy dikwels verkondig het, het baie aanhangers gehad, veral in Transvaal, waar hy uiters gewild was. Met sy dood het een van die sterkste persoonlikhede in Suid-Afrika van die politieke toneel verdwyn." <ref>{{en}} Krüger, D.W. 1978. ''The making of a nation. A history of the Union of South Africa, 1910–1961''. Johannesburg & London: Macmillan.</ref> J.H. Abraham, indertyd kommissaris-generaal van die Xhosa-volkseenheid, het in 1973 geskryf Strijdom se "onkreukbare eerlikheid" was vir hom sy grootste eienskap. "Die opregtheid waarmee hy die hele lewe benader het, maar veral volksake, het aan hom 'n unieke plek onder die leiers van die Afrikanervolk gegee. Hiermee bedoel ek natuurlik geen afbreuk aan die grootheid van ander leiers nie. Maar, hy het net daardie persoonlikheid gehad, net daardie besondere eienskappe wat hom by uitstek die vertroude leier van die volk gemaak het. Die volk het hom geglo en in hom vertroue gehad omdat hy elke vraagstuk wat in die volkslewe na vore gekom het, met absolute eenvoudige eerlikheid en waarheid tegemoet gegaan het. Hans Strijdom was nie die man van die omweg nie. Hy het dit verstaan om die eenvoudige, maar raak siening van die massa te formuleer in beleid en om dit vas te lê in dade. Die kompromis het hy nie geken nie, want elke keer as mens 'n kompromis moet aangaan, word 'n deel van jou eie en van jou volk se persoonlikheid vernietig. Jy kan maar net 'n leier, 'n peilbaken vir jou volk wees as die wese van jou geestelike gestalte môre en oormôre dieselfde is as wat dit gister en eergister was. En, hierby kom nog die feit dat hierdie vurige vaderlander, wat dikwels deur vyandige koerante en ander beskryf was as "die wilde man van die noorde, wat 'n leier is van wilde manne", eintlik 'n mens met 'n begrypende siel was, wat verstaan het, wat aangevoel het wat die behoefte van sy mense was, wat aangevoel en begryp het wat die probleme van sy volgelinge en vriende en ook sy vyande was. "Sommige mense het hom as 'n kwaai man beskryf, sommige het gesê hy is onverbiddelik en onvriendelik. Ander het gesê hy is hooghartig in sy eiegeregtigheid as Afrikaner. Hoe verkeerd was hierdie mense nie! Hierdie man, Hans Strijdom, was in werklikheid iemand wat vol liefde was, wat hy bereid was om te omskep in dade ten koste van sy eie welsyn en sy eie gemak en gerief. Hy was in werklikheid niks anders nie as 'n dienswillige en liefdevolle dienaar van sy volk. So het ons dan – 'n klompie Parlementslede wat in dieselfde hotel saam tuis was vir die sitting – in een van die kamers byeengekom en ons groot ontslape leier beween. Daar het geharde politici, wat ook reeds hulle deel gehad het aan lewenservaring en gevolglik aan teleurstellings en verdriet, gehuil soos klein kinders. Ja, die klein kinders wat daar tussen ons was, het saam met hulle vaders en moeders gehuil oor hierdie groot en geliefde leier. Later in die dag, in die wandelgang van die Parlementshuis, het ons rondgedwaal. Ek het helder trane sien vloei oor die wange van sommige van sy politieke teenstanders. Sy sterwe het 'n groot droefheid nagelaat. 'n Era is met sy afsterwe afgesluit, maar sy lewe bly vir ons volk 'n besieling en sy voorbeeld van eerlikheid en getrouheid bly vir ons soos 'n magtige basuingeskal, wat sal voortklink deur die eeue in ons volksgeskiedenis."<ref>{{af}} Van Schoor, A.M. (red.) 1973. ''Die Nasionale boek, gewy aan 25 jaar van Nasionale bewind (1948–1973)''. Johannesburg: Edupress (Edms.) Bpk.</ref> == Gedenktekens == [[Lêer:JG Strijdom-beeld, Krugersdorp.jpg|duimnael|Beeld van J.G. Strijdom langs Beginstraat, Krugersdorp.]] 'n Aantal monumente is na Strijdom genoem. Op Nylstroom was die die [[Strijdomhuis]] 'n nasionale gedenkwaardigheid. Ná adv. Strijdom se dood het die gedagte ontstaan om 'n gedenkteken ter nagedagtenis aan hom in Pretoria op te rig. 'n Komitee is onder voorsitterskap van S.G.J. van Niekerk, administrateur van Transvaal, gestig. [[Coert Steynberg]] was die beeldhouer van die kopstuk en [[Danie de Jager]] van die perdegroep. Die hele opset is uitgevoer onder toesig van die argitekte Roelf en Hans Botha. Nadat die onthulling van die beeld ’n tyd lank vertraag is, het Susan Strijdom dit op [[31 Mei]] [[1972]] onthul, terwyl premier [[John Vorster|B.J. Vorster]] as geleentheidspreker opgetree het. In [[2001]] het Strijdomplein inmekaargestort. Die [[Hoërskool Hans Strijdom]] op [[Mookgophong]] (Naboomspuit) is na hom genoem.<ref>{{af}} [http://hansies.co.za/ Die skool se webtuiste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160823074343/http://hansies.co.za/ |date=23 Augustus 2016 }}. URL besoek op 17 Augustus 2016.</ref> == Bronne == * {{af}} Cameron, T. 1986. ''Nuwe Geskiedenis van Suid-Afrika''. Kaapstad: Human & Rousseau. * {{en}} [[D.W. Krüger|Krüger, prof. D.W.]] 1978. ''The making of a nation. A history of the Union of South Africa, 1910–1961''. Johannesburg & London: Macmillan. * {{af}} [[D.W. Krüger|Krüger, prof. D.W.]] en Beyers, C.J. (hoofred.) ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]] Deel III''. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers, 1977. * {{en}} Potgieter, D.J. (ed.) 1972. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou). * {{af}} [[Beaumont Schoeman|Schoeman, B.M.]] 1977. ''Parlementêre verkiesings in Suid-Afrika 1910–1976''. Pretoria: Aktuele Publikasies. * {{af}} Van Schoor, A.M. (red.) 1973. ''Die Nasionale boek, gewy aan 25 jaar van Nasionale bewind (1948–1973)''. Johannesburg: Edupress (Edms.) Bpk. == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Johannes Gerhardus Strijdom}} * {{en}} {{Find a Grave|8544087}} {{beginboks}} {{opvolgboks|titel=[[Eerste Minister van Suid-Afrika]]|voor=[[Daniël François Malan]]|na=[[Hendrik Verwoerd]]|jare=1954–1958}} {{eindboks}} {{Voorbladster}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Strijdom, Hans}} [[Kategorie:Politici van die Nasionale Party]] [[Kategorie:Eerste Ministers van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse advokate]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1893]] [[Kategorie:Sterftes in 1958]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Pretoria]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ministers van buitelandse sake]] a8k9fdc0j2zggjdtsfdmmjed8xgikt3 0 13189 2907974 2864039 2026-05-29T14:46:47Z JMK 649 +prent, inleiding-details 2907974 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Kleinwitreier | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN2008|assessors=''BirdLife International''|year=2008|id=144663|title=Egretta garzetta|downloaded=9 Februarie 2009}}</ref> | image = Egretta garzetta 01, Photozou.jpg | image_width = 240px | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Ciconiiformes]] | familia = [[Ardeidae]] | genus = ''[[Egretta]]'' | species = '''''E. garzetta''''' | binomial = ''Egretta garzetta'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1766 | range_map = Egretta garzetta map.svg | range_map_caption = Verspreiding<br />{{sleutel|#FFFF00|Teelreeks}}{{sleutel|#008000|Die hele jaar deur}}{{sleutel|#0000FF|Winterreeks}} }} Die '''kleinwitreier''' (''Egretta garzetta'') is 'n algemene [[standvoël]] en plaaslike nomade by vleie, waterweë, riviermondings en seestrande in die [[Ou Wêreld]]. Die spesie is politipies, maar daar is nie eenstemmigheid oor die getal subspesies nie. Die fisiese voorkoms stem baie ooreen met die van die Nuwewêreldse [[sneeuwitreier]]. In [[Engels]] staan dit as die ''little egret'' bekend. == Identifikasie == Die [[voël]] is 55 tot 65&nbsp;cm lank en weeg 450 tot 600&nbsp;gram. Die [[reier]] is wit met 'n swart snawel en bene terwyl die tone geel is. Dit verskil van die [[Westelike kusreier]] omrede die snawel effens dunner en korter is. Dit het ook nie geel lorum op die snawelbasis soos die [[sneeuwitreier]] nie. Daar is wel ouderdom verwante variasie by die voël: die broeiende volwasse voël het roomkleurig oë, ligpers gesig, langwerpige pluime op die agterkop, mantel en voornek. Die pote is ook rooi aan die begin van die broeityd. Nie-broeiende volwasse voëls het nie pluime nie, die oë is geel en die gesig is grysgroen. Die jong voël het 'n groenerige snawelbasis, valer geel tone en grysgroen onderbene. Die voëls broei koloniaal, gewoonlik saam met ander reiers, duikers en ibisse. Hulle jag [[vis]]se in vlak water en gebruik dikwels ander voëls of diere om visse te verskrik of aan te keer. == Fotogalery == <gallery mode="packed" heights="160"> Aigrette garzette MHNT.jpg|[[Eier (biologie)|Eier]] van die kleinwitreier. Little Egret 2013 05 12 9241d.jpg|'n Kleinwitreier by [[Salt Rock]], [[KwaZulu-Natal]], [[Suid-Afrika]]. Egretta garzetta tree Greece.jpg|'n Kleinwitreier in [[Epirus]], [[Griekeland]]. Little Egret (Egretta garzetta)- In Breeding plumage-actively catching prey in Kolkata I IMG 7962.jpg|'n Kleinwitreier in [[Kolkata]], [[Wes-Bengale]], [[Indië]]. Little Egret.6.jpg|'n Kleinwitreier in die [[Noordelike Gebied]], [[Australië]]. Little Egret (Egretta garzetta) (51668654968), crop.jpg|Die opvallend geel pote </gallery> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse voëls]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse voëls (gegroepeer)]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse voëls volgens wetenskaplike name]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * [[Newman se Voëls van Suider-Afrika]], {{ISBN|1868729826}} * ''[[Sasol Voëls van Suider-Afrika]].'' Struik Nature. Vierde Uitgawe 2011. {{ISBN|978-1-77007-928-1}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Egretta garzetta}} {{Wikispecies-inlyn|Egretta garzetta}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Reiers]] a0c0jcl2mdaorml9nzhwq95cih85xfr 0 15944 2907983 2907858 2026-05-29T15:28:18Z Jcb 223 2907983 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Outeur | naam = Gustav Preller | bynaam = | beeld = Gustav Preller.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Gustav Preller, toe hy redakteur van ''[[Die Vaderland|Ons Vaderland]]'' was. | geboortenaam = | geboortedatum = [[4 Oktober]] [[1875]] | geboorteplek = Klein Schoemansdal, Klipdrift, [[Pretoria]] | dood_datum = [[7 Oktober]] [[1943]] | sterfteplek = [[Pelindaba]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Skrywer, joernalis, historikus, taalstryder | bekend = Erkenning van [[Afrikaans]] | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | genre = | bekende_werke = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = Johanna Christina Pretorius | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Gustav Preller''' ([[1875]] – [[1943]]) was 'n toonaangewende figuur in [[Suid-Afrika]]. Hy was 'n joernalis, historikus, taalstryder, kultuurman, skrywer en literêre kritikus wat 'n leidende rol speel met die bevordering en erkenning van [[Afrikaans]] as taal. Sy dinamiese persoonlikheid sal altyd aan die [[Tweede Afrikaanse Taalbeweging]] en die erkenning van Afrikaans gekoppel bly. Hy is skrywer van verskeie werke oor die Suid-Afrikaanse geskiedenis. == Lewe en werk == [[Beeld:Gustav Preller-graftablet, Pelindaba.jpg|duimnael|Tablet op Gustav Preller se graf, 'n huldeblyk van die "Skrywerskring". Die Skrywerskring (1934-) onder voorsitterskap van C.M. van den Heever, het deur hul jaarboeke (1936–50) die werkplan en strewes van Afrikaanse skrywers toegelig.]] [[Beeld:Gustav Preller-graf, Pelindaba.jpg|duimnael|Preller se graf]] === Herkoms en vroeë lewe === Gustav Schoeman Preller is op [[4 Oktober]] [[1875]] op die plaas Klein Schoemansdal, wat tans Pretoria is ten noorde van Boomstraat tot teen die Apiesrivier, gebore. Hy was een van ses kinders. Die plaas was destyds die eiendom van sy grootvader aan moederskant, genl. [[Stephanus Schoeman]]. Genl. Schoeman was 'n bekende Voortrekker wat in die tyd van president [[Marthinus Wessel Pretorius|M.W. Pretorius]] per geleentheid waarnemende president van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] (Transvaal) was. Sy oorgrootvader aan vaderskant was oorspronklik van Duitsland. Hy was 'n natuurkundige wat hom in die Kaap vestig en is die stamvader van die Prellers in Suid-Afrika. Sy grootvader aan vaderskant word 'n veeboer in Natal, waar sy Friesbeeste die aandag getrek het. Sy vader het van Natal na die Vrystaat verhuis. Hy was kommandant Robert Clunie Logie Preller, wat tydens die Anglo-Boereoorlog onder generaal [[Koos de la Rey]] geveg het, en sy moeder was Stephanie Maria Aletta Schoeman.<ref>Geni: https://www.geni.com/people/Gustav-Schoeman-Preller/363396435980004992</ref> Kort na sy geboorte trek sy vader vanaf [[Hammanskraal]] na die plaas Paardekop in die distrik [[Standerton]], waar hy saam met sy broer boer. Op vyfjarige ouderdom is hy te perd saam met sy vader na die Swazilandse bosveld. 'n Paar jaar later (in 1886) verhuis die gesin na Rietspruit, waar sy vader een van die eerste telers is van volbloedperde en merinoskape. Sy ouers verlaat later die plaas en trek na Standerton ter wille van die kinders se skoolonderrig. Hier gaan Gustav op die ouderdom van twaalf vir die eerste keer skool toe aan die skool van mnr. Charles Coldrey. Na slegs drie jaar van skool word die skool gesluit wanneer die onderwyser wegtrek en begin Gustav in Paddon en Brock se winkel in die dorp te werk. Hier weeg en koop hy wol. Na 'n jaar verhuis die gesin in 1891 na Pretoria, waar hy 'n betrekking aanvaar in die winkel van J.D. Bosscher en Kie. === Loopbaan in die regte === Sy ouers oortuig hom dan om liewer 'n prokureur te word, waarvoor hy eers die eersteklas onderwyserseksamen van die Republiek sou moes aflê. Hy word as prokureursklerk ingeskryf by die prokureursfirma James Berrangé en hy studeer privaat verder, maar hy staak sy regstudies om in Augustus 1893 as vyfde klerk by die Departement van Mynwese in diens te tree. By die uitbreek van die [[Anglo-Boereoorlog]] is hy reeds eerste klerk in die Departement, 'n posisie wat hy vanaf November 1898 beklee. In hierdie betrekking is sy studies veral toegespits op die Goudwet, die werking van die Volksraadskommissies (waar hy lank as sekretaris gedien het) en die administrasie van die Mynwese. === Anglo-Boereoorlog === Met die uitbreek van die Anglo-Boereoorlog sluit hy by die Boeremagte aan en maak die eerste [[Slag van Talana|veldslag van Talana]] by [[Dundee]], die veldslag van Modderspruit, die beleg van [[Ladysmith]], die [[slag van Platrand]] en die veertiendaagse slag van Tugela mee. In Maart 1900 word hy terug geroep na Pretoria en as verantwoordelike amptenaar van die Departement is hy belas met die administrasie van sekere goudmyne, die uitbetaling vir oorlogsmateriaal en die munting van goud. Die nag voor die Engelse inname van Pretoria help hy vir generaal [[Jan Smuts]] om die staafgoud van die Regering in veiligheid te bring. Van hierdie goud is later die bekende veldponde geslaan. Hierdie eerstehandse kennis stel hom in staat om later telkens die gerugte van die Kruger-miljoene te weerlê. Hy gaan hierna na die front as lid van die derde battery van die Transvaalse Staatsartillerie en is ook oorlogskorrespondent vir ''De Volkstem'' en ''De Zoutpansberg Wachter''. In hierdie tyd neem hy deel aan die [[Slag van Bergendal|slag van Dalmanathu]] op Berg-en-Dal en later aan die algemene aanvalle op die spoorweg en die aanval op [[Carolina]]. Hierna word hy saam met twee ander boodskappers deur generaal [[Louis Botha]] met inligting na generaal [[Koos de la Rey]] in die [[Lichtenburg]] distrik gestuur. Preller het die [[Afrikaner]] gehelp om te ontwaak tot die belangrikheid van sy eie vaderlandse geskiedenis, waartoe hy ook 'n reuse bydrae gelewer het deur navorsing en geskiedskrywing. As historikus het hy sy volk ná die [[Tweede Vryheidsoorlog|Driejarige Oorlog]] geleer om sy verlede en homself te respekteer en deur middel van sy eie taal homself te bly en sy toekoms uit te bou. Slegs vier maande voor die einde van die oorlog word hy saam met sy hele eenheid naby [[Ermelo]] gevang en as krygsgevangene na [[Indië]] gestuur. In die kampe daar neem hy deel aan toneelaktiwiteite om die tyd te verwyl. Hy keer in Augustus 1902 eers weer uit Indië terug na die land, waar hy vind dat sy woning in Sunnyside in Pretoria verniel is en deur die owerhede as kantore ingeruim is. Sy besittings is vernietig en sy vrou was op daardie stadium as verpleegster werksaam by die [[Irene-konsentrasiekamp]]. Sy ou departement is van Pretoria na Johannesburg verskuif en hy gaan soontoe om sy ou posisie terug te vra, maar die nuwe hoof weier omdat hy kwansuis ses maande voor die vredesluiting daarvoor aansoek moes gedoen het. Gustav Preller was ’n Suid-Afrikaanse Vrymesselaar. Preller was ’n ondersteuner van Louis Botha en hy het met die stigting van die Unie van Suid-Afrika in 1910 ’n lid van die Suid-Afrikaanse Party geword. Van 1910 tot 1922 was hy redakteur van die tydskrif ''Die Brandwag''. Na Botha se dood in 1919 het sy lojaliteit gewankel en hy het in 1925 by die Nasionale Party aangesluit. Hy het redakteur van die party se mondstuk, ''Ons Vaderland'', geword.<ref>{{Cite book |last=Preller |first=Gustav |title=Ons Parool |date=1938 |publisher=Nasionale Pers Beperk. |year=1938 |location=Kaapstad, Bloemfontein, Port Elizabeth |pages=XIX-165 |trans-title=Our Parole}}</ref> Gedurende sy tydperk as redakteur het hy historiese navorsing gedoen oor die geskiedenis van die Boere in Natal en die Transvaal, asook die Groot Trek en die Anglo-Boereoorloë. In 1936 is Preller aangestel as die staatshistorikus, ’n pos wat hy tot sy dood beklee het. === Loopbaan in die koerantbedryf === Hy oorweeg dit om saam met ds. Louis Vorster se groep in September 1902 na [[Argentinië]] te emigreer, maar wanneer [[Eugène Marais]] sy koerant ''Land en volk'' laat herleef, versoek hy Preller om die redakteurskap oor te neem.<ref>Esat: http://esat.sun.ac.za/index.php/Gustav_Schoeman_Preller</ref> Reeds voor die oorlog het Preller dikwels artikels geskryf vir die koerante en tydskrifte, in beide Nederlands en Engels, onder andere in ''The Moon'' en ''De Pers''. Die eerste uitgawe van die hervatte ''Land en volk'' onder sy redakteurskap verskyn dan op 20 September 1902. In hierdie tyd is hy nog totaal onervare as joernalis, hy het geen ervare personeel nie en word bowendien deur wetgewing verbied om oor die politiek te skryf. Nogtans slaag hy daarin om aan sy lesers 'n toekomsblik te gee, waardeur die smarte en swaarkry van die oorlog agtergelaat kon word. ''Land en Volk'' word in 1903 by ''De Volkstem'' ingelyf en Preller is van November 1903 tot 1924 assistent-redakteur en van 1924 tot 1925 hoofredakteur van hierdie koerant, wanneer hy dr. [[Frans Engelenburg|F.V. Engelenburg]] opvolg. Hy is medestigter van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns|Suid-Afrikaanse Akademie vir Taal, Lettere en Kuns]] op 1 en 2 Julie 1909. Vanaf die stigting van ''Die Brandwag'' op 31 Mei 1910 is hy saam met dr. W.M.R. Malherbe mederedakteur van hierdie tydskrif. Na ses maande is dr. Malherbe alleen redakteur, maar wanneer Malherbe na Stellenbosch toe gaan om die leerstoel in die Regte te aanvaar, word Preller weer redakteur en bly dit tot in 1922, toe die blad weens finansiële redes gestaak word. Vir die taalbeweging was ''Die Brandwag'' 'n belangrike blad en bekende skrywers soos [[Jochem van Bruggen]], [[Leon Maré]], [[E. de Roubaix]], [[M.M. Jansen]], [[Hettie Cillié]] en mevrou [[Izak van Heerden]], die [[Tannie (skrywer)|Tannie]] van Die Brandwag, is gereelde medewerkers. Preller het in ''[[Die Volkstem|De Volksstem]]'' van 19 April tot 14 Junie [[1905]] 'n reeks artikels geskryf onder die opskrif "Laat 't ons toch ernst wezen", en sy optrede teen [[Nederlands]] gerig met die leuse: "Afrikaans schrijven en spreken, Hollands leren, albei lezen."<ref name=":0">A. de Villiers: ''Die Hollandse Taalbeweging in Suid-Afrika.'' Kaapstad, Nasionale Pers, 1936, bl 179</ref> === Kampvegter vir Afrikaans === Ook haal Preller in 1905 in sy betoog ten gunste van die Afrikaanse taal, die [[Vlaams]]e skrywer [[Guido Gezelle]] aan. Preller het uitvoerig na die [[Vlaamse Taalbeweging]] verwys en skryf verder: "Zolang de Vlamingen getracht hebben om Nederlands te schrijven....zolang bleef hun literatuur stijf en gemaakt; zodra zij hun eigen taal op schrift gingen stellen, kwam er leven en ziel in de taal, leverden zij tal van beroemd geworden schrijvers op...En hier bij ons moet 't net zo gaan."<ref name=":1">R. Antonissen: Zuid-Afrika – Vlaanderen. Encyclopedie van de Vlaamse Beweging, Tielt: Lannoo, 2101–2112, 1975, bl. 2106</ref> Preller was van mening dat die Vlaamse Beweging suksesvol sou wees. Gezelle het gestreef na 'n eie Vlaamse taal, maar die taal het nooit gekom nie. Die Vlaminge het by Nederlands as kultuurtaal gehou. Preller het in sy propagering vir Afrikaans as skryftaal, gemeen dat die Afrikaners nie meer Nederlands gepraat het nie, en dat dit vir hulle 'n dooie taal geword het, terwyl Afrikaans onuitroeibaar in die Afrikaner gewortel was, en waarmee die Afrikaners met die meeste krag uiting kon gee aan gewaarwordinge, innerlike gedagtes en diepste gevoelens.<ref name=":2">P.H. Zietsman: Die Taal is Gans die Volk, woelinge en dryfvere in die stryd om die Afrikaner se taal. Pretoria: Unisa, 1992, bl. 97</ref> Preller sou ook tydens 'n sinodesitting in [[Pretoria]] 'n aantal preke uit die mond van verskillende predikante in snelskrif laat afneem het. Preller het tot die gevolgtrekking gekom dat die Afrikaanse predikante [[Nederlands]] nie vlot magtig was nie.<ref name=":3">E.C. Pienaar: Die Triomf van Afrikaans: Historiese oorsig van die wording, ontwikkeling, skriftelike gebruik en geleidelike erkenning van ons taal. Kaapstad: Nasionale Pers, 1943, bl. 253</ref> Preller speel 'n baie belangrike rol om Afrikaans aan te moedig. Op 6 Maart 1905 het [[Onze Jan Hofmeyr|J.H. Hofmeyr (Onze Jan)]] met 'n toespraak op Stellenbosch die vraag gevra ''Is’t ons ernst?'', waarin hy 'n vurige pleidooi vir die handhawing van Nederlands maak. Vanaf 19 April 1905 publiseer Preller dan in antwoord 'n belangrike reeks artikels in ''De Volkstem'' onder die titel ''Laat ’t ons toch ernst wezen'', waarin hy vir Afrikaans in stede van Nederlands voorbrand maak. Hierdie artikels kan gesien word as die begin van die Tweede Afrikaanse Taalbeweging. In boekvorm word die artikels in 1960 deur [[P.J. Nienaber]] bestendig toe hy dit opneem in ''Pleidooie in belang van Afrikaans Deel II'', wat hy saam met J.A. Heyl saamstel. Die Akademiebesluit ([[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]]) van [[1920]], waartydens nuwe spelreëls vir Afrikaans aangekondig is, het gelei tot groot onenigheid. Preller was baie ongelukkig oor hierdie spelreëls. Preller skryf dat daar voor 1920: "oor die algemeen 'n toestand van gebenedyde geluksaligheid op taalgebied geheers" het. Volgens hom was die spelling wat in 1915 gereël was, 'n soort van 'n goue middeweg gewees, tussen 'n "te grote radikalisme aan die een kant, en te grote konserwatisme aan die ander." Maar die 1920-spelreëling was volgens Preller 'n radikale rigting: "Sonder takt, werd uitgange en buigingsvorme afgekap, sodat 'n mens "takloos as 'n bloekompaal" kon word, en deur middel van die skool werd die nuwe toestand met geweld in die keel afgedruk van iedereen, sodat die skoolgaande jeug, wat skaars 'n woordjie Nederlands ooit te sien gekry het weldra vreemd gestaan het teenoor die taal van die [[Statebybel]]."<ref>J.C. Steyn: Trouwe Afrikaners, Aspekte van Afrikanernasionalisme en Suid-Afrikaanse taalpolitiek 1875–1938, Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers, 1987, bl. 209,210</ref> Preller se ongelukkigheid met die rigting waarin Afrikaans evolueer, het toegeneem. In ''[[Die Vaderland|Ons Vaderland]]'' van 16 Februarie 1926 skryf hy dat die Suide die leiding oorgeneem het op taalgebied, en skryf hy dat "ons hier in Transvaal byna ons hele lewe deur onder die kragtige regstreekse invloed gestaan het van 'n grote Hollander element, wat ons taal behoed het teen die ontaarding wat 't elders ondergaan het."<ref name="Steyn211">J.C. Steyn: Trouwe Afrikaners, Aspekte van Afrikanernasionalisme en Suid-Afrikaanse taalpolitiek 1875–1938, Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers, 1987, bl. 211</ref> Preller skryf ook op 31 Desember 1926 in dieselfde blad: "Die hele Unie moet nou vir 75 persent Afrikaans skryf soos 'n enkele Kaapse provinsie dit praat." Hy betreur die feit dat die Suiderlinge nou die taal van die Noorderlinge sou afskryf as "Nederlands, en as sodanig uit die Bose!" Hy skryf verder dat die "here Spellingindoena's" geen aandag vir die meer konserwatiewe taalgebruik van die Noorde het nie, "want dit is Hollands; en Afrikaans – dit is wat die mense van die westelike provinsie in Kaapland praat."<ref name="Steyn211" /> Preller was 'n voorstander van die gebruik van die imperfektum in Afrikaans. Preller was nie bereid om Afrikaans te skryf as hy nié van die imperfektum gebruik kon maak nie.<ref name="steyn216">J.C. Steyn: Trouwe Afrikaners, Aspekte van Afrikanernasionalisme en Suid-Afrikaanse taalpolitiek 1875–1938, Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers, 1987, bl. 216</ref> Eugène Marais was ook 'n voorstander van die gebruik van die imperfektum asook [[Nicolaas Johannes Brümmer]], [[Totius]], die digter [[Jan F.E. Celliers]], die skrywer Jochem van Bruggen, ens.<ref>J.C. Steyn: Trouwe Afrikaners, Aspekte van Afrikanernasionalisme en Suid-Afrikaanse taalpolitiek 1875–1938, Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers, 1987, bl. 207-224</ref> Ook was Preller ongelukkig oor die Afrikaanse spelling. Preller wou 'n Afrikaanse skryftaal sien wat 'gezond leeft' in die volk. Die neiging van die spelling in die rigting van die ''Patriotspelling'' het hy afgekeur. Preller wou 'n spelling sien wat "so na as moontlik" aan Nederlands was.<ref>G.S. Nienaber & [[P.J. Nienaber]]: Die Opkoms van Afrikaans as Kultuurtaal. Pretoria: J.L. van Schaik, 1970, bl. 46</ref> Preller het nog steeds ongelukkiger geword oor die rigting waarin Afrikaans evolueer. Hy skryf onder andere op [[14 Junie]] [[1927]] in ''[[Die Vaderland|Ons Vaderland]]'', dat Afrikaans volgens sy beskeie oordeel, ongeveer vyftig jaar te vroeg as voertaal in die onderwys aanvaar is.<ref name="Steyn208" /> Preller blyk nou ook gekant te wees teen die Afrikaanse Bybelvertaling, die Afrikaanse Woordeboek en die erkenning van Afrikaans as amptelike taal. Hy skryf op 26 November 1926 in ''Ons Vaderland'': "Wat ons self betref het ons... ons nog nooit kon warmmaak oor die vertaling van onse Bybel in Afrikaans nie; en wel omdat ons dit sowel as die verheffing, tot offisiële landstaal, in die grond verkeerd beskou, d.w.s. teen die belange van onse taal. Vir ons Afrikaanse taal sou dit na ons beskeie oordeel 'n seën gewees het as ons die Bybel nog 'n halwe eeu lang in die mooie hoog-Hollands kon gelees het. Aan die anderkant gaan ons deur die vertaling Afrikaans vaslê in 'n spelling wat in allerlei opsigte ongeskik, rudimentêr en gewestelik is, d.w.s. nie algemeen nie, en 'n vormleer daarvoor yk wat die taal lelik stram en stroef moet maak". Preller skryf verder: "Dieselfde kan gesê word van die erkenning van Afrikaans as offisiële taal, waardeur dit in dieselfde onstuitbare skoolmeesterlike keurslyf gewring word; en ook van die groot Afrikaanse Woordeboek, waaraan tans hard gewerk word, wat eweneens bereken is om aan die taal 'n strakke en onbuigsame gedaante te gee lang vóordat 't deur die praktiese gebruik sy beslag ontvang het."<ref name="Steyn208">J.C Steyn: Trouwe Afrikaners, Aspekte van Afrikanernasionalisme en Suid-Afrikaanse taalpolitiek 1875–1938, Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers, 1987, bl. 208</ref> Die voorstel van [[C.J. Langenhoven]] in 1914 om Afrikaans in die Kaapse skole te erken, het Preller in ''[[Die Vaderland|Ons Vaderland]]'' van 16 Februarie 1926 as 'voortvarend' beskou.<ref name="Steyn208" /> Verder stel Preller ook op 14 Junie 1927 in dieselfde koerant die vraag of ons Afrikaans moet aanvul vanuit Nederlands, 'die stamtaal' of uit Engels? Verder meen hy dat Afrikaans as uitdrukkingsmiddel vir die Afrikaner verlore kan raak "hoe verder ons van die stamtaal ons verwyder, deur ook die Bybel in Afrikaans oor te set, en deur Hollands selfs as leervak uit die skool te verban". Preller skryf verder: "Ons taal word deurtrek van Engels net soos 'n goue ring deur die kwiksilwer, sodat dit bros en nikswêrd word nie. As ons g'n Hollands leer nie, dan verloor ons binne enkele jare die vermoge om te sê wat ons taal-eige is en wat vreemd is, - nie in woordkeus alleen nie, maar veral in die sinsbou, woordvorming en idioom."<ref name="Steyn210">J.C Steyn: Trouwe Afrikaners, Aspekte van Afrikanernasionalisme en Suid-Afrikaanse taalpolitiek 1875–1938, Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers, 1987, bl. 210</ref> Preller skryf verder: "Die regte, ja die enigste manier om daarteen te stry, is om die geskrewe beeld van onse taal nie meer so na as mogelik aan die spreektaal te breng nie, maar so na as mogelik aan die stamtaal, aan die klassieke Nederlands."<ref name="Steyn210" /> Preller was 'n ongelukkige mens, maar die proses wat hy met soveel vuur begin het, kon hy nie meer stuur nie. Preller het nie meer invloed gehad op die evolusie van Afrikaans nie. Hy skryf dat hy nie meer daarvan oortuig is dat 'n skryftaal die spreektaal moet volg nie. Dit gebeur volgens Preller ook nie by enige van die groot wêreldtale nie, waarom dan in Afrikaans?<ref>J.C Steyn: Trouwe Afrikaners, Aspekte van Afrikanernasionalisme en Suid-Afrikaanse taalpolitiek 1875–1938, Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers, 1987, bl. 217</ref> [[Beeld:Prof SP Engelbrecht.jpg|duimnael|links|170px|Prof. [[S.P. Engelbrecht]].]] Preller het tydens die algemene jaarvergadering van die Akademie op 24 September 1927 te Pretoria, saam met [[S.P. Engelbrecht]] en [[Jochem van Bruggen]] die opdrag gekry om as 'n kommissie die kwessie van taalaspekte "waaroor daar nog onsekerheid bestaan", te ondersoek en verslag uit te bring, wat gedurende April 1928 by die Akademie ingedien is.<ref name="steyn216" /> Op 28 September 1928 in Kaapstad, is die voorstelle van Preller bespreek. Dit het gegaan oor die gebruik van die imperfektum in Afrikaans. Maar die voorstelle van Preller is tydens hierdie algemene jaarvergadering van die Akademie afgekeur. Preller wat sedert die stigting van die Akademie 'n lid was, het sy bedanking ingedien.<ref>J.C Steyn: Trouwe Afrikaners, Aspekte van Afrikanernasionalisme en Suid-Afrikaanse taalpolitiek 1875–1938, Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers, 1987, bl. 220</ref> Preller was woedend kwaad en teleurgesteld. Maar Preller is deur sy eie beweging omgeloop. Vandag is Afrikaans die enigste Germaanse taal wat nie oor die imperfektum beskik nie. Benewens sy eie skryfwerk is Preller as joernalis verantwoordelik vir die keuring van bydraes vir ''De Volkstem'' en ''Die Brandwag'', waardeur hy skrywers aanmoedig om in Afrikaans te skryf. Veral in die tydperk tussen 1906 en 1910 verskyn sy kritiese opstelle en resensies in ''De Volkstem''. Hy is die eerste persoon wat sterk krities staan teenoor Afrikaanse publikasies en wat die kunswerk met suiwer estetiese maatstawe meet en veral die belangrikheid van die woord beklemtoon. So beoordeel hy [[Melt Brink]] en J.H.H. de Waal se werk negatief, terwyl hy reeds vroeg die belangrikheid van Celliers en Marais binne die konteks van die Afrikaanse letterkunde kon insien. In sy kritiek poog hy om hom uitsluitlik op die teks te rig, en stel so reeds 'n professionele standaard neer wat as voorbeeld dien vir kritici na hom. As stigter in 1907 en voorsitter van die Afrikaans-Hollandse Toneelvereniging (AHTV) tot 1910 (daarna ere-voorsitter) doen hy baie om toneel te bevorder en vertaal dan ook self etlike dramas in Afrikaans om in die skaarste van opvoerbare dramas te voorsien. Terselfdertyd poog hy om ook die standaard te verbeter sodat die akteurs en die publiek ook sal aandring op beter kwaliteit. 'n Paar jaar na die ontbinding van die AHTV in 1918 word hy voorsitter van die Afrikaanse Kultuurvereniging en Toneelskool wat deur [[Danie Smal]] gestig is. Hy speel 'n belangrike rol met die stigting van die Moedersbond in 1918 om behoorlike mediese geriewe en bystand aan moeders te gee met die geboorte van hulle babas.<ref>Marais, Johann Lodewyk Versindaba: http://versindaba.co.za/2010/12/12/gustav-s-preller-1875-1943-n-profiel/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161113122758/http://versindaba.co.za/2010/12/12/gustav-s-preller-1875-1943-n-profiel/ |date=13 November 2016 }}</ref><ref>Remembered: http://remembered.co.za/obituary/view/1786{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Persoonlike lewe en sterfte === Hy is in April 1898 getroud met Johanna Christina Pretorius, dogter van luitenant-kolonel Henning Petrus Nicolaas Pretorius wat hoof was van die Transvaalse Staatsartillerie. Luitenant-kolonel Pretorius was 'n direkte afstammeling van [[Piet Retief]] en verwant aan generaal [[Andries Pretorius]]. Die egpaar het drie seuns, Carl Friedrich, Robert Henning en Gustav Schoeman. Hy is op [[7 Oktober]] [[1943]] in [[Pelindaba]] oorlede. == Skryfwerk == === Letterkundige werk === Preller neem 'n leidende rol in die Tweede Afrikaanse Taalbeweging. In antwoord op Jan Hofmeyr se artikel ''Is’t ons ernst''? oor die taalkwessie (waarmee Hofmeyr die handhawing van Nederlands bedoel het) in ''De Volkstem'' in 1905, skryf Preller in vyftien opeenvolgende uitgawes van hierdie blad (vanaf 19 April 1905 tot 14 Junie 1905) artikels onder die opskrif ''Laat ‘t ons toch ernst wezen''!, waarin hy voorbrand maak vir Afrikaans. Hierdie artikels verwek baie opspraak en lei tot die stigting van die Afrikaanse Taalgenootskap op 13 Desember 1905 in Pretoria, met Preller een van die bestuurslede en dr. N. Hoogenhout, seun van [[C.P. Hoogenhout]], as die voorsitter. Die artikels word later in pamfletvorm uitgegee en versprei en kan beskou word as die manifes van die Tweede Taalbeweging. Die Afrikaanse Taalgenootskap speel ook 'n groot rol in die stigting van die tydskrif ''Die Brandwag''. Onder leiding van Preller as voorsitter word daar ook in 1907 in Pretoria 'n Afrikaans-Hollandse Toneelvereniging in die lewe geroep, wat onder andere ''Ou Daniël'' van Harm Oost en twee van Preller se eie verwerkte dramas, naamlik ''Piet s'n tante'' (na ''Charlie’s Aunt'' van Thomas Brandon) en ''Erasmus se erfgename'' (na die Franse ''Les Héritiers de Rabourdin'' van Emile Zola) opvoer. Hierdie opvoerings speel 'n groot rol daarin om mense te laat besef dat Afrikaans 'n volwaardige taal is. In 1913 lewer hy die eerste referaat in Afrikaans voor die Suid-Afrikaanse Akademie oor ''Die anti-nasionale tendens in ons romanliteratuur''. Hy is ook die dryfveer agter die uitgee van die Akademie se ''Bulletin''. As joernalis en vegter vir die taal is hy ook taalskepper, wat aan baie woorde in algemene gebruik hulle oorsprong gegee het, insluitende woorde soos tikmasjien, tikster, snelskrif, hysbak en uitsaaikorporasie. Preller skryf gedigte in die tyd net voor, gedurende en direk na die Anglo-Boereoorlog, in die tyd toe daar 'n groot skaarste aan digters in die taal bestaan. Hierdie gedigte verskyn onder die skuilname Stoffie en Vastrap in ''De Volkstem'' en sluit in ''O land van sonlig en van sterre'', ''Dis more'' en ''Hoe lang?'' Sommige letterkundiges skryf ''Hoe lang?'' (gepubliseer in ''De Volkstem'' van 30 September 1905) aanvanklik aan Eugène Marais toe ('n kompliment vir Preller) en neem dit selfs as sodanig in bloemlesings op, totdat Marais in 1933 weier om hierdie gedig in sy ''Versamelde gedigte'' te laat opneem, waarna die waarheid ontdek is. Joubert Reitz se aangrypende gedig ''The searchlight'' vertaal hy in Afrikaans as ''Die soeklig'' en in 1906 lewer hy die eerste proewe van 'n Afrikaanse vertaling van Shakespeare wanneer hy die monoloog ''To be or not to be'' uit ''Hamlet'' vertaal. ''Hoe lang?'' en ''Dis more'' word opgeneem in [[Gerrit Komrij]] se bloemlesing ''Die Afrikaanse poësie in 'n duisend en enkele gedigte'' en hierdie twee gedigte saam met ''O land van sonlig en van sterre'' word opgeneem in D.F. Malherbe se bloemlesing ''Afrikaanse verse'' en in P.J. Nienaber se ''Digters en digkuns''. Waar hy sy gedigte onder skuilname publiseer omdat hy nie gedink het dat dit besondere letterkundige waarde het nie, skryf hy sy verhale onder sy eie naam. Hierdie verhale verskyn in ''Die Brandwag'' en ''De Volkstem'' en word later gebundel in<ref>Grosskopf, J.F.W. in Kannemeyer, J.C. (red.) ''Kritiese aanloop.'' Jutalit Kenwyn. Eerste uitgawe, 1989.</ref> ''Oorlogsoormag en ander sketse en verhale''. Soos die titel aandui, behandel die kortverhale hoofsaaklik gebeure tydens die Anglo-Boereoorlog, waarin hy poog om verskillende fasette van die oorlog te belig en die impak daarvan op die gewone mens se psige te beskryf. Hy sluit ook 'n paar verhale oor die Voortrekkers in. Die verhaal ''Moedersmart'' in hierdie bundel het reeds so vroeg as 1909 vir die eerste keer in druk verskyn en word deur [[Hennie Aucamp]] beskryf as “vir die Afrikaanse prosa net so 'n merkwaardige artistieke deurbraak as wat Eugène Marais se ''Winternag'' in 1905 vir die poësie was<ref>Hennie Aucamp. ''Kort voor lank''. Tafelberg-Uitgewers. Tweede druk, 1980. bl 50.</ref> Hierin word die verhaal vertel van 'n hele gesin wat saam met hulle arbeiders deur die Tswanas op 'n afgeleë plaas uitgemoor word. Die ma en die kleinste kind, 'n babadogtertjie, oorleef en die ma wil na veiligheid vlug met die kind, maar dan hoor sy haar sterwende seuntjie se roep en word voor 'n ontstellende keuse gestel. ''Johanna'' beskryf hoe die heldin haar vriend Danie Theron gehelp het om die Engelse offisiere te uitoorlê. ''Oom Hans'' is simbolies van die heldhaftige moed van die Boere, wat eindelik lei tot die tragiese sy van die Boerevolk se vergeefse stryd. ''Oorlogsoormag'' is die verhaal van 'n klein kommando se strategie in die tyd toe die vyand se oormag te groot begin word. ''Lettie'' is die verhaal van 'n dapper Boeremeisie tydens die Anglo-Boereoorlog. Sy kry te doen met 'n arrogante Engelse offisier, wat sy met 'n slim set uitoorlê. Kort daarna neem die offisier wraak, brand die plaas se ou huis af en Lettie en haar mense word na Merebank se konsentrasiekamp geneem. Dat die oorlog 'n oorheersende tema in Preller se werk is, vind ons ook uit sy kortverhale wat na hierdie bundel gepubliseer word, soos ''<nowiki/>'n Seun se heldedaad'' in ''Die Huisgenoot'' van 10 September 1937, ''Binne 'n paar treë van die vyand'' in ''Die Huisgenoot'' van 19 Januarie 1940 en ''<nowiki/>'n Penkop se oorlogservaring'' in ''Die Huisgenoot'' van 6 Desember 1940. Laasgenoemde verhaal word deur Hennie Aucamp opgeneem in die versamelbundel ''Blommetjie gedenk aan my'', terwyl ''Boere op see'' uit ''Oorlogsoormag'' opgeneem word in Hennie Aucamp se ''Vuurslag'', 'n versamelbundel van kort-kortverhale. Die opstel ''Van dinge wat verbygaan'', wat slegs in die eerste druk van die bundel ''Oorlogsoormag'' verskyn het, word deur [[Elize Botha]] opgeneem in ''Afrikaanse essayiste''. Ander versamelbundels waarin van sy werk verskyn sluit in ''Wys my waar is Timboektoe'' onder redaksie van Hennie Aucamp, ''Kernbeeld van die Afrikaanse kortverhaal'' van [[F.V. Lategan]], ''Afrikaanse letterkunde'' van D.F. Malherbe, ''Kort keur'' van [[Abraham H. de Vries]] en ''Die jongste Afrikaanse kortverhale'' onder redaksie van [[M.S.B. Kritzinger]]. Preller se kritiese werk word versamel deur [[D.J. Opperman]] in<ref>Van der Merwe, P. Inset, Oktober 1961.</ref> ''Eerstelinge'' in 1965. In die Afrikaanse letterkunde is hy die eerste verdienstelike literêre kritikus, wat ernstig poog om gebreke in styl en karaktertekening uit te wys, in stede daarvan om soos sy tydgenote elke nuwe Afrikaanse boek met lofsange te begroet. [[Percy Fitzpatrick]] se ''Jock van die Bosveld'' vertaal hy in Afrikaans. Saam met ander vertaal hy kortverhale van [[Leo Tolstoi]] wat saamgebundel word in ''Baas en Kneg''. Hy versien hierdie bundel van 'n inleiding met 'n oorsig oor Tolstoi se lewe en werk en vertaal die verhale ''Baas en kneg'' en ''Waar liefde is, daar is God'' wat daarin opgeneem word. Hy skryf belangrike inleidings tot die digbundels ''Die vlakte'' van Jan F.E. Celliers en ''Gedigte'' van Eugène N. Marais, terwyl hy in die voorskrif tot die tweede druk van ''Ou Daniël'' van [[Harm Oost]] te velde trek teen die romanties-retoriese melodramas wat in daardie tyd die norm was. In 1930 stel hy 'n bundel ''Literariese interludieë'' uit sy kritiese geskrifte saam, wat egter nooit gepubliseer is nie. In 1916 word die rolprent ''Die Voortrekkers: Winning a Continent'' vervaardig, waarvoor Preller die draaiboek en die eerste Afrikaanse subtitels skryf, terwyl hy ook die teks skryf vir die opvoering ''The pageant of South Africa'', waarin taferele uit die geskiedenis tot met Uniewording voorgestel word. === Geskiedkundige werk === Op die gebied van die geskiedskrywing lewer hy 'n groot bydrae. Sy geskiedskrywing behoort nog tot die voor-wetenskaplike fase daarvan in Afrikaans, aangesien hy as outodidak nie 'n wetenskaplike historikus was nie. Hy het onkrities met sy bronne omgegaan, was dikwels onvolledig en het die gang van die verhaal voortdurend met lopende kommentaar aangevul. 'n Boek soos ''Andries Pretorius'' (en talle ander) bevat dan ook vele feitelike onjuisthede. Hierdie werke is egter steeds literêr-histories van onskatbare waarde, aangesien hy talle bronne uit die vergetelheid opgediep het en bykans vergete gebeurtenisse uit die geskiedenis weer aan die openbare aandag bekend gemaak het. Veral is die werke bewys van die lewenskragtigheid van Afrikaans as uitdrukkingsmiddel, ook vir buite-literêre en meer wetenskaplike doeleindes. 'n Groot deel van sy Africana-versameling word aan die Universiteit van Stellenbosch geskenk. Hy skryf aanvanklik saam met dr. F.V. Engelenburg ''Onze Krijgsofficieren'' (1903) en ''De Familie Kruger'' (1904). Reeds in 1905 begin hy met sy lewensbeskrywing van Piet Retief in 'n beeldryke taal wat bewys lewer van die uitdrukkingsvermoë van Afrikaans. Aanvanklik verskyn hierdie biografie vanaf 13 Desember 1905 in ''De Volkstem'' as 'n reeks artikels, maar dit word in 1906 in boekvorm uitgegee. Hy lewer veral werke oor twee groot gebeurtenisse, naamlik die Groot Trek en die Anglo-Boereoorlog. Oor die Groot Trek verskyn eerstens ''Piet Retief'', 'n biografie van hierdie Voortrekkerheld. Die boek gee 'n beeld van die moeilikhede op die Kaapse grens, die oorsake van die Trek, die onderlinge verhoudings en geskille tussen die aanvoerders, die internasionale status en grondwetlike instellings van die Trekkers, die moeilikhede van hul togte en hul betrekkinge met die plaaslike stamme. Die gebeurtenisse wat aanleiding gee tot Dingaan se groot verraad word beskryf, asook die gebeurtenisse na Retief se moord tot aan die Slag van Bloedrivier. Die boek eindig met 'n persoonlike mening oor die belangrikheid van Retief as persoon en sy optrede. Die boek is dus nie net 'n biografie nie, maar gee 'n oorsigbeeld van 'n bepaalde tydvak. So besin die skrywer oor wat die Groot Trek vir die Afrikaner beteken en in watter mate die geskiedenis van 'n enkele mens en 'n spesifieke periode vir die Afrikaner aan die begin van die twintigste eeu van waarde kan wees. ''Baanbrekers: 'n hoofstuk uit die voorgeskiedenis van Transvaal'' is 'n herdruk van artikels wat oorspronklik in ''Die Brandwag'' verskyn het. Die moord van 28 persone by Moorddrif in 1854 en die beleg van Makapaansgat deur 'n strafkommando word hierin beskryf. Paul Kruger was by hierdie ekspedisie betrokke. Die ''Dagboek van Louis Trigardt'' voorsien hy van 'n inleiding en verklarende aantekeninge. ''Voortrekkermense'' (in ses dele tussen 1918 en 1938) bevat 'n reeks belangrike brondokumente oor die Groot Trek. Die ses dele sluit in onder meer briewe van die Voortrekkers, Erasmus Smit se dagboek, Anna Steenkamp se ''Gedenkschrift'' en die herinneringe van F.P. van Gass, Carel Trigardt en J.H. Hattingh. In deel ses van hierdie reeks word ook opgeneem ''Hoe ons aan Dingaansdag gekom het'', die verslag van Jan Bantjes, sekretaris van Andries Pretorius. ''Voortrekkerwetgewing: Notule van die Natalse Volksraad'' bevat die notules van die Natalse Volksraad tussen 1839 en 1845, wat hy van 'n inleiding en verklarende aantekeninge voorsien. ''Andries Pretorius'' is basies 'n voortsetting van die geskiedenis van die Groot Trek waarmee Preller begin het met ''Piet Retief''. Dit sluit in gebeurtenisse soos die tog van die Wenkommando na Bloedrivier en die beskrywing van die slag; die rit van die perdepatrollie van die Wit-Umfolozi om uit 'n hinderlaag te ontsnap; die gevegte teen die Engelse in Natal; die vaskeer van Cloete in die hofsaal op Pietermaritzburg deur die vroue; Boomplaats en die betekenis van hierdie geveg; die versoening met Potgieter en Pretorius se onderhoud met die afgesante van Panda wat die Engelse wil oorrompel in Natal. ''Oud-Pretoria'' is 'n oorsig van hierdie stad se Voortrekkerperiode. ''Die Retief-Dingaan ooreenkoms'' word in 1924 in die annale van die Universiteit van Stellenbosch gepubliseer. Hierin publiseer Preller sy meningswisselings met die staatshistorikus sir George Cory, waarin die egtheid van die dokument bewys word. Oor die Anglo-Boereoorlog skryf hy ''Kaptein Hindon: Oorlogsawenture van 'n baas Verkenner'', waarin hy die dagboek-aantekeninge van die krygsman tot volledige verslag van belangrike episodes van die oorlog verwerk. Dit is tot Preller se voordeel dat hy die grootste gedeelte van dieselfde gebeurtenisse as Hindon meegemaak het. Deur die gebruik van Engelse bronne, soos die outobiografie van sir William Butler, staaf hy ook belangrike historiese feite. ''Scheepers se dagboek'' ‘beskryf hoe Gideon Scheepers se aanklaers Transvaal en Vrystaat platgebrand het sonder nagevolge, terwyl hy tereggestel is weens sy verbranding van die regeringsgeboue van sy vyand. Deel een van die boek bevat beskikbare gegewens omtrent Scheepers se lewe en sterwe en deel twee dié gedeelte van sy dagboek wat bewaar gebly het. In deel drie word 'n beknopte oorsig gegee van die krygsverrigtinge in Kaapland. ''Ons parool: Dae uit die dagboek van 'n krygsgevangene'' is sy persoonlike herinneringe aan krygsgevangenskap in Indië, gebaseer op sy dagboekaantekeninge in hierdie tydperk. So word hierdie herinneringe 'n interessante studie van die Afrikaner in ballingskap. Daar was mense van alle stande en alle oortuiginge, getroue burgers met integriteit, hendsoppers, verraaiers en boslansers, selfs diewe en moordenaars. In die kamp is daar die jong manne wat elke verraaier bydam en warm skop, maar ook die sestig Vrystaters wat hulle by die Engelse aanbied vir aktiewe diens teen hulle eie mense. ''Talana: die Drie Generaals-slag by Dundee'' is 'n beskrywing van hierdie belangrike slag in Natal en gee ook agtergrond oor die lewe en persoon van generaal D. Erasmus. ''Twee geskiedkundige opstelle'' (saam met C.J. Langenhoven)” bevat Preller se opstel oor ''Suid-Afrika s'n Boere-Republieke'' ('n bondige opsomming van die vernaamste feite uit ons geskiedenis in die tydperk 1486–1910) en Langenhoven se ''<nowiki/>'n Paar Algemene Oorweginge omtrent Geskiedenisstudie''. Ander geskiedkundige werke sluit in ''Agt jaar s'n politiek'' (waarin hy die geskiedenis van die Suid-Afrikaanse Party van 1902 tot 1910 beskryf); ''Generaal Botha'' (waarin hy 'n paar artikels oor genl. Botha verenig, insluitende herinneringe van persone wat hom intiem geken het en 'n herdruk van 'n artikel uit ''Neerlandia'' deur dr. J.H. Kiewiet de Jonge); ''Historiese opstelle'' ('n versamelbundel van sy verspreide historiese opstelle, insluitende ''Frederik die Grote'', ''Ons Militêre Tradisie'' oor die ontwikkeling van die Vrystaatse en Transvaalse artilleriekorpse en 'n skets oor Eugène Marais se joernalistieke bedrywighede). Die grootste gedeelte van ''Sketse en opstelle'' is 'n herdruk van die inleiding by die ''Dagboek van Louis Trigardt'' en die bewys van die egtheid van die Retief-Dingaan-traktaat wat reeds verskyn het in die ''Annale'' van die Universiteit van Stellenbosch. ''Veldkornet van As'' is 'n beskrywing van 'n tragiese episode uit die laaste dae van die Anglo-Boereoorlog. ''Die Grobler moord: Historiese rekonstruksie van die opkoms en ondergang van die Matabele-dinastie'' (wat in twee dele verskyn) beskryf die botsing tussen Afrikaanse nasionalisme en Britse imperialisme gedurende die laaste kwart van die negentiende eeu, met Kruger en Rhodes as vernaamste figure. Konsul Piet Grobler wys die Transvaalse regering op die moontlikhede in Matebeleland in die noorde, waar Lobengula as heerser van die Matabeles konsessies verskaf vir ontwikkeling van sy gebied. Grobler sluit in 1887 'n verdrag met Lobengula, maar word dan op verraderlike wyse vermoor deur onderdane van Khama wat onder Britse beskerming gestaan het. Preller sit die ingewikkelde sameswering wat tot Lobengula se ondergang gelei het uiteen en werp 'n interessante lig op die ideale van Kruger en Rhodes. Dit is veral laasgenoemde se beginselloosheid en geloof dat geld alles regmaak wat onder skoot kom. ''Ons goud roman: Die Marais-dagboek'' (ook in Engels vertaal as ''Argonauts of the Rand'') is 'n uiteensetting van die geskiedenis van die ontdekking van goud. As amptenaar van die Departement van Mynwese het Preller 'n intieme kennis van die vroegste ontwikkeling van die goudnywerheid. Op grond van navorsing kom hy in hierdie studie tot die gevolgtrekking dat Pieter Jacob Marais die eerste ontdekker van goud in Transvaal was (1853) en dat Louis A. Oosthuizen en J.J.P. Ackermann die eerste herontdekkers was van die Witwatersrandse Hoofrif, op die plaas Langlaagte, en wel in Maart 1886. Marais se dagboek word in hierdie uitgawe opgeneem. ''Daglemier in Suid-Afrika: Oorsig van die geskiedenis van Suid-Afrika van die vroegste tye tot 1881'' (ook in Engels vertaal as ''Day-dawn in South Africa'') is 'n beknopte leesboek oor die geskiedenis, gemik op 'n meer populêre mark. Die eerste hoofstukke gee 'n samevatting van wat wetenskaplike navorsers reeds ontdek het omtrent die tienduisende jare van Afrika se kultuurlewe, insluitende die omswerwinge van inheemse stamme (die Khoisan). Op grond hiervan protesteer hy teen die bewering dat die blankes wederregtelik besit geneem het van die swart mense se erfreg. Hy maak ook studies van die ''Voortrekkers van Suidwes'' en die ''Geskiedenis van die Kruger-standbeeld''. Postuum verskyn ''Lobengula: The tragedy of a Matabele king''. == Eerbewyse == Gustav Preller is stigterslid van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns, later sekretaris tussen 1923–1925 en weer van 1925–1927, en word ook kort voor sy dood met erelidmaatskap van hierdie vereniging vereer. Verder is hy sedert 1919 lid van die Historische Genootschap van Utrecht en ook lid van die Maatschappij van Nederlandsche Letterkunde. In 1931 ken die Universiteit van Stellenbosch 'n eredoktorsgraad in Lettere en Wysbegeerte aan hom toe in erkenning van sy baanbrekerswerk as Suid-Afrikaanse historikus en sy belangrike dienste andersins. Na sy dood word die Gustav Preller-skool op Discovery aan die Wes-Rand gestig en na hom vernoem en die skool se leuse is gepas “Dis ons erns”. In die voorportaal van hierdie skool is daar 'n borsbeeld van Preller wat deur die bekende beeldhouer [[Coert Steynberg]], 'n goeie vriend van Preller, gemaak is. 'n Huldeblyk van die Afrikaanse Skrywerskring word later aan die voetenent van sy graf aangebring en deur Harm Oost onthul. == Publikasies == Werke wat uit sy pen verskyn sluit in:<ref>Springbokboeke: http://www.springbokboeke.co.za/html/skrywers.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402204618/http://www.springbokboeke.co.za/html/skrywers.html |date= 2 April 2016 }}</ref><ref>Digitale Bibliotheek voor Nederlandse Letteren: http://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=prel001</ref><ref>Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Preller,_Gustav_Shoeman{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1903 |''Onze Krijgsofficieren'' (saam met F.V. Engelenburg) |- |1904 |''De Familie Kruger'' (saam met F.V. Engelenburg) |- |1906 |''Piet Retief'' |- |1910 |''Agt jaar s'n politiek'' |- |1915 |''Baanbrekers: 'n hoofstuk uit die voorgeskiedenis van Transvaal'' |- |1916 |''Kaptein Hindon'' |- |1917 |''Dagboek van Louis Trigardt'' |- |1918 |''Voortrekkermense'' |- |1919 |''Twee geskiedkundige opstelle'' (saam met C.J. Langenhoven) |- |1920 |''Generaal Botha'' |- |1923 |''Oorlogsoormag en ander sketse en verhale'' |- |1924 |''Voortrekker-wetgewing'' |- |1925 |''Historiese opstelle'' |- |1928 |''Sketse en opstelle'' |- |1930 |''Die Grobler moord'' |- |1935 |''Ons goud roman'' |- |1937 |''Andries Pretorius'' |- | |''Daglemier in Suid-Afrika'' |- |1938 |''Scheepers se dagboek'' |- | |''Ons parool'' |- | |''Oud-Pretoria'' |- |1941 |''Voortrekkers van Suidwes'' |- |1942 |''Talana'' |- |1961 |''Eerstelinge'' |- |1963 |''Lobengula: The tragedy of a Matabele king'' |- | !Vertaling |- |1909 |''Jock van die Bosveld'' – Percy Fitzpatrick |- |1925 |''Baas en kneg'' – Leo Tolstoi |} == Bronnelys == === Boeke === * Antonissen, Rob. ''Die Afrikaanse letterkunde van aanvang tot hede.'' Nasou Beperk. Derde hersiene uitgawe. Tweede druk, 1964. * Aucamp, Hennie. ''Kort voor lank''. Tafelberg-Uitgewers Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe. Tweede druk, 1980. * Botha, Elize. ''Afrikaanse essayiste''. Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Vyfde druk, 1975. * Dekker, G. ''Afrikaanse Literatuurgeskiedenis''. Nasou Beperk. Kaapstad. Elfde druk, 1970. * Geldenhuys, D.J.C. 1967 ''Pannevis en Preller – met hul pleidooie''. Johannesburg: [[Voortrekkerpers]]. * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 1''. Academica. Pretoria en Kaapstad. Tweede druk, 1984. * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004''. Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 2005. * Lategan, F.V. ''Kernbeeld van die Afrikaanse kortverhaal''. Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad, Bloemfontein en Johannesburg, 1961. * Lindenberg, E. (red.) ''Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde.'' Academica. Pretoria en Kaapstad. Vierde uitgawe. Eerste druk, 1973. * Nasionale Pers Beperk. ''Ons skrywers en hul werke: 'n Plate-album.'' Nasionale Pers Bpk. Kaapstad, 1936. * Nienaber, P.J. ''Hier is ons skrywers!'' Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg. Eerste uitgawe, 1949. * Nienaber, P.J,; Senekal, J.H en Bothma, T.C. ''Mylpale in die geskiedenis van die Afrikaanse letterkunde''. Afrikaanse Pers-Boekhandel. Tweede hersiene uitgawe, 1963. * Nienaber, P.J. et al. ''Perspektief en Profiel''. Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg. Derde hersiene uitgawe, 1969. * Nienaber, P.J. en Heyl, J.A. ''Pleidooie in belang van Afrikaans Deel II''. Nasionale Boekhandel Beperk. Kaapstad, 1960. * Opperman, D.J. ''Wiggelstok.'' Nasionale Boekhandel Beperk. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1959. * Pienaar, E.C. ''Taal en poësie van die Twede Afrikaanse Taalbeweging''. Nasionale Pers Beperk. Kaapstad, Stellenbosch en Bloemfontein. Vierde vermeerderde druk, 1931. * Rousseau, Leon. ''Die groot verlange''. Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1974, * Schoonees, P.C. ''Die prosa van die tweede Afrikaanse beweging.'' J.H. de Bussy, Pretoria / Hollandsch-Afrikaansche Uitgevers Maatschappij v/h J. Dusseau & Co, Kaapstad 1939 (derde druk). * Scholtz, J. du P. 1980. ''Wording en ontwikkeling van Afrikaans''. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers Beperk. * Snyman, Henning. ''Kort keur: Abraham H. de Vries.'' Reuse-Blokboek 3. Academica. Pretoria, Kaapstad en Johannesburg. Tweede druk, 1983. * Steyn, J.C. ''Trouwe Afrikaners.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1987. * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe, 1998. * Van der Merwe, H.J.J.M. (red.) ''Afrikaans: sy aard en ontwikkeling.'' J.L. van Schaik Beperk. Pretoria. Eerste uitgawe, 1968. === Tydskrifte en koerante === * Aucamp, Hennie. ''Preller se kort prosa: Proewe van 'n herwaardering''. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 15 no. 4, Desember 1975.. * Kannemeyer, J.C. ''Hulde aan Gustav Preller.'' Beeld, 4 Oktober 1975. * Liebenberg, B.J. ''Gustav Preller as historikus.'' Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 15 no. 4,Desember 1975. * Lombaard, M. ''Gustav Preller as historikus''. Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 13 no. 4,November 1975. * Nienaber, P.J. ''Gustav Preller Honderd Jaar.'' Die Taalgenoot, Oktober 1975. * Opperman, D.J. ''Preller en sy Studiebronne''. Standpunte. No. 26, Desember 1952. * Stead, Rinie. ''Gustav Preller: 'n huldeblyk''. Lantern, Desember 1961. * Toerien, W.M. ''Gustav Schoeman Preller (1875–1943): 'n Bibliografie''. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 15 no. 4, Desember 1975. * Van Heerden, W. ''Preller die Joernalis.'' Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 15 no. 4,Desember 1975. * Wybenga, D.M. ''Tydsuitdrukking en werkwoordpatrone in Afrikaanse narratiewe tekste aan die hand van ‘Lettie’ deur Gustav Preller.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 22 no. 3, Augustus 1984. === Internet === {{Commonskat|Gustav Preller}} * [http://www.preller.za.cx/ Inligting op preller.za.cx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061210151252/http://www.preller.za.cx/ |date=10 Desember 2006 }} == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Preller, Gustav}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktiviste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse geskiedkundiges]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse letterkundige kritici]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Vrymesselaars]] [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1875]] [[Kategorie:Sterftes in 1943]] rjnj25iyt81shtarwcxzhgq6uqcbxgu 0 19045 2908037 2861234 2026-05-29T21:28:21Z Jcb 223 2908037 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Edwin Booth Hamlet 1870.jpg|duimnael|250px|Hamlet, soos voorgestel deur die [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] akteur [[Edwin Booth]] in ongeveer 1870.]] '''''Hamlet''''' is 'n [[tragedie|treurspel]] deur [[William Shakespeare]] wat waarskynlik tussen 1599 en 1601 geskryf is. Die toneelstuk speel in [[Denemarke]] af en vertel hoe prins Hamlet wraak neem op sy oom, Claudius, wat Hamlet se vader vermoor, met sy moeder getrou en die troon oorgeneem het. ''Hamlet'' bevat 'n intensiewe kartering van die loop van egte en geveinsde kranksinnigheid, van oorweldigende smart tot briesende woede, en verken temas soos verraad, wraak, bloedskande en morele korrupsie. Ten spyte van 'n groot hoeveelheid letterkundige speurwerk word die presiese jaar waarin die toneelstuk geskryf is steeds betwis. Drie verskillende vroeë weergawes van die toneelstuk bestaan vandag: hulle staan bekend as die Eerste Kwartyn (of "First Quarto" in Engels), die Tweede Kwartyn (of "Second Quarto") en die Eerste Folio ("First Folio"). Elke weergawe bevat reëls en selfs tonele wat nie in die ander voorkom nie. Shakespeare het ''Hamlet'' waarskynlik op die Amletus-legende gebaseer. Dié legende, wat sterk ooreenkomste met Shakespeare se toneelstuk bevat, is vandag bekend danksy die 13de-eeuse geskiedkundige [[Saxo Grammaticus]], wat dit in sy ''[[Gesta Danorum]]'' weergegee het. Dit is daarna ook verhaal deur die 16de-eeuse geleerde [[François de Belleforest]], asook in 'n verlore [[Elisabethaanse teater|Elisabethaanse]] toneelstuk wat vandag as die ''[[Ur-Hamlet]]'' bekendstaan. Die toneelstuk se dramatiese struktuur en die diepsinnigheid van die karakterisering beteken dat ''Hamlet'' uit verskeie oogpunte geanaliseer, geïnterpreteer en bespreek kan word. Kommentaarskrywers krap al eeue lank kop oor Hamlet se huiwering om sy oom te vermoor. Sommige sien dit as 'n manier om die aksie te verleng, terwyl ander dit sien as 'n gevolg van die druk wat uitgeoefen word deur die ingewikkelde filosofiese en etiese kwessies rondom koelbloedige moord, voorbedagte wraak en verydelde begeerte. Meer onlangse en psigoanalitiese kritici het Hamlet se [[onderbewussyn]] ondersoek en [[Feminisme|feministiese]] kritici het die soms beswadderde karakters van Ophelia en Gertrude herevalueer en gerehabiliteer. ''Hamlet'' is verreweg Shakespeare se langste toneelstuk en word gereken as een van die kragtigste en invloedrykste treurspelle in die [[Engels|Engelse taal]]. Dit bied 'n intrige wat vatbaar is vir "oënskynlik eindelose hervertelling en verwerkings deur ander".<ref>Thompson en Taylor (2006a, 74). Oorspronklike Engelse aanhaling: ''...capable of "seemingly endless retelling and adaptation by others".''</ref> Tydens Shakespeare se leeftyd was dit een van sy gewildste werke<ref name="popular" /> en dit word steeds gelys onder die toneelstukke wat die meeste opgevoer is: dit is sedert [[1879]] bo-aan die lys van die Britse toneelgeselskap die [[Royal Shakespeare Company]].<ref>Crystal en Crystal (2005, 66).</ref> Die toneelstuk het reeds 'n verskeidenheid skrywers geïnspireer, van [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] en [[Charles Dickens]] tot [[James Joyce]] en [[Iris Murdoch]], en is beskryf as die "wêreld se mees verfilmde storie na [[Aspoestertjie]]".<ref>Thompson en Taylor (2006a, 17). Oorspronklike Engelse aanhaling: ''"..the world's most filmed story after ''Cinderella''."''</ref> Die titelrol is waarskynlik geskep met [[Richard Burbage]] in gedagte; hy was die vernaamste treurspelspeler van Shakespeare se tyd.<ref name="gary">Sien Taylor (2002, 4); Banham (1998, 141); Hattaway beweer dat "Richard Burbage … played Hieronimo and also Richard III but then was the first Hamlet, Lear, and Othello" (1982, 91); Peter Thomson oorweeg dat die identiteit van Hamlet as Burbage in die dramaturgie van verskeie oomblike van die toneelstuk ingebou is: "we will profoundly misjudge the position if we do not recognise that, whilst this is Hamlet talking ''about'' the groundlings, it is also Burbage talking ''to'' the groundlings" (1983, 24); sien ook Thomson se bespreking oor die eerste speler se baard (1983, 110).</ref> In die vierhonderd jaar sedert die toneelstuk se skepping is die rol deur die vernaamste akteurs, en soms ook aktrises, van elke era vertolk. == Oorsig == [[Lêer:Johann Heinrich Füssli 043.jpg|duimnael|Horatio, Hamlet, Marcellus en die spook (1780–1785), in ''Hamlet'' 1.4.]] Die hooffiguur in ''Hamlet'' is Prins Hamlet van Denemarke, die seun van die pas oorlede Koning Hamlet en die broerskind van Koning Claudius. Na die dood van Koning Hamlet trou Claudius in aller haas met die koning se weduwee, Gertrude, Hamlet se moeder, en volg hy sy broer as koning op. Op die agtergrond is [[Denemarke]] se langdurige vete met die naburige [[Noorweë]] en 'n inval, onder leiding van die Noorse prins, Fortinbras, word verwag. Die toneelstuk open met 'n koue wintersnag by Elsinore, die Deense koninklike kasteel. Die skildwagte probeer Hamlet se vriend, Horatio, daarvan oortuig dat hulle Koning Hamlet se spook gesien het; die spook verskyn weereens, wat die wagte se verhale beaam. Na Horatio hom van die spook vertel het, besluit Hamlet om dit met sy eie oë te sien. Daardie nag verskyn die spook aan Hamlet: hy vertel Hamlet dat hy sy vader se gees is en onthul dat Claudius die koning vermoor het deur gif in sy ore te giet. Die spook beveel Hamlet om sy vader se dood te wreek; Hamlet stem in en besluit om homself as kranksinnig voor te doen in 'n poging om agterdog te verhoed. Hy is egter nie seker of die spook betroubaar is nie. Claudius en Gertrude hou hulself besig met staatsaangeleenthede en probeer om 'n inval deur Prins Fortinbras van Noorweë af te weer. Hulle is besorgd oor Hamlet se aanhoudende droefheid oor sy vader se dood en sy toenemende wispelturige gedrag. Hulle stuur twee van Hamlet se vriende, Rozencrantz en Guildernstern, om die oorsaak van Hamlet se veranderde gedrag uit te vind. Hamlet ontvang sy vriende goedhartig, maar gewaar gou dat hulle spioene van sy moeder en stiefvader is. [[Polonius]] is Claudius se getroue hoofraadgewer; sy seun, Laertes, staan op die punt om sy studies in Frankryk voort te sit en sy dogter, Ophelia, word deur Hamlet die hof gemaak. Nóg Polonious nóg Laertes keur die verhouding goed en beide waarsku haar daarteen. Kort daarna ontmoet Ophelia Hamlet in die geheim, maar sy is so verontrus deur sy vreemde gedrag dat sy haar vader van Hamlet se toestand vertel. Polonius skryf Hamlet se kranksinnigheid toe aan die "ekstase van die liefde"<ref>Uit ''Hamlet'' 2.1.99-100 "''This is the very ecstacy of love, / whose violent property foredoes itself,"''.</ref> en lig Claudius en Gertrude daaroor in. Tydens hulle volgende afspraak vaar Hamlet teen Ophelia uit en beskuldig haar van onbeskeidenheid en sê dat sy haar na 'n nonneklooster moet haas. Hamlet is steeds nie daarvan oortuig dat die spook hom die waarheid vertel het nie, maar die aankoms van 'n toneelgeselskap bied hom 'n uitweg. Hy besluit om 'n toneelstuk op die planke te bring wat sy vader se moord sou weergee; hy kan dan Claudius se skuld of onskuld vasstel deur sy reaksie. Die howelinge vergader om die toneelstuk te aanskou, met Hamlet wat deurlopende kommentaar lewer. Na die toneel waarin die akteur wat die koning vertolk vermoor word deur gif in sy ore, staan Claudius skielik uit sy stoel op en verlaat hy die kamer: dit is bewys genoeg om Hamlet van sy oom se skuld te oortuig. Claudius vrees vir sy lewe en stuur Hamlet onder valse voorwendsels na Engeland, onder die toesig van Rosencrantz en Guilderstern. Saam met Hamlet stuur Claudius 'n brief aan die Engelse wat instruksies gee dat die draer van die brief vermoor moet word. Gertrude ontbied Hamlet na haar slaapkamer om 'n verduideliking te eis. Op pad daarheen ontdek Hamlet 'n biddende Claudius: hy besluit om hom nie daar en dan dood te maak nie, omdat hy glo dat, indien Claudius tydens gebed sou sterf, hy na die hemel sal gaan. In Gertrude se slaapkamer ontstaan daar 'n hewige argument tussen haar en Hamlet. Polonius beloer hulle van agter 'n muurtapyt; hy maak 'n geluid en Hamlet, wat glo dat dit Claudius is, steek hom dood. Die spook verskyn en versoek Hamlet om Gertrude sagkens te hanteer en herinner hom daaraan om Claudius dood te maak. Gertrude kan self nie die spook sien of hoor nie en neem aan dat Hamlet se gesprek met die spook verdere bewyse van sy kranksinnigheid is. Hamlet steek Polonius se lyk weg. Opheila raak buite haar sinne van droefheid oor Polonius se dood en Hamlet se vertrek na Engeland. Sy wandel deur Elsinore terwyl sy onkuise liedjies sing. Haar broer, Laertes, keer terug van Frankryk en word siedend oor sy vader se dood en sy suster se waansinnigheid. Claudius oortuig Laertes dat Hamlet alleen hiervoor verantwoordelik is; dan arriveer daar nuus dat Hamlet steeds op vrye voet is. (Hy is op pad na Engeland deur seerowers gevangene geneem, maar weer vrygelaat.) Claudius flans gou 'n komplot saam: hy stel voor dat Laertes en Hamlet aan 'n skermgeveg deelneem, waartydens Laertes se skermsabel se punt met gif bedek sal wees. Indien Hamlet wen, beplan hy om Hamlet stilswyend 'n glas vergiftigde wyn aan te bied. Gertrude onderbreek sy gedagtes om hom in te lig dat Ophelia verdrink het. [[Lêer:Hamlet und Horatio auf dem Friedhof (Eugène Ferdinand Victor Delacroix).jpg|duimnael|upright|Die grafgrawertoneel: ''Hamlet'' 5.1.1-205 (1839).]] Twee grafgrawers bespreek Ophelia se klaarblyklike selfmoord terwyl hulle haar graf grawe. Hamlet daag op, vergesel deur Horatio, en skerts met een van die grafgrawers. Dié grawe die skedel van Yorick op, 'n hofnar uit Hamlet se jeug. Ophelia se begrafnisstoet daag op, gelei deur Laertes. Hy en Hamlet stoei, maar hulle worsteling word opgebreek. Terug by Elsinore vertel Hamlet aan Horatio hoe hy ontsnap het en dat Rosencrantz en Guildenstern dood is. 'n Howeling, Osric, onderbreek hulle en nooi Hamlet uit na 'n skermgeveg met Laertes. Die wedstryd begin, met Fortinbras se leër wat nader aan Elsinore beweeg. Laertes deurboor Hamlet met die giftige sabel, maar word dan self noodlottig daarmee beseer. Gertrude drink die giftige wyn en sterf. In sy laaste oomblikke maak Laertes vrede met Hamlet en onthul hy Claudius se moorddadige komplot. Hamlet slaag daarin om Claudius dood te maak en Fortinbras as sy erfgenaam te verklaar voor hy sterf. Met Fortinbras se aankoms vertel Horatio die verhaal aan hom en Fortinbras beveel dat Hamlet se liggaam eervol begrawe word. == Bronne == [[Lêer:Saxo original 001.jpg|duimnael|'n Faksimilee van ''[[Gesta Danorum]]'' deur [[Saxo Grammaticus]], wat die legende van Amletus bevat.]] ''Hamlet''-agtige legendes kan op so baie verskillende plekke gevind word (byvoorbeeld in Italië, Spanje, Bisantium en Arabië), dat die kerntema van 'n "held-as- 'n-dwaas" moontlik van Indo-Europese oorsprong is.<ref>Saxo en Hansen (1983, 36–37).</ref> Verskeie antieke geskrewe bronne vir ''Hamlet'' kan geïdentifiseer word. Die eerste is die anonieme Skandinawiese ''Saga van Hrólfr Kraki'', waarin die vermoorde koning twee seuns het, Hroar en Helgi, wat die grootste gedeelte van die verhaal vermom is en hulself valse name gee, eerder as om te maak asof hulle kranksinnig is; die loop van die verhaal verskil ook van Shakespeare s'n.<ref>Saxo en Hansen (1983, 16–25).</ref> Die tweede is die Romeinse legende van Brutus, wat in twee verskillende Latynse werke aangeteken is. Die legende se held, Lucius ("skyn", "lig"), verander sy naam na Brutus ("eentonig", "dom") en speel die rol van 'n dwaas om die lot van sy vader en broers te systap en uiteindelik sy familie se moordenaar, Koning Tarkwinius, dood te maak. 'n 17de-eeuse Nordiese geleerde, Torfaeus, het die Yslandse held Amlodi en die Spaanse held Prins Ambales (uit die ''Ambales Sage'') met Shakespeare se ''Hamlet'' vergelyk. Ooreenkomste sluit in die prins se voorgegewe malheid, die dood van die koning se raadgewer in sy moeder se kamer (wat per abuis gebeur het) en die uiteindelike moord op die prins se oom.<ref>Saxo en Hansen (1983, 5–15).</ref> Baie van die vroeë legendariese elemente hang ten nouste saam met die 13de-eeuse ''Vita Amlethi'' ("Die Lewe van Amletus") deur [[Saxo Grammaticus]], as deel van sy ''[[Gesta Danorum]]''.<ref>Saxo en Hansen (1983, 1–5).</ref> Dit is 'n Latynse werk wat die klassieke Romeinse konsepte van deugsaamheid en heldhaftigheid weerspieël en wyd verkrygbaar was in Shakespeare se tyd.<ref>Saxo en Hansen (1983, 25–37).</ref> Merkbare ooreenkomste sluit in die prins se voorgegewe malheid, sy moeder se haastige troue met die troonrower, die prins se moord op 'n weggesteekte spioen en die prins wat twee diensknegte in sy plek laat ombring. 'n Redelik getroue weergawe van Saxo se verhaal is in 1570 in Frans vertaal deur [[François de Belleforest]], in sy ''Histoires tragiques''.<ref>Edwards (1985, 1–2).</ref> Belleforest het Saxo se teks aansienlik opgesmuk en amper in lengte verdubbel; hy het ook die held se swartgalligheid ingevoer.<ref>Saxo en Hansen (1983, 66–67).</ref> [[Lêer:The Spanish Tragedy.jpg|duimnael|links|Voorblad van ''[[The Spanish Tragedy]]'', deur [[Thomas Kyd]]. Hierdie gewilde wraaktreurspel mag ook 'n invloed op ''Hamlet'' gehad het. Kyd was moontlik ook die outeur van die ''[[Ur-Hamlet]]''.]] Daar word geglo dat Shakespeare se hoofbron vir ''Hamlet'' 'n vroeër (nou verlore) toneelstuk was, wat vandag bekend staan as die ''[[Ur-Hamlet]]''. Dié toneelstuk, wat moontlik deur [[Thomas Kyd]] geskryf is, was teen 1589 in opvoering en is die eerste weergawe van die verhaal wat 'n spook inlyf.<ref>Jenkins (1982, 82–85).</ref> Shakespeare se toneelgeselskap, die Chamberlain's Men, kon die toneelstuk gekoop en opgevoer het, en Shakespeare kon dit mettertyd verwerk het.<ref>Saxo en Hansen (1983, 67).</ref> Aangesien daar geen kopie van die ''Ur-Hamlet'' bewaar gebly het nie, is dit dus onmoontlik om die taal en styl van die werk met dié van enige van die vermeende outeurs te vergelyk. Daar is dus geen direkte bewyse dat Kyd die ''Ur-Hamlet'' geskryf het nie, maar ook geen bewyse dat dit nie 'n vroeë weergawe van ''Hamlet'' was wat deur Shakespeare self geskryf is nie. Hierdie laaste teorie, wat die skepping van ''Hamlet'' baie vroeër as die algemeen aanvaarde datum plaas, met 'n langer ontwikkelingsperiode, het ondersteuning, maar sommige skryf dit af as spekulasie.<ref>In sy 1933-boek ''The Problem of Hamlet: A Solution'' beweer Andrew Carincross dat die ''Hamlet'' waarna in 1589 verwys word deur Shakespeare geskryf is; Peter Alexander (1964), Eric Sams (volgens Jackson 1991, 267) en, meer onlangs, Harold Bloom (2001, xiii en 383; 2003, 154) stem met hom saam. Dit is ook die opinie van sogenaamde anti-Stratfordiane, wat bevraagteken of Shakespeare die outeur van ''enige'' van sy werke was (Ogburn 1988, 631). Harold Jenkins, die redakteur van die tweede reeks Arden-weergawe van die toneelstuk, skryf die idee as grondloos af (1982, 84 n4). Francis Mere se ''Palladis Tamia'' (uitgegee in 1598, moontlik in Oktober), bevat 'n lys van twaalf Shakespeare-toneelstukke, maar ''Hamlet'' verskyn nie daarin nie. (Lott 1970, xlvi).</ref> Die uitkoms is dat geleerdes nie met enige vertroue kan aanvoer hoeveel materiaal Shakespeare van die ''Ur-Hamlet'' geneem het nie, of hoeveel van Belleforest of Saxo, en hoeveel van ander eietydse bronne (soos Kyd se ''[[The Spanish Tragedy]]'') nie. Geen duidelike bewyse bestaan dat Shakespeare enige direkte verwysing na Saxo se weergawe gemaak het nie. Daar verskyn egter elemente uit Belleforest se weergawe in Shakespeare se toneelstuk wat nié in Saxo se verhaal voorkom nie. Of Shakespeare hierdie direk uit Belleforest se skrywe geneem het, en of hy dit uit die ''Ur-Hamlet'' geneem het, bly onduidelik.<ref>Saxo en Hansen (1983, 66–68).</ref> Die meeste geleerdes verwerp die idee dat ''Hamlet'' hoegenaamd 'n konneksie het met Shakespeare se enigste seun, Hamnet, wat in 1596 op elfjarige ouderdom gesterf het. ''Hamlet'' is duidelik op legende gebaseer, terwyl die naam "Hamnet" baie gewild was in Shakespeare se tyd.<ref>Saxo en Hansen (1983, 6).</ref> Stephen Greenblatt stry egter dat die toeval van die name en Shakespeare se rou oor die verlies van sy seun wel in die wese van die treurspel lê. Hy verwys na Hamnet Sadler, die Stratford-buurman na wie Hamnet genoem is, en wie se naam dikwels as "Hamlet Sadler" geskryf is en dat, in die los skryfstelsel van die tyd, die name vrywel wisselbaar was.<ref>Greenblatt (2004a, 311); Greenblatt (2004b).</ref> Shakespeare het self sy buurman se eerste naam as "Hamlett" gespel in sy testament.<ref>[http://www.bardweb.net/will.html ''Shakespeare's Last Will and Testament''].</ref> == Datum == [[Lêer:Hamlet quarto 3rd.jpg|duimnael|Titelplaat van die 1605-weergawe (K2) van ''Hamlet''.]] "Enige datering van ''Hamlet'' moet versigtig wees", vermaan die ''New Cambridge''-redakteur, Phillip Edwards.<ref>Oorspronklike Engelse aanhaling: ''"Any dating of ''Hamlet'' must be tentative."''. MacCary stel 1599 of 1600 voor (1998, 13); James Shapiro is ten gunste van 1600 of vroeg 1601 (2005, 341); Wells en Taylor stel voor dat die toneelstuk in 1600 geskryf is en later hersien is (1988, 653); die New Cambridge-redakteur berus by middel 1601 (Edwards 1985, 8); waarmee die redakteur van die ''New Swan Shakespeare Advanced Series'' saamstem (Lott 1970, xlvi); Thompson en Taylor stel versigtig voor (''"according to whether one is the more persuaded by Jenkins or by Honigmann"'') dat die werk teen die lente van 1601 of êrens in 1600 voltooi is (2001a, 58–59).</ref> Die vroegste datering is gegrond op ''Hamlet'' se gereelde sinspelings op Shakespeare se ''Julius Caeser'', wat self uit die middel van 1599 dateer.<ref>MacCary (1998, 12–13) en Edwards (1985, 5–6).</ref> Die laaste datering is gebaseer op 'n inskrywing van [[26 Julie]] [[1602]] in die register van die ''Stationer's Company'', wat by ''Hamlet'' meld: ''"latelie Acted by the Lo: Chamberleyne his servantes"''. In 1598 het Francis Meres in sy ''Palladis Tamia'' 'n opname ingesluit van die Engelse letterkunde vanaf Chaucer tot die (destydse) hede. Twaalf van Shakespeare se toneelstukke verskyn hierin, maar daar is geen melding van ''Hamlet'' nie, wat kan beteken dat dit toe nog nie geskryf was nie. Siende dat die toneelstuk baie gewild was, glo die redakteur van die ''New Swan''-reeks, Bernard Lott, dit is "onwaarskynlik dat hy [Meres] so 'n noemenswaardige stuk sou oorsien".<ref name="lott">Lott (1970, xlvi). Oorspronklike Engelse aanhaling: ''"...unlikely that he [Meres] would have overlooked … so significant a piece."''</ref> Die frase "little eyases"<ref>''Hamlet F1'' 2.2.337. Die hele gesprek tussen Rozencrantz, Guildenstern en Hamlet rakende die toneelgeselskap se vertrek uit die stad is in ''Hamlet "F1"'' 2.2.324–360</ref> in die Eerste Folio (F1) mag verwys na die kinder-toneelgeselskap Children of the Chapel, wie se gewildheid in Londen beteken het dat Shakespeare se toneelgeselskap die provinsie rond moes toer. Die resulterende Oorlog van die Teaters, soos dit later sou bekend staan, ondersteun 'n 1601-datum.<ref name="lott" /> Een van Shakespeare se tydgenote, Gabriel Harvey, het 'n aantekening in sy kopie van die 1598-weergawe van Chaucer se werke gemaak: sommige geleerdes gebruik hierdie aantekening as bewys vir 'n datering van ''Hamlet''. Harvey se nota lees dat "die wyser soort" ''Hamlet'' geniet en impliseer verder dat Robert Devereux, die Graaf van Essex, wat in Februarie 1601 tereggestel is, toe steeds gelewe het. Ander beskou hierdie aantekening as nie afdoende nie. Edwards, byvoorbeeld, kom tot die gevolgtrekking dat die "gevoel van tyd so deurmekaar is in Harvey se aantekening dat dit regtig van min waarde is in die datering van ''Hamlet''".<ref>Edwards (1985, 5). Oorspronklike Engelse aanhaling: ''"...sense of time is so confused in Harvey's note that it is really of little use in trying to date ''Hamlet''."''</ref> Dit is aangesien dieselfde aantekening ook na Edmund Spenser (c. 1552–1599) en Thomas Watson (c. 1557–1592) verwys asof hulle steeds lewe ("ons florerende metrici"), maar ook melding maak van "Jown Owen se nuwe epigramme", wat in 1607 gepubliseer is.<ref>Edwards (1985, 5).</ref> == Tekste == [[Lêer:FirstFolioHamlet.jpg|250px|links|duimnael|'n Faksimilee van die eerste bladsy van ''Hamlet'' uit die Eerste Folio, wat in 1623 gepubliseer is.]] Daar bestaan vandag drie vroeë weergawes van ''Hamlet'', wat dit moeilik maak om 'n enkele outentieke teks te identifiseer,<ref>Hattaway (1987, 13–20).</ref> veral siende dat die tekste van mekaar verskil.<ref>Chambers (1923, vol.&nbsp;3, 486–487) en Halliday (1964, 204–205).</ref> * Eerste Kwartyn ('''K1''', ook genoem die ''First Folio'' in Engels) – In 1603 verskyn die sogenaamde "slegte" kwartyn, uitgegee deur die boekverkopers Nicholas Ling en John Trunde en gedruk deur Valentine Simmes. K1 bevat net meer as die helfte van die teks van die latere Tweede Kwartyn. * Tweede Kwartyn ('''K2''', ook genoem die ''Second quarto'' in Engels) – Die Tweede Kwartyn verskyn in 1604, uitgegee deur Nicholas Ling en gedruk deur James Roberts. Die jaar 1605 verskyn in sommige kopieë, wat dui op 'n tweede druk. Vervolgens word die datum vir K2 dikwels as "1604/05" gegee. K2 is die langste vroeë weergawe, alhoewel daar 85 reëls uitgelaat word wat in F1 gevind word (moontlik uitgelaat in 'n poging om nie Jakobus I van Engeland se vrou, [[Anna van Denemarke]], te beledig nie).<ref name="Halliday">Halliday (1964, 204).</ref> * Eerste Folio ('''F1''', of ''First Folio'') – Die Eerste Folio verskyn in 1623, uitgegee deur Edward Blount en William en Isaac Jaggard, as deel van die eerste uitgawe van Shakespeare se ''Complete Works''.<ref name="tt78">Thompson en Taylor (2006a, 78).</ref> Daar is ook ander folio's en kwartyne gepubliseer, waaronder John Smethwick se K3, K4 en K5, maar dit word as verwerkings van die bogenoemde drie uitgawes beskou.<ref name="tt78" /> [[Lêer:To be or not to be (Q1).jpg|duimnael|Die K1-weergawe van die bekende alleenspraak, "To be, or not to be".]] Vroeë bewerkers van Shakespeare se werke, vanaf Nicholas Rowe (1709) en Lewis Theobald (1773), het teks saamgevoeg uit die twee vroegste weergawes van ''Hamlet'' wat in daardie tyd beskikbaar was, K2 en F1. Elke teks bevat dele wat die ander kort, met 'n groot aantal klein verskille in die bewoording: skaars 200 reëls in die twee weergawes is identies. Bewerkers het hulle saamgevoeg in 'n poging om een "omvattende" teks te skep, wat die voorgestelde "ideaal" van Shakespeare se oorspronklike werk weerspieël. Theobald se weergawe was vir 'n lang tyd die standaard,<ref>Hibbard (1987, 22–23).</ref> en sy "volledige teks"-benadering beïnvloed selfs vandag redaksionele gebruik. Sommige eietydse geleerdes trek hierdie metode in twyfel en beskou 'n "outentieke ''Hamlet'' as 'n onrealiseerbare ideaal … daar is ''tekste'' van hierdie toneelstuk, maar geen ''teks'' nie".<ref>Hattaway (1987, 16).</ref> Die Arden Shakespeare se 2006-weergawe van die verskillende ''Hamlet''-tekste in verskillende volumes is moontlik die beste bewys vir hierdie skuiwende fokus en beklemtoning.<ref>Thompson en Taylor het K2 met bylae in hulle eerste volume gepubliseer (2006a) en die F1- en K1-tekste in hulle tweede volume (2006b). Bate en Rasmussen (2007) bied die F1-teks met addisionele K2-uittreksels in 'n bylaag. Die New Cambridge-reeks het begin om verskillende volumes vir die verskillende kwartynweergawes van Shakespeare se toneelstukke uit te gee (Irace 1998).</ref> Bewerkers van Shakespeare se toneelstukke het hulle tradisioneel in vyf bedrywe gedeel. Geen van die vroeë tekste van ''Hamlet'' is egter op hierdie manier georganiseer nie: die toneelstuk se verdeling in bedrywe en tonele kom uit 'n 1676-kwartyn. Moderne bewerkers volg oor die algemeen hierdie tradisionele verdeling, maar beskou dit as onbevredigend: die einde van die derde bedryf vind plaas nes Hamlet Polonius se lyk uit Gertrude se kamer gesleep het, maar aan die begin van die vierde bedryf blyk dit dat die handelinge ononderbroke voortduur.<ref>Thompson en Taylor (2006a, 543–552).</ref> Die bestaan van 'n Eerste Kwartyn is nie vermoed nie en die ontdekking daarvan in 1823 het aansienlike belangstelling en opwinding gewek, asook baie vrae oor redaksionele praktyk en interpretasie gestel. Geleerdes het onmiddellik skynbare ontbrekings in K1 geïdentifiseer, wat belangrik was in die ontwikkeling van die konsep van 'n Shakespeariaanse "slegte kwartyn".<ref>Jenkins (1982, 14).</ref> K1 se waarde moet egter nie onderskat word nie: dit bevat teateraanwysings wat die gebruike van 'n Shakespeariaanse teater blootlê op 'n manier wat nie in K2 en F1 verskyn nie; dit bevat 'n hele toneel (gewoonlik gemerk as 4.6)<ref>''Hamlet Q1'' 14.</ref> wat nie in K2 óf in F1 voorkom nie en dit is van groot nut vir die vergelyking met die ouer weergawes. K1 is aanmerklik korter as K2 en F1 en is moontlik geskryf deur 'n akteur wat 'n klein rol gespeel het (waarskynlik Marcellus), wat die toneelstuk neergeskryf het soos hy dit onthou het.<ref>Jackson (1986, 171).</ref> Geleerdes is dit nie eens of hierdie herkonstruksie [[plagiaat]] is en of dit deur Shakespeare goedgekeur is nie. 'n Ander teorie, wat deur Kathleen Irace, die redakteur van die New Cambridge-weergawe, aangevoer word, is dat K1 'n beknopte weergawe is wat spesifiek vir reisende produksies bedoel is.<ref>Irace (1998); Thompson en Taylor (2006a, 85–86).</ref> Die idee dat K1 nie 'n horde foute bevat nie, maar eerder besonders gepas is vir die verhoog, het gelei to 28 verskillende K1-produksies sedert 1881.<ref>Thompson en Taylor (2006b, 36–37) asook die ''Checklist of Q1 Productions'' in Thompson en Taylor (2006b, 38–39).</ref> == Analise en kritiek == === Kritieke geskiedenis === Die toneelstuk was vanaf die vroeë 17de eeu bekend vir sy gebruik van 'n spook en die intensiewe dramatisering van droefgeestigheid en kranksinnigheid, wat gelei het tot 'n reeks mal howelinge en dames in die teaterwêreld van die daaropvolgende heerskappye van [[Jakobus I van Engeland|Jakobus I]] en [[Karel I van Engeland|Karel I]].<ref>Wofford (1994) en Kirsch (1968).</ref> Alhoewel dit steeds aanklank by die massa gevind het, het die kritici van die [[Engelse Restourasie|Restourasie]] in die laat 17de eeu die toneelstuk as primitief beskou en afgekeur vanweë sy tekort aan betaamlikheid en eenheid (soos in die tyd verwag, sien [[#Dramatiese struktuur|"Dramatiese struktuur"]] hier onder).<ref>Vickers (1974a, 447) en (1974b, 92).</ref> Hierdie siening het in die 18de eeu drasties verander, toe kritici Hamlet as 'n held beskou het: 'n rein, briljante jong man wat in ongelukkige omstandighede gedompel is.<ref>Wofford (1994, 184–185).</ref> Teen die middel van die 18de eeu het die koms van Gotiese letterkunde meer psigologiese en mistieke lesings meegebring, wat die waansin en die karakter van die spook na die voorgrond geskuif het.<ref>Vickers (1974c, 5).</ref> Dit was eers laat in die 18de eeu dat beide die kritici en toneelspelers Hamlet as verwarrend en veranderlik begin beskou het. Voor hierdie tydperk was hy óf mal óf nie; óf 'n held óf nie: daar was geen tussenoplossing nie.<ref>Wofford (1994, 185).</ref> Hierdie verwikkelinge het 'n wesenlike verandering in letterkundige kritiek weerspieël, wat meer op karakter eerder as intrige gefokus het.<ref>Wofford (1994, 186).</ref> Teen die 19de eeu het Romantiese kritici ''Hamlet'' hoog aangeslaan vir die werk se interne, individuele konflik wat die sterk eietydse beklemtoning op interne worsteling en innerlike karakter in die algemeen weerspieël het.<ref>Rosenberg (1992, 179).</ref> Dit is ook in hierdie tyd dat kritici begin het om te fokus op Hamlet se huiwering en getalm as 'n karaktereienskap eerder as 'n manier om die intrige te verleng.<ref>Wofford (1994, 186).</ref> Hierdie fokus op karakter en innerlike stryd het tot in die 20ste eeu voortgeduur, waartydens dit vertak het in verskillende areas van kritiek, soos bespreek in [[#Konteks en interpretasies|"Konteks en interpretasies"]] hier onder. === Dramatiese struktuur === ''Hamlet'' het op 'n aantal wyses afgewyk van die destydse dramatiese gebruike. In Shakespearse se tyd is verwag dat toneelstukke [[Aristoteles]] se raad uit sy ''Poëtika'' volg: 'n drama moes op aksie en handeling fokus, nie op karakter nie. In ''Hamlet'' het Shakespeare hierdie idee omgekeer, sodat dit deur sy alleensprake is wat die gehoor Hamlet se beweegredes en gedagtes leer ken en nié deur sy handelinge nie. Verder, en hier verskil ''Hamlet'' ook van Shakespeare se ander werke (Othello uitgesluit), is daar geen sterk ondergeskikte intrige nie; al die verskeie intriges hou direk verband aan die hoofintrige: Hamlet se stryd om wraak. Die toneelstuk is ook vol oënskynlike onsamehangendhede en onreëlmatighede wat die handelinge betref. Hamlet sal een oomblik, soos in die toneel met die grafgrawers, vasbeslote wees om Claudius dood te maak; in die volgende toneel, sodra Claudius te voorskyn kom, is hy egter skielik gedwee. Geleerdes debatteer steeds of hierdie onverwagte wendings foute is en of hulle opsetlike byvoegings is wat bedoel is om by te dra tot die toneelstuk se tema van verwarring en dualiteit.<ref>MacCary (1998, 67–72, 84).</ref> Laastens is die speeltyd van die toneelstuk ongewoon lank: toneelstukke uit hierdie tydperk het oor die algemeen twee uur geduur, maar die volledige teks van ''Hamlet'', met 4&nbsp;042 reëls en 29&nbsp;551 woorde, neem meer as vier uur om op te voer.<ref>Gebaseer op die lengte van die eerste uitgawe van ''The Riverside Shakespeare'' (1974).</ref> ''Hamlet'' bevat ook 'n toneelstuk binne-in 'n toneelstuk – 'n kunsie wat Shakespeare graag gebruik het.<ref>Ook gebruik in [[Love's Labour's Lost]] en [[A Midsummer Night's Dream]]. Kermode (2000, 256).</ref> Die ekstra toneelstuk se naam is eers ''The Murder of Gonzago'' ("Die moord van Gonzago"), maar Hamlet verander dit na ''The Mousetrap'' ("Die muisval") wanneer hy die storielyn wysig. === Taal === [[Lêer:Delacroix-1834-I2-QueenConsolesHamlet.JPG|duimnael|Hamlet se uitlating dat sy donker klere 'n uiterlike teken van sy innerlike rou is, demonstreer redekunstige vaardigheid.]] 'n Groot deel van die taalgebruik in die toneelstuk is elegant: uitvoerige, geestige redevoering, soos aanbeveel deur [[Baldassare Castiglione]] se etiketgids, ''Il Libro del Cortigiano'' ("Die Boek van die Howeling"), uit 1528. Hierdie werk beveel koninklike dienaars spesifiek aan om hulle meesters te vermaak met vindingryke taal. Veral Osric en Polonius blyk hierdie opdrag te respekteer. Claudius se spraak is gevul met rederyke figure, net soos Hamlet en, met tye, Ophelia s'n. Die taalgebruik van Horatio, die wagte en die grafgrawers is eenvoudiger. Claudius se hoë status word benadruk deur sy gebruik van die koninklike eerste persoon meervoud (''"we"'' of ''"us"'') en anafore gemeng met metafore wat soos Griekse politieke toesprake klink.<ref>MacCary (1998, 84–85).</ref> Van al die karakters is Hamlet die vaardigste met redekuns. Hy gebruik hoogs ontwikkelde metafore, wisselrede en in nege onvergeetlike woorde gebruik hy beide anafoor en asindeton: "to die: to sleep—&nbsp;/ To sleep, perchance to dream".<ref>Afrikaanse vertaling: "om te sterf: te slaap—&nbsp;/ miskien om te droom". ''Hamlet'' 3.1.63–64.</ref> In kontras, wanneer die omstandighede dit vereis, is hy presies en onomwonde, soos wanneer hy sy innerlike emosie aan sy moeder verduidelik: "But I have that within which passes show,&nbsp;/ These but the trappings and the suits of woe".<ref>Eenvoudige Afrikaanse vertaling: "Maar ek het dit hier binne wat ek nie kan wys nie. Hierdie uiterlike tekens is slegs die tooisels van droefheid."</ref> Met tye vertrou hy op woordspelings om uiting aan sy ware gedagtes te gee én dit terselfdertyd ook te verberg.<ref>MacCary (1998, 89–90).</ref> Sy opmerking aan Ophelia om haar na 'n "nunnery" (nonneklooster) te haas, is 'n voorbeeld van 'n gemene dubbelsinnigheid: die woord "nunnery" was Elisabethaanse slang vir "bordeel".<ref>Oxford English Dictionary (2004, CD).</ref> 'n Ongewone redekunstige vorm, [[hendiadis]], verskyn in 'n aantal dele van die toneelstuk. Voorbeelde kan gevind word in Ophelia se toespraak aan die einde van die "nunnery"-toneel: "Th''{{'}}expectancy and rose'' of the fair state"; "And I, of ladies most ''deject and wretched''".<ref>In Eenvoudige Afrikaans: "Die verwagting en roos van ons mooi land"; "En ek, van al die dames die mismoedigste en ellendigste". ''Hamlet'' 3.1.151 en 3.1.154. ''Die "nunnery"-toneel'': ''Hamlet'' 3.1.87–160.</ref> Baie geleerdes vind dit vreemd dat Shakespeare hierdie vorm van redekuns so skynbaar willekeurig in die toneelstuk gebruik. Een verduideliking is moontlik dat ''Hamlet'' later in Shakespeare se lewe geskryf is, toe hy meer ervare was met die harmonisering van redekunstige vorms en sy karakters en die intrige van die toneelstuk. Die taalkundige George T. Wright stel voor dat Shakespeare hendiadis met opset gebruik het om die toneelstuk se gevoel van dualiteit en ontwrigting te verhoog.<ref>MacCary (1998, 87–88).</ref> Hamlet se alleensprake het ook die aandag van geleerdes getrek. Hamlet onderbreek homself, gee uiting aan sy afsku of sy instemming met homself en verfraai sy eie woorde. Hy sukkel om homself direk uit te druk en verstomp die hoofbetoog van sy gedagtes met woordspelings. Dit is eers laat in die toneelstuk, na sy ervaring met die seerowers, dat hy daarin slaag om vrye uiting aan sy gevoelens te gee. == Konteks en interpretasies == === Gelowige interpretasie === [[Lêer:Millais - Ophelia.jpg|duimnael|links|''Ophelia'', 'n uitbeelding van haar raaiselagtige verdrinking. Die hofnar se gesprek oor of haar dood selfmoord was en of sy 'n Christelike begrafnis verdien, is in wese 'n godsdienstige onderwerp.]] ''Hamlet'' is geskryf tydens 'n gelowige omwenteling, kort na die Engelse Hervorming, en die toneelstuk is met tye Katoliek (of bygelowig Middeleeus) en dan weer Protestants (of bewustelik modern). Die spook beskryf dat hy in die vaevuur is en dat hy sonder sy laaste sakramente gesterf het. Hierdie tonele en Ophelia se begrafnisdiens, wat kenmerkend Katoliek is, vorm die meeste van die toneelstuk se Katolieke konneksies. Sommige geleerdes het gemerk dat treurspele waarin wraak 'n hoofelement is, dikwels uit tradisioneel Katolieke lande kom, soos Italië en Spanje; en dat hulle 'n teenstrydigheid bied, siende dat, volgens die Katolieke geloof, mens se hoofplig aan God en familie is. Hamlet worstel dus met die besluit om sy vader se dood te wreek en Claudius dood te maak, of om oordeel aan God oor te laat, soos sy geloof vereis.<ref>MacCary (1998, 37–38); in die [[Nuwe Testament]], sien Romeine 12:19: "Moenie self wraak neem nie, geliefdes, maar laat dit oor aan die oordeel van God."</ref> 'n Groot deel van die toneelstuk se Protestantisme is vanweë die stuk se ligging in Denemarke – tans en toe 'n hoofsaaklik Protestantse land, alhoewel dit nie duidelik is of die fiktiewe Denemarke van die toneelstuk veronderstel is om hierdie feit te weerspieël nie. Die stuk verwys na [[Wittenberg]], waar Hamlet, Horatio en Rosencrantz en Guildenstern die universiteit bywoon en waar [[Maarten Luther]] sy [[95 stellings]] vasgespyker het.<ref>MacCary (1998, 38).</ref> Wanneer Hamlet praat van die ''"special providence in the fall of a sparrow"'' ("spesiale voorsienigheid in die val 'n swael", ''Hamlet'' 5.2.197–202), peins hy oor die Protestantse geloof dat die wil van God, Goddelike Voorsienigheid, selfs die kleinste gebeurtenis beheer. In K1 lees die eerste sin van dieselfde deel ''"There's a predestinate providence in the fall of a sparrow"'' ("Daar's 'n voorbestemde voorsienigheid in die val van 'n swael", ''Hamlet K1'' 17.45–46), wat 'n selfs sterker Protestantse verband deur [[Johannes Calvyn]] se doktrine van voorbeskikking suggereer. Geleerdes spekuleer dat ''Hamlet'' moontlik gesensor is, aangesien die woord "predestined" ("voorbestem") slegs in hierdie kwartyn verskyn.<ref>Blits (2001, 3–21).</ref> === Filosofiese interpretasie === [[Lêer:Montaigne-Dumonstier.jpg|duimnael|upright|Filosofiese idees in ''Hamlet'' is vergelykbaar met dié van die Franse skrywer [[Michel de Montaigne]], een van Shakespeare se tydgenote.]] Hamlet word dikwels gesien as 'n filosofiese karakter wat 'n uiteensetting van idees gee op 'n manier wat vandag as [[relativisme|relivisties]], [[eksistensialisme|eksistensieel]] en [[skeptisisme|skepties]] beskryf sou word. Hy uiter, byvoorbeeld, 'n relativistiese idee wanneer hy aan Rosencrantz sê ''"there is nothing either good or bad but thinking makes it so"'' ("daar is niks óf sleg óf goed nie, maar denkwyses maak dit so", ''Hamlet F1'' 2.2.247–248). Die idee dat niks werklik is behalwe in die denke van die individu nie, kan teruggevoer word na die Griekse [[Sofisme|Sofiste]], wat geredeneer het dat, aangesien niks waargeneem kan word behalwe deur die sintuie nie, en aangesien alle individuele dinge anders deur hulle sintuie waarneem, daar geen absolute waarheid is nie, maar slegs 'n relatiewe waarheid.<ref>MacCary (1998, 47–48).</ref> Die duidelikste voorbeeld van eksistensialisme kan gevind word in die beroemde alleenspraak wat begin met ''"to be, or not to be"'' ("om te wees, of om nie te wees nie", ''Hamlet'' 3.1.55–87 veral reël 55). Hier vergelyk Hamlet "om te wees" met beide lewe en handeling en "om nie te wees nie" met die dood en daadloosheid. Hamlet se oorweging van selfmoord is in hierdie geval meer gelowig as filosofies, siende dat hy glo hy sal voortbestaan na sy dood.<ref>MacCary (1998, 28–49).</ref> Geleerdes stem saam dat ''Hamlet'' die eietydse skeptisisme weerspieël wat die oorhand gekry het in Renaissance-humanisme.<ref name="m49">MacCary (1998, 49).</ref> Voor Shakespeare se tyd het humaniste geredeneer dat die mens God se belangrikste skepping is, wat in God se beeld geskape is en sy eie aard kan kies. Hierdie siening is later in twyfel getrek, veral in [[Michel de Montaigne]] se ''Essais'' van 1590. Hamlet se ''"What a piece of work is a man"''-toespraak (''Hamlet'' 2.2) eggo baie van Montaigne se idees, maar geleerdes is dit nie eens of Shakespeare gebruik gemaak het van Montaigne se idees en of altwee mans bloot eenders gereageer het op die gees van die tyd nie.<ref>Knowles (1999, 1049 en 1052–1053) aangehaal deur Thompson en Taylor (2006a, 73–74); MacCary (1998, 49).</ref> === Politieke interpretasie === Politieke satire is in die vroeë 17de eeu ontmoedig en toneelskrywers is gestraf vir "beledigende" werke. In 1597 is [[Ben Johnson]] gevange geneem vir sy deelname aan die toneelstuk ''The Isle of Dogs''.<ref>Baskerville (1934, 827–830).</ref> [[Thomas Middleton]] is in 1624 ingekerker en sy toneelstuk ''A Game at Chess'' is na nege opvoerings verbied.<ref>Jones (2007).</ref> Verskeie geleerdes glo dat ''Hamlet'' se Polonius die gek skeer met die oorlede William Cecil, die Heer Hoë Penningmeester en hoofraadgewer van Elisabeth I,<ref>French skryf in 1869: ''"The next important personages in the play are the 'Lord Chamberlain', Polonius; his son, Laertes; and daughter, Ophelia; and these are supposed to stand for Queen Elizabeth's celebrated Lord High Treasurer, Sir William Cecil, Lord Burleigh; his second son, Robert Cecil; and his daughter, Anne Cecil"'' (301). Uittreksels van sy ondersoek kan [http://www.sourcetext.com/sourcebook/essays/polonius/texts.html hier] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010231838/http://www.sourcetext.com/sourcebook/essays/polonius/texts.html |date=10 Oktober 2008 }} gevind word. In 1932 het John Dover Wilson geskryf: ''"the figure of Polonius is almost without doubt intended as a caricature of Burleigh, who died on August 4, 1598"'' (1932, 104).</ref> aangesien 'n hele aantal ooreenkomste tussen hulle bestaan. Polonius se rol as 'n ouer staatsman is vergelykbaar met die rol wat Burghley ingeneem het;<ref>Winstanley (1921, 112). Winstanley spandeer 20 bladsye aan voorgestelde verbindings tussen tonele met Polonius en mense en gebeurtenisse in Elisabethaanse Engeland.</ref> Polonius se raad aan Laertes mag dié van Burghley aan sy seun, Robert Cecil, eggo.<ref>Sien Chambers (1930, 418); in 1964 het Hurstfield en Sutherland geskryf: ''"The governing classes were both paternalistic and patronizing; and nowhere is this attitude better displayed than in the advice which that archetype of elder statesmen William Cecil, Lord Burghley—Shakespeare's Polonius—prepared for his son"'' (1964, 35).</ref> en Polonius se langdradigheid stem moontlik ooreen met Burghley s'n.<ref>Rowse (1963, 323).</ref> Die karakter van Polonius het in K1 "Corambis" geheet, wat klink soos die Latyn vir "dubbelhartig", 'n moontlike gekskeerdery met Heer Burghley se Latynse leuse, ''Cor unum, via una'' ("Een hart, een weg").<ref>Ogburn (1988, 202–203). Soos vertaal deur [http://www.sourcetext.com/sourcebook/essays/polonius/corambis3.html Mark Anderson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080808135831/http://www.sourcetext.com/sourcebook/essays/polonius/corambis3.html |date= 8 Augustus 2008 }}, kan "cor" "hart" beteken, met "bis" of "ambis" wat "twee keer" of "dubbel" beteken, dus kan "Corambis" ook gesien word as die Latyn vir "dubbelhartig", wat moontlik "bedrieglik" of "tweegesig" impliseer.</ref> Laastens kan die verhouding tussen Polonius se dogter, Ophelia, en Hamlet vergelyk word met die verhouding tussen Burghley se dogter, Anne Cecil, en Edward de Vere, die Graaf van Oxford.<ref>Winstanley (1921, 122–124).</ref> Hierdie redenasies word ook gebied vir ondersteuning van die bevraagtekening van Shakespearse as outeur, ten gunste van die Graaf van Oxford.<ref>Ogburn (1984, 84–86).</ref> Hoe dit ook al sy, Shakespeare het sensuur ontsnap en, in plaas daarvan dat dit onderdruk is, het ''Hamlet'' koninklike drukverlof gekry, soos gesien kan word aan die koninklike wapen op die titelplaat van die 1604-uitgawe.<ref>Matus (1994, 234–237).</ref> === Psigoanalitiese interpretasie === [[Lêer:Claudius at Prayer Hamlet 3-3 Delacroix 1844.JPG|duimnael|links|[[Sigmund Freud|Freud]] het voorgestel dat 'n onbewustelike [[Oidipus-kompleks|Oidipus-konflik]] Hamlet se getalm veroorsaak het.]] Sedert die ontstaan van [[psigoanalise]] in die latere gedeelte van die 19de eeu is ''Hamlet'' 'n bron vir sulke studies, deur onder andere [[Sigmund Freud]], [[Ernest Jones]] en [[Jacques Lacan]]; hulle bevindings het ook teaterproduksies beïnvloed. In sy ''Die Traumdeutung'' van 1900 spruit Freud se analise van die toneelstuk uit die veronderstelling dat "die toneelstuk gebou [is] op Hamlet se huiwerings oor die uitvoering van sy taak van wraak wat aan hom gegee is; maar die teks bied geen redes of motivering vir hierdie huiwerings nie".<ref>Engelse aanhaling: ''"the play is built up on Hamlet's hesitations over fulfilling the task of revenge that is assigned to him; but its text offers no reasons or motives for these hesitations"''.</ref><ref name="dreams">Freud (1900, 367).</ref> Na hy verskeie letterkundige teorieë geraadpleeg het, kom Freud tot die gevolgtrekking dat Hamlet 'n "Oidipus-begeerte vir sy moeder het en die daaropvolgende skuldgevoelens verhinder hom om die man te vermoor wat gedoen het wat hy self onbewustelik wou doen".<ref>Engelse aanhaling: ''Hamlet has an "Oedipal desire for his mother and the subsequent guilt [is] preventing him from murdering the man [Claudius] who has done what he unconsciously wanted to do".''</ref><ref name="Britton">Britton (1995, 207-211).</ref> Nadat Hamlet met sy onderdrukte begeertes gekonfronteer word, besef hy dat "hy self letterlik nie beter is as die sondaar wat hy veronderstel is om te straf nie".<ref>Engelse aanhaling: ''"...he himself is literally no better than the sinner whom he is to punish"''.</ref><ref name="dreams" /> Freud beweer dat Hamlet se skynbare "afkeer van seksualiteit", wat duidelik word uit sy "nunnery"-gesprek met Ophelia, met hierdie interpretasie ooreenkom.<ref name="dream2">Freud (1900, 368).</ref><ref>Die "nunnery"-gesprek waarna in hierdie sin verwys word is ''Hamlet'' 3.1.87–160.</ref> [[John Barrymore]] het Freudiaanse bybetekenisse in sy 1922-produksie in New York ingesluit, wat vir 'n rekordgetal van 101 aande gespeel het. In die 1940's het Ernest Jones, 'n psigoanalis en Freud se lewensbeskrywer, Freud se idees ontwikkel tot 'n reeks werkstukke wat gelei het tot sy boek ''Hamlet and Oedipus'' (1949). Verskeie produksies is deur Jones se psigoanalitiese benadering beïnvloed en het die toneel waar Hamlet sy moeder in haar private woonkamer konfronteer (3.4) in 'n seksuele lig uitgebeeld. Volgens hierdie vertolking is Hamlet gewalg deur sy moeder se "bloedskandelike" verhouding met Claudius, maar terselfdertyd ook bang om hom dood te maak, aangesien dit Hamlet se pad na sy moeder se bed sonder hindernisse sou laat. Ophelia se waansinnigheid na haar vader se dood kan ook deur 'n Freudiaanse lens beskou word: as 'n reaksie op die dood van die minnaar wat sy begeer het, haar vader. Sy is verpletter omdat haar onvervulde liefde vir hom so skielik beëindig is en dwaal tot in die vergetelheid van waansin.<ref>MacCary (1998, 104–107, 113–116) en de Grazia (2007, 168–170).</ref> In 1937 het Tyrone Guthrie die regie behartig van 'n Jones-geïnspireerde ''Hamlet'' met [[Laurence Olivier]] in die hoofrol.<ref>Smallwood (2002, 102).</ref> In die 1950's is [[Jacques Lacan]] se [[strukturalisme|strukturalistiese]] teorieë oor ''Hamlet'' eers bekend gemaak in 'n reeks seminare wat in Parys gegee is en later gepubliseer in "Desire and the Interpretation of Desire in ''Hamlet''". Lacan het veronderstel dat die menslike psige deur die strukture van taal beslis word en dat die taalkundige strukture van ''Hamlet'' lig werp op menslike begeerte.<ref name="Britton" /> Sy uitgangspunt is Freud se Oidipus-teorieë en die sentrale tema van rou wat deur ''Hamlet'' loop.<ref name="Britton" /> In Lacan se analise neem Hamlet onbewustelik die rol van ''fallus'' aan – die rol van passiwiteit – en doen hy al hoe meer afstand van realiteit "deur rou, fantasie, narsissisme en psigose", wat gate grou in die werklike, verbeelde en simboliese aspekte van sy psige.<ref name="Britton" /> Lacan se teorieë het letterkundige kritiek van ''Hamlet'' beïnvloed deur sy alternatiewe siening van die toneelstuk en sy gebruik van [[semantiek]] om die stuk se psigologiese landskap te ontdek.<ref name="Britton" /> === Feministiese interpretasie === [[Lêer:Ophelia - Henrietta Rae.jpg|duimnael|Ophelia, waansinnig van droefheid (''Hamlet'' 4.5). Feministiese kritici het haar verval in kranksinnigheid ondersoek.]] In die 20ste eeu het feministiese kritici nuwe benaderings tot Gertrude en Ophelia begin. Nuwe Historisistiese en kultureel materialistiese kritici het die toneelstuk in sy geskiedkundige konteks bestudeer en gepoog om sy oorspronklike kulturele omgewing op te bou.<ref>Wofford (1994, 199–202).</ref> Hulle het gefokus op die geslagstelsel van die vroeë moderne Engeland, met verwysing na die algemene drie-eenheid "maagd, vrou of weeduwee", met "hoer" wat buite hierdie stereotipe staan. In hierdie analise is die kern van ''Hamlet'' die sentrale karakter se veranderde siening van sy moeder as 'n hoereerder vanweë haar versuim om getrou aan Hamlet se vader te bly. As 'n gevolg verloor Hamlet sy vertroue in alle vroue; hy behandel Ophelia asof sy ook hoereer en oneerlik is met Hamlet. Volgens sommige kritici kan Ophelia beide eerlik en regverdig wees, maar ander glo dat dit onmoontlik is om 'n verband tussen hierdie karaktereienskappe te skep, aangesien 'regverdigheid' 'n uiterlike eienskap is en 'eerlikheid' 'n innerlike eienskap.<ref>Howard (2003, 411–415).</ref> Carolyn Heilbrun se 1957-skrywe ''Hamlet's Mother'' verdedig Gertrude en redeneer dat die teks nooit 'n aanduiding gee dat Gertrude daarvan bewus is dat Claudius Koning Hamlet vergiftig het nie. Hierdie analise is deur baie feministiese kritici gesteun. Heilbrun redeneer dat mans Gertrude eeue lank heeltemal verkeerd geïnterpreteer het, omdat hulle Hamlet se siening van haar sonder enige bevraagtekening aanvaar het, eerder as om die eintlike teks van die toneelstuk te volg. Volgens hierdie interpretasie is daar geen duidelike bewyse dat Gertrude 'n egbreekster is nie: sy pas bloot aan by die omstandighede van haar man se dood vir die welvaart van die koninkryk.<ref>Bloom (2003, 58–59); Thompson (2001, 4).</ref> Ophelia is ook deur feministiese kritici verdedig, veral Elaine Showalter.<ref>Showalter (1985).</ref> Ophelia is omring deur magtige en invloedryke mans: haar vader, broer en Hamlet. Al drie verdwyn: Laertes vertrek na Frankryk, Hamlet laat haar in die steek en Polonius sterf. Volgens konvensionele teorieë word Ophelia tot waansin gedryf sonder hierdie drie magtige mans om haar besluite vir haar te neem.<ref>Bloom (2003, 57).</ref> Feministiese kritici redeneer dat sy mal word as gevolg van haar skuldgevoelens: wanneer Hamlet haar vader vermoor, vervul hy haar seksuele begeerte dat Hamlet hom vermoor, sodat hulle verenig kan word. Showalter dui daarop dat Ophelia die simbool vir verontrusde en histeriese vrouens in moderne kultuur geword het, 'n onakkurate en onvanpaste wending.<ref>MacCary (1998, 111–113).</ref> == Invloed == [[Lêer:Mignon Nevada Ophelia2.jpg|duimnael|Mignon Nevada as Ophelia in Hamlet, 1910]] ''Hamlet'' is een van die mees aangehaalde werke in die Engelse taal en word dikwels ingesluit in lyste van die wêreld se beste letterkunde.<ref>''Hamlet'' het 208 aanhalings in die ''Oxford Dictionary of Quotations''; dit neem 10 van die 85 bladsye wat aan Shakespeare bestee word in in die ''Bartlett's Familiar Quotations'' (1986). Sommige lyste wat ''Hamlet'' onder die beste of belangrikste werke tel, sluit in dié van ''Harvard Classics'', ''Great Books'', ''Great Books of the Western World'', Harold Bloom se ''The Western Canon'', St. John's College se leeslys en die Columbia College se kernkurrikulum.</ref> As sulks weergalm die toneelstuk ook in die skrywes van latere eeue. Die geleerde Laurie Osborne identifiseer die direkte invloed van ''Hamlet'' in talle moderne verhale en deel hulle in vier hoofkategorieë in: fiktiewe verhale van die toneelstuk se komposisie, vereenvoudigings van die verhaal vir jong lesers, verhale wat die rolle van een of meer karakters uitbrei en verhale wat opvoerings van die toneelstuk bevat.<ref>Osborne (2007, 114–133 veral 115 en 120).</ref> Henry Fielding se ''Tom Jones'' (ongeveer 1749) beskryf 'n besoek aan ''Hamlet'' deur Tom Jones en Meneer Partridge, met ooreenkomste tussen die "toneelstuk binne-in 'n toneelstuk".<ref name="T&T 123">Thompson en Taylor (2006a, 123–126).</ref> Daarteenoor bevat [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] se ''Wilhelm Meisters Lehrjahre'' (1776–1796) nie net 'n produksie van ''Hamlet'' in die kern van die verhaal nie, maar skep dit ook ooreenkomste tussen die karakter van die spook en Wilhelm Meister se oorlede vader.<ref name="T&T 123" /> In die vroeë 1850's het Herman Melville se ''Pierre'' gefokus op 'n Hamlet-agtige karakter se lang ontwikkeling as 'n skrywer.<ref name="T&T 123" /> Tien jaar later het [[Charles Dickens]] se ''Great Expectations'' se intrige dele bevat wat sterk aan ''Hamlet'' herinner: karakters word deur hulle motiverings tot wraak gedryf, die verhaal bevat spookagtige karakters (Abel Magwich en Miss Havisham) en fokus op die held se skuldgevoelens.<ref name="T&T 123" /> Die geleerde Alexander Welsh dui aan dat ''Great Expectations'' 'n "outobiografiese verhaal" is en "self psigoanalitiese lesings van ''Hamlet'' voorsien".<ref>Welsh (2001, 131).</ref> In ongeveer dieselfde tyd is [[George Eliot]] se ''The Mill on the Floss'' gepubliseer, met die karakter Maggie Tulliver wat "uitdruklik met Hamlet vergelyk word",<ref name="T&T 126">Thompson en Taylor (2006a, 126–131).</ref> maar "met 'n reputasie vir gesonde verstand".<ref name="Novy">Novy (1994, 62, 77–78).</ref> In die 1920's het [[James Joyce]] 'n "vroliker" weergawe van ''Hamlet'' geskep, ontneem van obsessie en wraak, in die vorm van sy roman ''Ulysses''; alhoewel die roman se hoofoorenkomste met [[Homeros]] se ''Odussee'' is.<ref name="T&T 123" /> In die 1990's is twee skryfsters duidelik deur ''Hamlet'' beïnvloed. In Angela Carter se ''Wise Children'' word ''"To be or not to be"'' (''Hamlet'' 3.1.55–87) verwerk tot 'n sing-en-dansroetine en Iris Murdoch se ''The Black Prince'' verweef Oidipus-temas en moord met 'n liefdesverhouding tussen Bradley Pearson, 'n skrywer wat 'n obsessie met ''Hamlet'' het, en die dogter van sy vyand.<ref name="T&T 126" /> == Opvoeringsgeskiedenis == === Van Shakespeare se tyd tot die Interregnum === [[Lêer:Thomas Betterton as Hamlet.jpg|duimnael|Thomas Betterton as Hamlet tydens die [[Engelse Restourasie|Restourasie]].]] Shakespeare het amper sekerlik die rol van Hamlet geskryf met die akteur Richard Burbage in gedagte. Burbage was die hooftreurspelspeler van die Lord Chamberlain's Men (Shakespeare se toneelgeselskap), met 'n uitstekende geheue vir sy reëls en 'n wye emosionele vermoë.<ref name="gary" /> As mens die herdrukke in ag neem, blyk dit dat ''Hamlet'' Shakespeare se vierde mees gewilde toneelstuk in sy leeftyd was; slegs ''Henry IV, Part 1'', ''Richard III'' en ''Pericles'' het dit oortref.<ref name="popular">Taylor (2002, 18).</ref> Shakespeare gee nie 'n duidelike aanduiding van die tydperk waarin die toneelstuk afspeel nie, maar aangesien Elisabethaanse toneelspelers by die Globe-teater in moderne klere en met die minimum dekor opgetree het, sou dit nie die opvoering beïnvloed het nie.<ref>Taylor (2002, 13).</ref> Soliede bewyse vir spesifieke vroeë opvoerings is dun gesaai. Wat wel bekend is, is dat die bemanning van die skip ''Red Dragon'', wat aan die kus van [[Sierra Leone]] geanker was, ''Hamlet'' in September 1607 opgevoer het;<ref>Thompson en Taylor (2006a; 53–55); Chambers (1930, vol.&nbsp;1, 334), aangehaal deur Dawson (2002, 176).</ref> dat die toneelstuk in Duitsland getoer het binne die eerste vyf jaar na Shakespeare se dood;<ref>Dawson (2002, 176).</ref> en dat dit in 1619 voor [[Jacobus I van Engeland|Jacobus I]] opgevoer is en in 1637 voor [[Karel I van Engeland|Karel I]].<ref>Dawson (2002, 176).</ref> Die Oxford-redakteur, George Hibbard, redeneer dat, aangesien eietydse letterkunde so baie sinspelings op en verwysings na ''Hamlet'' maak, die toneelstuk sekerlik meer dikwels opgevoer is as wat daar melding van is in geskiedkundige aantekeninge.<ref>Uit al Shakespeare se werke word slegs [[Falstaff]] meer genoem. Hibbard (1987, 17).</ref> Alle teaters is tydens die [[Engelse Interregnum|Interregnum]] deur die Puriteinse regering gesluit.<ref>Marsden (2002, 21).</ref> Selfs tydens hierdie tydperk is egter klein toneelstukkies, genaamd ''"drolls"'', onwettig opgevoer; een hiervan was ''The Grave-Makers'', wat gebaseer was op die eerste toneel van die vyfde bedryf van ''Hamlet''.<ref>Holland (2007, 34).</ref> === Restourasie en die 18de eeu === Die toneelstuk het vroeg in die [[Engelse Restourasie|Restourasie]] 'n herlewing ervaar. Toe die oorblywende voorraad van [[Engelse Burgeroorlog|vooroorlogse]] toneelstukke tussen die twee nuutgeskepde "patent"-teatermaatskappye verdeel is, was ''Hamlet'' die enigste Shakespeariaanse gunsteling wat Sir William Davenant se geselskap, die ''Duke's Company'', verkry het.<ref>Marsden (2002, 21–22).</ref> Dit was die eerste van Shakespeare se toneelstukke wat aangebied is met beweegbare skerms wat met algemene dekor versier is, in die Lincoln's Inn Fields-teater.<ref>[[Samuel Pepys]] het genoem hoe verheug hy is oor die nuwigheid van ''Hamlet'' "wat met tonele gedoen word"; sien Thompson en Taylor (1996, 57).</ref> Hierdie nuwe gebruik het die frekwensie beklemtoon waarmee Shakespeare se toneelstukke se liggings verander, wat gelei het tot meer kritiek oor Shakespeare se gebrek aan "eenheid van ligging".<ref>Taylor (1989, 16).</ref> Sir Davenant het die titelrol aan Thomas Betterton toegeken en Betterton het aangehou om die rol van die Deen te vertol tot hy 74 was.<ref>Thompson en Taylor (2006a, 98–99).</ref> David Garrick het 'n produksie op die planke gebring wat Shakespeare se toneelstuk baie aangepas het; hy het verklaar: "Ek het gesweer dat ek nie die verhoog sou verlaat tot ek daardie edele toneelstuk gered het van al die gemors van die vyfde bedryf nie. Ek het dit voortgebring sonder die grafgrawer se truuk, Osrick & die skermgeveg".<ref> 'n Brief aan Sir William Young, 10 Januarie 1773, soos aangehaal deur Uglow (1977, 473). Oorspronklike Engelse aanhaling: ''"I had sworn I would not leave the stage till I had rescued that noble play from all the rubbish of the fifth act. I have brought it forth without the grave-digger's trick, Osrick, & the fencing match."''</ref> Die eerste akteur wat Hamlet in Noord-Amerika vertolk het is (sover bekend) Lewis Hallam Jr., in die ''American Company'' se produksie in 1759 in Philadelphia.<ref>Morrison (2002, 231).</ref> [[Lêer:Garrick as Hamlet.jpg|duimnael|David Garrick se ikoniese handgebaar beeld Hamlet se skok uit tydens sy eerste blik van die spook.]] John Philip Kemble het sy debuut as Hamlet in 1783 in Engeland gemaak.<ref>Moody (2002, 41).</ref> Volgens oorlewering was sy opvoering twintig minute langer as enige ander persoon s'n en sy langdurige stiltes het mense laat dink dat "musiek tussen die woorde gespeel moet word".<ref>In Engels: ''"...music should be played between the words"'' Moody (2002, 44), 'n aanhaling van Richard Brinsley Sheridan aanhaal.</ref> Sarah Siddons was die eerste aktrise wat Hamlet vertolk het (sover bekend); baie vroue het sedertdien die rol vertolk, tot groot toejuiging van die gehoor.<ref>Gay (2002, 159).</ref> Aleksandr Soemarokof het 'n Russiese verwerking geskryf wat gefokus het op Hamlet as die verpersoonliking van opposisie teen Claudius se tirannie – 'n verwerking wat in Oos-Europese weergawes herhaal sou word tot in die 20ste eeu.<ref>Dawson (2002, 185–187).</ref> In die jare na [[Verenigde State|Amerika]] se onafhanklikwording het Thomas Abthorpe Cooper, die jong nasie se voorste treurspelspeler, verskeie toneelstukke, waaronder ook ''Hamlet'', by die Chetnust Street-teater in Philadelphia opgevoer, asook by die Park-teater in New York. Ten spyte van berispings oor sy "erkenning van kennisse in die gehoor" en "onvoldoende memorisering van sy reëls" het hy nasionale roem verwerf.<ref>Engelse aanhalings: ''...chided for "acknowledging acquaintances in the audience" and "inadequate memorisation of his lines".''Morrison (2002, 232–233).</ref> === 19de eeu === Van ongeveer 1810 tot 1840 was die bekendste Shakesperiaanse opvoerings in die Verenigde State in die vorm van toere deur vername Londense akteurs, insluitende George Frederick Cooke, Junius Brutus Booth, [[Edmund Kean]], William Charles Macready en Charles Kemble. Booth was die enigste wat in die Verenigde State agtergebly het om 'n loopbaan daar te begin. Daar het hy die vader geword van die nasie se berugste akteur, [[John Wilkes Booth]] (wat later die sluipmoord op [[Abraham Lincoln]] uitgevoer het), én die nasie se bekendste Hamlet, Edwin Booth.<ref>Morrison (2002, 235–237).</ref> Edwin Booth se ''Hamlet'' is beskryf as "soos die donker, mal, dromerige, misterieuse held van 'n gedig... [vertolk] op 'n ideale wyse, sover as moontlik verwyder van die vlak van eintlike lewe".<ref>William Winter, ''New York Tribune'' 26 Oktober 1875, aangehaal deur Morrison (2002, 241).</ref> Booth het die rol van Hamlet vir 100 aande vertolk in die 1864/5-seisoen by die Winter Garden-teater, wat die era van langlopende Shakespeare-toneelstukke in Amerika ingelui het.<ref>Morrison (2002, 241).</ref> In die Verenigde Koninkryk het die akteur-bestuurders van die Victoriaanse era (waaronder ook Kean, Samuel Phelps, Macready en Henry Irving) Shakespeare op 'n deftige manier aangebied, met fyn afgewerkte dekor en kostuums.<ref>Schoch (2002, 58–75).</ref> Die neiging van akteur-bestuurders om die belangrikheid van hulle eie sentrale karakter te beklemtoon, het nie altyd die goedkeuring van die kritici weggedra nie. [[George Bernard Shaw]] se prysing van Johnston Forbes-Robertson se opvoering eindig met 'n sydelingse hou na Irving: "Die verhaal van die toneelstuk was volkome verstaanbaar, en het die aandag van die gehoor met oomblikke glad van die hoofakteur afgelei. Wat word van die Lyceum[-teater]?" <ref>George Bernard Shaw in ''The Saturday Review'' 2 Oktober 1897, aangehaal in Shaw (1961, 81).</ref> In Londen was Edmund Kean die eerste Hamlet wat afstand gedoen het van die koninklike swier wat gewoonlik met die rol geassosieer is, ten gunste van 'n eenvoudige kostuum; volgens oorlewering het hy sy gehoor verras deur Hamlet as ernstig en introspektief te vertolk.<ref>Moody (2002, 54).</ref> In sterk kontras met vroeë weelde, was William Poel se 1881-produksie van die K1-teks 'n vroeë poging om die [[Elisabethaanse teater]] se eenvoud vas te vang: sy enigste agterdoek was 'n stel rooi gordyne.<ref>Halliday (1964, 204) en O'Connor (2002, 77).</ref> [[Sarah Bernhardt]] het die prins in haar gewilde 1899-produksie in Londen gespeel. In kontras met die verwyfde siening van die sentrale karakter wat gewoonlik met 'n vroulike rolverdeling gepaard gegaan het, het sy haar karakter beskryf as "manlik en vasberade, maar nietemin bedagsaam … [hy] dink voor hy handel, 'n eienskap wat dui op groot sterkte en groot spirituele krag".<ref>Engelse aanhaling: ''" ...manly and resolute, but nonetheless thoughtful … [he] thinks before he acts, a trait indicative of great strength and great spiritual power".'' [[Sarah Bernhardt]] in 'n brief aan die Londense ''Daily Telegraph'', aangehaal deur Gay (2002, 164).</ref> In Frankryk het Charles Kemble entoesiasme vir Shakespeare aangewakker en voorste lede van die Romantiese beweging, soos [[Victor Hugo]] en [[Alexandre Dumas]], het sy 1827-opvoering van ''Hamlet'' in Parys gesien; hulle het die waansin van Harriet Smithson se Ophelia in besonder bewonder.<ref>Holland (2002, 203–205).</ref> In Duitsland is ''Hamlet'' teen die middel van die 19de eeu in so 'n mate opgevoer dat die skrywer Ferdinand Freiligrath verklaar het "Duitsland is Hamlet".<ref>Dawson (2002, 184).</ref> Vanaf die tweede helfte van die 1850's het die [[Parsi]]-teatertradisie in Indië Hamlet in 'n volksopvoering verander en 'n hele aantal liedjies bygevoeg.<ref>Dawson (2002, 188).</ref> === 20ste eeu === [[Lêer:André Huguenet en Berdine Grunewald - Hamlet en Ophelia 1947.jpg|duimnael|links|215px|[[André Huguenet]] as Hamlet en [[Berdine Grünewald]] as Ophelia in ''Hamlet'', wat Huguenet in 1947 ter viering van sy 21ste jubileum in [[Johannesburg]] en [[Pretoria]] opgevoer het.]] Behalwe vir 'n paar Westerse geselskappe se 19de-eeuse besoeke, was die eerste professionele opvoering van Hamlet in [[Japan]] Otojiro Kawakami se ''Sjimpa''-verwerking van 1903 ("Sjimpa" beteken "nuwe skool-teater").<ref name="Gillies 259">Gillies ''en ander'' (2002, 259–262).</ref> Die toneelstuk is ook vertaal en 'n 1911-opvoering gebied wat ''Sjingeki''- ("nuwe drama") en ''Kabuki''-style vermeng het.<ref name="Gillies 259" /> Hierdie vermengde genre het sy piek bereik in Foekoeda Tsoeneari se ''Hamlet'' van 1955.<ref name="Gillies 259" /> In 1998 het Joekio Ninagawe 'n toegejuigde weergawe van ''Hamlet'' in die ''Nogaku''-teaterstyl gebied; hy het ook hierdie produksie na die Londense teaterwêreld geneem.<ref>Dawson (2002, 180).</ref> [[Lêer:John Barrymore Hamlet 1922.jpg|duimnael|John Barrymore as Hamlet in 1922.]] Konstantin Stanislawski en Edward Gordon Craig, twee van die 20ste eeu se invloedrykste teaterbeoefenaars, het saamgewerk aan die Moskouse Kunsteater se hoogs invloedryke produksie van Hamlet in 1911-12.<ref>Craig en Stanislawski het die beplanning vir hierdie produksie in 1908 begin, maar dit is vertraag tot Desember 1991 weens 'n ernstige siekte wat Stanislawski geteister het. Sien Benedetti (1998, 188–211).</ref> Terwyl Craig ten gunste was van gestileerde abstraksie het Stanislawski psigologiese motivering ondersoek.<ref>Benedetti (1999, 189, 195).</ref> Craig het aan die toneelstuk gedink as 'n simbolistiese monodrama, wat 'n droomagtige visie gebied het, soos gesien deur slegs Hamlet se oë.<ref>Sien Taxidou (1998, 38–41) vir meer oor Craig se verhouding met Russiese simboliek en die beginsels van monodrama; sien Innes (1983, 153) vir meer oor Craig se opvoeringsvooorstelle; sien beide Taxidou (1998, 181, 188) en Innes (1983, 153) vir meer oor die sentraliteit van die hoofkarakter en sy weerspeëling van die "outeurlike self".</ref> Dit was veral duidelik in die opvoering van die eerste hoftoneel (1.2.1-128).<ref>'n Helder beligte goue piramide het neergedaal van Claudius se troon, 'n voorstelling van die feodale hiërargie, wat die illusie gegee het van 'n enkele, verenigde massa van liggame. Op die donker, skadu-agtige voorgrond, geskei van die agtergrond deur 'n net, het Hamlet gelê, asof hy droom. Soos Claudius die verhoog verlaat het die figure gebly, maar die net is losgemaak, sodat dit sou lyk asof hulle wegkwyn, asof Hamlet se gedagtes elders heen beweeg. Vir hierdie effek het die toneel 'n staande toejuiging gekry, die eerste by die Moskouse Kunsteater. Sien Innes (1983, 152).</ref> Die bekendste aspek van die produksie is Craig se gebruik van groot, abstrakte skerms wat die grootte en vorm van die verhoog vir elke toneel verander het, bedoel om die karakter se geestestoestand te verteenwoordig.<ref>Sien Innes (1983, 140–175; veral. 165–167 vir die gebruik van skerms).</ref> Die produksie het vir die teater entoesiastiese en ongekende wêreldwye aandag verwerf en dit "op die kulturele kaart van Wes-Europa geplaas".<ref>Innes (1983, 172).</ref> ''Hamlet'' word dikwels opgevoer met eietydse politieke bybedoelings. Leopold Jessner se 1926-produksie by die Berlynse ''Staatstheater'' het Claudius se hof as 'n bespotting van die korrupte en kruiperige hof van Kaiser Wilhelm uitgebeeld.<ref>Hortmann (2002, 214).</ref> In Pole het die aantal produksies van ''Hamlet'' gestyg met tye van politieke onrus, aangesien die toneelstuk se politieke temas (vermoedelike misdade, omverwerpings, bewaking) gebruik kan word as kommentaar op 'n eietydse situasie.<ref>Hortmann (2002, 223).</ref> Op 'n soortgelyke wyse het Tsjeggiese regisseurs die toneelstuk met tye van besetting gebruik: 'n 1941-produksie in Vinohrady het "met die nodige versigtigheid die hulpelose situasie beklemtoon van 'n intellektueel wat poog om 'n meedoënlose omgewing te verduur".<ref>Engelse aanhaling: ''"...emphasised, with due caution, the helpless situation of an intellectual attempting to endure in a ruthless environment"''. Burian (1993), aangehaal deur Hortmann (2002, 224–225).</ref> In Sjina het opvoerings van ''Hamlet'' dikwels politieke betekenisse gehad: Goe Woewei se 1916-''The Usurper of State Power'', 'n samesmelting van ''Hamlet'' en ''Macbeth'' was 'n aanval op Juan Sjikai se poging om die republiek omver te werp.<ref name="Gillies 267">Gillies, en ander (2002, 267–269).</ref> In 1942 het Jiao Joejin die toneelstuk in 'n Konfusiaanse tempel geregisseer, waaruit die regering onttrek het om die naderende Japannese troepe te vermy.<ref name="Gillies 267" /> In die onmiddellike nasleep van die onderdrukking van die opstande by die [[Plein van die Hemelse Vrede]] in Beijing, het Lin Zjaohoea in 1990 'n ''Hamlet'' op die planke gebring waarin die prins 'n gewone individu was, gemartel deur 'n verlies aan betekenis. In hierdie produksie het die akteurs wat Hamlet, Claudius en Polonius speel hulle rolle op belangrike oomblikke tydens die opvoering omgeruil; ook met Claudius se dood, op welke oomblik die akteur wat met hoofsaaklik Hamlet geassosieer is op die grond geval het.<ref name="Gillies 267" /> Merkwaardige Londense produksies sluit in die 1925-produksie deur John Barrymore by die Haymarket-teater: dit het daaropvolgende vertolkings deur [[John Gielgud]] en [[Laurence Olivier]] beïnvloed.<ref>Morrison (2002, 247–248); Thompson en Taylor (2006a, 109).</ref> Gielgud het die hoofrol talle kere vertolk: sy 1936-produksie in New York het vir 136 opvoerings geloop, wat gelei het tot die lofbetuiging dat hy die "beste vertolker van die rol sedert Barrymore" was.<ref>Morrison (2002, 249).</ref> Maurice Evans is deur baie beskou as die voorste vertolker van Shakespeare in die Verenigde State en in die 1938/9-seisoen het hy Broadway se eerste volledige weergawe van ''Hamlet'' aangebied: met 'n totale speeltyd van vier en 'n half uur.<ref>Morrison (2002, 249–250).</ref> Olivier was in 1963 die regisseur van 'n produksie met [[Peter O'Toole]] as Hamlet, in die eerste opvoering van die nuwe ''Royal National Theatre''. === Op die silwerdoek === [[Lêer:Sarah-Bernhardt (Hamlet).jpg|duimnael|[[Sarah Bernhardt]] as Hamlet, met Yorick se skedel.]] Die vroegste sukses vir ''Hamlet'' op die silwerdoek was [[Sarah Bernhardt]] se vyf minute lange rolprent van die skermgeveg (5.2.203-387), wat in 1900 vervaardig is. Die rolprent was 'n vroeë en dus kru klankrolprent: die musiek en woorde is op fonograafplate opgeneem, wat dan veronderstel was om saam met die rolprent gespeel te word.<ref name="Brode 117">Brode (2001, 117–118).</ref> Stilprente is in 1907, 1908, 1910, 1913 en 1917 uitgereik.<ref name="Brode 117" /> In 1920 het [[Asta Nielsen]] Hamlet vertolk as 'n vrou wat haar lewe vermom as 'n man deurbring.<ref name="Brode 117" /> Laurence Olivier se [[film noir]]-weergawe van 1948 het die [[Oscar]]-toekenning vir beste rolprent en beste akteur gewen. Sy vertolking het die Oidipus-konflik van Hamlet beklemtoon, in so 'n mate dat hy op 41-jarige ouderdom die 28 jaar oue Eileen Herlie as Hamlet se moeder gekies het, teenoor homself as Hamlet.<ref>Davies (2000, 171).</ref> ''Gamlet'' is 'n Russiese verwerking van 1964, gebaseer op 'n vertaling deur [[Boris Pasternak]], met Grigori Kozintsef as regisseur en 'n klankbaan deur [[Dmitri Sjostakovitsj]].<ref>Guntner (2000, 120–121).</ref> John Gielgud was die regisseur van 'n 1964/5-produksie by die Lunt-Fontanne-teater, met [[Richard Burton]] in die hoofrol; 'n rolprent van een van die regstreekse vertonings is ook vervaardig.<ref>Brode (2001, 125–127).</ref> [[Franco Zeffirelli]] se Shakespeare-rolprente is as "sensueel, eerder as beredeneerd" beskryf: sy doelwit was om Shakespeare "selfs gewilder" te maak.<ref>Beide aanhalings van Cartmell (2000, 212), die laaste aanhaling word aan Zeffirelli self toegeskryf, uit 'n onderhoud met die ''South Bank Show'' in Desember 1997.</ref> Ten einde hierdie doel te bereik het hy die Australiese akteur [[Mel Gibson]], toe beroemd as Mad Max, in die titelrol van sy 1990-rolprent gekies en Glenn Close, toe bekend as die psigotiese "ander vrou" in ''Fatal Attraction'', as Gertrude.<ref>Guntner (2000, 121–122).</ref> In kontras met Zeffirelli, wie se ''Hamlet'' drasties verkort is, het [[Kenneth Branagh]] in 1996 die hoofrol in sy eie verwerking van die toneelstuk gespeel, asook die regie behartig. Dié weergawe het elke woord van Shakespeare se toneelstuk bevat en materiaal van die F1- en K2-tekste gekombineer. Branagh se ''Hamlet'' het 'n speeltyd van ongeveer vier uur.<ref>Crowl (2000, 232).</ref> Die rolprent gebruik kostuums en meubilering uit die laat 19de eeu en Blenheim-paleis (Engeland), wat uit die 18de eeu dateer, is vir die buitetonele van Elsinore gebruik. Die rolprent is gestruktureer as 'n epos en gebruik terugflitse om elemente te beklemtoon waarna daar nie duidelik in die toneelstuk verwys word nie: Hamlet se seksuele verhouding met [[Kate Winslet]] se Ophelia, byvoorbeeld, of sy jeugdige verhouding met Yorick.<ref>Keyishian (2000, 78–79).</ref> In 2000 het Michael Almereyda die verhaal in 'n moderne Manhattan laat afspeel, met [[Ethan Hawke]] as Hamlet, nie 'n prins nie, maar 'n filmstudent. In hierdie weergawe is Claudius die hoof- uitvoerende beampte van die "Denmark Corporation" en het hy die besigheid oorgeneem deur sy broer te vermoor.<ref>Burnett (2000).</ref> === Verwerkings vir die verhoog en silwerdoek === Die Wes-Duitse regisseur Helmut Käutner het ''Hamlet'' verwerk tot 'n verhaal wat siviele korrupsie behandel in ''Der Rest ist Schweigen''; [[Akira Kurosawa]] het dieselfde tema gebruik vir sy verwerking, ''Warui Yatso Hodo Yoku Nemuru''.<ref>Howard (2000, 300–301).</ref> In die Franse Claude Chabrol se ''Ophélia'' (1962) kyk die hoofkarakter, Yvan, na Olivier se ''Hamlet'' en oortuig hy homself daarvan dat hy in Hamlet se situasie verkeer.<ref>Howard (2000, 301–302).</ref> [[Tom Stoppard]] se toneelstuk ''[[Rosencrantz and Guildenstern Are Dead]]'' (wat ook as 'n 1991-rolprent verkrygbaar is) beeld die gebeurtenisse van ''Hamlet'' uit die perspektief van Hamlet se twee vriende uit: 'n treurspel oor twee minder belangrike karakters wat moet sterf om hulle rol te vervul in 'n drama wat hulle nie verstaan nie. In 1977 het die Oos-Duitse toneelskrywer Heiner Müller ''Die Hamletmaschine'' geskryf: 'n postmodernistiese, gekondenseerde weergawe van ''Hamlet''; hierdie weergawe was gevolglik saamgesmelt met sy vertaling van Shakespeare se toneelstuk in sy 1989/1990-produksie ''Hamlet/Maschine''.<ref>Teraoka (1985, 13).</ref> Sommige beskou Disney se ''The Lion King'' as die ''Hamlet''-verwerking wat die hoogste bruto wins geniet het; die animasierolprent vertel 'n los weergawe van die verhaal met Afrika-leeus in die rolverdeling.<ref>Vogler (1992, 267–275).</ref> == Afrikaanse vertalings == * ''Hamlet'' (1973), vertaal deur [[Eitemal]]. {{ISBN|0-624-00440-6}} * ''Hamlet: prins van Denemarke'' (1959), vertaal deur D.P. de Klerk. == Verwysings == === Aantekeninge === : ''Hierdie artikel is 'n vertaling van die Engelse Wikipedia-artikel, [[:en:Special:PermanentLink/200941719|"Hamlet"]].'' <div class="references-small">Alle verwysing na ''Hamlet'', tensy anders aangedui, is geneem uit die Arden Shakespeare K2 (Thompson en Taylor, 2006a). Volgens hulle verwysingstelsel beteken 3.1.55 bedryf 3, toneel 1, reël 55. Die Arden Shakespeare se "Hamlet: the texts of 1603 and 1623 (Thompson en Taylor, 2006b) het geen bedryfverdelings nie, dus beteken 7.115 toneel 7, reël 115.</div> {{Verwysings|3}} === Weergawes van ''Hamlet'' === <div class="references-small" style="-moz-column-count:1; column-count:1;"> * Bate, Jonathan, en Eric Rasmussen, reds. 2007. ''Complete Works''. By William Shakespeare. The RSC Shakespeare. New York: Modern Library. {{ISBN|0-679-64295-1}}. * Edwards, Phillip, red. 1985. ''Hamlet, Prince of Denmark''. New Cambridge Shakespeare reeks. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-29366-9}}. * Hibbard, G. R., red. 1987. ''Hamlet''. Oxford World's Classics reeks. Oxford. {{ISBN|0-19-283416-9}}. * Hoy, Cyrus, red. 1992. ''Hamlet''. Norton Critical Edition reeks. 2de uitgawe. New York: Norton. {{ISBN|978-0-393-95663-4}}. * Irace, Kathleen O. 1998. ''[https://phdify.com/hamlet-essay-topics The First Quarto of Hamlet]''. New Cambridge Shakespeare-reeks. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-65390-8}}. * Jenkins, Harold, red. 1982. ''Hamlet''. The Arden Shakespeare, tweede uitgawe. Londen: Methuen. {{ISBN|1-903436-67-2}}. * Lott, Bernard, red. 1970. ''Hamlet''. New Swan Shakespeare Advanced reeks. Nuwe uitgawe. Londen: Longman. {{ISBN|0-582-52742-2}}. * Spencer, T. J. B., red. 1980 ''Hamlet''. New Penguin Shakespeare reeks. Londen: Penguin. {{ISBN|0-14-070734-4}}. * Thompson, Ann en Neil Taylor, reds. 2006a. ''Hamlet''. The Arden Shakespeare, 3de reeks. Volume een. Londen: Arden. {{ISBN|1-904271-33-2}}. * 2006b. ''Hamlet: The Texts of 1603 en 1623''. The Arden Shakespeare, derde reeks. Volume twee. Londen: Arden. {{ISBN|1-904271-80-4}}. * Wells, Stanley, en Gary Taylor, reds. 1988. ''The Complete Works''. Deur William Shakespeare. The Oxford Shakespeare. Kompakte weergawe. Oxford: Clarendon Press; New York: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-871190-5}}. </div> === Sekondêre bronne === <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"><div style="font-size:90%;"> * Alexander, Peter. 1964. ''Alexander's Introductions to Shakespeare''. Londen: Collins. * Banham, Martin, red. 1998. ''The Cambridge Guide to Theatre''. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-43437-8}}. * Baskerville, Charles Read. red. 1934. ''Elizabethan and Stuart Plays''. New York: Henry Holt and Company. * Benedetti, Jean. 1999. ''Stanislavski: His Life and Art''. Hersiene uigawe. Oorspronklike uitgawe gepubliseer in 1988. Londen: Methuen. {{ISBN|0-413-52520-1}}. * Blits, Jan H. 2001. Introduction. In ''Deadly Thought: "Hamlet" and the Human Soul'': 3–22. Langham, MD: Lexington Books. {{ISBN|0-7391-0214-1}}. * Bloom, Harold. 2001. ''Shakespeare: The Invention of the Human''. Open Market red. Harlow, Essex: Longman. {{ISBN|1-57322-751-X}}. * 2003. ''Hamlet: Poem Unlimited''. Edinburg: Cannongate. {{ISBN|1-84195-461-6}}. * Britton, Celia. 1995. "Structuralist and poststructuralist psychoanalytic and Marxist theories" in ''Cambridge History of Literary Criticism: From Formalism to Poststructuralism (Vol&nbsp;8)''. red. Raman Seldon. Cambridge: Cambridge University Press 1995. {{ISBN|978-0-521-30013-1}}. * Brode, Douglas. 2001. ''Shakespeare in the Movies: From the Silent Era to Today''. New York: Berkley Boulevard Books. {{ISBN|0-425-18176-6}}. * Brown, John Russell. 2006. ''Hamlet: A Guide to the Text and its Theatrical Life''. Shakespeare Handbooks reeks. Basingstoke, Hampshire en New York: Palgrave Macmillan. {{ISBN|1-4039-2092-3}}. * Burian, Jarka. 1993. "Hamlet in Postwar Czech Theatre". In ''Foreign Shakespeare: Contemporary Performance''. Red. Dennis Kennedy. Nuwe uitgawe. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. {{ISBN|0-521-61708-1}}. * Burnett, Mark Thornton. 2000. "&nbsp;'To Hear and See the Matter': Communicating Technology in Michael Almereyda's ''Hamlet'' (2000)". ''Cinema Journal'' 42.3: 48–69. * Carincross, Andrew S. 1936. ''The Problem of Hamlet: A Solution''. Herdrukte uitgawe. Norwood, PA.: Norwood Editions, 1975. {{ISBN|0-88305-130-3}}. * Cartmell, Deborah. 2000. "Franco Zeffirelli and Shakespeare". In Jackson (2000, 212–221). * Chambers, Edmund Kerchever. 1923. ''The Elizabethan Stage''. 4 volumes. Oxford: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-811511-3}}. * 1930. ''William Shakespeare: A Study of Facts and Problems''. Oxford: Clarendon Press, 1988. {{ISBN|0-19-811774-4}}. * Crowl, Samuel. 2000. "Flamboyant Realist: Kenneth Branagh". In Jackson (2000, 222–240). * Crystal, David, en Ben Crystal. 2005. ''The Shakespeare Miscellany''. New York: Penguin. {{ISBN|0-14-051555-0}}. * Davies, Anthony. 2000. "The Shakespeare films of Laurence Olivier". In Jackson (2000, 163–182). * Dawson, Anthony B. 1995. ''Hamlet''. Shakespeare in Performance reeks. Nuwe uitgawe. Manchester: Manchester University Press, 1997. {{ISBN|0-7190-4625-4}}. * 2002. "International Shakespeare". In Wells en Stanton (2002, 174–193). * [[T.S. Eliot|Eliot, T.S.]] 1920. [http://www.bartleby.com/200/sw9.html "Hamlet and his Problems"]. In ''The Sacred Wood: Essays in Poetry and Criticism''. Londen: Faber & Gwyer. {{ISBN|0-416-37410-7}}. * [[Reginald A. Foakes|Foakes, R. A.]] 1993. ''Hamlet versus Lear: Cultural Politics and Shakespeare's Art''. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-60705-1}}. * French, George Russell. 1869. ''Shakspeareana Geologica''. Londen: Macmillan. Herdruk in New York: AMS, 1975. {{ISBN|0-404-02575-7}}. * [[Sigmund Freud|Freud, Sigmund]]. 1900. ''[[The Interpretation of Dreams]]''. Trans. James Strachey. Red. Angela Richards. The Penguin Freud Library, vol.&nbsp;4. Londen: Penguin, 1991. {{ISBN|0-14-013794-7}}. * Gay, Penny. 2002. "Women and Shakespearean Performance". In Wells en Stanton (2002, 155–173). * Gillies, John, Ryuta Minami, Ruru Li, en Poonam Trivedi. 2002. "Shakespeare on the Stages of Asia". In Wells en Stanton (2002, 259–283). * Greenblatt, Stephen. 2004a. ''Will in the World: How Shakespeare Became Shakespeare''. New York: W.W. Norton & Co. {{ISBN|0-393-05057-2}}. * 2004b. [http://www.nybooks.com/articles/17483 "The Death of Hamnet and the Making of Hamlet"]. ''N.Y. Review of Books'' 51.16 (Oct. 21, 2004). * Greg, Walter Wilson. 1955. ''The Shakespeare First Folio, its Bibliographical and Textual History''. Oxford: Clarendon Press. {{OCLC|580880}} * Guntner, J. Lawrence. 2000. "''Hamlet'', ''Macbeth'' and ''King Lear'' on film". In Jackson (2000, 117–134). * Halliday, F. E. 1964. ''A Shakespeare Companion 1564–1964''. Shakespeare Library reeks. Baltimore, Penguin, 1969. {{ISBN|0-14-053011-8}}. * Hattaway, Michael. 1982. ''Elizabethan Popular Theatre: Plays in Performance''. Theatre Production reeks. Londen en Boston: Routledge en Kegan Paul. {{ISBN|0-7100-9052-8}}. * 1987. ''Hamlet''. The Critics Debate reeks. Basingstoke, Hampshire: Macmillan. {{ISBN|0-333-38524-1}}. * Holland, Peter. 2002. "Touring Shakespeare". In Wells en Stanton (2002, 194–211). * 2007. "Shakespeare Abbreviated". In Shaughnessy (2007, 26–45). * Hortmann, Wilhelm. 2002. "Shakespeare on the Political Stage in the Twentieth Century". In Wells en Stanton (2002, 212–229). * Howard, Jean E. 2003. "Feminist Criticism". In ''Shakespeare: An Oxford Guide'': 411–423. Red. Stanley Wells en Lena Orlin. Oxford: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-924522-3}}. * Howard, Tony. 2000. "Shakespeare's Cinematic Offshoots". In Jackson (2000, 303–323). * Hurstfield, Joel, en James Sutherland. 1964. ''Shakespeare's World''. New York: St. Martin's Press. * Innes, Christopher. 1983. ''Edward Gordon Craig''. Directors in Perspective-reeks. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-27383-8}}. * Jackson, MacDonald P. 1986. "The Transmission of Shakespeare's Text". In ''The Cambridge Companion to Shakespeare Studies'' Red. Stanley Wells. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-31841-6}}. 163–185. * 1991. "Editions and Textual Studies Reviewed". In ''Shakespeare Survey 43, The Tempest and After'': 255–270. Red. Stanley Wells. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-39529-1}}. * Jackson, Russell, red. 2000. ''The Cambridge Companion to Shakespeare on Film''. Cambridge Companions to Literature reeks. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-63975-1}}. * Jenkins, Harold. 1955. "The Relation Between the Second Quarto and the Folio Text of ''Hamlet''". ''Studies in Bibliography'' 7: 69–83. * Jones, Gwilym. 2007. [http://www.globelink.org/research/thomasmiddleton/ ''Thomas Middleton at the Globe''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930154009/http://www.globelink.org/research/thomasmiddleton/ |date=30 September 2011 }}. Londen: ''Globe Theatre education resource centre''. Verkry op: 30 Desember 2007. * Kermode, Frank. 2000. ''Shakespeare's Language''. Londen: Penguin. {{ISBN|0-14-028592-X}}. * Keyishian, Harry. 2000. "Shakespeare and Movie Genre: The Case of ''Hamlet''". In Jackson (2000, 72–84). * Kirsch, A. C. 1968. "A Caroline Commentary on the Drama". ''Modern Philology'' 66: 256–261. * Knowles, Ronald. 1999. "Hamlet and Counter-Humanism" ''Renaissance Quarterly'' 52.4: 1046–1069. * [[Jacques Lacan|Lacan, Jacques]]. 1959. "Desire and the Interpretation of Desire in ''Hamlet''". In ''Literature and Psychoanalysis: The Question of Reading Otherwise''. Red. Shoshana Felman. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1982. Het oorspronklik verskyn as 'n dubbeluitgawe van ''Yale French Studies'', nrs. 55/56 (1977). {{ISBN|0-8018-2754-X}}. * [[John Lennard|Lennard, John]]. 2007. ''William Shakespeare: Hamlet''. Literature Insights-reeks. Humanities-Ebooks, 2007. {{ISBN|1-84760-028-X}}. * MacCary, W. Thomas. 1998. ''"Hamlet": A Guide to the Play''. Greenwood Guides to Shakespeare-reeks. Westport, CT: Greenwood Press. {{ISBN|0-313-30082-8}}. * Marsden, Jean I. 2002. "Improving Shakespeare: from the Restoration to Garrick". In Wells en Stanton (2002, 21–36). * Matheson, Mark. 1995. "Hamlet and 'A Matter Tender and Dangerous'&nbsp;". ''Shakespeare Quarterly'' 46.4: 383–397. * Matus, Irvin Leigh. 1994. ''Shakespeare, in Fact''. Nuwe uitgawe. New York: Continuum International Publishing, 1999. {{ISBN|0-8264-0928-8}}. * Moody, Jane. 2002. "Romantic Shakespeare". In Wells en Stanton (2002, 37–57). * Morrison, Michael A. 2002. "Shakespeare in North America". In Wells en Stanton (2002, 230–258). * O'Connor, Marion. 2002. "Reconstructive Shakespeare: Reproducing Elizabethan and Jacobean Stages". In Wells en Stanton (2002, 76–97). * Osborne, Laurie. 2007. "Narration and Staging in ''Hamlet'' and its afternovels" in Shaughnessy (2007, 114–133). * Oxford English Dictionary (Tweede Uitgawe) CD-ROM-weergawe 3 Januarie 2004. Oxford: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-861016-8}}. * Novy, Marianne. 1994. ''Engaging with Shakespeare: Responses of George Eliot and Other Women Novelists''. (Athens, Georgia) in Thompson en Taylor (2006a, 127). * [[Charlton Ogburn|Ogburn, Charlton]]. 1984. ''The Mystery of William Shakespeare''. New York: Dodd, Mead & Co. {{ISBN|0-396-08441-9}}. * [[Charlton Ogburn|Ogburn, Charlton]]. 1988. ''The Mystery of William Shakespeare''. Londen : Cardinal. {{ISBN|0-7474-0255-8}}. * Pennington, Michael. 1996. ''"Hamlet": A User's Guide''. Londen: Nick Hern. {{ISBN|1-85459-284-X}}. * Pitcher, John, en Woudhuysen, Henry. 1969. ''Shakespeare Companion, 1564–1964''. Londen: Penguin. {{ISBN|0-14-053011-8}}. * Rosenberg, Marvin. 1992. ''The Masks of Hamlet''. Londen: Associated University Presses. {{ISBN| 0-87413-480-3}}. * Rowse, Alfred Leslie. 1963. ''William Shakespeare: A Biography''. New York: Harper & Row. Herdruk in New York: Barnes & Noble Books, 1995. {{ISBN|1-56619-804-6}}. * [[Saxo Grammaticus|Saxo]], en Hansen, William. 1983. ''Saxo Grammaticus & the Life of Hamlet''. Lincoln: University of Nebraska Press. {{ISBN|0-8032-2318-8}}. * Schoch, Richard W. 2002. "Pictorial Shakespeare". In Wells en Stanton (2002, 58–75). * Shapiro, James. 2005. ''1599: A Year in the Life of William Shakespeare''. Londen: Faber, 2006. {{ISBN|0-571-21481-9}}. * Shaughnessy, Robert. 2007. ''The Cambridge Companion to Shakespeare and Popular Culture''. ''Cambridge Companions to Literature''-reeks. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-60580-9}}. * [[George Bernard Shaw|Shaw, George Bernard]]. 1961. ''Shaw on Shakespeare''. Red. Edwin Wilson. New York: Applause. {{ISBN|1-55783-561-6}}. * [[Elaine Showalter|Showalter, Elaine]]. 1985. "Representing Ophelia: Women, Madness, and the Responsibilities of Feminist Criticism" In ''Shakespeare and the Question of Theory'': 77–94. Red. Patricia Parker en Geoffrey Hartman. New York en Londen: Methuen. {{ISBN|0-416-36930-8}}. * Smallwood, Robert. 2002. "Twentieth-century Performance: The Stratford and London Companies". In Wells en Stanton (2002, 98–117). * Starks, Lisa S. 1999. "The Displaced Body of Desire: Sexuality in Kenneth Branagh's ''Hamlet''". In ''Shakespeare and Appropriation'': 160–178. Red. Christy Desmet en Robert Sawyer. Accents on Shakespeare-reeks. Londen: Routledge. {{ISBN|0-415-20725-8}}. * Taxidou, Olga. 1998. ''The Mask: A Periodical Performance by Edward Gordon Craig''. Contemporary Theatre Studies-reeks, volume 30. Amsterdam: Harwood Academic Publishers. {{ISBN|90-5755-046-6}}. * Taylor, Gary. 1989. ''Reinventing Shakespeare: A Cultural History from the Restoration to the Present''. Londen: Hogarth Press. {{ISBN|0-7012-0888-0}}. * 2002. "Shakespeare Plays on Renaissance Stages". In Wells en Stanton (2002, 1–20). * Teraoka, Arlene Akiko. 1985. ''The Silence of Entropy or Universal Discourse : the Postmodernist Poetics of Heiner Müller''. New York: Peter Lang. {{ISBN|0-8204-0190-0}}. * Thompson, Ann. 2001. "Shakespeare and sexuality" in Catherine M S Alexander en Stanley Wells ''Shakespeare and Sexuality'': 1–13. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-80475-2}}. * Thompson, Ann en Taylor, Neil. 1996. ''William Shakespeare, "Hamlet"''. Plymouth, UK: Northcote House. {{ISBN|0-7463-0765-9}}. * Thomson, Peter. 1983. ''Shakespeare's Theatre''. Theatre Production-reeks. Londen en Boston: Routledge en Kegan Paul. {{ISBN|0-7100-9480-9}}. * Tomm, Nigel. 2006. ''Shakespeare's "Hamlet" Remixed''. BookSurge. {{ISBN|1-4196-4892-6}}. * Uglow, Jenny. 1977. ''Hogarth: A Life and a World''. Nuwe uitgawe. Londen: Faber and Faber, 2002. {{ISBN|0-571-19376-5}}. * Vickers, Brian, red. 1974a. ''Shakespeare: The Critical Heritage''. Volume one (1623–1692). Nuwe uitgawe. Londen: Routledge, 1995. {{ISBN|0-415-13404-8}}. * 1974b. ''Shakespeare: The Critical Heritage''. Volume 4 (1753–1765). Nuwe uitgawe. Londen: Routledge, 1995. {{ISBN|0-415-13407-2}}. * 1974c. ''Shakespeare: The Critical Heritage''. Volume 5 (1765–1774). Nuwe uitgawe. Londen: Routledge, 1995. {{ISBN|0-415-13408-0}}. * Vogler, Christopher. 1992. ''The Writer's Journey: Mythic Structure for Storytellers and Screenwriters''. Tweede hersiene uitgawe. Londen: Pan Books, 1999. {{ISBN|0-330-37591-1}}. * Ward, David. 1992. "The King and 'Hamlet'&nbsp;". ''Shakespeare Quarterly'' 43.3: 280–302. * Weimann, Robert. 1985. "Mimesis in ''Hamlet''". In ''Shakespeare and the Question of Theory'': 275–291. Red. Patricia Parker en Geoffrey Hartman. New York en Londen: Methuen. {{ISBN|0-416-36930-8}}. * [[Stanley Wells|Wells, Stanley]], en Stanton, Sarah, reds. 2002. ''The Cambridge Companion to Shakespeare on Stage''. Cambridge Companions to Literature-reeks. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-79711-X}}. * Wilson, John Dover. 1932. ''The Essential Shakespeare: A Biographical Adventure''. Cambridge: Cambridge University Press. * 1934. ''The Manuscript of Shakespeare's "Hamlet" and the Problems of its Transmission: An Essay in Critical Bibliography''. 2 volumes. Cambridge: The University Press. * 1935. ''What Happens in Hamlet''. Cambridge: Cambridge University Press, 1959. {{ISBN|0-521-06835-5}}. * Welsh, Alexander. 2001. ''Hamlet in his Modern Guises'' (New Jersey: Princeton) in Thompson en Taylor (2006a, 125). * Winstanley, Lilian. 1921. ''Hamlet and the Scottish succession, Being an Examination of the Relations of the Play of ''Hamlet'' to the Scottish Succession and the Essex Conspiracy''. Londen: Cambridge University Press. Herdruk: Philadelphia: R. West, 1977. {{ISBN|0-8492-2912-X}}. * Wofford, Susanne L. 1994. "A Critical History of Hamlet" In ''Hamlet: Complete, Authoritative Text with Biographical and Historical Contexts, Critical History, and Essays from Five Contemporary Critical Perspectives'': 181–207. Boston: Bedford Books of St. Martins Press. {{ISBN|0-312-08986-4}}. </div></div> == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} ; Tekste * [http://www.opensourceshakespeare.org/views/plays/playmenu.php?WorkID=hamlet Open Source Shakespeare—Hamlet] Die volledige teks van ''Hamlet'', gebaseer op die Tweede Kwatryn. * [http://internetshakespeare.uvic.ca/Library/plays/Ham.html ISE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131007115145/http://internetshakespeare.uvic.ca/Library/plays/Ham.html |date= 7 Oktober 2013 }} — ''Internet Shakespeare Editions'': transkripsies en faksimilees van K1, K2 en F1. * [http://www.hamletregained.com/ ''Hamlet (Regained)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151012173914/http://hamletregained.com/ |date=12 Oktober 2015 }} — Volledige teks van die toneelstuk, met 'n moderne Engelse vertaling en uitgebreide aantekeninge. * [http://www.hyperhamlet.unibas.ch/ "HyperHamlet"] — Die teks van die Tweede Kwatryn, met 'n hele aantal verwysings en aantekeninge. ; Analises * [http://shea.mit.edu/ramparts ''Hamlet on the Ramparts''] — Die ''Massachusetts Institute of Technology'' se Shakespeare Elektroniese Argief. * [http://www.leoyan.com/global-language.com/ENFOLDED/ Hamletworks.org] {{Webarchive|url=https://archive.is/20050323042557/http://www.leoyan.com/global-language.com/ENFOLDED/ |date=23 Maart 2005 }} – 'n Bron met verskeie weergawes van ''Hamlet'' en 'n groot hoeveelheid kommentaar, faksimilees, konkordansies en meer. * [http://www.brightlightsfilm.com/51/hamlet.htm "Nine Hamlets"] — 'n Analise van die toneelstuk en nege rolprentweergawes. {{Voorbladster}} {{Normdata}} [[Kategorie:Toneelstukke]] [[Kategorie:William Shakespeare]] 8o1adukevgnxhllsgaz5ck4rfap0jgi 0 24889 2908094 2904722 2026-05-30T07:49:06Z Nikolai Kurbatov 125512 /* Filmografie */ 2908094 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Steven Spielberg | Beeld = MKr25402 Steven Spielberg (Berlinale 2023).jpg | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = Spielberg in 2023 | Geboortenaam = Steven Allan Spielberg | Alias = | Geboortedatum = {{GDEO|1946|12|18|df=yes}} | Geboorteplek = [[Cincinnati]], [[Ohio]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State]] | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Beroep = filmregisseur, filmvervaardiger | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = Jaws, ET | Webwerf = | imdb = 0000229 | Toekennings = }} '''Steven Allan Spielberg''' [[Orde van die Britse Ryk|KBE]] (gebore 18 Desember 1946) is 'n Amerikaanse regisseur, vervaardiger en draaiboekskrywer. Hy is 'n belangrike figuur in die New Hollywood-tydperk en 'n pionier van die moderne supertreffer. Hy is die kommersieel suksesvolste regisseur in die geskiedenis<ref>{{Cite web |title=Top Grossing Director at the Worldwide Box Office |url=https://www.the-numbers.com/box-office-star-records/worldwide/lifetime-specific-technical-role/director |access-date=2022-12-25 |website=The Numbers |archive-date=October 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001025802/https://www.the-numbers.com/box-office-star-records/worldwide/lifetime-specific-technical-role/director |url-status=live }}</ref> en is al 'n rekordgetal van 13 keer vir 'n [[Oscar]] vir beste prent benoem. Spielberg het talle pryse gewen, insluitende drie [[Oscar]]s, twee [[Bafta]]s en vier Directors Guild of America-pryse, sowel as die AFI Life Achievement-prys in 1995, die [[Kennedysentrum-eerbewys]] in 2006, die [[Cecil B. DeMille-prys]] in 2009 en die Presidensiële Vryheidsmedalje in 2015. Sewe van sy rolprente is deur die [[Biblioteek van die VSA-kongres|Library of Congress]] in die Nasionale Rolprentregister ingesluit as "kultureel, histories of esteties belangrik".<ref>{{Cite magazine |last=Kreps |first=Daniel |date=December 12, 2018 |title='Jurassic Park,' 'The Shining,' 'Monterey Pop' Added to National Film Registry |url=https://www.rollingstone.com/movies/movie-news/jurassic-park-the-shining-monterey-pop-national-film-registry-library-of-congress-768009/ |magazine=Rolling Stone |language=en-US |access-date=April 21, 2022 |archive-date=April 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421014338/https://www.rollingstone.com/movies/movie-news/jurassic-park-the-shining-monterey-pop-national-film-registry-library-of-congress-768009/ |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=Complete National Film Registry Listing |url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305191832/https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/ |archive-date=March 5, 2016 |access-date=December 16, 2020 |website=Library of Congress |publication-place=Washington, D.C.}}</ref> Spielberg het in Kalifornië in die rolprentwese studeer. Nadat hy verskeie [[televisie]]-episodes verfilm het, het hy die TV-fliek ''Duel'' (1971) geregisseer. In 1975 het hy beroemd geraak met die supertreffer ''[[Jaws]]''. Hy was die regisseur van nog lokettreffers soos ''[[Close Encounters of the Third Kind]]'' (1977), ''[[E.T. the Extra-Terrestrial]]'' (1982) en die oorspronklike ''Indiana Jones''-trilogie (1981-'89). Hy het daarna die dramarolprente ''[[The Color Purple (1985-rolprent)|The Color Purple]]'' (1985) en ''[[Empire of the Sun (rolprent)|Empire of the Sun]]'' (1987) geregisseer. In 1993 het Spielberg twee treffers geregisseer: die [[wetenskapsfiksie]]prent ''[[Jurassic Park (rolprent)|Jurassic Park]]'', die grootste lokettreffer destyds, en die [[Holocaust]]drama ''[[Schindler's List]]'', wat dikwels genoem word een van die beste rolprente wat nog gemaak is. Hy het die Oscar vir laasgenoemde en die epiese 1998-rolprent ''[[Saving Private Ryan]]'' oor die [[Tweede Wêreldoorlog]] gewen. Sy rolprente daarna sluit in ''[[A.I. Artificial Intelligence (rolprent)|A.I. Artificial Intelligence]]'' (2001), ''[[Minority Report (rolprent)|Minority Report]]'' (2002) en ''War of the Worlds'' (2005); die avontuurprente ''The Adventures of Tintin'' (2011) en ''Ready Player One'' (2018); die historiese dramas ''Amistad'' (1997), ''Munich'' (2005), ''War Horse'' (2011), ''Lincoln'' (2012), ''Bridge of Spies'' (2015) en ''The Post'' (2017); die musiekprent ''West Side Story'' (2021); en die halfoutobiografiese drama ''The Fabelmans'' (2022). ==Agtergrond== Spielberg is op 18 Desember 1946 in [[Cincinnati]], [[Ohio]], gebore.{{Sfn|McBride|1997|p=80}}{{Sfn|McBride|1997|p=35}} Sy moeder, Leah,<ref>{{cite web |date=1986 |title=Steven Spielberg's Mother |url=http://fredbernstein.com/info/spielberg_mom.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323023020/http://fredbernstein.com/info/spielberg_mom.shtml |archive-date=March 23, 2013 |access-date=May 25, 2012 |website=fredbernstein.com |publisher=Doubleday}}</ref> was 'n restaurateur en konsertpianis en sy vader, Arnold,<ref>{{Cite web |last=Moreau |first=Jordan |date=August 26, 2020 |title=Arnold Spielberg, Father of Steven Spielberg, Dies at 103 |url=https://variety.com/2020/film/news/arnold-spielberg-dead-dies-steven-spielberg-father-1234748936/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101184126/https://variety.com/2020/film/news/arnold-spielberg-dead-dies-steven-spielberg-father-1234748936/ |archive-date=January 1, 2021 |access-date=December 17, 2020 |website=Variety |language=en-US}}</ref> 'n elektriese ingenieur wat betrokke was by die ontwikkeling van [[rekenaar]]s. Vroeg in 1957 het die gesin na [[Phoenix, Arizona]], verhuis.<ref>{{cite magazine|first=David|last=Denby|title=Steven Spielberg at Seventy|url=https://www.newyorker.com/magazine/2017/01/16/steven-spielberg-at-seventy|magazine=The New Yorker|date=January 16, 2017|access-date=May 11, 2018|archive-date=May 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511161155/https://www.newyorker.com/magazine/2017/01/16/steven-spielberg-at-seventy|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Parish|2004|p=9}} Toe hy 13 was, het Spielberg 'n barmitswaseremonie gehad.{{Sfn|McBride|1997|p=36}} Sy ouers was by die sinagoge betrokke en het baie [[Jood]]se vriende gehad.{{Sfn|Pogrebin|2005|p=30}} Sy vader het baie oor die [[Holocaust]] gepraat en dit was altyd in sy gedagtes.{{Sfn|Pogrebin|2005|p=30}} Hy het [[Judaïsme]] ontgroei tydens sy [[adolessensie]], nadat sy gesin na verskeie buurte getrek en hulle die enigste Jode daar was.{{Sfn|Pogrebin|2005|p=29}}{{Sfn|McBride|1997|p=20}} Spielberg se belangstelling in [[rolprent]]e het vroeg begin. Hy het sy eerste tuisfliek op 12-jarige ouderdom gemaak.{{Sfn|Parish|2004|p=11}} Met sy vader se rolprentkamera het hy op 13 'n oorlogsfliek van 40 minute gemaak, met sy klasmaats as akteurs. Dit het die eerste prys in 'n staatswye kompetisie gewen.{{Sfn|Parish|2004|p=16}}{{Sfn|McBride|1997|p=99}} Later in sy skoolloopbaan het hy sowat 15 tot 20 avontuurprente gemaak.{{Sfn|Jackson|2007|p=5}}{{Sfn|McBride|1997|p=84}} Hy het in 1963 sy eerste onafhanklike rolprent, 'n [[wetenskapsfiksie]]avontuur van 140 minute, ''Firelight'', gemaak. Dit was later die inspirasie vir ''Close Encounters of the Third Kind''.{{Sfn|McBride|1997|p=102}}{{Sfn|Parish|2004|p=18}} In die somer van 1964 het hy as 'n onbetaalde assistent by [[Universal Studios]] se redigeringsafdeling gewerk.<ref name="autogenerated2">{{cite web |date=May 14, 2002 |title=CSU Newsline – Steven Spielberg To Graduate from California State University, Long Beach With Bachelor's Degree in Film and Electronic Arts |url=http://www.calstate.edu/Newsline/Archive/01-02/020514-LB.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100309122336/https://www.calstate.edu/Newsline/Archive/01-02/020514-LB.shtml |archive-date=March 9, 2010 |access-date=March 2, 2010 |publisher=California State University}}</ref>{{Sfn|Parish|2004|p=20}} Sy gesin het later na Saratoga, [[Kalifornië]], verhuis, waar hy die plaaslike hoërskool bygewoon het, tot in 1965.{{Sfn|McBride|1997|p=115}} 'n Jaar later is sy ouers geskei en hy het saam met sy vader na [[Los Angeles]] verhuis.{{Sfn|Parish|2004|p=24}} Sy moeder en drie susters het in Saratoga agtergebly. In 1968 het Universal Spielberg die kans gegee om 'n kortfliek te skryf en regisseer: ''Amblin''', van 26 minute. Die ateljee se visepresident, Sidney Sheinberg, was beïndruk daarmee en het Spielberg 'n regisseurskontrak van sewe jaar aangebied.{{Sfn|Parish|2004|p=26}} ==Loopbaan== ===1969-1974: Vroeë rolprente en TV-werk=== [[Beeld:Joan Crawford Night Gallery 1969.JPG|thumb|200px|[[Joan Crawford]] in 1969 in ''Night Gallery''.]] Spielberg se professionele debuut was die regie in 1969 van dele van die loodsepisode van die rolprent ''Night Gallery'', geskryf deur Rod Serling en met [[Joan Crawford]].{{Sfn|McBride|1997|p=170}} Sy aanvanklike bydraes het gemengde reaksie ontlok, veral twyfel van Crawford oor sy min ondervinding.{{Sfn|Parish|2004|p=31}} Hy het die ateljeewerk vir 'n ruk gelos. Crawford, wat later oor haar samewerking met Spielberg besin het, het sy potensiaal raakgesien en dit in 'n nota aan hom gesê, asook aan Rod Serling. Dit het Spielberg die erkenning help kry vir sy latere loopbaan.<ref>{{Cite book|last=Chandler|first=Charlotte|title=Not the Girl Next Door: Joan Crawford, a Personal Biography|date=2008|publisher=Simon & Schuster|page=262|isbn=978-1-4165-4751-8|edition=1st Simon & Schuster hardcover|location=New York|oclc=166273792}}</ref> In die vroeë 1970's het Spielberg draaiboeke geskryf en TV-episodes geregisseer. Dit sluit in ''Marcus Welby, M.D.'', ''The Name of the Game'' en ''The Psychiatrist''.{{Sfn|Parish|2004|p=33}} Hoewel hy nie tevrede met dié soort werk was nie,{{Sfn|Baxter|1996|p=69}} het hy die tyd gebruik om met sy tegnieke te eksperimenteer en meer oor die maak van rolprente te leer. Hy het goeie resensies gekry en vervaardigers beïndruk.{{Sfn|Parish|2004|p=33}} Universal het Spielberg opdrag vir vier TV-rolprente gegee.<ref>{{Cite news|date=July 14, 1975|title=Spielberg, Universal Sign Four-Picture Agreement|work=Los Angeles Times}}</ref> Die eerste was ''Duel'' (1971), wat goeie resensies ontlok het en Universal het Spielberg gevra om nog tonele te skiet sodat dit internasionaal uitgereik kon word.{{Sfn|Parish|2004|p=35}} Nog TV-prente het gevolg: ''Something Evil'' (1972) en ''Savage'' (1973). In 1974 het Spielberg sy rolprentteaterdebuut gemaak met ''The Sugarland Express'', met [[Goldie Hawn]] en [[William Atherton]]. Dit was die eerste van baie samewerkings met die komponis [[John Williams]].{{Sfn|Jackson|2007|p=20}} Hoewel dit die prys vir beste draaiboek op die [[Cannes-rolprentfees 1974]] gewen het, was dit nie 'n kommersiële sukses nie.{{Sfn|Jackson|2007|p=20}}{{Sfn|Parish|2004|p=38}} Die resensies was wel goed, en Pauline Kael het geskryf Spielberg "kan een van daardie skaars regisseur wees, 'n gebore vermaakkunstenaar".<ref>Kael, Pauline (18 Maart 1974). "The Current Cinema". ''The New Yorker''. 130.</ref> ''The Hollywood Reporter'' het geskryf daar is 'n "groot nuwe regisseur aan die horison".{{Sfn|McBride|1997|p=223}} ===1975-1980: Rolprentdeurbraak=== [[Beeld:UniversalStudiosJawsSharkCloseup.JPG|thumb|links|200px|Die ingang tot die Jaws-rit by Universal se Florida-ateljee. Dit is nou gesluit.]] Die vervaardigers Richard D. Zanuck en David Brown het besluit om Spielberg die geleentheid te gee om ''[[Jaws]]'' (1975) te regisseer. Dit is geskoei op die roman deur Peter Benchley met dieselfde naam. Dit gaan oor 'n [[withaai]] wat mense op 'n vakansiedorp aanval en die polisiehoof Martin Brody ([[Roy Scheider]]) aanspoor om jag daarop te maak met die hulp van 'n mariene bioloog ([[Richard Dreyfuss]]) en 'n veteraanhaaijagter ([[Robert Shaw (akteur)|Robert Shaw]]). ''Jaws'' was die eerste prent wat op die oop see verfilm is,<ref>{{Cite news|url=http://entertainmentvoice.com/2017/10/07/hbo-spielberg-documentary-is-an-unabashed-love-letter-to-a-film-lover/|title=HBO's 'Spielberg' Documentary Is an Unabashed Love Letter to a Film Lover|last=Sokol|first=Tony|access-date=October 8, 2017|archive-date=October 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009092937/http://entertainmentvoice.com/2017/10/07/hbo-spielberg-documentary-is-an-unabashed-love-letter-to-a-film-lover/|url-status=live}}</ref> en dus was die verfilming moeilik en die meganiese haai het dikwels nie gewerk nie. Die werk het 100 dae langer geduur as beplan en Universal het gedreig om die rolprent te kanselleer.{{Sfn|Jackson|2007|p=22}} Teen die verwagting in, was ''Jaws'' 'n sukses en het dit die grootste binnelandse lokettreffer geword. Spielberg was 'n huishoudelike naam.{{Sfn|McBride|1997|p=250}} Die prent het [[Oscar]]s gewen vir die beste redigeerwerk, beste oorspronklike dramamusiek en beste klank. Spielberg het gesê die feit dat die haai nie wou werk nie, het 'n beter rolprent tot gevolg gehad, want hy moes aan maniere dink om die haai te suggereer sonder om dit te wys. Nadat [[Alfred Hitchcock]] die onkonvensionele kamerategnieke in ''Jaws'' gesien het, het hy die "jong Spielberg" geprys omdat hy buite die visuele dinamika van die teater gedink het.<ref>{{cite magazine |last=Gleiberman |first=Owen |date=August 1, 2007 |title=''The Bourne Ultimatum'' |url=https://ew.com/article/2007/08/01/bourne-ultimatum-2/ |magazine=Entertainment Weekly |access-date=October 22, 2019 |archive-date=October 22, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022053043/https://ew.com/article/2007/08/01/bourne-ultimatum-2/ |url-status=live }}</ref> Ná die sukses van ''Jaws'' het Spielberg die aanbod om ''Jaws 2'' te maak van die hand gewys.{{Sfn|Baxter|1996|p=145}} Hy en Richard Dreyfuss het weer saamgewerk aan 'n rolprent oor [[VVV|VVV's]], ''[[Close Encounters of the Third Kind]]'' (1977). Dit was een van die min rolprente wat Spielberg geskryf én geregisseer het, en was baie gewild by die loket.{{Sfn|Baxter|1996|p=170}} Spielberg het sy eerste Oscarbenoeming vir beste regisseur gekry. Die prent het nog ses benoemings gekry en het die prys op die [[50ste Oscar-toekenningsaand]] gewen vir beste kinematografie en beste klankeffekredigering.<ref>{{Cite web |title=The 50th Academy Awards {{!}} 1978 |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1978 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190506033234/https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1978 |archive-date=May 6, 2019 |access-date=November 27, 2020 |website= |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |language=en}}</ref> Die resensent Stanley Kauffmann het dit eerste geplaas op sy lys van beste Amerikaanse rolprente van 1968-'77.<ref>{{cite web| title=Calmly Disagreeing: Stanley Kauffmann (1916-2013)| url=https://rockcritics.com/2013/11/05/calmly-disagreeing-stanley-kauffmann-1916-2013/| access-date=November 20, 2023| archive-date=November 20, 2023| archive-url=https://web.archive.org/web/20231120160534/https://rockcritics.com/2013/11/05/calmly-disagreeing-stanley-kauffmann-1916-2013/| url-status=live}}</ref> Spielberg se eerste prent as uitvoerende vervaardiger was ''I Wanna Hold Your Hand'' (1978). Sy volgende regiewerk was aan die komedie ''1941''. Hy was skrikkerig om komedie aan te pak, want hy het geen ondervinding in die [[genre]] gehad nie. ''1941'' was kommersieel suksesvol, <ref>{{Cite web |title=1941 (1979) – Financial Information |url=https://www.the-numbers.com/movie/1941 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127105919/https://www.the-numbers.com/movie/1941#tab=summary |archive-date=2022-11-27 |access-date=2023-03-09 |website=The Numbers}}</ref> maar die meeste resensente en die ateljeebase het nie daarvan gehou nie.{{Sfn|Jackson|2007|p=30}} Een resensent het ''1941'' beskryf as "die opvallendse vermorsing sedert die laaste groot oliestorting", en dit lyk ook amper soos een.<ref>{{cite web |last1=Champlin |first1=Charles |date=December 23, 1979 |url=https://www.newspapers.com/newspage/385313148 |title=Spielberg's Pearl Harbor |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411025612/https://www.newspapers.com/newspage/385313148/ |archive-date=April 11, 2023 |work=Los Angeles Times |pages=Part IV, p. 1 |via=Newspapers.com}}</ref> [[Stanley Kubrick]] het na bewering gesê die prent was "goed, maar nie snaaks nie".<ref>{{cite book| editor1-last=Ciment |editor1-first=Michel |editor2-last=Adair |editor2-first=Gilbert |editor3-last=Bononno |editor3-first=Robert |chapter-url=https://books.google.com/books?id=apbst3-ZYNoC&pg=PA297 |chapter=Interview: Jack Nicholson |title=Kubrick: The Definitive Edition |page=297 |location=New York |publisher=Faber & Faber |year=2003 |isbn=978-0-571-21108-1}}</ref> ===1981-1990: Sterstatus=== Spielberg het in 1980 ''Used Cars'' vervaardig. Die resensies was goed, maar dit was nie 'n kommersiële sukses nie. Hy het in 1981 ''Raiders of the Lost Ark'' geregisseer, geskoei op 'n verhaal deur [[George Lucas]] en Philip Kaufman, en met [[Harrison Ford]] as Indiana Jones. Dit was 'n lokettreffer{{Sfn|Jackson|2007|p=33}} en het op die [[54ste Oscar-toekenningsaand]] die prys gewen vir beste redigering, beste kunsredigering, beste klank, beste klankredigering en beste visuele effekte.<ref>{{Cite web |title=The 54th Academy Awards {{!}} 1982 |work=Oscars.org &#124; Academy of Motion Picture Arts and Sciences |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1982 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180417060317/https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1982 |archive-date=April 17, 2018 |access-date=December 18, 2020 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |language=en}}</ref> ''Raiders'' was die eerste prent in die ''Indiana Jones''-franchise. [[Beeld:Steven Spielberg with Chandran Rutnam in Sri Lanka.jpg|thumb|200px|Spielberg en Chandran Rutnam in Sri Lanka tydens die verfilming van ''Indiana Jones and the Temple of Doom''.]] In 1982 het Spielberg teruggekeer na wetenskapsfiksie met ''E.T. the Extra-Terrestrial''. Die reaksie was ekstaties. Volgens die vervaardiger Kathleen Kennedy "kon jy nie die einde van die prent hoor nie, want mense was op hulle voete en het voete gestamp en gegil [...] Dit was een van die wonderlikste ervarings."{{Sfn|Jackson|2007|p=36}} ''E.T.'' het vier pryse gewen op die [[55ste Oscar-toekenningsaand]]: vir die beste oorspronklike musiek (John Williams), beste klank, beste klankredigering en beste visuele effekte.<ref>{{cite web |url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1983 |title=The 55th Academy Awards (1983) Nominees and Winners |access-date=October 9, 2011 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120905/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/55th-winners.html |archive-date=September 5, 2012}}</ref> Dit is benoem vir beste prent, maar ''[[Gandhi (rolprent)|Gandhi]]'' het gewen; die regisseur van dié prent, [[Richard Attenborough]], het gesê: "Ek was nie net seker dat ''E.T.'' sou wen nie, maar ook dat dit moes wen. Dit was vindingryk, kragtig, wonderlik."<ref>{{harvnb|Shay|Duncan|1993|p=122}}</ref> In 1982 was Spielberg die medeskrywer en vervaardiger van ''Poltergeist''{{Sfn|Jackson|2007|p=33}} en die regisseur van die "Kick The Can"-segment in ''Twilight Zone: The Movie''.<ref>{{cite web |last=Heitmueller |first=Karl |date=April 3, 2007 |title=Rewind: Major-Studio flicks that belong in the Grind House |url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1556111/story.jhtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006102305/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1556111/story.jhtml |archive-date=October 6, 2008 |access-date=January 2, 2009 |website=MTV |publisher=}}</ref> Sy volgende regiewerk was aan ''Indiana Jones and the Temple of Doom'' (1984). Spielberg het later gesê hy was ongelukkig met ''Temple of Doom'', wat dit het "sy persoonlike aanslag en liefde" ontbreek.{{Sfn|Jackson|2007|p=43}} Dit was egter 'n lokettreffer,<ref>{{Cite web |title=Indiana Jones and the Temple of Doom |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0087469/?ref_=bo_se_r_1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101184130/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0087469/?ref_=bo_se_r_1 |archive-date=January 1, 2021 |access-date=November 29, 2020 |website=Box Office Mojo}}</ref> en het die Oscar vir beste spesiale effekte gewen.{{Sfn|Jackson|2007|p=43}} Dit was op dié projek dat Spielberg sy toekomstige vrou [[Kate Capshaw]] ontmoet het. Sy het die rol van Willie Scott vertolk.<ref>{{cite web |date=December 18, 1947 |title=Steven Spielberg Biography |url=http://www.biography.com/articles/Steven-Spielberg-9490621 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514201106/https://www.biography.com/articles/Steven-Spielberg-9490621 |archive-date=May 14, 2011 |access-date=January 31, 2011 |website=Biography.com |publisher=}}</ref> In 1984 het Spielberg, Kennedy en Frank Marshall die vervaardigingsmaatskappy Amblin Entertainment gestig.{{Sfn|Jackson|2007|p=41}} Tussen 1984 en 1990 was Spielberg óf die vervaardiger óf die uitvoerende vervaardiger van 19 rolprente,{{Sfn|McBride|1997|p=380}} insluitende ''Gremlins'' (1984), ''Back to the Future'' (1985), ''Who Framed Roger Rabbit'' (1988) en [[Cape Fear (rolprent)|''Cape Fear'']] (1991).<ref name="Corliss">{{cite magazine|title = This way to the children's crusade|first = Richard|last = Corliss|date = January 7, 1985|access-date = January 2, 2009|url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,959559,00.html|magazine = Time|archive-date = October 19, 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20091019155426/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,959559,00.html|url-status = dead}}</ref>''{{Sfn|Jackson|2007|p=105}}''{{Sfn|McBride|1997|p=506}} Baie van Spielberg se vervaardigingswerk was op kinders gerig, soos ''Tiny Toon Adventures'', ''[[Animaniacs]]'' en ''Family Dog''.{{Sfn|McBride|1997|p=507}} In 1985 het NBC Spielberg 'n tweejaarkontrak aangebied vir 'n TV-reeks, ''Amazing Stories''. Ná twee seisoene en 'n teleurstellende reaksie is die reeks nie hernu nie.{{Sfn|McBride|1997|p=390}} In 1992 het Spielberg minder vervaaardigingswerk begin doen, omdat dit "die mees onvervullende aspek is van die werk wat ek die afgelope dekade gedoen het".{{Sfn|McBride|1997|p=386}} Vroeg in die 1980's het Spielberg en die uitvoerende beampte van Warner Communications, Steve Ross, bevriend geraak. Dit het eindelik daartoe gelei dat hy rolprente vir Warner Bros. begin maak het.{{Sfn|McBride|1997|p=383}} Die eerste prent was ''The Color Purple'' (1985), 'n verwerking van Alice Walker se roman met dieselfde naam, wat die [[Pulitzerprys]] gewen het. Dit was Spielberg se eerste prent met 'n dramatiese onderwerp.{{Sfn|Jackson|2007|p=45}} Die fliek, met onder andere [[Whoopi Goldberg]] en [[Oprah Winfrey]], was 'n lokettreffer en resensente het begin oplet na Spielberg se toetrede tot die dramagenre.{{Sfn|Jackson|2007|p=45}} Volgens die resensent Ebert was dit die beste rolprent van die jaar.<ref>{{Cite web |last=Ebert |first=Roger |date=1985-12-20 |title=The Color Purple movie review (1985) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-color-purple-1985 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101184117/https://www.rogerebert.com/reviews/the-color-purple-1985 |archive-date=January 1, 2021 |access-date=November 27, 2020 |website=RogerEbert.com |language=en}}</ref> Dit het 11 benoemings gekry vir die [[58ste Oscar-toekenningsaand]], en Spielberg het die prys vir beste regisseur van die Amerikaanse Regisseursgilde gewen.{{Sfn|Jackson|2007|p=45}} Die vervaardiging en musiek was deur [[Quincy Jones]]. [[Beeld:Steven Spielberg in 1990.jpg|thumb|links|220px|Spielberg in Maart 1990.]] Nadat [[China]] ekonomiese hervormings ondergaan en 'n belangstelling in die Amerikaanse rolprentbedryf getoon het, het Spielberg ''Empire of the Sun'' (1987) geregisseer. Dit was die eerste Amerikaanse rolprent wat in [[Shanghai]] verfilm is sedert die 1930's.{{Sfn|McBride|1997|p=395}} Die resensies was gemeng met die uitreiking daarvan; kritiek was gemik teen van die "oorspanne" storielyn tot Spielberg se onderspeling van "siekte en verhongering".{{Sfn|McBride|1997|p=397}}{{Sfn|McBride|1997|p=398}} Andrew Sarris het dit egter die beste prent van die jaar genoem, en later een van die bestes van die dekade.<ref>{{cite web |last=Sarris |first=Andrew |title=Andrew Sarris' Top 10 lists 1958–2005 |url=http://alumnus.caltech.edu/~ejohnson/critics/sarris.html#y1977 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20010210193008/http://alumnus.caltech.edu/~ejohnson/critics/sarris.html#y1977 |archive-date=February 10, 2001 |access-date=October 21, 2006 |publisher=California Institute of Technology |df=mdy-all}}</ref> Dit is vir ses Oscars benoem op die [[60ste Oscar-toekenningsaand]],<ref>{{Cite web |title=The 60th Academy Awards {{!}} 1988 |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1988 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724211840/https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1988 |archive-date=July 24, 2020 |access-date=November 27, 2020 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |language=en}}</ref> maar dit was 'n teleurstelling by die loket.<ref>{{Cite news |last=Alterman |first=Ian |date=March 29, 1989 |title=Oscar Nominations Again Snub Spielberg|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1989/03/29/opinion/l-oscar-nominations-again-snub-spielberg-544089.html |url-status=live |access-date=December 19, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101184138/https://www.nytimes.com/1989/03/29/opinion/l-oscar-nominations-again-snub-spielberg-544089.html |archive-date=January 1, 2021}}</ref> Spielberg het gesê ''Empire of the Sun'' was een van die genotvolste rolprente wat hy gemaak het.{{Sfn|Jackson|2007|p=47}} Ná ''The Color Purple'' en ''Empire of the Sun'' wou Spielberg ''[[Rain Man]]'' regisseer, maar het eerder ''Indiana Jones and the Last Crusade'' (1989) gemaak om sy kontrakverpligtinge na te kom.{{Sfn|McBride|1997|p=400}} Vanweë klagtes oor geweld in ''Temple of Doom'', het Spielberg die derde prent ligter gemaak.{{Sfn|Jackson|2007|p=48}} ''Last Crusade'' het meestal positiewe resensies gekry en was 'n sukses by die loket. Dit was sy grootste treffer sedert ''E.T.''{{Sfn|McBride|1997|p=403}} ===1991-1999: Gevestigde loopbaan=== Ná 'n kort ruk waarin hy 'n "artistieke terugslag" beleef het,{{Sfn|Jackson|2007|p=51}} het Spielberg in 1991 teruggekeer met ''Hook'', met [[Robin Williams]] as 'n middeljarige Peter Pan, [[Julia Roberts]] as Tinker Bell en [[Dustin Hoffman]] as [[Captain Hook]]. Dit is vir vyf pryse benoem vir die [[64ste Oscar-toekenningsaand]], maar het swak resensies gekry; Thomson het dit "stroperig" genoem.<ref name="Thomson 2004 848">{{cite book| last=Thomson| first=David| title=The New Biographical Dictionary of Film| year=2004| page=848}}</ref> Desson Howe het gedink dit is alledaags.<ref>{{Cite news |last=Howe |first=Desson |date=December 13, 1991 |title=Hook |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/hookpghowe_a0ae8a.htm |url-status=live |access-date=December 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101184132/https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/hookpghowe_a0ae8a.htm |archive-date=January 1, 2021}}</ref> In 1994 het Spielberg die TV-reeks ''ER'' vervaardig{{Sfn|Jackson|2007|p=104}} en weer sukses behaal. In 1993 het hy teruggekeer na avontuur met ''[[Jurassic Park (rolprent)|Jurassic Park]]'', wat geskoei is op die roman met dieselfde naam deur [[Michael Crichton]]. Dit was toe die fliek wat die meeste geld laat inrol het en het drie pryse gewen op die [[66ste Oscar-toekenningsaand]].{{Sfn|Jackson|2007|p=54}} [[Beeld:Steven Spielberg - GianAngelo Pistoia 1.jpg|thumb|240px|Spielberg ontvang die [[Goue Leeu]] by die Italiaanse vervaardiger Gillo Pontecorvo op die 50ste Weense Rolprentfees, 1993.]] Ook in 1993 was Spielberg die regisseur van ''[[Schindler's List]]'', geskoei op ''Schindler's Ark'' deur Thomas Keneally. Spielberg het 10 jaar gewag om die prent te maak omdat hy nie "volwasse" genoeg gevoel het nie.{{Sfn|Pogrebin|2005|p=32}} Hy wou sy erfenis omarm{{Sfn|Jackson|2007|p=55}}{{Sfn|McBride|1997|p=18}} en het ná sy seun Max se geboorte gesê dit het hom baie geraak. "'n Gees is in my wakker gemaak en ek het 'n Joodse pa geword."{{Sfn|McBride|1997|p=21}} Verfilming het op 1 Maart 1993 in [[Pole]] begin terwyl Spielberg steeds saans ''Jurassic Park'' geredigeer het.{{Sfn|Jackson|2007|p=56}} Hoewel ''Schindler's List'' deur die meeste resensente geprys is, het sommige, soos die vervaardiger Claude Lanzmann, die rolprent gekritiseer oor die swak uitbeelding van die Holocaust.{{Sfn|McBride|1997|p=434}} Teen die verwagting in, was die prent 'n kommersiële sukses.{{Sfn|Jackson|2007|p=59}} Dit het in 1966 sewe Oscars gewen, insluitende beste prent en beste regiseur, Spielberg se eerste.{{Sfn|Jackson|2007|p=58}} Verder het dit sewe [[Bafta]]s en drie [[Golden Globe]]s gewen.<ref>{{Cite web |title=Film in 1994 |url=http://awards.bafta.org/award/1994/film |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413005349/http://awards.bafta.org/award/1994/film |archive-date=April 13, 2016 |access-date=December 19, 2020 |website= |publisher=British Academy of Film and Television Arts}}</ref><ref>{{Cite news |title=Winners & Nominees 1994 |language=en |newspaper= |publisher=Golden Globe Awards |url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1994 |url-status=live |access-date=December 19, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160229195913/http://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1994 |archive-date=February 29, 2016}}</ref> Volgens die Amerikaanse Rolprentinstituut is ''Schindler's List'' "een van die 100 beste Amerikaanse rolprente wat nog gemaak is".<ref>{{Cite web |title=AFI's 100 YEARS...100 MOVIES |url=https://www.afi.com/afis-100-years-100-movies/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422032506/https://www.afi.com/afis-100-years-100-movies/ |archive-date=April 22, 2020 |access-date=December 11, 2020 |website=American Film Institute |language=en}}</ref> In 1994 het Spielberg vir 'n ruk minder regie gedoen sodat hy meer tyd saam met sy gesin kon deurbring. Hy het 'n nuwe rolprentateljee, DreamWorks, saam met Jeffrey Katzenberg en David Geffen gestig.{{Sfn|McBride|1997|p=442}}{{Sfn|Jackson|2007|p=59}} DreamWorks se beleggers sluit in [[Microsoft]] se stigters [[Paul Allen]] en [[Bill Gates]].{{Sfn|Mara|2014|p=55}} Ná sy tydjie weg van regie het hy 'n opvolg van ''Jurassic Park'' gemaak: ''The Lost World: Jurassic Park'' (1997). Dit het in Mei 1997 begin draai en was een van die grootste lokettreffers van die jaar.{{Sfn|Freer|2001|p=247}} [[Beeld:Steven Spielberg 1999.jpg|thumb|links|240px|Spielberg praat op 11 Augustus 1999 by die [[Pentagon]] nadat hy die departement van verdediging se medalje vir voortreflike openbare diens ontvang het.]] Sy rolprent van 1997, ''Amistad'', die eerste een wat deur DreamWorks uitgereik is, is geskoei op die ware verhaal van gebeure in 1839 aan boord van die slaweskip La Amistad. Van die akteurs is [[Morgan Freeman]], [[Anthony Hopkins]], [[Djimon Hounsou]] en [[Matthew McConaughey]].{{Sfn|Jackson|2007|p=67}}{{Sfn|Freer|2001|p=252}} Die prent het nie 'n groot gehoor gelok nie en nie te waffers by die loket gevaar nie.{{Sfn|Jackson|2007|p=69}} Spielberg het erken ''Amistad'' "het te veel van 'n geskiedenisles geword".{{Sfn|Freer|2001|p=258}} Spielberg het in 1998 die epiese [[Tweede Wêreldoorlog|WOII]]-verhaal ''Saving Private Ryan'' uitgereik, met [[Tom Hanks]]. Resensente het die regie en die realistiese uitbeelding van die oorlog geprys.{{Sfn|Freer|2001|p=274}} Die prent was 'n loketsukses,<ref>{{Cite web |title=Saving Private Ryan |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0120815/?ref_=bo_se_r_1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101184121/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0120815/?ref_=bo_se_r_1 |archive-date=January 1, 2021 |access-date=November 30, 2020 |website=Box Office Mojo}}</ref> en Spielberg het op die [[71ste Oscar-toekenningsaand]] 'n tweede Oscar vir beste regisseur gewen.{{Sfn|Jackson|2007|p=73}} In Augustus 1999 is die medalje vir voortreflike openbare diens van die minister van verdediging aan Spielberg en Hanks toegeken.{{Sfn|Jackson|2007|p=72}}{{Sfn|Horn|2002|p=39}} Roger Ebert het geskryf: "Spielberg weet hoe om gehore te laat huil beter as enige regisseur sedert [[Charlie Chaplin|Chaplin]] in ''City Lights''.<ref>{{cite news| last=Ebert| first=Roger| date=July 24, 1998| title=Saving Private Ryan| work=The Chicago Sun-Times| url=https://www.rogerebert.com/reviews/saving-private-ryan-1998| access-date=November 23, 2023| archive-date=December 18, 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20221218225912/https://www.rogerebert.com/reviews/saving-private-ryan-1998| url-status=live}}</ref> ===Die 2000's en daarna=== In 2001 was Spielberg en Hanks die vervaardigers van die TV-minireeks ''Band of Brothers'', wat 'n Golden Globe gekry het vir beste minireeks.<ref>{{Cite web |title=Band of Brothers |url=https://www.goldenglobes.com/tv-show/band-brothers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101184122/https://www.goldenglobes.com/tv-show/band-brothers |archive-date=January 1, 2021 |access-date=December 1, 2020 |website= |publisher=Golden Globe Awards |language=en}}</ref> In dieselfde jaar het Spielberg teruggekeer na wetenskapsfiksie met die rolprent ''A.I. Artificial Intelligence''. [[Stanley Kubrick]] het Spielberg in 1979 die eerste keer gevra om die prent te regisseer. Spielberg het dit in die styl probeer maak waarin Kubrick sou,{{Sfn|Jackson|2007|p=74}} maar volgens sommige resensente met gemengde resultate.{{Sfn|Horn|2002|p=40}} Hulle het gevoel Spielberg se regie was sentimenteel.{{Sfn|Jackson|2007|p=75}}. Baie resensente was egter dol daaroor, soos Jonathan Rosenbaum en A.O. Scott.<ref>{{cite news| last=Rosenbaum| first=Jonathan| date=July 13, 2001| title=The Best of Both Worlds| work=The Chicago Reader| url=https://jonathanrosenbaum.net/2021/08/the-best-of-both-worlds/| access-date=November 23, 2023| archive-date=November 23, 2023| archive-url=https://web.archive.org/web/20231123192533/https://jonathanrosenbaum.net/2021/08/the-best-of-both-worlds/| url-status=live}}</ref><ref>{{cite news| last=Scott| first= A. O.| title=Do Androids Long For Mom?| date=June 29, 2001| work=The New York Times| url=https://www.nytimes.com/2001/06/29/movies/film-review-do-androids-long-for-mom.html}}</ref> Daarna het die wetenskapsfiksieprent ''Minority Report'' (2002) gevolg, asook ''Catch Me If You Can'', met [[Leonardo DiCaprio]], [[Christopher Walken]] en Hanks. Hy het in 2004 saam met Hanks, [[Catherine Zeta-Jones]] en [[Stanley Tucci]] gewerk aan die lighartige komedie ''The Terminal''. Dit was 'n kommersiële sukses, maar die resensies was gemeng.{{Sfn|Jackson|2007|p=83}} In 2005 was hy die regisseur van ''War of the Worlds'', 'n prent met [[Tom Cruise]] en [[Dakota Fanning]] wat geskoei was op die boek van [[H.G. Wells]] met dieselfde naam. Dit was 'n lokettreffer.<ref>{{Cite web |title=War of the Worlds |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0407304/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829151404/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0407304/ |archive-date=August 29, 2021 |access-date=November 27, 2020 |website=Box Office Mojo}}</ref> Spielberg se ''Munich'' (2005) gaan oor die [[Israel]]iese regering se geheime weerwraak ná die ontvoering van en moord op 11 Israeliese Olimpiese atlete in 1972 in [[München]]. Hy het raad by onder andere oudpresident [[Bill Clinton]] gevra voordat hy die prent gemaak het, omdat hy nie verdere probleme in die [[Midde-Ooste]] wou veroorsaak nie.{{Sfn|Jackson|2007|p=86}} Hoewel die resensies meestal goed was, het sommige resensente dit as [[Antisemitisme|antisemities]] beskou;{{Sfn|Jackson|2007|p=87}} dit was een van Spielberg se mees omstrede prente nog.<ref>{{Cite news |author=Melman |first1=Yossi |last2=Hartov |first2=Steven |date=January 17, 2006 |title=Munich: Fact and Fantasy |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/film/2006/jan/17/israelandthepalestinians.world |url-status=live |access-date=February 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728163025/https://www.theguardian.com/film/2006/jan/17/israelandthepalestinians.world |archive-date=July 28, 2020}}</ref> ''Munich'' is [[78ste Oscar-toekenningsaand|vir vyf Oscars benoem]], onder andere vir Spielberg as regisseur.<ref>{{Cite web |title=The 78th Academy Awards {{!}} 2006 |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141001074434/https://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/78th-winners.html |archive-date=October 1, 2014 |access-date=November 27, 2020 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences}}</ref>{{Sfn|Edge|2008|p=102}} [[Beeld:2009libertymedal.JPG|thumb|240px|links|Spielberg en Bill Clinton, 2009.]] In die middel 2000's het Spielberg sy regieloopbaan afgeskaal en hy en sy vennote het DreamWorks verkoop.{{Sfn|Edge|2008|p=102}} In dié tyd was hy steeds aktief as die vervaardiger van prente soos ''Memoirs of a Geisha'' (2005), ''Monster House'' (2006) en ''Flags of Our Fathers'' (2006) saam met [[Clint Eastwood]]. Spielberg het in 2008 na die ''Indiana Jones''-reeks teruggekeer met die vierde prent, ''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull''. Dit is uitgereik 19 jaar ná ''Last Crusade'' en speel in 1957 af.<ref>{{Cite news |date=June 18, 2007 |title=New Indy Adventure Begins Shooting |publisher=IndianaJones.com |url=http://www.indianajones.com/community/news/news20070618.html |access-date=June 18, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070621003713/http://indianajones.com/community/news/news20070618.html |archive-date=June 21, 2007}}</ref><ref>{{cite news |last=Green |first=Willow |date=August 21, 2006 |title=Spielberg, Ford and Lucas on Indy IV |work=Empire |url=https://www.empireonline.com/movies/news/spielberg-ford-lucas-indy-iv/ |access-date=December 19, 2020 |archive-date=December 16, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181216150243/https://www.empireonline.com/movies/news/spielberg-ford-lucas-indy-iv/ |url-status=live }}</ref> Die prent het oor die algemeen positiewe resensies gekry, maar sommige aanhangers was teleurgesteld oor die wetenskapsfiksie-elemente, wat nie kenmerkend van die vorige prente was nie.{{Sfn|Hook|2010|p=90}}{{Sfn|Mara|2014|p=60}} Dit was egter 'n sukses by die loket.<ref>{{Cite web |title=Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0367882/?ref_=bo_se_r_1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101184127/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0367882/?ref_=bo_se_r_1 |archive-date=January 1, 2021 |access-date=December 2, 2020 |website=Box Office Mojo}}</ref> Vroeg in 2009 het Spielberg die eerste prent geskiet in 'n beplande trilogie wat geskoei is op [[Hergé]] se ''[[Die avonture van Kuifie]]''.<ref>{{Cite news |last=McGrath |first=Charles |date=2009-12-23 |title=The Man Behind Boy, Dog and Their Adventures |language=en-US |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2009/12/23/books/23book.html |access-date=2023-03-10 |archive-date=June 11, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611201030/https://www.nytimes.com/2009/12/23/books/23book.html |url-status=live }}</ref> ''The Adventures of Tintin: The Secret of the Unicorn'' se medevervaardiger was [[Peter Jackson]]. Die première was in [[Brussel]], [[België]].<ref>{{Cite web |date=October 23, 2011 |title=Tintin fans flock to Belgian film premiere |url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/8844394/Tintin-fans-flock-to-Belgian-film-premiere.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027062708/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/8844394/Tintin-fans-flock-to-Belgian-film-premiere.html |archive-date=October 27, 2011 |access-date=December 19, 2020 |website=The Telegraph}}</ref> Dit het oor die algemeen goeie resensies gekry.<ref>{{cite web |title=The Adventures of Tintin |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_adventures_of_tintin/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605050100/https://www.rottentomatoes.com/m/the_adventures_of_tintin |archive-date=June 5, 2020 |access-date=April 12, 2012 |website=Rotten Tomatoes |date=December 21, 2011 |publisher=Fandango Media}}</ref> Dit het op die [[69ste Golden Globe-toekenningsaand]] die prys vir beste animasieprent gewen.<ref>{{Cite web |title=Adventures of Tintin, The |url=https://www.goldenglobes.com/film/adventures-tintin |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101184127/https://www.goldenglobes.com/film/adventures-tintin |archive-date=January 1, 2021 |access-date=December 19, 2020 |website= |publisher=Golden Globe Awards |language=en}}</ref> Daarna het ''War Horse'' gevolg,<ref>{{Cite news |title=Steven Spielberg pictured filming new blockbuster on Dartmoor |work=The Herald |url=http://www.plymouthherald.co.uk/SPIELBERG-FILMS-DARTMOOR/story-11666028-detail/story.html |access-date=2023-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413041822/http://www.plymouthherald.co.uk/SPIELBERG-FILMS-DARTMOOR/story-11666028-detail/story.html |archive-date=2016-04-13}}</ref> wat vier dae ná ''Tintin'' uitgereik is. Dit was die eerste van vier agtereenvolgende prente van Spielberg wat deur [[Disney]] uitgereik is. ''War Horse'' is goed deur resensente ontvang,{{Sfn|Mara|2014|p=64}} en is [[84ste Oscar-toekenningsaand|vir ses Oscars benoem]], insluitende beste prent.<ref>{{cite web |title=Nominees and Winners for the 84th Academy Awards |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/84/nominees.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825202636/http://www.oscars.org/awards/academyawards/84/nominees.html |archive-date=August 25, 2013 |access-date=April 12, 2012 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences}}</ref> [[Beeld:Steven_Spielberg_Cannes_2013_2.jpg|thumb|links|240px||Spielberg in 2013 by die [[Cannes-rolprentfees]].]] Spielberg was regisseur van die historiese drama ''Lincoln'' (2012), met [[Daniel Day-Lewis]] as president [[Abraham Lincoln]] en [[Sally Field]] as sy vrou.<ref>{{cite magazine |last=Breznican |first=Anthony |date=April 13, 2011 |title=Steven Spielberg's 'Lincoln' gets its Mary Todd: Sally Field |url=https://ew.com/article/2011/04/13/spielbergs-lincoln-gets-its-mary-todd-sally-field/ |magazine=Entertainment Weekly |access-date=October 22, 2019 |archive-date=February 7, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207193943/https://ew.com/article/2011/04/13/spielbergs-lincoln-gets-its-mary-todd-sally-field/ |url-status=live }}</ref> Die prent gaan oor die laaste vier maande van Lincoln se lewe en is laat in 2011 in [[Richmond, Virginië]], geskiet.<ref>{{cite web |last=Garbarek |first=Ben |date=May 9, 2011 |title=First casting calls for Steven Spielberg movie |url=http://www.nbc12.com/story/14601466/first-casting-calls-for-steven-spielberg-movie |access-date=July 20, 2011 |website=WWBT |publisher= |archive-date=October 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001220510/https://www.nbc12.com/story/14601466/first-casting-calls-for-steven-spielberg-movie/ |url-status=live }}</ref> ''Lincoln'' is geprys en het goed by die loket gevaar.{{Sfn|Mara|2014|p=65}} Dit is [[85ste Oscar-toekenningsaand|vir 12 Oscars benoem]], insluitende beste prent en beste regisseur.<ref>{{cite web |title=The 85th Academy Awards {{!}} 2013 |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502002219/https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2013 |archive-date=May 2, 2019 |access-date=March 3, 2013 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences}}</ref> Dit het gewen vir beste produksie-ontwerp en beste akteur (Day-Lewis).{{Sfn|Mara|2014|p=64}} In 2015 het Spielberg ''Bridge of Spies'' verfilm, oor 'n vliegtuig wat in die [[Koue Oorlog]] neergeskiet is. Die draaiboek was deur die [[Coen-broers]], en van die akteurs was Hanks, [[Mark Rylance]], [[Amy Ryan]] en [[Alan Alda]].<ref name="June14dates">{{cite magazine|last1=Bahr|first1=Lindsey|title=Steven Spielberg's Cold War thriller and 'The BFG' snag release dates|url=https://ew.com/article/2014/06/16/steven-spielberg-cold-war-bfg/|access-date=October 22, 2019|magazine=Entertainment Weekly|date=June 16, 2014|archive-date=August 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808014355/https://ew.com/article/2014/06/16/steven-spielberg-cold-war-bfg/|url-status=live}}</ref> Dit was gewild onder resensente,<ref>{{cite web |title=Bridge of Spies |url=https://www.rottentomatoes.com/m/bridge_of_spies/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101184153/https://www.rottentomatoes.com/m/bridge_of_spies |archive-date=2021-01-01 |access-date=2023-03-10 |website=Rotten Tomatoes |date=October 16, 2015 |publisher=Fandango Media}}</ref> en is [[88ste Oscar-toekenningsaand|vir ses Oscars benoem]], insluitende vir beste prent. Rylance het die Oscar vir beste manlike byspeler gewen.<ref>{{Cite web |title=The 88th Academy Awards {{!}} 2016 |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191108052548/https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2016 |archive-date=November 8, 2019 |access-date=December 2, 2020 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |language=en}}</ref> In 2016 het Spielberg ''The BFG'' gemaak. Dit was 'n verwerking van [[Roald Dahl]] se kinderboek [[Die GSR]], met die nuweling Ruby Barnhill en [[Mark Rylance]] as die Groot Sagmoedige Reus.<ref>{{Cite web |last=Pulver |first=Andrew |date=April 28, 2014 |title=Steven Spielberg to tackle The BFG movie |url=http://www.theguardian.com/film/2014/apr/28/steven-spielberg-bfg-movie-roald-dahl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101184155/https://www.theguardian.com/film/2014/apr/28/steven-spielberg-bfg-movie-roald-dahl |archive-date=January 1, 2021 |access-date=December 19, 2020 |website=The Guardian |language=en}}</ref> ''The BFG'' se première was 'n buite-kompetisie-inskrywing op die [[Cannes-rolprentfees 2016]].<ref>{{cite web|url=http://www.festival-cannes.com/en/press/programmation/?date=2016-05-14|title=Programme|website=Festival de Cannes|access-date=December 1, 2017|archive-date=November 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118102457/http://www.festival-cannes.com/en/press/programmation/?date|url-status=live}}</ref> Die resensies was goed. Michael Phillips van ''Chicago Tribune'' het sekere tonele vergelyk met die werk van [[Alfred Hitchcock]] en [[Stanley Kubrick]].<ref>{{Cite web |last=Phillips |first=Michael |date=2016-06-29 |title='The BFG' review: Oscar-winner Rylance delightful to watch in Spielberg adaptation |url=https://www.chicagotribune.com/entertainment/movies/sc-the-bfg-mov-rev-0628-20160628-column.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101184205/https://www.chicagotribune.com/entertainment/movies/sc-the-bfg-mov-rev-0628-20160628-column.html |archive-date=January 1, 2021 |access-date=December 19, 2020 |website=Chicago Tribune}}</ref> ''Toronto Sun'' se Liz Braun het gevoel hoewel daar genotvolle oomblikke was, was dit te lank.<ref>{{Cite news |last=Braun |first=Liz |date=June 30, 2016 |title='The BFG' review: Steven Spielberg can't capture the magic of Roald Dahl |language=en-CA |newspaper=Toronto Sun |url=https://torontosun.com/2016/06/30/the-bfg-review-steven-spielberg-cant-capture-the-magic-of-roald-dahl |url-status=live |access-date=December 19, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101184202/https://torontosun.com/2016/06/30/the-bfg-review-steven-spielberg-cant-capture-the-magic-of-roald-dahl |archive-date=January 1, 2021}}</ref> [[Beeld:Gabriel LaBelle at the 2022 TIFF Premiere of The Fabelmans (52359190764) (cropped).jpg|thumb|180px|Gabriel LaBelle in 2022 op die première van ''The Fabelmans''.]] In 2019 het Spielberg ''West Side Story'' verfilm, wat 'n verwerking van die musiekblyspel is.<ref>{{cite web |author=Fleming |first=Mike Jr. |date=March 5, 2014 |title='West Side Story' Remake For Steven Spielberg In Works At Fox – Deadline |url=https://www.deadline.com/2014/03/fox-revives-west-side-story-for-steven-spielberg-as-town-ponders-stacey-snider-move-and-dreamworks-future/ |access-date=2023-03-10 |website=Deadline Hollywood |publisher=Penske Business Media, LLC |archive-date=August 12, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812010519/http://www.deadline.com/2014/03/fox-revives-west-side-story-for-steven-spielberg-as-town-ponders-stacey-snider-move-and-dreamworks-future/ |url-status=live }}</ref> Die akteurs sluit [[Ansel Elgort]] en [[Rachel Zegler]] in, met [[Ariana DeBose]], [[Mike Faist]] en [[Rita Moreno]] in byrolle.<ref>{{cite news |last=Teeman |first=Tim |date=July 19, 2017 |title=Tony Kushner: Why I'm Writing a Play About Donald Trump |newspaper=The Daily Beast |url=https://www.thedailybeast.com/tony-kushner-why-im-writing-a-play-about-donald-trump |url-status=live |access-date=December 1, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190211121938/http://www.thedailybeast.com/tony-kushner-why-im-writing-a-play-about-donald-trump |archive-date=February 11, 2019}}</ref> ''West Side Story'' het goeie resensies gekry en is vir sewe Oscars benoem, insluitende beste prent en beste regisseur.<ref name="nytimes-oscars">{{cite news |last=Cohn |first=Gabe |date=February 8, 2022 |title=2022 Oscars Nominees List |website=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/02/08/movies/2022-oscars-nominees-list.html |access-date=February 8, 2022 |archive-date=February 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208132358/https://www.nytimes.com/2022/02/08/movies/2022-oscars-nominees-list.html |url-status=live }}</ref> Spielberg is ook benoem vir pryse van die Golden Globe Awards, Regisseursgilde van Amerika en Critics' Choice Movie Awards.<ref>{{Cite web |last=Palotta |first=Frank |date=December 10, 2021 |title=Spielberg and Oscar buzz could give 'West Side Story' a big opening weekend |url=https://www.cnn.com/2021/12/10/media/west-side-story-box-office-analysis/index.html |access-date=December 10, 2021 |website=CNN |archive-date=December 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211210193327/https://edition.cnn.com/2021/12/10/media/west-side-story-box-office-analysis/index.html |url-status=live }}</ref> Spielberg se rolprent ''The Fabelmans'' van 2022 is 'n fiktiewe weergawe van sy eie adolessensie wat hy saam met Tony Kushner geskryf het.<ref>{{Cite web |last=Murphy |first=J. Kim |date=2021-05-04 |title=Steven Spielberg's Next Film Is Titled The Fabelmans, About a Young Spielberg |url=https://www.ign.com/articles/steven-spielberg-the-fabelmans-title-casting-call-young-spielberg |access-date=2023-03-09 |website=[[IGN]] |language=en |archive-date=May 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504212238/https://www.ign.com/articles/steven-spielberg-the-fabelmans-title-casting-call-young-spielberg |url-status=live }}</ref> [[Gabriel LaBelle]] vertolk die rol van Sammy Fabelman, 'n karakter wat deur Spielberg geïnspireer is, terwyl [[Michelle Williams (aktrise)|Michelle Williams]] die rol van Sammy se moeder, Mitzi, vertolk en [[Paul Dano]] dié van sy vader, Burt. Ander akteurs sluit in [[Seth Rogen]] en [[Judd Hirsch]].<ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2021-05-26 |title=Steven Spielberg Sets Newcomer Gabriel LaBelle To Star In Untitled Film Based On Director's Childhood |url=https://deadline.com/2021/05/steven-spielberg-gabriel-labelle-younger-spielberg-untitled-film-loosely-based-on-directors-childhood-1234763409/ |access-date=2023-03-09 |website=Deadline Hollywood |publisher=Penske Business Media, LLC |language=en-US |archive-date=May 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526170154/https://deadline.com/2021/05/steven-spielberg-gabriel-labelle-younger-spielberg-untitled-film-loosely-based-on-directors-childhood-1234763409/ |url-status=live }}</ref> Dit is wyd geprys in resensies, maar tog was ''West Side Story'' en ''The Fabelmans'' mislukkings by die loket. Die tydskrif ''Variety'' het dit toegeskryf aan 'n afname in die gewildheid van Spielberg in 'n fliekomgewing wat deur die [[Covid-19-pandemie]] verander is, omdat die publiek belangstelling verloor het in prestigeryke rolprente.<ref>{{Cite news |last=Eriksen |first=Kaare |date=December 1, 2022 |title='Fabelmans' Fumble Points to Box-office Blues for Prestige Films |work=Variety |url=https://variety.com/vip/fabelmans-fumble-points-to-box-office-blues-for-prestige-films-1235447094/ |access-date=December 16, 2022 |archive-date=December 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216182455/https://variety.com/vip/fabelmans-fumble-points-to-box-office-blues-for-prestige-films-1235447094/ |url-status=live }}</ref> ''The Fabelmans'' het sewe Oscarbenoemings gekry, insluitende vir beste prent, beste regisseur en beste oorspronklike draaiboek.<ref>{{cite news |last1=D'Alessandro |first1=Anthony |date=January 24, 2023 |title=Steven Spielberg On 'Fabelmans' Oscar Noms, His First Screenplay Nod, 'Indiana Jones' & Why Theatrical B.O. "Will Come Back" |work=Deadline Hollywood |publisher=Penske Business Media, LLC |url=https://deadline.com/2023/01/oscars-2023-steven-spielberg-the-fabelmans-indiana-jones-disney-series-1235239433/ |access-date=15 March 2023 |archive-date=March 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315031030/https://deadline.com/2023/01/oscars-2023-steven-spielberg-the-fabelmans-indiana-jones-disney-series-1235239433/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last=Sanchez |first=Gabrielle |date=March 13, 2023 |title=''The Banshees of Inisherin'', ''TÁR'', ''Elvis'', and ''The Fabelmans'' were all shut out of this year's Oscars |work=The A.V. Club |url=https://www.avclub.com/banshees-of-inisherin-tar-the-fabelmans-shut-out-oscars-1850218763 |access-date=March 13, 2023 |archive-date=March 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313161025/https://www.avclub.com/banshees-of-inisherin-tar-the-fabelmans-shut-out-oscars-1850218763 |url-status=live }}</ref> In [[Frankryk]] was dit 'n reusesukses en het dit die 21ste-eeuse prent met die hoogste waardering geword. Volgens ''Cahiers du Cinéma'' sal die prent "ongetwyfeld die belangrikste rolprent van sy loopbaan bly".<ref>{{cite web |url=http://www.allocine.fr/film/fichefilm-255726/critiques/presse/ |title=The Fabelmans |work=AlloCiné |access-date=March 28, 2023 |archive-date=March 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320144401/https://www.allocine.fr/film/fichefilm-255726/critiques/presse/ |url-status=live }}</ref> In 2023 was Spielberg een van die vervaardigers van die musikale produksie van ''[[The Color Purple (2023-rolprent)|The Color Purple]]'', saam met onder andere [[Quincy Jones]] en [[Oprah Winfrey]]. ==Style en tegnieke== ===Invloede=== Volgens Spielberg was Frank Capra se ''It's A Wonderful Life'' (1946) 'n invloed op "familie, gemeenskap en die voorstede".{{Sfn|Baxter|1996|p=20}} Hy het die werk van [[Alfred Hitchcock]],{{Sfn|McBride|1997|p=81}}{{Sfn|Hook|2010|p=6}} David Lean,{{Sfn|Freer|2001|p=148}} John Ford, [[Stanley Kubrick]] en John Frankenheimer geniet.{{Sfn|McBride|1997|p=263}}{{Sfn|Jackson|2007|p=xvii}} Op universiteit is hy geïnspireer deur die buitelandse prente van [[Ingmar Bergman]], Jacques Tati en [[François Truffaut]]. Laasgenoemde was een van sy gunstelingregisseurs.{{Sfn|McBride|1997|p=143}} [[Spencer Tracy]] het ook die karakters van Spielberg se prente beïnvloed,{{Sfn|Baxter|1996|p=19}} asook die TV-reeks ''The Twilight Zone''.{{Sfn|McBride|1997|p=170}} ===Metodes en temas=== Spielberg gebruik dikwels storieborde om die verhaal te visualiseer.{{Sfn|Freer|2001|p=112}}{{Sfn|Freer|2001|p=149}} Ná sy ondervinding met ''Jaws'' het hy gewoonlik die tonele met spesiale effekte vir laaste gelos en die media van die rolprentstelle weggehou.{{Sfn|Baxter|1996|p=160}} Spielberg het verkies om vinnig te skiet, met baie verskillende skote, sodat hy 'n groot opsie sou hê in die redigeringskamer.{{Sfn|Mairata|2018|p=69}} Teen die tyd van ''Minority Report'' het hy meer vertroue gehad met ingewikkelde kamerabewegings.{{Sfn|Buckland|2006|p=202}} Spielberg se prente bevat baie ooreenstemmende temas. Een van die algemeenstes is "gewone mense in buitengewone omstandighede".{{Sfn|McBride|1997|p=263}}{{Sfn|Freer|2001|p=76}} Die gewone mense het gewoonlik beperkings, maar slaag daarin om 'n "held" te word.{{Sfn|Freer|2001|p=76}} 'n Deurlopende tema in sy gesinsvriendelike werk is 'n kinderlike wonder en geloof, en die idee "die goeie in die mens sal seëvier".{{Sfn|Freer|2001|p=76}} Van die temas wat hy verken, is die belangrikheid van kind wees, die verlies van onskuld, en die noodsaaklikheid van ouerfigure.<ref>{{Cite book|title=Steven Spielberg and Philosophy : We're Gonna Need a Bigger Book|date=2008 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-7324-5 |editor-last=Kowalski |editor-first=Dean A. |location=Lexington, Kentucky |page=48 |oclc=299792520}}</ref> In die verhoudings tusen ouer en kind is daar dikwels 'n gebrekkige of onverantwoordelike vaderfiguur. Dié tema het betrekking op Spielberg se eie kinderjare.{{Sfn|McBride|1997|p=181}} Die verkenning van [[buiteaardse lewe]] is nog 'n aspek van sy werk. Spielberg het homself in sy kinderjare as 'n "boaardse wese" (''alien'') beskryf.{{Sfn|McBride|1997|p=67}} Dié belangstelling kom van sy vader, 'n aanhanger van wetenskapsfiksie.<ref>{{cite book| title = E.T. DVD Production Notes Booklet| publisher = Universal|year=2002}}</ref> ==Persoonlike lewe== [[File:Steven Spielberg figure at Madame Tussauds London (30318312944).jpg|thumb|upright|'n Wasbeeld van Spielberg in [[Madame Tussauds]], Londen.]] Spielberg het die aktrise [[Amy Irving]] in 1976 ontmoet toe sy 'n oudisie afgelê het vir ''Close Encounters of the Third Kind''.{{Sfn|McBride|1997|p=293}} Hoewel sy te jonk vir die rol was, het sy en Spielberg begin uitgaan en het sy by hom ingetrek.{{Sfn|McBride|1997|p=294}} Hulle is in 1979 uitmekaar.{{Sfn|Jackson|2007|p=43}} In 1984 het hulle weer romanties betrokke geraak en in November 1985 is hulle getroud. Hulle seun, Max, is op 13 Junie dié jaar gebore.{{Sfn|McBride|1997|p=362, 363}} In 1989 is die paartjie geskei, maar het besluit om naby mekaar te woon om toesig oor Max te deel.{{Sfn|McBride|1997|p=403}} Hulle egskeidingskikking is een van die duurstes in die geskiedenis.<ref>{{cite news |date=April 13, 2007 |title='Most costly' celebrity divorces |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/6552597.stm |url-status=live |access-date=April 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313131053/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/6552597.stm |archive-date=March 13, 2012}}</ref>{{Sfn|Jackson|2007|p=43}} Spielberg het die aktrise [[Kate Capshaw]] in 1984 ontmoet toe hy haar gebruik het in ''Indiana Jones and the Temple of Doom''. Hulle is op 12 Oktober 1991 getroud nadat Capshaw haar tot die [[Judaïsme]] bekeer het.<ref>{{cite news|first=Karen W.|last=Arenson|title=From ''Schindler's List'', a Jewish Mission|url=https://www.nytimes.com/1995/09/24/us/from-schindler-s-list-a-jewish-mission.html|newspaper=[[The New York Times]]|date=September 24, 1995|access-date=May 11, 2018|archive-date=May 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511222358/https://www.nytimes.com/1995/09/24/us/from-schindler-s-list-a-jewish-mission.html|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Jackson|2007|p=49}} Hulle het vyf kinders: Sasha (1990), Sawyer (1992)<ref>{{cite web|last=Schuster|first=Dana|date=September 7, 2012|title=A stage for Spielberg's son|url=https://nypost.com/2012/09/07/a-stage-for-spielbergs-son/|access-date=May 11, 2018|work=New York Post|archive-date=February 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224232416/https://nypost.com/2012/09/07/a-stage-for-spielbergs-son/|url-status=live}}</ref> en Destry (1996); en twee aangenome kinders, Theo en Mikaela.{{Sfn|Jackson|2007|p=42}} Hy het ook 'n stiefdogter, Jessica Capshaw. In 1997 het 'n man met die naam Jonathan Norman Spielberg beskruip en probeer om sy huis binne te gaan; Norman is vir 25 jaar tronk toe gestuur.<ref>{{cite news |date=June 17, 1998 |title=Spielberg stalker jailed |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/114988.stm |access-date=December 11, 2011 |archive-date=August 18, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170818060802/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/114988.stm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last=Sylvester |first=Sherri |date=February 26, 1998 |title=Spielberg recounts fears, anguish over alleged stalker |work=CNN |url=http://edition.cnn.com/SHOWBIZ/9802/26/spielberg.stalker/ |access-date=December 11, 2011 |archive-date=August 7, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807115729/http://edition.cnn.com/SHOWBIZ/9802/26/spielberg.stalker/ |url-status=live }}</ref> In 2001 is Spielberg bekruip deur die komplotteoris en voormalige maatskaplike werker Diana Napolis. Sy het hom en die aktrise [[Jennifer Love Hewitt]] daarvan beskuldig dat hulle 'n breinspoelingstoestel in haar brein ingeplant het en deel van 'n [[Sataniese rituele misbruik|sataniese kultus]] is.<ref>{{Cite web|last1=Armstrong|first1=Mark|last2=Mandel|first2=Kwala|date=October 18, 2002|title=Steven Spielberg Curbs Alleged Stalker|url=https://people.com/celebrity/steven-spielberg-curbs-alleged-stalker/|access-date=December 19, 2020|website=People|language=EN|archive-date=January 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101184216/https://people.com/celebrity/steven-spielberg-curbs-alleged-stalker/|url-status=live}}</ref> Napolis is tot 'n geestesinrigting toegelaat en het skuld op bekruiping beken. Sy is op parool vrygelaat op voorwaarde dat sy geen verdere kontak met Spielberg of Hewitt het nie.<ref name="Sauer2002">{{cite news|last=Sauer|first=M|date=December 31, 2002|title=Stalking suspect to undergo more psychological tests|newspaper=The San Diego Union-Tribune|url=http://www.signonsandiego.com/news/metro/20021231-9999_1m31stalker.html|url-status=dead|access-date=October 30, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906133859/http://www.signonsandiego.com/news/metro/20021231-9999_1m31stalker.html|archive-date=September 6, 2008}}</ref><ref name="DeYoung">{{cite book|author=De Young, Mary|title=The day care ritual abuse moral panic|publisher=McFarland|year=2004|isbn=978-0-7864-1830-5|location=Jefferson, N.C.|pages=[https://books.google.com/books?id=_e8ZkJBtz0EC&pg=PA234 234–235]}}</ref> In 2013 het Spielberg die 86&nbsp;m lange [[seiljag]] ''The Seven Seas'' vir $182&nbsp;miljoen gekoop. Hy het dit weer te koop aangebied en vir huurvaarte beskikbaar gestel. Teen $1,2&nbsp;miljoen per maand is dit een van die duurste huurseiljagte op die mark. Hy het 'n nuwe 911&nbsp;meter lange seiljag gekoop van na bewering $250&nbsp;miljoen.<ref>{{cite web |last=Green |first=Dennis |date=2015-08-14 |title=Steven Spielberg is selling his $184 million mega-yacht because he needs a bigger boat |url=http://www.businessinsider.com/this-184-million-yacht-isnt-enough-for-steven-spielberg-2015-8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220430162242/https://www.businessinsider.com/this-184-million-yacht-isnt-enough-for-steven-spielberg-2015-8 |archive-date=2022-04-30 |access-date=December 1, 2017 |website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gardner |first=Chris |date=July 7, 2015 |title=Spielberg Trading Up to 300-Foot Yacht |url=https://www.hollywoodreporter.com/lifestyle/lifestyle-news/spielberg-trading-up-300-foot-813065/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214021406/https://www.hollywoodreporter.com/lifestyle/lifestyle-news/spielberg-trading-up-300-foot-813065/ |archive-date=February 14, 2023 |access-date=December 18, 2020 |website=The Hollywood Reporter}}</ref> Spielberg is op 60-jarige ouderdom met [[disleksie]] gediagnoseer.<ref>{{cite news |last=Keegan |first=Rebecca |date=September 25, 2012 |title=Steven Spielberg on unlocking 'tremendous mystery' of his dyslexia |work=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-xpm-2012-sep-25-la-et-mn-steven-spielberg-on-unlocking-tremendous-mystery-of-his-dyslexia-20120925-story.html |access-date=March 12, 2021 |archive-date=February 11, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211013102/https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-xpm-2012-sep-25-la-et-mn-steven-spielberg-on-unlocking-tremendous-mystery-of-his-dyslexia-20120925-story.html |url-status=live }}</ref> In 2022, op 75-jarige ouderdom, is Covid-19 by hom gediagnoseer, maar hy het herstel.<ref>{{cite web |last1=Pederson |first1=Erik |last2=Tapp |first2=Tom |date=2022-11-28 |title=Steven Spielberg Has Covid, Misses Introducing Michelle Williams Tribute at Gotham Awards |url=https://deadline.com/2022/11/steven-spielberg-has-covid-misses-gotham-awards-1235183405/#respond |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225021746/https://deadline.com/2022/11/steven-spielberg-has-covid-misses-gotham-awards-1235183405/ |archive-date=2022-12-25 |access-date=2022-12-25 |website=Deadline Hollywood] |publisher=Penske Business Media, LLC}}</ref> ==Filmografie== Spielberg was sedert die 1960's die regisseur van meer as 30 rolprente, en medevervaardiger van baie werke. {| class="wikitable" |+Geregisseerde rolprente ! Jaar ! Titel ! Verspreider |- |1971 || ''Duel'' || rowspan=3|[[Universal Pictures]] |- |1974 || ''The Sugarland Express'' |- |1975 || ''[[Jaws]]'' |- |1977 || ''Close Encounters of the Third Kind'' || Columbia Pictures |- |1979 || ''1941'' || Universal Pictures / Columbia Pictures |- |1981 || ''[[Raiders of the Lost Ark]]'' || Paramount Pictures |- |1982 || ''E.T. the Extra-Terrestrial'' || Universal Pictures |- |1984 || ''Indiana Jones and the Temple of Doom'' || Paramount Pictures |- |1985 || ''The Color Purple'' || rowspan=2|Warner Bros. |- |1987 || ''Empire of the Sun'' |- | rowspan="2" |1989 |''Indiana Jones and the Last Crusade'' || Paramount Pictures |- | ''Always''|| Universal Pictures |- |1991 || ''Hook'' || TriStar Pictures |- |rowspan=2|1993 || ''Jurassic Park'' || rowspan=3|Universal Pictures |- | ''Schindler's List'' |- |rowspan=2|1997 || ''The Lost World: Jurassic Park'' |- | ''Amistad'' ||DreamWorks Pictures |- |1998 || ''Saving Private Ryan'' ||DreamWorks Pictures / Paramount Pictures |- |2001 || ''A.I. Artificial Intelligence'' || Warner Bros. Pictures / DreamWorks Pictures |- |rowspan=2|2002 || ''Minority Report'' || 20th Century Studios|20th Century Fox |- | ''Catch Me If You Can'' || rowspan=2|DreamWorks Pictures |- |2004 || ''The Terminal'' |- |rowspan=2|2005 || ''War of the Worlds'' || Paramount Pictures / DreamWorks Pictures |- | ''Munich'' || Universal Pictures / DreamWorks Pictures |- |2008 || ''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull'' || Paramount Pictures |- |rowspan=2|2011 || ''The Adventures of Tintin'' || Paramount Pictures / Sony Pictures Releasing |- | ''War Horse'' || Walt Disney Studios Motion Pictures |- |2012 || ''Lincoln'' || rowspan=2|Walt Disney Studios Motion Pictures / 20th Century Fox |- |2015 || ''Bridge of Spies'' |- |2016 || ''The BFG'' || Walt Disney Studios Motion Pictures |- |2017 || ''The Post'' || 20th Century Fox |- |2018 || ''Ready Player One'' || Warner Bros. Pictures |- |2021 || ''West Side Story'' || Walt Disney Studios Motion Pictures / 20th Century Studios |- |2022 || ''The Fabelmans'' || Universal Pictures |- |2026 || ''[[Disclosure Day]]'' || Universal Pictures |- |} ==Pryse== [[Beeld:Steven Spielberg 1999 4 crop.jpg|thumb|180px|Spielberg ontvang 'n prys vir openbare diens van die Amerikaanse minister van verdediging, William Cohen (1999).]] Spielberg het al talle pryse ontvang, wat die volgende insluit: Hy het drie [[Oscar]]s gewen. Hy het nege benoemings gekry vir beste regisseur en het twee gewen: vir ''Schindler's List'' en ''Saving Private Ryan''.{{Sfn|Jackson|2007|p=109}}{{Sfn|Jackson|2007|p=112}} Sy derde Oscar was vir beste rolprent: ''Schindler's List''.{{Sfn|Jackson|2007|p=58}} Hy is die enigste regisseur wat in ses verskillende dekades 'n Oscarbenoeming gekry het. In 2024 op die [[96ste Oscar-toekenningsaand]] is hy die 13de keer vir beste prent benoem, wat 'n rekord is. In 1987 het hy die Irving G. Thalberg-herdenkingsprys gewen vir sy werk as 'n skeppende vervaardiger.{{Sfn|Parish|2004|p=2}} [[Beeld:SpielbergGraumansChinese.jpg|thumb|180px|links|Spielberg se voet- en handafdrukke voor die [[Grauman se Chinese teater]].]] In 1998 het hy die Meriete-orde van die Federale Republiek Duitsland ontvang vir sy werk aan ''Schindler's List'' en vir die Shoah-stigting.<ref>{{cite web |date=September 11, 1998 |title=Auszeichnung für Auseinandersetzung mit dem Holocaust: Steven Spielberg erhält das Bundesverdienstkreuz |trans-title=Award for debate about the Holocaust: Steven Spielberg receives the Order of Merit |url=https://www.berliner-zeitung.de/auszeichnung-fuer-auseinandersetzung-mit-dem-holocaust-steven-spielberg-erhaelt-das-bundesverdienstkreuz-li.6393 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312012432/https://www.berliner-zeitung.de/auszeichnung-fuer-auseinandersetzung-mit-dem-holocaust-steven-spielberg-erhaelt-das-bundesverdienstkreuz-li.6393 |archive-date=2023-03-12 |access-date=2023-03-12 |website=Berliner Zeitung |language=de |df=mdy-all}}</ref> Spielberg het in 1999 die Amerikaanse departement van verdediging se medalje vir voortreflike openbare diens ontvang vir ''Saving Private Ryan''.{{Sfn|Jackson|2007|p=111}} Vir dieselfde prent het hy 'n prys van die Amerikaanse Regisseursgilde gewen.{{Sfn|Jackson|2007|p=111}} Spielberg het in 2003 'n ster op die [[Hollywood Walk of Fame]] gekry.{{Sfn|Jackson|2007|p=113}} In 2006 het hy die [[Kennedysentrum-eerbewys]] gewen.<ref>{{Cite web |date=2006-12-04 |title=Kennedy Center Honors |url=https://www.cbsnews.com/pictures/kennedy-center-honors-4-12-06/ |access-date=2022-12-25 |website=CBS News |language=en-US |archive-date=December 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225030955/https://www.cbsnews.com/pictures/kennedy-center-honors-4-12-06/ |url-status=live }}</ref> In 2005 is Spielberg in die Wetenskapsfiksie-eresaal opgeneem. Dit was die eerste jaar waarin nieskrywers toegelaat is.<ref>{{Cite web |date=2005-03-24 |title=It's Official! Inductees Named for 2005 Hall of Fame Class |url=http://www.sfhomeworld.org/make_contact/article.asp?articleID=206 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050326222649/http://www.sfhomeworld.org/make_contact/article.asp?articleID=206 |archive-date=2005-03-26 |access-date=2022-12-25 |publisher=Science Fiction Museum and Hall of Fame}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hall of Fame |url=http://www.midamericon.org/halloffame/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521070009/http://www.midamericon.org/halloffame/ |archive-date=2013-05-21 |access-date=2022-12-25 |publisher=Science Fiction Museum and Hall of Fame}}</ref> In 2009 was Spielberg die ontvanger van die [[Cecil B. DeMille-prys]], ’n ere-[[Golden Globe]] wat deur die Hollywood Foreign Press Association toegeken word.{{Sfn|Hook|2010|p=95}} In 2001 het [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|koningin Elizabeth II]] hom 'n ereridder van die [[Orde van die Britse Ryk]] (KBE) gemaak vir dienste gelewer aan die Britse rolprentbedryf.<ref>{{cite news |date=January 30, 2001 |title=Spielberg receives Royal honour |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1142446.stm |url-status=live |access-date=January 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020111014/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1142446.stm |archive-date=October 20, 2014}}</ref>{{Sfn|Jackson|2007|p=97}} In 2004 het hy [[Frankryk]] se hoogste burgerlike prys, die [[Erelegioen]], ontvang.<ref>{{Cite web |date=September 6, 2004 |title=Spielberg awarded Légion d'Honneur |url=http://www.theguardian.com/film/2004/sep/06/news.stevenspielberg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101184224/https://www.theguardian.com/film/2004/sep/06/news.stevenspielberg |archive-date=January 1, 2021 |access-date=December 16, 2020 |website=The Guardian |language=en}}</ref> In 2015 het Spielberg die Presidensiël Vryheidsmedalje van president [[Barack Obama]] ontvang.<ref>{{cite web |date=November 16, 2015 |title=President Obama Names Recipients of the Presidential Medal of Freedom |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2015/11/16/president-obama-names-recipients-presidential-medal-freedom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170128065413/https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2015/11/16/president-obama-names-recipients-presidential-medal-freedom |archive-date=January 28, 2017 |access-date=November 16, 2015 |work=whitehouse.gov |via=National Archives}}</ref> {| class="wikitable" |+Pryse en benoemings vir rolprente van Spielberg as regisseur ! rowspan="2" | Jaar ! rowspan="2" | Titel ! colspan="2" style="text-align:center;" width=160| Oscars ! colspan="2" style="text-align:center;" width=160| Baftas ! colspan="2" style="text-align:center;" width=160| Golden Globes |- ! Benoemings ! Gewen ! Benoemings ! Gewen ! Benoemings ! Gewen |- | 1975 | ''Jaws'' |align=center|4 |align=center|3 |align=center|7 |align=center|1 |align=center|4 |align=center|1 |- | 1977 | ''Close Encounters of the Third Kind'' |align=center|9 |align=center|2 |align=center|9 |align=center|1 |align=center|4 | |- | 1979 | ''1941'' |align=center|3 | | | |align=center|5 | |- | 1981 | ''Raiders of the Lost Ark'' |align=center|9 |align=center|5 |align=center|7 |align=center|1 |align=center|1 | |- | 1982 | ''E.T. the Extra-Terrestrial'' |align=center|9 |align=center|4 |align=center|12 |align=center|1 |align=center|5 |align=center|2 |- | 1984 | ''Indiana Jones and the Temple of Doom'' |align=center|2 |align=center|1 |align=center|4 |align=center|1 | | |- | 1985 | ''The Color Purple'' |align=center|11 | |align=center|1 | |align=center|5 |align=center|1 |- | 1987 |''Empire of the Sun'' |align=center|6 | |align=center|6 |align=center|3 |align=center|2 | |- | 1989 | ''Indiana Jones and the Last Crusade'' |align=center|3 |align=center|1 |align=center|3 | |align=center|1 | |- | 1991 | ''Hook'' |align=center|5 | | | |align=center|1 | |- |rowspan=2| 1993 | ''Jurassic Park'' |align=center|3 |align=center|3 |align=center|3 |align=center|2 | | |- | ''Schindler's List'' |align=center|12 |align=center|7 |align=center|13 |align=center|7 |align=center|6 |align=center|3 |- |rowspan=2| 1997 | ''The Lost World: Jurassic Park'' |align=center|1 | | | | | |- |''Amistad'' |align=center|4 | | | |align=center|4 | |- | 1998 | ''Saving Private Ryan'' |align=center|11 |align=center|5 |align=center|10 |align=center|2 |align=center|5 |align=center|2 |- | 2001 | ''A.I. Artificial Intelligence'' |align=center|2 | |align=center|1 | |align=center|3 | |- |rowspan=2| 2002 | ''Minority Report'' |align=center|1 | |align=center|1 | | | |- | ''Catch Me If You Can'' |align=center|2 | |align=center|4 |align=center|1 |align=center|1 | |- |rowspan=2| 2005 | ''War of the Worlds'' |align=center|3 | | | | | |- | ''Munich'' |align=center|5 | | | |align=center|2 | |- | 2008 | ''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull'' | | |align=center|1 | | | |- |rowspan=2| 2011 | ''The Adventures of Tintin'' |align=center|1 | |align=center|2 | |align=center|1 |align=center|1 |- | ''War Horse'' |align=center|6 | |align=center|5 | |align=center|2 | |- | 2012 | ''Lincoln'' |align=center|12 |align=center|2 |align=center|10 |align=center|1 |align=center|7 |align=center|1 |- | 2015 | ''Bridge of Spies'' |align=center|6 |align=center|1 |align=center|9 |align=center|1 |align=center|1 | |- | 2016 | ''The BFG'' | | |align=center|1 | | | |- | 2017 | ''The Post'' |align=center|2 | | | |align=center|6 | |- | 2018 | ''Ready Player One'' |align=center|1 | |align=center|1 | | | |- | 2021 | ''West Side Story'' |align=center|7 |align=center|1 |align=center|5 | |align=center|4 |align=center|3 |- | 2022 |''The Fabelmans'' |align=center|7 | |align=center|1 | |align=center|5 |align=center|2 |- !colspan="2"|'''Totaal''' !align=center|147 !align=center|35 !align=center|116 !align=center|22 !align=center|75 !align=center|16 |} ==Nalatenskap== [[Beeld:Steven Spielberg - Walk of Fame.jpg|thumb|200px|Spielberg se ster op die [[Hollywood Walk of Fame]].]] Spielberg was 'n figuur van die New Hollywood-tydperk<ref>{{Cite book |last=Tibbetts |first=John C.|title=Those Who Made It : Speaking with the Legends of Hollywood |publisher=Palgrave Macmillan |year=2015 |isbn=978-1-137-54190-1 |location=Houndmills, Basingstoke, Hampshire |page=82 |oclc=908990396}}</ref> en word algemeen beskou as een van die invloedrykste en kommersieel suksesvolste rolprentregisseurs van alle tye. 'n Paar van sy prente was onder die 10 wat in die 1970's en 1980's die meeste by die loket verdien het. ''Jaws'', ''E.T. the Extra-Terrestrial'' en ''Jurassic Park'' het met hulle uitreiking almal die meeste geld in hulle onderskeie [[genre]]s verdien.{{Sfn|Parish|2004|p=1}}{{Sfn|Hook|2010|p=7}}{{Sfn|Freer|2001|p=vi}} In 1996 het die tydskrif ''[[Life (tydskrif)|Life]]'' Spielberg aangewys as die invloedrykste persoon van sy generasie.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=June 3, 1996 |title=Spielberg Tops Life List of 50 Influential Boomers |url=https://www.orlandosentinel.com/news/os-xpm-1996-06-03-9606020389-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101184252/https://www.orlandosentinel.com/ |archive-date=January 1, 2021 |access-date=December 15, 2020 |website=Orlando Sentinel |language=en-US}}</ref> In 2003 het ''Premiere'' hom eerste geplaas op hulle lys van die 100 magtigste mense in die fliekbedryf.{{Sfn|Parish|2004|p=1}} In 2005 het ''Empire'' hom eerste geplaas op 'n lys van die grootste rolprentregisseurs van alle tye.<ref>{{Cite news |date=June 1, 2005 |title=Spielberg voted 'best director' |language=en-GB |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4600651.stm |url-status=live |access-date=November 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101184221/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4600651.stm |archive-date=January 1, 2021}}</ref> In 2013 het ''[[Time (tydskrif)|Time]]'' hom gelys as een van die 100 invloedrykste mense.<ref>{{Cite magazine |last=Brokaw|first=Tom|date=April 18, 2013 |title=Steven Spielberg: The World's 100 Most Influential People |url=https://time100.time.com/2013/04/18/time-100/slide/steven-spielberg/ |url-status=live |magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101184226/https://time100.time.com/2013/04/18/time-100/slide/steven-spielberg/ |archive-date=January 1, 2021 |access-date=December 15, 2020}}</ref> Volgens ''[[Forbes]]'' se lys van invloedrykste sterre van 2014, was Spielberg ook eerste.<ref name="Independent- Most influential">{{cite news |last=Selby |first=Jenn |date=January 16, 2014 |title=Steven Spielberg tops Forbes Most Influential Celebrities of 2014 list |newspaper=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/news/people/news/steven-spielberg-tops-forbes-most-influential-celebrities-of-2014-list-9063685.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 18, 2014 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220525/https://www.independent.co.uk/news/people/news/steven-spielberg-tops-forbes-most-influential-celebrities-of-2014-list-9063685.html |archive-date=May 25, 2022}}</ref> Sy werk word deur talle regisseurs bewonder, insluitende [[Ingmar Bergman]],<ref>{{cite web |date=July 31, 2007 |title=När Bergman går på bio |url=https://www.sydsvenskan.se/2007-07-30/nar-bergman-gar-pa-bio |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211204191740/https://www.sydsvenskan.se/2007-07-30/nar-bergman-gar-pa-bio |archive-date=December 4, 2021 |access-date=March 13, 2023 |website=Sydsvenskan |language=sv}}</ref> [[Werner Herzog]],<ref>{{cite web |last=Foundas |first=Scott |date=September 23, 2002 |title=Interview: Strong Man on a Mission; Werner Herzog Talks About 'Invincible' |url=https://www.indiewire.com/article/interview_strong_man_on_a_mission_werner_herzog_talks_about_invincible/ |access-date=December 18, 2020 |website=IndieWire |archive-date=April 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426094709/https://www.indiewire.com/article/interview_strong_man_on_a_mission_werner_herzog_talks_about_invincible/ |url-status=live }}</ref> [[Stanley Kubrick]],<ref>{{cite web |title=On Kubrick – A Talk With Kubrick Documentarian Jan Harlan |url=https://www.dvdtalk.com/janharlaninterview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214021405/https://www.dvdtalk.com/janharlaninterview.html |archive-date=February 14, 2023 |access-date=March 13, 2023 |website=DVD Talk |publisher=}}</ref> [[Sidney Lumet]],<ref>{{cite web |date=January 7, 2008 |title=The Hollywood Interview: Sidney Lumet |url=http://thehollywoodinterview.blogspot.com/2008/01/sidney-lumet-hollywood-interview.html |access-date=January 31, 2011 |website=The Hollywood Interview |publisher=Blogger |archive-date=April 11, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110411202031/http://thehollywoodinterview.blogspot.com/2008/01/sidney-lumet-hollywood-interview.html |url-status=live }}</ref> [[Roman Polanski]],<ref>{{Cite book |last1=Polanski |first1=Roman |url=https://books.google.com/books?id=Pckg8k3g-PkC&q=%22that+film+challenged+some+of+my+preconceptions%22&pg=PA167 |title=Roman Polanski: Interviews |last2=Cronin |first2=Paul |publisher=University Press of Mississippi |year=2005 |isbn=978-1-57806-799-2 |pages=167 |access-date=October 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101184258/https://books.google.com/books?id=Pckg8k3g-PkC&q=%22that+film+challenged+some+of+my+preconceptions%22&pg=PA167 |archive-date=January 1, 2021 |url-status=live}}</ref> [[Martin Scorsese]],<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=NV8k4tNCB6k |title=Steven Spielberg Receives Cecil B. DeMille Award – Golden Globes 2009 |date=October 12, 2009 |type=Television production |access-date=March 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312211739/https://www.youtube.com/watch?v=NV8k4tNCB6k |archive-date=March 12, 2023 |url-status=live|via=YouTube}}</ref> [[François Truffaut]],<ref>{{cite web |author=Rowley |first=Stephen |title=Genre, Auteurism, and Spielberg |url=http://home.mira.net/~satadaca/genre2.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504134502/https://home.mira.net/~satadaca/genre2.htm |archive-date=May 4, 2011 |access-date=January 31, 2011 |website=Cinephobia |publisher=}}</ref> en [[David Lynch]].<ref>{{cite web |date=August 21, 1982 |title=David Lynch interview New Musical Express, 21st August, 1982 |url=http://www.davidlynch.de/nmelynch.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313210031/http://www.davidlynch.de/nmelynch.html |archive-date=March 13, 2012 |access-date=May 25, 2012 |website=NME |publisher=}}</ref> Spielberg se prente het ook baie regisseurs beïnvloed, soos [[Neill Blomkamp]],<ref>{{cite web|date=August 18, 2009|title=District 9 (2009) – Neill Blomkamp Interview|url=http://www.scifimoviepage.com/upcoming/previews/district9-sequel.html|access-date=January 31, 2011|website=Sci-Fi Movie Page|archive-date=June 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190627032541/http://www.scifimoviepage.com/upcoming/previews/district9-sequel.html|url-status=live}}</ref> [[Ridley Scott]]<ref>{{cite book |last1=Ridley |first1=Scott |url=https://books.google.com/books?id=kpF6yekYJeEC |title=Ridley Scott: interviews |last2=Knapp |first2=Laurence F. |last3=Kulas |first3=Andrea F. |publisher=University Press of Mississippi |year=2005 |isbn=978-1-57806-726-8 |pages=184 |access-date=October 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101184239/https://books.google.com/books?id=kpF6yekYJeEC |archive-date=January 1, 2021 |url-status=live}}</ref> en [[Kevin Smith]].<ref>{{cite web |last=Vo |first=Alex |date=October 27, 2008 |title=Five Favorite Films with Kevin Smith |url=https://www.rottentomatoes.com/m/1190296-zack_and_miri_make_a_porno/news/1776943/five_favorite_films_with_kevin_smith/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100718185710/http://www.rottentomatoes.com/m/1190296-zack_and_miri_make_a_porno/news/1776943/five_favorite_films_with_kevin_smith/ |archive-date=July 18, 2010 |access-date=January 31, 2011 |website=Rotten Tomatoes}}</ref> Sewe van sy prente is deur die [[Biblioteek van die VSA-kongres|Library of Congress]] in die Amerikaanse Nasionale Rolprentregister opgeneem as "kutureel, histories of esteties belangrik": ''Jaws, Close Encounters of the Third Kind, Raiders of the Lost Ark, E.T., Jurassic Park, Schindler's List'' en ''Saving Private Ryan''.<ref name=":1">{{Cite web |title=Complete National Film Registry Listing |url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305191832/https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/ |archive-date=March 5, 2016 |access-date=December 16, 2020 |website=Library of Congress |publication-place=Washington, D.C.}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ===Bronne=== {{refbegin|3}} * {{Cite book|last=Baxter|first=John|title=Steven Spielberg: The Unauthorised Biography|publisher=Harper Collins|year=1996|isbn=9780002555876|location=Londen}} * {{Cite book|last=Buckland|first=Warren|title=Directed by Steven Spielberg: Poetics of the Contemporary Hollywood Blockbuster|publisher=Continuum|year=2006|isbn=9780826416919|location=New York}} * {{Cite book|last=Edge|first=Laura Bufano|title=Steven Spielberg: Director of Blockbuster Films|publisher=Enslow Publishers|year=2008|isbn=9780766028883|location=Berkeley Heights, New Jersey}} * {{Cite book|last=Freer|first=Ian|title=The Complete Spielberg|publisher=Virgin Publishing|year=2001|isbn=9780753505564|location=Londen |url=https://archive.org/details/completespielber0000free |url-access=registration}} * {{Cite book|last=Hook|first=Sue Vander|title=Steven Spielberg: Groundbreaking Director|publisher=Abdo Publishing Company|year=2010|isbn=9781604537048|location=Edina, Minnesota}} * {{Cite book|last=Horn|first=Geoffrey M.|title=Steven Spielberg|publisher=World Almanac Library|year=2002|isbn=9780836850802|location=Milwaukee}} * {{Cite book|last=Jackson|first=Kathi|title=Steven Spielberg: A Biography|publisher=Greenwood Press|year=2007|isbn=9780313337963|location=Westport, Connecticut}} * {{Cite book|last=Mairata|first=James|title=Steven Spielberg's Style by Stealth|publisher=Springer International Publishing|year=2018|isbn=9783319690810|location=Cham, Switserland}} * {{Cite book|last=Mara|first=Wil|title=Great Filmmakers Steven Spielberg|publisher=Cavendish Square Publishing|year=2014|isbn=9781627129367|location=New York}} * {{Cite book|last=McBride|first=Joseph|title=Steven Spielberg: A Biography|publisher=Simon & Schuster|year=1997|isbn=9780684811673|location=New York}} * {{Cite book|last=Parish|first=James Robert|title=Steven Spielberg Filmmaker|publisher=Ferguson|year=2004|isbn=9780816054817|location=New York}} * {{Cite book|last=Pogrebin|first=Abigail|title=Stars of David: Prominent Jews Talk About Being Jewish|publisher=Broadway Books|year=2005|isbn=9780307419323|location=New York}} * {{Cite book|last=Shone|first=Tom|title=Blockbuster: How Hollywood Learned to Stop Worrying and Love the Summer|publisher=Simon and Schuster|year=2004|isbn=9780743235686|location=New York}} {{refend}} ==Nog leesstof== * {{cite book|last=Haskell |first=Molly |year=2017 |title=Steven Spielberg: A Life in Films |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-18693-2|ref=none}} * {{cite book|last=Jolls|first=Michael|title=The Films of Steven Spielberg |publisher=Create Space |year=2018 |isbn=978-1986039680|ref=none}} * {{cite book|last=Morris|first=Nigel|title=The Cinema of Steven Spielberg: Empire of Light |publisher=Wallflower Press |year=2007 |isbn=978-1-904764-88-5|ref=none}} * {{cite book|last1=Spielberg|first1=Steven|last2=Friedman|first2=Lester D.|last3=Notbohm|first3=Brent|title=Steven Spielberg: Interviews|publisher=University Press of Mississippi|year=2000|isbn=978-1-57806-113-6|ref=none}} ==Skakels== * {{IMDb naam}} * {{Tcmdb naam}} * {{AllMovie naam}} * {{C-SPAN|80561}} * [https://digicoll.library.wisc.edu/cgi/f/findaid/findaid-idx?c=wiarchives;cc=wiarchives;view=text;rgn=main;didno=uw-whs-us0147an Joseph McBride Papers, 1960–2008] – Wisconsin Historical Society {{CommonsKategorie-inlyn|Steven Spielberg}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Steven Spielberg}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Spielberg, Steven}} [[Kategorie:Amerikaanse Jode]] [[Kategorie:Amerikaanse rolprentregisseurs]] [[Kategorie:Amerikaanse rolprentvervaardigers]] [[Kategorie:Geboortes in 1946]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse filantrope]] tf2d6r6zjbrril33nd6wdlneir5ehrl 4 24925 2908039 226690 2026-05-29T21:35:22Z SpesBona 2720 Stukkende prent vervang 2908039 wikitext text/x-wiki {{Omraam|Alexandria - Egypt.jpg|150px|left}}'''[[Alexandrië]]''' ([[Grieks]]: '''Ἀλεξάνδρεια''' [Alexándreia], [[Latyn|Latyns]]: '''Alexandria''', [[Kopties]]: '''Rakotə''', [[Arabies]]: '''Al-ʼIskandariya''', Egipties-Arabies: '''Iskindireyya''') is die tweede grootste stad van [[Egipte]] en sy belangrikste seehawe aan die [[Middellandse See]] met sowat vyf miljoen inwoners. Die stad huisves onder meer die Bibliotheca Alexandrina of Nuwe Biblioteek van Alexandrië en het danksy die aardgas- en oliepypleidings vanuit Suez tot 'n beduidende nywerheidsentrum ontwikkel. Dit beskik naas [[Kaïro]] oor die enigste internasionale lughawe in Egipte. Die stad is die belangrikste van sowat driehonderd nedersettings, wat die naam van [[Alexander die Grote]] dra en het danksy die invloedryke Ptolemeïese koningshuis tot een van die beduidendste metropole van die antieke wêreld en as hoofstad van Egipte tot die kulturele sentrum van die Hellenistiese wêreld ontwikkel. Lees verder by [[Alexandrië]]. 7q05puzgx56bz99quym8kysod9xxxyi 0 26252 2908057 2902586 2026-05-30T02:43:32Z CommonsDelinker 1161 Administrateur [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vervang "WPAAdultEducation.gif" met "WPA_Adult_Education_-_DPLA_-_22235050c3dec4dc0eaf4d753c6f43c3.gif" omrede: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonize the names of a s 2908057 wikitext text/x-wiki [[Lêer:US states by date of statehood RWB dates.svg|duimnael|400px|Territoriale uitbreiding van die Verenigde State volgens toetreding van sy deelstate (1776–1959): {{columns-list|3| {{sleutel|#FF0000|1776–1790}} {{sleutel|#FF6666|1791–1799}} {{sleutel|#FF9999|1800–1819}} {{sleutel|#FFCCCC|1820–1839}} {{sleutel|#CCCCCC|1840–1859}} {{sleutel|#CCCCFF|1860–1879}} {{sleutel|#9999FF|1880–1899}} {{sleutel|#6666FF|1900–1950}} {{sleutel|#0000FF|1950–1959}}}}]] Die [[Verenigde State van Amerika]] is op die vasteland van [[Noord-Amerika]] geleë. Voordat [[Christopher Columbus]] in Amerika geland het, was die vasteland deur verskillende Eerste Nasies ([[Indiane]]) bewoon. Gedurende die groot ontdekkingstydperk het [[Spanje]], [[Frankryk]], [[Engeland]], [[Nederland]] en [[Rusland]] kolonies op die vasteland gevestig. Uiteindelik het die VSA egter onafhanklikheid verkry. 'n Honderd jaar later het daar 'n burgeroorlog tussen die noordelike en suidelike deelstate uitgebreek. Emigrante van baie verskillende lande het deurentyd na die VSA getrek en aan die begin van die [[20ste eeu]] was die VSA een van die wêreldmagte, wat dan ook na die [[Tweede Wêreldoorlog]] deel van die [[Koue Oorlog]] was. == Die Prekolumbiaanse tydperk == {{Hoofartikel|Indiane}} [[Lêer:Taospueblo002.jpg|duimnael|links|Taos Pueblo in Nieu-Meksiko, omstreeks 1920]] [[Lêer:Inuit Woman 1907 Crisco edit.jpg|duimnael|Inoeïet-vrou in Alaska (1907)]] Die geskiedenis van die Indiaanse kolonisasie van die Amerikaanse vasteland bly nog steeds die onderwerp van navorsing. Aangesien daar geen oorblyfsels van hoogs ontwikkelde mensape gevind is nie en die Eerste Nasies (Indiane) tipiese mongoloïede kenmerke het, woord daar vermoed dat die eerste menslike bewoners vanuit Asië gekom en vir hulle immigrasie 'n landbrug gebruik het, wat in die Ystydperke met hulle laer seespieël tussen die Asiatiese en Amerikaanse vastelande bestaan het. Die etnoloë verdeel die verskillende volke van die Eerste Nasies in twee hoofgroepe: Die vroegste immigrante wys kenmerkende lang skedels op en is later opgevolg deur 'n tweede groep met ronde skedels. Die langskedelgroep is na die westelike en oostelike randgebiede van die vasteland teruggedring, terwyl die rondskedelgroep, die sogenaamde Pueblo-Andiede groep, die sentrale gebiede bewoon het. Die Inoeïet of Eskimo's het as die derde en laaste groep na Amerika gekom. Die stamme van die oostelike beskawings was hoofsaaklik jagters en versamelaars, maar was gedeeltelik ook akkerboere, wat bone, mielies, pampoene en meloene verbou het. Hulle het in klein gemeenskappe van tussen vyfrig en tweehonderd mense saamgewoon en word vanweë die sakrale aardhope, wat hulle gebou het, in Engels ook ''mound builders'' genoem. Die noordwestelike beskawings was eweneens akkerboere en word vanweë hulle kookgereedskap, wat uit versierde korfskottels bestaan het, ook korfmakers (Engels: ''basket makers'') genoem. Daarnaas het hulle vir kookdoeleindes ook stene verhit en in water geplaas, sodat hulle die tweede bynaam steenkokers (''stone boilers''). Die noordelike stamme se [[stapelvoedsel]] was [[salm]], terwyl die suidelike Indiane veral eikels geëet het. Die belangrikste groep Indiane was die suidwestelike beskawings, wat in 'n aantal groepe verdeel word en onder meer Hopi, Sjosjone, Yuma, Navajo en Apaches behels. Die sogenaamde Pueblo-akkerboere was die mees ontwikkelde Indiaanse beskawing met 'n georganiseerde landboustelsel as hulle ekonomiese basis. Die Rancheria-beskawing het ook op landbou gesteun en eenvoudige damme in die oorstromingsvlaktes van die groot riviere soos Colorado opgerig, maar daarnaas ook plante in die riviervalleie en op die [[mesa]]-plato's versamel. Die Navajo en sommige Apache-stamme was net gedeeltelik akkerboere, terwyl die oostelike Apaches en Ute heeltemaal versamelaars was. Die behuisings van die jagters verskil volgens die diere, wat hulle oorwegend geëet het. Die visserstamme het eenvoudige hutte van bas gebou, die buffeljagters het huide en velle gebruik wat saamgenaai is. Hulle gereedskappe en voorwerpe was oorwegend van hout, huide, steen en erdewerk gemaak. Net 'n klein aantal stamme het metale soos [[koper]] gebruik. Die Cherokee in die huidige deelstate [[Georgia]] en [[Noord-Carolina]] het al boomstamme as boumateriaal vir hulle hutte gebruik. Die Pueblo-Indiane het selfs 'n soort stedelike kultuur met kubusvormige huise ontwikkel. Die huise het oor meer as twee verdiepings beskik en was slegs deur middel van [[leer (toestel)|lere]] en vanuit die dakke toeganklik. Hierdie stamme het onder sterk kulturele invloede vanuit Meksiko gekom, van waar hulle ook die katoenvervaardiging aangeleer het. Kalkoene en honde was hulle enigste huisdiere, mielies, maniok, pampoene, tamaties, kakao, coca, sisal en tabak hulle belangrikste landbouprodukte. Die Pueblo-Indiane was bekwame pottebakkers en staan ook bekend vir hulle rituele, waarin gemaskeerde dansers, wat hulle gode versinnebeeld, 'n groot rol speel. Die noorde en noordooste van die huidige VSA is deur die Algonkin-groep van stamme (waaronder onder meer die Delaware, Mohikaners, Illinois, Ottawa en ander), die Irokese (waaronder onder meer die Seneca en Mohawk) en die Dakota of Sioux (met onder meer die Winnebago, [[Iowa]], Omaha en Kansas) bewoon. Die belangrikste stamme in die suidooste was die Cherokee en die Seminoles van Florida. == Europese nedersettings == === Spanje === {{Hoofartikel|Nieu-Spanje}} [[Lêer:MissionCarmelSEGL.jpg|duimnael|Die Spaanse sendingstasie in die huidige Carmel (Kalifornië) met sy kenmerkende [[campanile]] (kloktoring)]] [[Spanje]] was die eerste Europese groot moondheid wat die Noord-Amerikaanse vasteland vanuit die suide begin verken het. Die groot dryfkragte agter die Spaanse ekspedisies was van ekonomiese en godsdienstige aard: Hulle was enersyds op soek na goud en silwer, en andersyds het hulle weens hulle sendingbewussyn daarin belang gestel om die inheemse bevolking te kersten. Die goewerneur van die eiland [[Puerto Rico]], Juan Ponce de León, het op Paassondag van die jaar 1513 naby die huidige stad St. Augustine voet aan wal gesit en die gebied ''Pascua florida'' genoem, waarvan later ook die naam van die deelstaat Florida afgelei is. By sy terugkeer agt jaar later is Ponce de León deur Indiane aangeval en dodelik gewond. Die eerste Spaanse nedersetting, Fort St. Augustine, is eers in 1565 opgerig en het later die beginpunt van 'n Spaanse sendingpad geword, wat na [[Pensacola]] aan die Golfkus en verder weswaarts tot by [[San Diego]] aan die weskus geloop het. Ander ekspedisies is in die 1530's en 1540's vanuit Meksiko uitgestuur en het moontlik gebiede tot by die huidige Kansas in die noorde verken, maar alle kragte is tevergeefs ingespan – in teenstelling met hulle Suid-Amerikaanse kolonies het die [[Spanjaarde]] in die noorde geen [[edelmetaal|edelmetale]] ontdek nie. Die grotendeels woestynagtige terrein en Indiaanse aanvalle het verdere ekspedisies verhoed, en die Spanjaarde het liewer by die meer gevorderde Pueblo-Indiaanse beskawings in die suidweste met hulle sendingwerk begin. 'n Aantal huidige Amerikaanse stede is as Spaanse sendingstasies, handelsposte en administratiewe setels gestig: Villa Real de la Santa Fé de San Francisco (later verkort tot [[Santa Fe, Nieu-Meksiko|Santa Fé]]) in Nieu-Meksiko (1609), Fort San Carlos (die voorloper van die stad Pensacola in Florida, 1698) en die ''presidios'' (versterkte sendingstasies) in die omgewing van [[El Paso]] en [[San Antonio]] in Texas. In die uitgestrekte gebied het die Spanjaarde met hulle klein aantal nedersettings voorlopig net 'n swak posisie ingeneem. Eers toe die Britte en [[Franse]] hulle Noord-Amerikaanse besittings in die 18de eeu begin uitbrei het, het ook Spanje se aktiwiteite veral in Kalifornië versterk. Die Spanjaarde het op hierdie gebied aanspraak gemaak as deel van Columbus se ontdekkings, en hulle was verontrus toe die Deense seevaarder Vitus Bering die Noord-Pasifiese kusgebiede in 1741 in Russiese opdrag begin verken het. In 1763 is die Spaanse nedersetting San Diego aan die Pasifiese kus gestig. Die sterk noordoostelike passaatwinde in die gebied het egter die seevervoer van goedere uit Acapulco (Meksiko) na San Diego erg belemmer, en dit het skepe dikwels vyftig dae geneem om die relatief klein seereis te onderneem. Gevolglik is goedere vanuit Laredo op die skiereiland Baja California (Neder-Kalifornië) op paaie vervoer. Die Spanjaarde het strategies geleë plekke gekies om 'n aantal verdere Kaliforniese sendingstasies te stig, en in die tydperk tussen 1769 en 1823 het 25 stasies langs die sogenaamde ''Camino Real'' (Engels: ''Mission Trail'') tussen San Diego en San Francisco ontstaan. In teenstelling met die Pueblo-Indiane van Nieu-Meksiko was die Kaliforniese Eerste Nasies jagters, vissers en versamelaars en was dus nie in staat om die Spaanse stasies met landbouprodukte te voorsien nie. Die stasies was genoodsaak om selfversorgend te wees en het tot klein landbousentrums ontwikkel, wat naas veeteelt op die verbouing van inheemse wynsoorte, olywe, graan, groente en vrugte toegespits het. Droogtes en watertekorte het besproeiing van groente- en vrugtetuine steeds moeilik gemaak, en 'n aantal stasies is selfs na meer geskikte plekke verskuif. Die nomadiese Indiane van die gebied het hulle nouliks in die stasies gevestig, en daar was ook geen noemenswaardige immigrasie van Spaanse setlaars nie. Die stasies was deur half-feodale strukture gekenmerk, en min Indiane het op 'n vrywillige basis vir die Spanjaarde gewerk. Siektes en mishandelings het duisende menselewens geëis, en slegs die helfte van die oorspronklike 600&nbsp;000 inheemse bewoners het die Spaanse heerskappy oorleef. Nadat Meksiko ná die [[Meksikaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] van Spanje onafhanklik geword het, het die stasies minder belangrik geword, en hulle is in 1836 volkome gesekulariseer. As gevolg van die [[Meksikaans-Amerikaanse Oorlog]] het Meksiko sy gebiede noord van die skiereiland [[Baja California]] en die Rio Grande in Texas in 1848 aan die Verenigde State afgestaan. In hierdie periode het met die goudstormloop van Kalifornië die Amerikaanse kolonisasie van die gebied begin. === Frankryk === {{Hoofartikel|Nieu-Frankryk}} [[Lêer:New Orleans - French Quarter - balcon.JPG|duimnael|'n Balkon in die Franse buurt van [[New Orleans]]]] Frankryk se koloniale aktiwiteite is steeds deur sy politieke betrokkenhede op die Europese vasteland belemmer, en die godsdienstige verdeeldheid in die 16de eeuse Frankryk is weerspieël deur die stigting van afsonderlike Protestantse en Rooms-Katolieke nedersettings in Noord-Amerika. Die [[Italië|Italiaanse]] seevaarder Giovanni da Verrazano het in 1524 in Franse opdrag onder meer die skiereiland Manhattan verken, terwyl [[Jacques Cartier]] in 1534 die huidige Quebec bereik het. Die erste Franse nedersettings het egter eers in die tydperk tussen 1562 en 1564 ontstaan, toe [[Hugenote]] 'n kolonie noord van die skiereiland Florida gestig het. Hierdie nedersetting is deur die Spanjaarde as 'n bedreiging vir hulle eie gebiede beskou en gevolglik vernietig. Die eerste permanente nedersettings is dus in die noorde gestig: Port Royal aan die suidoewer van die Fundybaai in die jaar 1605, en drie jaar later [[Quebecstad]]. Vanuit [[Nieu-Brunswick]], [[Nova Scotia]], [[Prins-Edward-eiland]] en die [[Sint-Laurensrivier]]gebied het die Franse 'n baie groot gebied in Noord-Amerika verken. Pelshandelaars het tot by die Groot Mere getrek en die sogenaamde ''portages'' ontdek – smal strepe land tussen twee rivierlope, waar bote maklik na die ander rivier gedra kon word. Die Franse het vinnig die boloop van die Mississippirivier bereik, en in 1682 het Sieur de la Salle danksy hierdie groot waterweg tot by die Mississippi-rivierdelta gevaar en die gebied ter ere van koning Lodewyk [[Louisiana]] genoem. Louisiana het die belangrikste Franse kolonie op die gebied van die huidige Verenigde State geword, en met [[New Orleans]] het die Franse hier ook 'n belangrike seehawe gestig. Die res van die kolonie was egter byna onbevolk, en in die volgende dekades het slegs klein ekspedisies vanaf New Orleans vertrek om nedersettings langs die Mississippi tot by die huidige deelstate Illinois en Wisconsin te stig. In die laasgenoemde gebiede is [[lood]] ontgin. Toe Frankryk sy kolonie Louisiana aan die Verenigde State verkoop het, was daar talle parogieë waar Frans as omgangs- en kerktaal gebesig is. In die laaste tweehonderd jaar het die gebruik van Frans egter sterk afgeneem. Maar stede soos Mobile en New Orleans pronk nog steeds met 'n ryk argitektoniese erfenis uit die Franse tydperk, veral in die ''Vieux carré'' of Franse kwartier. === Engeland === {{Hoofartikel|Nieu-Engeland}} [[Lêer:Philadelphia City Hall-zoom.JPG|duimnael|'n Bronsstandbeeld van William Penn op die Raadsaal van Philadelphia (Pennsilvanië)]] Engeland het tot die mees suksesvolle koloniale [[groot moondheid]] ontwikkel, aangesien sy beleid van ''splendid isolation'', sy posisie as leidende seemag sedert die tydperk van koningin Elizabeth I en die politieke en godsdienstige woelinge, wat die Noord-Amerikaanse kolonies van 'n bestendige stroom Britse immigrante verseker het. Seevaarders op soek na die Noordwestelike Deurvaart soos Martin Frobisher en Henry Hudson was die eerstes, wat die Noord-Amerikaanse vasteland teen die laat 16de en vroeë 17de eeu begin verken het. Sir Walter Raleigh se pogings om 'n Engelse nedersetting in die huidige deelstaat Virginië te stig, het in die 1580's misluk. Die Londense Kompanjie, wat 'n oktrooi vir die gebiede tussen die 34ste en 38ste noordelike breedtegraad ontvang het, was in 1607 meer suksesvol en het onder die leiding van kaptein John Smith 'n fort in die Chesapeakebaai van Virginië laat oprig. Die klein aantal oorspronklike koloniste is deur hongersnood, malaria en aanvalle van Indiane geteister, en alhoewel nuwe setlaars hulle in 1607 en 1608 in die kolonie gevestig het, het van die geskatte bevolking van sewehonderd mense minder as tien persent oorleef. Die oorblywende koloniste was in 1610 reeds van plan om die kolonisasie van die gebied vir goed te staak. Dit het die vasberadenheid, moed en uithouvermoë van 'n leier soos Lord Delaware geverg, wat teen hierdie tydperk met 'n nuwe groep immigrante voet aan wal gesit het, om met die kolonisering voort te gaan. Aanvanklik is Jamestown as nuwe hoofstad van die kolonie gestig en in 1699 deur Williamsburg vervang. Die bekendste landing van setlaars was egter dié van die Puriteinse Pelgrimvaders, wat in 1620 op hulle skip ''[[Mayflower]]'' Bostonbaai in die huidige Massachusetts bereik het – 'n gebied, wat aan die destydse Plymouth-Kompanjie behoort het. Die eerste nedersetting, [[Plymouth, Massachusetts|New Plymouth]], was suid van die huidige [[Boston]] geleë en die beginpunt van 'n grootskaalse volksplanting in die gebied. In die volgende twintig jaar het die kolonies sowat 25&nbsp;000 [[Engelse]] immigrante gelok, en weens die godsdienstige en politieke verdeeldheid van die setlaars het voortdurend nuwe kolonies ontstaan. In die tyd van die Amerikaanse Rewolusie was daar reeds dertien kolonies. Die meeste van hulle was kroonkolonies, wat deur 'n koninklike goewerneur bestuur is. 'n Aantal kolonies het op die basis van 'n oktrooi ontstaan, en hierdie groep het naas Massachusetts ook Rhode Island en Connecticut ingesluit. 'n Derde groep was privaatbesittings, met Maryland, wat aan [[Lord Baltimore]] geskenk is, as 'n Rooms-Katolieke nedersetting, en Pennsilvanië, wat aan die Quaker-leier William Penn geskenk is. Naas die Quakers het ook ander godsdienstige groepe soos die Morawiërs en Mennoniete (of Pennsilvanië-Duitsers) kolonies in Pennsilvanië gestig. Laasgenoemde het in 1683 Germantown, 'n voorstad van Philadelphia, gestig. Weens die groot aantal Duitse setlaars het Duits selfs 'n mededinger van Engels as omgangstaal in die streek geword. === Nederland === {{Hoofartikel|Nieu-Nederland}} [[Lêer:Nieuw Nederland.png|duimnael|Deur die [[Nederlandse Wes-Indiese Kompanjie]] opgeëiste kuslyn en die belangrikste plekke van [[Nieu-Nederland]]]] Nederland was aanvanklik 'n groot mededinger vir Engeland, wat reeds in 1609 in Noord-Amerika geland het, en sy handelsmaatskappye – waaronder die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]], die [[Nederlandse Wes-Indiese Kompanjie]] en die Nieuw Nederland Compagnie het belang gestel in die pelshandel en die Noordwestelike Deurvaart. Die Wes-Indiese Kompanjie onder die leiding van die Duitse boorling Peter Minnewitt het in 1626 die skiereiland Manhattan van die plaaslike Indiane gekoop en 'n fort gestig, waaruit later die stad Nieu-Amsterdam en uiteindelik New York Stad voortgespruit het. Danksy Nederland se finansiële steun het ook [[Swede]] in die gebied van die Delaware- en Schuylkillriviere 'n nedersetting gestig, maar weens sy Europese politieke betrokkenhede is hierdie kolonie in 1655 aan die Nederlanders afgestaan. Nadat ook die Nederlandse kolonie min aftrek van Hollandse burgers gekry het, is dit eweneens in 1664 aan die Britte oorhandig, en ter ere van die hertog van York is Nieu-Amsterdam se naam onmiddellik gewysig na New York. === Rusland === [[Lêer:1860-russian-america.jpg|duimnael|links|'n Kaart van Russies-Amerika (omtrent 1860)]] Rusland het veral belang gestel in die jag op sabeldiere, en jagters het dwarsdeur [[Siberië]] tot by die grense van Asië getrek. Die Deense seevaarder Vitus Bering het in Russiese opdrag die seegebied tussen Siberië en Alaska verken en sodoende die bewys opgelewer dat daar geen landverbinding tussen die Asiatiese en Amerikaanse vastelande bestaan nie. In 1741 het Bering vir die eerste keer in Amerika voet aan wal gesit. Jagters het weens die groot getalle otters en seekoeie na die gebied gekom om die huide op die Chinese mark winsgewend te verkoop, en seekoeie was as gevolg van die genadelose jag al in 1768 uitgeroei. Die pelshandel is deur die Russies-Amerikaanse Pelshandelkompanjie beheer, wat in 1799 met sy hoofkwartier in [[Sitka]] gestig is. Dit was veral offisiere wat die kompanjie bestuur het en die kompanjie het ook as politieke administrasie van Russies-Amerika gedien. Die Russe het hulle gebied tot by Kalifornië uitgebrei en in 1811 Fort Rossija (later Fort Ross) sowat 120 kilometer noord van die huidige San Francisco opgerig. Die Russiese tsaar het in 1823 gepoog om die Russiese aanspraak op die Stille Oseaan-gebied langs die Amerikaanse weskus met 'n ukas te bevestig, wat oorspronklik in 1821 uitgereik is. Sy beleid het egter skerp Amerikaanse reaksies uitgelok, en een jaar later is die sogenaamde Monroe-doktrine gepropageer, wat nie-Amerikaanse inmenging op die Amerikaanse vasteland afgekeur het. Rusland het sy gebiedsaansprake in 1824 beperk tot Alaska. Ná die [[Krimoorlog]] was Rusland in politieke en militêre opsig verswak en het Alaska uiteindelik in 1867 aan die VSA verkoop. == Die Britse koloniale tydperk == {{Hoofartikel|Dertien kolonies}} [[Lêer:George-Henry-Boughton-Pilgrims-Going-To-Church.jpg|duimnael|Pelgrimvaders op pad kerk toe. Skildery deur George Henry Boughton (1867)]] Die ekonomiese basis van die Britse kolonies in Noord-Amerika was landbou. Alhoewel baie graangewasse in Nieu-Engeland verbou is, het [[mielie]]s geleidelik tot die streek se stapelvoedsel ontwikkel. Die meeste plase was relatief klein. Die sentrale en suidelike kolonies was oorwegend deur 'n soort [[feodalisme]] gekenmerk, met kleiner plase en net 'n beperkte aantal groter landgoede, wat onder meer [[koring]] as hulle belangrikste graangewas verbou het. Die sentrale gebiede was daarnaas gekenmerk deur die vinnige ontwikkeling van groot dorpe soos [[Philadelphia]] en [[New York Stad]]. Teen die laat 17de eeu is klein plase in die suidelike kusgebiede toenemend verdring deur groot plantasies, wat danksy die invoer van negerslawe vinnig gegroei en hulle oorwegend op die verbouing van tabak, rys en later ook die kleurstof indigo toegespits het. Aanvanklik het ook pelshandel en houtproduksie 'n belangrike rol gespeel. Die suide was in die koloniale tydperk die mees landelike streek in Amerika, en net 'n klein aantal groter dorpe het hier ontwikkel. Die kolonies het ook in godsdienstige opsig sterk van mekaar verskil. Terwyl [[Massachusetts]] nog deur 'n soort [[teokrasie]] gekenmerk was, wat deur die plaaslike Puriteinse oligargie beheer is, het die oorwegend Baptistiese [[Rhode Island]] net soos [[New Jersey]] en [[Suid-Carolina]] vir godsdiensvryheid voorsien. Ook [[Maryland]], wat oorspronklik as 'n Rooms-Katolieke kolonie gestig is, en [[Pennsilvanië]], waar groot getalle Quakers hulle gevestig het, was gekenmerk deur godsdienstige verdraagsaamheid en het binne enkele dekades talle Anglikaanse immigrante gelok. Anglikaners en Skots-Ierse Presbiterianers het hulle ook in die suidelike kolonies gevestig. In politieke opsig het die kolonies hul eie verteenwoordigende instelings ontwikkel, waaronder die koloniale vergaderings. Nogtans was deelname van die politieke lewe min of meer gekoppel aan 'n burger se rykdom. Veral in die kolonies, wat as persoonlike besittings gestig is, het setlaars in opstand teen die uitvoerende gesag gekom. Die belangrikste griewe was die ongelyke verdeling van land – die meeste landgoedere was die eiendom van 'n klein aantal welvarendes, wat oor die algemeen in Engeland woonagtig was-, en militêre en religieuse vraagstukke. Dikwels was die verskillende Christelike denominasies in 'n magstryd teen mekaar gewikkel, waarin kwessies soos oorheersing en konformiteit 'n groot rol gespeel het. Hierdie vraagstukke het naas Engeland se strewe om Frankryk se koloniale ambisies deur militêre paraatheid te bejeën en die Amerikaanse kolonies se ekonomieë te beheer daartoe gelei dat van korporatiewe en persoonlike kolonies nou eerder koninklike besittings gemaak is. Koninklike beheer is vereenselwig met 'n ordentlike bestuurstelsel en religieuse verdraagsaamheid, maar tegelykertyd is die setlaars se griewe nou op die Engelse moederland gefokuseer, en daar is nou dikwels kwaai teenstand teen die Engelse goewerneurs se beleid gebied. Belasting, wat die finansiële basis vir die koninklike bestuur gevorm het, was die grootste twispunt, en die koloniale vergaderings het finansiële en belastingvraagstukke gebruik om hul eie gesag en invloed te vergroot. Die Britse handelsregulasies, wat veral op die bevordering van die koloniale landbousektor gemik was, het die groei van die kolonies se handel en nywerhede in die 18de eeu beperk. Nogtans was daar ekonomiese en maatskaplike vooruitgang, wat geleidelik 'n soort nasionale bewussyn laat ontstaan het. Daarnaas het die Verligting en die vroeë tersiêre instellings – waaronder universiteite soos Harvard en King's College (tans die Columbia-universiteit) 'n groot invloed op die intellektuele lewe van die kolonies uitgeoefen. == Uniewording == {{Hoofartikel|Amerikaanse Rewolusie|Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog}} [[Lêer:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|duimnael|Die ontwerpskomitee lê die teks van die Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring aan die Tweede Kontinentale Kongres in Philadelphia voor. Skildery deur John Trumbull, 1817/19]] [[Lêer:US states by date of statehood3.gif|duimnael|Die deelstate se toelating tot die Unie en bekragtiging van die Amerikaanse Grondwet]] [[Lêer:United States Declaration of Independence.jpg|duimnael|Die Onafhanklikheidsverklaring van die Verenigde State van Amerika]] Ná die oorwinning van Groot-Brittanje in die Franse en Indiaanse Oorlog (1754 tot 1760), waarin Britse en koloniale troepe saam geveg het om die Franse uit Kanada en die gebied van die Groot Mere te verdryf, het die meeste setlaars die aanwesigheid van Britse troepe as oorbodig begin beskou. Maar dit was duidelik dat die kolonies vir hulle militêre beskerming moes betaal, en die Britse beleid wat nou in Amerika toegepas is was daarop gemik om die oorlogskoste tenminste gedeeltelik deur heffing van belastinggelde te herwin. Die nuwe belastings is deur die setlaars as ongewilde en selfs onwettige maatreëls ervaar, veral met die oog op die feit dat hulle oor geen verkose verteenwoordiging in die Britse parlement beskik het nie. Betogings in Boston is met militêre geweld uitmekaar gejaag, en die Amerikaanse setlaars het begin om hulle burgermag te mobiliseer. In die jaar 1775 het die eerste Brits-Amerikaanse gevegte uitgebreek. Alhoewel sowat 'n sesde of vyfde van die koloniale bevolking nog steeds lojaal teenoor die Britse koningshuis was, het die Amerikaanse Patriotte gedurende die Rewolusionêre Oorlog steeds sowat 90 persent van die Amerikaanse gebied beheer, terwyl die Britse magsgebied tot 'n klein aantal nedersettings langs die Atlantiese kus beperk was. In 1776 het verteenwoordigers van die dertien kolonies ten gunste van die Onafhanklikheidsverklaring gestem en sodoende die Verenigde State van Amerika gestig. Danksy 'n politieke en militêre verbond met Frankryk, wat in 1778 gesluit is, het die VSA uiteindelik hulle militêre slaankrag aansienlik verhoog. Groot Amerikaanse oorwinnings soos in die slae van [[Slag van Saratoga|Saratoga]] (1777) en Yorktown (1781), waarin twee groot Britse leërs gevange geneem is, het Groot-Brittanje gedwing om in 1783 die Vrede van Parys te onderteken, waardeur hulle die VSA amptelik as 'n onafhanklike staat erken het. Dit was Groot-Brittanje se eerste nederlaag sedert die [[Honderdjarige Oorlog]] met Frankryk wat tegelykertyd ook die ondergang van Groot-Brittanje se Atlantiese ryk bestempel het. Die Amerikaanse kolonies se samesluiting is deur inflasionêre tendense, ekonomiese moeilikhede en grensoorloë met Indiane-stamme bevorder, maar nogtans was daar aanvanklik groot verskille ten opsigte van die nuwe politieke bedeling. Alle deelstate het hul oorspronklike koloniale statute met grondwette vervang, tog was daar geen konsensus oor die nasionale regeringstelsel. Politici soos [[Alexander Hamilton]], [[John Adams]] en [[George Washington]] (die sogenaamde ''Federalists'') was ten gunste van federale eenheidsstaat, terwyl die federalistiese [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeine]] (en latere [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokrate]]) onder leiding van [[Thomas Jefferson]] vir 'n losse konfederasie gepleit het. Danksy die bemiddeling van [[Benjamin Franklin]] en [[James Madison]] het die dertien deelstate se 55 verteenwoordigers tydens hulle vergadering in Philadelphia in 1787 die kompromis van 'n presidiale bondsrepubliek bereik. Die nuwe grondwet is slegs geleidelik deur alle deelstate goedgekeur, maar in 1789 uiteindelik bekragtig. Met die Amerikaanse Grondwet van 17 September 1787 is die eerste demokratiese staat van die moderne tydperk geskep wat voorsiening gemaak het vir volksoewereiniteit op die basis van demokratiese menseregte in Thomas Jefferson se ''Virginia Bill of Rights'' (1776), die skeiding van staat en kerk (''Virginia Statute of Religious Liberty'' uit die jaar 1785), die verdeling van mag tussen die wetgewende, uitvoerende en regsprekende gesag, 'n balans van mag en gesag tussen die federale regering en die deelstate (met dubbele burgerskap vir alle inwoners) en tussen die federale politieke instellings. Tydens die ampstermyn van president George Washington (1789–1797) het Alexander Hamilton (1757–1804) se program vir die ontwikkeling van nywerhede, handel en finansies 'n groot invloed op die Amerikaanse ekonomiese beleid uitgeoefen. Dit het nie net die stabiliteit van die jong staat verseker nie, maar was ook die basis van die Amerikaanse kapitalisme. Onder president John Adams (1797–1801) het [[Washington, DC|Washington]] in 1800 die setel van die Amerikaanse president en Kongres geword. Die federale regering se ''Alien and Sedition Acts'' – wetgewing aangaande die inburgering van vreemdelinge – het die aanleiding tot die eerste konflik met die suidelike state, veral Kentucky, gegee. Adams se opvolger Thomas Jefferson (1801–1809) se beleid was gevolglik daarop gemik om die invloed van die staat en regering op die burgers se lewe so ver moontlik te beperk. == Uitbreiding na die weste == [[Lêer:U.S. Territorial Acquisitions.png|duimnael|Die VSA se territoriale oornames – gedeeltes van elke gebied het sedert die 18de eeu deelstate geword]] [[Lêer:Warof1812.jpg|duimnael|Britse troepe verower Washington. Gravure uit die jaar 1814]] Die Verenigde State se binnelandse beleid het vervolgens op die weswaartse uitbreiding van die stadsgebied gekonsentreer wat deur binnelandse migrasie en immigrasie uit Wes-, Sentraal- en Noord-Europa bewerkstellig is. Die bevolking het in die twee dekades tussen 1790 en 1810 van 3,9 tot 7,2 miljoen gestyg, en die eerste setlaars het die Appalagge-bergreeks oorgesteek om die binneland te bereik. Grond is uiteindelik teen die amptelike minimumprys van 1,25 VSA-dollar per akker aan individuele setlaars en maatskappye verkoop. Die Eerste Nasies, wat tenminste teoreties dieselfde aanspraak op hierdie grond kon maak, is teruggedring en het dikwels met geweld teen setlaars in hul stamgebiede opgetre. In die Noordwes- en Mississippi-gebiede, waar setlaars hulle vanaf 1787 begin vestig het, is nuwe deelstate gestig: [[Kentucky]] (1792), [[Tennessee]] (1796), [[Ohio]] (1803), [[Louisiana]] (1812), [[Indiana]] (1816), [[Illinois]] (1818) en [[Alabama]] (1819). Die Franse keiser [[Napoleon]] se verkoop van Louisiana aan die Verenigde State word dikwels as die belangrikste handelstransaksie in die Amerikaanse geskiedenis beskryf. Die uitbreiding na die weste is nou ook bevorder deur die toegang tot die Mississippirivier. Die binnelandse uitbreiding het gepaard gegaan met die beleid van isolasionisme – die neiging van Amerikaanse regerings om hulle in politieke opsig eerder tot die Amerikaanse vasteland te beperk. Nieteenstaande die militêre en politieke ooreenkomste met hul bondgenoot Frankryk (1778) het die Verenigde State hulself reeds in 1793 tot 'n neutrale staat verklaar. President George Washington het in sy laaste amptelike toespraak in 1796, die sogenaamde ''Farewell Address'', gewaarsku teen permanente ooreenkomste met Europese moondhede. Die politieke spanninge tussen die Verenigde State en Groot-Brittanje, wat oorspronklik rondom gebiedseise ontstaan het, het tot die [[Anglo-Amerikaanse Oorlog van 1812|Tweede Onafhanklikheidsoorlog]] (1812–1814) gelei. President [[James Madison]] (1809–1817) se poging om Brits-Noord-Amerika (Kanada) te verower, was egter tevergeefs en is deur die Britte met aanvalle op Amerikaanse kusgebiede en die hoofstad Washington vergeld. Vanweë sy betrokkenheid in Europa het Groot-Brittanje en die VSA in 1814 uiteindelik in die "Ewige Vrede" van [[Gent]] ooreengekom om die vorige status quo te herstel en die gebied van die Groot Mere tot 'n neutrale sone te verklaar. In 1819 het die VSA [[Florida]] van Spanje gekoop, en in 1823 het president [[James Monroe]] met sy sogenaamde Monroe-doktrine Europese inmenging in die binnelandse aangeleenthede van Noord- en Suid-Amerika summier verbied. Met die toelating van [[Texas]] tot die Unie in 1845 en die inlywing van die Meksikaanse gebiede noord van die Rio Grande volgens die [[Verdrag van Guadalupe Hidalgo]] in 1848 ontwikkel die Verenigde State tot 'n Pasifiese moondheid. Die Amerikaanse bevolking het in die tydperk tussen 1820 en 1860 van 9,6 tot 31,3 miljoen mense gegroei, en naas Britte het ook steeds meer [[Iere]] en [[Duitsers]] 'n nuwe heenkome in Amerika gevind. Die weswaartse migrasie word deur die goudstormloop in [[Kalifornië]] (1848–1849) versterk; die tekort aan mannekrag het die ontwikkeling van landboumasjiene bevorder, en met die bou van paaie en spoorweglyne word die groot afstande tussen die wes- en ooskusgebiede oorbrug. Die eerste Pasifiese spoorweglyn het tussen 1862 en 1869 ontstaan. Die weswaartse verskuiwing van die bewoonde gebiede se grense, die ''frontiers'', die Amerikaanse mite van 'n "land van onbeperkte moontlikhede" vir almal en 'n smeltkroes (''melting pot'') vir alle immigrante oefen 'n sterk invloed op die lewensbeskouing, kultuur en selfbeeld van die Amerikaanse bevolking uit. == Die Amerikaanse Burgeroorlog (1861–1865) == {{Hoofartikel|Amerikaanse Burgeroorlog|Gekonfedereerde State van Amerika}} [[Lêer:US Secession map 1865.svg|duimnael|Amerikaanse grense in 1864/65: {{sleutel|#204A87|Deelstate van die noordelike Unie}} {{sleutel|#729FCF|Gebiede van die Unie}} {{sleutel|#D3D7CF|[[Kansas]] wat by die Unie aangesluit het}} {{sleutel|#EDD400|Noordelike grensstate wat slawerny toegestaan het}} {{sleutel|#CE5C00|Die Gekonfedereerde State}} {{sleutel|#E9B96E|Gebiede waarop die Gekonfedereerde State aanspraak gemaak het}}]] [[Lêer:Thure de Thulstrup - L. Prang and Co. - Battle of Gettysburg - Restoration by Adam Cuerden.jpg|duimnael|Die Slag van Gettysburg, Pennsilvanië, tydens die Amerikaanse Burgeroorlog]] In die 19de eeu het die politieke, ekonomiese en sosiale spanninge tussen die demokraties gesinde noordelike deelstate, waarvan die bewoners in die omgangstaal ''Yankees'' genoem is, en die suidelike deelstate met hulle aristokraties gesinde landeienaars steeds toegeneem. Die laasgenoemde was ten gunste van vryehandel en slawerny, terwyl die Yankees vir invoertariewe en die afskaffing van die slawerny op die plantasies van die suide gepleit het. In die konflik tussen [[Kansas]] en [[Nebraska]] het die teenstanders van die [[slawerny]] in 1854 die Republikeinse Party gestig. Die Republikeinse oorwinning in die volgende verkiesing het tot die afstigting van Suid-Carolina en tien ander suidelike deelstate in 1861 gelei. Hulle het die [[Gekonfedereerde State van Amerika]] onder president [[Jefferson Davis]] (1808–1889) gevorm en [[Richmond, Virginië|Richmond]] as hulle hoofstad gekies. Die nuwe staat is deur [[Engeland]] en Frankryk erken, terwyl [[Rusland]] die noordelike deelstate gesteun het. Davis se teenstander in die noorde was [[Abraham Lincoln]], 'n voormalige houtkapper, wat later advokaat, verteenwoordiger van [[Illinois]] en uiteindelik in 1861 die 16de [[President van die Verenigde State van Amerika|president van die Verenigde State]] geword het. Hy was vasbeslote om die eenheid van die land te herstel. In die volgende burgeroorlog is aanvanklik vrywilligers en moderne wapentuig ingespan, terwyl Lincoln die Gekonfedereerde State se oorsese handel en veral die invoer van wapens deur 'n seeblokkade afgesny het. Ten spyte van hulle swak industriële en finansiële basis het die Gekonfedereerde State vasbeslote voortgegaan met hulle militêre weerstand. Danksy die stretegiese vernuf van generaal [[Robert E. Lee]] het die Konfederasie aanvanklik selfs oorwinnings in die [[Slag van Bull Run|slae van Bull Run]] (1861–1862), Fredericksburg (1862) en Chancellorsville (1863) behaal. Uiteindelik het hulle egter tevergeefs teen die oormag van die noordelike Unie geveg, en met die gekonfedereerde nederlaag in die [[Slag van Gettysburg]] (1863) het die burgeroorlog 'n beslissende wending geneem. In 1863 het president Lincoln die vrylating van alle slawe geproklameer, terwyl 'n noordelike leër onder generaal Sherman die deelstate Carolina en Georgia verwoes en anargie en hongersnode veroorsaak het. In 1865 het generaal Lee by Appomatox Court House [[gekapituleer]], en 'n kort tyd later het 'n fanatieke gekonfedereerde president Lincoln in Washington se Ford-teater vermoor. Die eenheid van die Unie was bewaar, maar die verlies aan menselewens (meer as 600&nbsp;000 soldate het as gevolg van epidemieë gesterf of op die slagvelde gesneuwel) en koste van die oorlog (meer as agt miljard VSA-$) was ontsaglik. Die suidelike deelstate was bankrot nadat sy politieke en ekonomiese invloed veral as gevolg van katoeninvoere uit Egipte afgeneem het, maar onder die leiding van die noorde het die VSA tot 'n beduidende nywerheidsland begin ontwikkel. Die slawerny was oorkom, alhoewel dit nou deur 'n raskwessie vervang is. == Heropbou ("''Reconstruction''") ná 1865 == [[Lêer:Carl-Schurz.jpg|duimnael|upright|Carl Schurz (1829–1906)]] President [[Andrew Johnson]] (1865–1869) het die kontinuïteit van Lincoln se gematigde beleid verseker, maar nadat radikale Republikeine hom tot 'n magstryd gedwing het, is hy selfs van hoogverraad aangekla. [[Afro-Amerikaners]] het in 1868 burger- en in 1870 stemreg gekry. Tydens die presidentskap van [[Ulysses S. Grant]] (1869–1877) is oorlogsveterane dikwels onregmatig bevoordeel, en korrupsie het in hierdie tydperk ongekende vlakke bereik. Onder die beskerming van 'n militêre bewind in die suide (wat tot by 1877 bestaan het) het sogenaamde ''carpetbaggers'' – politici en ander immigrante uit die noordelike deelstate – voordeel uit die moeilike situasie in die Suidstate probeer trek. Inheemse Swartes is teen plaaslike blankes opgehits en belastinggelde verkwis. Die planters, wat onder hoë belastingtariewe en skuldlaste gebuk gegaan het, het die reg in eie hand geneem en geheime organisasies soos die Ku-Klux-Klan gestig om die anargie teen te werk. Die wette, wat op die gelykberegtiging van Swartmense gemik was, is deur klousules omseil – die stemreg was byvoorbeeld aan intelligensietoetse gekoppel, en in die openbare lewe is 'n verpligte rasseskeiding ingevoer wat van Swartes weer 'n onderdrukte minderheid gemaak het. Die Liberale Republikeinse Party, wat van die moederparty afgestig is en onder meer deur die Duitsgebore politikus Carl Schurz (1829–1906) bekendheid verwerf het, het hom teen die vermenging van sake en politiek uitgespreek, maar die sogenaamde "prooistelsel" in die Amerikaanse suide is ook onder die presidente [[Rutherford B. Hayes|Hayes]], [[James Garfield|Garfield]], [[Chester A. Arthur|Arthur]] en [[Grover Cleveland|Cleveland]] (1877–1889) slegs geleidelik bestry. As gevolg van die ''Civil Service Act'' van 1883 is vir die eerste keer bekwaamheidstoetse vir amptenare in die staatsdiens ingevoer. == Ontwikkeling tot 'n ekonomiese groot moondheid == [[Lêer:J.P. Morgan striking photographer with cane LCCN99400614.jpg|duimnael|[[J.P. Morgan]] (1837–1913) is deur baie mense as die verpersoonliking van 'n tipiese ''robber baron'' ("roofbaron") beskou]] Die federale regering se beleid om die ekonomiese ontwikkeling nie regstreeks deur staatsintervensies te beïnvloed nie, het sedert die tweede helfte van die 19de eeu die vrye ondernemingsgees tot 'n steunpilaar van die Amerikaanse maatskappy gemaak, alhoewel dit aanvanklik ook met negatiewe gevolge soos die uitbreiding van georganiseerde misdaad en blatante winsbejag gepaard gegaan het. Ten spyte van die ekonomiese krisisse in die jare 1873 en 1907 het die land binne enkele dekades tot 'n ekonomiese grootmoondheid ontwikkel. In die periode tussen 1860 en 1914 het die bevolking danksy die natuurlike groei en die 21 miljoen immigrante van 31,3 tot 91,9 miljoen mense gestyg. Die aantal werkers het met 700 persent, die nywerheidsproduksie met 2000 en die totale beleggingskapitaal met 4000 persent gestyg.<ref name=kinder117>{{de}} Kinder, Hermann en Werner Hilgemann: ''dtv-Atlas zur Weltgeschichte. Karten und chronologischer Abriss. Boekdeel 2: Von der Französischen Revolution bis zur Gegenwart''. München: Deutscher Taschenbuch Verlag 1980, bl. 117</ref> Die Verenigde State het die belangrikste produsent van yster, steenkool, ruolie, koper en silwer geword. Stoomkrag is vinnig deur elektrisiteit vervang, terwyl proteksionistiese wetgewing die ontstaan van groot monopolies bevorder het. Klein ondernemings het sodoende onder die leiding van nywerheidsmagnate soos Astor (pelshandel), [[John D. Rockefeller]] (ruolie, ''Standard Oil''), [[Andrew Carnegie]] (yster en staal, ''Steel Corporation''), [[J.P. Morgan]], Cornelius Vanderbilt (spoorvervoer) en ander tot reusemaatskappye en -kartelle gegroei. In 1913 het twee persent van die Amerikaanse bevolking sestig persent van die nasionale inkomste verdien, terwyl Morgan en Rockefeller met hul 341 groot maatskappye en bates van VS$ 22 miljard oor twintig persent van die nasionale kapitaal beskik het.<ref name="kinder117" /> Ondanks die groot sosiale vraagstukke soos rassediskriminasie in die suidelike deelstate en die konsentrasie van nywerhede en kapitaal in die noorde is die demokratisering van die land deur die ekonomiese groei bevorder. [[Massaproduksie]] het verbruikersgoedere vir die grootste deel van die Amerikaanse bevolking bekostigbaar gemaak en die algemene lewenstandaard verhoog, terwyl die nywerheidsmagnate groot skenkings vir die stigting van universiteite, wetenskaplike instellings, musea, welsyns- en ander openbare instellings gemaak het. Werkers het by nasionale vakbonde soos die ''American Federation of Labor'' (A.F.L., 1886) en die ''Industrial Workers of the World'' (I.W.W., 1905) begin aansluit. Die vakbande het die misbruik van ekonomiese mag en uitbuiting met jaarliks sowat 1&nbsp;000 stakings teengewerk, terwyl die federale regering ook begin het om uitbuiting en monopolie met wetgewing te beperk. President [[Theodore Roosevelt]] (1901–1909) het met die hervorming van die administrasie en spoorwegtariewe begin; president [[William Howard Taft]] (1909–1913) het wette teen ekonomiese monopolieë ingestel; en president Woodrow Wilson het met sy politieke agenda van "Nuwe Vryheid" beskermende maatreëls opgehef, progressiewe belastingtariewe ingevoer en die invloed van kartelle verder beperk. == Toetrede tot die wêreldpolitiek == [[Lêer:1888 canal panama.JPG|duimnael|Die bou van die [[Panamakanaal]]]] Die Amerikaanse buitelandse beleid is sedert die middel van die 19de eeu dikwels sterk deur ekonomiese en finansiële krisisse beïnvloed. Die internasionale optrede as 'n nuwe grootmoondheid is vanweë die negatiewe gesindheid van die openbare mening as 'n morele verpligting teenoor ander nasies omskryf en was dikwels op ekonomiese invloed en druk gebaseer. Dit het gevolglik ook as "dollar-imperialisme" bekend gestaan.<ref name="kinder117" /> Gedurende die Kubaanse opstand teen die Spaanse koloniale bewind, wat deur talle Amerikaanse vrywilligers ondersteun is, het die Amerikaanse Pulitzer- en Hearst-pers die openbare mening suksesvol begin beïnvloed. Die sogenaamde "Maine-insident" – die ontploffing van 'n Amerikaanse oorlogskip in die hawe van die Kubaanse hoofstad Habana – is as 'n voorwendsel gebruik om Amerika se toetrede tot die konflik aan te wakker. Die Verenigde State het in 1898 [[Spaans-Amerikaanse Oorlog|oorlog teen Spanje]] verklaar en [[Kuba]] beset. In die vredesooreenkoms van Parys het Spanje Puerto Rico en Guam aan die Verenigde State afgestaan. Die geskil tussen Amerikaanse imperialiste en hul teenstanders – onder wie die Duits-gebore Carl Schurz – het verskerp toe die Amerikaanse buitelandse beleid op die [[Filippyne]] en Hawaii begin fokus het. President [[William McKinley|McKinley]] het aanvanklik geskroom om hierdie gebiede te annekseer, maar uiteindelik ingestem nadat [[Japan]], Rusland en die [[Duitse Keiserryk]] daarvan beskuldig is dat hulle soortgelyke planne sou hê.<ref name="kinder117" /> In teenstelling met McKinsey was sy opvolgers Theodore Roosevelt, Taft en [[Woodrow Wilson]] voorstanders van 'n imperiale buitelandse beleid. Die Amerikaanse beleid teenoor Sentraal- en Suid-Amerika was vervolgens daarop gemik om Amerikaanse beleggings te beskerm. Sakebelange in hierdie gebiede is geleidelik tot finansiële protektorate uitgebou om veral Europese mededingers uit te skakel ("Big-stick-beleid"). Die VSA het steeds met ingryping gedreig wanneer hul invloed bevraagteken of bedreig is, en die Panamerikaanse Konferensies, wat sedert 1889 gehou is, was eweneens daarop gemik om die VSA se oorheersende invloed in [[Latyns-Amerika]] te verseker. In 1910 is die Panamerikaanse Unie gestig. As gevolg van die geskil oor die Pasifiese eilandgroep Samoa in 1889 het die oorspronklik goeie betrekkinge, wat met die Duitse Ryk bestaan het, begin verswak. Samoa is in 1899 in 'n Duitse en 'n Amerikaanse kolonie verdeel. Duitsers en Amerikaners was daarnaas ook strawwe mededingers op die wêreldmark. Die betrekkinge met Rusland het verswak nadat die Verenigde State hul invloed in [[Oos-Asië]] begin verstewig het. Die Amerikaanse betrekkinge met Groot-Brittanje het daarenteen verbeter. Die Britte het in 1901 ingestem om die omstrede bou van die [[Panamakanaal]] aan die Amerikaners oor te dra en in 1903 'n oplossing vir die Alaskaanse grensgeskil tussen die VSA en Kanada onderteken. In 1910 het die VSA 'n rewolusie in [[Panama]] aangewakker om die land se onafhanklikheid van [[Colombia]] te bevorder. Vier jaar later is die Panamakanaal ingewy. == Die Eerste Wêreldoorlog == {{Hoofartikel|Eerste Wêreldoorlog}} [[Lêer:President Woodrow Wilson portrait December 2 1912.jpg|duimnael|upright|Woodrow Wilson, Amerikaanse president in die periode tussen 1913 en 1921]] Die bewaring van die wêreldvrede het 'n sentrale rol in die Amerikaanse buitelandse beleid gespeel, soos byvoorbeeld uit die land se deelname aan die Haagse Konferensies geblyk het. Toe die Eerste Wêreldoorlog in Europa uitgebreek het, het president [[Woodrow Wilson]] (1913–1921) aanvanklik sy neutrale houding volgehou en sy herverkiesing in 1916 met 'n politieke program verseker waarin sy vredesbeleid bevestig is. In die praktyk was die Amerikaners nogtans simpatiek teenoor die geallieerde magte, veral die Verenigde Koninkryk en Frankryk, en alhoewel die Britte net soos die Duitse Ryk die Amerikaanse neutraliteit op see nie eerbiedig het nie, is aanvalle deur Duitse [[duikboot|duikbote]] as 'n ernstiger bedreiging beskou. In reaksie op die Duitse aankondiging van 'n "totale duikbootoorlog" het die VSA in Februarie 1917 hul diplomatieke bande met Berlyn verbreek. Die politieke spanning tussen die twee lande het verder toegeneem nadat die Britse regering 'n Duitse telegram van 19 Januarie 1917 gepubliseer het waarin Berlyn probeer het om Meksiko tot 'n toetreding tot die oorlog te oorreed. Op 6 April 1917 het die VSA openlik die geallieerdes se kant gekies en tot die oorlog toegetree. Hierdie besluit het danksy die VSA se groot mannekrag en sy vermoë om vir enorme hoeveelhede oorlogsmateriaal te sorg 'n beslissende wending in die oorlog veroorsaak. Met sy beroemde Veertien Punte, 'n visie van vreedsame naasbestaan en demokrasie in Europa (daar was selfs sprake van 'n "demokratiese wêreldrewolusie" as Amerika se hoofoorlogsdoelwit), het president Wilson 'n belangrike bydrae gelewer om 'n wapenstilstand met die Duitse Ryk te bereik. Maar uiteindelik is die verwagtings, wat hy in Europa gewek het, nie vervul nie, en gedurende die Paryse Vredeskonferensie, wat ná die oorlog gehou is, het die Europese geallieerdes Frankryk en Engeland alle pogings om Wilson se voorstelle ten volle te implementeer gedwarsboom: Die Europese ''Entente'' se oorlogsdoelwitte was al vooraf in geheime ooreenkomste vasgelê.<ref>{{de}} Kinder/Hilgemann (1980), bl. 133</ref> In die VSA het isolasionistiese neigings toegeneem. Die Amerikaanse deelname aan die Volkebond, 'n integrale deel van die [[Verdrag van Versailles]], is deur senatore soos William E. Borah en ander "onversoenbares" ernstig bevraagteken. Die meerderheid van Republikeinse senatore onder leiding van Henry Cabot Lodge het op wysigings aangedring wat die soewereiniteit van die VSA sou bekragtig, en uiteindelik is Wilson se voorstelle verwerp. Die VSA se besluit om nie 'n lidstaat van die Volkebond te word nie, het die organisasie van die begin af verswak. Die Verenigde State het wél 'n beduidende rol by die konferensies oor ontwapening op see en die totstandkoming van die Kellogg-Briand-ooreenkoms gespeel wat oorlogvoering verdoem het, maar oor die algemeen het isolasionistiese gevoelens die buitelandse beleid oorheers. Die land het min belang gestel in internasionale belange, 'n neiging wat in sy nasionalistiese ekonomiese beleid – soos die geforseerde terugbetaling van oorlogskuldlaste deur Europese lande en wetgewing ten gunste van diskriminerende invoertariewe soos dié van Hawley-Smoot – weerspieël is. == Die periode tussen 1919 en 1929: ''Red Scare'' en ''Big Business'' == [[Lêer:5 Prohibition Disposal(9).jpg|duimnael|links|Prohibisie-agente, besig om vate met alkohol te vernietig (Chicago 1921)]] [[Lêer:Come unto me, ye opprest.jpg|duimnael|''Red Scare: Come unto me, ye opprest...'' 'n Europese anargis is besig om die Vryheidstandbeeld in New York in die lug te blaas. Spotprent uit die jaar 1919]] Die beleid van die Republikeinse presidente [[Warren G. Harding]] (1921–1923) en [[Calvin Coolidge]] (1923–1929) was veral 'n reaksie op die Demokratiese bewind van Wilson en sy moralistiese hervormingsbeweging ("''Progressive Movement''") wat deur die Republikeinse Party verwerp is en daarnaas ook gekenmerk deur isolasionisme ten opsigte van die buitelandse beleid (die VSA-regering was teleurgesteld oor die uitkoms van die Vredesverdrag van Versailles) en 'n maatskaplike konflik tussen die plattelandse, merendeels Angelsaksies-Protestantse bevolking en die moderne industrieel-stedelike bevolking met intellektueles, tegnici en wetenskaplikes as sy vernaamste verteenwoordigers.<ref>{{de}} Kinder/Hilgemann (1980), bl. 145</ref> Grootskaalse stakings, bomaanvalle en politieke geweldpleging het daarnaas net soos die rewolusionêre gebeure in Europese lande soos Rusland 'n algemene vrees vir 'n radikale omwenteling in die VSA ("''Red scare''") aangewakker en tot deursoekings, aanhoudings en deportasies van verdagte elemente gelei. Op ekonomiese gebied was die Republikeinse presidente geneig om so min moontlik by sake in te gryp, alhoewel korrupsieskandale nou 'n brandende kwessie geword het. Die ekonomiese en politieke ontwikkeling is sodoende oorheers deur die sogenaamde ''Big Business'', met die miljoenêr Andrew W. Mellon, wat tussen 1921 en 1932 die amp van Minister van Finansies beklee het, as sy hoofverteenwoordiger. Mellon het die regering se ekonomiese aktiwiteite beperk en met sy belastingbeleid veral welvarendes bevoordeel. Die stroom immigrante is in 1921 en 1924 drasties beperk met wetgewing, wat onder die invloed van "Nordiese" rasteorieë geformuleer is. In 1920 is 'n algemene verbod op alkohol geplaas wat eers op 5 Desember 1933 opgehef is. Die Amerikaanse bevolking was oor hierdie wetgewing verdeeld in twee kampe, die "droës" en die "nattes", terwyl die verbod smokkelary, die ontstaan van kriminele bendes en wetteloosheid bevorder het. Die geheimbond Ku-Klux-Klan, wat in 1915 gestig is, het in 1924 met 'n nasionale ledetal van sowat vyf miljoen mense tot 'n invloedryke beweging ontwikkel wat veral tussen 1924 en 1926 onder die vaandel van "morele waardes" openlik opgetree het teen Swart burgers, Rooms-Katolieke, [[Jode]], intellektueles en teenstanders van die prohibisie-wetgewing, die sogenaamde "nattes". Die tradisionele Republikeinse proteksionisme het sy uitdrukking in die doeanewette van die jare 1921, 1922 en 1930 gevind. Terwyl die Amerikaanse boere min politieke aandag gekry het, en as gevolg van landbou-oorproduksie en grootskaalse erosie op die [[Groot Vlaktes]] ("''Dust bowl''") onder 'n skuldlas gebuk gegaan het, het die industriële sektor 'n groot opswaai beleef. Die produksie is danksy nuwe werkprosesse en tegnologieë soos die lopende monteerband aansienlik vergroot tot massavervaardiging. Die Amerikaanse nywerheidsektor het sy produksie van onder meer verbruiksgoedere, boumateriale en motors sodoende tussen 1921 en 1929 verdubbel – die aantal motors in 'n jaar vervaardig het tussen 1913 en 1929 van 15 tot 29 miljoen gestyg. Die ekonomiese opbloei het met 'n groot konsentrasie gepaardgaan, en veral sektore soos motors, banke, verbruiksgoedere en kleinhandel is deur 'n klein aantal maatskappye oorheers. Die ekonomiese ontwikkeling het ook die tradisionele rol van vroue in die maatskappy ingrypend verander. Danksy die nuwe beginsel van gelyke regte vir mans en vroue is vrouestemreg reeds in 1920 ingevoer. Vroue het daarnaas 'n steeds belangriker rol op die arbeidsmark begin speel waar die aantal aktiewe vroue tussen 1914 en 1930 van twee tot tien miljoen aangegroei het. == Die Groot Depressie tussen 1929 en 1932 == [[Lêer:American union bank.gif|duimnael|Die vroeë stadium van die Groot Depressie was onder meer deur 'n krisis in die banksektor gekenmerk: Klante staan tou voor New York se ''American Union Bank''-gebou]] In die periode tussen 1929 en 1933 het die Republikein [[Herbert Hoover|Herbert C. Hoover]] (1874–1964) die presidentsamp beklee, maar nog in sy eerste ampsjaar het 'n wanbalans op die Amerikaanse kredietmark tot die grootste finansiële krisis van die 20ste eeu gelei. Die ineenstorting van die New Yorkse effektebeurs tussen 23 en 29 Oktober 1929 (25 Oktober het later as die "Swart Vrydag" bekend gestaan) het aan die begin van die Groot Depressie gestaan. Nywerheidseffekte het tussen 1929 en 1932 van 452 tot slegs 58 punte gedaal, terwyl die nywerheidsproduksie in dieselfde periode met 54 persent gekrimp het. Die sakewêreld het min belang in Hoover se politieke en ekonomiese maatreëls gestel. Die landbousektor was deur groeiende voorrade katoen en graan gekenmerk, terwyl die landbouoppervlakte gekrimp het. Die regering het invoertariewe verhoog en die ''Reconstruction Finance Corporation (RFC)'' as teengewig teen die bankesektor se deflasionistiese beleid gestig. Uiteindelik is die RFC nogtans net misbruik om groot bankmaatskappye te konsolideer. Die ekonomiese krisis is sodoende nie doeltreffend hanteer nie en was ook nie meer tot die VSA beperk nie: ook in Europa het die internasionale betalingsverkeer ineengestort. In die VSA het die aantal werkloses tot vyftien miljoen toegeneem – in 'n tydperk toe daar nog geen noemenswaardige werkloosheidsuitkerings beskikbaar was nie. Belangrike prestasies van Hoover se buitelandse beleid was die Vlootkonferensie, wat tussen Januarie en Februarie 1930 met die VSA, die Verenigde Koninkryk, Japan, Frankryk en Italië as deelnemers in Londen gehou is en die aantal nuwe duikbote beperk en die bou van nuwe oorlogskepe tot in die jaar 1936 uitgestel het. Op 20 Junie 1931 het die Amerikaanse regering die sogenaamde Hoover-moratorium op Europese regerings se oorlogskuldlaste in die VSA afgekondig. == Die Roosevelt-era (1933–1945) == [[Lêer:WPA Adult Education - DPLA - 22235050c3dec4dc0eaf4d753c6f43c3.gif|duimnael|links|upright|Sommige van die ''WPA'' se programme het ook die opleiding van volwassenes behels]] [[Lêer:Roosevelt signing TVA Act (1933).jpg|duimnael|President Roosevelt onderteken die wet oor die ''Tennessee Valley Authority (TVA)'' (1933)]] [[Lêer:USS Arizona sinking 2a.jpg|duimnael|Die Amerikaanse oorlogskip ''USS Arizona'' sink ná die Japannese lugaanval op die vlootbasis [[Pearl Harbor]] (deelstaat Hawaii) in Desember 1941]] President [[Franklin D. Roosevelt]] (1882–1945) het as gevolg van die ekonomiese krisis 'n nasionale noodtoestand verklaar en met omvangryke hervormings begin. Die maatreëls van sy ''New Deal'' (letterlik "herverdeling van speelkaarte") is deur 'n span wetenskaplike medewerkers (die sogenaamde ''brain trust'') beplan, tog is die beginsels van 'n vryemarkekonomie nie aangetas nie. Die eerste "Honderd Dae" van die ''New Deal'' tussen 9 Maart en 16 Junie 1933 was daarop gemik om die ergste nood te verlig en ekonomiese herstel te bevorder. Handelsbanke is gesluit, en slegs finansiële instellings wat by die ''Federal Reserve System'' aangesluit het (75 persent van alle banke) en as ekonomies gesond geag is, is toestemming verleen om te heropen. Die regering het die uitvoer van en bevoorrading met buitelandse valuta en goud summier verbied, terwyl die Amerikaanse dollar met tot 50 persent gedevalueer is. Nuwe wette is afgekondig om die enorme skuldlas van boere en huiseienaars te verlig. Die kernpunte van die ''New Deal''-beleid was: * die hervorming van die landboubedryf volgens die'' Agricultural Adjustment Act (AAA)'' – boere kon premies verdien sodra hulle die produksie van hooflandbougoedere soos katoen en tabak verminder het; * die ''Tennessee Valley Authority (TVA)'' onder leiding van David E. Lilienthal met sy ambisieuse streekplan wat die bou van waterkragsentrales en nywerheidskomplekse, die wysiging van rivierlope en bou van besproeiingskanale en die bestryding van erosie deur middel van bosaanplanting behels het; en * die heropbou van die nywerheidsektor volgens die ''National Industrial Recovery Act (NIRA)'' waarby die regering die belange van sowel werkgewers (soos byvoorbeeld beperkings op produksie) asook werknemers (bepaling van maksimum-werkure en minimumlone) behartig het (hierdie maatreëls is in 1935 as onversoenbaar met die Amerikaanse grondwet verklaar en nie meer verleng nie). Daarnaas is 'n vrywillige arbeidsdiens (''Civilian Conservation Corps, CCC'') daargestel. Die tweede fase van die ''New Deal'' het in 1935 begin en was veral daarop gemik om die posisie van werkers en boere te versterk, maar ook om teenstanders van die beleid uit te skakel (waarvan sommige vir meer radikale maatreëls gepleit het). Grootskaalse openbare bouprojekte van die ''Works Progress Administration (WPA)'' onder leiding van H.L. Hopkins (1890–1946) het die werkloosheidsyfer aansienlik verminder. Die betrekkinge tussen werkgewers en werknemers is deur die ''National Labor Relations Act'' gereël. Volgens die nuwe wetgewing is 'n administrasie in die lewe geroep wat oor dié betrekkinge toesig gehou en geskille besleg het. Werkers het die reg gehad om hul eie organisasies te stig, onderhandelinge met werkgewers te voer en om te staak. Met die ''Social Security Act'' is staatsfondse vir werkloses, invalides, afgetrede persone en weduwees en weeskinders in die lewe geroep, terwyl ander wette die bou van wonings bevorder asook veilige en gesonde werksomstandighede vir werknemers verseker het. Met sy eerste herverkiesing as president in November 1936 het Roosevelt die hervorming van die Hoogste Federale Geregshof in die ''Judiciary Reorganization Bill'' probeer aanpak en ook pogings onderneem om opponente in sy eie Demokratiese Party uit te skakel. As gevolg van hierdie beleid en die ekonomiese resessie wat die VSA vanaf Augustus 1937 geleef het, het die Republikeinse Party in die tussenverkiesings van November 1938 80 addisionele setels in die Huis van Verteenwoordigers en sewe in die Senaat gewen. Alhoewel president Roosevelt baie teenkanting van isolasioniste ontvang het (wat wél die VSA se toetrede tot die Internasionale Arbeidsorganisasie in 1934 gesteun, maar in die volgende jaar die Amerikaanse lidmaatskap in die Internasionale Geregshof teengestaan het), was sy buitelandse beleid op internasionale samewerking gebaseer. In reaksie op Japan se ekspansionistiese beleid in Oos-Asië is diplomatieke betrekkinge met die Sowjetunie in 1934 herstel. In plaas van regstreekse ingryping in Latyns-Amerika is Sentraal- en Suid-Amerikaanse state nou as goeie bure beskou. Die VSA het nie meer aanspraak op hulle voorregte in Kuba en hulle protektoraat oor [[Haïti]] gemaak nie. Tydens die VIIIste Panamerikaanse Konferensie in Lima in 1938 is die Amerikaanse solidariteit bevestig. Aan die Filippyne is nasionale onafhanklikheid binne 'n tydperk van tien jaar toegestaan. Die ''Neutrality Act'' van 1935 het die VSA se neutraliteit verder beklemtoon en die verkoop en lewering van wapens aan oorlogvoerende lande verbied, tog het nuwe wetgewing in 1937 die verkoop van wapentuig teen kontant ook aan state moontlik gemaak wat by militêre konflikte betrokke was. Roosevelt het daarop gewys dat die demokratiese wêreld in 'n bestaanstryd met diktatoriese state gewikkel sou wees. Diktature sou die wêreld volgens hom met 'n "bewind van terreur en regteloosheid" bedreig. In sy sogenaamde "Kwarantyn-toespraak" in Chicago op 5 Oktober 1937 het Roosevelt beklemtoon dat neutraliteit teen die "epidemie van regteloosheid" nie meer moontlik sou wees nie. Sedert die München-ooreenkoms van 1938 tussen [[Nazi-Duitsland]] en Westerse moondhede het die VSA hul bewapening versnel en sy neutraliteitswetgewing ten gunste van nouer samewerking met die Verenigde Koninkryk en sy geallieerdes aangepas. Roosevelt het ná sy tweede herverkiesing in 1940 die Nasionale Verdedigingsraad gevorm en in Januarie 1941 die sogenaamde "Vier Vryhede" verkondig – vryheid van spraak en mening, geloofsvryheid en vryheid van nood en vrees. Met die ''Land en Lease Act'' van Maart 1941 is wapenverkope ook aan geallieerde magte sonder betaling gemagtig. Ná die Japannese aanval op [[Pearl Harbor]] op 7 Desember 1941 was 'n meerderheid van die Amerikaanse bevolking ten gunste van 'n Amerikaanse toetrede tot die Tweede Wêreldoorlog. Die Amerikaanse oorlogsverklaring teen Japan op 8 Desember is deur Nazi-Duitsland en Italië op 12 Desember met 'n oorlogsverklaring teen die VSA beantwoord. [[Amerikaanse Gewapende Magte|Amerikaanse weermaggetalle]] is van net twee tot twaalf miljoen in 1946 aangevul, en die land het tussen 1940 en 1946 altesaam VS$ 370 miljard aan sy oorlogvoering bestee.<ref>{{de}} Kinder/Hilgemann (1980), bl. 187</ref> Die Amerikaanse oorwinning was te danke aan deeglike beplanning, bestuur en koördinasie van produksie, verbruik en navorsing asook die uitbreiding van landbouaktiwiteite. President Roosevelt is in November 1944 vir nog 'n vierde ampstermyn verkies, maar hy is op 12 April 1945 oorlede. == Die Tweede Wêreldoorlog == {{Hoofartikel|Tweede Wêreldoorlog}} [[Lêer:Approaching Omaha.jpg|duimnael|Die Geallieerde landings in Normandië, Junie 1944]] [[Lêer:L to R, British Prime Minister Winston Churchill, President Harry S. Truman, and Soviet leader Josef Stalin in the... - NARA - 198958.jpg|duimnael|Die "Groot Drie" tydens die konferensie in die Cecilienhof-kasteel te [[Potsdam]], [[Duitsland]], in Julie 1945: v.l.n.r. die Britse eerste minister [[Winston Churchill]], president [[Harry S. Truman]] en generaal [[Josef Stalin]]]] Die moeilike internasionale politiek het grootliks bygedra tot Roosevelt se herverkiesing as president. In die laat 1930's was dit duidelik dat die sogenaamde Spilmoondhede (Duitsland en Italië in Europa, Japan in Oos-Asië) 'n steeds groter bedreiging vir die wêreldvrede sou vorm. Toe die [[Tweede Chinees-Japannese Oorlog|oorloë in China]] en [[Ethiopië]] en die [[Spaanse Burgeroorlog|burgeroorlog in Spanje]] uitgebreek het, was die Amerikaanse beleid nog daarop gemik om die land se neutraliteit volgens die ''Neutrality Act''-wetgewing te handhaaf. Selfs toe die aggressiewe beleid van die Spilmoondhede teenoor sy buurlande in September 1939 tot oorlog in Europa gelei het, het die Verenigde State – ondanks hul simpatie vir die geallieerde saak – alles in hul vermoë gedoen om nie hierby betrokke te raak nie. Eers met die val van Frankryk in Junie 1940 het die prentjie begin verander, en die Amerikaanse regering het toe begin om openlik bystand aan die beleërde Verenigde Koninkryk te verleen. Vanaf Maart 1941 is dringend benodigde militêre goedere op leen- en huurbasis aan die Britte en vanaf November van daardie jaar ook aan die Russiese regering verskaf. Vanweë die militêre bedreiging het Amerika destyds reeds tot selektiewe diensplig oorgegaan om sy gewapende magte te versterk. Met die ''Atlantic Charter'' is nouer bande met die Verenigde Koninkryk gesmee. In Asië het die Roosevelt-regering sterk teen Japan se aggressiewe beleid van verowering en die skepping van 'n sogenaamde "Groot Oos-Asiatiese Welstandsfeer" te velde getrek. Ná die Japannese verowering van Frans-Indo-China in Julie 1941, wat 'n militêre bedreiging vir die Filippyne ingehou het, het die VSA-regering alle Japannese bates in die land bevries. Ondanks die gespanne betrekkinge tussen Tokio en Washington was diplomatieke onderhandelinge nog aan die gang toe Japan op 7 Desember 1941 'n blitsaanval op die [[Amerikaanse Vloot]]basis [[Pearl Harbor]] op Hawaii geloods het. Die Amerikaanse regering het onmiddellik oorlog teen Japan verklaar. Vier dae later het Duitsland en Italië oorlog teen die VSA verklaar. Die Verenigde State het sy groot hulpbronne met sukses begin mobiliseer en 'n groot aantal nywerhede in fabrieke vir wapentuig omskep, terwyl sy menslike hulpbronne – miljoene jong mans en vroue – die vorming van 'n groot weermag moontlik gemaak het. Die stigting van talle regeringsagentskappe, wat die vervaardiging en vervoer van militêre goedere en die beheer oor die land se gewapende magte gekoördineer het, het 'n ongekende vlak van regeringsinmenging in Amerika se alledaagse lewe saamgebring. Om inflasie en ander versteurings in die nasionale ekonomie te keer, is rantsoenering, prysbeheer en ander maatreëls toegepas. Die oorlog het die belangrikheid van Amerika se hulpbronne en sy status as 'n grootmoondheid op wêreldvlak bevestig. Saam met die leiers van die Verenigde Koninkryk en die Sowjetunie, [[Winston Churchill]] en [[Josef Stalin]], het Roosevelt in 'n reeks spitsberade in [[Moskou]], [[Casablanca]], [[Kaïro]], [[Teheran]] en Jalta die geallieerde oorlogsbeleid en programme vir die tyd ná die oorwining oor die Spilmoondhede vasgelê. Die Amerikaanse president was daarnaas een van die sleutelfigure by die beplanning van die Verenigde Nasies as die nuwe wêreldorganisasie. Ná Roosevelt se skielike afsterwe in April 1945 het [[Harry S. Truman]] hom opgevolg. Net een maand later het die oorlog in Europa met Duitsland se kapitulasie op 7 Mei 1945 tot 'n einde gekom. Truman het na [[Potsdam]] in Duitsland gereis waar tydens 'n konferensie in Julie en Augustus voorlopige reëlings vir die administrasie van Europa getref is. Voor die kapitulasie van Japan het die VSA met die lugaanvalle op Nagasaki en Hiroshima die vernietigende krag van kernwapens gedemonstreer. Japan het op 14 Augustus 1945 oorgegee. Met die amptelike ondertekening van sy kapitulasie op 2 September het die oorlog finaal tot 'n einde gekom. == Tydvak ná die oorlog: 1945–1960 == {{Hoofartikel|Koue Oorlog|Korea-oorlog}} [[Lêer:Is this tomorrow.jpg|duimnael|links|Hierdie strokiesverhaalalbum, wat in 1947 deur die ''Catechetical Guild Educational Society'' gepubliseer is, waarsku teen die gevare van 'n kommunistiese magsoorname in Amerika]] [[Lêer:Marshall Plan poster.JPG|duimnael|'n Advertensieplakkaat van 'n VSA-agentskap bevorder bewustheid van die Marshall-plan]] [[Lêer:Little Rock integration protest.jpg|duimnael|Wit mense betoog in 1959 teen die integrasie van [[Afro-Amerikaners]] by die ''Little Rock Central High School'' en bestempel rasvermenging as "[[Kommunisme]]"]] Ná die einde van die oorlog was die Verenigde State 'n ekonomiese supermoondheid wat 50 persent tot die wêreld se brutoproduk bygedra het.<ref>{{de}} bpb: ''Informationen zur politischen Bildung 268. USA – Geschichte, Wirtschaft, Gesellschaft''. Hersiene uitgawe 2013. Bonn: Bundeszentrale fr politische Bildung 2013, bl. 29</ref> Miljoene van oorlogsveterane het voordeel getrek uit 'n nuwe wet wat hulle toegang tot 'n tersiêre kollege-opleiding verleen het. Belastingverlagings, hoë korporatiewe winste en omvangryke beleggings het die basis gevorm vir die ontstaan van 'n welvarende samelewing. Vir die meeste waarnemers – en die breë publiek – het hierdie ''affluent society'' regstreeks voortgespruit uit die Amerikaanse model van 'n kapitalistiese ekonomie waarin vrye burgers hul lot selfs kan bepaal. Amerika se ekonomiese suksesverhaal is in die openbare debatvoering daarnaas ook as bewys vir die superioriteit van 'n vrye markekonomie bo die Sowjetunie se sentraal beplande stelsel aangehaal. Die aanvanklike monopolie op kernwapens het van die Verenigde State ook 'n eersterangse militêre supermoondheid gemaak. Die Amerikaanse buitelandse beleid was nou daarop gemik om 'n nuwe wêreldorde met die Verenigde Nasies (VN) se Atlantiese Verdrag as grondbeginsel in te lui. Tegelykertyd het die vreedsame samewerking met die Sowjetunie tot 'n einde gekom – vanweë die toenemende geskille met Moskou het die VSA-regering hom daarop toegespits om die kommunistiese invloed in die wêreld te beperk. Met die Truman-doktrine van 1947 het die VSA aan alle lande, wat op militêre of ekonomiese gebied deur ander moondhede bedreig sou word, Amerikaanse steun toegesê – 'n bewuste wegkeer van die voor-oorlogse Amerikaanse isolasionisme en die 19de eeuse Monroe-doktrine. So het die besluit om Amerikaanse hulp aan lande soos Griekeland en Turkye te verleen net soos die Marshall-plan vir die heropbou van Europa, die [[Berlynse Lugbrug]], die stigting van 'n Nasionale Veiligheidsraad en die Noord-Amerikaanse Verdragsorganisasie (NAVO) uit hierdie nuwe buitelandse beleid voortgespruit. Om die kommunistiese invloed in Asië te beperk, is in 1946 onafhanklikheid aan die Filippyne verleen en in 1949 'n ekonomiese program vir die stabilisering van Japan in werking gestel. Ná sy verkiesing het president Truman met sy sogenaamde Punt-vier-program die VSA se wêreldwye verantwoordelikheid aanvaar. So het die VSA 'n leidende rol gespeel by die VN se militêre optrede teen Noord-Korea tydens die Korea-krisis (1950–1953), alhoewel Washington sy politieke en militêre doelwitte in Korea in die "Agt-punt-program" van 1950 doelbewus beperk het. In 'n radiotoespraak het generaal Eisenhower daarop gewys dat die VSA besig was om 'n "kruistog vir vryheid" te voer. Op militêre gebied het Washington 'n "nasionale noodtoestand" afgekondig, siende dat die Amerikaanse ontwapening ná die oorlog in teenspraak met die nuwe beleid was. Die VSA-strydmagte is heropgebou en uitgebrei om te verseker dat hulle 'n doelmatige militêre opsie sou kon uitoefen, indien nodig. Die militêre ANZUS-verdrag met [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] en die vredesooreenkoms met Japan in 1951 het die VSA se leidende rol in Asië bevestig. Die terugdrywing van kommunisme was steeds een van die hoofbeginsels van die Amerikaanse buitelandse beleid in die regeringstyd van president [[Dwight D. Eisenhower]] (1953–1961). Die ministers van buitelandse sake, [[John Foster Dulles]] (1888–1859) en Chris Herter (1895–1966), het hierdie doelwit met militêre ooreenkomste en finansiële hulp probeer bereik. Dulles het die Sowjetunie se voorgestelde beleid van vreedsame naasbestaan tussen Moskou en die VSA aanvaar, maar bilaterale verhoudinge met Kuba het nietemin versleg. Die binnelandse beleid is deur politieke optrede teen vakbonde en linkse intellektueles oorheers. Met die Taft-Hartley-wet van 1947, wat deur die president geveto is, is 'n verbod op verpligte lidmaatskap in vakbonde geplaas (ondernemings, waarin alle personeel by 'n bepaalde vakbond moes aansluit, het as ''closed shops'' bekend gestaan). Vakbonde is daarnaas die reg ontneem om politieke partye te ondersteun, terwyl die president die reg gekry het om 'n moratorium (of sogenaamde "afkoelperiode") op enige staking te plaas. Ondanks die felle kritiek van konserwatiewe Republikeine en Demokrate uit die suidelike deelstate het president Truman in 1949 met die sogenaamde ''Fair Deal'' 'n suksesvolle poging onderneem om die ekonomiese vordering binne die ''New Deal''-program te kon voortsit en die belang van die sosiale komponent van die Amerikaanse ekonomiese stelsel te benadruk. Met die val van Nasionale China en die Sowjetunie se vordering tot kernwapenmoondheid het die besorgdheid oor die uitbreiding van kommunisme in die VSA histeriese afmetings aangeneem. Hofsake teen die leierskap van die Amerikaanse Kommunistiese Party en bekende linkse intellektueles, spioenasie-onthullings en senator Joseph McCarthy se veldtog teen beweerde anti-Amerikaanse aktiwiteite het 'n klimaat van vrees geskep. Die kwessie van gelyke regte vir die swart bevolking van veral die suidelike deelstate was in die vroeë 1950's steeds onopgelos. Dit was duidelik dat die beleid van rasseskeiding wat in die onderwys- en openbare vervoerstelsel van die suide toegepas is, onaanvaarbaar was – veral met die oog op die goeie ervaringe van Amerikaanse strydmagte met gemengde eenhede in die [[Korea-oorlog]]. Die eenparige besluit van die Hoogste Federale Geregshof dat segregasie onwetlik was, is aanvanklik deur owerhede in die suidelike deelstate geïgnoreer. Weens die uitbreek van rasonluste in suidelike stede – onder meer in 1957 in Little Rock in Arkansas – het die regering federale troepe ontplooi. In 1957 het Amerikaanse Senaat met 72 teen 18 stemme die "Wet vir die beskerming van die kiesreg van Swartes" (''Civil Bill of Rights'') aanvaar. == Die stryd om burgerregte en internasionale krisisse: 1961–1965 == {{Hoofartikel|Rassisme in die Verenigde State}} [[Lêer:President Kennedy addresses nation on Civil Rights, 11 June 1963.jpg|duimnael|links|In sy toespraak op 11 Junie 1963 het president John F. Kennedy burgerregte vir alle Amerikaners bepleit]] [[Lêer:Martin Luther King - March on Washington.jpg|duimnael|[[Martin Luther King jr.]] tydens 'n Burgerregte-optog in Washington, D.C., in 1963]] Met die oorwinning van die Demokratiese presidentskapskandidaat John F. Kennedy, wat in 1960 met 50,1 persent van die uitgebragte stemme tot president verkies is, is in die volgende jaar 'n nuwe politieke styl in die [[Withuis]] ingebring – die ''Executive Office'' is tot 'n soort beplanningskantoor omgeskep waar presidensiële raadgewers onder president Kennedy se voorsitterskap belangrike politieke besluite geneem het. Opvallend was die benoeming van ervare deskundiges soos wetenskaplikes as raadgewers. In die Kennedy-administrasie se begroting is heelwat groter bedrae aan ontwikkelingshulp, ruimtevaartprogramme en verdediging bestee, terwyl industriële groei ter finansiering van hierdie programme deur politieke maatreëls bevorder is. So het die president self voorstelle gemaak oor hoe die Amerikaanse ekonomie se mededingendheid op internasionale vlak verbeter sou kon word. Daarnaas is invoertariewe vir goedere uit die destydse Europese Ekonomiese Gemeenskap verlaag, stakings en staalprysverhogings voorkom en die ekonomiese situasie van Amerikaanse boere verbeter. Tydens die presidentskap van [[John F. Kennedy]] het die [[Koue Oorlog]] sy warmste oomblikke tydens die Kubaanse krisis beleef waarin 'n [[atoomoorlog]] rakelings vermy is toe die Sowjetunie onder swaar druk offensiewe kernmissiele uit Kuba teruggetrek het. == Viëtnamoorlog en studenteproteste == {{Hoofartikel|Viëtnamoorlog}} [[Lêer:My Lai massacre.jpg|duimnael|Slagogffers van die opspraakwekkende [[My Lai-menseslagting]] in 1968]] [[Lêer:A Man on the Moon, AS11-40-5903 (cropped).jpg|duimnael|[[Buzz Aldrin]] poseer op die maan op 21 Julie 1969]] President Johnson was net soos sy voorgangers daarvan oortuig dat die uitbreiding van die kommunistiese ideologie slegs deur militêre druk ingedam kon word. Toe in Augustus 1967 twee Amerikaanse oorlogskepe deur Noord-Viëtnamese torpedobote aangeval is (die presiese omstandighede van dié voorval is tot vandag toe onbekend), het Johnson die bevel gegee om Noord-Viëtnamese vlootbasisse te bombardeer. Met die sogenaamde Golf van Tonkin-resolusie het die Amerikaanse Kongres kort daarna 'n blanko-tjek vir enige militêre optrede teen Noord-Viëtnam aan Johnson oorhandig. Dié besluit, wat as hoogtepunt van die sogenaamde imperiale presidentskap met onbeperkte bevoegdhede vir die staatshoof beskou word, het fatale gevolge vir die Amerikaanse beleid teenoor Viëtnam ingehou. Johnson het nou self oor die Verenigde State se militêre optrede besluit en min belang daarin gestel om die publiek oor die skaal van oorlogvoering in te lig. Die aantal Amerikaanse soldate in Viëtnam is van slegs 23&nbsp;000 in 1964 verhoog tot 475&nbsp;000 in laat 1967. Maar nòg grootskaalse offensiewe operasies nòg die mees gevorderde wapentegnologie kon die Noord-Viëtnamese weerstand verbreek, ongeag alle optimistiese verslaggewing van Amerikaanse militêre bevelhebbers. Parallel met die burgerregtebeweging het Amerikaanse studente vanaf die vroeë 1960's protes aangeteken teen die heersende politieke klimaat wat deur die Koue Oorlog met die Sowjetunie, die oorlogvoering in Viëtnam en modernisties-tegnokratiese strominge oorheers is. Hierdie protesbeweging het sy voorbeeld in die strategie van burgerlike ongehoorsaamheid gevind wat deur Gandhi en Martin Luther King gevolg is. Nadat in 1967 besluit is om studente nie langer van nasionale diensplig vry te stel nie, het die veldtog in Oktober van dié jaar 'n eerste groot hoogtepunt bereik toe meer as 100&nbsp;000 mense voor die Pentagon betoog het.<ref>{{de}} Peter Lösche en Anja Ostermann (reds.): ''Länderbericht USA. Geschichte • Politik • Wirtschaft • Gesellschaft • Kultur''. Bonn: Bundeszentrale für politische Bildung 2008, bl. 81</ref> Die grootste studente-organisasie binne die breë protesbeweging was die ''Students for a Democratic Society (SDS)'' met 'n ledetal van meer as 100&nbsp;000 in die laat sestigerjare. Hul politieke aksies, soos die openbare verbranding van oproepe tot diensplig en die organisasie van betogings ten gunste van Noord-Viëtnam en Derde Wêreldlande se politieke doelwitte, is deur televisie-kanale gebeeldsaai en het die aandag van miljoene Amerikaners getrek, net soos daaglikse verslae oor die stygende aantal gesneuweldes wie se liggame terug na die VSA vervoer is. Tot en met 1969 het omstreeks 23&nbsp;000 Amerikaanse soldate in Viëtnam gesneuwel. Terwyl president Johnson die publiek verseker het dat 'n militêre oorwinning oor die korttermyn behaal sou kon word, het die werklike gebeure sy geloofwaardigheid ondermyn. Gedurende hul sogenaamde Tet-offensief het kommunistiese magte op 30 Januarie 1968 die Suid-Viëtnamese hoofstad Saigon binnegedring en net voor die Amerikaanse ambassade te staan gekom. Die Amerikaanse regering het vervolgens ingestem om in Parys regstreeks met Noord-Viëtnam te onderhandel. In Maart 1968 het president Johnson aangekondig dat Amerikaanse lugaanvalle op Noord-Viëtnamese teikens gestaak sou word en dat hy nie vir 'n verdere ampstermyn kandidaat sou staan nie. == Maatskaplike en ekonomiese krisis in die 1970's == [[Lêer:Mao Zedong, Zhang Yufeng et Richard Nixon.jpg|duimnael|[[Richard Nixon]] ontmoet [[Mao Zedong]] in 1972]] In die sewentigerjare het die VSA gebuk gegaan onder moeilike ekonomiese omstandighede wat deur 'n ongewone kombinasie van ekonomiese stilstand en versnelde inflasie, 'n verskynsel waarna as "stagflasie" verwys is. Openbare vertroue in politiek is in 1974 deur die [[Watergate-skandaal]] en die bedanking van president [[Richard Nixon]] geknou – die eerste – en tot nou toe enigste – ampsneerlegging van 'n president in die geskiedenis van die Verenigde State, terwyl die internasionale politieke toneel deur die opkoms van internasionale terrorisme oorheers is. Nixon se opvolger [[Gerald Ford]] kon geen naam vir homself maak nie en in 1976 word Jimmy Carter tot president verkies. Die VSA het 'n toenemede gebrek aan selfvertroue ervaar tydens die Ford en Carter jare en die ''Misery-indeks'', 'n aanduier van die ekonomiese toestand, het dié indruk beklemtoon. Kritici van die VSA het hierdie tydperk gesien as 'n teken dat die VSA tanend was, met haar belange en ideale verlore. In 1980 word daar 'n oud-[[Hollywood]]akteur en Goewerneur van [[Kalifornië]], [[Ronald Reagan]] tot president verkies. == Rol as supermoondheid, 1980–1988 == [[Lêer:President Reagan and Prime Minister Margaret Thatcher at Camp David 1986.jpg|duimnael|[[Margaret Thatcher]] en [[Ronald Reagan]] in 1986]] President Reagan het aan die Amerikaanse volk sy selfvertroue terugbesorg. Die president, deur sy teenstanders as 'n ''Cowboy'' voorgehou, het oor 'n ongetemperde [[optimisme]] en vertroue in die VSA beskik, wat hy as 'n helderskynende stad op 'n heuweltop voorgehou het. Na 'n stadige begin het die ekonomie sterk herstel danksy Reagan se belastingmaatreëls. Aan die negatiewe kant van sy beleid was wel die begrotingstekort wat tot rekordhoogtes gestyg het. In die buitelandse politiek was Reagan kragdadig en, volgens sy kritici, roekeloos. Hy was 'n stoere anti-kommunis en het nie teruggedeins om harde taal teenoor die Sowjetunie te gebruik nie. Ook het hy die wapenwedloop versnel om sodoende die Sowjetunie finansieel uit te put. Saam met sy geesgenoot en goeie vriendin [[Margaret Thatcher]], die premier van die [[Verenigde Koninkryk]], het hy in gesprek getree met die Sowjetleier [[Michail Gorbatsjof]], wat in 1985 aan bewind gekom het. Toe die Sowjetunie uiteindelik val en die Oosblok bevry word, groei die welvaart van die Verenigde State tot ongekende hoogtes, net soos sy skuldlas en internasionale verpligtinge. Sosiale veranderinge volg hierop, alhoewel langsamer as in die sestigerjare, terwyl die ''baby boomers'' die rewolusie voltooi. == Geskiedenis sedert 1988 == [[Lêer:F-117 Night hawk.jpg|duimnael|'n [[Lockheed F-117 Nighthawk]] van die [[Amerikaanse Lugmag]], soortgelyk aan dié tydens die Eerste Golf-oorlog ontplooi]] Ná die verbrokkeling van die Sowjetunie se magsgreep was die Verenigde State van hul grootste vyand ontslae. Die nuwe tydperk wat aangebreek het, kan as 'n nuwe hoogtepunt in die Pax Americana gesien word. Reagan se opvolger, [[George H. W. Bush]], word gekonfronteer met 'n inval in [[Koeweit]] deur [[Saddam Hussein]] uit Irak; die begin van die Golfoorlog van 1990–1991. In 1991 vind die Amerikaansgeleide ''Operasie Desert Storm'' plaas, wat Irak uit Koeweit verdryf. In 1992 het die Demokratiese presidentskandidaat [[Bill Clinton]] die verkiesing gewen. Met sy leuse ''It's the economy, stupid'' slaag hy, met die histories laagste stempersentasie vir 'n wenkandidaat, naamlik 43%, om president van die Verenigde State te word. Onder sy bewind sit die VSA-ekononomie die hoë groei voort wat in die Reagan-era begin het. Ook die Europese ekonomie doen mee in hierdie groei. Irak hou Clinton dikwels besig, en die konflikte in die Balkan en [[Somalië]] vereis die ontplooiing van Amerikaanse troepe. Die betrokkenheid in die Balkan word veral buite die [[Verenigde Nasies]] gereël, by name deur [[NAVO]]. Die ''Dayton-vredesooreenkoms'' bring 'n einde aan die konflik in [[Bosnië-Herzegowina]], maar spoedig is die VSA en NAVO in 'n konflik gewikkel teen [[Serwië]] oor [[Kosowo]]. In 1996 wen Clinton weer die verkiesing. Sy leiersposisie het morele terugslae ondervind weens verskeie skandale wat sy bewind geteister het. In 1999 word Clinton die tweede president ooit om aan 'n afsettingsprosedure (''verdagmaking'') onderhewig te wees, nadat hy meineed sou gepleeg het in 'n saak betreffende seksuele kontak met [[Monica Lewinsky]], 'n leerlingpersoneellid in die [[Withuis]]. Clinton het egter 'n skuldigbevinding in die Senaat vrygespring. == Terreuraanvalle op 11 September 2001 == {{Hoofartikel|Aanvalle op 11 September 2001}} [[Lêer:National Park Service 9-11 Statue of Liberty and WTC fire.jpg|duimnael|links|Die 11 September-aanval]] In 2000 wen [[George W. Bush]] die presidentskap met 'n klein kiesersmeerderheid. Vroeg in sy eerste termyn is die Verenigde State die skrik op die lyf gejaag deur die 11 September-terreuraanvalle, die ernstigste sedert die Japannese aanval op [[Pearl Harbor]] in 1941. Die twee torings van die [[Wêreldhandelsentrum]] in [[New York Stad]], asook 'n deel van die [[Pentagon]] naby Washington, is verwoes deur [[Islam]]itiese terroriste in gekaapte passasierstralers. 'n Vierde straler verongeluk in [[Pennsilvanië]] kort nadat passasiers die kapers oorweldig. Die gevolg van hierdie aanval was Bush se sogenaamde "Oorlog teen terrorisme". Teen einde 2001 het die Amerikaanse leër die [[Taliban]]regering van [[Afghanistan]] met breë internasionale steun omvêrgewerp. In 2003 val die VSA Irak binne tydens die Irakoorlog. Hy is hierin gesteun deur meer as 30 lande. Die rede vir hierdie kleiner steun was die feit dat die Verenigde Nasies nie eenstemmigheid gehad het oor die inval in Irak nie, sodat baie lande onbetrokke gebly het. Na vinnige welslae deur die Amerikaanse troepe, was [[Bagdad]] onder Amerikaanse beheer. In Desember 2003 kon Amerikaanse troepe ook Saddam Hussein gevange neem. Daar breek dan in Irak 'n groeiende teenstand uit wat baie lewens geëis het. Intussen het fel internasionale kritiek oor die Amerikaanse optrede ontstaan. Nadat Irak in 2005 weer formeel aan die Irakkese oorhandig is, blyk rustigheid vir 'n wyle te heers. 'n Onderneming is gegee dat die Amerikaanse troepe in 2006 sou begin met 'n algehele onttrekking. Dit is later weer uitgestel, veral as gevolg van voorslepende sektariese geweld. In 2007 word president Bush se greep op die Iraksituasie bedreig deur die sogenaamde ''surge''. Die aantal Amerikaanse troepe in Irak is vinnig uitgebrei om sodoende die land groter stabiliteit te besorg, wat dan grotendeels verwesentlik is. == Ekonomiese krisis == [[Lêer:US President Barack Obama taking his Oath of Office - 2009Jan20.jpg|duimnael|links|[[Barack Obama]] lê die ampseed af, beheer deur Hoofregter John G. Roberts Jr by die Capitol, 20 Januarie 2009]] [[Lêer:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|duimnael|Hoofsetel van Lehman Brothers]] Aan die einde van die Bush-era beleef die wêreldekonomie 'n skerp insinking, en diep resessie word 'n realiteit. In die Verenigde State is rekordhoeveelhede geld gespandeer om die ekonomie te stimuleer. In 2008, tydens hierdie ekonomies woelige tyd, word in die presidentsverkiesing vir die eerste maal 'n Afro-Amerikaner as president verkies, senator [[Barack Obama]]. By hierdie verkiesing behaal sy partygenote van die Demokratiese Party ook oorwinnings in die Kongres en in plaaslike verkiesings. Aanvanklik geniet Obama breë steun in beide die binne- as buiteland. Gaandeweg neem sy populariteit in 2009 egter radikaal af, deels weens die aanneem van 'n wet in die Kongres wat die Amerikaanse sorgstelsel hervorm, asook die steeds gedyende rekorduitgawes en nasionale skuldlas. Hierdie tanende gewildheid is onderstreep deur enkele verkiesingsnederlae van die Demokrate in distrikte waar hulle gewoonlik 'n groot meerderheid sou behaal. Daar ontstaan 'n konserwatiewe protesstroming wat as die ''tee-party beweging'' bekend geword het. Ook onder onafhanklike kiesers het sy populariteit afgeneem. Obama se presidentskap is internasionaal gekenmerk deur 'n meer gematigde beleid jeens tradisioneel onvriendskaplike lande soos [[Rusland]] en [[Iran]], benewens 'n toenadering tot Islamitiese lande en groepe, terwyl daar egter 'n ongenaakbare houding teenoor bondgenote gehandhaaf word. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|History of the United States}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van die Verenigde State van Amerika| ]] ckxog3fwk8vdiyqfor6cns6y1sypijy 0 28455 2908033 2907271 2026-05-29T21:15:20Z SpesBona 2720 Opruim 2908033 wikitext text/x-wiki {{Russiese deelgebied | naam= Sint Petersburg<br />Санкт-Петербург<br /><small>([[Federale stede van Rusland|Federale stad]])</small> | beeld= Spb collage.JPG | onderskrif= Kloksgewys van links bo: [[Sint Isak-katedraal]] troon bo die stad uit; die [[Fort van Petrus en Paulus]]; [[Paleisplein]]; [[Peterhof]]; [[Nefski-prospekt]]; die [[Winterpaleis]]. | land= [[Lêer:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Rusland|Russiese Federasie]] | feddistrik= [[Noordwestelike Federale Distrik|Noordwestelike]] | ekonstreek= [[Noordwestelike ekonomiese streek|Noordwestelike]] | stigting= [[27 Mei]] [[1703]] | hoofstad= | hoof= Alexander Beglof | amp= Goewerneur | wetgewer= Wetgewende Raad | sensus= 2020 | totaal= 5 392 992<ref>{{ru}} {{cite web |url=https://www.gks.ru/storage/mediabank/PrPopul2020.xls |title=Bevolking soos op 1 Januarie 2020 |publisher=Federale Staatsstatistiekdiens |date=24 Januarie 2020 |accessdate=24 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124195204/https://www.gks.ru/storage/mediabank/PrPopul2020.xls |archive-date=24 Januarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> | rang1= 4de | digtheid= 3 843,9/km² | stedelik= | plattelands= | oppervlakte= 1 439&nbsp;km² | rang2= 82ste | tydsone= [[UTC+04:00]] | registrasie= 78, 98, 178 | tale= [[Russies]] | webtuiste= [http://gov.spb.ru/ ''gov.spb.ru''] | wapen-vlag= [[Lêer:Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg|links|110px]]<br /> [[Lêer:Flag of Saint Petersburg Russia.svg|regs|130px|border]] }} '''Sint Petersburg''' ([[Russies]]: Санкт-Петербург; [[transkripsie]]: ''Sankt-Peterburg'', [ˈsankt pʲɪtʲɪrˈburk], {{Audio|Ru-Sankt Peterburg Leningrad Petrograd Piter.ogg|luister}}) is ’n [[Federale stede van Rusland|federale stad]] van [[Rusland]] en die naasgrootse stad ná die hoofstad [[Moskou]]. Dit is geleë in die [[Noordwestelike Federale Distrik]] aan die [[Newarivier]] oos van die [[Golf van Finland]]. Die stad, wat na tsaar [[Pieter I van Rusland|Pieter die Grote]] se beskermheilige, die [[apostel]] [[Simon Petrus]], genoem is en die Duitse naam Sankt Petersburg dra, het met die begin van die [[Eerste Wêreldoorlog]], toe anti-Duitse gevoelens opgewek is, die Russiese naam '''Petrograd''' (Russies: Петроград) gekry en is later tot ere van [[Wladimir Lenin]] '''Leningrad''' (Russies: Ленинград) genoem. Ná die [[ontbinding van die Sowjetunie]] is in 1991 'n referendum gehou oor die stadsnaam. Sint Petersburg, wat deur sy bewoners dikwels kortweg ''Piter'' genoem word, het sy oorspronklike naam teruggekry. [[Lêer:RUS-2016-Aerial-SPB-Peterhof Palace.jpg|duimnael|links|Lugaansig van die [[Peterhof-paleis]], die gunstelingpaleis en somerresidensie van tsaar [[Pieter die Grote]] waarna dikwels as die "Russiese Versailles" verwys word]] [[Lêer:Magic Sankt Petersburg - Kunstkammer at White Nights (Weisse Nächte).jpg|duimnael|links|Wit Nagte gedurende midsomer in Junie en Julie]] [[Lêer:Алые Паруса 2019. Бриг Россия.jpg|duimnael|links|Sint Petersburgse hoërskoolleerders vier hul matriekeksamen sedert die 1950's met 'n vrolike en kleurryke fees in Junie waarin die hele stad deel – Alje Paroesa of die "Fees van skarlaken seile"]] [[Lêer:Bolsheokhtinsky Bridge SPB 04.jpg|duimnael|links|Bolsjeochtinski-brug met Smolni-katedraal teen die agtergrond]] Sint Petersburg is op [[27 Mei]] [[1703]] gestig deur [[Pieter I van Rusland|Pieter die Grote]] van die [[Russiese Ryk]] en was langer as tweehonderd jaar (1712–1728, 1732–1918) die land se [[hoofstad]]. Met 'n bevolking van 5,39 miljoen (soos op 1 Januarie 2020) is dit die tweede grootste stad in Rusland na [[Moskou]], asook die vierde grootste in [[Europa]] na [[Londen]] en [[Parys]]. Sint Petersburg is een van Europa se vernaamste wetenskap-, kultuur- en nywerheidsentrums en ’n belangrike hawe aan die [[Baltiese See]]. Daarnaas is dit die wêreld se noordelikste miljoenestad. Die "Venesië van die Noorde", soos Sint Petersburg – 'n stad wat op 42 eilande in die Newa-delta ontstaan wat deur meer as 400 brûe en talle kanale met mekaar verbind word – dikwels genoem word, was die resultaat van 'n grootskaalse stedelike bouprojek wat in 1703 onder tsaar Pieter die Grote begin is en slegs danksy die grootskaalse gebruik van dwangarbeiders – onder wie Russiese soldate, Sweedse en Ottomaanse krygsgevangenes – en Finse en Estniese werkers verwesenlik kon word. Hierdie mense het in minder as twintig jaar 'n stad voltooi wat, volgens die ontwerp van die Franse boumeester en tuinontwerper Jean-Baptiste Alexandre Leblond (1679−1719), wat in 1716 as hoofargitek vir die Sint Petersburg-projek aangestel is, 'n onherbergsame kusgebied in 'n eersterangse Europese [[metropool]] met paleise, kerke en kloosters asook tweeverdiepingwoonhuise omgeskep het. Tsaar Pieter die Grote se visie was om vir Rusland – destyds 'n uitgestrekte, maar agtergeblewe ryk – 'n "venster na die weste" te open om sy land toeganklik te maak vir die ontwikkelde Europa se ambagte, kuns en beskawing. As timmerman in Amsterdam het hy self onder die indruk van 'n moderne stad gestaan wat as voorbeeld vir sy nuwe regeringsetel sou dien – 'n vooruitstrewende metropool met seehawe, kanale en brûe. Sint Petersburg se pragstraat, die Nefskij-prospekt met sy indrukwekkende Jugendstilfasades, die Russiese Museum en die Grand Hotel Europa, ding mee met Parys se Champs-Élysées en die Kurfürstendamm in Berlyn – en vir die digter Nikolai Gogol was hierdie laan die grootste aantreklikheid in Rusland se Oosseemetropool. Sint Petersburg se argitektoniese erfenis verenig 'n verskeidenheid uiteenlopende boustyle soos barok-, rokoko- en suiwer neoklassieke boustyle met geboue soos die Admiraliteits-, [[Winterpaleis|Winter-]] en Marmerpaleis en die [[Hermitage]]. So is die historiese middestad tot [[Unesco]]-[[wêrelderfenisgebied]] verklaar. Sint Petersburg was in die laat 19de en vroeë 20ste eeu, 'n dinamiese periode van ontwikkeling in die Russiese Ryk, die setel van die meeste banke en sodoende die spilpunt van Russiese [[kapitalisme]] en [[globalisering]], waar sosiale klasse gevorm en maatskaplike mobiliteit begin het (maar ook grootskaalse verstedelikings- en transformasieprosesse aan die gang was – die oorgrote meerderheid van Sint Petersburgers in die jare voor die Groot Oorlog was voormalige boere), die bakermat van nuwe strominge in literatuur, argitektuur, musiek en skilderkuns, van Russiese massakultuur en van 'n lewendige burgerlike samelewing – prosesse wat van die stad omstreeks 1900 een van die sentra van Europese [[modernisme]] gemaak het en eers deur die [[Russiese Rewolusie (1917)|Russiese Oktoberrewolusie in 1917]], waarin die stad 'n sleutelrol gespeel het, skielik tot stilstand gedwing is.<ref>{{de}} [[Karl Schlögel]], Frithjof Benjamin Schenk en Markus Ackeret (reds.): ''Sankt Petersburg. Schauplatz einer Stadtgeschichte''. Frankfurt am Main: Campus 2007, bl. 29</ref> Ter geleentheid van sy driehonderdjarige jubileum in 2003 het Sint Petersburg sy status as een van Europa se groot metropole hervat. == Stadsnaam en bynaam == Pieter die Grote het die stad, wat hy laat bou het, genoem na sy beskermheilige, die apostel Petrus. Aanvanklik is – na gelang van sy verblyf in Nederland – die [[Nederlands]]e toponimie ''Sankt-Pieterburch'' gekies, maar dit is kort na die stad se stigting na die [[Duits]]e ''Sankt-Peterburg'' verander. Ná die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]], toe anti-Duitse sentiment hoog geloop het, is die stad herdoop tot Petrograd. Ná [[Wladimir Lenin]] se afsterwe is dit ter ere van die Sowjetleier hernoem as Leningrad. Met die verbrokkeling van die [[Sowjetunie]] en die ontbinding van die kommunistiese regeringstelsel het die stad op 6 September 1991 weer sy historiese naam teruggekry. Die omliggende distrik se naam is nogtans nie aangetas nie – dit staan steeds bekend as die [[Leningrad-oblast]]. Naas "Venesië van die Noorde" word na Sint Petersburg ook verwys as die "Palmyra van die Noorde", die "Noordelike Hoofstad van Rusland" (na gelang van sy mededinging met Moskou, Rusland se ander groot metropool en huidige hoofstad) en "Stad op 101 Eilande" ('n sinspeling op die stad se ligging in die Newarivierdelta met sy talle eilande).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.saint-petersburg.com/quick-facts/ |title=Quick Facts |publisher=saint-petersburg.com |accessdate=14 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200214084956/http://www.saint-petersburg.com/quick-facts/ |archive-date=14 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Geografie == [[Lêer:Отель "Терийоки".jpg|duimnael|Strandlewe naby 'n hotel in die stadsdeel Zelenogorsk]] Sint Petersburg het in 'n voormalige moerasgebied naby die Newamonding in die Finse Golf ontstaan. Die huidige stadsgebied strek oor 1&nbsp;431&nbsp;km² (insluitende die voorstede Peterhof en Poesjkin wat sedert 1999 administratief onder beheer van die Sint Petersburgse stadsregering staan), waarvan sowat 'n tiende deur waterliggame beslaan word. Van die oorspronlike eilande in die stadsgebied het 42 bewaar gebly. Hul getal is merkbaar verminder nadat baie kanale opgevul is. Omrede die Newamonding ongeveer op seevlak geleë is, en grondwater tydens die boubedrywighede reeds op 'n diepte van enkele sentimeter aangetref is, moes die beboude gebied op hoër geleë terrein ontstaan. Tans is Sint Petersburg tussen twee en vier meter bo seevlak geleë. Die oewers is met granietblokke beveilig wat die stad nie net teen vloedwater beskerm nie, maar ook bydra tot Sint Petersburg se stadskarakter. Die Russiese digter Alexander Poesjkin het die Newa in sy gedig ''Die Ysterruiter'' derhalwe as 'n rivier beskryf wat "in graniet gehul" is. Nogtans word Sint Petersburg voortdurend deur vloedwater en oorstromings bedreig. Die stadsdeel Kronstadt, wat op 'n eiland geleë is, dien as nulpunt vir die waterstand. Die "Kronstadtse waterpeil" se nulpunt is sowat 15 sentimeter hoër as die Amsterdamse waterpeil (wat ook in Duitsland gebruiklik is). Dit is die verwysingspunt vir waterpeilmetings in groot dele van Oos-Europa. Tot en met 1993 is dit ook in die oostelike deelstate van die herenigde Duitsland vir hierdie doeleinde gebruik. Sint Petersburg is reeds verskeie kere deur oorstromings geraak. Volgens die amptelike statistiek van 2003 is die stad vanaf sy stigting 295 keer oorstroom (waarvan 44 oorstromings vanaf 1980 voorgekom het). Verwoestende oorstromings het die stad in 1824 en 1924 getref. Tydens die vloed van 1824, wat as inspirasie vir Poesjkin se Ysterruiter-gedig gedien het, was die waterpeil 4,2 meter bo die nulpunt. Tussen 200 en 500 inwoners het hul lewens verloor, terwyl 462 geboue vernietig is. == Klimaat == Sint Petersburg, die noordelikste miljoenemetropool op aarde, is op die 60ste en dus dieselfde breedtegraad geleë soos die Skandinawiese hoofstede [[Oslo]] en [[Stockholm]], die suide van [[Alaska]] en die suidpunt van [[Groenland]]. Die wisselende weerstoestande van Sint Petersburg word deur sy ligging aan die Oossee bepaal. Die stad het 'n seeklimaat met gematigde somers en gemiddelde temperature van tussen 19 en 22&nbsp;°C. Gedurendce die wintermaande daal die kwik tot gemiddeldes tussen -4 en -8&nbsp;°C. Die hoogste temperatuur ooit is in 2010 met 37&nbsp;°C gemeet, die laagste was -42&nbsp;°C in die winter van 1941. Die ligging op die noordelike 60ste breedtegraad beteken dat die stad in die tyd van die Somersonstilstand snags nie volledig in donkerheid gehul is nie. Die sogenaamde Wit Nagte van Sint Petersburg lok inheemses en toeriste na buite. Een van die gewildste besiensxwaardighede is die opening van Sint Petersburg se brûe vir skeepsvervoer tussen 1 uur snags en 5 uur soggens. == Geskiedenis == === 'n Beplande stad === [[Lêer:Bronze Horseman002.jpg|duimnael|links|200px|Die Bronsruiter, ’n monument ter ere van [[Pieter die Grote]], op Sint Petersburg se Senaatsplein]] [[Lêer:Дворец великого князя Николая Николаевича.jpg|duimnael|Die verlate paleisruïne van groothertog Nikolai Nikolajewitsj in Znamenka (Peterhof) voer mens terug na 'n vergane tydperk]] [[Lêer:Дворец великого князя Николая..jpg|duimnael|Sonstrale val helder deur die vensters van die verlate paleis. As gevolg van die rewolusie in 1917 het die meeste adellikes uit die stad gevlug. Baie verlate wonings het vervolgens begin verval. So het waterpype gedurende die winter bevries en in die lente gebars]] [[Lêer:Saint Petersburg Lakhta center 07.jpg|duimnael|links|200px|Die Lachta-sentrum in die gelyknamige stadsdeel, met 462&nbsp;m die hoogste wolkekrabber in die Russiese Federasie, dien onder meer as hoofkwartier vir die energie-onderneming ''Gazprom'']] Pieter die Grote het Sint Petersburg op [[27 Mei]] [[1703]] gestig in 'n voorheen yl bevolkte gebied wat hy – net soos die Baltiese provinsies – deur oorlogvoering van [[Swede]] verower het. Die militêre oorwinnings was eweneens aan 'n moderniseringsproses te danke – danksy Wes-Europese spesialiste is die Russiese leër in 'n strydmag met groot slaankrag omgeskep. Voordat dit aan die tsaar se verwagtinge kon voldoen, is geweldige bedrae daaraan bestee. In Sint Petersburg se stigtingsjaar is byna die hele Russiese staatsbegroting vir militêre uitgawes aangewend. Nog in 1725, die jaar van Pieter se afsterwe, het verdedigingsuitgawes sowat tagtig persent van die totale staatsbesteding verteenwoordig. Tot vandag toe speel die Russiese vloot en leër 'n belangrike rol in die stad. Vir Pieter het hierdie beleggings uiteindelik die gewenste vrugte afgewerp. Hy – wat as tsaar meer nog as [[Iwan IV van Rusland|Iwan IV]] die weswaartse oriëntasie van Rusland op byna alle gebiede, van politiek tot [[mode]]s (Russiese mans is gedwing om hul baarde af te sny en Wes-Europese klere te dra) met alle mag bevorder het – het Sint Petersburg beskou as sy "venster op die Weste" – groot genoeg om die wind van verandering oor sy uitgestrekte ryk te laat waai. Wat modernisering betref, was Pieter nie net ambisieus nie, maar het hy ook gou ongeduldig geraak met sy onderdane. Toe hy ná sy studies in Wes-Europa, wat 'n verblyf daar van anderhalf jaar vereis het, na Moskou teruggekeer het, moes hy sy gesag eers weer verstewig en opponente in 'n bloedige stryd uitskakel. Dit was vir hom duidelik dat Moskou met sy dikwels eiesinnige bevolking – wat nie net 'n opposisionele karakter vertoon het nie, maar hardnekkig geweier het om hervormings te aanvaar en steeds vasgeklou het aan ou gelowe en tradisies – aan sy verwagtinge en aanspraak as eersterangse moderne Europese heerser nie langer sou kon voldoen nie. Die enigste opsie was om 'n nuwe moderne hoofstad te bou. [[Amsterdam]], die stad waar Pieter 'n tyd lank gebly het, sou as voorbeeld hiervoor dien. Sint Petersburg, wat in die nuut-verworwe Oossee-kusgebiede van noordelike Europees-Rusland sou ontstaan, was aanvanklik beperk tot die status van tegnokraties-administratiewe seehawe – as setel van regering en basis vir die Russiese Oosseevloot en leër. Maar gaandeweg sou dit groei tot een van Europa se mees vooruitstrewende metropole. Die pad daarheen was in baie opsigte moeilik begaanbaar. Die weer, geografie en haglike omstandighede het hul tol geëis met die bou van die stad. Duisende dwangarbeiders is jaarliks na die gebied vervoer, dikwels onder bewaking en selfs vasgeketting om ontsnapping te voorkom.Die kleinste oortredings is onmiddellik en swaar gestraf. Baie het egter ontsnap en talle ander is aan siektes en weens blootstelling aan die elemente dood. Die dodetal tydens die boutydperk van 18 jaar word op tot 100&nbsp;000 geskat. In [[1712]] het Pieter Sint Petersburg amptelik tot nuwe hoofstad verklaar. Die stad het veral floreer onder die bewind van twee van die magtigste vroue in die Russiese geskiedenis – Pieter se dogter [[Elisabeth van Rusland|keiserin Elisabeth]] (1740–1762) en [[Katharina II van Rusland|keiserin Katharina die Grote]] (1762–1796). Talle paleise en ander indrukwekkende geboue het in hul regeringstyd ontstaan. === Beleg van Leningrad === {{Hoofartikel|Beleg van Leningrad}} [[Lêer:RIAN archive 93172 Defenders of Leningrad.jpg|duimnael|Russiese troepe tydens 'n stormaanval]] In die [[Tweede Wêreldoorlog]] is die stad byna 900 dae lank deur Duitse troepe onder bevel van generaal-veldmaarskalk Wilhelm Ritter beleër en aan bombardement blootgestel. Tydens die [[beleg van Leningrad]] tussen 8 September 1941 en 27 Januarie 1944 het die Duitse Weermag op bevel van [[Adolf Hitler]] geen poging aangewend om die stad in te neem nie, maar dit van die res van die land afgesny. In die koudste wintermaande kon kosvoorraad oor die bevrore [[Ladogameer]] ingesmokkel en sowat 'n derde van die stadsbewoners in veiligheid gebring word, maar die res van die tyd was daar ’n groot hongersnood, en tot 'n miljoen mense is na raming in hierdie tyd dood – van wie sowat 800&nbsp;000 van honger gesterf het. Die Nasionaal-Sosialistiese bewind het ná die inval in die Sowjetunie planne ontwikkel om van die land 'n grootskaalse verskaffer van landbouprodukte vir die Duitse bevolking en weermag te maak. Van begin af is die onvermydelike hongerdood van tientalle miljoene Sowjetburgers, onder meer in die metropole Leningrad en Moskou, koudbloedig aanvaar. Op 23 September 1941 het die Opperkommando van die Duitse Weermag 'n geheime bevel ontvang: ''„Der Führer ist entschlossen, die Stadt Petersburg vom Erdboden verschwinden zu lassen. Es besteht nach der Niederwerfung Sowjetrusslands keinerlei Interesse am Fortbestand dieser Großsiedlung.“'' ("Die ''Führer'' is vasbeslote om die stad Petersburg van die aardbodem te verdelg. Ná die oorwinning oor Sowjetrusland is daar geen behoefte meer om hierdie groot nedersetting te laat voortbestaan nie.")<ref>{{de}} Jörg Ganzenmüller: ''Das belagerte Leningrad 1941–1944. Eine Stadt in den Strategien von Angreifern und Verteidigern.'' Schöningh, Paderborn 2005, bl. 13–82, Zitate bl. 17 en 20; das Joachim Hoffmanns Position betreffende Zitat bezieht sich auf dessen Beitrag: Joachim Hoffmann, ''Die Kriegführung aus der Sicht der Sowjetunion''. In: ''Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg'', hrsg. v. Militärgeschichtlichen Forschungsamt. Band 4. ''Der Angriff auf die Sowjetunion''. DVA, Stuttgart 1983, {{ISBN|3-421-06098-3}}, S. 713–809, hier bl. 741.</ref> Vanaf die lente van 1942 was die NS-bewind van plan om die historiese gewes Ingermanland, waarvan Leningrad deel uitgemaak het, volgens die ''Generalplan Ost'' te annekseer en Duitse setlaars in die gebied te vestig. Hierdie plan sou op die volksmoord aan sowat drie miljoen inwoners van Leningrad uitgeloop het vir wie by hierdie ''Neuordnung des Ostraums'' ("Herordening van gebiede in die Ooste") geen plek meer was nie. Josef Stalin se bevel was om Leningrad onder alle omstandighede te verdedig en nie aan die Duitse invallers te oorhandig nie. Die stad is deur die Rooi Leër, maar ook 'n halfmiljoen inwoners verdedig wat barrikades en tenkversperrings opgerig het. Vir die eerste keer tydens die Tweede Wêreldoorlog is gebruik gemaak van die gevreesde Katjoesja-missiellanseerder waarna Duitse soldate later as "Stalinorrel" sou verwys. Vir sy heldhaftige verdediging is aan Leningrad later die eretitel Heldestad van die Sowjetunie toegeken. === Moderne geskiedenis === [[Lêer:Russian National Bibliotheque, Saint Petersburg.jpg|duimnael|Die nuwe gebou van Rusland se Nasionale Biblioteek het langs die Moskou-prospekt ontstaan]] [[Lêer:RUS-2016-Aerial-SPB-Krestovsky Stadium 01.jpg|duimnael|Krestofski-stadion op die gelyknamige eiland]] Volgens 'n besluit van [[Wladimir Lenin]] het Sint Petersburg in 1918 sy status as regeringsetel kwytgeraak; Russiese departemente en ander regeringsinstellings het vervolgens na Moskou teruggekeer. Vandag is Sint Petersburg – naas Moskou en die [[Goue Ring van Rusland]] een van drie hoofbestemmings in die Russiese Federasie vir buitelandse toerisme. Met sy argitektuur uit die agttiende en negentiende eeu, sy talle kanale, lang reguit strate, tuine, parke en paleise beskik die stad oor unieke argitektoniese ensembles. In 2018 het die stad 3,9 miljoen buitelandse ontvang. Ná die invoering van elektroniese visa vir toeriste uit 53 lande op 1 Oktober 2019 sal besoekergetalle in Sint Petersburg en die Leningrad-oblast na verwagting merkbaar toeneem.<ref>{{en}} [http://www.visit-petersburg.ru/en/evisa/ ''Visit Petersburg – Official St. Petersburg City Guide: E-visa. Besoek op 14 Januarie 2020''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200114214357/http://www.visit-petersburg.ru/en/evisa/ |date=14 Januarie 2020 }}</ref> Daar is ook talle nywerhede, onder meer [[staal]], [[chemie]] en masjienbou. Sint Petersburg is die setel van die Russiese Akademie vir Wetenskappe en het drie universiteite en ’n konservatorium. Daar is sowat 120 museums, waaronder die enorme [[Hermitage]], en 18 teaters, waaronder die Marinskiteater. Sedert 1955 is daar ook ’n moltreinstelsel. Dit was een van die gasheerstede tydens beide die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2017]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018]]. == Ekonomie == Sint Petersburg is 'n belangrike handelshawe en dien as die finansiële en industriële sentrum van Rusland, met spesialisering in olie- en gashandel; skeepsbouwerwe; lugvaartbedryf; tegnologie, insluitend radio, elektronika, sagteware en rekenaars; masjienbou, swaar masjinerie en vervoer, insluitend tenks en ander militêre toerusting; mynbou; instrumentvervaardiging; ysterhoudende en nieysterhoudende metallurgie (produksie van aluminiumlegerings); chemikalieë, farmaseutiese produkte en mediese toerusting; perswese en drukwerk; voedsel en spyseniering; groothandel en kleinhandel; tekstiel- en klerebedrywe; en baie ander besighede. Dit was ook die tuiste van Lessner, een van Rusland se twee baanbrekende motorvervaardigers (saam met Russo-Baltic); dit is in 1904 gestig deur die masjiengereedskap- en ketelmaker G.A. Lessner, met ontwerpe deur Boris Loutsky, en dit het tot in 1910 bestaan.<ref>{{en}} G.N. Georgano: ''Cars: Early and Vintage, 1886–1930''. (London: Grange-Universal, 1985)</ref> Tien persent van die wêreld se kragturbines word by die LMZ vervaardig, wat meer as tweeduisend turbines vir kragsentrales regoor die wêreld gebou het. Groot plaaslike nywerhede is Admiralty Shipyards, Baltic Shipyard, LOMO, Kirov Plant, Elektrosila, Izhorskiye Zavody; met Sovcomflot, Petersburg Fuel Company en Siburook is onder andere groot Russiese en internasionale maatskappye in Sint Petersburg geregistreer. == Vervoer == === Spoorweë === Die eerste spoorlyn in die Russiese Tsareryk is in 1837 vanaf Sint Petersburg na Zarskoje Selo (die "Tsaredorp", soos die keiserlike somerresidensie genoem is) gebou. Veertien jaar later, in 1851, is die treinroete na Moskou geopen, terwyl die spoorlyn na [[Warskou]] tussen 1851 en 1862 gebou is. Die Warskou-treinroete het in [[Vilnius]] vertak en Sint Petersburg sodoende via die Pruisiese Oosspoorlyn (''Preußische Ostbahn'') regstreeks met [[Koningsberg]] en [[Berlyn]] verbind nadat die Pruisiese en Russiese spoornetwerk in 1861 naby die [[Oos-Pruise|Oos-Pruisiese]] nedersetting Eydtkuhnen met mekaar verbind is. Vanaf 1896 tot die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog in 1914 het hierdie spoorlyn ook die luukse treindiens ''Nord-Express'' bedien wat Sint Petersburg met Parys verbind het – met 'n reistyd tussen 48 en 52 uur. Vir passasiers, wat in Parys aangekom het, was daar treinverbindings na die [[Franse Riviera]], [[Londen]], [[Spanje]] en [[Portugal]]. In Sint Petersburg kon reisigers maklik oorstap na treine soos die Trans-Siberiese Spoorweg wat hulle na die [[Stille Oseaan]] en bestemmings in China geneem het.<ref>{{en}} Ralf Roth en Henry Jacolin (reds.): ''Eastern European Railways in Transition. Nineteenth to Twenty-first Centuries''. Abingdon, Oxon and New York, NY: Routledge 2016, bl. 121</ref> === Openbare watervervoer === [[Lêer:Meteor-197 on Neva River.jpg|duimnael|Die skeerboot Meteor-197 op die Newa]] Skeerbote, in Russies ''meteori'' genoem, is 'n gewilde vervoermiddel vir toeriste wat besoeke aan die voorstede Peterhof en Kronstadt bring. ''Meteori'' is bote met vlerke benede die wateroppervlak wat danksy hul stygkrag met toenemende spoed bo die wateroppervlak begin opstyg. Hierdie bote kann snelhede van tot 43 knope of 80&nbsp;km per uur behaal. Die rit vanaf St. Petersburg na Peterhof neem sowat 'n halfuur. Skeerbootvervoer is beperk tot die somermmaande aangesien die Newa in die wintermaande moontlik bevries.<ref>{{en}} ''Fodor's Travel Guides: Fodor's Moscow & St. Petersburg (Full-color Travel Guide)''. Kindle eBoek--uitgawe 2014, pos. 7919-7924</ref> === Metro van Sint Petersburg === [[Lêer:Metro SPB Line1 Narvskaya1.jpg|duimnael|links|Narvskaja-stasie op lyn 1]] Die moltreinstelsel of metro van Sint Petersburg (Russies: Санкт-Петербургский Метрополитен; ''Sankt Petersburgskij Metropoliten'') word vanweë sy indrukwekkende boustyl en versierings, wat as "ondergrondse paleise vir die volk" beskryf is, as een van die aantreklikstes ter wêreld beskou. Die Sowjetunie se vernaamste argitekte is uitgenooi om stasies te ontwerp waarvan die mure met duisende ton marmer, graniet en kalksteen versier is. Beeldhouwerke, mosaïeke en kandelare is deur kunstenaars ontwerp. Tegelykertyd is Sint Petersburg se metro een van die diepste moltreinstelsels op aarde – met stasies wat op 'n gemiddeld van tussen 70 en 80 meter ondergronds geleë is. Die diepste daarvan, Admiralteiskaja, is teen 'n diepte van 96 meter gebou. Die Sint Peterburgse stelsel is heelwat jonger as Moskou s'n; die eerste moltreinlyn is op 15 November 1955 in bedryf gestel. Tans bestaan die netwerk uit vyf lyne met 'n totale lengte van 124,8&nbsp;km en 72 stasies. Daagliks word sowat twee miljoen, jaarliks meer as 720 miljoen passasiers vervoer. Die stelsel het sowat 13&nbsp;000 medewerkers in diens. == Bekende boorlinge == * [[Joseph Brodsky]] (1940−1996), Russies-Amerikaanse digter en essayis * [[Wladimir Poetin]] (1952), Russiese politikus * [[Daniel Bederov]] (1991), Russies-Kanadese fotomodel == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == [[Lêer:Grand Cascade in Peterhof 01.jpg|duimnael|Peterhof]] [[Lêer:Catherine Palace in Tsarskoe Selo.jpg|duimnael|Die Katharina-paleis]] [[Lêer:Spb 06-2017 img19 Moskovsky railway station.jpg|duimnael|Die Moskouse treinstasie van Sint Petersburg is een van vyf hoofstasies in die Newametropool en bedien roetes na Moskou, soos sy naam aandui, en ander bestemmings in die Federasie]] * {{en}} Edward Acton: ''Rethinking the Russian Revolution''. Oxford University Press 1990 * {{en}} Edward Acton, Vladimir Cherniaev en William G. Rosenberg (reds.): ''A Critical Companion to the Russian Revolution'', 1914–1921. Bloomington 1997 * {{en}} John Barber: [https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/leningrad_betrayal_01.shtml''BBC History'' – ''Stalin and the Betrayal of Leningrad''] * {{en}} Orlando Figes: ''A People's Tragedy: The Russian Revolution 1891–1924'' * {{fr}} Oleg Kobtzeff: "Espaces et cultures du Bassin de la Neva: représentations mythiques et réalités géopolitiques", in:''Saint-Petersbourg: 1703–2003'', Actes du Colloque international, Université de Nantes, Mai 2003, ouvrage coordonné par Walter Zidaric, CRINI, Nantes 2004 * {{ru}} Р. А. Нежиховский: ''Река Нева и Невская губа''. Leningrad: Гидрометеоиздат 1981 * {{en}} Richard Pipes: ''The Russian Revolution''. New York 1990 * {{en}} Edvard Radzinsky: ''Stalin. The First In-depth Biography Based on Explosive New Documents from Russia's Secret Archives'' 1997 * {{en}} John Reed: [http://www.marxists.org/archive/reed/1919/10days/10days/index.htm ''Ten Days that Shook the World'']. Eerste uitgawe 1919, uitgegee deur BONI & Liveright, Inc. vir International Publishers. Transkripsie en aanmerkings deur David Walters vir [http://www.marxists.org/archive/reed/works/index.htm ''John Reed Internet Archive'']. Penguin Books, eerste uitgawe 1980 * {{de}} Karl Schlögel: ''Petersburg. Das Laboratorium der Moderne 1909–1921''. München en Berlyn: Carl Hanser 2002 * {{en}} Voline: ''The Unknown Revolution''. Black Rose Books * {{en}} Dmitri Volkogonov ''Stalin: Triumph and Tragedy'' 1996 == Eksterne skakels == ; Wiki-webtuistes ---- {{CommonsKategorie|Saint Petersburg|Sint Petersburg}} * {{en}} {{Wikivoyage|Saint_Petersburg|Sint Petersburg}} * {{en}} [http://www.wikimapia.org/#y=59920613&x=30272827&z=9&l=0&m=a ''Satellietbeeld van Sint Petersburg by WikiMapia''] ; Amptelike webtuistes ---- * {{ru}} [http://gov.spb.ru/ ''Amptelike webtuiste van die stadsadministrasie''] * {{en}} {{fr}} [http://whc.unesco.org/sites/540.htm ''Amptelike Unesco-bladsy''] ; Algemene inligting ---- * {{en}} {{ru}} [http://www.encspb.ru/en/ ''Ensiklopedie van Sint Petersburg''] ; Media ---- * {{de}} http://www.swr.de/schaetze-der-welt/st-petersburg/-/id=5355190/nid=5355190/did=5978146/mpdid=5978142/1hn9aqy/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130507185452/http://www.swr.de/schaetze-der-welt/st-petersburg/-/id=5355190/nid=5355190/did=5978146/mpdid=5978142/1hn9aqy/index.html |date= 7 Mei 2013 }} * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=y6IIW3U0x-8 ''Around the World 8K: St. Petersburg''] * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=4EoUz39nPMM ''St. Petersburg Aerial Timelab.pro''] * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=xx0Os4sOquc ''Winter in St. Petersburg 4K Ultra HD''] * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=XpMzAJJL1l0 ''Nuwejaar 2018 in St. Petersburg''] * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=eMEH6LG9_iQ ''St. Petersburg – The City of White Nights (Timelab.pro)''] ; Fotogalerye ---- * {{en}} [http://www.alexanderpalace.org/petersburg1900/ ''Sint Petersburg omstreeks 1900 – Hoofstad van Keiserlike Rusland''] * {{en}} [http://www.leningrad.su/ ''Foto-webtuiste oor die lewe in Sint Petersburg''] * {{en}} [http://www.myworldshots.com/Russia/St-Petersburg ''Sint Petersburg-foto's''] ; Boukuns ---- * {{en}} [http://www.petersburg-bridges.com/ ''Geskiedenis en foto's van die stadsbrûe''] {{Deelgebiede van Rusland}} {{Wêrelderfenisgebiede in Rusland}} {{Russiese stede met meer as miljoen inwoners}} {{Normdata}} {{Koördinate|59|57|N|30|18|O|aansig=titel}} [[Kategorie:Heldestede van die Sowjetunie]] [[Kategorie:Nedersettings langs die Oossee]] [[Kategorie:Sint Petersburg| ]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Rusland]] 8by69r2gdf2gj8gm9v0m1oawb08rk23 0 28764 2908036 2906418 2026-05-29T21:27:25Z Jcb 223 2908036 wikitext text/x-wiki '''Halssnoermoorde''' ([[Engels (taal)|Engels]]: ''necklacing'') was veral in die 1980's tydens die onluste in [[Suid-Afrika]] se gesegregeerde swart woonbuurte 'n metode van teregstelling van meelopers, politieke opponente of mense wat as polisie-informante verdink was. Die moorde, waarvan selfs kinders slagoffers geword het, is deur militante swart anti-apartheidvegters, kriminele bendes en gewelddadige aanhangers van mededingende radikale groeperings gepleeg.<ref name="sg">{{Cite web |url=http://www.studiogeorgette.com/images/necklacing.htm |title=''Necklacing'' |access-date=27 Februarie 2008 |archive-date=19 Februarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080219060019/http://www.studiogeorgette.com/images/necklacing.htm |url-status=dead }}</ref> Alhoewel die [[ANC]] die moorde skerp veroordeel het, het sekere politieke figure soos [[Winnie Mandela]] die praktyk wel goedgekeur.<ref>[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/14/newsid_2863000/2863807.stm ''BBC On this day - 14 Mei 1991'']</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2115644.stm ''BBC News: Winnie - Africa's Evita'']</ref> Die betrokke "meeloper" se hande is gewoonlik met draad agter sy rug vasgemaak. Dan is die beoordeelde gedwing om diesel (somtyds petrol) te drink. 'n Motorband is om hom/haar geplaas en hy/sy word verder natgegooi met brandstof. Dan is hy/sy lewendig aan die brand gesteek, gewoonlik ten aanskoue van familielede om sodoende as afskrikmiddel te dien. Sodra die buiteband begin het om te brand was dit onmoontlik om die band te verwyder. Met dié pynlike moord kon die slagoffer nog 20 minute leef terwyl daar niks vir hom/haar gedoen kon word nie. Hierdie wreedaardige metode kan geïnterpreteer word as 'n teken van haat en veragting vir die slagoffer en is deur die Afrikaanse intellektueel [[Dan Roodt]] aan tradisionele swart rituele moorde gelykgestel.<ref>[http://www.litnet.co.za/cgi-bin/giga.cgi?cmd=cause_dir_news_item&news_id=16417&cause_id=1270 Dan Roodt: ''Die mag van verskrikking'', 24 Mei 2007, Litnet.co.za]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="sg" /> Die Suid-Afrikaanse [[Waarheids- en Versoeningskommissie]] (WVK) het dit in sy ondersoek baie duidelik gestel dat sowel die ANC asook die swart massaorganisasie [[UDF]] aan menseregskendings soos halssnoermoorde skuldig was; in sy stryd teen die Apartheidbewind het die ANC dus bewustelik ook die [[Geneefse konvensies|Geneefse Konvensie]] geminag waarop hy hom dikwels beroep het.<ref>[http://www.kleinerweltenbummler.de/Homepage/pdf/Hausarbeit%2011.pdf ''Zwischen Wahrnehmung und Wirklichkeit. Das Selbstverständnis des ANC im Spiegel der Wahrheits- und Versöhnungskommission - Verhandeling, Freie Universität Berlin (Duitsland), September 2007'']{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Halssnoermoorde kom nog steeds sporadies in Suid-Afrika voor. Volgens persberigte is daar insidente waar mense in swart woonbuurte die reg in eie hande wil neem sodra hulle 'n misdadiger betrap.<ref>{{Cite web |url=http://www.iol.co.za/index.php?art_id=ct20010226222510762A24326 |title=''Furious mob decides to set suspect on fire, 26 Februarie 2001'' |access-date=27 Februarie 2008 |archive-date=15 Januarie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070115110137/http://www.iol.co.za/index.php?art_id=ct20010226222510762A24326 |url-status=dead }}</ref> In ander insidente word daar berrig dat die moorde deur Xenofobie gedryf word.<ref>https://www.dailymail.co.uk/news/article-567338/The-return-necklace-Anti-immigrant-violence-sweeps-South-Africas-townships.html</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Moord in Suid-Afrika]] mm01ksuy8lwfqgfp1mx0i55uemsphjh 0 36645 2907963 2789653 2026-05-29T13:20:29Z Aliwal2012 39067 totsiens rooi skakels 2907963 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Trudie Taljaard | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = [[1948]] | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | Sterftedatum = [[31 Januarie]] [[2009]] | Sterfteplek = | Beroep = Aktrise en toneelafrigter | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = 0848086 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Trudie Taljaard''' ([[1948]] – [[31 Januarie]] [[2009]]) was ’n bekende [[Afrikaans]]e verhoog- en TV-[[aktrise]] en toneelafrigter. Sy het haar eie dramaskool, ACTA (Another Centre for Training Actors), gehad en was ook speels bekend as die tweejaarwaarborg-tannie nadat sy lank in ’n bekende meubelwinkel se advertensies opgetree het. == Biografie == Trudie het in [[Melville]], [[Johannesburg]], grootgeword en daarna aan die [[Universiteit van Pretoria]] [[drama]] studeer. Sy was getroud met die akteur Errol Roelofsz en daarna met die akteur Nico Liebenberg. Sy het drie dogters gehad: Marlene, Justine en Eloise. Sy is op [[31 Januarie]] [[2009]] op 60-jarige ouderdom oorlede nadat sy in [[2007]] met beenkanker gediagnoseer is. == Verhoog, TV en rolprente == Van die toneelstukke waarin Trudie oor meer as twintig jaar opgetree het, is [[’n Seder val in Waterkloof]], Die Potlooddief en die Engel, Die Vrek, Drie Seisoene, Die Ander Man, Die Wonderwerk, Raka, Droomsmokkelaar, Treinstories en die omstrede<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/02/08/1/4.html | title=DIE BURGER LAAT,8 Februarie 1991 bladsy 1:'Dun geskaafde' Trudie los verhoog | archive-url=https://archive.is/20110828073949/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/02/08/1/4.html | archive-date=28 Augustus 2011 | access-date= 5 Februarie 2009 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/02/09/7/4.html | title=DIE BURGER LAASTE,9 Februarie 1991 bladsy 7:Trudie Taljaard: 'Daar is altyd die vlieë in jou lewe' | archive-url=https://archive.is/20120701140303/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/02/09/7/4.html | archive-date= 1 Julie 2012 | access-date= 5 Februarie 2009 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news | url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/11/12/6/6.html | title=DIE BURGER LAASTE,12 November 1990 bladsy 6:Kombuis- en ander blues in Libertas | archive-url=https://archive.is/20120708060653/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/11/12/6/6.html | archive-date= 8 Julie 2012 | access-date= 5 Februarie 2009 | url-status=dead }}</ref> eenmanstuk Kombuis-blues van die skrywer [[Jeanne Goosen]]. Sy het veral vir laasgenoemde groot lof gekry en is vir ’n paar pryse benoem vir haar toneelspel. Op TV was sy onder andere te sien in Dokter, Dokter, Sonkring, Home Affairs, Tekwan, Die Hartseerwals, Arende III, Suburban Bliss, Pastorie-petaljes, People Like Us, Dit Wat Stom Is en Saartjie. Haar laaste rol was as matrone Netta Nortjé se suster Esther in die Afrikaanse sepie [[7de Laan]]. Van haar [[rolprent]]e sluit in [[Elsa se Geheim]] (1979), [[Broer Matie]] (1984), Windprints (1990), The Long Run (2000) en Hitchhiker (2007). == Pryse en benoemings == Trudie is vir verskeie pryse benoem en het onder andere in 1991 die Star Tonight!-prys vir Beste Aktrise gewen vir haar rol as Charlene Brits in die TV4-komediereeks People Like Us<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/04/13/6/6.html | title=DIE BURGER LAASTE,13 April 1991 bladsy 6:Ruda én 'Carte Blanche' wen | archive-url=https://archive.is/20120710014126/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/04/13/6/6.html | archive-date=10 Julie 2012 | access-date= 5 Februarie 2009 | url-status=dead }}</ref> en in dieselfde jaar die Computicket-prys vir haar spel in Kombuis-blues.<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/11/08/4/1.html | title=DIE BURGER LAASTE,8 November 1991 bladsy 4:Shakespeare-stuk bo in Goudstad | archive-url=https://archive.is/20110824230626/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/11/08/4/1.html | archive-date=24 Augustus 2011 | access-date= 5 Februarie 2009 | url-status=live }}</ref> Ander pryse waarvoor sy benoem is, is die [[Dalro]]-teaterprys as Beste Aktrise in ’n Afrikaanse hoofrol (1991), die Fleur du Cap-toneelprys (1991), IGI Life se Vita-toneelprys vir Natal (1992) en die Artes-prys (1989). == Lys werke == === Toneel === * ’n Seder val in Waterkloof * Die potlooddief en die engel * Die vrek * Drie seisoene * Die ander man * Die wonderwerk * Raka * Droomsmokkelaar * Treinstories * Kombuis-blues === TV === * Dokter, Dokter *Phoenix en Kie *Mattewis en Meraai * Tekwan * Die hartseerwals * Pastorie-petaljes * Arende III * Suburban Bliss * People Like Us * Dit wat stom is * Home Affairs * Sonkring * Saartjie * [[7de Laan]] === Rolprente === * [[Elsa se Geheim]] (1979) * [[Grensbasis 13]] (1979) * [[Broer Matie]] (1984) * Windprints (1990) * The Long Run (2000) * Beat the Drum (2003) * Hitchhiker (2007) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.imdb.com/name/nm0848086/ ''Trudie Taljaard''] op die ''[[Internet Movie Database]]'' {{DEFAULTSORT:Taljaard, Trudie}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktrises]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Geboortes in 1948]] [[Kategorie:Sterftes in 2009]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Pretoria]] 3x5ou4wsc0eorgihka61cnqg2bkj4td 0 41976 2908059 1793174 2026-05-30T02:50:47Z CommonsDelinker 1161 Administrateur [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vervang "Reno,_Nevada_photo_D_Ramey_Logan.jpg" met "Reno,_Nevada_photo_Don_Ramey_Logan.jpg" omrede: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request) 2908059 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #FFFFFF; background: #003399; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Reno'''<br /> [[Lêer:Reno, Nevada photo Don Ramey Logan.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Washoe County Nevada Incorporated and Unincorporated areas Reno Highlighted.svg|170px|center]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Coats of arms of None.svg|75px|center]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Reno, Nevada.svg|90px|center]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of the United States.svg|20px]] [[Verenigde State]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Deelstaat''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Nevada.svg|20px]] [[Nevada]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Administratiewe distrik ''(county)''''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Washoe |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|39|31|N|119|49|W|display=inline,title}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlak:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 179,6 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;373 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2010) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 225&nbsp;221 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;008,3/vk km |- | &nbsp;- Metropolitaanse gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 694&nbsp;960 |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | PST ([[UTC]] -8) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- Somertyd | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | PDT (UTC -7) |- |&nbsp;'''Klimaat''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Tipe | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Semi-aride klimaat |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse temperatuur | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 22&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gem. temp. Januarie/Julie | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1,1 / 33,9&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse neerslae | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 185,4&nbsp;mm |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Bob Cashell |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.reno.gov ''reno.gov''] |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Reno''' is die derde grootse stad in die [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] deelstaat van [[Nevada]]. In 2010 het die stad 'n bevolking van 225&nbsp;221 gehad. == Geografie == Reno is geleë in die weste van Nevada. {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Nevada]] e8gdg5ldtjiz1qxoloel84fhjdb9z8a 0 42154 2908034 2882914 2026-05-29T21:15:42Z Jcb 223 2908034 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = '''République d'Haïti''' <small>([[Frans]])</small><br />'''Repiblik Ayiti''' <small>([[Haïtiaanse kreools]])</small> |volle_naam = '''Republiek Haïti''' |algemene_naam = Haïti |beeld_vlag = Flag of Haiti.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Haiti.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Haiti (orthographic projection).svg |leuse = ''[[Liberté, égalité, fraternité]]''<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.haiti-reference.com/pages/plan/histoire-et-societe/documents-historiques/constitutions/1987-texte/ |title=Artikel 4 van die Haïtiaanse Grondwet |publisher=Haiti-reference.com |accessdate=30 Maart 2020 |archive-date=13 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210313031357/https://www.haiti-reference.com/pages/plan/histoire-et-societe/documents-historiques/constitutions/1987-texte/ |url-status=dead }}</ref> <small>{{fr}}</small><br />''Libète, Egalite, Fratènite'' <small>(Haïtiaanse kreools)</small><br /><small>''([[Afrikaans]]: "Vryheid, Gelykheid, Broederskap")''</small><br />Tradisionele leuse op die wapen:<br />''L'union fait la force'' <small>{{fr}}</small><br />''Inite se fòs''<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.haitiobserver.com/blog/tag/election/after-the-group-of-g8-now-come-g30-headed-by-louko-desir.html |title=After The Group Of G8, Now Come G30 Headed By Louko Desir |website=Haiti Observer |accessdate=30 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902041131/http://www.haitiobserver.com/blog/tag/election/after-the-group-of-g8-now-come-g30-headed-by-louko-desir.html |archive-date=2 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <small>(Haïtiaanse kreools)</small><br /><small>''(Afrikaans: "Eenheid is krag")''</small> |volkslied = ''[[La Dessalinienne]]'' <small>{{fr}}</small><br />''Desalinyèn'' <small>(Haïtiaanse kreools)</small><br /><small>''(Afrikaans: "Die Dessalinienne-lied")''</small><br /><center>[[Lêer:Haiti National Anthem.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Frans]] en [[Haïtiaanse kreools]] |hoofstad = [[Port-au-Prince]] {{Koördinate|18|32|N|72|20|W}} |latd = 18 |latm = 32 |latNS = N |longd = 72 |longm = 20 |longEW = W |grootste_stad = [[Port-au-Prince]] |regeringsvorm = Unitêre semi-presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Edgard Leblanc Fils]] (waarnemend)<br />[[Fritz Belizaire]] (waarnemend) |oppervlak_rang = 143^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 27&nbsp;750 |oppervlakmi² = 10&nbsp;710 |persent_water = 0,7 |bevolking_skatting = 11&nbsp;123&nbsp;178<ref>{{en}} {{cite web |url=https://population.un.org/wpp/ |title=World Population prospects – Population division |work=Verenigde Nasies se Departement van Ekonomiese en Maatskaplike Sake, Bevolkingsafdeling |publisher=[[Verenigde Nasies]] |accessdate=30 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517023805/https://population.un.org/wpp/ |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2019_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.xlsx |title=Overall total population – World Population Prospects: The 2019 Revision |type=custom data acquired via website |work=Verenigde Nasies se Departement van Ekonomiese en Maatskaplike Sake, Bevolkingsafdeling |publisher=[[Verenigde Nasies]] |accessdate=30 Maart 2020 |format=xslx |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218054922/https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2019_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.xlsx |archive-date=18 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |bevolking_skatting_jaar = 2018 |bevolking_rang = 85^ste |bevolking_sensus = |bevolking_sensus_jaar = |bevolkingsdigtheid = 382 |bevolkingsdigtheidmi² = 989,4 |bevolkingsdigtheidrang = 32^ste |BBP_PPP = $21,801&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=80&pr.y=13&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=263&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Haiti |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2019 |accessdate=30 Maart 2020}}</ref> |BBP_PPP_rang = 144^ste |BBP_PPP_jaar = 2020 |BBP_PPP_per_kapita = $1&nbsp;916<ref name=imf2 /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 174^ste |BBP = $8,709&nbsp;miljard<ref name=imf2 /> |BBP_rang = 139^ste |BBP_jaar = 2020 |BBP_per_kapita = $765<ref name=imf2 /> |BBP_per_kapita_rang = 172^ste |onafhanklikheidstipe = • Verklaar<br />• Erken<br />• Eerste Keiserryk<br />• Suidelike Republiek<br />• Noordelike Staat<br />• Koninkryk<br />• Unifikasie van Hispaniola<br />• Tweede Keiserryk<br />• Republiek<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van [[Frankryk]]<br />[[1 Januarie]] [[1804]]<br />[[17 April]] [[1825]]<br />[[22 September]] [[1804]]<br />[[9 Maart]] [[1806]]<br />[[17 Oktober]] [[1806]]<br />[[28 Maart]] [[1811]]<br />1822–1844<br />[[26 Augustus]] [[1849]]<br />[[15 Januarie]] [[1859]]<br />[[29 Maart]] [[1987]] |MOI = {{wins}} 0,503<ref>{{en}} {{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking |title=2019 Human Development Index Ranking |date=2019 |accessdate=30 Maart 2020 |publisher=United Nations Development Programme |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516123624/http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |MOI_rang = 169^ste |MOI_jaar = 2018 |MOI_kategorie = {{kleur|#FF0000|laag}} |Gini = 41,1<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=HT |title=Gini Index |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=30 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421230828/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=HT |archive-date=21 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2012 |Gini_kategorie = {{kleur|#FF0000|baie hoog}} |geldeenheid = [[Haïtiaanse gourde|Gourde]] |geldeenheid_kode = HTG |land_kode = HT |tydsone = OTS |utc_afwyking = [[UTC-05:00|-5]] |tydsone_somer = ODT |utc_afwyking_DST = [[UTC-04:00|-4]] |internet_domein = [[.ht]] |skakelkode = 509 |voetskrif = }} '''Haïti''' ([[Frans]]: ''Haïti'', [a.iti]; [[Haïtiaanse kreools]]: ''Ayiti'', [ajiti]), amptelik die '''Republiek Haïti''' (Frans: ''République d'Haïti''; Haïtiaanse kreools: ''Repiblik Ayiti''),<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://ufdc.ufl.edu/AA00000626/00001/5j |title=Konstitisyon Repiblik Ayiti 1987 |publisher=Ufdc.ufl.edu |accessdate=30 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627002125/https://ufdc.ufl.edu/AA00000626/00001/5j |archive-date=27 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> is 'n [[eilandstaat]] met 'n oppervlakte van 27&nbsp;750 vierkante kilometer en 'n bevolking van 11&nbsp;123&nbsp;178 (2018) wat die westelike gedeelte van [[Hispaniola]], een van die eilande van die [[Groot Antille]] in die [[Karibiese See]], beslaan. Dit grens in die ooste aan die [[Dominikaanse Republiek]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Hispaniola |title=Hispaniola |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=19 September 2022}}</ref> [[Lêer:Haiti OnEarth WMS.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-Satellietbeeld van Haïti]] Die landsnaam het sy oorsprong in die taal van die Taíno, die [[Indiane|indigene]] bevolking van Hispaniola, en beteken "bergagtige land". Die huidige bevolking is merendeels nakomelinge van swart [[Afrika]]ne. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Port-au-Prince]]. Haïti is die tweede mees bevolkte land van die Karibiese gebied, net ná [[Kuba]] en nog voor die buurland Dominikaanse Republiek. Haïti is die enigste staat in [[Noord-Amerika|Noord-]] en [[Suid-Amerika]] wat by die minste [[ontwikkelde land]]e (LDC) gereken word. Naas sy onderontwikkelde ekonomie word Haïti se onstabiele politieke klimaat en veiligheidssituasie as sorgwekkend beskou. Daar het onder meer voorvalle van onluste oor hoë voedselpryse voorgekom – die plaaslike [[landbou]]sektor kan nie in die land se basiese voedselbehoeftes voorsien nie sodat groot bedrae aan buitelandse valuta aan agrariese invoere bestee moet word (waaronder jaarliks sowat 800 miljoen VSA-$ vir [[rys]]).<ref name="alm211">{{de}} ''Der Fischer Weltalmanach 2009''. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag 2008, bl. 211</ref> Sowat drie miljoen Haïtiane was reeds genoodsaak om 'n heenkome in die buiteland te vind. Op 12 Januarie 2010 om 4:53 nm plaaslike tyd het 'n sterk [[aardbewing]] Haïti getref en die land se infrastruktuur grotendeels vernietig. Die episentrum was naby Port-au-Prince. == Geografie en klimaat == [[Lêer:Haiti map.png|duimnael|links|'n Kaart van Haïti]] [[Lêer:Haiti topographic map-fr.svg|duimnael|links|'n Topografiese kaart van Haïti]] Die Republiek Haïti beslaan die westelike derde van die [[Wes-Indië|Karibiese eiland]] Hispaniola asook 'n aantal eilande langs sy kuslyn soos die Île de la Tortue en die Île de la Gonâve. Die land bestaan hoofsaaklik uit twee lang gestrekte [[skiereiland]]e wat deur die Golf van Gonâve van mekaar geskei word. Die twee skiereilande word deur 'n aantal bergreekse en valleie oorheers. Die Morne de la Selle (2&nbsp;680 meter) is die hoogste bergpiek in Haïti en die vierde hoogste in die Karibiese eilandgroep. Dit is in die bergreeks Sierra de Bahoruco in die suidooste van die land geleë, naby die grens met die Dominikaanse Republiek waar die landskap al hoe meer bergagtig word. In die sentrale dele van Haïti bereik die bergpieke maksimale hoogtes van tussen 1&nbsp;500 en 1&nbsp;800 meter bo seevlak, terwyl hulle in die Massif du Sud op die Tiburon-skiereiland tot by hoogtes van sowat 2&nbsp;400 meter verrys. Die natuurlike [[flora]] is lankal as gevolg van grootskaalse ontbossing vernietig sodat bosgebiede tans nog slegs sowat een persent van die totale oppervlakte beslaan en groot dele van die land deur erosie bedreig word. Daarnaas vorm sterk tektoniese aktiwiteit met die gepaardgaande [[aardbewing]]s asook oorstromings en werwelstorms 'n konstante bedreiging vir die bewoners. Haïti is in 'n oorgangsgebied tussen die subtropiese en tropiese sone geleë en word deur 'n wisselvogtige (matig droë) klimaat met 'n droë seisoen tussen Desember en Maart gekenmerk. Die boslose berggebiede aan die lykant kry jaarliks tot by 2&nbsp;400 millimeter reën, terwyl in die vlaktes en valleie net omstreeks 300 millimeter neerslae aangeteken word. == Geskiedenis == === Die pad na onafhanklikheid === [[Lêer:Copia de Cacicazgos de la Hispaniola.png|duimnael|links|Die vyf caciquedoms van Hispaniola ten tyde van die aankoms van [[Christophorus Columbus]]]] Die eiland Hispaniola is in 1492 deur [[Christophorus Columbus]] namens die [[Spaanse Ryk|Spaanse Kroon]] in besit geneem. In 1697 is die [[Spanjaarde]] gedwing om die westelike gedeelte van die eiland (sowat 'n derde van die totale oppervlakte) aan [[Frankryk]] af te staan. Die grondgebruik het oorwegend uit suikerrietplantasies bestaan. Terwyl [[Slawerny|slawe]] uit Afrika vir die harde werk op die plantasies ingespan is, het die eienaars groot rykdomme verwerf. As gevolg van die [[Franse Rewolusie]] en die slawebevryding het die swart en kleurlingbevolking van Haïti in 1791 in opstand teen die [[Franse koloniale ryk|Franse koloniale bewind]] gekom. In 1804 het Jean-Jacques Dessalines homself tot [[keiser]] van Haïti laat uitroep. Toe hy later vermoor is, het [[Spanje]] sy kans gegryp om sy vroeëre besitting te herower. In die suide van die land het 'n kleurlingrepubliek tot stand gekom, terwyl die swart bevolking in die noorde 'n eie staat gestig het. Die twee landsdele is in 1820 in 'n gemeenskaplike staat verenig en het in 1822 ook die Spaanse gebiede in die ooste van Hispaniola ingeneem. Hierdie gebiede het nogtans in 1844 as Dominikaanse Republiek weer hul onafhanklikheid van Haïti verklaar. Haïti het tussen 1849 en 1859 weer na 'n monargiese stelsel met 'n keiser as staatshoof teruggekeer. Daarna is die land deur [[Burgeroorlog|burgeroorloë]] ontwrig. === Diktatuur en korrupsie === [[Lêer:Duvalier crop2.jpg|duimnael|links|upright|François Duvalier in 1968]] Die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] het Haïti vanweë sy politieke onstabiliteit in die tydperk tussen 1915 en 1934 beset. Tussen 1957 en 1986 het [[François Duvalier]] (wat in die volksmond "Papa Doc" genoem is, 1907–1971) en sy seun Jean-Claude ("Baby Doc", * 1951) die land as diktatore oorheers. Hul bewind het Haïti se ekonomie in chaos gedompel. Die opposisieleier [[Jean-Bertrand Aristide]], 'n [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] priester, is in 1990 as nuwe staatshoof verkies, maar reeds een jaar later in 'n [[Militêre diktatuur|militêre staatsgreep]] ontmagtig. Danksy Amerikaanse steun het hy die presidentsamp vanaf 1994 weer beklee. In 1995 is Réné Préval as sy opvolger verkies, tog het Aristide die volgende verkiesing in 2000 weer gewen. Sy bewind was deur sistemiese korrupsie gekenmerk, en vanaf 2003 was Haïti die skouplek van massabetogings en gewelddadige onluste wat tot 'n ope rebellie teen die regering gegroei het. In 2004 het Aristide as staatshoof bedank en na die buiteland gevlug. Die [[Verenigde Nasies]] se [[Veiligheidsraad]] het 'n vredesmag in die land ontplooi om die oorgangsregering se stappe om demokrasie te konsolideer te steun. Réné Préval het die presidentsverkiesing van 2006 gewen en op 14 Mei 2011 word die sanger Michel Martelly president. Hy is op 7 Februarie 2017 deur die sakeman Jovenel Moïse opgevolg. == Demografie == [[Lêer:Bas-Ravine.jpg|duimnael|Die nedersetting Cap Haïtien]] Die huidige Haïtiaanse bevolking is oorwegend nakomelinge van slawe wat deur die koloniale Franse bewindhebbers as plantasiewerkers vanuit Afrika na die Karibiese land gebring is. Ook die plaaslike [[Voedoeïsme|Vodou-godsdiens]] het sy oorsprong in [[Wes-Afrika]]. Sowat 'n derde van die bevolking (35 persent) is kleurlinge, terwyl blankes 'n klein minderheid vorm.<ref name="alm211" /> Ander statistieke toon afwykende proporsies met tot 95 persent swartes en vyf persent kleurlinge en blankes.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/haiti/|title=Haiti|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=19 September 2022|archive-date= 9 Februarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210209014627/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/haiti/|url-status=dead}}</ref> Byna veertig persent van die Haïtiaanse bevolking is verstedelik, terwyl vier vyfdes van die landelike bevolking onder die broodlyn leef. Die bevolkingsgroeikoers is die hoogste in [[Latyns-Amerika]] en word net deur 'n eweneens hoë babasterftekoers verminder. Met ruim 53 jaar het Haïtiane die laagste lewensverwagting van alle Karibiese lande. Meer as die helfte van die bevolking is [[Geletterdheid|ongeletterd]]. == Ekonomie == === Algemene situasie === [[Lêer:Cite Soleil Haiti.jpg|duimnael|'n Kind op 'n vullishoop in die krotbuurte van Cité Soleil]] Haiti word as die armste land in die [[Westelike Halfrond]] beskou – die jaarlikse per capita-inkomste het in 2007 sowat 600 VSA-$ beloop. Sowat tagtig persent van die bevolking moet met minder as 2 VSA-$ per dag oorleef, die helfte van alle Haïtiane het selfs minder as 1 VSA-$ per dag.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Haiti/Wirtschaft.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Haïti – Ekonomie''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100116050654/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Haiti/Wirtschaft.html |date=16 Januarie 2010 }}</ref> Op die Verenigde Nasies se [[Menslike-ontwikkelingsindeks|Menslike-ontwikkelingsindeks (MOI)]] word Haïti as die 146ste van 177 lande geranglys. Die land is tot 'n groot mate afhanklik van finansiële en tegniese steun uit die buiteland. Sowat tagtig persent van alle staatsbeleggings en veertig persent van die nasionale begroting word tans uit buitelandse bronne gefinansieer. Haïti se infrastruktuur, openbare dienste, onderwys- en gesondheidsstelsel is nog onderontwikkeld. Daarnaas het ook natuurrampe soos oorstromings en siklone, wat die land in 2008 getref het, en die sterk aardbewing van Januarie 2010 daartoe bygedra dat Haïti se ekonomiese situasie nie verbeter het nie. === Geldeenheid en bruto binnelandse produk === [[Lêer:HTI003.JPG|duimnael|10 Gourdes vanaf 1949]] Die nasionale geldeenheid, die Gourde, fluktueer sterk teenoor ander geldeenhede. Die inflasiekoers het in laat 2007 sowat tien persent beloop. Die [[bruto binnelandse produk]] (BBP) het in 2008 tot 6,7 miljard VSA-$ gestyg (in vergelyking met 6,1 miljard VSA-$ in 2007, 5,0 miljard VSA-$ in 2006 en 4,2 miljard VSA-$ in 2005). Sowat 'n vyfde van Haïti se BBP (meer as 1 miljard VSA-$) is afkomstig van geld wat Haïtiaanse burgers uit die buiteland huis toe stuur. In 2004 het die landbousektor (waarin sestig persent van die ekonomies aktiewe bevolking werksaam is) 27 persent tot die BBP bygedra, die nywerheidsektor 17 persent en die dienstesektor 55 persent.<ref name="alm211" /> In Junie 2009 is danksy die HIPC-inisiatief 1,2 miljard VSA-$ van Haïti se buitelandse skuldlas gekanselleer. Die amptelike skuldlas beloop tans nog 700 miljoen VSA-$. Daarnaas het die land se tekstielbedryf volgens die HOPE II-program (''Haitian Hemispheric Opportunity through Partnership Encouragement'') bevoorregte toegang tot die Amerikaanse mark. === Buitelandse handel === [[Lêer:Labadee.jpg|duimnael|Die Labadee]] Haïti se handelsbalans word deur 'n konstante tekort gekenmerk – in 2007 is goedere ter waarde van 1,837 miljard VSA-$ ingevoer, terwyl uitvoere slegs 558,9 miljoen VSA-$ beloop het. Belangrike invoergoedere sluit voedsel, verwerkte goedere en masjiene asook brandstowwe en onverwerkte hulpbronne in. Haïti se uitvoere bestaan hoofsaaklik uit tekstiele en landbouprodukte soos olies, [[Kakaoboon|kakao]], [[veselperske]]s en [[koffie]]. Die Verenigde State is steeds die beduidendste handelsvennoot – sowat die helfte van die Haïtiaanse invoere kom uit die VSA, en sowat tagtig persent van alle uitvoere is vir die Amerikaanse mark bestem. Ander beduidende handelsvennote ten opsigte van invoere is die [[Nederlandse Antille]] (15 persent), [[Colombia]] en [[Maleisië]] (vyf persent). Die belangrikste buitelandse markte vir Haïtiaanse uitvoere is die Dominikaanse Republiek (tien persent van alle uitvoere), [[Kanada]] (drie persent) en [[Meksiko]] (1,5 persent). == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Haiti|title=Haiti|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=19 September 2022}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/haiti/|title=Haiti|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=19 September 2022}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Haiti|Haïti}} * {{en}} {{Wikivoyage|Haiti|Haïti}} {{Lande van Noord-Amerika}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Haiti}} [[Kategorie:Haïti| ]] [[Kategorie:Voormalige Franse kolonies]] [[Kategorie:Voormalige Spaanse kolonies]] gw8x3wa56psoilq3v2svi9gxocwoj1d 3 45267 2908041 2907842 2026-05-29T21:37:33Z Martinvl 12559 /* Krieketdiagramme */ 2908041 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|2 | argief1 = [[/argief2018|2018]] | argief2 = [[/argief2025|2025]] }} [[Lêer:Editor - rhodium star II.jpg|links|duimnael|[[:en:Wikipedia:Service_awards#Senior_Editor_II_(or_Most_Pluperfect_Labutnum)|Seniorredakteur II]]<br />(10 jaar, 31&nbsp;000+)<br /><small>Toegeken deur Aliwal2012 op 14 Augustus 2019</small>]] ==NC Commons== We have the bot somewhat up and running. Still working on improvements. See [[Template:NC]] and {{cl|Files imported from NC Commons}} [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 07:31, 20 Februarie 2026 (UTC) :Hi Doc James, Thank you for your message. The image looks good on my sandbox. I can now go ahead and create the rest of the images in this data set and introduce them to articles in all languages (apart from :en: and :simple: where I am blocked). If there are any problems, I will let you know, [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 12:08, 20 Februarie 2026 (UTC) == Cord (aeronautics) == {{ping|Martinvl}}, kan jy asb Wing profile nomenclature.svg vertaal? angle of attach=Aanvalshoek, relative wind = relatiewe wind, leading edge = leirant, max. thickness= maks. dikte, max. camber = maks. kromming, chord line = koordlyn, camber line = kromminglyn, upper surface= boonste oppervlakte, lower surface = onderste oppervlakte, trailing edge = volgrand By voorbaat dank! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:14, 1 Maart 2026 (UTC) *{{ping|Oesjaar}} {{Uitgevoer}} ([[:file:Wing profile nomenclature_af.svg]]). [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:29, 1 Maart 2026 (UTC) :{{ping|Martinvl}}, leirant met 'n d asb! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:26, 2 Maart 2026 (UTC) ::{{ping|Oesjaar}} {{Uitgevoer}}! [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 18:10, 2 Maart 2026 (UTC) :::{{ping|Martinvl}}, dankie. Nou al weer 'n lat vir my eie gat gepluk... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:22, 2 Maart 2026 (UTC) == Nog een! == {{ping|Martinvl}}, kan jy asb. hierdie een ook doen: Chord length definition (en).svg? Leading edge=leirand, camber line = kromminglyn, chord line=koordlyn, chord lenght= koordlengte, trailing edge=volgrand, thickness (local)=dikte (plaaslik), camber (local)= kromming (plaaslik). By voorbaat dank! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:27, 3 Maart 2026 (UTC) :{{Uitgevoer}}! [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 18:31, 3 Maart 2026 (UTC) ::{{ping|Martinvl}}, naam asb! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:35, 3 Maart 2026 (UTC) :::Watter naam bedoel jy? [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 18:41, 3 Maart 2026 (UTC) :::: 'skies, ek het 'n blonde oomblik gehad! Baie dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:12, 3 Maart 2026 (UTC) :::::{{ping|Martinvl}}, die Volgrand onder in die middel moet ''dikte (plaaslik)'' wees. Asb! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:51, 4 Maart 2026 (UTC) ::::::{{ping|Oesjaar}}{{Uitgevoer}}! [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 17:24, 4 Maart 2026 (UTC) :Dankie! Het jy gesien: [[Koord (lugvaart)]]. Nog baie werk hier. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:41, 4 Maart 2026 (UTC) == Krieketdiagramme == Goeienaand Martinvl, kan jy my ook 'n guns doen met die nuwe voorbladartikel [[krieket]] en van die diagramme in Afrikaans vertaal? Hulle is: * [[:Lêer:Cricket field parts.svg]] = [[:Lêer:Cricket field parts af.svg]] * [[:Lêer:Cricket Stumps en.svg]] = [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] * [[:Lêer:Cricket pitch.svg]] = [[:Lêer:Cricket pitch af.svg]] * [[:Lêer:Cricket fielding positions2.svg]] = '''nog oop''' * [[:Lêer:Cricket shots.svg]] = <s>'''nog oop'''</s> Jammer, dit is nou baie op een slag en ek wens ek het jou vroeër geraadpleeg. Die onlangse vier dae het ek weer aan dié artikel gewy en gekyk wat in die Engelse artikel die afgelope vier jaar gebeur het sedert ek dit oorvertaal het. Dit was nogal baie. Ek hoop maar jy kan help hier. As jy met die een of ander term vashaak, vra gerus. Vandag is ek fieks wat dit betref (geheue is weer op datum vir nou). :) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:40, 17 Mei 2026 (UTC) [[File:Cricket Umpires Equipment 1.jpg|duimnael|Foto deur [[Gebruiker:Martinvl]]]] :{{ping|SpesBona}}: Ek is gewillig om die vertalings te doen. Ek is 'n krieketskeidsregter, dus kan ek 'n aantal vertalings in die artikel [[krieket]] uitvind. Ek sal jou natuurlik moet vra vir dié wat nie in daardie artikel (of ander krieketartikels) verskyn nie. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:20, 17 Mei 2026 (UTC) ::Baie dankie! Ook vir jou beeld oor die toerusting van 'n skeidsregter. Dit is baie nuttig in die artikel! Ja, van die terme is in die artikel, veral rondom die kolfblad. Van die veldposisies kan egter 'n uitdaging wees. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:40, 17 Mei 2026 (UTC) {{ping|SpesBona}}: Ek is gereed om die lêer te vertaal, maar ek het die vertalings nodig vir drie van die lêers. Ek het al die terme bymekaar gemaak en hulle in 'n tabel geskryf. Kan jy asseblief die vertalings invul? {|class="wikitable" !Lêer!!Engels!!Afrikaans |- |rowspan="20"|Cricket field parts.svg |- |Boundary||Grens |- |Sight screen||Gesigskerm |- |Longer||Langer* |- |Squarer||Haakser* |- |Straight||Reguit |- |Wider||Wyer |- |Finer||Skerper |- |Sillier||Vlakker* |- |Shorter||Korter* |- |Deeper||Dieper* |- |Outfield||Buiteveld |- |Off-side (R)||Bykant (R) |- |On-side (R)||Wegkant (R) |- |Circle (27,4 m)||Sirkel (27,4 m) |- |Infield||Binneveld |- |Close-infield||Naby-binneveld |- |Forward||Voor* |- |Backward||Tru |- |Pitch||Kolfblad |- |rowspan="8"|Cricket Stumps en.svg |Bails||dwarsbalkies |- |Not attached||Nie aangeheg nie |- |just resting on stumps||rus slegs op houtpenne |- |Ball||Bal |- |to same scale||op dieselfde skaal |- |Stumps||Houtpenne/paaltjies |- |A Wicket consists of 3 stumps and 2 bails||Die paaltjies bestaan uit 3 houtpenne en 2 dwarsbalkies |- |approx||ongeveer |- |rowspan="6"|Cricket pitch.svg |- |Return Crease||Draaikampie |- |Stumps||Paaltjies/penne |- |Bowling Crease||Boulkampie |- |Popping Crease||Opspringkampie |- |2012 cm (22 yd)||2012 cm |- |rowspan="35"|Cricket fielding positions2.svg |- |Off side||Wegkant |- |On (Leg) side||Bykant |- |Third Man||Derdeman |- |Fine Leg||Skerpby<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Slips||Glippe |- |Gully||Gangetjie |- |Point||Punt |- |Square Leg||Regby |- |Cover||Dekke/dekveld |- |Mid-wicket||Middelveld |- |Mid-off||Halfweg |- |Mid-on||Halfby |- |Long-off||Diepweg<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Long-on||'''Ver-by'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Straight Hit||Reguithou |- |Long stop||'''Ver-agter'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Long Leg||'''Diepby'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Short||Kort* |- |Square||Haaks |- |Deep||Diep* |- |Forward||Voor* |- |Cover point||dekpunt<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Extra cover||Ekstra dekpunt |- |Wide||Wydloper (egter nie in hierdie konteks nie) |- |Deep forward||Diep vlak |- |Deep backward||Diep tru |- |Fly slip||* glip |- |Silly point||Vlakpunt |- |Silly mid-off||Vlakweg |- |Silly Mid-on||Vlakby |- |Short leg||Slagyster/'''kortby'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Leg slip||Byglip |- |leg gully||Bygangetjie |- |rowspan="12"|Cricket shots.svg |- |Late cut||Laat kaphou |- |Cut||Kaphou |- |Square cut||'''Regkaphou'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Square drive||'''Regdryfhou'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Cover drive||'''Dekpunthou'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Off drive||Wegdryfhou |- |Straight drive||Reguit dryfhou |- |On drive||Bydryfhou |- |Pull||Trekhou |- |Hook||Haakhou |- |Leg glance|| |} [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:10, 19 Mei 2026 (UTC) :Baie dankie Martinvl, ek waardeer jou hulp as 'n deskundige opreg. Ek het my bes probeer en nog terme bygevoeg. ESPNcricinfo het 'n (kort) lys: [https://www.espncricinfo.com/story/a-glossary-of-afrikaans-cricket-terms-1108401 What does cricket sound like in Afrikaans?] Ek probeer nog terme vind. Baie dankie nogmaals! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:15, 19 Mei 2026 (UTC) ::Ek het nog 'n paar woorde bygevoeg (vanuit [[:File:Cricket shots.svg]]). Jammer dat ek dit nie vroeer gedoen het nie. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 20:56, 19 Mei 2026 (UTC) :::Baie dankie vir jou help! Vier krieketskote het ek in die artikel genoem: “sny” [NEE], “ry” [NEE], “haak” en “trek”. ry staan vir ''drive'', maar is ''off drive'' nou "weg ry" en ''on drive'' "by ry"? Terme waar ek onseker is, het ek met * makeer. Baie dankie ook aan {{Ping|Aliwal2012}} Lyk my ons vorder. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 19 Mei 2026 (UTC) ::::{{ping|SpesBona}} Ek het die vertaling van "drive" met Google Translate getoets. Die Engels sin "drive the nail into the wood with a hammer" lui "slaan die spyker met 'n hamer in die hout in", maar "drive a car" lui "ry 'n motor". Dit se vir my dat die vertaling van "drive" hoort om "slaan" te wees en nie "ry" nie (of is daar 'n andere woord?). [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 22:02, 19 Mei 2026 (UTC) :::::Menere, dis '''dryfhou''' --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:16, 20 Mei 2026 (UTC) ::::::Dankie Aliwal 2012. Ek het geweet dat aangesien die kolwer 'n kolf gebuik en nie 'n stierwiel nie, dat die woord "ry" verkeerd is, maar ek het nie die regte woord geweet nie :-). [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 13:43, 20 Mei 2026 (UTC) :::::::{{Ping|Aliwal2012}} verstaan ek reg dat ''cut'' "kaphou" en ''drive'' "dryfhou" in Afrikaanse krieketterme is? Dan sal ek dit ook in die artikel aanpas. ::::::::Ja, ja en ja! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:56, 20 Mei 2026 (UTC) :::::::::{{Ping|Martinvl}} baie dankie vir die huidige .svg.-lêers! Hulle lyk baie mooi in dié artikel. Moet ons ''inches'' by [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] vertaal as "duim"? Nog 'n opmerking oor [[:File:Cricket field parts af.svg]]: Die sterretjies was net om aan te dui dat ek onseker is oor 'n term. Hulle hoef nie in dié diagram te wees nie. :) As jy wil, kan jy ook van jou ander Afrikaansvertalings by [[:c:Category:Afrikaans-language SVG diagrams]] voeg. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:45, 20 Mei 2026 (UTC) :::::::::Ek sal dit oor die volgende paar dae regmaak. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:20, 20 Mei 2026 (UTC) ::::::::::{{Ping|Aliwal2012}} baie dankie, só gedoen! Nou het daar nog 'n vragie ontstaan: Volg ons die Engelse om deurgaans "Wette" te gebruik of verander ons almal in "reëls"? Jammer, ek wil net my bes gee met dié artikel. :) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:20, 20 Mei 2026 (UTC) :::::::::::In krieket daar is 'n verskil tussen die woorde "Laws" en "Rules". Die artikel oor krieket beskryf die "laws" van die spel. Die "rules" van die spel dek sake soos die duur van die spel, speelure, aantal boulbeurte, aantal kolfbeurte, finansiële oorwegings (wie betaal vir die nuwe bal), maksimum boulbeurte per bouler, ens. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:29, 20 Mei 2026 (UTC) ::::::::::::{{ping|SpesBona|Aliwal2012}} In Engeland het ons ook "Directives" vanaf die "England Cricket Board". Hierdie "directives" is almal te doen met gesondheid end veiligheid - dit is verplig dat jong kolwers 'n veiligheidshelm moet dra, die beperking van die aantal boulbeurte wat jong snelboulers mag boul, behandeling van weerlig en donder ens. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 11:23, 21 Mei 2026 (UTC) :::::::::::::{{Ping|Aliwal2012}} Is ek reg dat daar slegs drie terme oor is: ''Fine Leg'', ''Fly slip'' en ''Leg glance''? Is ''Fine Leg'' dalk "Fyn by"? Nee, dis skerpby! Dan is daar nog die terme waar ons onseker is (aangedui met 'n *). {{Ping|Martinvl}} By [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] kan jy asb. ''approx'' vertaal as "ongeveer" en ''inches'' as "duim"? En by [[:Lêer:Cricket field parts af.svg]] die sterretjies asb. verwyder? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:00, 21 Mei 2026 (UTC) :::::::::::::*{{ping|SpesBona|Aliwal2012}} [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] gedoen. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 13:51, 23 Mei 2026 (UTC) :::::::::::::*{{ping|SpesBona|Aliwal2012}} [[:Lêer:Cricket field parts af.svg]] gedoen. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:14, 23 Mei 2026 (UTC) :::::::::::::*{{ping|SpesBona|Aliwal2012}} Volgens Googe Translate is die vertaling "Hy het die bal afgeweer" vir die Engelse woorde "He deflected the ball" "Hy het die bal afgeweer". Dus stel ek voor dat dt ons "leg glance" met "bykant weerhou" moet vertaal. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:14, 23 Mei 2026 (UTC) :::::::::::::*{{ping|SpesBona|Aliwal2012}}As ek moet moet raai, stel ek voor dat ons "Fly slip" met "Diep glip" kan vertaal. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:18, 23 Mei 2026 (UTC) ::::::::::::::Baie dankie Martinvl, kan jy asb. Aliwal2012 se [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Gebruikerbespreking%3AMartinvl&diff=2906316&oldid=2906301 laaste veranderinge aan die woordelys] bywerk? Sover ek kan sien is [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] nou breër as voorheen. Kyk asb. daarna. ''Long Leg'', ''Fly slip'' en ''Leg glance'' ontbreek nog. Is ''Long Leg'' dalk "grensby"? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:40, 23 Mei 2026 :::::::::::::::{{ping|SpesBona}} [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] <s>nou breër as voorheen</s> .. herstel.[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 15:09, 25 Mei 2026 (UTC) Hier is die bygewerkde woordeboek: {|class="wikitable" !Lêer!!Engels!!Afrikaans!!Kommentaar |- |rowspan="20"|Cricket field parts.svg |- |Boundary||Grens|| |- |Sight screen||Gesigskerm|| |- |Longer||Langer|| |- |Squarer||Haakser|| |- |Straight||Reguit|| |- |Wider||Wyer|| |- |Finer||Skerper|| |- |Sillier||Vlakker|| |- |Shorter||Korter|| |- |Deeper||Dieper|| |- |Outfield||Buiteveld |- |Off-side (R)||Bykant (R)|| |- |On-side (R)||Wegkant (R)|| |- |Circle (27,4 m)||Sirkel (27,4 m)|| |- |Infield||Binneveld|| |- |Close-infield||Naby-binneveld|| |- |Forward||Voor|| |- |Backward||Tru|| |- |Pitch||Kolfblad|| |- |rowspan="9"|Cricket Stumps en.svg |- |Bails||dwarsbalkies|| |- |Not attached||Nie aangeheg nie|| |- |just resting on stumps||rus slegs op houtpenne|| |- |Ball||Bal|| |- |to same scale||op dieselfde skaal|| |- |Stumps||Houtpenne/paaltjies|| |- |A Wicket consists of 3 stumps and 2 bails||Die paaltjies bestaan uit<br/>3 houtpenne en 2 dwarsbalkies|| |- |approx||ongeveer|| |- |rowspan="6"|Cricket pitch.svg |- |Return Crease||Draaikampie|| |- |Stumps||Paaltjies/penne|| |- |Bowling Crease||Boulkampie|| |- |Popping Crease||Opspringkampie|| |- |2012 cm (22 yd)||2012 cm|| |- |rowspan="34"|Cricket fielding positions2.svg |- |Off side||Wegkant|| |- |On (Leg) side||Bykant|| |- |Third Man||Derdeman|| |- |Fine Leg||Skerpby||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Slips||Glippe|| |- |Gully||Gangetjie|| |- |Point||Punt|| |- |Square Leg||Regby|| |- |Cover||Dekke/dekveld|| |- |Mid-wicket||Middelveld|| |- |Mid-off||Halfweg|| |- |Mid-on||Halfby|| |- |Long-off||Diepweg||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Long-on||Ver-by|| Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Straight Hit||Reguithou|| |- |Long stop||Ver-agter|| Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Long Leg||Diepby||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Short||Kort |- |Square||Haaks |- |Deep||Diep |- |Forward||Voor |- |Cover point||dekpunt||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Extra cover||Ekstra dekpunt|| |- |Wide||Wyd|| |- |Deep forward||Diep vlak|| |- |Deep backward||Diep tru|| |- |Fly slip||? glip|| ''diep glip''? - Martinvl |- |Silly point||Vlakpunt|| |- |Silly mid-off||Vlakweg|| |- |Silly Mid-on||Vlakby|| |- |Short leg||Kortby||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Leg slip||Byglip|| |- |leg gully||Bygangetjie|| |- |rowspan="12"|Cricket shots.svg |- |Late cut||Laat kaphou|| |- |Cut||Kaphou|| |- |Square cut||Regkaphou||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Square drive||Regdryfhou||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Cover drive||Dekpunthou||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Off drive||Wegdryfhou|| |- |Straight drive||Reguit dryfhou|| |- |On drive||Bydryfhou|| |- |Pull||Trekhou|| |- |Hook||Haakhou|| |- |Leg glance|| ||''bykant weerhou'' ? - Martinvl |} [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 15:09, 25 Mei 2026 (UTC) :Baie dankie Martinvl, die diagramme lyk nou baie netjies! Ongelukkig het ek nie 'n Sportwoordeboek nie, ek kan net 'n aanlynsoektog maak. Kom ons hoor van {{Ping|Aliwal2012}}. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 25 Mei 2026 (UTC) ::{{ping|SpesBona|Aliwal2012}} Ons het nog nie 'n vertaling vir "''fly slip''" en "''leg glance''" nie. Om voort te gaan, stel ek voor dat ons die woorde "diep glip" en "bykant weerhou" vir hierdie uitdrukkings gebruik met 'n aantekening in Wikimedia Commons dat hierdie twee vertalings nie uit 'n woordeboek kom nie, maar is die skepping van 'n Wikimedia-redakteur is wat ook 'n krieketskeidsregter is. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 15:28, 28 Mei 2026 (UTC) :::Ja, doen só asb. Maar om verwarring te voorkom stel ek voor dat dit in die beeldbeskrywing genoem word pleks daarvan om dit in die diagram te doen. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 16:48, 28 Mei 2026 (UTC) *{{Ping|SpesBona}} [[:Lêer:Cricket shots.svg]] is nou voltooi. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:37, 29 Mei 2026 (UTC) d3e6yuhjp8pgvxg4q2qldo8utaq614t 2908043 2908041 2026-05-29T21:45:27Z SpesBona 2720 /* Krieketdiagramme */ aw 2908043 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|2 | argief1 = [[/argief2018|2018]] | argief2 = [[/argief2025|2025]] }} [[Lêer:Editor - rhodium star II.jpg|links|duimnael|[[:en:Wikipedia:Service_awards#Senior_Editor_II_(or_Most_Pluperfect_Labutnum)|Seniorredakteur II]]<br />(10 jaar, 31&nbsp;000+)<br /><small>Toegeken deur Aliwal2012 op 14 Augustus 2019</small>]] ==NC Commons== We have the bot somewhat up and running. Still working on improvements. See [[Template:NC]] and {{cl|Files imported from NC Commons}} [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 07:31, 20 Februarie 2026 (UTC) :Hi Doc James, Thank you for your message. The image looks good on my sandbox. I can now go ahead and create the rest of the images in this data set and introduce them to articles in all languages (apart from :en: and :simple: where I am blocked). If there are any problems, I will let you know, [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 12:08, 20 Februarie 2026 (UTC) == Cord (aeronautics) == {{ping|Martinvl}}, kan jy asb Wing profile nomenclature.svg vertaal? angle of attach=Aanvalshoek, relative wind = relatiewe wind, leading edge = leirant, max. thickness= maks. dikte, max. camber = maks. kromming, chord line = koordlyn, camber line = kromminglyn, upper surface= boonste oppervlakte, lower surface = onderste oppervlakte, trailing edge = volgrand By voorbaat dank! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:14, 1 Maart 2026 (UTC) *{{ping|Oesjaar}} {{Uitgevoer}} ([[:file:Wing profile nomenclature_af.svg]]). [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:29, 1 Maart 2026 (UTC) :{{ping|Martinvl}}, leirant met 'n d asb! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:26, 2 Maart 2026 (UTC) ::{{ping|Oesjaar}} {{Uitgevoer}}! [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 18:10, 2 Maart 2026 (UTC) :::{{ping|Martinvl}}, dankie. Nou al weer 'n lat vir my eie gat gepluk... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:22, 2 Maart 2026 (UTC) == Nog een! == {{ping|Martinvl}}, kan jy asb. hierdie een ook doen: Chord length definition (en).svg? Leading edge=leirand, camber line = kromminglyn, chord line=koordlyn, chord lenght= koordlengte, trailing edge=volgrand, thickness (local)=dikte (plaaslik), camber (local)= kromming (plaaslik). By voorbaat dank! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:27, 3 Maart 2026 (UTC) :{{Uitgevoer}}! [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 18:31, 3 Maart 2026 (UTC) ::{{ping|Martinvl}}, naam asb! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:35, 3 Maart 2026 (UTC) :::Watter naam bedoel jy? [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 18:41, 3 Maart 2026 (UTC) :::: 'skies, ek het 'n blonde oomblik gehad! Baie dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:12, 3 Maart 2026 (UTC) :::::{{ping|Martinvl}}, die Volgrand onder in die middel moet ''dikte (plaaslik)'' wees. Asb! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:51, 4 Maart 2026 (UTC) ::::::{{ping|Oesjaar}}{{Uitgevoer}}! [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 17:24, 4 Maart 2026 (UTC) :Dankie! Het jy gesien: [[Koord (lugvaart)]]. Nog baie werk hier. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:41, 4 Maart 2026 (UTC) == Krieketdiagramme == Goeienaand Martinvl, kan jy my ook 'n guns doen met die nuwe voorbladartikel [[krieket]] en van die diagramme in Afrikaans vertaal? Hulle is: * [[:Lêer:Cricket field parts.svg]] = [[:Lêer:Cricket field parts af.svg]] * [[:Lêer:Cricket Stumps en.svg]] = [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] * [[:Lêer:Cricket pitch.svg]] = [[:Lêer:Cricket pitch af.svg]] * [[:Lêer:Cricket fielding positions2.svg]] = '''nog oop''' * [[:Lêer:Cricket shots.svg]] = [[:Lêer:Cricket shots af.svg]] Jammer, dit is nou baie op een slag en ek wens ek het jou vroeër geraadpleeg. Die onlangse vier dae het ek weer aan dié artikel gewy en gekyk wat in die Engelse artikel die afgelope vier jaar gebeur het sedert ek dit oorvertaal het. Dit was nogal baie. Ek hoop maar jy kan help hier. As jy met die een of ander term vashaak, vra gerus. Vandag is ek fieks wat dit betref (geheue is weer op datum vir nou). :) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:40, 17 Mei 2026 (UTC) [[File:Cricket Umpires Equipment 1.jpg|duimnael|Foto deur [[Gebruiker:Martinvl]]]] :{{ping|SpesBona}}: Ek is gewillig om die vertalings te doen. Ek is 'n krieketskeidsregter, dus kan ek 'n aantal vertalings in die artikel [[krieket]] uitvind. Ek sal jou natuurlik moet vra vir dié wat nie in daardie artikel (of ander krieketartikels) verskyn nie. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:20, 17 Mei 2026 (UTC) ::Baie dankie! Ook vir jou beeld oor die toerusting van 'n skeidsregter. Dit is baie nuttig in die artikel! Ja, van die terme is in die artikel, veral rondom die kolfblad. Van die veldposisies kan egter 'n uitdaging wees. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:40, 17 Mei 2026 (UTC) {{ping|SpesBona}}: Ek is gereed om die lêer te vertaal, maar ek het die vertalings nodig vir drie van die lêers. Ek het al die terme bymekaar gemaak en hulle in 'n tabel geskryf. Kan jy asseblief die vertalings invul? {|class="wikitable" !Lêer!!Engels!!Afrikaans |- |rowspan="20"|Cricket field parts.svg |- |Boundary||Grens |- |Sight screen||Gesigskerm |- |Longer||Langer* |- |Squarer||Haakser* |- |Straight||Reguit |- |Wider||Wyer |- |Finer||Skerper |- |Sillier||Vlakker* |- |Shorter||Korter* |- |Deeper||Dieper* |- |Outfield||Buiteveld |- |Off-side (R)||Bykant (R) |- |On-side (R)||Wegkant (R) |- |Circle (27,4 m)||Sirkel (27,4 m) |- |Infield||Binneveld |- |Close-infield||Naby-binneveld |- |Forward||Voor* |- |Backward||Tru |- |Pitch||Kolfblad |- |rowspan="8"|Cricket Stumps en.svg |Bails||dwarsbalkies |- |Not attached||Nie aangeheg nie |- |just resting on stumps||rus slegs op houtpenne |- |Ball||Bal |- |to same scale||op dieselfde skaal |- |Stumps||Houtpenne/paaltjies |- |A Wicket consists of 3 stumps and 2 bails||Die paaltjies bestaan uit 3 houtpenne en 2 dwarsbalkies |- |approx||ongeveer |- |rowspan="6"|Cricket pitch.svg |- |Return Crease||Draaikampie |- |Stumps||Paaltjies/penne |- |Bowling Crease||Boulkampie |- |Popping Crease||Opspringkampie |- |2012 cm (22 yd)||2012 cm |- |rowspan="35"|Cricket fielding positions2.svg |- |Off side||Wegkant |- |On (Leg) side||Bykant |- |Third Man||Derdeman |- |Fine Leg||Skerpby<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Slips||Glippe |- |Gully||Gangetjie |- |Point||Punt |- |Square Leg||Regby |- |Cover||Dekke/dekveld |- |Mid-wicket||Middelveld |- |Mid-off||Halfweg |- |Mid-on||Halfby |- |Long-off||Diepweg<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Long-on||'''Ver-by'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Straight Hit||Reguithou |- |Long stop||'''Ver-agter'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Long Leg||'''Diepby'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Short||Kort* |- |Square||Haaks |- |Deep||Diep* |- |Forward||Voor* |- |Cover point||dekpunt<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Extra cover||Ekstra dekpunt |- |Wide||Wydloper (egter nie in hierdie konteks nie) |- |Deep forward||Diep vlak |- |Deep backward||Diep tru |- |Fly slip||* glip |- |Silly point||Vlakpunt |- |Silly mid-off||Vlakweg |- |Silly Mid-on||Vlakby |- |Short leg||Slagyster/'''kortby'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Leg slip||Byglip |- |leg gully||Bygangetjie |- |rowspan="12"|Cricket shots.svg |- |Late cut||Laat kaphou |- |Cut||Kaphou |- |Square cut||'''Regkaphou'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Square drive||'''Regdryfhou'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Cover drive||'''Dekpunthou'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Off drive||Wegdryfhou |- |Straight drive||Reguit dryfhou |- |On drive||Bydryfhou |- |Pull||Trekhou |- |Hook||Haakhou |- |Leg glance|| |} [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:10, 19 Mei 2026 (UTC) :Baie dankie Martinvl, ek waardeer jou hulp as 'n deskundige opreg. Ek het my bes probeer en nog terme bygevoeg. ESPNcricinfo het 'n (kort) lys: [https://www.espncricinfo.com/story/a-glossary-of-afrikaans-cricket-terms-1108401 What does cricket sound like in Afrikaans?] Ek probeer nog terme vind. Baie dankie nogmaals! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:15, 19 Mei 2026 (UTC) ::Ek het nog 'n paar woorde bygevoeg (vanuit [[:File:Cricket shots.svg]]). Jammer dat ek dit nie vroeer gedoen het nie. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 20:56, 19 Mei 2026 (UTC) :::Baie dankie vir jou help! Vier krieketskote het ek in die artikel genoem: “sny” [NEE], “ry” [NEE], “haak” en “trek”. ry staan vir ''drive'', maar is ''off drive'' nou "weg ry" en ''on drive'' "by ry"? Terme waar ek onseker is, het ek met * makeer. Baie dankie ook aan {{Ping|Aliwal2012}} Lyk my ons vorder. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 19 Mei 2026 (UTC) ::::{{ping|SpesBona}} Ek het die vertaling van "drive" met Google Translate getoets. Die Engels sin "drive the nail into the wood with a hammer" lui "slaan die spyker met 'n hamer in die hout in", maar "drive a car" lui "ry 'n motor". Dit se vir my dat die vertaling van "drive" hoort om "slaan" te wees en nie "ry" nie (of is daar 'n andere woord?). [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 22:02, 19 Mei 2026 (UTC) :::::Menere, dis '''dryfhou''' --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:16, 20 Mei 2026 (UTC) ::::::Dankie Aliwal 2012. Ek het geweet dat aangesien die kolwer 'n kolf gebuik en nie 'n stierwiel nie, dat die woord "ry" verkeerd is, maar ek het nie die regte woord geweet nie :-). [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 13:43, 20 Mei 2026 (UTC) :::::::{{Ping|Aliwal2012}} verstaan ek reg dat ''cut'' "kaphou" en ''drive'' "dryfhou" in Afrikaanse krieketterme is? Dan sal ek dit ook in die artikel aanpas. ::::::::Ja, ja en ja! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:56, 20 Mei 2026 (UTC) :::::::::{{Ping|Martinvl}} baie dankie vir die huidige .svg.-lêers! Hulle lyk baie mooi in dié artikel. Moet ons ''inches'' by [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] vertaal as "duim"? Nog 'n opmerking oor [[:File:Cricket field parts af.svg]]: Die sterretjies was net om aan te dui dat ek onseker is oor 'n term. Hulle hoef nie in dié diagram te wees nie. :) As jy wil, kan jy ook van jou ander Afrikaansvertalings by [[:c:Category:Afrikaans-language SVG diagrams]] voeg. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:45, 20 Mei 2026 (UTC) :::::::::Ek sal dit oor die volgende paar dae regmaak. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:20, 20 Mei 2026 (UTC) ::::::::::{{Ping|Aliwal2012}} baie dankie, só gedoen! Nou het daar nog 'n vragie ontstaan: Volg ons die Engelse om deurgaans "Wette" te gebruik of verander ons almal in "reëls"? Jammer, ek wil net my bes gee met dié artikel. :) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:20, 20 Mei 2026 (UTC) :::::::::::In krieket daar is 'n verskil tussen die woorde "Laws" en "Rules". Die artikel oor krieket beskryf die "laws" van die spel. Die "rules" van die spel dek sake soos die duur van die spel, speelure, aantal boulbeurte, aantal kolfbeurte, finansiële oorwegings (wie betaal vir die nuwe bal), maksimum boulbeurte per bouler, ens. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:29, 20 Mei 2026 (UTC) ::::::::::::{{ping|SpesBona|Aliwal2012}} In Engeland het ons ook "Directives" vanaf die "England Cricket Board". Hierdie "directives" is almal te doen met gesondheid end veiligheid - dit is verplig dat jong kolwers 'n veiligheidshelm moet dra, die beperking van die aantal boulbeurte wat jong snelboulers mag boul, behandeling van weerlig en donder ens. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 11:23, 21 Mei 2026 (UTC) :::::::::::::{{Ping|Aliwal2012}} Is ek reg dat daar slegs drie terme oor is: ''Fine Leg'', ''Fly slip'' en ''Leg glance''? Is ''Fine Leg'' dalk "Fyn by"? Nee, dis skerpby! Dan is daar nog die terme waar ons onseker is (aangedui met 'n *). {{Ping|Martinvl}} By [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] kan jy asb. ''approx'' vertaal as "ongeveer" en ''inches'' as "duim"? En by [[:Lêer:Cricket field parts af.svg]] die sterretjies asb. verwyder? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:00, 21 Mei 2026 (UTC) :::::::::::::*{{ping|SpesBona|Aliwal2012}} [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] gedoen. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 13:51, 23 Mei 2026 (UTC) :::::::::::::*{{ping|SpesBona|Aliwal2012}} [[:Lêer:Cricket field parts af.svg]] gedoen. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:14, 23 Mei 2026 (UTC) :::::::::::::*{{ping|SpesBona|Aliwal2012}} Volgens Googe Translate is die vertaling "Hy het die bal afgeweer" vir die Engelse woorde "He deflected the ball" "Hy het die bal afgeweer". Dus stel ek voor dat dt ons "leg glance" met "bykant weerhou" moet vertaal. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:14, 23 Mei 2026 (UTC) :::::::::::::*{{ping|SpesBona|Aliwal2012}}As ek moet moet raai, stel ek voor dat ons "Fly slip" met "Diep glip" kan vertaal. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:18, 23 Mei 2026 (UTC) ::::::::::::::Baie dankie Martinvl, kan jy asb. Aliwal2012 se [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Gebruikerbespreking%3AMartinvl&diff=2906316&oldid=2906301 laaste veranderinge aan die woordelys] bywerk? Sover ek kan sien is [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] nou breër as voorheen. Kyk asb. daarna. ''Long Leg'', ''Fly slip'' en ''Leg glance'' ontbreek nog. Is ''Long Leg'' dalk "grensby"? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:40, 23 Mei 2026 :::::::::::::::{{ping|SpesBona}} [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] <s>nou breër as voorheen</s> .. herstel.[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 15:09, 25 Mei 2026 (UTC) Hier is die bygewerkde woordeboek: {|class="wikitable" !Lêer!!Engels!!Afrikaans!!Kommentaar |- |rowspan="20"|Cricket field parts.svg |- |Boundary||Grens|| |- |Sight screen||Gesigskerm|| |- |Longer||Langer|| |- |Squarer||Haakser|| |- |Straight||Reguit|| |- |Wider||Wyer|| |- |Finer||Skerper|| |- |Sillier||Vlakker|| |- |Shorter||Korter|| |- |Deeper||Dieper|| |- |Outfield||Buiteveld |- |Off-side (R)||Bykant (R)|| |- |On-side (R)||Wegkant (R)|| |- |Circle (27,4 m)||Sirkel (27,4 m)|| |- |Infield||Binneveld|| |- |Close-infield||Naby-binneveld|| |- |Forward||Voor|| |- |Backward||Tru|| |- |Pitch||Kolfblad|| |- |rowspan="9"|Cricket Stumps en.svg |- |Bails||dwarsbalkies|| |- |Not attached||Nie aangeheg nie|| |- |just resting on stumps||rus slegs op houtpenne|| |- |Ball||Bal|| |- |to same scale||op dieselfde skaal|| |- |Stumps||Houtpenne/paaltjies|| |- |A Wicket consists of 3 stumps and 2 bails||Die paaltjies bestaan uit<br/>3 houtpenne en 2 dwarsbalkies|| |- |approx||ongeveer|| |- |rowspan="6"|Cricket pitch.svg |- |Return Crease||Draaikampie|| |- |Stumps||Paaltjies/penne|| |- |Bowling Crease||Boulkampie|| |- |Popping Crease||Opspringkampie|| |- |2012 cm (22 yd)||2012 cm|| |- |rowspan="34"|Cricket fielding positions2.svg |- |Off side||Wegkant|| |- |On (Leg) side||Bykant|| |- |Third Man||Derdeman|| |- |Fine Leg||Skerpby||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Slips||Glippe|| |- |Gully||Gangetjie|| |- |Point||Punt|| |- |Square Leg||Regby|| |- |Cover||Dekke/dekveld|| |- |Mid-wicket||Middelveld|| |- |Mid-off||Halfweg|| |- |Mid-on||Halfby|| |- |Long-off||Diepweg||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Long-on||Ver-by|| Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Straight Hit||Reguithou|| |- |Long stop||Ver-agter|| Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Long Leg||Diepby||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Short||Kort |- |Square||Haaks |- |Deep||Diep |- |Forward||Voor |- |Cover point||dekpunt||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Extra cover||Ekstra dekpunt|| |- |Wide||Wyd|| |- |Deep forward||Diep vlak|| |- |Deep backward||Diep tru|| |- |Fly slip||? glip|| ''diep glip''? - Martinvl |- |Silly point||Vlakpunt|| |- |Silly mid-off||Vlakweg|| |- |Silly Mid-on||Vlakby|| |- |Short leg||Kortby||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Leg slip||Byglip|| |- |leg gully||Bygangetjie|| |- |rowspan="12"|Cricket shots.svg |- |Late cut||Laat kaphou|| |- |Cut||Kaphou|| |- |Square cut||Regkaphou||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Square drive||Regdryfhou||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Cover drive||Dekpunthou||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Off drive||Wegdryfhou|| |- |Straight drive||Reguit dryfhou|| |- |On drive||Bydryfhou|| |- |Pull||Trekhou|| |- |Hook||Haakhou|| |- |Leg glance|| ||''bykant weerhou'' ? - Martinvl |} [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 15:09, 25 Mei 2026 (UTC) :Baie dankie Martinvl, die diagramme lyk nou baie netjies! Ongelukkig het ek nie 'n Sportwoordeboek nie, ek kan net 'n aanlynsoektog maak. Kom ons hoor van {{Ping|Aliwal2012}}. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 25 Mei 2026 (UTC) ::{{ping|SpesBona|Aliwal2012}} Ons het nog nie 'n vertaling vir "''fly slip''" en "''leg glance''" nie. Om voort te gaan, stel ek voor dat ons die woorde "diep glip" en "bykant weerhou" vir hierdie uitdrukkings gebruik met 'n aantekening in Wikimedia Commons dat hierdie twee vertalings nie uit 'n woordeboek kom nie, maar is die skepping van 'n Wikimedia-redakteur is wat ook 'n krieketskeidsregter is. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 15:28, 28 Mei 2026 (UTC) :::Ja, doen só asb. Maar om verwarring te voorkom stel ek voor dat dit in die beeldbeskrywing genoem word pleks daarvan om dit in die diagram te doen. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 16:48, 28 Mei 2026 (UTC) *{{Ping|SpesBona}} [[:Lêer:Cricket shots.svg]] is nou voltooi. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:37, 29 Mei 2026 (UTC) *:Baie dankie! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:45, 29 Mei 2026 (UTC) 35gpjtdhluz70pd8fz2z2e5oz0p6d8y 0 48008 2907978 2632709 2026-05-29T15:04:37Z Aliwal2012 39067 + blou skakels 2907978 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas internasionale sokkerkompetisie | titel = FIFA Sokker-Wêreldbeker | jaar = 1930 | bo = 1er Campeonato Mundial de Fútbol | beeld = Uruguay 1930 World Cup.jpg | grootte = 200px | onderskrif = | land = Uruguay | land-vlagpar = | stad = [[Montevideo]] | datums = 13 Julie – 30 Julie | konfederasies = | num_spanne = 13 | stadions = 3 | stede = 1 | kampioen = Uruguay | aantal = 1 | tweede = Argentinië | tweede-vlagpar = alt | derde = Verenigde State | derde-vlagpar = 1912 | vierde = Joego-Slawië | vierde-vlagpar = FR | wedstryde = 18 | doele = 70 | bywoning = 590549 | top_puntemaker = {{vlagikoon|Argentinië|alt}} [[Guillermo Stábile]]<br />(8 doele)<ref name="Goals_scored">{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/uruguay1930/statistics/players/goal-scored |title=Goals scored |publisher=[[FIFA]] |accessdate=14 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614111440/https://www.fifa.com/worldcup/archive/uruguay1930/statistics/players/goal-scored |archive-date=14 Junie 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> | speler = {{vlagikoon|Uruguay}} [[José Nasazzi]] | vorige = | volgende = [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1934|1934]] }} Die eerste '''[[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooi''' ([[Spaans]]: ''1er Campeonato Mundial de Fútbol''; [[Engels]]: ''FIFA World Cup'') is vanaf 13 tot 30 Julie 1930 in die [[Uruguay|Uruguaanse]] hoofstad [[Montevideo]] aangebied. Dit was die eerste [[Sokker]]-Wêreldbekertoernooi wat in Uruguay en [[Suid-Amerika]] beslis is. Die toernooi is ter geleentheid van die eeufeesviering van Uruguay se eerste [[grondwet]] gehuisves en dit was die enigste Sokker-Wêreldbekertoernooi wat net in een stad gehuisves is. Elkeen van die 18 wedstryde is in een van drie sokkerstadions in Montevideo aangebied. Die volgende toernooi in Suid-Amerika is in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1950|1950]] in [[Brasilië]] beslis en ook deur Uruguay gewen. [[Lêer:Julesrimet.gif|duimnael|links|upright|Die Jules Rimet-trofee waarom meegeding is]] 13 nasionale sokkerspanne (sewe van Suid-Amerika, vier van [[Europa]] en twee van [[Noord-Amerika]]) het aan die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930 deelgeneem. As gevolg van die destydse moeilike reis na Suid-Amerika het net enkele Europese nasionale sokkerspanne verkies om aan dié toernooi deel te neem wat tydens die [[Groot Depressie]] plaasgevind het. Die [[Suid-Afrikaanse nasionale sokkerspan]] het nie aan die toernooi deelgeneem nie omdat hulle nie ’n lid van FIFA was nie. Die spanne is in vier groepe verdeel, waarvan die beste span van elke groep na die halfeindrondte deurgedring het. [[Argentynse nasionale sokkerspan|Argentinië]], [[Joego-Slawië]], Uruguay en die [[Verenigde State se nasionale sokkerspan|Verenigde State]] het hul onderskeidelike groepe gewen en na die halfeindrondte deurgedring. Uruguay het die trofee gewen nadat hulle Argentinië met 4–2 in die eindstryd geklop en sodoende hul eerste wêreldbekertitel ingepalm het. Die Verenigde State het in die derde en Joego-Slawië in die vierde plek geëindig; vir albei nasionale sokkerspanne is dit hul beste prestasie nog. == Toewysing == Uruguay is op 18 Mei 1929 in [[Barcelona]] deur FIFA gekies as gasheer vir die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930. Ander kandidaatlande was [[Hongarye]], [[Italië]], [[Nederland]], [[Spanje]] en [[Swede]], maar hulle het hulself voor die stemming onttrek.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf |title=FIFA World Cup™ host announcement decision |publisher=[[FIFA]] |accessdate=14 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412114258/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/history/first-fifa-world-cup.html |title=History of FIFA – The first FIFA World Cup™ |publisher=[[FIFA]] |accessdate=14 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190308203819/https://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/history/first-fifa-world-cup.html |archive-date=8 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm |title=Uruguay 1930 |publisher=[[BBC]] |date=11 April 2002 |accessdate=14 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129180446/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm |archive-date=29 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Kwalifisering == [[Lêer:1930 world cup teams.png|duimnael|400px|Deelnemende spanne volgens vastelande: {{sleutel|#4682B4|Europa (4)}} {{sleutel|#DB7093|Noord-Amerika (2)}} {{sleutel|#8FBC8F|Suid-Amerika (7)}}]] Die eerste FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi was die enigste sonder ’n kwalifisering. Elke land wat met FIFA geaffilieer was, is genooi om deel te neem. Die volgende 13 nasionale sokkerspanne het FIFA se uitnodiging om deelname aanvaar:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/75/fs-201_19a_fwc-prel-history.pdf |title=History of the FIFA World Cup™ preliminary competition (by year) |publisher=[[FIFA]] |date=November 2009 |accessdate=23 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023161459/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/75/fs-201_19a_fwc-prel-history.pdf |archive-date=23 Oktober 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> {{columns-list|2| ; Suid-Amerika * {{vlagland|Argentinië|alt}} * {{vlagland|Bolivië}} * {{vlagland|Brasilië|1889a}} * {{vlagland|Chili}} * {{vlagland|Paraguay|1842}} * {{vlagland|Peru|1825}} * {{vlagland|Uruguay}} ; Europa * {{vlagland|België}} * {{vlagland|Frankryk}} * {{vlagland|Joego-Slawië|FR}} * {{vlagland|Roemenië}} ; Noord-Amerika * {{vlagland|Meksiko|1916}} * {{vlagland|Verenigde State|1912}}}} == Stadions == Wedstryde is in die volgende stadions gespeel: <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" !rowspan="5"| {{location map+|Uruguay|float=center|width=200|places= {{location map~|Uruguay|lat=-34.90|long=-56.15|position=top|label=[[Montevideo]]}} }} !colspan=3|[[Montevideo]] |- | [[Estadio Centenario]] | [[Estadio Gran Parque Central]] | [[Estadio Pocitos]] |- | <small>{{Koördinate|34|53|40.38|S|56|9|10.08|W|region:UY_type:landmark|aansig=inlyn|name=Estadio Centenario}}</small> | <small>{{Koördinate|34|53|3.7|S|56|9|31.6|W|region:UY_type:landmark|aansig=inlyn|name=Estadio Gran Parque Central}}</small> | <small>{{Koördinate|34|54|18.378|S|56|9|22.42|W|region:UY_type:landmark|aansig=inlyn|name=Estadio Pocitos}}</small> |- | Kapasiteit: '''90&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''20&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''1&nbsp;000''' |- | [[Lêer:Estadio Centenario 1930.jpg|250px]] | [[Lêer:Gran Parque Central 1900.jpg|226px]] | [[Lêer:Estadio Pocitos 1930.jpg|226px]] |}</center> == Formaat == Die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930 is oor 18 dae tussen 13 verskillende nasies oor 18 wedstryde uitgespeel. Dit het op 13 Julie 1930 op die Estadio Pocitos in Montevideo met ’n wedstryd tussen Frankryk en Meksiko afgeskop. Die toernooi het geëindig by die Estadio Centenario op 30 Julie met die eindstryd tussen Uruguay en Argentinië, waartydens die gasheer die Jules Rimet-trofee ingepalm het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_04e_fwc_formats_slots_8821.pdf |title=Formats of the FIFA World Cup final competitions |publisher=[[FIFA]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227032244/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_04e_fwc_formats_slots_8821.pdf |url-status=dead |archive-date=27 Februarie 2008}}</ref> === Kalender === Die volgende tabel dui die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930 se daaglikse program aan. ’n Pers blokkie dui op wedstryde tydens die groepfase, ’n groen blokkie op wedstryde tydens die uitklopfase en ’n geel blokkie op die eindstryd. {| | {| class="wikitable left center" "style=margin:0.5em auto;font-size:95%;line-height:1.25em" |+ Aantal daaglikse wedstryde tydens die toernooi |- ! scope=col |Groepfase<br />Julie ! scope=col |So<br />13 ! scope=col |Ma<br />14 ! scope=col |Di<br />15 ! scope=col |Wo<br />16 ! scope=col |Do<br />17 ! scope=col |Vr<br />18 ! scope=col |Sa<br />19 ! scope=col |So<br />20 ! scope=col |Ma<br />21 ! scope=col |Di<br />22 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| bgcolor=#d6325b | '''{{Afkorting|OS|Openingseremonie}}''' <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| |- align=center | align=left|Groep 1 <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- align=center |align=left|Groep 2 <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| |- align=center |align=left|Groep 3 <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 22 -->| |- align=center |align=left|Groep 4 <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| |- ! scope=col |Uitklopfase<br />Julie ! scope=col |Wo<br />23 ! scope=col |Do<br />24 ! scope=col |Vr<br />25 ! scope=col |Sa<br />26 ! scope=col |So<br />27 ! scope=col |Ma<br />28 ! scope=col |Di<br />29 ! scope=col |Wo<br />30 |- align=center |align=left|Uitklopfase <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 27 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| bgcolor=#ffcc00| '''1''' |} | {| style="margin:0.5em auto;" wikitable right | colspan=2 |'''Legende''' |- | {{sleutel|#d6325b|Seremonies}} |- | {{sleutel|#c364f3|Groepwedstryde}} |- | {{sleutel|#00cc33|Uitklopfase}} |- | {{sleutel|#ffcc00|Eindstryd}} |} |} === Groepfase === Die eerste Sokker-Wêreldbekertoernooi is deur 13 nasionale sokkerspanne uitgespeel. Daar is geen kwalifisering gehou om die deelnemende spanne te bepaal nie, die deelnemende spanne is egter deur FIFA genooi. Vir die groepfase is die 13 deelnemende spanne in vier groepe van óf drie óf vier spanne elk verdeel; elke span het een wedstryd teen elk van die ander spanne in dieselfde groep gespeel. Twee punte is vir ’n oorwinning toegeken, een vir ’n gelykop en geen punte vir ’n nederlaag: spanne wat met dieselfde aantal punte geëindig het, is volgens aangetekende doele gerangskik. Klassifisering binne elke groep was gegrond op die volgende puntestelsel: * Twee wedstrydpunte vir ’n oorwinning; * Een vir ’n gelykop; * geen vir ’n nederlaag. Aan die einde van die groepfase is die spanne gerangskik van die eerste na die derde/vierde posisie, gegrond op versamelde wedstrydpunte, met die boonste span wat na die halfeindrondte deurgedring het. === Uitklopfase === Van die begin van dié fase af het die toernooi ’n uitklopformaat aangeneem wat uit drie wedstryde bestaan het: twee halfeindstryde en die eindstryd. In teenstelling met al die latere Sokker-Wêreldbekertoernooie is geen derde plek bepaal nie. FIFA het later die Verenigde State as derde gelys weens hul beter toernooiverloop. Die wenner van elk van die groepe het na die uitklopfase deurgedring. Nes die groepe is die halfeindstryde volgens loting bepaal. Groepwenners het teen groepwenners in ander groepe gespeel, byvoorbeeld: die wenner van Groep 1 het teen die wenner van Groep 4 en die wenner van Groep 2 teen die wenner van Groep 3 gespeel. Elke wedstryd in die uitklopstadium moes met ’n oorwinning vir een van die spanne eindig. As daar ná negentig minute van gewone spel ’n gelykopuitslag was, is daar verder gespeel om die wenner te bepaal. Aanvanklik is daar twee periodes van [[ekstra tyd]] gespeel, 15 minute in elke rigting. As daar steeds nie ’n wenner was ná 120 minute nie, is die wedstryd die volgende dag herhaal. == Wedstryde == {| class="infobox bordered" | style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die halfeindrondte. |- | style="background:;"|Uit die toernooi geskakel. |} Die wedstryde is in twee fases opgedeel, naamlik die groep- en die uitklopfase. Die loting is op 10 Julie 1930 in die setel van die Uruguaanse Sokkervereniging in Montevideo gehou. === Groepfase === 13 spanne het aan die groepfase deelgeneem. Die boonste span in elke groep het na die uitklopfase deurgedring. ==== Groep 1 ==== [[Lêer:Chilefrancia1930.JPG|duimnael|Guillermo Subiabre teken die wendoel vir Chili teen Frankryk aan]] {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Argentinië|alt}} |3||3||0||0||10||4||+6||'''6''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Chili}} |3||2||0||1||5||3||+2||'''4''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Frankryk}} |3||1||0||2||4||3||+1||'''2''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Meksiko|1916}} |3||0||0||3||4||13||–9||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[13 Julie]] [[1930]] |time = 15:00 |team1 = '''{{vlagland|Frankryk}}''' |score = 4–1 |report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay/match-center/1096 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Meksiko|1916}}''' |goals1 = [[Lucien Laurent|L. Laurent]] {{goal|19}}<br />[[Marcel Langiller|Langiller]] {{goal|40}}<br />[[André Maschinot|Maschinot]] {{goal|43}}, {{goal|87}} |goals2 = {{goal|70}} [[Juan Carreño|Carreño]] |stadium = [[Estadio Pocitos]], Montevideo |attendance = 3&nbsp;000 |referee = Domingo Lombardi, (Uruguay)}} {{sokkerwedstryd |date = [[15 Julie]] [[1930]] |time = 16:00 |team1 = '''{{vlagland|Argentinië|alt}}''' |score = 1–0 |report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay/match-center/1085 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Frankryk}}''' |goals1 = [[Luis Monti|Monti]] {{goal|81}} |goals2 = |stadium = [[Estadio Parque Central]], Montevideo |attendance = 18&nbsp;000 |referee = Almeida Rêgo (Brasilië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[16 Julie]] [[1930]] |time = 14:45 |team1 = '''{{vlagland|Chili}}''' |score = 3–0 |report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay/match-center/1095 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Meksiko|1916}}''' |goals1 = [[Carlos Vidal|Vidal]] {{goal|3}}, {{goal|65}}<br />[[Manuel Rosas|M. Rosas]] {{goal|51|e.d.}} |goals2 = |stadium = [[Estadio Parque Central]], Montevideo |attendance = 7&nbsp;000 |referee = Henri Christophe (België)}} {{sokkerwedstryd |date = [[19 Julie]] [[1930]] |time = 12:50 |team1 = '''{{vlagland|Chili}}''' |score = 1–0 |report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay/match-center/1094 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Frankryk}}''' |goals1 = [[Guillermo Subiabre|Subiabre]] {{goal|65}} |goals2 = |stadium = [[Estadio Centenario]], Montevideo |attendance = 50&nbsp;000 |referee = Aníbal Tejada (Uruguay)}} {{sokkerwedstryd |date = [[19 Julie]] [[1930]] |time = 15:00 |team1 = '''{{vlagland|Argentinië|alt}}''' |score = 6–3 |report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay/match-center/1086 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Meksiko|1916}}''' |goals1 = [[Guillermo Stábile|Stábile]] {{goal|8}}, {{goal|17}}, {{goal|80}}<br />[[Adolfo Zumelzú|Zumelzú]] {{goal|12}}, {{goal|55}}<br />[[Francisco Varallo|Varallo]] {{goal|53}} |goals2 = {{goal|42|straf}}, {{goal|65}} [[Manuel Rosas|M. Rosas]]<br /> {{goal|75}}[[Roberto Gayón|Gayón]] |stadium = [[Estadio Centenario]], Montevideo |attendance = 50&nbsp;000 |referee = Ulises Saucedo (Bolivië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[22 Julie]] [[1930]] |time = 14:45 |team1 = '''{{vlagland|Argentinië|alt}}''' |score = 3–1 |report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay/match-center/1084 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Chili}}''' |goals1 = [[Guillermo Stábile|Stábile]] {{goal|12}}, {{goal|13}}<br />[[Mario Evaristo|M. Evaristo]] {{goal|81}} |goals2 = {{goal|15}} [[Guillermo Subiabre|Subiabre]] |stadium = [[Estadio Centenario]], Montevideo |attendance = 35&nbsp;000 |referee = John Langenus (België)}} ==== Groep 2 ==== [[Lêer:Jaksic Mihajlovic Theophilo.jpg|duimnael|Wedstryd tussen Joego-Slawië en Brasilië]] {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Joego-Slawië|FR}} |2||2||0||0||6||1||+5||'''4''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Brasilië|1889a}} |2||1||0||1||5||2||+3||'''2''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Bolivië}} |2||0||0||2||0||8||–8||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[14 Julie]] [[1930]] |time = 12:45 |team1 = '''{{vlagland|Joego-Slawië|FR}}''' |score = 2–1 |report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay/match-center/1093 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Brasilië|1889a}}''' |goals1 = [[Aleksandar Tirnanić|Tirnanić]] {{goal|21}}<br />[[Ivan Bek|Bek]] {{goal|30}} |goals2 = {{goal|62}} [[Preguinho]] |stadium = [[Estadio Parque Central]], Montevideo |attendance = 5&nbsp;000 |referee = Aníbal Tejada (Uruguay)}} {{sokkerwedstryd |date = [[17 Julie]] [[1930]] |time = 12:45 |team1 = '''{{vlagland|Joego-Slawië|FR}}''' |score = 4–0 |report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay/match-center/1092 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Bolivië}}''' |goals1 = [[Ivan Bek|Bek]] {{goal|60}}, {{goal|67}}<br />[[Blagoje Marjanović|Marjanović]] {{goal|65}}<br />[[Đorđe Vujadinović|Vujadinović]] {{goal|85}} |goals2 = |stadium = [[Estadio Parque Central]], Montevideo |attendance = 800 |referee = Francisco Mateucci (Uruguay)}} {{sokkerwedstryd |date = [[20 Julie]] [[1930]] |time = 13:00 |team1 = '''{{vlagland|Brasilië|1889a}}''' |score = 4–0 |report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay/match-center/1091 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Bolivië}}''' |goals1 = [[Moderato Wisintainer|Moderato]] {{goal|37}}, {{goal|73}}<br />[[Preguinho]] {{goal|57}}, {{goal|83}} |goals2 = |stadium = [[Estadio Centenario]], Montevideo |attendance = 1&nbsp;200 |referee = Thomas Balvay (Frankryk)}} ==== Groep 3 ==== [[Lêer:Perurumania1930.JPG|duimnael|Wedstryd tussen Roemenië en Peru]] {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Uruguay}} |2||2||0||0||5||0||+5||'''4''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Roemenië}} |2||1||0||1||3||5||–2||'''2''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Peru|1825}} |2||0||0||2||1||4||–3||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[14 Julie]] [[1930]] |time = 14:50 |team1 = '''{{vlagland|Roemenië}}''' |score = 3–1 |report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay/match-center/1098 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Peru|1825}}''' |goals1 = [[Adalbert Deșu|Deșu]] {{goal|1}}<br />[[Constantin Stanciu|Stanciu]] {{goal|79}}<br />[[Nicolae Kovács|Kovács]] {{goal|89}} |goals2 = {{goal|75}} [[Luis de Souza Ferreira|Souza Ferreira]] |stadium = [[Estadio Pocitos]], Montevideo |attendance = 300 |referee = Alberto Warnken (Chili)}} {{sokkerwedstryd |date = [[18 Julie]] [[1930]] |time = 14:30 |team1 = '''{{vlagland|Uruguay}}''' |score = 1–0 |report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay/match-center/1099 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Peru|1825}}''' |goals1 = [[Héctor Castro|Castro]] {{goal|60}} |goals2 = |stadium = [[Estadio Centenario]], Montevideo |attendance = 70&nbsp;000 |referee = John Langenus (België)}} {{sokkerwedstryd |date = [[21 Julie]] [[1930]] |time = 14:50 |team1 = '''{{vlagland|Uruguay}}''' |score = 4–0 |report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay/match-center/1100 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Roemenië}}''' |goals1 = [[Pablo Dorado|Dorado]] {{goal|7}}<br />[[Héctor Scarone|Scarone]] {{goal|24}}<br />[[Peregrino Anselmo|Anselmo]] {{goal|30}}<br />[[Pedro Cea|Cea]] {{goal|35}} |goals2 = |stadium = [[Estadio Centenario]], Montevideo |attendance = 80&nbsp;000 |referee = Almeida Rêgo (Brasilië)}} ==== Groep 4 ==== [[Lêer:Bélgica v Estados Unidos, Los Sports, 1930-07-25 (385) 02.jpg|duimnael|Wedstryd tussen die Verenigde State en België]] {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Verenigde State|1912}} |2||2||0||0||6||0||+6||'''4''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Paraguay|1842}} |2||1||0||1||1||3||–2||'''2''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|België}} |2||0||0||2||0||4||–4||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[13 Julie]] [[1930]] |time = 15:00 |team1 = '''{{vlagland|Verenigde State|1912}}''' |score = 3–0 |report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay/match-center/1090 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|België}}''' |goals1 = [[Bart McGhee|McGhee]] {{goal|23}}<br />[[Tom Florie|Florie]] {{goal|45}}<br />[[Bert Patenaude|Patenaude]] {{goal|69}} |goals2 = |stadium = [[Estadio Parque Central]], Montevideo |attendance = 10&nbsp;000 |referee = José Macías (Argentinië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[17 Julie]] [[1930]] |time = 14:45 |team1 = '''{{vlagland|Verenigde State|1912}}''' |score = 3–0 |report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay/match-center/1097 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Paraguay|1842}}''' |goals1 = [[Bert Patenaude|Patenaude]] {{goal|10}}, {{goal|15}}, {{goal|50}} |goals2 = |stadium = [[Estadio Parque Central]], Montevideo |attendance = 800 |referee = José Macías (Argentinië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[20 Julie]] [[1930]] |time = 15:00 |team1 = '''{{vlagland|Paraguay|1842}}''' |score = 1–0 |report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay/match-center/1089 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|België}}''' |goals1 = [[Luis Vargas Peña|Vargas Peña]] {{goal|40}} |goals2 = |stadium = [[Estadio Centenario]], Montevideo |attendance = 900 |referee = Ricardo Vallarino (Uruguay)}} === Uitklopfase === [[Lêer:Uruguay goal v argentina 1930.jpg|duimnael|Héctor Castro teken die wendoel vir Uruguay teen Argentinië aan]] {{Tabel Beker 4 | RD1 = Halfeindrondte | RD2 = Eindrondte | RD1-hofie01 = 26 Julie – Montevideo | RD1-span01 = '''{{vlagland|Argentinië|alt}}''' | RD1-telling01 = '''6''' | RD1-span02 = {{vlagland|Verenigde State|1912}} | RD1-telling02 = 1 | RD1-hofie02 = 27 Julie – Montevideo | RD1-span03 = '''{{vlagland|Uruguay}}''' | RD1-telling03 = '''6''' | RD1-span04 = {{vlagland|Joego-Slawië|FR}} | RD1-telling04 = 1 | RD2-hofie01 = 30 Julie – Montevideo | RD2-span01 = {{vlagland|Argentinië|alt}} | RD2-telling01 = 2 | RD2-span02 = '''{{vlagland|Uruguay}}''' | RD2-telling02 = '''4''' }} ==== Halfeindrondte ==== {{sokkerwedstryd |date = [[26 Julie]] [[1930]] |time = 14:45 |team1 = '''{{vlagland|Argentinië|alt}}''' |score = 6–1 |report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay/match-center/1088 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Verenigde State|1912}}''' |goals1 = [[Luis Monti|Monti]] {{goal|20}}<br />[[Alejandro Scopelli|Scopelli]] {{goal|56}}<br />[[Guillermo Stábile|Stábile]] {{goal|69}}, {{goal|87}}<br />[[Carlos Peucelle|Peucelle]] {{goal|80}}, {{goal|85}} |goals2 = {{goal|89}} [[Jim Brown (sokkerspeler, 1908)|Brown]] |stadium = [[Estadio Centenario]], Montevideo |attendance = 72&nbsp;886 |referee = John Langenus (België)}} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Julie]] [[1930]] |time = 14:45 |team1 = '''{{vlagland|Uruguay}}''' |score = 6–1 |report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay/match-center/1101 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Joego-Slawië|FR}}''' |goals1 = [[Pedro Cea|Cea]] {{goal|18}}, {{goal|67}}, {{goal|72}}<br />[[Peregrino Anselmo|Anselmo]] {{goal|20}}, {{goal|31}}<br />[[Santos Iriarte|Iriarte]] {{goal|61}} |goals2 = {{goal|4}} [[Đorđe Vujadinović|Vujadinović]] |stadium = [[Estadio Centenario]], Montevideo |attendance = 79&nbsp;867 |referee = Almeida Rêgo (Brasilië)}} ==== Eindstryd ==== {{sokkerwedstryd |date = [[30 Julie]] [[1930]] |time = 15:30 |team1 = '''{{vlagland|Uruguay}}''' |score = 4–2 |report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay/match-center/1087 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Argentinië|alt}}''' |goals1 = [[Pablo Dorado|Dorado]] {{goal|12}}<br />[[Pedro Cea|Cea]] {{goal|57}}<br />[[Santos Iriarte|Iriarte]] {{goal|68}}<br />[[Héctor Castro|Castro]] {{goal|89}} |goals2 = {{goal|20}} [[Carlos Peucelle|Peucelle]]<br />{{goal|37}} [[Guillermo Stábile|Stábile]] |stadium = [[Estadio Centenario]], Montevideo |attendance = 93&nbsp;000 |referee = John Langenus (België)}} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" !Sokkerwêreldkampioen 1930 |- |align=center|'''{{vlagland|Uruguay}}''' |} == FIFA se terugwerkende ranglys == In 1986 het FIFA ’n verslag gepubliseer waarin al die deelnemende spanne van elke Sokker-Wêreldbekertoernooi insluitende die destydse [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986]] geranglys is volgens vordering in die toernooi, algehele resultate en kwaliteit van die meedinger.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/09/00/fwc_mexico_1986_en_part4_279.pdf |title=page 45 |publisher=[[FIFA]] |format=PDF |accessdate=14 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421072521/https://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/09/00/fwc%5Fmexico%5F1986%5Fen%5Fpart4%5F279.pdf |archive-date=21 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |title=FIFA World Cup: Milestones, facts & figures. Statistical Kit 7 |publisher=[[FIFA]] |date=26 Maart 2013 |accessdate=21 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521092116/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |archive-date=21 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die ranglys vir die 1930-toernooi is soos gevolg: [[Lêer:1930 world cup.png|duimnael|400px|Deelnemende spanne volgens ranglys: {{columns-list|3| {{sleutel|#2b42a3|Kampioen}} {{sleutel|#34c0be|Tweede plek}} {{sleutel|#269c5a|Derde plek}} {{sleutel|#81c846|Vierde plek}} {{sleutel|#b94954|Groepfase}} {{sleutel|#ababab|Geen deelname}}}} {{Kleurkas|#ffff00}} Gasheerland [[Uruguay]]]] [[Lêer:Jules Rimet rauljude 1930.jpg|duimnael|FIFA se president Jules Rimet oorhandig die Wêreldbekertrofee aan Raúl Jude, president van die Uruguaanse Sokkervereniging]] {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=25|Rang !width=165|Span !width=25|Groep !width=25|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=25|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=25|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=25|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:gold" | 1 || style="text-align:left"|{{vlagland|Uruguay}} || 3 || 4 || 4 || 0 || 0 || 15 || 3 || +12 || 8 |- style="background:silver" | 2 || style="text-align:left"|{{vlagland|Argentinië|alt}} || 1 || 5 || 4 || 0 || 1 || 18 || 9 || +9 || 8 |- style="background:#c96" | 3 || style="text-align:left"|{{vlagland|Verenigde State|1912}} || 4 || 3|| 2|| 0 || 1 || 7 || 6 || +1 || 4 |- style="background:beige;" | 4 || style="text-align:left"|{{vlagland|Joego-Slawië|FR}} || 2 || 3 || 2 || 0|| 1 || 7 || 7 || ±0 || 4 |- | colspan="11"| '''In die groepfase uitgeskakel''' |- | 5 || style="text-align:left"|{{vlagland|Chili}} || 1 || 3 || 2 || 0 || 1 || 5 || 3 || +2 || 4 |- | 6 || style="text-align:left"|{{vlagland|Brasilië|1889a}} || 2 || 2 || 1 || 0 || 1 || 5 || 2 || +3 || 2 |- | 7 || style="text-align:left"|{{vlagland|Frankryk}} || 1 || 3 || 1 || 0 || 2 || 4 || 3 || +1 || 2 |- | 8 || style="text-align:left"|{{vlagland|Roemenië}} || 3 || 2 || 1 || 0 || 1 || 3 || 5 || −2 || 2 |- | 9 || style="text-align:left"|{{vlagland|Paraguay|1842}} || 4 || 2 || 1 || 0 || 1 || 1 || 3 || −2 || 2 |- | 10 || style="text-align:left"|{{vlagland|Peru|1825}} || 3 || 2 || 0 || 0 || 2 || 1 || 4 || −3 || 0 |- | 11 || style="text-align:left"|{{vlagland|België}} || 4 || 2 || 0 || 0 || 2 || 0 || 4 || −4 || 0 |- | 12 || style="text-align:left"|{{vlagland|Bolivië}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 2 || 0 || 8 || −8 || 0 |- | 13 || style="text-align:left"|{{vlagland|Meksiko|1916}} || 1 || 3 || 0 || 0 || 3 || 4 || 13 || −9 || 0 |} == Meeste doele aangeteken == Meeste doele aangeteken:<ref name="Goals_scored" /> {| class="toptextcells" |style=padding-right:20px| {| class="wikitable" ! Rang !! style="width:160px" | Speler !! Doele |- ! 1 | {{vlagikoon|Argentinië|alt}} [[Guillermo Stábile]] ||style="text-align:center"| 8 |- ! 2 | {{vlagikoon|Uruguay}} [[Pedro Cea]] ||style="text-align:center"| 5 |- ! 3 | {{vlagikoon|Verenigde State|1912}} [[Bert Patenaude]] ||style="text-align:center"| 4 |- ! 4 | {{vlagikoon|Uruguay}} [[Peregrino Anselmo]] ||style="text-align:center"| 3 |- ! | {{vlagikoon|Joego-Slawië|FR}} [[Ivan Bek]] ||style="text-align:center"| 3 |- ! | {{vlagikoon|Argentinië|alt}} [[Carlos Peucelle]] ||style="text-align:center"| 3 |- ! | {{vlagikoon|Brasilië|1889a}} [[Preguinho]] ||style="text-align:center"| 3 |- ! 8 | {{vlagikoon|Uruguay}} [[Héctor Castro]] ||style="text-align:center"| 2 |- ! | {{vlagikoon|Uruguay}} [[Pablo Dorado]] ||style="text-align:center"| 2 |- ! | {{vlagikoon|Uruguay}} [[Santos Iriarte]] ||style="text-align:center"| 2 |- ! | {{vlagikoon|Frankryk}} [[André Maschinot]] ||style="text-align:center"| 2 |- ! | {{vlagikoon|Argentinië|alt}} [[Luis Monti]] ||style="text-align:center"| 2 |- ! | {{vlagikoon|Meksiko|1916}} [[Manuel Rosas]] ||style="text-align:center"| 2 |- ! | {{vlagikoon|Chili}} [[Guillermo Subiabre]] ||style="text-align:center"| 2 |- ! | {{vlagikoon|Chili}} [[Carlos Vidal]] ||style="text-align:center"| 2 |- ! | {{vlagikoon|Brasilië|1889a}} [[Moderato Wisintainer]] ||style="text-align:center"| 2 |- ! | {{vlagikoon|Joego-Slawië|FR}} [[Đorđe Vujadinović]] ||style="text-align:center"| 2 |- ! | {{vlagikoon|Argentinië|alt}} [[Adolfo Zumelzú]] ||style="text-align:center"| 2 |} | {| class="wikitable" ! Rang !! style="width:160px" | Speler !! Doele |- ! 19 | {{vlagikoon|Argentinië|alt}} [[Mario Evaristo]] ||style="text-align:center"| 1 |- ! | {{vlagikoon|Argentinië|alt}} [[Alejandro Scopelli]] ||style="text-align:center"| 1 |- ! | {{vlagikoon|Argentinië|alt}} [[Francisco Varallo]] ||style="text-align:center"| 1 |- ! | {{vlagikoon|Frankryk}} [[Lucien Laurent]] ||style="text-align:center"| 1 |- ! | {{vlagikoon|Frankryk}} [[Marcel Langiller]] ||style="text-align:center"| 1 |- ! | {{vlagikoon|Joego-Slawië|FR}} [[Blagoje Marjanović]] ||style="text-align:center"| 1 |- ! | {{vlagikoon|Joego-Slawië|FR}} [[Aleksandar Tirnanić]] ||style="text-align:center"| 1 |- ! | {{vlagikoon|Meksiko|1916}} [[Juan Carreño]] ||style="text-align:center"| 1 |- ! | {{vlagikoon|Meksiko|1916}} [[Roberto Gayón]] ||style="text-align:center"| 1 |- ! | {{vlagikoon|Paraguay|1842}} [[Luis Vargas Peña]] ||style="text-align:center"| 1 |- ! | {{vlagikoon|Peru|1825}} [[Luis de Souza Ferreira|Souza Ferreira]] ||style="text-align:center"| 1 |- ! | {{vlagikoon|Roemenië}} [[Adalbert Deșu]] ||style="text-align:center"| 1 |- ! | {{vlagikoon|Roemenië}} [[Nicolae Kovacs]] ||style="text-align:center"| 1 |- ! | {{vlagikoon|Roemenië}} [[Constantin Stanciu]] ||style="text-align:center"| 1 |- ! | {{vlagikoon|Uruguay}} [[Héctor Scarone]] ||style="text-align:center"| 1 |- ! | {{vlagikoon|Verenigde State|1912}} [[Jim Brown (sokkerspeler, 1908)|Jim Brown]] ||style="text-align:center"| 1 |- ! | {{vlagikoon|Verenigde State|1912}} [[Tom Florie]] ||style="text-align:center"| 1 |- ! | {{vlagikoon|Verenigde State|1912}} [[Bart McGhee]] ||style="text-align:center"| 1 |- ! | {{vlagikoon|Meksiko|1916}} [[Manuel Rosas]] ||style="text-align:center"| [[Eie doel|ED]] |} | [[Lêer:Guillermo Stábile (1930).jpg|duimnael|upright|Guillermo Stábile]] |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Verdere leesstof == * {{en}} {{cite book |author=Rony J. Almeida |title=Where It All Began |publisher=Lulu |year=2006 |isbn=978-1-4116-7906-1}} * {{en}} {{cite book |author=Terry Crouch |title=The World Cup: The Complete History |publisher=Aurum |location=London |year=2002 |isbn=1-85410-843-3}} * {{en}} {{cite book |author=Eric Dunning; Dominic Malcolm |title=Sport |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-0-415-26292-7}} * {{en}} {{cite book |author=Cris Freddi |title=Complete Book of the World Cup 2006 |publisher=HarperCollins |location=London |year=2006 |isbn=0-00-722916-X}} * {{en}} {{cite book |author=Brian Glanville |title=The Story of the World Cup |publisher=Faber and Faber |location=London |year=2005 |isbn=0-571-22944-1}} * {{en}} {{cite book |author=David Goldblatt |title=The Ball Is Round: A Global History of Soccer |publisher=Penguin |year=2008 |isbn=978-1-59448-296-0 |url=https://books.google.de/books?id=i1158WHUTvwC&redir_esc=y |accessdate=14 November 2016}} * {{en}} {{cite book |author=Chris Hunt |title=World Cup Stories: The history of the FIFA World Cup |publisher=Interact |year=2006 |location=Ware |isbn=0-9549819-2-8}} * {{en}} {{cite book |author=Hyder Jawad |title=Four Weeks In Montevideo: The Story of World Cup 1930 |publisher=Seventeen Media & Publishing |year=2009}} * {{en}} {{cite book |author=Clemente Angelo Lisi |title=A history of the World Cup: 1930–2006 |publisher=Scarecrow Press |location=Lanham, Maryland |year=2007 |isbn=0-8108-5905-X |url=https://books.google.de/books?id=yX3l3vrNZSwC&redir_esc=y |accessdate=14 Julie 2018}} * {{en}} {{cite book |author=Peter Seddon |title=The World Cup's Strangest Moments |publisher=Robson |location=London |year=2005 |isbn=1-86105-869-1}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|1930 FIFA World Cup|FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930}} * {{en}} [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay fifa.com: ''Uruguay 1930: The inaugural champions''] * {{en}} [https://www.worldcup-history.com/?siden=VM&aaret=1930 worldcup-history.com: ''Uruguay, 1930''] * {{en}} [http://www.rsssf.com/tables/30full.html rsssf.com: ''World Cup 1930''] {{Navigasie Sokker-Wêreldbekertoernooie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:FIFA Sokker-Wereldbekertoernooi in 1930}} [[Kategorie:FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi|1930]] [[Kategorie:Geskiedenis van Uruguay]] [[Kategorie:Montevideo]] [[Kategorie:Sport in 1930]] [[Kategorie:Sokker in Uruguay]] c6q9ztnmsb5xitp1ehadv0dul488lps 0 50317 2908046 2618856 2026-05-29T22:37:30Z Jcb 223 2908046 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #FFFFFF; background: #003399; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Hanga Roa'''</span><br /> [[Lêer:Hanga Roa Isla de Pascua 3.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Easter Island map-nl.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Coats of arms of None.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of None.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Chili}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Gebied''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Paaseiland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|27|09|S|109|25|W|type:city}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Gestig op''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[9 September]] [[1888]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2002) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 3&nbsp;304 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | /vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] -6 |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] -6 |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Hanga Roa''' (Spaanse uitspraak: [ˈaŋɡa ˈro.a]) ([[Spaans]]: ''Bahía Larga'') is die belangrikste stad, hawe en [[hoofstad]] van die [[eilandstaat]] [[Paaseiland]], 'n provinsie van [[Chili]].<ref name="colossal trouble">Annie Murphy, [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=129723910&t=1559276937264 For Chile, Colossal Trouble On Easter Island], ''Npr.org'', 9 September 2010 (Besoek op 31 Mei 2019)</ref> Dit is geleë in die suidelike deel van die weskus van die eiland, in die laaglande tussen die uitgestorwe vulkane van Terevaka en Rano Kau. Die bevolking van 3 304 (sensus van 2002) beslaan 87 persent van die totale bevolking van die eiland. == Geskiedenis == Hanga Roa in die oorspronklike [[Rapa Nui]]-taal beteken 'wye baai' of 'langbaai'.<ref>[https://imaginaisladepascua.com/en/easter-island-sightseeing/hanga-roa/ Hanga Roa], ''Imagina''</ref> Na die eis van Chili op die eiland, is die [[Rapa Nui-volk]] in Hanga Roa bymekaargetrek, en die res van die land is vir 'n skaapboerdery verhuur.<ref name="colossal trouble"/> Die grootste deel van die twintigste eeu is die res van die eiland aan die Compañía Explotadora de la Isla de Pascua (CEDIP) ('n filiaal van Williamson-Balfour Company) verhuur en vir die Rapanui gesluit. Sommige meningsverskille tussen die regering van Chili en die Rapanui het daartoe gelei dat plaaslike inwoners met voorvaderwortels baie hotelle in die stad 'oorneem'. Vir die plaaslike bevolking is dit 'n manier om die streep te trek tussen die beleid van die Chileense regering op die eiland en die voorvaderlike regte van Rapanui teenoor hul land.<ref name="colossal trouble"/> In 2011 het die familie Schiess, eienaar van die Hanga Roa Hotel, die grond van die hotel aan die Rapanui teruggeskenk, maar 'n 30-jarige bestuurshuurkontrak van die hotel behou.<ref>{{in lang|es}} Héctor Aravena, [https://www.emol.com/noticias/nacional/2011/02/18/465377/familia-schiess-decide-donar-terrenos-de-hotel-hanga-roa-a-isla-de-pascua.html Familia Schiess decide donar terrenos de Hotel Hanga Roa a Isla de Pascua], ''Emol.com'', 18 Februarie 2011 (Besoek op 31 Mei 2019)</ref> 'n Week vantevore het die Schiess-familie 'n spesiale groep uit die Carabineros de Chile gestuur om die inwoners wat die hotel geplak het, te verwyder.<ref name="most">{{in lang|es}} [https://www.elmostrador.cl/noticias/pais/2011/02/06/desalojan-a-pascuenses-de-hotel-hanga-roa/ Desalojan a pascuenses de hotel Hanga Roa], ''Elmostrador.cl'', 6 Februarie 2011 (Besoek op 31 Mei 2019)</ref> 'n Vorige ingryping van die polisie in Augustus 2010 het daartoe gelei dat 25 betogers van Rapanui gewond is.<ref name="most" /> == Geografie == Die hoofweg van die eiland, Avenida Atamu Tekena (voorheen Avenida Policarpo Toro), is die hart van die stad. Langs hierdie pad word baie hotelle, restaurante, kruidenierswinkels en apteke aangetref. In 1998 is die pad herdoop na die negentiende eeu, die Rapanui-koning Atamu Te Kena; dit is voorheen vernoem na kaptein Policarpo Toro, die Chileense vlootoffisier wat Paaseiland in 1888 aan Chili geannekseer het.<ref>Steven R. Fischer: ''The island at the end of the world''. Reaktion Books, 2005, bl. 248. {{ISBN|1-86189-282-9}}</ref> Die museum van die eiland, en ook die Rooms-Katolieke 'Holy Cross Church', is in die middestad geleë. Met die opkoms van die internet en die uitbreiding van die kommunikasiedienste deur die Chileense regering, het die afgelope paar jaar baie internetkafees en [[kitsbank]]e verskyn. == Bevolking == In 1914 was die bevolking van Hanga Roa net 250 en die res van die eiland was bewoon deur 'n groot hoeveelheid skape. Na raming woon 90% van die eilandbevolking in Hanga Roa.<ref name="launching pad">Samai Haider, [https://www.thedailystar.net/news/star-weekend/travelogue/hanga-roa-launching-pad-visiting-the-moai-1621720 Hanga Roa - Launching Pad for Visiting the Moai], ''Thedailystar.net'', 17 Augustus 2018 (accessed on 31 Mei 2019)</ref> == Ekonomie == === Toerisme === Die stad het 'n aantal [[hotel]]le en [[gastehuis]]e wat voorsiening maak vir [[toeriste]] wat op die eiland se [[Wêrelderfenisgebied]]e kom besoek, veral die beroemde [[moai]]-standbeelde. Hanga Roa en die omgewing het 'n aantal indrukwekkende moai, maar elders op die eiland is daar groter beelde. Die werklike hotelkapasiteit is ongeveer 600 beddens, wat wissel van hostels tot luukse hotelle. Die [[argeologie]]se kompleks van Ahu Tahai is binne loopafstand van die stad se middestad.<ref name="launching pad"/> Die stad is elke jaar die tuiste van die Farandula-kulturele fees, 'n maand lange gebeurtenis wanneer die plaaslike inwoners reuse-houtbeelde bou. Die viering sluit 'n gewoonte in waar mense naak uittrek en in [[klei]] bad totdat hul liggame bedek is.<ref>{{in lang|fr}} Mike Leyral, [https://www.lepoint.fr/monde/farendula-le-carnaval-de-l-ile-de-paques-ou-l-exhuberance-des-corps-19-02-2015-1906278_24.php Farandula: le carnaval de l'Île de Pâques ou l'exubérance des corps], ''Lepoint.fr'', 19 Februarie 2015 (Besoek op 31 Mei 2019)</ref><ref>[https://www.enca.com/life/easter-islands-carnival-magic-seduces-locals-tourists GALLERY: Easter Island's Carnival magic seduces locals, tourists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019023458/https://www.enca.com/life/easter-islands-carnival-magic-seduces-locals-tourists |date=19 Oktober 2021 }}, ''Enca.com'', 21 Februarie 2015 (Besoek op 31 Mei 2019)</ref> === Ander aktiwiteite === Behalwe toerisme, sluit ander besighede in Hanga Roa visvang, [[boerdery]] en administrasie in. Verskeie Chileense regeringsdepartemente, waaronder die Chileense vloot, is op die eiland teenwoordig. Die hawe het 'n skeepvaartdiens na [[Valparaíso]], Chili. In April 2018 is die vragskip ''Lago Icalma'', wat in die hawe van Hanga Roa geanker is, deur 'n vragskuit getref. 'n Brandstoftenk is geskeur en diesel het in die hawe se water lek. Die omliggende strande is ook verswart deur die verspreiding van die swart vloeistof.<ref>[https://www.maritime-executive.com/article/photos-fuel-spill-at-easter-island-s-main-harbor Photos: Fuel Spill at Easter Island's Main Harbor], ''Maritime-executive.com'', 26 April 2018 (Besoek op 31 Mei 2019)</ref> == Infrastruktuur == === Vervoer === Die enigste [[lughawe]] op die eiland, die Internasionale Lughawe Mataveri, word bedien deur LATAM Airlines, die nasionale lugdiens in Chili, wat direkte vlugte van 5 uur vanaf [[Santiago]] en weeklikse vlugte vanaf [[Papeete]] aanbied. Dit is die enigste kommersiële lugdiens wat die eiland gereeld bedien.<ref name="launching pad"/> === Gesondheid === 'n Nuwe [[hospitaal]] is in 2013 geopen, en vervang 'n ouer hospitaal wat in die 1970's deur die [[Verenigde State]] geskenk is. Die hospitaal het 'n kapasiteit van 16 beddens en bevat 'n bevallingsafdeling wat ontwerp is om ook die praktyk van volksgeneeskunde moontlik te maak. Dit is die enigste gesondheidsorgfasiliteit op die eiland.<ref>{{cite web |url= http://www.hospitalaria.cl/portada/noticias/nacional/149-hospital-hanga-roa2.html |title= Inauguran Hospital Hanga Roa en Isla de Pascua |publisher= Infraestructura Hospitalaria |language= es |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20151222113234/http://www.hospitalaria.cl/portada/noticias/nacional/149-hospital-hanga-roa2.html |archive-date= 22 Desember 2015}}</ref> === Onderwys === Onder verskeie skole tel die Colegio Lorenzo Baeza Vega, wat primêre onderwys aanbied met die fokus op die onderrig van tradisionele kultuur en taal<ref>{{cite web |url= http://www.rapanui.net/colegio-lorenzo-baeza-vega-inaugura-sector-especial-clases-de-interculturalidad.html |title= Colegio Lorenzo Baeza Vega, inaugura sector especial para clases de Interculturalidad |publisher= Municipality of Rapa Nui |language= es |access-date= 31 Julie 2020 |archive-date= 15 Oktober 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191015210144/http://www.rapanui.net/colegio-lorenzo-baeza-vega-inaugura-sector-especial-clases-de-interculturalidad.html |url-status= dead }}</ref> en Liceo Aldea Educativa, wat kwalifikasie bied op die gebied van geesteswetenskappe, toerisme en landbou.<ref>{{cite web |url= https://www.rapanui.net/unidades/educacion-daem.html |title= EDUCACIÓN DAEM |publisher= Municipality of Rapa Nui |language= es |access-date= 31 Julie 2020 |archive-date= 25 Januarie 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210125134917/https://www.rapanui.net/unidades/educacion-daem.html |url-status= dead }}</ref> == Sport == Hanga Roa het 'n meervoudige gebruik stadion, die Estadio de Hanga Roa, wat die tuisveld is van die CF Rapa Nui, die [[sokker]]span wat die Paaseiland verteenwoordig. == Toegang tot kos == Die algemene handelsmerke wat in kruidenierswinkels verkoop word, is duur as gevolg van die duur reis om die produkte in te voer. Plaaslike inwoners verkoop informeel vis, vleis en groente. Die tuna ''empanada'' is die stad se gunsteling versnapering.<ref name="launching pad"/> ==Galery== {{Gallery |title= |width=230 | height=160 | lines=1 |align=center |footer= |Hangaroa Moais.jpg|Verskeie Hanga Roa moai, waaronder Ko Te Riku (met 'n pukao op sy kop). In die middelgrond is 'n syaansig van 'n ahu met vyf moai. Die Mataveri-einde van Hanga Roa is sigbaar in die agtergrond met Rano Kau wat daar bo uitstyg |Hanga-Roa-Church-2013.jpg|Die Rooms-Katolieke Holy Cross Church |Velikonoční ostrov - Plaza de Hanga Roa - panoramio.jpg|Die "Plaza de Hanga Roa" |Nuevo_Hospital_de_Hanga_Roa.JPG|Nuwe hospitaal van Hanga Roa }} == Verwysings == {{Verwysings|1}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Hoofstede in Oseanië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geografie van Paaseiland]] [[Kategorie:Kusstede]] bojx9nvt5wrfi9ebacee2dhc1rz08k7 0 54626 2908030 2907914 2026-05-29T21:00:51Z SpesBona 2720 Opruim 2908030 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam= Hoërskool Durbanville |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe= |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët= |beeldgrootte= |beeldbyskrif= |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte= |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Kaapstad |duimdrukkeretiketposisie=onderkant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Suid-Afrika}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Suid-Afrika|Provinsie]] |onderafdelingtipe2=[[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Metro]] |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Wes-Kaap]] |onderafdelingnaam2=[[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Kaapstad]] |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum= |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|33|49|49|S|18|38|37|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op= |bevolkingnotas= |bevolking_totaal= |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=[[Suid-Afrikaanse Standaardtyd|SAST]] |utcafset=+2 |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= }} Die '''Hoërskool Durbanville''' is 'n [[Afrikaans]]e [[hoërskool]] geleë in [[Durbanville]]. Die skool word in 2027 amptelik 200 jaar oud en is dus die oudste Afrikaanse Hoërskool in Suid-Afrika. Sedert 2020 dien Coenie Venter as die skoolhoof. Die skool spog met goeie sportvelde. == Noemenswaardige alumni == * [[Amore Bekker]], omroeper * [[Angus Cleophas]], rugbyspeler * [[Jack Parow]], kletsrymer * [[Johnny Trytsman]], rugbyspeler * [[Zanne Stapelberg]], operasangeres == Eksterne skakels == * {{af}} [http://www.durbanvillehs.co.za/ Die skool se tuisblad] {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Durbanville, Hoerskool}} [[Kategorie:Skole in die Wes-Kaap]] 2muzqd18utp07spyqrciv0y8icsjb57 0 57119 2908100 2434562 2026-05-30T08:41:29Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2908100 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Eric Whitacre | beeld = Eric Whitacre conducts students.jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Whitacre dirigeer in 2009 | agtergrondkleur = klassiek | geboortenaam = Eric Whitacre | alias = | geboortedatum = {{GDEO|1970|1|2}} | geboorteplek = [[Reno]], [[VSA]] | oorsprong = <!-- Gebruik slegs as geen geboortedatum beskikbaar --> | sterfdatum = | sterfplek = | genre = | beroep = Komponis, dirigent, dosent | instrument = | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = | webwerf = [http://ericwhitacre.com/ ericwhitacre.com] | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Eric Whitacre''' ([[2 Januarie]] [[1970]]) is 'n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] [[komponis]], dirigent en dosent. Hy is een van die mees gewilde en uitgevoerde komponiste van sy generasie.<ref name=billboard>{{en}} {{cite journal | title = Whitacre's ace space | journal = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | date = 2006-03-18 | author = Anastasia Tsioulcas | volume = 118 | issue = 11 | page = 56| url = http://books.google.co.uk/books?id=HhYEAAAAMBAJ&pg=PA56&lpg=PA56&dq=Whitacre's+ace+space&source=bl&ots=XHpmwus_4L&sig=fCkI0IcyKkUySbWm9HKlWXB87zs&hl=en&ei=HLEtTcC8I6GAhAfa_5yQCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CCkQ6AEwAw#v=onepage&q=Whitacre's%20ace%20space&f=false | accessdate = 2011-01-12}} ''(Hierdie blad laai soms nie af nie. Indien dit gebeur, probeer die herlaai-knoppie.)''</ref><ref name='CNN'>{{cite news |author=Porter Anderson |title=Choral Grammy: Singing Layton's praises |date=11 Februarie 2007 |url=http://edition.cnn.com/2007/SHOWBIZ/Music/02/11/grammy.cloudburst/index.html?iref=allsearch |work=[[CNN International]] |access-date=12 Januarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303182713/http://edition.cnn.com/2007/SHOWBIZ/Music/02/11/grammy.cloudburst/index.html?iref=allsearch |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In [[2008]] het die CD wat slegs koorwerke van Whitacre bevat (opgeneem deur die [[Verenigde Koninkryk|Britse]] ensemble [[Polyphony]]) 'n internasionale topverkoper geword, eerste op die klassieke trefferlyste geëindig en 'n [[Grammy]]-nominasie gekry. Robert Hollingworth het opgemerk: "wat jou tussen die oë slaan is die eerlikheid, [[optimisme]] en loutere geloof wat enige aanmatiging verbygaan. Dit is musiek wat jou werklik kan laat glimlag."<ref name=hollingworth>{{cite web |url=http://www.stephenlayton.com/recordings/review/bbc-radio-3-cd-review-1022006/ |title=Eric Whitacre: Cloudburst - BBC Radio 3 CD Review |access-date=12 Januarie 2011 |last=Robert Hollingworth |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215084532/http://www.stephenlayton.com/recordings/review/bbc-radio-3-cd-review-1022006/ |archive-date=15 Februarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Whitacre se Virtuele Koor-projekte op [[YouTube]] het sy musiek aan 'n nuwe gehoor blootgestel.<ref name="Lux Aurumque">[http://www.youtube.com/watch?v=D7o7BrlbaDs&feature=related Lux Aurumque]</ref><ref>{{en}} [http://watch.ctv.ca/news/#clip296601 Canadian TV April 2010.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100501171219/http://watch.ctv.ca/news/#clip296601 |date= 1 Mei 2010 }} URL besoek op 2010-05-02</ref> Whitacre het 'n langtermyn platekontrak met Decca geteken in [[2010]] en werk steeds aan sy bekroonde musiekblyspel ''Paradise Lost''. 'n Verkorte konsertweergawe is in 2010 in die [[Carnegie Hall|Carnegiesaal]] gehou.<ref name="NYTJune">{{en}} {{cite news | author = Steve Smith | title = A Juggernaut Rolls Into Carnegie, Chorus in Tow | date = June 16, 2010 | url = http://www.nytimes.com/2010/06/17/arts/music/17eric.html?_r=2&scp=1&sq=whitacre%20cargenie%20hall&st=cse | work = [[The New York Times]] | accessdate = 2011-01-12}}</ref> == Werke == === Blaas-simfonie === *Equus *Ghost Train Triptych ** Ghost Train ** At the Station ** Motive Revolution *Godzilla Eats Las Vegas! *Noisy Wheels of Joy *October *Sleep (koortranskripsie) *The Seal Lullaby (koortranskripsie vir blaas-simfonie en klavier) *Lux Aurumque (koortranskripsie, 'n halftoon laer getransponeer van C-kruis mineur na C mineur) *Cloudburst (koortranskripsie) *Libertas Imperio (Van Paradise Lost: Shadows and Wings) === SATB koor === * A Boy and A Girl (Gedig deur [[Octavio Paz]]) * Alleluia (aangepas vanuit sy October) * Animal Crackers, Volume 1 (Gedigte deur [[Ogden Nash]]) ** The Panther ** The Cow ** The Firefly * Animal Crackers, Volume 2 (Gedigte deur Ogden Nash) ** The Canary ** The Eel ** The Kangaroo * The City and the Sea (Gedigte deur E.E. Cummings) ** i walked the boulevard ** the moon is hiding in her hair ** maggie and millie and molly and may ** as is the sea marvelous ** little man in a hurry * Cloudburst (Gedig deur Octavio Paz) * Five Hebrew Love Songs (Gedig deur Hila Plitmann) ** Temuna ** Kala Kalla (Ligbruid) ** Larov (Meestal) ** Eyze Sheleg! (Die sneeu!) ** Rakut (Teerheid) * Goodnight Moon (koor en klavier) * Her Sacred Spirit Soars (Gedig deur Charles Anthony Silvestri) * Leonardo Dreams of His Flying Machine (Libretto (operateks) deur Charles Anthony Silvestri) * Little Birds (Gedig deur Octavio Paz) * little tree (Gedig deur [[E.E. Cummings]]) * Lux Aurumque (Gedig deur [[Edward Esch]]; vertaal na [[Latyn]] deur Charles Anthony Silvestri) (ook vir mannekoor) * Nox Aurumque (Gedig deur Charles Anthony Silvestri) * Oculi Omnium * The Seal Lullaby (Gedig deur [[Rudyard Kipling]]) * She Weeps Over Rahoon (Gedig deur [[James Joyce]]) * Sleep (oorspronklik a toonsetting van [[Robert Frost]] se gedig "[[Stopping by Woods on a Snowy Evening]]"; weens kopieregredes<ref>Whitacre se eie voorwoord vir ''Sleep'', Walton Music, 2002</ref> gebruik die gepubliseerde weergawe ’n spesiaal geskryfte teks deur Charles Anthony Silvestri) * Sleep, My Child (Koortranskripsie van Paradise Lost: Shadows and Wings) * The Stolen Child (Toonsetting van ’n gedig deur [[William Butler Yeats]], gelas in 2008 deur die [[Nasionale Jeugkoor van Groot Brittanje]] en The [[King’s Singers]] vir hulle onderskeie 25ste en 40ste herdenkings) * This Marriage (Gedig deur [[Jalal al-Din Rumi]]) * Three Flower Songs ** I Hide Myself (Gedig deur [[Emily Dickinson]]) ** With a Lily in Your Hand (Gedig deur [[Federico García Lorca]]) ** Go, Lovely Rose (Gedig deur [[Edmund Waller]]) * Three Songs of Faith (Gedigte deur E.E. Cummings) ** i will wade out ** hope, faith, life, love ** i thank You God for most this amazing day<ref>volteks van [http://www.sccs.swarthmore.edu/users/03/cdisalvo/cummings1/day.html i thank You God for most this amazing day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927024204/http://www.sccs.swarthmore.edu/users/03/cdisalvo/cummings1/day.html |date=27 September 2011 }}. ''("most this" is geen tikfout.)''</ref> * [[Water Night (Whitacre)|Water Night]] (Gedig deur Octavio Paz; vertaal deur [[Muriel Rukeyser]]) * When David Heard (vanuit II Samuel 18:33) * Winter (Gedig deur [[Edward Esch]]) * What If (Lirieke deur David Norona en Eric Whitacre) === SSA koor === * She Weeps Over Rahoon (Teks deur James Joyce) * Five Hebrew Love Songs (Gedig deur Hila Plitmann) * The Seal Lullaby (Teks deur Rudyard Kipling) * I Thank You God (Teks deur E.E. Cummings) === TTBB koor === * Lux Aurumque (Gedig deur Edward Esch, vertaal na Latyn deur Charles Anthony Silvestri) * The Seal Lullaby (Teks deur Rudyard Kipling) === Ongepubliseerde koorwerke === * Songs of Immortality ** Lie still, sleep becalmed (Gedig deur Dylan Thomas) ** After Great Pain (Gedig deur Emily Dickenson)<ref>[http://ericwhitacre.com/blog/back-in-my-old-stompin-grounds Back in My OLD Stompin’ Grounds – Blog – Eric Whitacre<!-- Bot generated title -->]</ref> === Orkestraal === * A Boy and a Girl * Equus * Goodnight Moon (strykers, harp en sopraan) * Lux Aurumque * October * The River Cam * Water Night * Winter * Winter (vir strykers, koor en siter) === Solostem === * The City and the Sea (Gedigte deur E.E. Cummings) * Five Hebrew Love Songs (Gedig deur Hila Plitmann) === Koor en orkes === Winter (vir strykers, koor en siter) === Musiekteater === *[[Paradise Lost: Shadows and Wings]], 'n musiekblyspel met elektroniese, wêreld en orkesinstrumente; klassieke dangers en verskillende musiekstyle. === Ander toonsettings === *Rak HaHatchala (Slegs die Begin) [aka Vyf Hebreeuse Liefdesliedere]; vir sopraanstem, soloviool, klavier === Uitgewers === Whitacre se were word uitgegee deur Chester Music; G. Schirmer; Walton Music; Santa Barbara Music; Shadow Water Music; en Carpe Ranam Music. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Whitacre, Eric}} [[Kategorie:Amerikaanse komponiste]] [[Kategorie:Amerikaanse musici]] [[Kategorie:Geboortes in 1970]] [[Kategorie:Lewende mense]] f0ui8jcbfrk6txnnlgg1j1kg1q1zrtp 0 62320 2908049 2488902 2026-05-29T22:40:01Z Jcb 223 2908049 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Hans Strydom.JPG|duimnael|regs|250px|Hans Strydom, afgeneem deur sy seun Marthinus op [[28 April]] [[2001]].]] '''Hans Strydom''' ([[Rustenburg]], [[8 Augustus]] [[1936]] - [[28 Maart]] [[2004]])<ref name="dies">[http://mg.co.za/article/2004-03-29-veteran-journalist-and-author-dies Doodsberig in die ''Mail & Guardian'']</ref> was 'n Suid-Afrikaanse joernalis, skrywer en kunstenaar. Strydom was 'n doyen van die Suid-Afrikaanse verslaggewers en het enkele jare as voorsitter van die Suider-Afrikaanse Vereniging van Joernaliste opgetree asook van die persklub van sowel [[Johannesburg]] as [[Durban]]. Een van die hoogtepunte van sy loopbaan was toe hy medeskrywer was van die onthullende boek oor die [[Broederbond]], getiteld "Super Afrikaners". Hy het geglo dit was sy groot bydrae tot die koms van die nuwe [[Suid-Afrika]]. == Agtergrond == Strydom is op [[Rustenburg]] gebore en matrikuleer in 1953 op [[Modimolle|Nylstroom]] aan die Nylstroomse Hoërskool, dieselfde dorp waar sy naamgenoot en die gewese eerste minister, adv. [[Johannes Gerhardus Strijdom|Hans Strijdom]], hom ná sy studie gaan vestig het, en die middelpunt van die kiesafdeling Waterberg, wat hy jare lank in die Volksraad verteenwoordig het. Ná skool gaan werk Strydom vir die Landbank, maar van 1956 tot 1958 studeer hy aan die Onderwyskollege op [[Heidelberg, Gauteng|Heidelberg]] en verwerf sy B.A.-graad aan die [[Universiteit van Suid-Afrika|Unisa]] met lof. == ''Die Suid-Afrikaanse Stem'' == Hy aanvaar daarna in Desember 1958 'n betrekking as junior verslaggewer by die weekblad ''Suid-Afrikaanse Stem'', die latere ''[[Sondagstem]]'', naas ''[[Landstem]]'' die enigste noemenswaardige koerant van destyds wat nié die [[Nasionale Party]] en sy apartheidsbeleid ondersteun het nie. In April 1960 word hy aangestel as hoofverslaggewer, maar bedank op [[30 November]] [[1960]] uit dié pos. == Politieke kandidaat == Nadat hy by die koerant bedank het, sluit Strydom hom aan by [[Japie Basson]] se kortstondige [[Nasionale Unie]] en in die algemene verkiesing in Oktober 1961 staan hy as kandidaat in die kiesafdeling [[Vereeniging (kiesafdeling)|Vereeniging]]. Die N.U. het tydens die verkiesing 'n samewerkingsooreenkoms met die [[Verenigde Party]] gehad ingevolge waarvan die partye nie kandidate teen mekaar sou stel nie. Sir [[De Villiers Graaff]], die V.P.-leier, het blykbaar die N.U. se steun oorskat, want hy het die N.U. toegelaat om in 12 setels te staan (vyf in [[Kaapland]], vyf in [[Transvaal]] en twee in [[KwaZulu-Natal|Natal]]). Die verkiesing was ook die eerste waaraan die [[Progressiewe Party]], voorloper van die [[Demokratiese Alliansie]] deelgeneem het. Die N.U. verenig 46&nbsp;448 stemme op hulle en die P.P. 68&nbsp;045. Omdat die verkiesing so kort ná die volkstemming oor republiekwording van 1960 gehou is, was amper die helfte van die setels onbestrede. As die N.P. en V.P. ook in die twee partye se veilige setels gestaan het, sou die N.U. se persentasie van 5,8 heelwat laer gewees het. Strydom kom in Vereeniging te staan teen die N.P. se [[Blaar Coetzee]]. Op sy verkiesingsplakkate was die slagspreuk: "Blaar is klaar, gee Hans 'n kans." In die volkstemming het 6&nbsp;833 kiesers ten gunste van republiekwording gestem (meestal N.P.-ondersteuners) en 5&nbsp;024 nee (meestal V.P.- en P.P. ondersteuners). Die opposisiekiesers het bankvas agter Strydom gestaan in die verkiesing die volgende jaar toe hy 4&nbsp;745 stemme kry, vergeleke met Coetzee se 6&nbsp;465. Van die P.P. het in daardie verkiesing net [[Helen Suzman]] (in [[Houghton (kiesafdeling)|Houghton]]) die paal gehaal en van die N.U. net [[Japie Basson]] (in [[Bezuidenhout]]), albei in [[Johannesburg]] en albei later Volksraadslede van die [[Progressiewe Federale Party]]. Ná die verkiesing sluit Strydom hom aan by die [[Progressiewe Party]]. Hy dien in verskeie uitvoerende poste en besoek [[Duitsland]] as afgevaardigde van die P.P. na konferensies. == ''Sondagstem'' == In Augustus 1964 bedank Strydom sy voltydse pos in die P.P. en keer terug na die joernalistiek. Hy word 'n pos aangebied by die nuwe ''Sunday Chronicle'', sy eerste kennismaking met 'n Engelstalige koerant. Sy weeklikse rubriek, Afrikaner Cameos, word wyd aangeprys. Ongelukkig kon dié gesofistikeerde publikasie nie die paal haal nie en moes dit sluit. Hierna verhuis Strydom na [[Kaapstad]] waar hy aangestel word as verslaggewer by die ''[[Cape Times]]''. Intussen het die [[Independent Newspapers|Argus-groep]] ''[[Sondagstem]]'' in 1959 oorgeneem. Ná verskeie versoeke van dié koerant keer hy terug na Johannesburg in September 1966, ook die maand waarin dr. [[H.F. Verwoerd]] om die lewe gebring is. Net mooi 'n jaar later bied die ''Sunday Tribune'' in [[Durban]], waarvan die redakteur destyds Cliff Scott was, hom die pos van nuusredakteur aan teen 'n salaris van R425 per maand. Weens die ongekende wedywering in die Afrikaanse Sondagmark tussen die [[Nasionale Pers]] se ''[[Die Beeld]]'' en die [[Afrikaanse Pers (1962) Beperk]] se ''[[Dagbreek (Sondagkoerant)|Dagbreek en Sondagnuus]]'' besluit die Argusgroep op [[16 November]] [[1967]] dat die uitgawe van ''[[Sondagstem]]'' van [[3 Desember]] [[1967]] die laaste sou wees.<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1991/01/31/7/5.html ''Beeld'', 31 Januarie 1991]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>*Diederichs, Pedro Deon: Nismark vir die Afrikaanse koerant in 'n meertalige samelewing, doktorale proefskrif. Tshwane Universiteit vir Tegnologie, Maart 2007.</ref><ref>*Beukes, W.D. (Red.) 1992. Oor grense heen: op pad na ‘n nasionale pers 1948-1990. Kaapstad: Nasionale Boekhandel.</ref> Die Argusmaatskappy besluit egter op Vrydag 24 November die uitgawe van die daaropvolgende Sondag sou die laaste wees. Strydom het die pos in Durban aanvaar en bly daar tot Julie 1972, toe hy weer Kaap toe verhuis, dié keer as parlementêre verslaggewer van die ''[[Cape Argus]]''. Hy beklee dié pos tot in 1976 toe hy aangestel word as nuusredakteur en assistentredakteur van die ''[[Sunday Times]]'' onder [[Tertius Myburgh]]. Die laaste 12 jaar voor sy aftrede was hy aan dié koerante, die grootste in Suid-Afrika, verbonde. Dit was hier dat hy bekendheid verwerf het met sy blootlegging van die geheime bedrywighede van die [[Afrikaner Broederbond]]. ==Aftrede== Ná sy aftrede wen hy die wyk Northcliff in Johannesburg se stadsraad vir die [[Progressiewe Federale Party]]. In dié tyd word hy ook 'n uitgewer en skep buiten Hans Strydom Publications ook Scripta Africana wat 'n gesogte versameling geskiedkundige boeke oor die twee Vryheidsoorloë in Suid-Afrika uitgegee het. Hans Strydom Publications het boeke van bekendes soos [[Frederik van Zyl Slabbert]], [[Wynand Claassen]], Wynand du Toit en Rob Louw uitgegee asook [[Alan Paton]] se laaste boek. Strydom se eie boeke was "The Super Afrikaners", 'n onthullende boek oor die [[Broederbond]] saam met Ivor Wilkins en "For Volk & Führer" (1983), die verhaal van die Olimpiese bokser [[Robey Leibbrandt]] ([[25 Januarie]] [[1913]] - [[1 Augustus]] [[1966]]) wat hom in die [[Tweede Wêreldoorlog]] by die Duitse weermag aangesluit het. Sy derde boek was "Afrikaner Cameos". 'n Versameling rubrieke oor die lewe in Suid-Afrika wat deurspek is van sy kenmerkende droë humor. Voor sy dood het hy ook begin skilder, maar self sy werk as "naïef" beskryf.<ref name="dies" /> Hy was getroud met Gertie en hulle het drie kinders gehad: Hans (Johannes Matthys), geb. [[25 Augustus]] [[1959]], Grietjie (Gertruida Maria), geb. [[19 November]] [[1960]] en [[:en:Marthinus_Strydom|Marthinus]] (Johannes), geb. [[28 April]] [[1965]]. Sy broer, Jaap Strydom, was in die apartheidsera direkteur van swart onderwys in Soweto.<ref>{{Cite web |url=http://books.google.co.za/books?id=9zThrIM5GhIC&pg=PA70&lpg=PA70&dq=Hans+Strydom++Sunday+Times&source=bl&ots=SrvR1pnqyp&sig=pUAMeyzW4f3LT8qKFI0QwJlXz7Y&hl=en&sa=X&ei=vWtCT839FdCXhQfi0eTXBQ&redir_esc=y#v=onepage&q=Hans%20Strydom%20%20Sunday%20Times&f=false |title="Pale native: memories of a renegade reporter" deur Max du Preez, op Google Books |access-date=20 Februarie 2012 |archive-date=10 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310060947/https://books.google.co.za/books?id=9zThrIM5GhIC&pg=PA70&lpg=PA70&dq=Hans+Strydom++Sunday+Times&source=bl&ots=SrvR1pnqyp&sig=pUAMeyzW4f3LT8qKFI0QwJlXz7Y&hl=en&sa=X&ei=vWtCT839FdCXhQfi0eTXBQ&redir_esc=y#v=onepage&q=Hans%20Strydom%20%20Sunday%20Times&f=false |url-status=dead }}</ref> == Skryfwerk == * {{cite book |last=Strydom |first=Hans |authorlink= |coauthors=Wilkins, Ivor |editor= |others= |title=The Super Afrikaners - Inside The Afrikaner Broederbond |url= |format= |edition= |date=1980 |publisher=Jonathan Ball |location=Kaapstad |language=Engels |isbn= }} * {{cite book |last=Strydom |first=Hans |authorlink= |coauthors= |editor= |others= |title=For Volk and Führer |url= |format= |edition= |date=1982 |publisher=Jonathan Ball |location=Kaapstad |language=Engels |isbn= }}– Die verhaal van die Suid-Afrikaanse Olimpiese bokser [[Robey Leibbrandt]], wat later aan die kant van Nazi-Duitsland in die [[Tweede Wêreldoorlog]] geveg het. Die rolprent "The Fourth Reich" is op dié boek gegrond. == Uitgewer == * "More Than Just Rugby", Wynand Claassen en Dan Retief. Hans Strydom Publishers, 1985. * "Five Bombs For The Weekend", Gary Dixon. Hans Strydom Publishers, 1985. * "The Last White Parliament", [[Frederik van Zyl Slabbert]]. Hans Strydom Publishers, 1985. * "War and Peace in South Africa 1879-1881", Paul H. Butterfield, Philip Anstruther en Edward Essex Edward. Hans Strydom Publishers/Scripta Africana, 1986. * "The Glazer Kidnapping Publisher", Kenny Levy en Barry Levy. Hans Strydom Publishers, 1986. * "A Nation on the March", Republiek van Bophuthatswana. Hans Strydom Publishers, 1987. * "For The Love Of Rugby", Rob Louw met John Cameron-Dow. Hans Strydom Publishers, 1987. * "The Wynand Du Toit Story", Allan Soule, Gary Dixon en Rene Richards. Hans Strydom Publishers, 1987. Die verhaal van die Suid-Afrikaanse krygsgevangene Wynand du Toit wat gevange geneem is tydens sy geheime sending na Cabinda en twee jaar in 'n Angolese tronk deurgebring het. * "Save the Beloved Country", Alan Paton. Hans Strydom Publishers, 1987. 'n Versameling van Alan Paton se bekendste artikels en toesprake van 1965 af. * "Prinsloo of Prinsloosdorp: A Tale of Transvaal Officialdom. Being Incidents in the Life of a Transvaal Official, as Told by His Son-in-Law, Sarel Erasmus", Douglas Blackburn. Hans Strydom Publishers, 1989. 'n Geredigeerde faksimileereproduksie van die boek van 1908, uitgegee deur Alston Rivers Ltd., Londen. Voorheen in 1898 uitgegee deur Dunbar Bros., Londen. * "Buthelezi, The Biography", Jack Sheperd Smith. Hans Strydom Publishers, 1989 (tweede druk). == Bronne == * Potgieter, D.J. (ed.) 1972. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou). * Schoeman, B.M. 1977. ''Parlementêre verkiesings in Suid-Afrika 1910-1976''. Pretoria: Aktuele Publikasies. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://joburgpressclub.co.za/history/ Die geskiedenis van Johannesburg se Persklub] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113235015/http://joburgpressclub.co.za/history/ |date=13 November 2011 }} {{DEFAULTSORT:Strydom, Hans}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Geboortes in 1936]] [[Kategorie:Sterftes in 2004]] tj76yto5y2a5xkrq60g6jgzt00oeavu 2908067 2908049 2026-05-30T06:41:21Z Aliwal2012 39067 /* Skryfwerk */ 2908067 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Hans Strydom.JPG|duimnael|regs|250px|Hans Strydom, afgeneem deur sy seun Marthinus op [[28 April]] [[2001]].]] '''Hans Strydom''' ([[Rustenburg]], [[8 Augustus]] [[1936]] - [[28 Maart]] [[2004]])<ref name="dies">[http://mg.co.za/article/2004-03-29-veteran-journalist-and-author-dies Doodsberig in die ''Mail & Guardian'']</ref> was 'n Suid-Afrikaanse joernalis, skrywer en kunstenaar. Strydom was 'n doyen van die Suid-Afrikaanse verslaggewers en het enkele jare as voorsitter van die Suider-Afrikaanse Vereniging van Joernaliste opgetree asook van die persklub van sowel [[Johannesburg]] as [[Durban]]. Een van die hoogtepunte van sy loopbaan was toe hy medeskrywer was van die onthullende boek oor die [[Broederbond]], getiteld "Super Afrikaners". Hy het geglo dit was sy groot bydrae tot die koms van die nuwe [[Suid-Afrika]]. == Agtergrond == Strydom is op [[Rustenburg]] gebore en matrikuleer in 1953 op [[Modimolle|Nylstroom]] aan die Nylstroomse Hoërskool, dieselfde dorp waar sy naamgenoot en die gewese eerste minister, adv. [[Johannes Gerhardus Strijdom|Hans Strijdom]], hom ná sy studie gaan vestig het, en die middelpunt van die kiesafdeling Waterberg, wat hy jare lank in die Volksraad verteenwoordig het. Ná skool gaan werk Strydom vir die Landbank, maar van 1956 tot 1958 studeer hy aan die Onderwyskollege op [[Heidelberg, Gauteng|Heidelberg]] en verwerf sy B.A.-graad aan die [[Universiteit van Suid-Afrika|Unisa]] met lof. == ''Die Suid-Afrikaanse Stem'' == Hy aanvaar daarna in Desember 1958 'n betrekking as junior verslaggewer by die weekblad ''Suid-Afrikaanse Stem'', die latere ''[[Sondagstem]]'', naas ''[[Landstem]]'' die enigste noemenswaardige koerant van destyds wat nié die [[Nasionale Party]] en sy apartheidsbeleid ondersteun het nie. In April 1960 word hy aangestel as hoofverslaggewer, maar bedank op [[30 November]] [[1960]] uit dié pos. == Politieke kandidaat == Nadat hy by die koerant bedank het, sluit Strydom hom aan by [[Japie Basson]] se kortstondige [[Nasionale Unie]] en in die algemene verkiesing in Oktober 1961 staan hy as kandidaat in die kiesafdeling [[Vereeniging (kiesafdeling)|Vereeniging]]. Die N.U. het tydens die verkiesing 'n samewerkingsooreenkoms met die [[Verenigde Party]] gehad ingevolge waarvan die partye nie kandidate teen mekaar sou stel nie. Sir [[De Villiers Graaff]], die V.P.-leier, het blykbaar die N.U. se steun oorskat, want hy het die N.U. toegelaat om in 12 setels te staan (vyf in [[Kaapland]], vyf in [[Transvaal]] en twee in [[KwaZulu-Natal|Natal]]). Die verkiesing was ook die eerste waaraan die [[Progressiewe Party]], voorloper van die [[Demokratiese Alliansie]] deelgeneem het. Die N.U. verenig 46&nbsp;448 stemme op hulle en die P.P. 68&nbsp;045. Omdat die verkiesing so kort ná die volkstemming oor republiekwording van 1960 gehou is, was amper die helfte van die setels onbestrede. As die N.P. en V.P. ook in die twee partye se veilige setels gestaan het, sou die N.U. se persentasie van 5,8 heelwat laer gewees het. Strydom kom in Vereeniging te staan teen die N.P. se [[Blaar Coetzee]]. Op sy verkiesingsplakkate was die slagspreuk: "Blaar is klaar, gee Hans 'n kans." In die volkstemming het 6&nbsp;833 kiesers ten gunste van republiekwording gestem (meestal N.P.-ondersteuners) en 5&nbsp;024 nee (meestal V.P.- en P.P. ondersteuners). Die opposisiekiesers het bankvas agter Strydom gestaan in die verkiesing die volgende jaar toe hy 4&nbsp;745 stemme kry, vergeleke met Coetzee se 6&nbsp;465. Van die P.P. het in daardie verkiesing net [[Helen Suzman]] (in [[Houghton (kiesafdeling)|Houghton]]) die paal gehaal en van die N.U. net [[Japie Basson]] (in [[Bezuidenhout]]), albei in [[Johannesburg]] en albei later Volksraadslede van die [[Progressiewe Federale Party]]. Ná die verkiesing sluit Strydom hom aan by die [[Progressiewe Party]]. Hy dien in verskeie uitvoerende poste en besoek [[Duitsland]] as afgevaardigde van die P.P. na konferensies. == ''Sondagstem'' == In Augustus 1964 bedank Strydom sy voltydse pos in die P.P. en keer terug na die joernalistiek. Hy word 'n pos aangebied by die nuwe ''Sunday Chronicle'', sy eerste kennismaking met 'n Engelstalige koerant. Sy weeklikse rubriek, Afrikaner Cameos, word wyd aangeprys. Ongelukkig kon dié gesofistikeerde publikasie nie die paal haal nie en moes dit sluit. Hierna verhuis Strydom na [[Kaapstad]] waar hy aangestel word as verslaggewer by die ''[[Cape Times]]''. Intussen het die [[Independent Newspapers|Argus-groep]] ''[[Sondagstem]]'' in 1959 oorgeneem. Ná verskeie versoeke van dié koerant keer hy terug na Johannesburg in September 1966, ook die maand waarin dr. [[H.F. Verwoerd]] om die lewe gebring is. Net mooi 'n jaar later bied die ''Sunday Tribune'' in [[Durban]], waarvan die redakteur destyds Cliff Scott was, hom die pos van nuusredakteur aan teen 'n salaris van R425 per maand. Weens die ongekende wedywering in die Afrikaanse Sondagmark tussen die [[Nasionale Pers]] se ''[[Die Beeld]]'' en die [[Afrikaanse Pers (1962) Beperk]] se ''[[Dagbreek (Sondagkoerant)|Dagbreek en Sondagnuus]]'' besluit die Argusgroep op [[16 November]] [[1967]] dat die uitgawe van ''[[Sondagstem]]'' van [[3 Desember]] [[1967]] die laaste sou wees.<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1991/01/31/7/5.html ''Beeld'', 31 Januarie 1991]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>*Diederichs, Pedro Deon: Nismark vir die Afrikaanse koerant in 'n meertalige samelewing, doktorale proefskrif. Tshwane Universiteit vir Tegnologie, Maart 2007.</ref><ref>*Beukes, W.D. (Red.) 1992. Oor grense heen: op pad na ‘n nasionale pers 1948-1990. Kaapstad: Nasionale Boekhandel.</ref> Die Argusmaatskappy besluit egter op Vrydag 24 November die uitgawe van die daaropvolgende Sondag sou die laaste wees. Strydom het die pos in Durban aanvaar en bly daar tot Julie 1972, toe hy weer Kaap toe verhuis, dié keer as parlementêre verslaggewer van die ''[[Cape Argus]]''. Hy beklee dié pos tot in 1976 toe hy aangestel word as nuusredakteur en assistentredakteur van die ''[[Sunday Times]]'' onder [[Tertius Myburgh]]. Die laaste 12 jaar voor sy aftrede was hy aan dié koerante, die grootste in Suid-Afrika, verbonde. Dit was hier dat hy bekendheid verwerf het met sy blootlegging van die geheime bedrywighede van die [[Afrikaner Broederbond]]. ==Aftrede== Ná sy aftrede wen hy die wyk Northcliff in Johannesburg se stadsraad vir die [[Progressiewe Federale Party]]. In dié tyd word hy ook 'n uitgewer en skep buiten Hans Strydom Publications ook Scripta Africana wat 'n gesogte versameling geskiedkundige boeke oor die twee Vryheidsoorloë in Suid-Afrika uitgegee het. Hans Strydom Publications het boeke van bekendes soos [[Frederik van Zyl Slabbert]], [[Wynand Claassen]], Wynand du Toit en Rob Louw uitgegee asook [[Alan Paton]] se laaste boek. Strydom se eie boeke was "The Super Afrikaners", 'n onthullende boek oor die [[Broederbond]] saam met Ivor Wilkins en "For Volk & Führer" (1983), die verhaal van die Olimpiese bokser [[Robey Leibbrandt]] ([[25 Januarie]] [[1913]] - [[1 Augustus]] [[1966]]) wat hom in die [[Tweede Wêreldoorlog]] by die Duitse weermag aangesluit het. Sy derde boek was "Afrikaner Cameos". 'n Versameling rubrieke oor die lewe in Suid-Afrika wat deurspek is van sy kenmerkende droë humor. Voor sy dood het hy ook begin skilder, maar self sy werk as "naïef" beskryf.<ref name="dies" /> Hy was getroud met Gertie en hulle het drie kinders gehad: Hans (Johannes Matthys), geb. [[25 Augustus]] [[1959]], Grietjie (Gertruida Maria), geb. [[19 November]] [[1960]] en [[:en:Marthinus_Strydom|Marthinus]] (Johannes), geb. [[28 April]] [[1965]]. Sy broer, Jaap Strydom, was in die apartheidsera direkteur van swart onderwys in Soweto.<ref>{{Cite web |url=http://books.google.co.za/books?id=9zThrIM5GhIC&pg=PA70&lpg=PA70&dq=Hans+Strydom++Sunday+Times&source=bl&ots=SrvR1pnqyp&sig=pUAMeyzW4f3LT8qKFI0QwJlXz7Y&hl=en&sa=X&ei=vWtCT839FdCXhQfi0eTXBQ&redir_esc=y#v=onepage&q=Hans%20Strydom%20%20Sunday%20Times&f=false |title="Pale native: memories of a renegade reporter" deur Max du Preez, op Google Books |access-date=20 Februarie 2012 |archive-date=10 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310060947/https://books.google.co.za/books?id=9zThrIM5GhIC&pg=PA70&lpg=PA70&dq=Hans+Strydom++Sunday+Times&source=bl&ots=SrvR1pnqyp&sig=pUAMeyzW4f3LT8qKFI0QwJlXz7Y&hl=en&sa=X&ei=vWtCT839FdCXhQfi0eTXBQ&redir_esc=y#v=onepage&q=Hans%20Strydom%20%20Sunday%20Times&f=false |url-status=dead }}</ref> == Skryfwerk == * {{cite book |last1=Strydom |first1=Hans |last2=Wilkins |first2=Ivor |title=The Super Afrikaners - Inside The Afrikaner Broederbond |url= |format= |edition= |date=1980 |publisher=Jonathan Ball |location=Kaapstad |language=Engels |isbn= }} * {{cite book |last=Strydom |first=Hans |title=For Volk and Führer |url= |format= |edition= |date=1982 |publisher=Jonathan Ball |location=Kaapstad |language=Engels |isbn= }}– Die verhaal van die Suid-Afrikaanse Olimpiese bokser [[Robey Leibbrandt]], wat later aan die kant van Nazi-Duitsland in die [[Tweede Wêreldoorlog]] geveg het. Die rolprent "The Fourth Reich" is op dié boek gegrond. == Uitgewer == * "More Than Just Rugby", Wynand Claassen en Dan Retief. Hans Strydom Publishers, 1985. * "Five Bombs For The Weekend", Gary Dixon. Hans Strydom Publishers, 1985. * "The Last White Parliament", [[Frederik van Zyl Slabbert]]. Hans Strydom Publishers, 1985. * "War and Peace in South Africa 1879-1881", Paul H. Butterfield, Philip Anstruther en Edward Essex Edward. Hans Strydom Publishers/Scripta Africana, 1986. * "The Glazer Kidnapping Publisher", Kenny Levy en Barry Levy. Hans Strydom Publishers, 1986. * "A Nation on the March", Republiek van Bophuthatswana. Hans Strydom Publishers, 1987. * "For The Love Of Rugby", Rob Louw met John Cameron-Dow. Hans Strydom Publishers, 1987. * "The Wynand Du Toit Story", Allan Soule, Gary Dixon en Rene Richards. Hans Strydom Publishers, 1987. Die verhaal van die Suid-Afrikaanse krygsgevangene Wynand du Toit wat gevange geneem is tydens sy geheime sending na Cabinda en twee jaar in 'n Angolese tronk deurgebring het. * "Save the Beloved Country", Alan Paton. Hans Strydom Publishers, 1987. 'n Versameling van Alan Paton se bekendste artikels en toesprake van 1965 af. * "Prinsloo of Prinsloosdorp: A Tale of Transvaal Officialdom. Being Incidents in the Life of a Transvaal Official, as Told by His Son-in-Law, Sarel Erasmus", Douglas Blackburn. Hans Strydom Publishers, 1989. 'n Geredigeerde faksimileereproduksie van die boek van 1908, uitgegee deur Alston Rivers Ltd., Londen. Voorheen in 1898 uitgegee deur Dunbar Bros., Londen. * "Buthelezi, The Biography", Jack Sheperd Smith. Hans Strydom Publishers, 1989 (tweede druk). == Bronne == * Potgieter, D.J. (ed.) 1972. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou). * Schoeman, B.M. 1977. ''Parlementêre verkiesings in Suid-Afrika 1910-1976''. Pretoria: Aktuele Publikasies. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://joburgpressclub.co.za/history/ Die geskiedenis van Johannesburg se Persklub] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113235015/http://joburgpressclub.co.za/history/ |date=13 November 2011 }} {{DEFAULTSORT:Strydom, Hans}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Geboortes in 1936]] [[Kategorie:Sterftes in 2004]] f8b28e7heg6qw0tt4dzf4axkugesmhj 0 62429 2907994 2904084 2026-05-29T17:13:30Z Oesjaar 7467 /* Ekonomie */ Verbeter 2907994 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Eilande | naam = Sachalin <br><small>Сахалин</small> <br><small>樺太島</small> | beeld naam = Sakhalin (detail).PNG | beeld byskrif = Kaart van Sachalin-eiland | beeld grootte = | liggingkaart = | inheemse naam = | inheemse naam skakel = | bynaam = | ligging = [[Rusland]], [[Stille Oseaan]] | koördinate = {{Koördinate|51|N|143|O|aansig=inlyn,titel}} | argipel = Sachalin | totale eilande = | hoofeilande = | oppervlak = 72&nbsp;492 [[Vierkante kilometer|vk km]] | hoogste berg = Lopatin | hoogte = 1&nbsp;609&nbsp;m | land = Rusland | land admin afdelingstitel = [[Oblast]] | land admin afdelings = [[Lêer:Flag of Sakhalin Oblast.svg|22px]] [[Sachalin-oblast|Sachalin]] | land admin afdelingstitel 1 = | land admin afdelings 1 = | land admin afdelingstitel 2 = | land admin afdelings 2 = | land hoofstad = [[Joezjno-Sachalinsk]] | land grootste stad = Joezjno-Sachalinsk | land grootste stad bevolking = 174&nbsp;203 | land leiertitel = | land leiernaam = | bevolking = 497&nbsp;973 | bevolking as of = 2010 | digtheid = 8 | etniese groepe = [[Russe]], [[Koreane]], [[Ainoe]] }} '''Sachalin''' ([[Russies]]: Сахали́н, [səxɐˈlʲin]; [[Japannees]]: 樺太島, ''Karafuto-tō'') is ’n groot [[eiland]] in die noordelike [[Stille Oseaan]]. Hoewel dit die noordelikste eiland van die [[Japannese Argipel]] is, behoort dit tot [[Rusland]]. Dit is Rusland se grootste eiland en vorm saam met die [[Koerile]] die [[Federale deelgebiede van Rusland|federale deelgebied]] [[Sachalin-oblast]].<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Sakhalin-Island |title=Sakhalin Island |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=14 Augustus 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200404112915/https://www.britannica.com/place/Sakhalin-Island |archive-date=4 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die eiland skei die [[See van Japan]] in die suidweste van die [[See van Ochotsk]] in die noordooste. Sachalin is naby [[Chabarofsk-krai]] aan die ooskus van Rusland en net noord van die Japannese eiland [[Hokkaido]] geleë. Dit is omtrent ’n vyfde van [[Japan]] se grootte. [[Beeld:Маяк Анива.jpg|thumb|250px|links|Die Aniwa-vuurtoring aan die suidpunt van Sachalin-eiland.]] [[Lêer:RussiaSakhalin2007-01.png|duimnael|268px|Die ligging van Sachalin-eiland in Rusland.]] Dit het ’n oppervlakte van 72&nbsp;492&nbsp;km² en 'n bevolking van rofweg 500&nbsp;000, van wie die meeste [[Russe]] is. Die grootste stad is die hoofstad van die oblast, [[Joezjno-Sachalinsk]]. Die inheemse volke is die [[Ainoe]], [[Oroks]] en [[Nifchers]], van wie daar net klein getalle voorkom.<ref>{{cite web|url=http://museum.sakh.com/eng/10.shtml |title=The Sakhalin Regional Museum: The Indigenous Peoples |publisher=Sakh.com |access-date=16 Junie 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090317085144/http://museum.sakh.com/eng/10.shtml |archive-date=17 Maart 2009 }}</ref> Die eiland se naam kom van die [[Mantsjoe]]-woord ''Saghalien''. Sachalin was eens deel van [[China]] tydens die [[Qing-dinastie]], hoewel die Chinese beheer soms laks was.<ref name="Territory7">{{cite book|last1=Gan|first1=Chunsong|title=A Concise Reader of Chinese Culture|year=2019|url=https://books.google.com/books?id=RR2nDwAAQBAJ&q=tang+dynasty+Sakhalin+&pg=PA24|page=24|isbn=9789811388675}}</ref><ref name="Territory8">{{cite book|last1=Westad|first1=Odd|title=Restless Empire: China and the World Since 1750|year=2012|url=https://books.google.com/books?id=uL8NoXZtyxMC&q=sakhalin|page=11|isbn=9780465029365}}</ref> Rusland én Japan het later, in die loop van die 19de en 20ste eeu, beheer oor die eiland opgeëis. Hierdie dispute het soms gelei tot militêre konflikte en die verdeling van die eiland tussen die twee magte. In 1875 het Japan afstand gedoen van sy aanspraak op die eiland in ruil vir die noordelike [[Koerile]]. In 1905, ná die [[Russies-Japannese Oorlog]], is die eiland verdeel, met die suide wat na Japan gegaan het. Rusland het in 1945, aan die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]], beslag op die hele eiland sowel as op al die Koerile-eilande gelê. Japan maak nie meer op enige deel van Sachalin aanspraak nie, maar wel op die suidelike Koerile. Die meeste Ainoe op Sachalin het na Hokkaido, sowat 43&nbsp;km oos daarvan, verhuis nadat die Japannese in 1949 van die eiland afgesit is.<ref>{{cite book |title=The Shaman's Coat: A Native History of Siberia |last=Reid |first=Anna |year=2003 |publisher=Walker & Company |location=New York |isbn=0-8027-1399-8 |pages=[https://archive.org/details/shamanscoatnativ00reid/page/148 148–150] |url=https://archive.org/details/shamanscoatnativ00reid/page/148 |url-access=registration }}</ref> ==Etimologie== Die [[Mantsjoes]] het die eiland genoem {{MongolUnicode|ᠰᠠᡥᠠᠯᡳᠶᠠᠨ<br/>ᡠᠯᠠ ᠠᠩᡤᠠ<br/>ᡥᠠᡩᠠ}} (''Saghalien ula anga hata''),{{sfn|Narangoa|2014|p=295}} "Eiland aan die mond van die Swartrivier". ''Saghalien'' beteken "swart" in Mantsjoe en ''ula'' beteken "rivier. ''Saghalien ula'' is die Mantsjoe-naam van die [[Amoer]]rivier. Die Qing-dinastie het die eiland ''Kuyedao'' ("die eiland van die Ainoe") genoem en die inheemse volk het heffings aan die Chinese ryk betaal. Daar was egter geen amptelike grens om die eiland nie, omdat die Qing nie gebiede afgebaken het soos wat in moderne tye gedoen word nie.{{sfn|Nakayama|2015|p=20}} ==Geskiedenis== ===Vroeë geskiedenis=== [[Beeld:Historical expanse of Ainu.png|thumb|200px|Die historiese omvang van die Ainoe.]] Sachalin is sedert die [[Neolitikum|laat Steentydperk]] bewoon. Talle vuursteenwerktuie soos dié wat in [[Siberië]] ontdek is, is aangetref by Doei en Koesoenai, asook gepoleerde steenhandbyle, soos dié uit [[Europa]]; primitiewe pottebakkersitems met versierings, soos dié van die [[Olonets]]; en steengewigte wat saam met visnette gebruik is. 'n Latere bevolking het spore van bronsitems agtergelaat. Onder die inheemse volke van die eiland was die Ainoe in die suidelike helfte, die Oroks in die sentrale streek en die Nifchers in die noorde.<ref>{{cite book |title=Worldmark Encyclopedia of Cultures and Daily Life |last=Gall |first=Timothy L. |year= 1998 |publisher=Gale Research Inc |location=Detroit, Michigan |isbn=0-7876-0552-2 |url=https://archive.org/details/worldmarkencyclo00timo_0|url-access=registration }}</ref> ====Skatpligtiges van die Yuan en Ming==== Ná die [[Mongoolse Ryk|Mongoolse]] verowering van die [[Jin-dinastie (1115-1234)|Jin-dinastie]] in 1234 is die Mongole deur die Nifchers en Oedeges aangeval. In reaksie het die Mongole in 1263 'n administratiewe pos opgerig by Noergan (die moderne Tir), by die samevloei van die Amoer en [[Amgoen]]-rivier, en die twee volke onderwerp.{{sfn|Nakamura|2010|1p=415|Stephan|1971|2p=21}} Uit die oogpunt van die Nifchers het die oorgawe aan die Mongole 'n militêre bondgenootskap daargestel teen die Ainoe, wat hulle grondgebied aangeval het.{{sfn|Zgusta|2015|p=96}} Volgens die ''Geskiedenis van Yuan'' het 'n groep mense bekend as die ''Guwei'' (骨嵬), die Nifchers se naam vir die Ainoe, elke jaar die Nifchers aangeval en teen hulle geveg. Op 30 November 1264 het die Mongole die Ainoe aangeval.{{sfn|Nakamura|2010|p=415}} Die Ainoe het hulle teen Mongoolse heerskappy verset en in 1284 gerebelleer, maar teen 1308 was hulle onderdruk. Hulle het by die poste by Wuliehe, Nanghar en Boluohe heffings aan die Mongole betaal.{{sfn|Walker|2006|p=133}} Onder die [[Ming-dinastie]] (1368-1644) is Sachalin onder die "stelsel vir onderdrukte volke" (''ximin tizhi'') geplaas. Van 1409 tot 1411 het die Ming 'n buitepos naby die ruïnes van Tir op die Siberiese vasteland opgerig, en dit was tot in die middel 1430's werksaam. Die Ming het mense van die plaaslike volke in diens geneem vir administratiewe poste. Dié poste was oorerflik deur die vaderlike lyn. In ruil vir die heffings het die Ming hulle van syuniforms voorsien.{{sfn|Walker|2006|p=133}} ====Qing-skatpligtiges==== [[Beeld:Carte Generale de l'Empire Chinois et du Japon.png|thumb|220px|'n Franse kaart uit 1821 wat Sachalin as deel van die Qing-ryk aandui.]] Die [[Qing-dinastie]] het Sachalin ''Kuyedao''{{sfn|Smith|2017|p=83}} ("die eiland van die Ainoe"){{sfn|Nakayama|2015|p=20}} genoem. Hulle het mag op die eiland begin uitoefen ná die Verdrag van Nertsjinks in 1689, wat die Stanowoi-berge as die grens tussen die Qing en die [[Russiese Ryk]] bepaal het. Die volgende jaar het die Qing soldate na die eiland gestuur en geëis dat die bewoners, insluitende die Ainoe, heffings met pelse betaal.{{sfn|Walker|2006|pp=134–135}}{{sfn|Sasaki|1999|pp=87–89}} Soldate is oor die hele eiland, buiten die suidelike punt, gestuur om die heffings aan die bewoners op te dwing. Bewoners wat heffings moes betaal, moes volgens hulle ''hala'' (die clan aan vaderskant) en ''gashan'' (dorp) registreer. 'n Aangewese hoof van elke eenheid was in beheer van sekuriteit sowel as die jaarlikse insameling en aflewering van die pelse. Weer eens het die bevolking syklere in ruil gekry. Die heffingsbetalers is ook toegelaat om by die plek van betaling handel te dryf met amptenare en ander mense. Daardeur het die Qing-dinastie politieke stabiliteit na die streek gebring en 'n fondament vir handel en ekonomiese ontwikkeling geskep.{{sfn|Sasaki|1999|pp=87–89}} Die Qing het 'n kantoor in Ningguta, halfpad op teen die Moedanrivier, opgerig om pelse van die laer Amoer en Sachalin te hanteer. Heffings was veronderstel om na streekskantore gebring te word, maar die laer Amoer en Sachalin is as te ver beskou en dus het die Qing elke jaar amptenare direk na dié streke gestuur om heffings te gaan haal en geskenke uit te deel. In 1732 was 6 ''hala'', 18 ''gasban'' en 148 huishoudings in Sachalin as heffingsbetalers geregistreer,{{sfn|Sasaki|1999|p=87}} en teen 1750 altesaam 56 ''hala'' en 2&nbsp;398 huishoudings.{{sfn|Sasaki|1999|pp=87–89}} ====Japannese verkenning en kolonisasie==== In 1635 het die Matsumae-streek in Hokkaido twee mans gestuur om Sachalin te verken. In 'n vroeëre poging om die eiland te koloniseer is 'n Japannese nedersetting in 1679 aan Sachalin se suidpunt gvestig.<ref>[http://www.karafuto.com/timetab.html Time Table of Sakhalin Island]</ref> Kartograwe van die Matsumae-clan het 'n kaart van die eiland geteken en dit "Kita-Ezo" genoem ("Noord-Ezo"; Ezo is die ou naam vir die eilande noord van [[Honsjoe]]). [[Beeld:Map of Karafuto and the Amur estuary by Mamiya Rinzo (1810)／間宮林蔵『黒竜江中州并天度』（文化7年）.jpg|thumb|220px|Mamiya Rinzo het Sachalin op sy kaart as 'n eiland beskryf.]] In die 1780's het die invloed van die Tokugawa-[[sjogoen]]aat op die Ainoe van Suid-Sachalin aansienlik toegeneem. Teen die begin van die 19de eeu het die Japannese ekonomiese sone gestrek tot halfpad met die ooskus op. Die meeste van die Ainoe het ophou heffings aan China betaal. Die Matsumae-clan was eintlik in beheer van Sachalin, maar hulle het nie die Ainoe daar beskerm of oor hulle regeer nie. Hulle het eerder Chinese sy uit die Ainoe gekry, wat hulle in Honsjoe as Matsumae se spesiale produk verkoop het. Die Ainoe het ook hulle syuniforms wat die Qing aan hulle gegee het, aan die Matsumae verkoop – die sy was van 'n veel hoër gehalte as dié wat in [[Nagasaki]] verkoop is en het die Matsumae se prestige verhoog.{{sfn|Walker|2006|pp=134–135}} Eindelik het die Tokugawa-regering besluit hulle kan nie op die Matsumae staatmaak nie en in 1807 het hulle beheer van Sachalin oorgeneem.{{sfn|Sasaki|1999|p=88}} Japan het sy soewereiniteit oor Sachalin in 1807 afgekondig, en in 1809 het die bekende Japannese verkenner en [[kartograaf]] Mamiya Rinzo gesê Sachalin is 'n [[eiland]].<ref>{{cite book|last=Lower|first=Arthur|title=Ocean of Destiny: A concise History of the North Pacific, 1500–1978|year=1978|publisher=UBC|page=75|isbn=9780774843522|url=https://books.google.com/books?id=gIAOU9ltj48C&q=sakhalin}}</ref> ====Europese verkenning==== [[Beeld:Kitchen-21-Russia-Sahalin-2820.jpg|thumb|180px|Sachalin se voorkoms op ou kaarte het aansienlik gewissel. Op dié kaart uit 1773 het Jean Baptiste Bourguignon d'Anville die eiland aangetoon, maar net die noordelike deel. Hy het gedink die suidelike deel is deel van die vasteland.]] Die eerste Europeër wat Sachalin sover bekend besoek het, is [[Maarten Gerritsz Vries]], wat dele van die ooskus in 1643 aangedui het. Die Nederlandse kaptein het egter nie besef dit is 'n eiland nie. 17de-eeuse kaarte het dikwels dié plekke (en soms ook Hokkaido) as deel van die vasteland aangedui. [[Beeld:CEM-36-NE-corner.jpg|thumb|220px|links|Maarten de Vries (1643) het 'n kaart van Sachalin geteken, maar nie besef dit is 'n eiland nie.]] As deel van 'n landwye Chinees-Franse karteringsprogram het die Jesuïete Jean-Baptiste Régis, Pierre Jartoux en Xavier Ehrenbert Fridelliin in 1709 by 'n Chinese span aangesluit wat op besoek was aan die Amoer (wat hulle onder die Mantsjoe-naam, ''Saghalien Ula'' of "Swartrivier", geken het).<ref>{{cite book |title=Description géographique, historique, chronologique, politique, et physique de l'empire de la Chine et de la Tartarie chinoise, enrichie des cartes générales et particulieres de ces pays, de la carte générale et des cartes particulieres du Thibet, & de la Corée; & ornée d'un grand nombre de figures & de vignettes gravées en tailledouce |volume=1 |last=Du Halde |first=Jean-Baptiste |year= 1736 |publisher=H. Scheurleer |location=La Haye |isbn=<!--[none]--> |page= xxxviii |url=https://archive.org/stream/descriptiongog01duha#page/n41/mode/2up |access-date=16 Junie 2010}}</ref> Hulle het by boorlinge gehoor van die eiland naby die kus.<ref>{{cite book |title=Description géographique, historique, chronologique, politique, et physique de l'empire de la Chine et de la Tartarie chinoise, enrichie des cartes générales et particulieres de ces pays, de la carte générale et des cartes particulieres du Thibet, & de la Corée; & ornée d'un grand nombre de figures & de vignettes gravées en tailledouce |volume=4 |last=Du Halde |first=Jean-Baptiste |year= 1736 |publisher=H. Scheurleer |location=La Haye |isbn=<!--[none]--> |pages= 14–16 |url=https://archive.org/stream/descriptiongog04duha#page/n23/mode/2up |access-date=16 Junie 2010}}</ref> Die Jesuïte het nie kans gekry om self die eiland te besoek nie en die geografiese inligting wat die plaaslike bewoners verskaf het, was nie genoeg om hulle te laat besef dit is die plek wat in 1643 deur De Vries besoek is nie. Baie 17de-eeuse kaarte dui dus 'n vreemd gevormde Sachalin aan, wat uit net die noordelike deel van die eiland bestaan. Die suidelike deel, het hulle gedink, maak deel uit van die vasteland. Dit was eers ná die besoek van Jean-François de la Pérouse dat die eiland op Europese kaarte naastenby geteken is soos hy werklik lyk. Eilandbewoners wat hy ontmoet het, het vir hom gesê die eiland se naam is "Tchoka" (of dit is hoe hy dit in [[Frans]] aangeteken het), en dié naam is daarna op 'n paar kaarte gebruik.<ref>{{Cite book|first=Jean François de Galaup, comte de|last=La Pérouse |title=Voyage de Lapérouse, rédigé d'après ses manuscrits, suivi d'un appendice renfermant tout ce que l'on a découvert depuis le naufrage, et enrichi de notes par m. de Lesseps |year=1831 |editor-first=Jean Baptiste |editor-last=de Lesseps |url= https://books.google.com/books?id=jLSxhmCvbVsC&pg=PA258 |pages=259–266}}</ref> ===19de eeu=== ====Wedywering tussen Rusland en Japan==== [[Beeld:Prisoners_in_Sachalin.jpg|thumb|220px|[[Goelag]]-gevangenes kry voetboeie in Sachalin.]] [[Beeld:Anton Chekhov museum Alexandrovsk-Sakhalinsky file 3.jpg|thumb|220px|Die [[Anton Tsjechof]]-museum in Aleksandrofsk-Sachalinski, Rusland. Dit is die huis waarin hy in 1890 op Sachalin gebly het.]] Op grond van 'n aanname dat dit 'n uitbreiding van Hokkaido was, beide geografies en kultureel, het Japan in 1845 weer soewereiniteit oor die hele eiland afgekondig (sowel as oor die [[Koerile]]-eilande), terwyl Rusland soortgelyke aansprake gemaak het. [[Beeld:V.M. Doroshevich-Sakhalin. Part I. Settlers Way of Life. Near Cathedral at Holiday.png|thumb|links|220px|Setlaarslewenswyse. Op 'n feesdag naby 'n kerk, 1903.]] In 1849 het die Russiese navigator Gennadi Newelskoi die bestaan en begaanbaarheid bewys van die seestraat wat later sy naam sou kry. Russiese setlaars het steenkoolmyne, administrasiegeriewe, skole en kerke op die eiland begin bou. In 1853-'54 het Nikolai Roedanofski 'n opname van die eiland gedoen en dit gekarteer.<ref>{{cite web |title=Началось исследование Южного Сахалина под руководством лейтенанта Николая Васильевича Рудановского |url=https://www.prlib.ru/history/1172668 |publisher=President Library of Russia}}</ref> In 1855 het Rusland en Japan die Verdrag van Sjimoda onderteken, waarvolgens burgers van albei lande op die eiland kon woon: Russe in die noorde en Japannese in die suide, sonder 'n duidelike grens tussen hulle. In 1857 het die Russe 'n [[Goelag]]-strafkamp op die eiland opgerig.<ref> {{cite book | editor1-last = Burkhardt | editor1-first = Frederick | editor2-last = Secord | editor2-first = James A. | title = The Correspondence of Charles Darwin | url = https://books.google.com/books?id=ZXOgCgAAQBAJ | volume = 23 | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | date = 2015 | page = 211 | isbn = 9781316473184 | access-date = 3 Oktober 2020 | quote = }} </ref> Die eiland het aan albei lande behoort tot met die ondertekening van die Verdrag van [[Sint Petersburg]] in 1875, waarvolgens Japan afstand doen van sy aanspraak op die eiland. In 1890 het die beroemde skrywer [[Anton Tsjechof]] die kamp besoek en sy [[memoires]] daaroor geskryf. ====Verdeling volgens die 50ste parallel==== Japannese magte het Sachalin aan die einde van die Russies-Japannese Oorlog ingeval en beset. Volgens die Verdrag van Portsmouth van 1905 is die suidelike deel onder die 50ste breedtegraad aan Japan teruggegee, terwyl Rusland die noordelike drie vyfdes behou het. In 1920, tydens die [[Siberiese ingryping]], het Japan weer die noordelike deel beset. Dit is in 1925 aan die [[Sowjetunie]] teruggegee. Japan het Suid-Sachalin as Karafuto-chō (樺太庁) bestuur, met die hoofstad in Toyohara (die hedendaagse [[Joezjno-Sachalinsk]]). 'n Groot aantal migrante is van Korea af gebring. Die noordelike, Russiese helfte van die eiland het [[Sachalin-oblast]] gevorm, met die hoofstad in Aleksandrofsk-Sachalinski. ===Tweede Wêreldoorlog=== In Augustus 1945, nadat die Sowjetunie die Sowjet-Japannese Neutraliteitsverdrag verwerp het, het die Sowjetunie Suid-Sachalin ingeval. Die inval het op 11 Augustus 1945, 'n paar dae voor Japan se oorgawe, begin. Hoewel die [[Rooi Leër]] die Japannese mag met sowat drie teen een in getalle oortref het, het hulle net stadig veld gewen vanweë die Japannese se sterk weerstand. Eers op 16 Augustus het die Sowjetunie deur Japan se verdediging gebreek. Daarna het die Japannese weerstand afgeneem. Teen 22 en 23 Augustus het die meeste oorblywende Japannese eenhede tot 'n skietstilstand ingestem. Die Sowjetunie het die verowering van Karafuto op 25 Augustus 1945 voltooi deur die hoofstad, Toyohara, te beset. Van die sowat 400&nbsp;000 mense – meestal Japannese en Koreane – wat in 1944 in Suid-Sachalin gewoon het, is sowat 100&nbsp;000 gedurende die laaste dae van die oorlog na Japan gebring. Die grootste deel van die res is tussen 1946 en 1950 geleidelik gerepatrieer, maar tienduisende Koreane het in die Sowjetunie agtergebly.<ref>{{cite book |title=The Citizenship Law of the USSR |last= Ginsburgs |first= George |year= 1983 |publisher= Martinis Nijhoff Publishers |location=The Hague |series=Law in Eastern Europe No. 25 |isbn=90-247-2863-0 |pages=320–325 |url=https://books.google.com/books?id=KHUYRM2527sC }}</ref><ref>Sandford, Daniel, "[https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14278362 Sakhalin memories: Japanese stranded by war in the USSR]", ''[[BBC]]'', 3 Augustus 2011.</ref> Geen finale vredesooreenkoms tussen die twee lande is nog onderteken nie en die status van vier naburige eilande word steeds betwis. Japan het in die Verdrag van [[San Francisco]] (1951) afstand gedoen van sy aanspraak op Suid-Sachalin en die Koerile, maar hou vol die vier eilande van [[Hokkaido]] wat tans deur Rusland geadministreer word, is nie hierby ingesluit nie.<ref>Ministry of Foreign Affairs of Japan: Foreign Policy > Others > Japanese Territory > Northern Territories http://www.mofa.go.jp/region/europe/russia/territory/index.html</ref> Ekonomiese en politieke samwerking tussen die twee lande het in afgelope jare geleidelik verbeter ondanks die onenigheid.<ref>[http://www.csmonitor.com/World/Europe/2013/0429/Japan-and-Russia-want-to-finally-end-World-War-II-agree-it-is-abnormal-not-to Japan and Russia want to finally end World War II, agree it is 'abnormal' not to – CSMonitor.com<!-- Bot generated title -->]</ref> [[Beeld:RIAN archive 400844 Large-scale Russian-Japanese exercise in Sakhalin to prevent criminal activity at sea.jpg|thumb|250px|'n Kuswagpatrollieboot en grenswag-helikopter van die Russiese veiligheidsdiens neem in Aniwabaai, suid van Sachalin, deel aan 'n Russies-Japannese oefening om misdadigheid ter see te beveg.]] ===Onlangse geskiedenis=== Op 1 September 1983 is die [[Suid-Korea]]anse Vlug 007, 'n burgerlike vliegtuig, net wes van Sachalin deur die Sowjetunie afgeskiet nadat dit oor die eiland gevlieg het. Die Sowjetunie het beweer dit was 'n spioenasievliegtuig, maar bevelvoerders op die grond het besef dit is 'n kommersiële vliegtuig. Al 269 passasiers en bemanningslede is dood, insluitende 'n [[VSA]]-kongreslid, Larry McDonald. Op 27 Mei 1995 het 'n [[aardbewing]] van 7&nbsp;[[Moment-magnitude-skaal|''M''_w]] die voormalige Russiese nedersetting Neftegorsk getref. Dit het IX (verwoestend) op die [[Mercalli-intensiteitskaal]] gemeet. Altesaam 1&nbsp;989 mense is dood en 750 beseer. Die geraamde skade was $64,1&nbsp;miljoen - $300&nbsp;miljoen. Die nedersetting is nie herbou nie. ==Geografie== [[Beeld:Хребет Жданко и бухта Тихая.jpg|thumb|220px|links|Die Zjdanko-bergrif.]] [[Beeld:Мыс Великан.jpg|thumb|220px|links|Kaap Welikan.]] Sachalin word van die Russiese vasteland geskei deur die smal, vlak Straat van Tartarye, waarvan die smalste deel dikwels in die winter vries, en van [[Hokkaido]], [[Japan]], deur die Straat van La Pérouse. Sachalin is die grootste eiland in Rusland (948&nbsp;km lank en 25-170&nbsp;km breed, met 'n oppervlakte van 72&nbsp;492&nbsp;km²).<ref name="islands.unep.ch">{{cite web |url=http://islands.unep.ch/Tiarea.htm |title=Islands by Land Area |date=18 Februarie 1998 |work=Island Directory |publisher=United Nations Environment Program |access-date=16 Junie 2010 |archive-date= 1 Desember 2015 |archive-url=https://archive.ph/20151201081219/http://islands.unep.ch/Tiarea.htm |url-status=dead }}</ref> Dit lê op dieselfde [[Breedtegraad|breedteligging]] as [[Engeland]], [[Wallis]] en [[Ierland]]. Sy orografie ([[berg]]beskrywing) en [[geologie]]se struktuur is nie baie goed bekend nie. Een teorie is dat die eiland uit 'n [[Vulkaan|vulkaniese]] boog ontstaan het.<ref name="FarEast">{{cite book|last=Ivanov|first=Andrey |title=The Physical Geography of Northern Eurasia |editor=Shahgedanova, Maria |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK |date=March 27, 2003|series=Oxford Regional Environments|volume=3|pages=428–429 |chapter=18 The Far East |isbn=978-0-19-823384-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8CFiT3qbN5UC&pg=PA428 |access-date=16 Julie 2008}}</ref> Byna twee derdes van Sachalin is bergagtig. Twee parallelle bergreekse loop tussen noord en suid en word tot sowat 1&nbsp;600&nbsp;m hoog. Die hoogste punt van die Wes-Sachalin-berge is die berg Itsjara (1&nbsp;481&nbsp;m) en van die Oos-Sachalin-berge die berg Lopatin (1&nbsp;609&nbsp;m). Laasgenoemde is die eiland se hoogste berg. Die Tim-Poronaiskaja-vallei skei die twee bergreekse. Die Soesoeanaiski- en die Tonino-Anifski-bergreeks deurkruis die eiland in die suide, terwyl die vleiagtige Noord-Sachalin-vlakte die grootste deel van die noorde beslaan.<ref name="autogenerated1974">Ivlev, A. M. Soils of Sakhalin. New Delhi: Indian National Scientific Documentation Centre, 1974. Pages 9–28.</ref> Kristalagtige rotse kom op verskeie kape voor; [[kalksteen]] uit die [[Kryt (geologie)|Kryt-periode]] met talle voorbeelde van [[ammoniet]]e kom aan die weskus voor; en soorte [[Tersiêr]]e konglomeraat, [[sandsteen]] en [[klei]]grond, wat deur opeenvolgende opstotings gevou is, word op baie dele van die eiland aangetref. Die kleie, wat lae met goeie [[steenkool]] en baie [[Fossiel|gefossileerde]] [[plant]]e bevat, bewys dat Sachalin in die [[Mioseen]] deel van 'n kontinent was wat Noord-Asië, Alaska en Japan ingesluit het en dat dit 'n redelik warm [[klimaat]] gehad het. Die [[Plioseen]]afsetsels bevat 'n [[weekdier]]-[[fauna]] wat meer Arkties is as tans, wat daarop dui dat die verbinding tussen die Stille Oseaan en [[Noordelike Yssee]] waarskynlik breër was as nou. Die belangrikste [[rivier]]e is: Die Tim, 330&nbsp;km lank, waarvan 80&nbsp;km navigeerbaar is deur vlotte en ligte bote, vloei met vinnige versnellings noord en noordoos, en loop in die [[See van Ochotsk]] in.<ref name="Tym">[http://bse.sci-lib.com/article113138.html Тымь] – an article in the ''Great Soviet Encyclopedia''. Besoek op 21 Junie 2020. {{ru}}</ref> Die Poronai vloei suidsuidwes na die [[Golf van Geduld]] aan die suidooskus. Nog drie, kleiner strome loop in die wye, halfronde Aniwabaai aan die suidpunt van die eiland in. Die noordelikste punt van Sachalin is die Kaap van Elisabet op die Schmidt-skiereiland, terwyl Kaap Krilon die suidelikste punt is. Twee kleiner eiland word met Sachalin verbind; hulle is Moneron- en Oesjeiland. Moneron, die enigste landmassa in die Straat van Tartarye, is 7,2&nbsp;km lank en 5,6&nbsp;km breed, en is sowat 44&nbsp;km wes van Sachalin geleë. Oesj is aan Sachalin se noordkus. ==Demografie== [[Beeld:Applied and Decorative Arts of indigenous small-numbered peoples of the North, Siberia and the Far East. 2.jpg|thumb|220px|links|Kunsvlytartikels wat deur die inheemse bewoners verkoop word.]] Aan die begin van die 20ste eeu het sowat 32&nbsp;000 Russe (van wie meer as 22&nbsp;000 gevangenes was) op Sachalin gewoon saam met 'n paar duisend lede van inheemse volke. In 2010 was daar 497&nbsp;973 bewoners, van wie 83% etniese Russe was, gevolg deur sowat 30&nbsp;000 Koreane (5,5%). Kleiner minderheidsgroepe is die [[Ainoe]], [[Oekraïners]], [[Tatare]], [[Sacha (Jakoetië)|Jakoete]] en [[Ewenke]]. Die inheemse bevolking bestaan uit sowat 2&nbsp;000 Nifchers en 750 Oroks. Die Nifchers in die noorde onderhou hulleself met [[hengel]] en [[jag]]. In 2008 was daar 6&nbsp;416 geboortes en 7&nbsp;572 sterftes.<ref>{{cite web |url=http://www.vostokmedia.com/n36536.html |script-title=ru:Сахалин становится островом близнецов? |trans-title=Sakhalin is an island of twins? |date=13 Februarie 2009 |language=ru |publisher=Восток Медиа [Wostok Media] |access-date=16 Junie 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717093922/http://www.vostokmedia.com/n36536.html |archive-date=17 Julie 2011 |df=mdy-all }}</ref> [[Beeld:Горный_воздух_Южно-Сахалинске.JPG|thumb|220px|Die sentrale deel van [[Joezjno-Sachalinsk]], 2009.]] [[Beeld:Okhotskoye beach 1.jpg|thumb|220px|'n Strand by Ochotskoje, oos van Joezjno-Sachalinsk.]] [[Beeld:Sakhalin butterfly.jpg|thumb|220px|''Anaphalis margaritacea'' met die [[skoenlapper]] ''Aglais io''.]] Die administratiewe hoofstad van die oblast, Joezjno-Sachalinsk, 'n stad met sowat 175&nbsp;000 inwoners, het 'n groot Koreaanse minderheid, wat in die Tweede Wêreldoorlog deur die Japannese na Sachalin gebring is om in die steenkoolmyne te werk. Die meeste van die bewoners woon in die suidelike deel van die eiland, hoofsaaklik om Joezjno-Sachalinsk en twee hawestede, Cholmsk en Korsakof (sowat 40&nbsp;000 in elk). Die 400&nbsp;000 Japannese inwoners van Sachalin (insluitende die gejapanniseerde inheemse volk die Ainoe) wat nie tydens die oorlog van die eiland af verwyder is nie, is gedeporteer ná die Sowjet-inval in die suidelike deel van die eiland in 1945 aan die einde van die oorlog.<ref>Carson, Cameron, "[https://scholarworks.wmich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3563&context=honors_theses Karafuto 1945: An examination of the Japanese under Soviet rule and their subsequent expulsion]" (2015). Honors Theses. Western Michigan University.</ref> ==Klimaat== {{klimaatkaart | Joezjno-Sachalinsk | −18 | −8 | 48 | −19 | −7 | 44 | −13 | −2 | 42 | −4 | 5 | 57 | 1 | 12 | 69 | 7 | 16 | 54 | 11 | 19 | 87 | 12 | 21 | 105 | 7 | 18 | 107 | 0 | 11 | 98 | −7 | 2 | 81 | −17 | −7 | 63 | float = left | clear = none | source = Weather Underground }} Die See van Ochotsk veroorsaak dat Sachalin 'n koue en vogtige klimaat het wat wissel van vogtig-kontinentaal ([[Köppen-klimaatklassifikasie|Köppen]] ''Dfb'') in die suide tot subarkties (''Dfc'') in die middel en noorde. Die see se invloed maak dat die somers baie koeler is as in binnelandse stede op dieselfde breedtegraad, soos [[Irkoetsk]], maar die winters het meer sneeu en is effens warmer as in binnelandse [[Oos-Asië|Oos-Asiatiese]] stede op dieselfde breedte. Somers is mistig met min sonskyn.<ref>{{Cite web |url=http://sakhmeteo.ru/en/ |title=Sakhalin Hydrometeorological Service, besoek op 19 April 2011 |access-date= 4 Oktober 2021 |archive-date=22 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722015019/http://sakhmeteo.ru/en/ |url-status=dead }}</ref> [[Reën]]val is hoog vanweë die sterk landwaartse [[wind]]e in die somer en die hoë voorkoms van Noord-Pasifiese storms in die herfs. Dit wissel tussen omtrent 500 mm aan die noordweskus tot meer as 1 200 mm in die suidelike bergstreke. Daar is in die herfs 'n hoogtepunt in die reënval.<ref name="autogenerated1974"/> ==Flora en fauna== Die hele eiland is bedek met digte [[woud]]e, veral [[naaldboom|naaldbome]]. Die Yezo- of Yeddo-spar (''Picea jezoensis''), Sachalin-den (''Abies sachalinensis'') en Dahoeriese lork (''Larix gmelinii'') is die volopste bome. Aan die boonste hange van die berge kom die Siberiese dwergden (''Pinus pumila'') en die Koerile-bamboes (''Sasa kurilensis'') voor. [[Berk]]e, beide die Siberiese silwerberk (''Betula platyphylla'') en die Erman-berk (''B. ermanii''), [[populier]]e, olms, Japannese taksis (''Taxus cuspidata'') en verskeie wilgebome kom tussen die naaldbome voor. Verder suid kom die esdoring, lysterbessie en [[Eike|eik]] voor, asook die Japannese ''Panax ricinifolium'', die Amoerkurkboom (''Phellodendron amurense'') en die [[rankplant]] ''Vitis thunbergii''. Lae plante sluit verskeie bessiebome in. [[Beer|Bere]], [[jakkals]]e, [[otter]]s en [[sabeldier]]e is volop, asook [[takbok]]ke in die noorde en muskusherte, [[Haas|hase]], [[eekhoring]]s, [[rot]]te en [[muis]]e elders. Die [[voël]]bevolking bestaan meestal uit die algemene Oos-Siberiese voëls, maar daar is 'n paar [[inheems]]e of amperinheemse [[spesie]]s, soos die bedreigde Nordmann-groenpootruiter (''Tringa guttifer'') en die Sachalin-fitis (''Phylloscopus borealoides''). In die riviere is volop [[vis]], veral [[salm]]spesies. Verskeie soorte [[walvis]]se besoek die seekus, insluitende die kritiek bedreigde Wes-Pasifiese gryswalvis, wat sover bekend net aan die kus van Sachalan teel. Ander bedreigde walvisspesies wat in dié streek voorkom, is die Noord-Pasifiese noorkaper, die baardwalvis en die [[witdolfyn]]. ==Vervoer== ===See=== [[Vervoer]], veral ter see, is 'n belangrike segment van die [[ekonomie]]. Feitlik alle vragte na Sachalin (en die Koerile) word per vragboot vervoer, of andersins per [[veerboot]] of [[trein]]wa (met behulp van die [[Wanino-Cholmsk-treinveerboot]] van die vastelandhawe in Wanino, [[Chabarofsk-krai]], na Cholmsk aan die weskus). [[Beeld:Japanese SL D51-22.jpg|thumb|220px|'n Japannese D51-stoomlokomotief buite die stasie in Joezjno-Sachalinsk.]] [[Beeld:Sakhalin Train.jpg|thumb|220px|'n Passasierstrein in Nogliki.]] Die hawens van Korsakof en Cholmsk is die grootstes en hanteer alle soorte goedere, terwyl [[steenkool]]- en [[hout]]vragte dikwels na ander hawens vervoer word. In 1999 is 'n veerbootdiens tussen die hawens van Korsakof en Wakkanai, Japan, geopen. In 2015 is die diens opgeskort. Die roete is daarna bedien deur 'n katamaranveerboot van [[Singapoer]] met die naam Penguin 33. Dit behoort aan Penguin International Limited en word bestuur deur die Sakhalin-verskepingsmaatskappy,<ref>{{Cite web |url=http://www.sasco.ru/en-main-page-op-i1 |title=argiefkopie |access-date= 5 Oktober 2021 |archive-date=29 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729052931/http://www.sasco.ru/en-main-page-op-i1 |url-status=bot: unknown }}</ref> die grootste in sy soort in Sachalin en met sy hoofkwartier in Cholmsk. ===Spoor=== Sowat 30% van alle binnelandse goedere word deur die eiland se spoorweë hanteer. Die grootste deel daarvan is die Sachalin-spoorweë, wat een van die 17 streekafdelings van die [[Russiese Spoorweë]] is. Die Sachalin-spoorwegnetwerk strek van Nogliki in die noorde tot by Korsakof in die suide. Sachalin se spoorweë is deur die Wanino-Cholmsk-treinveerboot met die res van Rusland verbind. In 2004 is begin om die Japannese 1&nbsp;067&nbsp;mm breë treinspoor te vervang met die Russiese spoor van 1&nbsp;520&nbsp;mm.<ref>{{cite web|url=http://www.eng.rzd.ru/isvp/public/rzdeng?STRUCTURE_ID=193 |title=Sakhalin Railways |year=2007 |publisher=JSC Russian Railways |access-date=17 Junie 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004160841/http://eng.rzd.ru/isvp/public/rzdeng?STRUCTURE_ID=193 |archive-date=4 Oktober 2011 }}</ref><ref>{{cite web |title= Steam and the Railways of Sakhalin Island |last=Dickinson |first=Rob |publisher=International Steam Page |archive-url= https://web.archive.org/web/20080217154833/http://www.steam.dial.pipex.com/trains/russia02.htm |archive-date=7 Februarie 2008 |access-date=16 Junie 2010|url=http://www.steam.dial.pipex.com/trains/russia02.htm}}</ref> Die oorspronklike Japannese D51-stoomlokomotiewe is tot in 1979 deur die Russiese Spoorweë gebruik. Die omskakeling is in 2019 voltooi.<ref>[https://www.transsiberianexpress.net/blog/the-gauge-change-on-sakhalin-island-railway-line Gauge conversion]</ref> ===Lug=== Sachalin het gereelde vlugte na [[Moskou]], [[Chabarofsk]], [[Wladiwostok]] en ander Russiese stede. Die Joezjno-Sachalinsk-lughawe het ook gereelde internasionale vlugte na [[Hakodate]] in Japan en na [[Seoel]] en [[Busan]] in [[Suid-Korea]]. Huurvlugte word onderneem na [[Tokio]], [[Niigata-prefektuur|Niigata]] en [[Sapporo]] in Japan en na [[Sjanghai]], [[Dalian]] en [[Harbin]] in China. Voorheen was daar ook vlugte deur Alaska Airlines van [[Anchorage]], [[Petropawlofsk-Kamtsjatski]] en [[Magadan]]. ===Vaste verbinding=== Die idee van 'n vaste verbinding tussen Sachalin en die Russiese vasteland is in die 1930's die eerste keer geopper. In die 1940's is 'n vrugtelose poging aangewend om 'n ondersese tonnel van 10&nbsp;km lank te bou.<ref>{{cite web |title=Railway a Gauge of Sakhalin's Future |last=The Moscow Times |work=The RZD-Partner |date=7 Julie 2008 |url=http://www.rzd-partner.com/press/2008/07/07/327041.html |access-date=17 Junie 2010 |url-status=dead |archive-url= https://archive.today/20120909005413/http://www.rzd-partner.com/press/2008/07/07/327041.html |archive-date=9 September 2012 |df=mdy-all }}</ref> Die projek is tydens die bewind van [[Nikita Chroesjtsjof]] laat vaar. In 2000 het die Russiese regering die idee laat herleef en ook 'n brug van 40&nbsp;km voorgestel tussen Sachalin en die Japannese eiland Hokkaido, wat Japan sou voorsien van 'n direkte verbinding met die [[Eurasië|Eurasiese]] spoorwegnetwerk. Dit lyk of niks van dié plan gekom het nie. [[Beeld:Profile of Sakhalin tunnel.jpg|thumb|220px|Voorgestelde plan vir 'n [[Sachalin-tonnel]].]] In November 2008 het die destydse Russiese president, [[Dmitri Medwedef]], Rusland se steun toegesê aan die bou van die [[Sachalin-tonnel]], wat saam met die omskakeling van die breedte van Sachalin se treinspore na die Russiese standaard 'n geraamde 300-330&nbsp;miljard [[roebel]] sou kos.<ref>{{cite web |url=http://primamedia.ru/news/show/?id=85418 |script-title=ru:Президент России хочет остров Сахалин соединить с материком |trans-title=President of Russia wants to join Sakhalin Island to the mainland |date=19 November 2008 |publisher=PrimaMedia |language=ru |access-date=17 Junie 2010}}</ref> In Julie 2013 het die ontwikkelingsminister van die [[Verre Oosterse Federale Distrik|Russiese Verre Ooste]], Wiktor Isjajef, 'n spoorwegbrug voorgestel om Sachalin met die Russiese vasteland te verbind. Hy het ook 'n brug tussen Sachalin en Hokkaido voorgestel, wat 'n permanente spoorwegverbinding tussen Japan en Europa sal kan skep.<ref>{{cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/business/article/minister-proposes-7km-bridge-to-sakhalin-island/483353.html|publisher=The Moscow Times|title=Minister Proposes 7km Bridge to Sakhalin Island|work=RIA Novosti|date=19 Julie 2013|access-date=29 Maart 2014}}</ref> In Julie 2018 het president [[Wladimir Poetin]] 'n ontleding gelas na die bou van 'n brug oor die noordelikste deel van die Straat van Tartarye. Poetin het gesê die projek is baie belangrik vir die bewoners van Sachalin en sal mense aanmoedig om in die streek te bly. Hy het gesê hy het die regering opdrag gegee om die saak te ondersoek, veral die ekonomiese aspekte daarvan.<ref>{{cite web | url=https://www.bridgeweb.com/Russia-moves-forward-with-plan-for-bridge-to-Sakhalin-Island/4729 | title=Russia moves forward with plan for bridge to Sakhalin Island | work=Bridge design & engineering Magazine | date=25 Julie 2018 }}</ref> ==Ekonomie== Sachalin maak vir sy [[ekonomie]] staat op [[Petroleum|olie]]- en [[Aardgas|gas]]uitvoer, [[steenkool]]mynbou, [[bosbou]] en [[vissery]]. Beperkte hoeveelhede [[rog]], [[koring]], [[hawermout]], [[gars|gort]] en [[groente]] word verbou, hoewel die groeiseisoen gewoonlik korter as 100 dae is.<ref name="autogenerated1974"/> [[Beeld:Sakhalin-II LNG production plant opening.jpg|thumb|220px|By die openingseremonie van 'n fabriek vir [[vloeibare aardgas]] wat gebou is as deel van die Sachalin-II-projek.]] Ná die verbrokkeling van die [[Sowjetunie]] in 1991 en die daaropvolgende ekonomiese bevryding het Sachalin 'n olie-oplewing beleef, met groot petroleumbedrywighede deur die meeste groot multinasionale korporasies. Die olie- en aardgasreserwes bevat 'n geraamde 14&nbsp;miljard vate olie en 2&nbsp;700&nbsp;km³ gas, en word deur internasionale kontrakte beheer. In 1996 het twee groot konsortiums, Sachalin-I en Sachalin-II, kontrakte geteken om olie en gas te ontgin aan die noordooskus van die eiland. Die twee konsortiums bestee saam 'n geraamde $21&nbsp;miljard aan die twee projekte. Dit sluit 'n geraamde $1&nbsp;miljard in om die eiland se infrastruktuur te verbeter: paaie, brûe, vullisterreine, lughawens, spoorlyne, kommunikasiestelsels en hawens. Daarbenewens is Sachalin-III tot Sachalin-VI in wisselende stadiums van ontwikkeling. Sachalin-I word deur Exxon Neftegas bestuur. Rusland is besig om 'n pyplyn van 220&nbsp;km lank van Sachalin af oor die Straat van Tartarye te bou na De-Kastri op die Russiese vasteland. Van daar af sal die produkte met tenkskepe vervoer word na Oos-Asië, naamlik Japan, Suid-Korea en China. [[Beeld:Sakhalin-gray-whale-small.jpg|thumb|links|200px|'n Wes-Pasifiese gryswalvis naby die kus van Sachalin.]] 'n Tweede konsortium, Sakhalin Energy, bestuur die Sachalin-II-projek. Dit sal twee pyplyne van 800&nbsp;km bou van die noordooste van die eiland tot by Prigorodnoje in Aniwabaai aan die suidpunt. By Prigorodnoje sal ook die eerste fabriek vir vloeibare aardgas in Rusland gebou word. Die olie en gas is ook vir Oos-Asiese markte bestem. Sachalin-II het onder skoot van omgewingsgroepe gekom, veral die Sachalin-omgewingswag, vir die storting van [[Baggerwerk|baggermateriaal]] in Aniwabaai. Die groepe is ook bekommderd daaroor dat die pyplyne in die see sal inmeng met die migrasie van [[walvis]]se. Die konsortium het reeds die pyplyne op 'n ander plek gelê om dit te voorkom. Nadat die koste van die projek verdubbel het, het die Russiese regering gedreig om die projek stop te sit weens omgewingsredes.<ref>{{cite news |url= http://www.terradaily.com/reports/Russia_Threatens_To_Halt_Sakhalin_2_Project_Unless_Shell_Cleans_Up_999.html |title= Russia Threatens To Halt Sakhalin-2 Project Unless Shell Cleans Up |date= 26 September 2006 |agency= Agence France-Presse |publisher= Terra Daily |access-date= 17 Junie 2010}}</ref> Sachalin se ekonomie vind groot baat by die olie-en-gasbedryf. In 2000 het olie en gas sowat 57,5% van Sachalin se nywerheidsinkomste uitgemaak. Teen 2006 sou dit vermoedelik tot 80% gestyg het. In Junie 2021 is aangekondig dat Rusland beplan om Sachalin-eiland teen 2025 [[klimaatneutraal]] te maak.<ref>{{Cite web|date=2021-06-02|title=Russia aims to make Sakhalin island carbon neutral by 2025|url=https://www.reuters.com/business/environment/russia-aims-make-sakhalin-island-carbon-neutral-by-2025-2021-06-02/|access-date=2021-06-03|website=Reuters}}</ref> ==Sien ook== * [[Portaal:Rusland|Russiese portaal]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} ===Bronne=== {{refbegin|3}} * {{cite book |last1=Hudson |first1=Mark J. | title=Ruins of identity: ethnogenesis in the Japanese Islands |date=1999 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=9780824864194}} * {{cite book |last= Nakamura | first = Kazuyuki |editor1-last=Kikuchi |editor1-first=Toshihiko |title=Hokutō Ajia no rekishi to bunka |trans-title= A history and cultures of Northeast Asia | script-title= ja:北東アジアの歴史と文化 | publisher=Hokkaido University Press | chapter = Kita kara no mōko shūrai wo meguru shōmondai |script-chapter= ja:「北からの蒙古襲来」をめぐる諸問題 | trans-chapter = Several questions around "the Mongol attack from the north"| isbn=9784832967342 |language=ja |date= 2010}} * {{cite book |last= Nakamura | first = Kazuyuki |editor1-last= Katō |editor1-first=Hirofumi |editor2-last= Suzuki |editor2-first= Kenji | title= Atarashii Ainu shi no kōchiku : senshi hen, kodai hen, chūsei hen |script-title= ja:新しいアイヌ史の構築 : 先史編・古代編・中世編 | publisher=Hokkaido University | chapter = Gen-Mindai no shiryō kara mieru Ainu to Ainu bunka |script-chapter=ja:元・明代の史料にみえるアイヌとアイヌ文化 | trans-chapter = The Ainu and Ainu culture from historical records of the Yuan and Ming|language=ja |date= 2012|url=https://eprints.lib.hokudai.ac.jp/dspace/handle/2115/56288|pages=138–145}} * {{citation|last=Nakayama|first=Taisho|year=2015|isbn=978-1-315-75268-6|title=Japanese Society on Karafuto|url=https://books.google.com/books?id=TnTABgAAQBAJ|series=Voices from the Shifting Russo-Japanese Border: Karafuto / Sakhalin|publisher=Routledge|via=Google Books}} * {{citation|first=Li|last=Narangoa|title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590–2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia|year=2014|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=9780231160704}} * {{citation|last=Schlesinger|first=Jonathan|url=https://books.google.com/books?id=aCKaDQAAQBAJ|year=2017|title=A World Trimmed with Fur: Wild Things, Pristine Places, and the Natural Fringes of Qing Rule|isbn=9781503600683|publisher=Stanford University Press}} * {{citation| editor-last =Smith| editor-first =Norman|isbn=9780774832908|year=2017|title=Empire and Environment in the Making of Manchuria|publisher=University of British Columbia Press}} * {{citation|last=Sasaki|first=Shiro|year=1999|title=Trading Brokers and Partners with China, Russia, and Japan, In W.W. Fitzhugh en C.O. Dubreuil (reds.) Ainu: Spirit of the a Northern People|publisher=Arctic Study Center, National Museum of Natural History, Smithsonian Institution, Washington D.C.|url=https://library.si.edu/digital-library/book/ainuspiritofnort00wash}} * {{cite book | last = Stephan | first = John | title = Sakhalin: a history | publisher = Clarendon Press | location = Oxford | year = 1971 | isbn = 9780198215509 }} * {{Cite book|last=Tanaka|first=Sakurako (Sherry)|date=2000|title=The Ainu of Tsugaru : the indigenous history and shamanism of northern Japan|publisher=The University of British Columbia|language=en|doi=10.14288/1.0076926}} * {{cite journal |last1=Trekhsviatskyi |first1=Anatolii |title=At the far edge of the Chinese Oikoumene: Mutual relations of the indigenous population of Sakhalin with the Yuan and Ming dynasties |journal=Journal of Asian History |date=2007 |volume=41 |issue=2 |pages=131–155 |issn=0021-910X |jstor=41933457 }} * {{cite book |title=The Conquest of Ainu Lands: Ecology and Culture in Japanese Expansion, 1590–1800 |last=Walker |first=Brett L. |year=2006 |publisher=University of California Press |location=Berkeley, Calif. |isbn=0-520-24834-1 |url=https://books.google.com/books?id=D5iOcHB3h5AC }} * {{Cite book|title=The peoples of Northeast Asia through time : precolonial ethnic and cultural processes along the coast between Hokkaido and the Bering Strait|last=Zgusta|first=Richard|year=2015|isbn=9789004300439|location=Leiden, Nederland|oclc=912504787}} {{refend}} == Nog leesstof == * ''’n Reis na Sachalin'' (1895), deur [[Anton Tsjechof]] * C.H. Hawes, ''In the Uttermost East'' (Londen, 1903). (P.A.K.; J.T.BE.) * Ajay Kamalakaran, ''Sakhalin Unplugged'' (Joezjno-Sachalinsk, 2006) * Ajay Kamalakaran, ''Globetrotting for Love and Other Stories from Sakhalin Island'' (Times Group Books, 2017) * John J. Stephan, ''Sakhalin: A History''. Oxford: Clarendon Press, 1971. == Eksterne skakels == * [http://www.thesakhalintimes.com/ ''The Sakhalin Times''] Engelse weekblad * [http://museum.sakh.com/eng/9.shtml Sachalin-streeksmuseum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091008133244/http://museum.sakh.com/eng/9.shtml |date=2009-10-08 }} * [http://www.panoramio.com/tags/Sakhalin/ Foto's van Sachalin by Panoramio.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081228115402/http://www.panoramio.com/tags/Sakhalin/ |date=2008-12-28 }} * {{Commons-kategorie inlyn|Sakhalin|Sachalin}} * {{en}} {{Wikivoyage|Sakhalin|Sachalin}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Sakhalin}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Eilande in Stille Oseaan]] [[Kategorie:Eilande van Rusland]] [[Kategorie:Sachalin-oblast]] bhz6ym0iyyougk2l393flnph4mtwm1j 0 70316 2907972 2293514 2026-05-29T14:36:58Z Aliwal2012 39067 poleerwerk 2907972 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Morné Coetzer | Beeld = Morné Coetzer.jpg | Beeldbeskrywing = Ou Foto 1940 | Beeldonderskrif = 'n Foto van Morné Coetzer se vader, ook Morné genoem. | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = 1943 | Geboorteplek = | Nasionaliteit = Suid-Afrika | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Beroep = Akteur, omroeper | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Morné Coetzer''' is 'n Afrikaanse akteur, radio-omroeper, televisieregisseur en skrywer. == Lewe en werk == Coetzer is in 1943 in [[Johannesburg]] gebore as die seun van die bekende akteurspaar Morné Coetzer en [[Sann de Lange]]. Hy word self akteur en later radio- en televisie-aanbieder. Die eerste paar jaar van sy lewe bring hy aan die voet van die [[Drakensberge]] in Natal deur. Sy skoolopleiding ontvang hy in Johannesburg, Parys, Wepener en Heidelberg in Transvaal en in 1960 matrikuleer hy aan die [[Hoër Seunskool Helpmekaar]] in Johannesburg. Hy voltooi sy militêre diensplig by 1 Valskermbataljon in [[Bloemfontein]]. Hierna studeer hy deeltyds verder aan die [[Universiteit van Suid-Afrika]], waar hy 'n [[B.A.-graad]] verwerf met [[Geskiedenis]] en Afrikaans-Nederlands as hoofvakke. In 2003 verwerf hy sy Honneursgraad in Geskiedenis aan die Universiteit van Pretoria. As beroepsakteur vertolk hy rolle vir die Kaapse Streektoneel en speel ook in rolprente soos Jamie Uys se ''Lord oom Piet'', Emil Nofal se ''Tom, Dirk en Herrie'', [[Gert van den Bergh]] se ''Die wonderwêreld van Kammie Kamfer'', [[Daan Retief]] se ''Beloftes van môre'', Jan Scholtz se ''April 1980'' en David Millin se ''Seven against the sun'' en ''[[Majuba: Heuwel van Duiwe]]''. Hy is ook radio-omroeper, eers by Radio Hoëveld en daarna vir twee jaar by Radio Nederland se Wêreldomroep in [[Hilversum]]. In 1968 keer hy terug na Suid-Afrika en word omroeper en regisseur by die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie]] (SAUK) se ateljees in [[Groenpunt]] in [[Kaapstad]]. In hierdie tyd begin hy ook programme vir die radio skryf, en wen die SAUK-prys vir radiohoorbeelde. In Maart 1970 trou hy met Jeanne McCaul, dogter van [[Hermien Dommisse]], waarna hulle na [[Parys]] in [[Frankryk]] vertrek. Hier volg hy by die Conseratoire Libre du Cinéma Française 'n kursus in film- en televisiekuns wat alles van hierdie dissiplines behels soos tegniek, kamerawerk, lense, beligting, klank en redigering. Hierdie kursus slaag hy na skriftelike en mondelinge eksamens met lof en behaal in Augustus 1973 'n diploma in Filmregie. Hulle seun Pierre-Morné word kort daarna gebore. Hy werk by die Franse televisiediens tot in Desember 1973 as vakleerling assistentregisseur, onder andere saam met die vermaarde regisseur Raymond Rouleau. Ná hulle terugkeer na Suid-Afrika sluit hy in Februarie 1974 weer by die SAUK aan, hierdie keer as televisieregisseur. Hy maak onder andere die film ''Juriesfontein'' en programme oor die Karoo en die [[Knysna]]-boswerkers, waarna hy opleidingskonsultant word. Terselfdertyd doen hy oorklanking vir televisieprogramme en is ook aanbieder van die program ''Kamera Twee'', ''Skattejag'' en ''Agriforum''. Verder speel hy in verskeie televisievervolgverhale en dramas, onder andere ''Jasper Le Feuvre'' en ''Klaradyn'', beide onder regie van Daan Retief. == Skryfwerk == Hy skryf die speurverhaal ''Die Duitse Bajonet''.<ref>Van der Walt, P.D. [[Die Transvaler]]. 17 Junie 1974</ref> 'n Baie Belangrike Persoon word met 'n besondere wapen vermoor, 'n ou Duitse bajonet uit die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Speurder Dirk Retief ondersoek hierdie saak. == Publikasies == 1974 – ''Die Duitse Bajonet'' == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == === Tydskrifte en koerante === * Breytenbach, Philippa “Morné wóú films maak” “Die Transvaler” 19 April 1976 === Internet === * Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Coetzer,_Morne * Imdb: http://www.imdb.com/name/nm0168797/ * Worldcat: http://www.worldcat.org/identities/lccn-no2007050797/ === Ongepubliseerde dokumente === * [[Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum]] (NALN) Bloemfontein “Morné Coetzer” {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Coetzer, Morne}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse omroepers]] [[Kategorie:Geboortes in 1943]] [[Kategorie:Lewende mense]] b2tbnuizmicyn24cpe2nqom9rmrq1hb 0 73473 2907970 2907925 2026-05-29T14:21:58Z Aliwal2012 39067 2907970 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas rolprent | naam = Tant Ralie se losieshuis | beeld = | regisseur = [[Dirk de Villiers]] | produksieleier = [[Ben Vlok]] | geskryf_deur = [[C.F. Beyers-Boshoff]] | verteller = | met = [[Wena Naudé]], [[Sann de Lange]], [[Siegfried Mynhardt]] e.a. | musiek = | kinematografie = | redigeerder = | ateljee = Kavalier Films | verspreider =[[Ster-Kinekor]] | vrygestel = [[1974]] | speeltyd = 92 min. | land = [[Suid-Afrika]] | taal = [[Afrikaans]] | begroting = | bruto = | voorafgegaan_deur = | opgevolg_deur = | webtuiste = | imdb_id = 2032540 }} '''''Tant Ralie se losieshuis''''' is ’n [[Afrikaans]]e rolprent wat in [[1974]] deur Kavalier Films uitgereik is. [[Dirk de Villiers]] was die regisseur. == Genre == Die rolprent is ’n [[komedie]]. == Akteurs == Van die akteurs is [[Wena Naudé]], [[Sann de Lange]], [[Siegfried Mynhardt]], [[Pieter-Dirk Uys]], [[Limpie Basson]], [[George Ballot]] en Riana Pienaar. == Storielyn == Twee susters, Mathilda en Rachel, koop ’n huis in [[Tamboerskloof]], Kaapstad. Hulle ontdek dat ’n mooi jong kunstenaar, Boeboe, reeds in een van die kamers bly. Mathilda wil hê sy moet gaan, maar Rachel praat haar om dat Boeboe kan bly. Toe ry Mathilde oor ’n ou visserman, JC, en uit skuldgevoel laat sy hom ook in die huis bly tot hy beter is. Dan trek ’n mediese student, Philip Sonnekus, in om CJ te help herstel. Eindelik kry die susters ’n groot skok: hulle moet ’n agterstallige paaiement betaal of hulle gaan uit die huis gesit word. == Sien ook == * [[Lys van Afrikaanse rolprente]] * ''[[Die Troudag van Tant Ralie]]'' [[Kategorie:Afrikaanse rolprente]] [[Kategorie:Komedierolprente]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse rolprente]] qke4ksmzin4vkd0udx7o60xcwj641mu 2907971 2907970 2026-05-29T14:25:07Z Aliwal2012 39067 2907971 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas rolprent | naam = Tant Ralie se losieshuis | beeld = | regisseur = [[Dirk de Villiers]] | produksieleier = [[Ben Vlok]] | geskryf_deur = [[C.F. Beyers-Boshoff]] | verteller = | met = [[Wena Naudé]], [[Sann de Lange]], [[Siegfried Mynhardt]] e.a. | musiek = | kinematografie = | redigeerder = | ateljee = Kavaliers Filmproduksies | verspreider =[[Ster-Kinekor]] | vrygestel = [[1974]] | speeltyd = 92 min. | land = [[Suid-Afrika]] | taal = [[Afrikaans]] | begroting = | bruto = | voorafgegaan_deur = | opgevolg_deur = | webtuiste = | imdb_id = 2032540 }} '''''Tant Ralie se losieshuis''''' is ’n [[Afrikaans]]e rolprent wat in [[1974]] deur Kavaliers Filmproduksies uitgereik is. [[Dirk de Villiers]] was die regisseur. == Genre == Die rolprent is ’n [[komedie]]. == Akteurs == Van die akteurs is [[Wena Naudé]], [[Sann de Lange]], [[Siegfried Mynhardt]], [[Pieter-Dirk Uys]], [[Limpie Basson]], [[George Ballot]] en Riana Pienaar. == Storielyn == Twee susters, Mathilda en Rachel, koop ’n huis in [[Tamboerskloof]], Kaapstad. Hulle ontdek dat ’n mooi jong kunstenaar, Boeboe, reeds in een van die kamers bly. Mathilda wil hê sy moet gaan, maar Rachel praat haar om dat Boeboe kan bly. Toe ry Mathilde oor ’n ou visserman, JC, en uit skuldgevoel laat sy hom ook in die huis bly tot hy beter is. Dan trek ’n mediese student, Philip Sonnekus, in om CJ te help herstel. Eindelik kry die susters ’n groot skok: hulle moet ’n agterstallige paaiement betaal of hulle gaan uit die huis gesit word. == Sien ook == * [[Lys van Afrikaanse rolprente]] * ''[[Die Troudag van Tant Ralie]]'' [[Kategorie:Afrikaanse rolprente]] [[Kategorie:Komedierolprente]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse rolprente]] ppnpedup4strxgc3195zfoziswkrh4i 0 73476 2907975 2849927 2026-05-29T14:51:24Z Aliwal2012 39067 2907975 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Limpie Basson | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = 1930 | Geboorteplek = | Nasionaliteit = Suid-Afrika | Sterftedatum = 9 November 2008 (op 78) | Sterfteplek = [[Stellenbosch]] | Beroep = Akteur, regisseur, ontwerper | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = ''[[Fiela se Kind (rolprent)|Fiela se kind]]'', ''[[Tant Ralie se Losieshuis]]'', ''[[Die Spaanse Vlieg]]'' | Webwerf = | imdb = 0060359 | Toekennings = Artes (''Fiela se kind'') }} '''Limpie Basson''' (1930–2008) was ’n [[Suid-Afrika]]anse [[akteur]], regisseur en radiopersoonlikheid. Hy onder meer vir die eertydse Nasionale Toneelorganisasie (NTO) en daarna vir [[Kruik]] en [[Truk]] toneelgespeel. Hy was bekend vir rolprente soos ''[[Fiela se Kind (rolprent)|Fiela se Kind]]'', waarvoor hy ’n Artes-toekenning ontvang het, ''[[Tant Ralie se losieshuis]]'' en ''[[Die Spaanse Vlieg]]'', asook TV-reekse soos ''Arende'' en ''[[Verspeelde Lente]]''. Hy was ook ’n knap pianis.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> == Loopbaan == Basson het aan die [[Universiteit Stellenbosch]] (US) studeer en was in 1949 deel van die US se eerste dramagroep. Hy het in die laat 1950's in [[Brittanje]] skoolgehou en is in die 1960's ná sy terugkeer aangestel as ’n akteur van die Transvaalse Raad vir Uitvoerende Kunste ([[Truk]]). Hy is daarna [[Kaapstad]] toe, waar hy in 1971 ’n groep professionele akteurs afgerig het wat in die destydse Departement van Kleurlingsake se diens was. Hulle het by "gekleurde" skole opgetree.<ref>[http://esat.sun.ac.za/index.php/Limpie_Basson Limpie Basson.] URL besoek op 22 Februarie 2013.</ref> Hy het ook vir [[Kruik]] gewerk, asook vir die [[Maynardville-opelugteater]] en die "alternatiewe" teater [[Die Ruimte]]. Vir laasgenoemde teater was hy die regisseur van verskeie toneelstukke. Basson was ook jare lank omroeper by [[Radio Goeie Hoop]]. As ’n rolprent- en TV-akteur het hy in later jare bekend geword vir produksies en reekse soos ''Fiela se Kind'' (waarvoor hy ’n Artes gewen het), ''Arende, Verspeelde lente'', ''Tant Ralie se losieshuis'', ''Die Spaanse Vlieg'' en ''Manakwalanners''. Basson het twee weke voor sy dood ’n heupvervangingsoperasie ondergaan en was verswak. Hy is weens orgaanversaking dood.<ref>[http://www.beeld.com/Suid-Afrika/Nuus/Geliefde-akteur-Limpie-Basson-sterf-20100617 Geliefde akteur Limpie Basson sterf, Beeld, 10 November 2008.]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} URL besoek op 22 Februarie 2013.</ref> == Filmografie == As akteur: * ''Cape Rebel'' (TV-reeks), 1989 as Uncle Peet * [[Fiela se kind (rolprent)|Fiela se kind]], 1988 as Kaliel September * ''Hostage'', 1987 as Zenrin Kushu * [[Verspeelde lente]], 1983 as Sagrys le Roux * [[Die Spaanse Vlieg]], 1978 * [[Tant Ralie se Losieshuis]], 1974 * ''Curse of the Dead'', 1974 * [[Die Spook van Donkergat]], 1973 == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Basson, Limpie}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] [[Kategorie:Geboortes in 1930]] [[Kategorie:Sterftes in 2008]] 8qd87dh5tm24t711bitj56d5pon5gao 0 74516 2908052 2694666 2026-05-30T00:57:43Z Ziv 115288 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Necklace Nebula.jpg]] → [[File:A Cosmic Necklace Larger than a Solar System (2011-24-2888).jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:A Cosmic Necklace Larger than a Solar System (2011-24-2888).jpg]] 2908052 wikitext text/x-wiki [[Lêer:NGC6543.jpg|duimnael|240px|Saamgestelde foto van die Katoog-newel.]] [[Lêer:NGC 6326 by Hubble Space Telescope.jpg|duimnael|240px|NGC 6326, ’n planetêre newel met gas wat na die kante toe uitgedryf word.]] [[Lêer:NGC7293 (2004).jpg|duimnael|240px|Die Helix-newel.]] [[Lêer:A Cosmic Necklace Larger than a Solar System (2011-24-2888).jpg|duimnael|240px|Die Halssnoer-newel met sy kolle digte, helder gas wat soos diamante in ’n halssnoer lyk.]] [[Beeld:Stellar nebula simulation.jpg|thumb|240px|'n Rekenaaarsimulasie van die vorming van 'n planetêre newel van 'n ster met 'n verwronge skyf. Dit wys die kompleksiteit wat kan ontstaan vanweë 'n klein aanvanklike asimmetrie.]] ’n '''Planetêre newel''' is 'n soort emissienewel wat bestaan uit 'n uitspreiende, gloeiende bol [[Ioon|geïoniseerde]] [[gas]] wat laat in hulle bestaan deur [[rooireus]]esterre weggedryf word.<ref name="Frankowskietal2009">{{harvnb|Frankowski|Soker|2009|pp=654–8}}</ref> Die term "planetêre newel" is 'n verkeerde benaming, omdat hulle niks met [[planete]] te doen het nie. Die oorsprong van die term is die planeetagtig ronde vorm van die newels wat sterrekundiges deur vroeë teleskope gesien het. Die eerste gebruik was dalk in die 1780's deur die Engele sterrekundige [[William Herschel]], wat newels beskryf het wat soos planete lyk. Reeds in Januarie 1779 het die Franse sterrekundige Antoine Darquier de Pellepoix egter al in waarnemings van die [[Ringnewel]] geskryf "baie dof, maar perfek omlyn; dit is so groot soos Jupiter en lyk soos 'n verdwynende planeet".<ref name=Darquier>{{cite book |last1=Darquier |first1=A. |date=1777 |title=Observations astronomiques, faites à Toulouse (Astronomical observations, made in Toulouse) |publisher=Avignon: J. Aubert; (and Paris: Laporte, etc.) |url=https://archive.org/details/BUSA077-240-_126}} </ref><ref name ="Olsen2017">{{cite magazine |last1=Olson |first1=Don |last2=Caglieris |first2=Giovanni Maria |date=June 2017 |title=Who Discovered the Ring Nebula? |magazine=Sky & Telescope |pages= 32–37}}</ref><ref name="Steinicke2018">{{cite web |title=Antoine Darquier de Pellepoix |author=Wolfgang Steinicke |url=http://www.klima-luft.de/steinicke/ngcic/persons/darquier.htm |access-date=9 June 2018}}</ref> Hoewel die moderne vertolking verskil, word die ou term steeds gebruik. Die verskynsels bestaan vir ’n ralatief kort tyd – ’n paar tienduisende jare – in vergelyking met ’n ster, wat miljarde jare oud kan word. Daar word geglo die meeste planetêre newels word op die volgende manier gevorm: Aan die einde van die leeftyd van ’n ster met 'n massa van 1 tot 8 [[sonmassa]]s, wanneer hy ’n rooireus is, word sy buitenste lae deur pulsering en sterk [[sterwind]]e weggedryf. Sonder hierdie ondeurskynende lae straal die warm, helder kern [[ultraviolet]]strale uit wat die wegdrywende lae van die ster ioniseer<ref name="Frankowskietal2009" /> en laat skitter as ’n planetêre newel. Die [[Son]] sal na verwagting aan die einde van sy bestaan 'n planetêre newel vorm.<ref>{{Cite web |last=Daley |first=Jason |date=May 8, 2018 |title=The Sun Will Produce a Beautiful Planetary Nebula When It Dies |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/sun-will-produce-beautiful-planetary-nebula-when-it-dies-180969028/ |access-date=30 March 2020 |website=Smithsonian Magazine |language=en}}</ref> Dié newels speel ’n baie belangrike rol in die [[chemie]]se [[evolusie]] van die [[Melkweg]] deurdat dit materiaal terugplaas in die [[interstellêre medium]] wat tydens [[nukleosintese]] met [[Metaal (astronomie)|swaarder elemente]] en ander produkte verryk is (soos [[koolstof]], [[stikstof]], [[suurstof]] en [[kalsium]]). In ander sterrestelsels kan planetêre newels die enigste voorwerpe wees wat ontleed kan word om nuttige inligting te kry oor die chemiese samestelling daarvan. Sedert die 1990's neem die [[Hubble-ruimteteleskoop]] foto's wat die kompleksiteit en verskeidenheid van planetêre newels se vorms wys. Sowat ’n vyfde van hulle is rofweg simmetries, maar die meeste nie. Dit is nie bekend hoekom hulle sulke uiteenlopende vorms het nie, maar faktore soos sterwinde en [[magneetveld]]e kan ’n rol speel == Waarnemings == Planetêre newels is gewoonlik dowwe voorwerpe; hulle kan nie met die blote oog gesien word nie. Die eerste planetêre newel wat ontdek is, is die [[Handgewig-newel]] in die [[sterrebeeld]] [[Vos (sterrebeeld)|Vos]], wat in 1764 deur [[Charles Messier]] waargeneem en as M27 in sy [[Messier-voorwerp|katalogus]] van newelagtige voorwerpe aangeteken is.<ref name=Kwok1>{{harvnb|Kwok|2000|pp=1–7}}</ref> Vir die vroeë sterrekundiges met hul laeresolusie-teleskope het dit soos die [[gasreus]]planete soos Uranus gelyk en William Herschel, wat die planeet ontdek het, het eerste die term begin gebruik.<ref name=Kwok1 /><ref name=Moore2007>{{harvnb|Moore|2007|pp=279–80}}</ref> Die aard van planetêre newels was onbekend totdat die eerste spektroskopiese waarnemings in die middel 19de eeu gedoen is. [[William Huggins]] was een van die eerste sterrekundiges wat die [[elektromagnetiese spektrum|spektrum]] van sterre ondersoek het.<ref name=Moore2007 /> Hy het eers [[NGC 6543]] en daarna die [[Andromeda-sterrestelsel|Andromeda-newel]], soos dit toe bekend was, bestudeer en gevind hul spektrum het baie [[spektraallyn|absorpsielyne]]. Later het dit geblyk sulke "newels" is sterrestelsels. Toe hy egter na die [[Katoog-newel]] kyk, het hy ’n ander spektrum gesien, met weinige [[Spektraallyn|emissielyne]].<ref name=Moore2007 /> Die helderste hiervan se golflengte het nie met enige bekende [[element]] ooreengestem nie<ref name=Huggins1864>{{harvnb|Huggins|Miller|1864|pp=437–44}}</ref> en eers is gedink dit is ’n onbekende element, wat "nebulium" genoem is. Later het [[Henry Norris Russell]] voorgestel dit is ’n bekende element in ongewone omstandighede, eerder as ’n nuwe element.<ref name=Kwok1 /> In die 1920's is gevind dié soort lyne word veroorsaak deur elektronveranderings in [[stikstof]]- en [[suurstof]]-ione in gas met ’n baie lae digtheid. Die sentrale sterre van planetêre newels is baie warm.<ref name="Frankowskietal2009" /> ’n Ster kan net tot so ’n klein grootte krimp nadat hy al sy kernbrandstof opgebruik het, en sterrekundiges het toe besef planetêre newels is die laaste stadium van sterevolusie. Spektroskopiese waarnemings het gewys alle planetêre newels sit uit. Dit het gelei tot die idee dat hulle veroorsaak word deurdat ’n ster se buitenste lae die ruimte ingedryf word aan die einde van sy leeftyd.<ref name=Kwok1 /> Teen die einde van die 20ste eeu kon newels baie beter bestudeer word danksy ruimteteleskope. Die temperatuur, digtheid en chemiese samestelling van newels kan nou akkuraat vasgestel word.<ref name=Hora2004>{{harvnb|Hora|Latter|Allen|Marengo|2004|pp=296–301}}</ref><ref name=Kwoketal2006>{{harvnb|Kwok|Koning|Huang|Churchwell|2006|pp=445–6}}</ref> == Oorsprong == Sterre met ’n groter massa as 8&nbsp;[[sonmassa]]s (M_⊙) sal waarskynlik aan die einde van hul bestaan ontplof as dramatiese [[supernova]]s.<ref name="Macieletal2009">{{harvnb|Maciel|Costa|Idiart|2009|pp=127–37}}</ref> Planetêre newels vorm wanneer ’n ster van gemiddelde of lae massa (tot so laag as 0,8&nbsp;M_⊙) die einde van sy leeftyd bereik.<ref name="Macieletal2009" /> Die waterstof wat hulle in hul kern verbrand, raak dan op. Swaartekrag laat die kern se temperatuur styg, die buitenste lae van die ster sit ontsaglik uit en word baie koeler, en die ster word ’n rooireus. Die kern hou aan krimp en word al hoe warmer, en wanneer dit ’n temperatuur van 100&nbsp;miljoen K bereik, begin [[helium]]kerns saamsmelt en word dit omgesit in koolstof en suurstof. Die hervatting van fusie laat die kern ophou krimp. Heliumverbranding vorm gou ’n onaktiewe kern van koolstof en suurstof, met beide ’n helium- en waterstofverbrandende laag wat dit omring. Helium-fusiereaksies is baie temperatuursensitief – ’n temperatuurstyging van net 2% kan die reaksietempo laat verdubbel. Hierdie toestande veroorsaak dat die ster baie onstabiel raak. Die vinniger reaksietempo wanneer die temperatuur styg stel baie energie vry en dit laat die temperatuur verder styg. Die heliumverbrandende laag sit vinnig uit en word dus koeler, wat weer die raeksietempo laat afneem. Groot pulserings bou op en dit word eindelik groot genoeg om die hele steratmosfeer weg te stoot die ruimte in.<ref name="Renzini1987">{{harvnb|Renzini|1987|pp=391–400}}</ref> Die gas wat weggestoot is, vorm ’n wolk om die nou ontblote kern van die ster. Namate ’n al hoe groter deel van die atmosfeer weggedryf word, word al hoe dieper lae van die ster teen al hoe hoër temperature ontbloot. Wanneer die ontblote oppervlak ’n temperatuur van sowat 30&nbsp;000&nbsp;K bereik, is daar genoeg ultraviolet-fotone wat uitgestraal word om die weggestote gas te ioniseer, en dit laat die gas gloei. Die gaswolk is dan ’n planetêre newel.<ref name=Harpaz6>{{harvnb|Harpaz|1994|pp=99–112}}</ref> Die planetêre newel beweeg mettertyd al hoe verder van die ster se kern af weg, teen ’n spoed van ’n paar duisend kilometer per sekonde. Eindelik hou fusie in die ster op omdat die ster nie swaar genoeg is om die temperatuur op te wek wat nodig is vir koolstof- en suurstof-fusie nie.<ref name=Kwok1 /><ref name=KwokJun2005>{{harvnb|Kwok|2005|pp=271–8}}</ref> Dit koel later so af dat dit nie meer genoeg ultraviolet uitstraal sodat die al hoe verder bewegende wolk geïoniseer kan word nie. Die ster word ’n [[witdwerg]] en die planetêre newel raak onsigbaar.<ref name=KwokJun2005 /> == Herwinning == Planetêre newels speel ’n groot rol in die galaktiese evolusie. Die vroeë heelal het feitlik heeltemal uit waterstof en helium bestaan, maar deur middel van fusie skep sterre swaarder elemente. Die gas van planetêre newels bevat dus groot hoeveelhede elemente soos koolstof, stikstof en suurstof. Wanneer hulle wegdryf en deel word van die interstellêre medium, verryk hulle laasgenoemde met hierdie swaarder elemente.<ref name=Kwok19>{{harvnb|Kwok|2000|pp=199–207}}</ref> Sterre wat later ontstaan, sal dan ’n groter aanvanklike hoeveelheid van hierdie swaarder elemente bevat. Hulle sal steeds ’n baie klein deel van die ster uitmaak, maar sal ’n groot invloed op sy evolusie hê. Sterre wat vroeg in die heelal se bestaan gevorm het en min swaarder elemente bevat, word [[Metaal (astronomie)#Populasie I, II en III|populasie II-sterre]] genoem, terwyl jonger sterre met meer swaar elemente bekend is as populasie I-sterre.<ref name=Marochnik>{{harvnb|Marochnik|Shukurov|Yastrzhembsky|1996|pp=6–10}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * [http://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/planneb.html Encyclopedia of Astrobiology, Astronomy, and Spaceflight] * [http://www.seds.org/messier/planetar.html SEDS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051217172822/http://www.seds.org/messier/planetar.html |date=17 Desember 2005 }} * [http://www.nightskyinfo.com/planetary_nebulae Inligting en amateurwaarnemings] {{Commons-kategorie inlyn|Planetary nebulae|Planetêre newels}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Planetary nebula|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Planetêre newels| ]] iufzmn1vkw2wtvgvb2pclzptzs0o0ce 0 76031 2907985 2729041 2026-05-29T15:30:46Z Jcb 223 2907985 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Predikant | Naam = Gysbert Du Toit Muller | Beeld = GdT Müller.jpg | Beeldbeskrywing = Ds. Gys Muller | Beeldonderskrif = Ds. G. Du T. Muller | Geboortenaam = Gysbert Du Toit Muller | Geboortedatum = 29 Mei 1924 | Geboorteplek = [[Bonnievale]], [[Kaapland]] | Sterftedatum = 6 Februarie 2004 | Sterfteplek = [[Barrydale]], [[Wes-Kaap]] | Kerkverband = [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|Nederduits Gereformeerd]] | Gemeente = [[NG gemeente Caledon|Caledon]], [[NG gemeente Barrydale|Barrydale]], [[NG gemeente Rondebosch|Rondebosch]], [[NG gemeente Franschhoek|Franschhoek]] | Jare aktief = 1948–1985 | Kweekskool = [[Universiteit Stellenbosch]] | Sendingwerk = }} Ds. '''Gysbert Du Toit Muller''', noemnaam Gys, ([[Bonnievale]], [[29 Mei]] [[1924]] – [[Barrydale]], [[6 Februarie]] [[2004]]) was 'n [[predikant]] in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]]. Hy was die seun van 'n NG predikant, ds. Cornelis Muller, en het tussen 1948 en 1985 agtereenvolgens vier gemeentes bedien, naamlik [[NG gemeente Caledon|Caledon]], [[NG gemeente Barrydale|Barrydale]], [[NG gemeente Rondebosch|Rondebosch]] en [[NG gemeente Franschhoek|Franschhoek]], waar hy meer as die helfte van sy loopbaan deurgebring het. Sy vrou, gebore Margaretha Magdalena Geyer, was die dogter van die tweede redakteur van ''[[Die Burger]]'', dr. [[A.L. Geyer]]. == Herkoms en kinderjare == [[Beeld:Ds Cornelis Muller en gesin.jpg|duimnael|links|330px|Ds. Cornelis Muller van die NG gemeente Vandermerwe, [[Bonnievale]], en sy gesin, omstreeks 1930. Gys was die vierde van die ses kinders en dus waarskynlik die seuntjie wat regs van sy pa sit. Die foto is op Bonnievale geneem, waarskynlik teen die einde van ds. Muller sr. se dienstyd (1930). [[Elise Muller]], die tweede oudste dogter en latere [[Hertzogprys]]wenner vir prosa, staan waarskynlik links agter haar ma, Christina (née Du Toit).]] Die latere ds. Muller se vader, Cornelis Muller (geb. [[15 Mei]] [[1884]]), was van 1923 tot 1930, en dus ten tyde van sy vierde kind se geboorte, die eerste leraar van die NG gemeente Vandermerwe op [[Bonnievale]]. Ds. Muller sr. is in 1912 gelegitimeer en in 1914 as hulpprediker op [[Ceres]] bevestig. Sy eerste gemeente was [[Citrusdal]] van 1916 (hy was dié gemeente se eerste leraar) en daarna van [[28 April]] [[1923]] staan hy op [[Bonnievale]] as die NG gemeente Vandermerwe se eerste leraar. Van 1930 is hy leraar op [[Nieuwoudtville]] en van 1932 tot in 1950 met sy aftrede van die [[NG gemeente Calvinia]]. Hy is oorlede op [[12 Februarie]] [[1959]].<ref>[http://familytreemaker.genealogy.com/users/d/u/t/Jan-H-Du-toit/WEBSITE-0001/UHP-0801.html Profiel op Genealogy.com].</ref> Ds. Muller sr. is in 1917 getroud met Christina (Stinie) du Toit, wat naby [[Ceres]] in die [[Koue Bokkeveld]] grootgeword het. Haar ouers het 'n groot rol in die kroos se kindertyd gespeel. Onder die ander kinders, tel [[Elise Muller]] (geb. [[11 Maart]] [[1919]], oorl. [[5 November]] [[1985]]<ref>[http://www.argief.litnet.co.za/cgi-bin/giga.cgi?cmd=cause_dir_news_item&cause_id=1270&news_id=90112 Litnet.co.za 'n Lewensbeskrywing]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>), wat in 1958 die [[Hertzogprys]] vir prosa gewen het, Helene, wat getroud was met ds. [[Herman Kinghorn|H.C. Kinghorn]] (oorl. [[10 Julie]] [[1988]]<ref>[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/07/12/3/1.html ''Ds. Herman Kinghorn oorlede'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[Die Burger]]'', [[12 Julie]] [[1988]]</ref> en onder meer van 1960 tot 1965 en weer van [[23 Januarie]] [[1970]] tot [[17 Februarie]] [[1981]] leraar van die [[NG gemeente Pinelands]]) en Erik (gedoop George Frederick), 'n skoolhoof van die Hoërskool Outeniqua in [[George]]. Die jongste twee kinders was Christine en Lydia. Nadat die gesin in 1930 na [[Nieuwoudtville]] vertrek het, ontvang Gys sy eerste skoolopleiding daar in 1931. In die winter van 1932, en wel op [[25 Junie]], neem hulle afskeid van die gemeente en verhuis na [[Calvinia]] waar ds. Muller sr. leraar was tot hy sy emeritaat in 1950 aanvaar het. Dié verhuising was, volgens ou ds. Muller: "nie omdat ons nie die gemeente liefgehad het nie, of omdat die gemeente ons nie liefgehad het nie, maar ons oortuig gevoel het, dat die Heere ons geroep het na die teenswoordige gemeente (Calvinia) en dat die Heere dit vir ons moontlik gemaak het, om met ons kinders by 'n hoërskool te wees".<ref>Breedt, ds. J.M.N. Breedt. 1947. ''Gedenkboek by die Jubileumfees van die Nederduitse Gereformeerde Kerk, Nieuwoudtville 1897–1947''. Nieuwoudtville: Nederduitse Gereformeerde Kerkraad.</ref> Gys was van 1932 tot 1936 'n leerling aan die Laerskool Calvinia en van 1937 tot 1940 aan die Hoërskool Calvinia waar hy in die eerste klas gematrikuleer het. Sy kinderjare in die [[Hantam]] was gelukkige jare wat talle mense opgelewer het was sy lewe blywend verryk het. == Opleiding == [[Beeld:Bonnievale Kweekskool 1947.jpg|duimnael|links|290px|Seuns van die gemeente Vandermerwe (Bonnievale) wat in 1947, toe die gemeente 'n kwarteeu oud was, aan die [[Kweekskool]] op [[Stellenbosch]] studeer het. Gys Muller staan regs. Van links is E. Breytenbach, J. Olivier en W. Olivier.]] [[Beeld:Ds Jan Gysbert Muller en Sarah Maryann Hopkins.jpg|duimnael|regs|270px|Gys se oom ds. Jan Gysbert (Gys) Muller, was van 1924 tot Februarie 1952 die eerste leraar van die NG gemeente Riviersonderend. Sy vrou, Sarah Maryann, was 'n dogter van die Kaapse argivaris van die NG Kerk ds. [[Henry Charles Hopkins|H.C. Hopkins]], onder wie se talryke gedenkboeke oor NG gemeentes ook dié met die oog op die halfeeuviering van Riviersonderend tel.]] Soos sy vader en oom ds. Jan Gysbert Muller ([[14 April]] [[1988]] – [[2 April]] [[1962]]), van 1919 tot 1924 tweede leraar van [[Robertson]] en van laasgenoemde jaar tot hy eervolle ontslag ontvang in Februarie 1952 leraar van [[Riviersonderend]]) voel die jong Gys hom ook geroepe om die Here as predikant in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|NG Kerk]] te dien. Hy gaan gevolglik in 1940 na die [[Universiteit van Stellenbosch]] waar hy die graad B.A. behaal en in 1944 as student aan die [[Kweekskool]] aanvaar is. Einde 1947 is hy gelegitimeer. Op universiteit was Gys aktief betrokke by die Christen-Studentevereniging en het in die bestuur van die universiteitstak gedien. Met die stigting van die Kweekskoolkoor in 1946 was hy die eerste sekretaris. == Eerste gemeentes == [[Beeld:Dr AL Geyer.jpg|duimnael|170px|links|Dr. [[A.L. Geyer]] (11 Augustus 1894 – 13 Desember 1969), Gys Muller se skoonvader, was van 1924 tot 1945 die tweede redakteur van ''[[Die Burger]]'' en van 1950 tot 1954 Suid-Afrika se hoë kommissaris in [[Londen]].]] [[Beeld:Anna Geyer.JPG|duimnael|links|170px|[[Anna Geyer]], gebore Joubert, Gys Muller se skoonmoeder, was in 'n stadium presidente van die ACVV en ook die skryfster van ''Briewe uit Highveld'', 'n keur uit die briewe wat sy uit [[Londen]] geskryf het aan haar dogter terwyl haar man die Suid-Afrikaanse hoë kommissaris was en hulle in [[Suid-Afrika-huis (Londen)|Suid-Afrika-huis]] gewoon het.]] Prop. Muller het aan die begin van 1948 as hulpleraar in die moedergemeente op [[Worcester]] begin werk en is op [[10 September]] daardie jaar met handeoplegging in die [[NG gemeente Caledon]] in die [[Overberg]] bevestig. Dit was tydens sy bediening op [[Caledon]] dat hy op [[8 April]] [[1950]] met Margaretha Magdalena Geyer getroud is. Sy was 'n onderwyseres wat die graad B.Sc. aan die [[Universiteit van Stellenbosch]] verwerf het en die enigste kind van dr. [[A.L. Geyer|Albertus Lourens Geyer]], die opvolger in 1923 van dr. [[D.F. Malan]] as redakteur van ''[[Die Burger]]'' en van Junie 1950 tot Junie 1954 Suid-Afrika se hoë kommissaris in [[Londen]], en [[Anna Geyer|Anna Elizabeth Joubert]], van [[Wellington, Wes-Kaap|Wellington]], wat onder meer presidente was van die Afrikaanse Christelike Vrouevereniging en die skrywer van ''Briewe uit Highveld'' (1965), 'n samestelling deur [[M.E.R.]] van briewe wat mev. Geyer aan haar dogter geskryf het oor die egpaar se ervaringe in Suid-Afrika-Huis. Tydens 'n oorsese besoek aan die Hoë Kommissariaat in [[Londen]] het die jong predikant uit die Overberg die geleentheid gekry om in die Nederlandse kerk Austin Friars, die oudste Hollandse Protestantse kerk ter wêreld,<ref>[http://www.dutchchurch.org.uk/index.php/over-de-kerk Oor die Nederlandse kerk Austin Friars, Londen]</ref> te preek. Uit sy huwelik met Magriet is drie kinders gebore: Anneli van Zyl, ten tyde van haar pa se dood woonagtig in [[Durbanville]] en getroud met 'n ingenieur, Gerrit; Christine (Tinie) Leuvennink,<ref>[https://www.facebook.com/tinie.muller Haar Facebook-profiel]</ref> 'n dokter wat getroud is met Johan, verbonde aan die [[Universiteit Stellenbosch]]; en Neels,<ref>[https://www.facebook.com/neels.muller.771 Sy Facebook-profiel].</ref> van [[Ceres]], in 1983 getroud met Alba<ref>[https://www.facebook.com/alba.muller Haar Facebook-profiel].</ref> en adjunkhoof van die Hoërskool Charlie Hofmeyr. == Barrydale en Rondebosch == [[Beeld:NG kerksaal Barrydale.jpg|270px|duimnael|regs|Barrydale se NG kerksaal, gebou tydens ds. Muller se dienstyd.]] Ds. Muller is op [[28 April]] [[1951]] as leraar van die [[NG gemeente Barrydale]] bevestig. Op dié dorpie tussen die berge van die Klein-Karoo het hy en sy gesin sewe jaar deurgebring en onder sy leiding is die skoolkoshuis en die kerksaal gebou. Van die rustige dorpie [[Barrydale]] is die Mullers na die [[NG gemeente Rondebosch]] waar ds. Muller op [[15 Augustus]] [[1958]] as medeleraar van ds. D.J. Rabie bevestig is. Onder die lidmate van dié geskiedkundig belangrike gemeente het destyds onder meer ad. [[C.R. Swart]], eerste staatspresident van Suid-Afrika, dr. [[H.F. Verwoerd]], laaste eerste minister van die [[Unie van Suid-Afrika]] en eerste eerste minister van die [[Republiek van Suid-Afrika|Republiek]], asook talle kabinetslede getel wat op die landgoed Groote Schuur binne die gemeentegrense gewoon het. 'n Laagtepunt tydens sy bediening in Rondebosch was toe sy medeleraar, ds. Daan Rabie, op [[17 Desember]] [[1963]], 'n week nadat hy sy laaste kerkraadsvergadering gelei het, deur 'n hengelongeluk aan die kus naby [[Mosselbaai]] verlam is. Die Ringskommissie het op [[22 Junie]] [[1964]] in die Argyleweg-[[pastorie]] die akte van emeritaat vir haar man aan mev. Rabie oorhandig in die teenwoordigheid van enkele kerkraadslede.<ref>Van der Walt, dr. Ernst J. 1991. ''Nederduitse Gereformeerde Kerk Rondebosch 1891–1991''. Kaapstad: Feeskomitee van die N.G. Kerk, Rondebosch.</ref> Dr. [[Johan Heyns]] vervang ds. Rabie as ds. Muller se medeleraar en saam arbei hulle in die gemeente met sy toe 1 680 belydende lidmate tot ds. Muller op [[25 Julie]] [[1965]] sy demissie kry om na [[Franschhoek]] te vertrek. == Franschhoek, sy laaste gemeente == [[Beeld:NG kerk Franschhoek 2012.jpg|duimnael|regs|270px|Franschhoek se toe 120 jaar oue NG kerkgebou is vroeg in ds. Muller se 19 jaar lange dienstyd op die dorp so deeglik gerestoureer dat net die mure onveranderd gebly het.]] Op [[7 Augustus]] [[1965]] is ds. Muller en sy gesin in die NG gemeente Franschhoek ontvang, die begin van 'n twee dekade lange verbintenis met dié [[Boland]]se dorp. Die eerste groot projek tydens hul dienstyd op Franschhoek was die oprigting van die tehuis vir bejaardes Huis Fleur de Lis, waartoe die kerkraad op [[10 Mei]] [[1965]] besluit het. Die kerkraad het 'n perseel agter die kerkgebou aan die ACVV beskikbaar gestel het teen die nominale bedrag van R2. Fleur de Lis is op [[1 November]] [[1969]] in gebruik geneem. Die tweede groot projek was die opknapping van die kerkgebou wat op [[18 April]] [[1847]] in gebruik geneem en in 1883 vergroot is, maar teen die middel jare 60 het dit duidelik begin word die gebou moes noodsaaklike herstelwerk ondergaan. Ds. Muller was lid van die komitee wat op [[17 Oktober]] [[1966]] opdrag gekry het om die kerkgebou heeltemal buite sowel as binne te restoureer. Ene B. Mansbergh is op [[22 Mei]] [[1967]] as argitek aangestel en dr. A.C. Liebenberg as raadgewende ingenieur. Die koste van die projek is op R40 000 beraam. Die restourasie was so grondig, dit het in werklikheid daarop neergekom dat net die mure daarvan onveranderd gelaat sou word, maar ondanks al die veranderinge, sou die gebou by voltooiing dieselfde vertoon as voorheen. Uiteindelik het die totale koste van die restourasiewerk op R60 000 te staan gekom. Die herstelde opgeknapte kerkgebou is in die naweek van 16 en 17 November 1968 feestelik in gebruik geneem. Minder as 'n jaar later, in September 1969, is die Boland deur 'n aardbewing getref wat reuse-skade op byvoorbeeld [[Tulbagh]] aangerig het, maar danksy die omvattende betonversterkings wat tydens die restourasiewerk in die mure van die Franschhoekse kerk aangebring is, was die skade aan die gebou gering<ref name=lill">Van Lill, ds. Gert. 1995. ''Ned. Geref. Kerk Franschhoek 1845–1995''. Franschhoek: Kerkraad.</ref> die gebou is in 1972 tot Nasionale gedenkwaardigheid verklaar. Ander hoogtepunte tydens ds. Muller se bediening op Franschhoek, was die installering van 'n luidsprekerstelsel in die kerkgebou in 1975, die ingebruikneming van die hersiene Psalm-en-gesangeboek op Hervormingsdag, [[29 Oktober]] [[1978]], onder leiding van ds. Muller, die eeufeesdiens wat hy in 1981 gehou het met die oog op die honderdste bestaansjaar van die plaaslike munisipaliteit en uiteindelik ook die ingebruikbeming van die nuwe vertaling van die [[Bybel]] in Afrikaans op [[2 Desember]] [[1983]]. Ds. Muller was verantwoordelik vir die 1979-uitgawe van ''Uit die Beek'', 'n versameling dagstukkies wat van 1925 af jaarliks die lig sien, van 1927 onder die huidige naam en van 1929 af in Afrikaans. ''Uit die Beek'' se opsteller van 1925 tot 1966 was ds. Attie van Wijk, die leraar van Franschhoek van 1919 tot 1943, wat ná sy aftrede op Franschhoek bly woon en hier oorlede is op [[21 Augustus]] [[1966]] in die ouderdom van 94 jaar. == Aftrede == [[Beeld:Ds Gysbert Muller.jpg|duimnael|regs|210px|Ds. Gys Muller toe hy leraar van die [[NG gemeente Rondebosch]] was.]] Ds. Gys Muller het, ná 'n loopbaan van 37 jaar, aan die begin van 1985 besluit om te emeriteer. Hy het die jaar vantevore 60 geword. So lewer hy op Sondag [[3 Februarie]] [[1985]] sy afskeidsboodskap na aanleiding van Efes. 3:14-19: "Daarom kniel ek in gebed voor die Vader aan wie die hele gemeenskap van gelowiges in die hemel en op die aarde sy bestaan te danke het. Ek bid dat Hy deur sy Gees uit die rykdom van sy heerlikheid aan julle die krag sal gee om innerlik sterk te word, dat Christus deur die geloof in julle harte sal woon en dat julle in die liefde gewortel en gegrondves sal wees. Mag julle in staat wees om saam met al die gelowiges te begryp hoe wyd en ver en hoog en diep die liefde van Christus strek. Mag julle sy liefde ken, liefde wat ons verstand te bowe gaan, en mag julle heeltemal vervul word met die volheid van God."<ref>[http://www.bybel.co.za/search/search-detail.php?prev=-2&book=EPH&chapter=3&version=1&GO=Wys Die Bybel in Afrikaans]</ref> Tydens sy byna vier dekades as predikant het hy die Kerk in verskeie Sinodale en Ringskommissies gedien. Vir [[Franschhoek]] se lidmate was hy 'n "besielende prediker, toegewyde pastor en bekwame gemeenskapsleier".<ref name="lill" /> Sy vrou het hom as volg beskryf: "Gys was nog van die outydse soort predikante, hy het die Woord helder en duidelik met baie liefde gebring, soos 'n herder wat sy skape by die naam ken. Hy het op sy kenmerkende manier liefde en warmte uitgestraal na ander."<ref>Van der Merwe, dr. Gerdrie: "In Memoriam" in Symington, Johann. 2004. ''Jaarboek van die NG Kerke 2005''. Wellington: Tydskriftemaatskappy van die Ned Geref Kerk.</ref> Hy het die plaaslike gemeenskap in talle komitees gedien, onder meer die skoolkomitee, skoolraad, boukomitee van Huis Fleur de Lis, die verhoudingskomitee, beheerraad van die Hugenote-Gedenkteken, koshuiskomitee en plaaslike Voortrekkerkommando. Mev. Muller het eweneens haar plek in die gemeente en gemeenskap volgestaan en onder meer in 1983 leiding geneem met die ontbinding van die [[Vrouesendingbond]] en die stigting van die Vroueaksie, later bekend as die Vrouediens. Onder haar leiding het die Kinderkrans/Junior Kerkjeugaksie gebloei. Sy was ook onderhoofleidster van die [[Voortrekkers]] van 1974 tot 1981.<ref>[http://www.voortrekkers.org.za/poslys/view_newsletter_frame.asp?noCache=1411&ID=316 Voortrekkers-nuusbrief] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061010104428/http://www.voortrekkers.org.za/poslys/view_newsletter_frame.asp?noCache=1411&ID=316 |date=10 Oktober 2006 }}.</ref> == Laaste jare == Die egpaar het hulle ná sy aftrede op die plaas Weltevrede naby [[Barrydale]] gaan vestig wat mev. Muller se ouers reeds in 1940 gekoop het toe haar vader, dr. [[A.L. Geyer]], nog redakteur van ''[[Die Burger]]'' was. Hier het Gys en Magriet 'n aangename aftrede van by die 20 jaar deurgebring. Hy het hom besig gehou met skape, hoenders en 'n [[groentetuin]]. Hy het gereeld op Barrydale en in omliggende gemeente gepreek, ook in die Verenigende Gereformeerde Kerk en die Engelse interdenominale kerk op die dorp. Laat in 2003 is kanker by ds. Muller gediagnoseer en hy sterf net vyf maande later op [[6 Februarie]] [[2004]], op drie dae na 19 jaar ná sy aftrede. Prof. Bethel Müller het die dankdiens met sy begrafnis gelei. Magriet Muller is op [[20 Junie]] [[2006]] oorlede. == Bronne == * {{af}} Beyers, C.J. (hoofred.). 1981. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]], deel IV''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing. * {{af}} Breedt, ds. J.M.N. Breedt. 1947. ''Gedenkboek by die Jubileumfees van die Nederduitse Gereformeerde Kerk, Nieuwoudtville 1897–1947''. Nieuwoudtville: Nederduitse Gereformeerde Kerkraad. * {{af}} [[Henry Charles Hopkins|Hopkins, ds. H.C.]]. 1972. ''Ned. Geref. kerk Riviersonderend''. Riviersonderend: Kerkraad. * {{af}} Potgieter, D.J. (ed.). 1972. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou). * {{af}} [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller), ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers, 1952. * {{af}} Van der Walt, dr. Ernst J. 1991. ''Nederduitse Gereformeerde Kerk Rondebosch 1891–1991''. Kaapstad: Feeskomitee van die N.G. Kerk, Rondebosch. * {{af}} Van Lill, ds. Gert. 1995. ''Ned. Geref. Kerk Franschhoek 1845–1995''. Franschhoek: Kerkraad. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/09/06/15/24.html ''Gemeente vier in naweek eeufees''] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120701183031/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/09/06/15/24.html |date= 1 Julie 2012 }}, ''[[Die Burger]]'', [[6 September]] [[1991]], ds. Muller neem saam met ander oudleraars deel van die eeufeesviering van die [[NG gemeente Rondebosch]]. * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1995/02/24/3/10.html ''Gemeente vier anderhalwe eeu''], ''[[Die Burger]]'', [[24 Februarie]] [[1995]], ds. Muller lei Nagmaalsdiens tydens die gemeente Franschhoek se 150ste herdenking. * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/07/12/3/1.html ''Ds. Herman Kinghorn oorlede'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[Die Burger]]'', [[12 Julie]] [[1988]], ds. Muller lei sy swaer se roudiens. Ds. Kinghorn was met Gys Muller se suster Helene getroud. {{DEFAULTSORT:Muller, Gys}} [[Kategorie:Predikante van die Nederduitse Gereformeerde Kerk]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse predikante]] [[Kategorie:Geboortes in 1924]] [[Kategorie:Sterftes in 2004]] 3m576g0yla7tws4zmev0gm9r50oqxkx 0 78302 2908040 2861651 2026-05-29T21:35:31Z SpesBona 2720 /* Kultuuroorlog */ Stukkende prent vervang 2908040 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Charlton Heston | Beeld = Charlton Heston - 1953 (cropped).jpg | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = Heston in 1953 | Geboortenaam = John Charles Carter | Alias = | Geboortedatum = 4 Oktober 1923 | Geboorteplek = [[Illinois]], [[VSA]] | Nasionaliteit = [[Amerika]]ans | Sterftedatum = {{SDEO|2008|4|5|1923|10|4|df=yes}} | Sterfteplek = [[Beverly Hills]], [[Kalifornië]], VSA | Beroep = [[Akteur]] | Aktiewe jare = 1941-2003 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = 0000032 | Toekennings = }} '''Charlton Heston''' (gebore as '''John Charles Carter'''; 4&nbsp;Oktober 1923 - 5&nbsp;April 2008) was ’n [[VSA|Amerikaanse]] [[akteur]] van rolprente, TV en die teater<ref>{{cite news |first= Robert|last= Berkvist|title=Charlton Heston, Epic Film Star and Voice of N.R.A., dies at 84. |url=http://www.nytimes.com/2008/04/06/movies/06heston.html?_r=1&hp&oref=slogin |work=The New York Times |date=6 April 2008 |accessdate=6 April 2008 }}</ref> en ’n politieke aktivis. Hy het beroemd geword as hoofrolspeler in verskeie [[Hollywood]]-rolprente soos Bybelverhale, [[wetenskapsfiksie]]- en aksieprente. Hy het 'n [[Oscar]] gewen en is vir drie [[Golden Globe]]s en drie [[Emmy]]s benoem. Hy het talle erepryse gewen, onder meer die Jean Hersholt- humanitêre prys in 1978, die Golden Globes se [[Cecil B. DeMille-prys]] in 1967, die Screen Actors Guild se prys vir lewenslange prestasies in 1971, die [[Kennedysentrum-eerbewys]] in 1997 en die Presidensiële Vryheidsmedalje in 2003.<ref>{{cite web|title=Charlton Heston|url=http://www.hfpa.org/browse/?param=/member/28565|website=Golden Globe Awards Official Website|access-date=August 18, 2015|archive-date=September 24, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924041459/http://www.hfpa.org/browse/?param=%2Fmember%2F28565|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Swartz |first=Tracy |date=February 26, 2016 |title=After his death, Charlton Heston's family split his Oscars |url=https://www.chicagotribune.com/entertainment/movies/ct-oscars-2016-charlton-heston-20160226-story.html |work=Chicago Tribune |access-date=September 17, 2021}}</ref> [[Beeld:Heston.jpg|thumb|180px|links|Heston in 2001.]] As ’n Hollywood-ster het hy oor 60 jaar in 100 rolprente verskyn. Sy bekendste rolle was in ''The Ten Commandments'' (1956); ''[[Ben-Hur]]'' (1959), waarvoor hy ’n Oscar gewen het; ''El Cid'' (1961); ''Planet of the Apes'' (1968); ''Julius Caesar'' (1970) en ''Antony and Cleopatra'' in 1972. Hy het ook verskyn in onder meer ''The Greatest Show on Earth'' (1952), ''Touch of Evil'' (1958), ''Airport 1975'' (1974), ''Earthquake'' (1974) en ''Hamlet'' (1996). Van sy tonele wat die beste onthou word, is as [[Moses]] wat die [[Rooisee]] verdeel in ''The Ten Commandments'' en ’n strydwatweegeveg in ''Ben-Hur''. Sy hoofrolle het hom ’n ernstige, outoritêre persoonlikheid besorg en het verantwoordelikheid, individualisme en manlikheid uitgebeeld; hy het rolle wat nie klem op dié eienskappe gelê het nie van die hand gewys. Dit het ook gewig verleen aan sy politieke stem – Heston was nou by die politiek betrokke.<ref>Emilie Raymond, ''From My Cold, Dead Hands: Charlton Heston and American Politics,'' (2006) bl. 4-5, 33</ref> In die 1950's en vroeë 1960's was hy een van 'n handvol Hollywood-akteurs wat [[rassisme]] openlik veroordeel het en hy was 'n aktiewe ondersteuner van die [[burgerregte]]beweging. In 1987 het Heston die [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] verlaat en 'n [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikein]] geword. Hy het 'n konserwatiewe politieke-aksie-komitee gestig en [[Ronald Reagan]] gesteun. Heston was vir vyf termyne president van die Nasionale Vuurwapenvereniging, van 1998 tot 2003. Nadat [[Alzheimer se siekte]] by hom gediagnoseer is, het Heston in 2003 ophou toneelspeel.<ref>[http://www.sfgate.com/entertainment/morford/article/Charlton-Heston-s-Last-Sneer-The-NRA-retires-2619608.php Charlton Heston's Last Sneer] SFGate. 30 April 2003</ref> ==Vroeë jare== ===Gesin=== Heston is as John Charles Carter gebore en was die seun van Russell Whitford Carter, ’n saagmeulbediener, en sy vrou, Lilla.<ref>[http://www.filmreference.com/film/81/Charlton-Heston.html Film Reference Biography]. Filmreference.com. URL besoek op 14 November 2011.</ref> Volgens die meeste bronne is hy in Evanston, [[Illinois]], gebore.<ref>{{cite web |url=http://www.northbynorthwestern.com/2008/04/9017/heston-at-northwestern/ |title=Appreciation: Charlton Heston’s life as a Wildcat |access-date=18 Maart 2010 |last=Werling |first=Karen |date=16 April 2008 |work=North by Northwestern |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930152521/http://www.northbynorthwestern.com/2008/04/9017/heston-at-northwestern/ |archive-date=30 September 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |first=Robert |last=Berkvist |title=Charlton Heston, Epic Film Star and Voice of N.R.A., Dies at 84 |date=6 April 2008 |url=http://www.nytimes.com/2008/04/06/movies/06heston.html |work=New York Times |access-date=18 Maart 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219150336/https://www.nytimes.com/2008/04/06/movies/06heston.html |archive-date=19 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.imdb.com/name/nm0000032/bio |title=Charlton Heston – Biography |access-date=18 Maart 2010 |work=IMDb: The Internet Movie Database |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180801002500/https://www.imdb.com/name/nm0000032/bio |archive-date=1 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.biography.com/articles/Charlton-Heston-9337556 |title=Charlton Heston Biography |access-date=18 Maart 2010 |work=biography.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924201149/http://www.biography.com/articles/Charlton-Heston-9337556 |archive-date=24 September 2011 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> In Heston se outobiografie<ref name="Arena">Heston, Charlton: ''In The Arena'', Simon & Schuster, 1995. {{ISBN|0-684-80394-1}}.</ref> en ander bronne word egter genoem hy is in No Man's Land, Illinois, gebore – dit is nou ’n welgestelde voorstad van Chicago. Heston was van [[Engeland|Engelse]] en gedeeltelike [[Skotland|Skotse]] afkoms.<ref>{{cite news|title=Hollywood legend Charlton Heston was proud of Scots roots|date=7 April 2008|url=http://www.dailyrecord.co.uk/entertainment/entertainment-news/2008/04/07/hollywood-legend-charlton-heston-was-proud-of-scots-roots-86908-20375323/|work=Daily Record (Skotland)}}</ref> Sy vroegste koloniale voorouers het in die 1600's van [[Engeland]] in Amerika aangekom.<ref>{{cite news|title=Hollywood legend Charlton Heston was proud of Scots roots|date=April 7, 2008|url=http://www.dailyrecord.co.uk/entertainment/entertainment-news/2008/04/07/hollywood-legend-charlton-heston-was-proud-of-scots-roots-86908-20375323|work=Daily Record (Skotland)|access-date=December 11, 2014|archive-date=April 11, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080411053941/http://www.dailyrecord.co.uk/entertainment/entertainment-news/2008/04/07/hollywood-legend-charlton-heston-was-proud-of-scots-roots-86908-20375323/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rusc.com/old-time-radio/Charlton-Heston.aspx?t=394|title=Charlton Heston|access-date=December 5, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208143920/http://www.rusc.com/old-time-radio/Charlton-Heston.aspx?t=394|url-status=live}}</ref> Hy was 10 jaar oud toe sy ouers geskei is. Sy ma is kort daarna met Chester Heston getroud. Charlton het daarna in ’n ryk buurt van [[Chicago]] skoolgegaan.<ref>{{cite web |last=Habermehl |first=Kris |date=25 Januarie 2007 |title=Fire Breaks Out At Prestigious High School |url=http://cbs2chicago.com/local/New.Trier.High.2.334860.html |access-date=28 Junie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090808013856/http://cbs2chicago.com/local/New.Trier.High.2.334860.html |archive-date= 8 Augustus 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Charlton was sy ouma aan moederskant se nooiensvan,<ref name="ReferenceA">The 1880 United States Census; Chicago, Cook County, Illinois.</ref> nie sy ma s'n nie. Dit is teenstrydig met ateljeeverwysings en wat Heston self gesê het. Sy vriende het hom "Chuck" genoem. Dit is onseker wanneer Heston se voornaam Charlton geword het. Op sy geboortesertifikaat word sy naam as Charlton aangedui, en volgens die [[sensus]] van 1930 was sy naam op sesjarige ouderdom Charlton J. Carter.<ref>{{cite web|url=https://www.familysearch.org/ark:/61903/1:1:X7M4-STG|access-date=9 April 2024|title=Charlton J Carter|website=FamilySearch }}The 1930 United States Census; Richfield, Roscommon County, Michigan.</ref> Latere weergawes en ateleebiografieë dui aan sy geboortenaam was John Charles Carter. ===Opvoeding=== Heston het dikwels vertel hoe hy as kind in yl beboste gebiede in Noord-[[ Michigan]] geloop en die karakters "vertolk" het van wie hy in boeke gelees het.<ref>[https://www.tcm.com/tcmdb/title/319357/private-screenings-charlton-heston Private Screenings: Charlton Heston (1998)] . Tcm.com; Besoek op 14 November 2011.</ref> Later, in die hoërskool, het hy by 'n dramaprogram aangesluit. Hy was ook aktief in die Winnetka-gemeenskapsteater, waardeur hy 'n dramabeurs aan die Noordwestelike Universiteit in Illinois gekry het.<ref name="Krause">{{cite news|newspaper=Northwestern Magazine |access-date=December 2, 2013|title=New Theater Honors Alvina Krause|date=Spring 2010|url=http://www.northwestern.edu/magazine/spring2010/campuslife/krausestudio.html|archive-date=April 9, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140409045158/http://www.northwestern.edu/magazine/spring2010/campuslife/krausestudio.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=December 15, 2004|title=Ms. Alvina Krause|first=James|last=Goode|access-date=December 2, 2013|url=http://library.bloomu.edu/Archives/SC/BTE/alvinakrause.htm|publisher=Bloomsburg University of Pennsylvania|archive-date=February 7, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120207063537/http://library.bloomu.edu/Archives/SC/BTE/alvinakrause.htm|url-status=live}}</ref> Hy was van 1941 tot 1943 aan die universiteit. ==Tweede Wêreldoorlog== In Maart 1944 is Heston met 'n medestudent van die Noordwestelike Universiteit, Lydia Marie Clarke, getroud. In dieselfde jaar het hy by die lugmag aangesluit, waar hy twee jaar lank 'n radio-operateur en lugskutter was.<ref>{{cite web|last=Mecca|first=Pete|url=http://www.covnews.com/archives/47708|title=During World War II, Hollywood got serious|publisher=Covnews.com|date=December 10, 2013|access-date=August 8, 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904044627/http://www.covnews.com/archives/47708/|archive-date=September 4, 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/heston-tribute-to-airmen-1243279.html|title=Heston tribute to airmen|newspaper=The Independent|date=August 2, 1997|access-date=August 24, 2014|archive-date=April 19, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160419133748/http://www.independent.co.uk/news/heston-tribute-to-airmen-1243279.html|url-status=live}}</ref> Hy het die rang stafsersant gehad. == Loopbaan == {{Rolprentprys-bo}} {{Rolprentprys-opskrif}} {{Rolprentprys | Gewen}} {{Rolprentprys-klas| Oscar| 1960 | Akteur | ''Ben-Hur''}} {{Rolprentprys-klas| {{nowrap|Golden Globe}} | 1962 | Henrietta-prys (Wêreldgunsteling)|}} {{Rolprentprys-klas| Golden Globe | 1967 | Cecil B. DeMille-prys |}} {{Rolprentprys | Benoem}} {{Rolprentprys-klas| Golden Globe | 1957 | Akteur | ''The Ten Commandments''}} {{Rolprentprys-klas| Golden Globe | 1960 | Akteur | ''Ben-Hur''}} {{Rolprentprys-klas| Golden Globe | 1963 | Akteur | ''The Pigeon That Took Rome''}} {{Rolprentprys-onder}} Ná die oorlog het Heston en Clarke in [[New York]] gewoon en as modelle vir kunstenaars gewerk. As ’n manier om by toneelspel betrokke te raak, het hulle in 1947 besluit om ’n teater te bestuur in [[Asheville]], [[Noord-Carolina]]. In 1948 het hulle na New York teruggekeer waar Heston ’n byrol aangebied is in [[William Shakespeare|Shakespeare]] se ''[[Antony and Cleopatra]]'' op [[Broadway]]. Hy het ook ’n paar rolle op TV gekry. Die rolprentvervaardiger Hal B. Wallis het hom in 1950 in ’n TV-produksie van ''Wuthering Heights'' gesien en hom ’n kontrak aangebied. === Hollywood === [[Lêer:Charlton Heston in The Ten Commandments film trailer.jpg|duimnael|280px|links|Heston as Moses in Cecil B. DeMille se ''The Ten Commandments'', 1956.]] Heston se eerste professionele verskyning in ’n rolprent was in ''Dark City'', ’n [[film noir]] van 1950. Sy deurbraak was in [[Cecil B. DeMille]] se ''The Greatest Show on Earth'', wat as die beste prent van 1952 aangewys is. In 1956 het Heston ’n ikoon geword vir sy uitbeelding van Moses in die uiters suksesvolle prent ''The Ten Commandments'' (1956). Die regisseur, [[Cecil B. DeMille]], het hom vir die rol gekies omdat hy gedink het Heston lyk baie soos [[Michelangelo]] se standbeeld van Moses.<ref>{{cite book|last1=Orrison|first1=Katherine|title=Written in Stone: Making Cecil B. DeMille's Epic The Ten Commandments|date=1999|publisher=Vestal Press|isbn=978-1461734819|page=15|url=https://books.google.com/books?id=ZfuBAAAAQBAJ|access-date=July 23, 2018|archive-date=May 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526201357/https://books.google.com/books?id=ZfuBAAAAQBAJ|url-status=live}}</ref> DeMille het Heston se seun van drie maande oud, Fraser, gekies vir Moses as baba. ''The Ten Commandments'' het een van die grootste lokettreffers van alle tye geword. Heston se toneelspel is deur resensente opgehemel. ''The Hollywood Reporter'' het hom beskryf as "skitterend, aantreklik en prinslik (en menslik) in die tonele van Moses as jong man, en majestueus en verskriklik wanneer sy rol dit vereis".<ref>{{cite news|title='The Ten Commandments': Read THR's 1956 Review|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/ten-commandments-1956-movie-review-754677|access-date=August 22, 2017|work=The Hollywood Reporter|date=October 5, 1956|archive-date=August 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170823024031/http://www.hollywoodreporter.com/news/ten-commandments-1956-movie-review-754677|url-status=live}}</ref> Volgens die ''New York Daily News'' was hy "merkwaardig doeltreffend as beide die jong, prinslike Moses en die Patriargale redder van sy volk".<ref>{{cite news|title=Flashback: Original 1956 review of 'The Ten Commandments' in the Daily News|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/flashback-stars-ten-commandment-article-1.2040699|access-date=August 22, 2017|work=New York Daily News|date=November 9, 1956|archive-date=August 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170823022831/http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/flashback-stars-ten-commandment-article-1.2040699|url-status=live}}</ref> Toe die Egiptiese Teater in Desember 1998 heropen, het dit Cecil B. DeMille se oorspronklike ''The Ten Commandments'' vertoon wat 75 jaar tevore sy première daar gehad het. Charlton en Lydia Heston was eregaste by die vertoning. Die vorige jaar het Heston saam met [[Jane Wyman]] in ''Lucy Gallant'' gespeel en in 1958 het hy die rol vertolk van ’n Meksikaanse polisie-offisier, Ramon Miguel Vargas, in [[Orson Welles]] se hoog aangeskrewe [[film noir]] ''Touch of Evil''. [[Lêer:Heston,1960.jpg|duimnael|260px|Heston poseer vir sy vrou, Lydia, nadat hy ’n Oscar gewen het vir sy rol in ''Ben-Hur''.]] ===Sterstatus=== [[Lêer:Charlton Heston in Ben Hur trailer.jpg|duimnael|280px|links|Uit die lokprent van ''Ben-Hur'', 1960.]] [[Lêer:Touch of Evil-Janet Leigh%26Charlton Heston2.JPG|duimnael|260px|[[Janet Leigh]] en Heston in ''Touch of Evil''.]] Nadat [[Marlon Brando]], [[Burt Lancaster]] en [[Rock Hudson]]<ref name="bobthomas">{{cite news |title=Film Legend Charlton Heston Dead at 84 |author=Thomas, Bob |date=6 April 2008 |url=http://ap.google.com/article/ALeqM5hIhnqF6LygGpQ54CQdntp6c74tTwD8VSHEV81 |agency=Associated Press |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211126/http://ap.google.com/article/ALeqM5hIhnqF6LygGpQ54CQdntp6c74tTwD8VSHEV81 |archive-date= 9 April 2008 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=13 Julie 2013 }}</ref> die titelrol in ''Ben-Hur'' (1959) van die hand gewys het, het Heston die rol aanvaar en die [[Oscar]] vir beste akteur gewen – een van die destyds ongeëwenaarde 11 Oscars wat die prent ingepalm het. Heston het hierna die hoofrolle vertolk in verskeie fiktiewe en historiese epiese prente: ''El Cid'' (1961), ''55 Days at Peking'' (1963), as [[Michelangelo]] in ''The Agony and the Ecstasy'' (1965) en ''Khartoum'' (1966). Hy het ook in die western ''Will Penny'' (1968) gespeel. In 1968 het Heston in ''Planet of the Apes'' gespeel en in 1970 het hy ’n kleiner byrol gehad in die opvolg, ''Beneath the Planet of the Apes''. Hy het ook in 1970 Markus Antonius gespeel in Shakespeare se ''Julius Caesar''. Die volgende jaar was hy in die wetenskapsfiksieprent ''The Omega Man'' te sien. Heston het sy debuut as regisseur in 1972 gemaak en ook Markus Antonius gespeel in ''Antony and Cleopatra''. Nadat dit negatiewe resensies ontvang het, is die prent nooit uitgereik vir rolprentteaters nie. Dit is ook selde op TV gesien. Dit is eers in Maart 2011 op DVD uitgereik.<ref>[http://www.amazon.com/dp/B004H0M31I Antony & Cleopatra: Movies & TV]. Amazon.com. URL besoek op 14 November 2011.</ref> Daarna het meer geslaagde prente gevolg, soos ''Soylent Green'' (1973) en ''Earthquake'' (1974). Van 1973 af is Heston meer dikwels in byrolle en die teater gesien. Hy het saam met sy seun Fraser verskeie TV-prente gemaak, onder meer ''Treasure Island'' (1990) en ''A Man For All Seasons''. In 1992 het hy in ’n kort reeks video's verskyn, ''Charlton Heston Presents the Bible'', waarin hy stukke uit die [[Bybel]] voorlees. Dit het groot sukses op video en DVD behaal. Hy het daarna in verskeie rolprente en TV-programme opgetree. Sy laaste filmrol was in 2003 as die berugte [[Nazi]]-dokter [[Josef Mengele]] in ''My Father, Rua Alguem 5555''.<ref>''Variety'', 12 Februarie 2004.</ref> ==Politieke sienings== [[Beeld:Charlton Heston - 1961 hearing.jpg|thumb|200px|links|Heston in 1961 in 'n Kongresvergadering.]] [[Beeld:Poitier Belafonte Heston Civil Rights March 1963.jpg|thumb|220px|Heston (regs) in 1963 saam met [[Sidney Poitier]] (links) en [[Harry Belafonte]] by die burgerregte-optog in [[Washington, D.C.]]]] Heston se politieke aktivisme het vier stadiums gehad.<ref>Raymond, ''From My Cold, Dead Hands'', pp. 5–7</ref> In die eerste stadium, van 1955 tot 1961, het hy liberale [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese]] presidentskandidate ondersteun en petisies vir liberale politieke kwessies onderteken. Van 1961 tot 1972, die tweede stadium, het hy steeds Demokratiese presidentskandidate ondersteun. In 1963 het hy buite die rolprentbedryf sigbaar geword toe hy die wet op burgerregte ondersteun het. Van 1965 tot 1971 was hy die verkose president van die Screen Actors Guild en het hy vasgesit met sy liberale mededinger, [[Ed Asner]]. In 1968 het hy gehelp om vuurwapenbeheer bekend te stel toe hy by medesterre van Hollywood aangesluit het ter ondersteuning van die wet op vuurwapenbeheer van 1968.<ref>Ben Garrett, [https://www.thoughtco.com/charlton-heston-gun-rights-profile-721331 "'From My Cold, Dead Hands': A Profile of Charlton Heston" ''ThoughtCo''(11 Maart 2019) aanlyn]</ref> Die derde stadium het in 1972 begin. Heston het die liberalisme van George McGovern verwerp en die [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikein]] [[Richard Nixon]] in 1972 as president ondersteun.<ref name=":0">{{Cite book |last=Raymond |first=Emilie |url=https://books.google.com/books?id=1tujw3ajlDMC |title=From My Cold, Dead Hands: Charlton Heston and American Politics |date=2006-08-18 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-7149-4 |pages= |language=en}}</ref>{{Rp|pages=192–193}} In die 1980's het hy [[Ronald Reagan]] gesteun gedurende sy Konserwatiewe presidentskap. In 1995 het Heston se vierde stadium begin met sy eie politieke-aksie-geldinsamelingskomitee en sy deelname aan die politiek van die Nasionale Vuurwapenvereniging. Hy het die Konserwatiewe siening gesteun en die media en akademici geblameer vir die instelling van [[regstellende aksie]], wat hy beskou het as omgekeerde rassisme.<ref>Steven J. Ross, ''Hollywood Left and Right: How Movie Stars Shaped American Politics'' (2011), Chapter 7. 978-0-19-518172-2</ref> ===Kultuuroorlog=== {{aanhalingskas | align = left | width = 25em | bgcolor = MistyRose | quote = "the God-fearing, law-abiding, Caucasian, middle-class Protestant—or even worse, evangelical Christian, Southern—or even worse, rural, apparently straight—or even worse, admitted heterosexuals, gun-owning—or even worse, NRA card-carrying, average working stiff—or even worse, male working stiff—because, not only don't you count, you are a down-right obstacle to social progress. Your voice deserves a lower decibel level, your opinion is less enlightened, your media access is insignificant; and frankly, mister, you need to wake up, wise up, and learn a little something from your new America; and until you do, would you mind shutting up?" | source = —Heston se "Fighting the Culture War in America"-toespraak (1997) <ref>{{cite web |title=Charlton Heston Address to Free Congress 20th Anniversary Gala |url=http://www.mcsm.org/heston2.html |website=Montgomery Citizens for a Safer Maryland |access-date=5 October 2020 |date=20 December 1997 |archive-date=July 21, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721052807/http://www.mcsm.org/heston2.html |url-status=live }}</ref> }} Heston het uit protes uit Actors Equity bedank en gesê die vakbond se weiering dat 'n wit akteur die Eurasiese rol in ''Miss Saigon'' vertolk, was "onbetaamlik rassisties".<ref>{{cite book|last=Shimakawa|first=Karen|title=National Abjection: The Asian American Body Onstage|url=https://books.google.com/books?id=_R1XH-rSvK0C&pg=PA50|year=2002|publisher=Duke University Press|pages=50–51|isbn=978-0822328230|access-date=October 31, 2015|archive-date=January 2, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160102015155/https://books.google.com/books?id=_R1XH-rSvK0C&pg=PA50|url-status=live}}</ref><ref>Ross, ''Hollywood Left and Right: How Movie Stars Shaped American Politics'' (2011), p. 307</ref> Hy het beweer [[CNN]] se telesendings uit [[Bagdad]] "saai twyfel" oor die geallieerde aksie in die [[Golfoorlog]] van 1990-1991.<ref name="bobthomas"/> Tydens die verfilming van ''The Savage'' in 1952 is Heston met bloed in die Miniconjou-Lakotavolk geïnisieer. Hy het gesê hy het geen Amerikaanse Indiane-erfenis nie, maar kies om 'n "Amerikaanse boorling" te wees om te keer dat die term eksklusief vir Amerikaanse Indiane gebruik word.<ref name="Arena"/> In Heston se toespraak van 1997 wat genoem is "Fighting the Culture War in America", het hy 'n "kultuuroorlog" retories betreur wat volgens hom gevoer word deur 'n generasie mediamense, opvoeders, vermaakkunstenaars en politici. Hy het gesê: "Die grondwet is deur 'n klomp slim ou dooie wit mans wat die land geskep het aan ons nagelaat om ons te lei! Sommige deins terug as ek dit sê, maar dis waar&nbsp;... hulle was wit mans! Nes die meeste van die mans wat in [[Abraham Lincoln|Lincoln]] se naam gesterf het omdat hulle in die 1860's teen [[slawerny]] was. Hoekom moet ek dus skaam wees vir wit mans? Hoekom is ''Hispanic Pride'' of ''Black Pride'' 'n goeie ding, maar ''White Pride'' roep [[Skinhead|geskeerde koppe]] en [[Ku Klux Klan|wit mantelkappe]] op? Hoekom is die ''Million Man March'' in Washington deur baie as vooruitgang gevier, maar die ''Promise Keepers March'' in Washington met agterdog en bespotting begroet? Ek sal jou sê hoekom: kulturele oorlogvoering!" In 'n toespraak voor studente by die Harvard-regsfakulteit met die onderwerp "Winning the Cultural War", het Heston gesê: "As Amerikaners in politike korrektheid geglo het, sou ons steeds [[George III van die Verenigde Koninkryk|koning George]] se ouens gewees het – onderdane wat aan die Britse troon gebind is."<ref>{{cite web |last1=Heston |first1=Charlton |title=Winning the Cultural War |url=https://www.americanrhetoric.com/speeches/charltonhestonculturalwar.htm |website=American Rhetoric |access-date=October 5, 2020 |date=February 16, 1999 |archive-date=January 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119121454/https://www.americanrhetoric.com/speeches/charltonhestonculturalwar.htm |url-status=live }}</ref> [[Beeld:President Ronald Reagan with Charlton Heston at a Meeting with The Presidential Task Force on The Arts and Humanities in Cabinet Room - DPLA - 47b9185ffd7680d8f23ce4d9fe269696.jpg|thumb|220px|Heston en oudpresident Ronald Reagan in 1981 tydens 'n vergadering van die presidensiële taakmag oor die kunste en geesteswetenskappe in die Withuis se kabinetskamer.]] Hy het vir die studente gesê: "Julle is die beste en die slimste. Julle, hier in hierdie vrugbare wieg van Amerikaanse akademia, hier in die kasteel van geleerdheid op die Charlesrivier. Julle is die room. Maar ek sê vir julle julle en julle eweknieë oor die land heen is die sosiaal mees gekonformeerde en polities mees stilgemaakte generasie sedert Concord Bridge. En solank julle dit as reg beskou en dit verdra, is julle lafaards volgens julle oupas se standaarde."<ref name="Winning the Cultural War">Heston, Charlton. [https://www.americanrhetoric.com/speeches/charltonhestonculturalwar.htm ''Winning the Cultural War''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119121454/https://www.americanrhetoric.com/speeches/charltonhestonculturalwar.htm |date=January 19, 2019 }}, americanrhetoric.com, 16 Februarie 1999.</ref> In 'n toespraak by die Brandeis-universiteit in [[Massachusetts]] het hy gesê: "Politieke korrektheid is tirannie met maniere."<ref>{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/news/heston-champions-second-amendment/ |date=March 29, 2000 |title=Heston Champions Second Amendment |work=CBS News |access-date=August 23, 2015 |archive-date=September 4, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904044627/http://www.cbsnews.com/news/heston-champions-second-amendment/ |url-status=live }}</ref> ==Siekte en dood== In 1996 het Heston ’n [[heupvervanging]] ondergaan en in 1998 is [[prostaatkanker]] by hom gediagnoseer. Die kanker was ná ’n paar bestralingsessies in remissie. In 2000 het hy bekend gemaak dat hy in dié jaar vir alkoholisme behandel is in ’n kliniek in [[Utah]].<ref>[http://edition.cnn.com/2000/SHOWBIZ/Movies/07/31/heston.rehab.reut/index.html Charlton Heston 'feeling good' after alcohol rehab].</ref> Op 9 Augustus 2002 het hy aangekondig dat hy gediagnoseer is met simptome wat ooreenstem met Alzheimer se siekte.<ref>[http://archives.cnn.com/2002/US/08/09/heston.illness/ Charlton Heston has Alzheimer's symptoms.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080201123928/http://archives.cnn.com/2002/US/08/09/heston.illness/ |date= 1 Februarie 2008 }} CNN News. 9 Augustus 2002.</ref> In Julie 2003 het hy die Presidensiële Vryheidsmedalje van pres. [[George W. Bush]] ontvang. In Maart 2005 het verskeie koerante berig dat sy toestand vinnig agteruitgaan.<ref>[http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/story/heston-in-rapid-decline Charlton Heston – Heston In Rapid Decline – Contactmusic News]. Contactmusic.com (2005-03-06). URL besoek op 14 November 2011.</ref> Heston is op 5 April 2008 by sy huis in [[Kalifornië]] oorlede met sy vrou van 64 jaar, Lydia, aan sy sy. Die familie het nie die oorsaak van sy dood bekend gemaak nie.<ref>Welkos, Robert W. and Susan King. [http://www.latimes.com/la-me-heston6apr06,0,3675317.story Charlton Heston, 84; actor played epic figures.] ''Los Angeles Times''. 5 April 2008. URL besoek op 12 April 2010.</ref><ref name="fox">[http://www.foxnews.com/story/0,2933,346965,00.html Charlton Heston Dies at Beverly Hills Home.] FoxNews.com. 5 April 2008. URL besoek op 12 April 2010.</ref> Heston se begrafnis was 'n week later, op 12 April 2008. Dit is deur 250 mense bygewoon, onder andere [[Nancy Reagan]], [[Arnold Schwarzenegger]], [[Olivia de Havilland]], [[Keith Carradine]], [[Pat Boone]], [[Tom Selleck]], [[Oliver Stone]] en [[Christian Bale]].<ref>[http://www.iht.com/articles/ap/2008/04/12/america/NA-GEN-US-Heston-Funeral.php Politicians, actors and relatives gather for funeral of Hollywood icon Charlton Heston] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080413124710/http://www.iht.com/articles/ap/2008/04/12/america/NA-GEN-US-Heston-Funeral.php |date=April 13, 2008 }}, International Herald Tribune; besoek op 12 April 2008.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7345103.stm "Stars attend Heston's LA funeral"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115084647/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7345103.stm |date=January 15, 2009 }}, BBC.co.uk; besoek 13 April 2008.</ref><ref>{{cite web|title=Fraser Heston in conversation with James Byrne|url=http://www.secretoftheincas.co.uk/page20.html|website=Secret of the Incas web site|date=May 12, 2008|access-date=October 23, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023073424/http://www.secretoftheincas.co.uk/page20.html|archive-date=October 23, 2012}}</ref> == Filmografie == Hier onder volg ’n lys van die rolprente waarin Heston gespeel het:<ref>{{cite book |title=The Films of Charlton Heston |last=Rovin |first=Jeff |year=1980 |publisher=Citadel Press |location=Secaucus, New Jersey |isbn= 0-8065-0561-3}}</ref> === 1941-1959 === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! style="width:2%;background:#E6E6B2;" | Jaar ! style="width:10%;background:#E6E6B2;" | Prent ! style="width:8%;background:#E6E6B2;" | Rol ! style="width:8%;background:#E6E6B2;" | Regisseur ! style="width:20%;background:#E6E6B2;" | Ander akteurs |- | 1941 || ''Peer Gynt'' || Peer Gynt || David Bradley |David Bradley || Betty Hanisee, Lucielle Powell |- |rowspan=2|1950 || ''Julius Caesar'' || Marc Antony || David Bradley || Harold Tasker, David Bradley |- |''Dark City'' || Danny Haley / Richard Branton || William Dieterle || Lizabeth Scott, Viveca Lindfors, Dean Jagger |- |rowspan=3|1952 || ''The Greatest Show on Earth'' || Brad Braden || Cecil B. DeMille || Betty Hutton, Cornel Wilde, Dorothy Lamour, James Stewart |- | ''Ruby Gentry'' || Boake Tackman || King Vidor || Jennifer Jones, Karl Malden |- | ''The Savage'' || James "Jim" Aherne jr. || George Marshall || Susan Morrow |- |rowspan=4|1953 || ''The President's Lady'' || Pres. Andrew Jackson || Henry Levin || Susan Hayward, John McIntire |- | ''Pony Express'' || "Buffalo Bill" Cody || Charles Marquis Warren || Rhonda Fleming, Jan Sterling, Forrest Tucker |- | ''Arrowhead'' || Ed Bannon || Charles Marquis Warren || Jack Palance, Katy Jurado, Brian Keith |- | ''Bad for Each Other'' || Dr. Tom Owen || Irving Rapper || Lizabeth Scott |- |rowspan=2|1954 || ''The Naked Jungle'' || Christopher Leiningen || Byron Haskin || Eleanor Parker, William Conrad |- | ''Secret of the Incas'' || Harry Steele || Jerry Hopper || Robert Young, Nicole Murray |- |rowspan=3|1955 || ''The Far Horizons'' || William Clark || Rudolph Maté || Fred MacMurray, Donna Reed |- | ''The Private War of Major Benson'' || Maj. Bernard R. "Barney" Benson || Jerry Hopper || Julie Adams, William Demarest |- | ''Lucy Gallant'' || Casey Cole || Robert Parrish || Jane Wyman |- | 1956 || ''The Ten Commandments'' || Moses || Cecil B. DeMille || [[Yul Brynner]], Anne Baxter, Edward G. Robinson, Nina Foch, Debra Paget, John Derek, Yvonne De Carlo, Vincent Price, Martha Scott |- | 1957 || ''Three Violent People'' || Kapt. Colt Saunders || Rudolph Maté || Anne Baxter, Tom Tryon, Gilbert Roland |- |rowspan=4|1958 || ''Screen Snapshots: Salute to Hollywood'' || Homself || Ralph Staub || John Wayne, [[Zsa Zsa Gabor]] |- | ''Touch of Evil'' || Ramon Miguel "Mike" Vargas || Orson Welles || Janet Leigh, Orson Welles, Dennis Weaver, Zsa Zsa Gabor, Marlene Dietrich |- | ''The Big Country'' || Steve Leech || William Wyler || Gregory Peck, Jean Simmons, Carroll Baker, Burl Ives, Charles Bickford, Chuck Connors |- | ''The Buccaneer'' || Genl. Andrew Jackson || Anthony Quinn || Yul Brynner, Claire Bloom, Inger Stevens, Charles Boyer, Henry Hull, Lorne Greene |- |rowspan=2|1959 || ''Ben-Hur'' || Ben-Hur || William Wyler || Jack Hawkins, Haya Harareet, Stephen Boyd, Martha Scott, Cathy O'Donnell, Sam Jaffe, Hugh Griffith, Finlay Currie |- |''The Wreck of the Mary Deare'' || John Sands || Michael Anderson || Gary Cooper, Virginia McKenna, Michael Redgrave, [[Richard Harris]] |} === 1961-1970 === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! style="width:2%;background:#E6E6B2;" | Jaar ! style="width:10%;background:#E6E6B2;" | Prent ! style="width:8%;background:#E6E6B2;" | Rol ! style="width:8%;background:#E6E6B2;" | Regisseur ! style="width:20%;background:#E6E6B2;" | Ander akteurs |- | 1961 || ''El Cid'' || El Cid (Rodrigo Díaz de Vivar) || Anthony Mann || Sophia Loren, Raf Vallone, Geneviève Page, John Fraser, Gary Raymond, Hurd Hatfield, Herbert Lom |- | 1962 || ''The Pigeon That Took Rome'' || Kapt. Paul MacDougall / Benny the Snatch / Verteller || Melville Shavelson || Elsa Martinelli |- |rowspan=3|1963 || ''Diamond Head'' || Richard "King" Howland || Guy Green || Yvette Mimieux, George Chakiris, James Darren |- |''55 Days at Peking'' || Maj. Matt Lewis || Nicholas Ray || David Niven, Ava Gardner |- |''The Five Cities of June'' ||Verteller ||Bruce Herschensohn || |- |rowspan=4|1965 || ''The Greatest Story Ever Told'' || Johannes die Doper|| George Stevens || Max von Sydow, Telly Savalas |- | ''The Agony and the Ecstasy'' || Michelangelo || Carol Reed || Rex Harrison, Diane Cilento |- | ''Major Dundee'' || Maj. Amos Charles Dundee || Sam Peckinpah || Richard Harris, Jim Hutton, James Coburn |- | ''The War Lord'' || Chrysagon || Franklin J. Schaffner || Richard Boone, Rosemary Forsythe |- | 1966 || ''Khartoum'' || Genl. Charles "Chinese" Gordon || Basil Dearden || Laurence Olivier, Ralph Richardson |- |rowspan=2|1967 || ''All About People'' ||Verteller || Saul Rubin || |- | ''While I Run This Race'' ||Verteller || Edmund Levy || |- |rowspan=3|1968 || ''Counterpoint'' || Lionel Evans || Ralph Nelson || Maximillian Schell, Kathryn Hays |- | ''Will Penny'' || Will Penny || Tom Gries || Joan Hackett, Donald Pleasence |- | ''Planet of the Apes'' || George Taylor || Franklin J. Schaffner || Roddy McDowell, Kim Hunter, Maurice Evans, Linda Harrison |- | 1969 || ''Number One'' || Ron "Cat" Catlan || Tom Gries || Jessica Walter, Bruce Dern |- |rowspan=3|1970 || ''Beneath the Planet of the Apes'' || George Taylor || Ted Post || James Franciscus, Kim Hunter, Maurice Evans, Linda Harrison |- | ''The Hawaiians'' || Whipple "Whip" Hoxworth || Tom Gries || Tina Chen, Geraldine Chaplin, John Phillip Law |- | ''Julius Caesar'' || Marc Antony || Stuart Burge || Jason Robards, John Gielgud, Robert Vaughn, Richard Chamberlain, Diana Rigg, Christopher Lee |} === 1971-1980 === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! style="width:2%;background:#E6E6B2;" | Jaar ! style="width:10%;background:#E6E6B2;" | Prent ! style="width:8%;background:#E6E6B2;" | Rol ! style="width:8%;background:#E6E6B2;" | Regisseur ! style="width:20%;background:#E6E6B2;" | Ander akteurs |- | 1971 || ''The Omega Man'' || Robert Neville || Boris Segal || Anthony Zerbe, Rosalind Cash |- |rowspan=4|1972 || ''Antony and Cleopatra'' || Marc Antony || Charlton Heston || Hildegarde Neil, Eric Porter |- | ''The Special London Bridge Special'' || Tennis player || David Winters || Tom Jones, Kirk Douglas, Jennifer O'Neill |- | ''Skyjacked'' || Kapt. Henry "Hank" O'Hara || John Guillerman || Yvette Mimieux, James Brolin |- | ''The Call of the Wild'' || John Thornton || Ken Annakin || Michele Mercier |- |rowspan=2|1973 || ''Soylent Green'' || Speurder Robert Thorn || Richard Fleischer || Edward G. Robinson, Leigh Taylor-Young, Chuck Connors, Joseph Cotten |- | ''The Three Musketeers'' || [[Kardinaal de Richelieu]] || Richard Lester || Michael York, Raquel Welch, Richard Chamberlain, Oliver Reed, Faye Dunaway, Christopher Lee, Geraldine Chaplin |- |rowspan=3|1974 || ''Airport 1975'' || Alan Murdock || Jack Smight || Karen Black, George Kennedy, Gloria Swanson, Efrem Zimbalist jr., Susan Clark, Helen Reddy, Linda Blair, Dana Andrews, Roy Thinnes, Sid Caesar, Myrna Loy, Ed Nelson, Nancy Olson, Larry Storch, Martha Scott |- | ''The Four Musketeers'' || Kardinaal Richelieu || Richard Lester || Michael York, Raquel Welch, Richard Chamberlain, Oliver Reed, Faye Dunaway, Christopher Lee, Geraldine Chaplin |- | ''Earthquake'' || Stewart Graff || Mark Robson || Ava Gardner, George Kennedy, Lorne Greene, Geneviève Bujold, Richard Roundtree, Marjoe Gortner, Barry Sullivan, Lloyd Nolan, Victoria Principal, Monica Lewis, Walter Matthau |- | 1975 || ''The Fun of Your Life'' || Verteller || John J. Hennessy || |- |rowspan=3|1976 || ''Midway'' || Kapt. Matthew Garth || Jack Smight || Henry Fonda, Toshirō Mifune, Robert Mitchum |- | ''Two-Minute Warning'' || Kapt. Peter Holly || Larry Peerce || John Cassavetes, Martin Balsam, Beau Bridges, Jack Klugman, Gena Rowlands, David Janssen, Marilyn Hassett, Walter Pidgeon, Mitchell Ryan, Pamela Bellwood, David Groh, Brock Peters |- | ''The Last Hard Men'' || Sam Burgade || Andrew V. McLaglen || James Coburn, Barbara Hershey, Jorge Rivero, Michael Parks |- | 1977 || ''Crossed Swords'' || Hendrik VIII || Richard Fleischer || Oliver Reed, Raquel Welch, Mark Lester, [[Ernest Borgnine]], George C. Scott, Rex Harrison |- | 1978 || ''Gray Lady Down'' || Kapt. Paul Blanchard || David Green || David Carradine, Stacy Keach, Ned Beatty, Christopher Reeve |- |rowspan=2|1980 || ''The Mountain Men'' || Bill Tyler || Richard Lang || Brian Keith |- | ''The Awakening'' || Matthew Corbeck || Mike Newell || Susannah York, Stephanie Zimbalist |} === 1982-2003 === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! style="width:2%;background:#E6E6B2;" | Jaar ! style="width:10%;background:#E6E6B2;" | Prent ! style="width:8%;background:#E6E6B2;" | Rol ! style="width:8%;background:#E6E6B2;" | Regisseur ! style="width:20%;background:#E6E6B2;" | Ander akteurs |- | 1982 || ''Mother Lode'' || Silas McGee / Ian McGee ||Charlton Heston||[[Kim Basinger]], Nick Mancuso |- | 1989 || ''Call from Space'' || Net stem || Richard Fleischer ||[[James Coburn]] |- |rowspan=2|1990 || ''Solar Crisis'' || Adml. "Skeet" Kelso || Richard C. Sarafian ||[[Tim Matheson]], [[Peter Boyle]], [[Jack Palance]] |- | ''Almost an Angel'' || God || John Cornell || Paul Hogan, Linda Kozlowski |- | 1992 || ''Genghis Khan''<br /><small>(onvoltooi)</small> || Togrul || Ken Annakin, Peter Duffield, Antonio Margheriti || Richard E. Grant, [[Richard Tyson]] |- |rowspan=2|1993 || ''Wayne's World 2'' || Goeie akteur || Stephen Surjik ||[[Mike Myers]], [[Dana Carvey]], [[Tia Carrere]], [[Christopher Walken]], [[Kim Basinger]] |- | ''Tombstone'' || Henry Hooker || George P. Cosmatos ||[[Kurt Russell]], [[Val Kilmer]], [[Sam Elliott]], [[Bill Paxton]], [[Powers Boothe]], [[Michael Biehn]], [[Billy Bob Thornton]] |- | 1994 || ''True Lies'' || Spencer Trilby ||[[James Cameron]]||[[Arnold Schwarzenegger]], [[Jamie Lee Curtis]], [[Bill Paxton]], Tom Arnold, [[Tia Carrere]] |- |rowspan=2|1995 || ''America: A Call to Greatness'' || Verteller/gasheer || Warren Chaney ||[[Peter Graves]], [[Mickey Rooney]], Deborah Winters, Rita Moreno, Gene Autry, Dorian Harewood, Cassidy Rae, [[Jane Russell]] |- | ''In the Mouth of Madness'' || Jackson Harglow || John Carpenter || Sam Neill, [[Julie Carmen]], Jürgen Prochnow |- |rowspan=3|1996 || ''The Dark Mist'' || Verteller|| Ryan Carroll || Teri Austin |- | ''Alaska'' || Colin Perry || Fraser Clarke Heston ||[[Thora Birch]] |- | ''Hamlet'' || Player King ||[[Kenneth Branagh]]||[[Kenneth Branagh]], [[Julie Christie]], [[Billy Crystal]], [[Gérard Depardieu]], Derek Jacobi, [[Jack Lemmon]], [[Robin Williams]], [[Kate Winslet]] |- | 1997 || ''Hercules'' || Verteller || Ron Clements, John Musker ||[[Tate Donovan]], [[James Woods]], Rip Torn, [[Danny DeVito]] |- | 1998 || ''Armageddon'' || Verteller || Michael Bay ||[[Bruce Willis]], [[Billy Bob Thornton]], [[Ben Affleck]], Liv Tyler, [[Michael Clarke Duncan]] |- |rowspan=2|1999 || ''Gideon'' || Addison Sinclair || Claudia Hoover ||[[Christopher Lambert]], [[Carroll O'Connor]], [[Shirley Jones]] |- | ''Any Given Sunday'' || Kommissaris ||[[Oliver Stone]]||[[Al Pacino]], [[Cameron Diaz]], [[Dennis Quaid]], [[James Woods]], [[Jamie Foxx]] |- |rowspan=4|2001 || ''Town & Country'' || Eugenie se pa || Peter Chelsom ||[[Warren Beatty]], [[Diane Keaton]], Andie MacDowell, [[Goldie Hawn]], [[Garry Shandling]] |- | ''Cats & Dogs'' || Die Mastiff || Lawrence Guterman ||[[Jeff Goldblum]], Elizabeth Perkins |- | ''Planet of the Apes'' || Zaius || Tim Burton ||[[Mark Wahlberg]], Tim Roth, Helena Bonham Carter, [[Paul Giamatti]], [[Michael Clarke Duncan]] |- | ''The Order'' || Prof. Walter Finley || Sheldon Lettich || Jean-Claude Van Damme |- | 2002 || ''Bowling for Columbine'' || Homself || Michael Moore || Michael Moore |- | 2003 || ''My Father, Rua Alguem 5555'' ||Josef Mengele || Egidio Eronico || Thomas Kretschmann, [[F. Murray Abraham]] |} == Bibliografie == Deur Heston: * ''In the Arena: An Autobiography'' (1997) {{ISBN|1-57297-267-X}} * ''The Courage to be Free'' (2000), speeches {{ISBN|978-0-9703688-0-5}} * ''The Actors Life: Journals 1956–1976'' (1978) {{ISBN|0-671-83016-3}}) * ''Beijing Diary'' ({{ISBN|0-671-68706-9}}) * ''To Be a Man: Letters to My Grandson'' ({{ISBN|0-7432-1311-4}}) * ''Charlton Heston Presents the Bible'' ({{ISBN|1-57719-270-2}}) * ''Charlton Heston's Hollywood: 50 Years in American Film'' saam met Jean-Pierre Isbouts ({{ISBN|1-57719-357-1}}) == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Verdere leesstof == {{refbegin}} * Bernier, Michelle Bernier. ''Charlton Heston: An Incredible Life'' (2de uitg. 2009) [http://www.amazon.com/Charlton-Heston-Incredible-Life-Revised/dp/1441467491] * Raymond, Emilie. ''From My Cold, Dead Hands: Charlton Heston and American Politics'' (2006) [http://www.amazon.com/My-Cold-Dead-Hands-Charlton/dp/0813124085] * Rovin, Jeff. ''The Films of Charlton Heston'' (1980) {{refend}} == Eksterne skakels == * [https://archive.is/20121209203458/http://www.hollywood.com/celebrity/Charlton_Heston/197312 Hollywood.com Heston] * [http://www.reelclassics.com/Actors/Heston/heston.htm Reel Classics] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/2496037.stm BBC] * [http://www.lastingtribute.co.uk/tribute/heston/2769726 Huldeblyk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410004215/http://www.lastingtribute.co.uk/tribute/heston/2769726 |date=10 April 2008 }} * [http://www.csmonitor.com/2008/0407/p25s01-almo.html 'From Our Files: An Interview with Charlton Heston' deur Phil Elderkin, ''The Christian Science Monitor'', 4 November 1959] * {{Commons-kategorie inlyn|Charlton Heston}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Charlton Heston|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Heston, Charlton}} [[Kategorie:Geboortes in 1923]] [[Kategorie:Sterftes in 2008]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] i2qtamaorovhro5ljk26zru4fydv0mo 0 78639 2907986 2621418 2026-05-29T15:31:35Z Jcb 223 2907986 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = ''Haemonchus contortus'' | image = Haemonchus contortus.jpg | image_width = 200px | image_caption = Eier van ''Haemonchus contortus'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Nematoda]] | classis = [[Secernentea]] | subclassis = [[Rhabditia]] | ordo = [[Strongylida]] | familia = [[Trichostrongylidae]] | genus = ''[[Haemonchus]]'' | species = '''''H. contortus''''' | binomial = ''Haemonchus contortus'' | binomial_authority = (Rudolphi, 1803) Cobb, 1898 }} '''Haarwurm''' (''Haemonchus contortus'') is 'n [[rondewurm]] en [[parasiet]] wat algemeen by herkouers soos [[skaap|skape]] en [[bok]]ke voorkom. Die volwasse wurms leef in die gasheer se melkpens (abomasum) en veroorsaak bloedarmoede, kwakkeel, lusteloosheid en dood in erge gevalle. == Gashere == Hoofsaaklik skape maar ook ander herkouers wêreldwyd. == Morfologie == Volwasse manlike wurms is 10-20 mm lank terwyl volwasse wyfies 18-30 mm lank is. Die wyfie se wit eiergevulde baarmoeder vleg rondom 'n rooi dermkanaal wat die wurm op nadere ondersoek 'n kenmerkende patroon gee – vandaar die Engelse naam 'barber's pole worm'.<ref name="rein">Reinecke, RK. 1983. Veterinary helminthology. Butterworths, Durban/Pretoria</ref> == Lewensiklus == Onder gunstige omstandighede (warm temperatuur, genoeg vogtigheid en suurstof) broei eiers binne ongeveer 24 uur uit op die [[weiding]]. Die larwes vervel twee keer voordat die besmetlike derde larf (L3) stadium deur die gasheer saam met die weiding ingeneem word. Die L3's vestig hulself in die melkpens (abomasum) waar hulle nog twee keer vervel tot 'n vyfde stadium (L5) wat later 'n volwasse wurm word. Die periode vanaf inname van inname van die L3's tot eierlegging deur L5's duur ongeveer 18-21 dae.<ref>{{cite journal|last=Wood|first=I.B.|coauthors=et al|title='World Association for the Advancement of Veterinary Parasitology (W.A.A.V.P.) second edition of guidelines for evaluating the efficacy of anthelmintics in ruminants (bovine, ovine, caprine)|journal=Veterinary parasitology|year=1995|volume=58|pages=181-213}}</ref> == Patogenese == Die volwasse wurms penetreer die slymvlies van die melkpens en suig bloed. In hiperakute gevalle kan die wurmlading so hoog wees dat 'n skaap tot 600mL bloed 'n dag verloor, en die dier kan binne sewe dae nadat die wurms begin voer het vrek. In akute gevalle kan 'n skaap tussen 50-200mL bloed 'n dag verloor. Die dier toon proteïentekort (wys as kwakkeel), bloedarmoede en gewigsverlies en kan vrek sonder behandeling. Op nadoodse ondersoek kan veelvoudige (tussen 100 tot 35 000) 4de stadium en volwasse wurms in die melkpens waargeneem word. In akute en chroniese gevalle kan [[anemie]] en vermaering van die karkas ook gesien word.<ref name="rein" /> == Behandeling en beheer == Verskeie rondewurmmiddels op die mark is beskikbaar vir haarwurm behandeling. Nietemin is al hoe minder van hierdie middels steeds effektief weens wurmweerstand, en in sommige gevalle veelvoudige wurmmiddel weerstand. Deesdae is weidingsbestuur en doseringsprogramme wat doserings beperk 'n belangrike deel van 'n boer se arsenaal teen haarwurm. Wurmmiddel kombinasies asook entstowwe toon potensiaal vir verdere ontwikkeling, maar die gebruik daarvan bly kontroversieel. 'n Effektiewe manier om doserings te beperk is volgens die [[FAMACHA]]© (FAffa MAlan CHArt) metode. Volgens hierdie metode word slegs sekere skape of bokke in 'n kudde vir behandeling teen haarwurm gekies. Skape word gekies gebaseer op die graad van bloedarmoede (anemie) wat hulle vertoon in hul slymvliese. Op sy beurt word die graad van anemie beoordeel deur middel van 'n ander kleur begeleide kaart. == Verwysings == {{Wikt|haarwurm}} {{Verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Rondewurms]] 81drsy1m3xihiubf41s9c6wxzpxun7o 0 96049 2908064 2886250 2026-05-30T06:30:47Z Aliwal2012 39067 2908064 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Henning Pieterse | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Henning J. Pieterse | geboortedatum = [[8 Augustus]] [[1960]] | geboorteplek = [[Wageningen]], [[Holland]] | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = Suid-Afrika | beroep = Skrywer, digter | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = [[Eugene Maraisprys]]<br />[[Ingrid Jonkerprys]]<br />[[Hertzogprys]]<br />[[Nedbank-Akademieprys vir Vertaalde Werk]] | party = | religie = | huweliksmaat = Susan Esterhuyse/ 1990 - 1992 | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Henning J. Pieterse''' (* 8 Augustus 1960, [[Wageningen]], [[Nederland]])<ref>Pen: http://www.pen.hr/festival/2006/h_pieterse-b.pdf</ref> is 'n [[Afrikaanse skrywer]] en digter. Hy was op skool in [[Stellenbosch]] en [[Pretoria]].<ref name=":0">Esat: http://esat.sun.ac.za/index.php/Henning_Pieterse</ref> Nadat hy gematrikuleer het studeer hy aan die [[Universiteit van Pretoria]] en die [[Universiteit van Suid-Afrika]] (UNISA). Hy verwerf die graad DLitt et Phil in 1995 by laasgenoemde. Daarna was hy assosiaat-professor in Afrikaans-Nederlands by UNISA. Hy is tans die Hoof van die ''Eenheid vir Kreatiewe Skryfkuns'' aan die Universiteit van Pretoria. Hy was van 1993 tot 2002 die hoofredakteur van ''[[Tydskrif vir letterkunde|Tydskrif vir Letterkunde]]''. Saam met [[Louis Esterhuizen]] stig hulle ''Die Bekbrekers''. Hy het ook deelgeneem aan ''Poetry International'' in [[Rotterdam]] (2001) en ''Dichters in het Elzenveld'' in [[Antwerpen]] (2001). Hy wen die [[Eugene Maraisprys]] in 1990 en die [[Ingrid Jonkerprys]] in 1991 met ''Alruin'' en die [[Hertzogprys]] in 2002 vir ''Die burg van hertog Bloubaard.''<ref>NB Uitgewers: http://www.nb.co.za/Authors/1676 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811062055/http://nb.co.za/Authors/1676 |date=11 Augustus 2016 }}</ref> Hy ontvang ook 'n [[Nedbank-Akademieprys vir Vertaalde Werk]]-toekenning in 2008 vir ''Rainer Maria Rilke: Duino-Elegie''.<ref>Versindaba: http://versindaba.co.za/tag/hj-pieterse/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160910164626/http://versindaba.co.za/tag/hj-pieterse/ |date=10 September 2016 }}</ref> == Lewe en werk == Henning Jonathan Pieterse is op 8 Augustus 1960 in Wageningen in Nederland gebore, terwyl sy vader besig was om in Nederland vir sy doktoraal in chemie te studeer. Sy ouers is Thys en Susan Pieterse. Die gesin keer in 1962 terug na [[Suid-Afrika]]. Hy matrikuleer in 1978 aan die [[Hoërskool Silverton]] in Pretoria met onderskeidings in [[Afrikaans]], [[Duits]] en [[Geskiedenis]]. Hierna verrig hy sy verpligte twee jaar militêre diensplig en studeer dan verder aan die Universiteit van Pretoria, waar hy die B.A.-graad, die B.A. Honneurs-graad en in 1986 ’n M.A.-graad verwerf met ’n verhandeling oor “''Die betekenis en funksie van die verwysings in ‘Die ambassadeur’ van André P. Brink, met toespitsing op die ‘Divinia commedia’ van Dante Alighieri''”. Aan die Universiteit van Suid-Afrika behaal hy in 1995 die D.Litt. et Phil.-graad met ’n proefskrif oor “''Taalpolitiek en ‘Alternatiewe Afrikaans’''”. Hy slaag al sy grade met lof. Sedert 1985 is hy dosent, eers aan die Universiteit van Pretoria en dan aan die Universiteit van Suid-Afrika, waar hy bevorder word tot senior lektor en in 2003 tot professor in Afrikaanse taalkunde. In Januarie 2007 word hy by die Universiteit van Pretoria aangestel as hoof van die nuutgestigte eenheid vir kreatiewe skryfwerk.<ref name=":0" /> As student en as dosent ontvang hy verskeie toekennings vir voortreflike akademiese prestasie. Sy vrou Marlene pleeg in September 1993 selfmoord, ’n gebeurtenis wat hy in sy skryfwerk en veral sy kortverhale probeer verwerk. Hy trou in 2002 met Hetta Vontsteen en die egpaar het ’n seun, Thys. Hulle bly in [[Rietondale]] in Pretoria en sy plasie in die [[Groot Marico]] is vir hom ’n oase waar hy gereeld ontspan. Hoewel hy van kleinsaf hakkel, stop dit hom nie om gereeld in die openbaar op te tree nie. As begaafde musikant wat self onder andere die [[klavier]], [[klarinet]] en die didjeridoo bespeel,<ref>Stellenbosch Writers: http://www.stellenboschwriters.com/pieterse.html</ref> neem hy tydens sy studies as lid van die Universiteit van Pretoria se simfonie-orkes aan simfoniekonserte deel. Benewens sy letterkundestudies voltooi hy dan ook verskeie gevorderde kursusse in Musiekwetenskap en Musiekgeskiedenis. Hy beskou musiek as die hoogste vorm van kuns en hierdie liefde vind ook uiting in sy poësie.<ref>Hambidge, Joan Oulitnet: http://www.oulitnet.co.za/chain/joan_hambidge_vs_henning_pieterse.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170622080814/http://oulitnet.co.za/chain/joan_hambidge_vs_henning_pieterse.asp |date=22 Junie 2017 }}</ref> Saam met [[Louis Esterhuizen]] is hy die stigter en een van die eerste en mees gereelde deelnemers aan die “bekgevegte” waarmee toeskouers sedert die laat negentigerjare by kunstefeeste en op poësie-aande getrakteer word op impromptu gedigte. Sedert 1986 is hy op die redaksie en vanaf 1993 is hy hoofredakteur van ''Tydskrif vir Letterkunde'', ’n posisie wat hy tot 2003 beklee.<ref>Poetry International: http://www.poetryinternationalweb.net/pi/site/poet/item/430/10/HJ-Pieterse</ref> Verskeie van sy vakkundige artikels en referate oor taal- en letterkunde verskyn in vakkundige publikasies. In 1993 ontvang hy die Toekenning vir voortreflike referaat van die Linguistevereniging van Suid-Afrika. Vanaf 1991 tot 1993 is hy hoofbestuurslid van die Afrikaanse Skrywersgilde. Hy is ’n gesogte deelnemer aan skryfskole en Woordfeeste en tree gereeld op by die jaarlikse [[Woordfees]] op Stellenbosch, [[Aardklop]], die Versindaba en die Kaapstadse Boekefees. Poetry International nooi hom in 2001 na [[Rotterdam]] in Nederland en hy tree in dieselfde jaar ook in [[Antwerpen]] in [[België]] op by die Dichters in het Eizenveld. Hy neem in 2014 deel aan die tweede Dansende Digtersfees wat in Mei op die Spier-landgoed buite Stellenbosch gehou word as ’n gesamentlike projek tussen Spier en die Pirogue-kollektief, ’n verlengstuk van die Gorée-Instituut in [[Senegal]]. Hy tree hier op saam met Ingrid de Kok en Mxolisi Nyezwa en digters van lande soos [[Marokko]], [[Tsjad]], [[China]], [[Meksiko|Mexiko]], die [[Verenigde State van Amerika]] en Senegal. Vir baie jare is hy deeltydse musiekresensent vir ''[[Beeld]]''. == Skryfwerk == === Poësie === Hy begin dig wanneer hy vyftien jaar oud is en publiseer later gedigte in ''Tydskrif vir Letterkunde''.<ref>Du Plooy, Heilna “H.J. Pieterse (1960-)” in Van Coller, H.P. (red.) “Perspektief en Profiel Deel 3” Van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 2006</ref> Sy debuutdigbundel “'''''Alruin'''''” word in 1990 met die [[Eugène Maraisprys|Eugène Marais-prys]] bekroon<ref>Pretorius, Réna “Huldigingswoord vir die toekenning van die Eugène Marais-prys” “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 28 no. 4, November 1990</ref> en in 1991 met die [[Ingrid Jonkerprys|Ingrid Jonker-prys]].<ref>Anoniem “Henning wen Ingrid Jonker-prys” “Die Burger” 4 Junie 1991</ref> Die titel het verskillende toepassingsmoontlikhede en kan dui op ’n baie giftige, narkotiese kruidgewas wat ook die doodkruid genoem word, asook die wortel van hierdie plant wat as liefdesmiddel gebruik word om aan die besitter rykdom, gesondheid en vrugbaarheid te besorg. In die Middeleeue is beweer dat hekse dit gebruik in toormengsels en om te kan vlieg. Al hierdie betekenisse word in die bundel ontgin, wat dan hoofsaaklik elegiese en liefdesverse bevat, veral oor die verbygegane liefde. Musiek, die skilderkuns en digkuns is verdere deurlopende temas, terwyl die religie, die dood en die natuur ook betrek word. Die buiteblad van die bundel versterk die inhoud en bestaan uit vier skilderye van die 16e eeuse Italiaanse skilder Guiseppe Arcimbolo, waarin die vier seisoene deur gesigte bestaande uit bome, plante en blomme uitgebeeld word. Hierdeur word die motief van die wisselwerking tussen mens, natuur en die kunste versterk.<ref>Brink, André P. “Vrye Weekblad” Lente 1989</ref><ref>Cloete, T.T. “Rapport” 17 Desember 1989</ref><ref>Van Vuuren, Helize “Die Burger” 15 Maart 1990</ref> Met “'''''Die burg van Hertog Bloubaard'''''” lewer Pieterse ’n indrukwekkende opvolg waarin die verstegniese verskeidenheid en die deurdigting van die tema imponeer. Die bundel vertel die volksverhaal van die reeksmoordenaar Bloubaard wat van sy vroue ontslae raak sodat hy ’n nuwe een kan soek. Hierdie gedigtesiklus steun op die sprokie se geskiedenis van die tragiese verhouding tussen Bloubaard en sy geliefde vrou, vol passie, hartstog en pyn. In die sprokie waarop die bundel gebaseer is, gee Bloubaard voor hy op reis gaan aan sy vrou die sleutels van al die deure in sy kasteel, maar verbied haar om by hulle in te gaan, al het sy die sleutel daarvoor. Haar nuuskierigheid oorweldig haar en sy gaan die kamers binne, waar sy onder andere op die lyke van sy vorige vroue afkom en die gevaar besef dat hy haar ook sal doodmaak. Daar is verskeie variasies van die sprokie, maar die digter sluit voor en agter in die bundel uittreksels uit die Hongaarse komponis [[Béla Bartók]] se opera “''Herzog Blaubarts Burg''” in, wat dit duidelik maak dat die bundel as’t ware binne die opera se verhaal gelees moet word.<ref>Jacobs, Ihette LitNet: http://www.litnet.co.za/die-narratief-van-verlies-die-bloubaardnarratief-as-interteks-in-die-burg-van-hertog-bloub/</ref> In die bundel is verval vervleg met liefde, die erotiek en die seksuele, sodat dood en verganklikheid tesame met die hartstog ’n groot rol speel. Die bundel is ryk aan mitologiese verwysings en veelvoudigheid van betekenis, wat van gedig tot gedig weerkaats word, sodat die inhoud op meerdere betekenisvlakke gelees kan word en feitlik onuitputbaar ryk is. In die gedigte word byvoorbeeld simbole soos die kelder en die graf gebruik, wat dan weer raakpunte het met die Griekse Hades of onderwêreld, die Joodse Sjeool, die Christene se hel en Bloubaard se eie kamers van verskrikking. Die sterresimbool roep die Egiptiese astrologie op, waar die gestorwe [[Farao]] ’n onsterflike ster word. In aansluiting by sy kortverhaalbundel beleef die digter ook die selfdood van sy vrou, asof hy as Bloubaardfiguur verantwoordelik was vir haar dood.<ref>Jacobs, Ihette Noordwes-Universiteit: http://dspace.nwu.ac.za/handle/10394/4814</ref> Soos gebruiklik in Pieterse se digkuns speel musiek in die bundel ’n groot rol, waar dit selfs afkomstig is van plante, klippe, voëls en sterre. In die losstaande openingsgedig (“''Welkom in my kasteel''”) word die geliefde (en ook die leser) die kasteel binne genooi. Daar word dan deur al die partye terug gekyk na die verlede, maar die kenbaarheid daarvan het vervaag sodat slegs suggestie (“die eggo van die eggo van ’n sug”) oorgebly het. Hierdie verwyderdheid en onvermoë tot ware kontak en intimiteit is ’n deurlopende motief in die bundel.<ref>Cloete, T.T. “Beeld” 23 Oktober 2000</ref><ref>Malan, Lucas “Rapport” 10 Desember 2000</ref> In 2002 verower “''Die burg van Hertog Bloubaard''” die belangrikste letterkundeprys, naamlik die [[Hertzogprys]],<ref>Jackson, Neels “Henning Pieterse kry Hertzogprys vir 2de digbundel” “Beeld” 20 April 2002</ref> terwyl dit in 2004 op die kortlys is vir die toekenning van die [[Helgaard Steyn-prys]]. Hierdie digbundel word omskep in ’n musiekdrama wat in 2007 op die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees]] opgevoer word. === Vertalings === Hy vertaal Rainer Maria Rilke se “'''''Duino-elegieë'''''” in Afrikaans en ontvang in 2008 die Akademieprys vir Vertaalde Werk vir hierdie vertaling.<ref>Beukes, Marthinus “Beeld” 28 Januarie 2008</ref><ref>Mühr, Stephan “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 45 no. 2, Lente 2008</ref><ref>Pakendorf, Gunther “Rapport” 24 Februarie 2008</ref> Sy gedigte word opgeneem in verskeie versamelbundels, waaronder “''Groot verseboek''”, “''Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte''”, “''Digters en digkuns''”, “''Ons klein en silwerige planeet''” en die “''Versindaba''” bundels wat jaarliks na hierdie fees uitgegee word. Hy publiseer ook in ''Tydskrif vir Letterkunde'', ''Fragmente'' en die Nederlandse ''Concept''. === Kortverhale === Sy kortverhale word in “'''''Omdat ons alles is'''''” gebundel. In die titelverhaal word die toonaard van die bundel uitgespel, naamlik die feit dat ons alles is, maak ons alleen en dus ook onvoltooid. Pieterse bewys in hierdie bundel dat hy ook ’n prosaskrywer van formaat is met die digtheid van hierdie verhale, wat mekaar weerkaats en aanvul. Die bundel word ’n poging om deur skryf berusting te vind na die selfdood van ’n geliefde en verlies is ’n deurlopende tema. In die soeke na sin in hulle lewens gee die karakters hulle oor aan oormatige gebruik van dwelms, drank, pille en seks. Op postmodernistiese wyse word in die bundel gebruik gemaak van die skrywer se eiename vir van die karakters in die verhale om die persoonlike aard daarvan te bevestig, hoewel die verhale duidelik as fiksie aangebied word.<ref>Gouws, Tom “Beeld” 19 Oktober 1998</ref><ref>Weideman, George “Rapport” 6 Desember 1998</ref><ref>Venter, L.S. “Beeld” 16 November 1998</ref> Pieterse se kortverhale word ook in ''Tydskrif vir Letterkunde'' gepubliseer en in versamelbundels opgeneem, waaronder “''Liefde loop ver''” en “''Kruis en dwars''”, beide onder redaksie van Jeanette Ferreira. Sy kortverhaal “''Kompos''” word opgeneem in die Nederlandse bundel “''Skrywers in die strydperk. Krachtlijnen in de Zuid-Afrikaanse letterkunde''”. Die verhaal het as agtergrond die witmense se magsverlies na die koms van [[demokrasie]], met die totstandkoming van ’n nuwe regering wat veel verder strek as slegs bewindsoorname en ook geweld meebring wat soos kompos ’n organiese bestanddeel van die Suid-Afrikaanse lewenswyse word. Hy is eindredakteur van die vertaling van “''’n Keur uit die pelgrimsverhale van Geoffrey Chaucer''” deur John Bojé. === Dramas === In 2003 word sy verhoogstuk “'''''Ystertyd'''''” aangewys as een van die teksontwikkelingsprojekte van [[Aardklop]]. Hy erken later dat die idee van ’n drama oor twee vroue wat vasgekluister is in ’n tronk in oorlogstyd oorspronklik Alexa Strachan s’n was en stem in om sy prysgeld aan haar terug te betaal en die teks saam met haar te ontwikkel. Die oorheersende tema van die stuk is vroue en hulle verweer teen geweld. == Publikasies<ref>Digitale bibliotheek voor Nederlandse letteren: http://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=piet016</ref> == === Poësie === * Alruin, HAUM Literêr, 1989 * Die burg van hertog Bloubaard, Tafelberg, 2000 === Prosa === * Omdat ons alles is, (kortstories), Tafelberg, 1998 === Vertalings === * Duino-elegieë- [[Rainer Maria Rilke]], Protea Boekhuis, 2007 * [[Van den vos Reynaerde|Reinaard die vos]], Protea Boekhuis, [[Willem die Madoc maecte]], 2024 == Sien ook == * [[Lys van Afrikaanse skrywers]] == Verwysings == === Boeke === * Kannemeyer, J.C. “Die Afrikaanse literatuur 1652-2004” Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Nienaber, P.J., Roodt, P.H. en Snyman, N.J. (samestellers) “Digters en digkuns” Perskor-Uitgewers Kaapstad Vyfde uitgawe Sewende druk 2007 * Van Coller, H.P. (red.) “Perspektief en Profiel Deel 3” Van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 2006 === Tydskrifte en koerante === * Burger, Kobus “Skrywers aan’t werk” “Beeld” 8 Desember 2003 * De Vries, Anastasia “Ma, ek wil ’n skrywer word” “Rapport” 29 April 2007 * Fitzpatrick, Marida “In die kop en in die hart” “Naweek-Beeld” 6 Januarie 2007 * Kotzé, Adri “Pieterse, Strachan skud blad oor teks” “Rapport” 7 Desember 2003 * Nel, Ronel “Om skanse te skep” “Insig” Junie 2002 * Nel, Ronel “’n Afrikaanse Bloubaard vir ons tyd” “By” 24 Maart 2007 * Nieuwoudt, Stephanie “Skryfwerk veel meer as ’n pynstiller, sê Pieterse” “Plus” 11 Desember 1998 * Nieuwoudt, Stephanie “Bekgeveg met Dr. Death” “Beeld” 14 Julie 2001 * Nieuwoudt, Stephanie “Knyp my, knyp my” “Beeld” 25 April 2002 * Rademeyer, Alet “Skryf kreatief in enige taal in dié kursus” “Beeld” 1 Desember 2006 * Scholtz, Hettie “Rustelose Bloubaard” “Insig” Desember 2000 * Stehle, Rudolf “Kom dans met die digters” “Beeld” 23 April 2014 * Van Coller, H.P. “’Ek maak nog deure oop’ deur H.J. Pieterse” “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 35no. 2, Mei 1997 * Walters, M.M. “Rede by oorhandiging van die Ingrid Jonker-prys” “Tydskrif vir Letterkunde” “Jaargang 29 no. 3, Augustus 1991 === Ander verwysings === {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Pieterse, Henning}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1960]] 7y6rmt31l26g2xs5pt3rcdlsb3zzxsz 2908065 2908064 2026-05-30T06:33:17Z Aliwal2012 39067 2908065 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Henning Pieterse | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Henning J. Pieterse | geboortedatum = [[8 Augustus]] [[1960]] | geboorteplek = [[Wageningen]], [[Holland]] | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = Suid-Afrika | beroep = Skrywer, digter | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = [[Eugene Maraisprys]]<br />[[Ingrid Jonkerprys]]<br />[[Hertzogprys]]<br />[[Nedbank-Akademieprys vir Vertaalde Werk]] | party = | religie = | huweliksmaat = Susan Esterhuyse (1990-1992) | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Henning J. Pieterse''' (* 8 Augustus 1960, [[Wageningen]], [[Nederland]])<ref>Pen: http://www.pen.hr/festival/2006/h_pieterse-b.pdf</ref> is 'n [[Afrikaanse skrywer]] en digter. Hy het skoolgegaan in [[Stellenbosch]] en [[Pretoria]].<ref name=":0">Esat: http://esat.sun.ac.za/index.php/Henning_Pieterse</ref> Nadat hy gematrikuleer het studeer hy aan die [[Universiteit van Pretoria]] en die [[Universiteit van Suid-Afrika]] (UNISA). Hy verwerf die graad DLitt et Phil in 1995 by laasgenoemde. Daarna was hy assosiaat-professor in Afrikaans-Nederlands by UNISA. Hy is tans die Hoof van die ''Eenheid vir Kreatiewe Skryfkuns'' aan die Universiteit van Pretoria. Hy was van 1993 tot 2002 die hoofredakteur van ''[[Tydskrif vir letterkunde|Tydskrif vir Letterkunde]]''. Saam met [[Louis Esterhuizen]] stig hulle ''Die Bekbrekers''. Hy het ook deelgeneem aan ''Poetry International'' in [[Rotterdam]] (2001) en ''Dichters in het Elzenveld'' in [[Antwerpen]] (2001). Hy wen die [[Eugene Maraisprys]] in 1990 en die [[Ingrid Jonkerprys]] in 1991 met ''Alruin'' en die [[Hertzogprys]] in 2002 vir ''Die burg van hertog Bloubaard.''<ref>NB Uitgewers: http://www.nb.co.za/Authors/1676 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811062055/http://nb.co.za/Authors/1676 |date=11 Augustus 2016 }}</ref> Hy ontvang ook 'n [[Nedbank-Akademieprys vir Vertaalde Werk]]-toekenning in 2008 vir ''Rainer Maria Rilke: Duino-Elegie''.<ref>Versindaba: http://versindaba.co.za/tag/hj-pieterse/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160910164626/http://versindaba.co.za/tag/hj-pieterse/ |date=10 September 2016 }}</ref> == Lewe en werk == Henning Jonathan Pieterse is op 8 Augustus 1960 in Wageningen in Nederland gebore, terwyl sy vader besig was om in Nederland vir sy doktoraal in chemie te studeer. Sy ouers is Thys en Susan Pieterse. Die gesin keer in 1962 terug na [[Suid-Afrika]]. Hy matrikuleer in 1978 aan die [[Hoërskool Silverton]] in Pretoria met onderskeidings in [[Afrikaans]], [[Duits]] en [[Geskiedenis]]. Hierna verrig hy sy verpligte twee jaar militêre diensplig en studeer dan verder aan die Universiteit van Pretoria, waar hy die B.A.-graad, die B.A. Honneurs-graad en in 1986 ’n M.A.-graad verwerf met ’n verhandeling oor “''Die betekenis en funksie van die verwysings in ‘Die ambassadeur’ van André P. Brink, met toespitsing op die ‘Divinia commedia’ van Dante Alighieri''”. Aan die Universiteit van Suid-Afrika behaal hy in 1995 die D.Litt. et Phil.-graad met ’n proefskrif oor “''Taalpolitiek en ‘Alternatiewe Afrikaans’''”. Hy slaag al sy grade met lof. Sedert 1985 is hy dosent, eers aan die Universiteit van Pretoria en dan aan die Universiteit van Suid-Afrika, waar hy bevorder word tot senior lektor en in 2003 tot professor in Afrikaanse taalkunde. In Januarie 2007 word hy by die Universiteit van Pretoria aangestel as hoof van die nuutgestigte eenheid vir kreatiewe skryfwerk.<ref name=":0" /> As student en as dosent ontvang hy verskeie toekennings vir voortreflike akademiese prestasie. Sy vrou Marlene pleeg in September 1993 selfmoord, ’n gebeurtenis wat hy in sy skryfwerk en veral sy kortverhale probeer verwerk. Hy trou in 2002 met Hetta Vontsteen en die egpaar het ’n seun, Thys. Hulle bly in [[Rietondale]] in Pretoria en sy plasie in die [[Groot Marico]] is vir hom ’n oase waar hy gereeld ontspan. Hoewel hy van kleinsaf hakkel, stop dit hom nie om gereeld in die openbaar op te tree nie. As begaafde musikant wat self onder andere die [[klavier]], [[klarinet]] en die didjeridoo bespeel,<ref>Stellenbosch Writers: http://www.stellenboschwriters.com/pieterse.html</ref> neem hy tydens sy studies as lid van die Universiteit van Pretoria se simfonie-orkes aan simfoniekonserte deel. Benewens sy letterkundestudies voltooi hy dan ook verskeie gevorderde kursusse in Musiekwetenskap en Musiekgeskiedenis. Hy beskou musiek as die hoogste vorm van kuns en hierdie liefde vind ook uiting in sy poësie.<ref>Hambidge, Joan Oulitnet: http://www.oulitnet.co.za/chain/joan_hambidge_vs_henning_pieterse.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170622080814/http://oulitnet.co.za/chain/joan_hambidge_vs_henning_pieterse.asp |date=22 Junie 2017 }}</ref> Saam met [[Louis Esterhuizen]] is hy die stigter en een van die eerste en mees gereelde deelnemers aan die “bekgevegte” waarmee toeskouers sedert die laat negentigerjare by kunstefeeste en op poësie-aande getrakteer word op impromptu gedigte. Sedert 1986 is hy op die redaksie en vanaf 1993 is hy hoofredakteur van ''Tydskrif vir Letterkunde'', ’n posisie wat hy tot 2003 beklee.<ref>Poetry International: http://www.poetryinternationalweb.net/pi/site/poet/item/430/10/HJ-Pieterse</ref> Verskeie van sy vakkundige artikels en referate oor taal- en letterkunde verskyn in vakkundige publikasies. In 1993 ontvang hy die Toekenning vir voortreflike referaat van die Linguistevereniging van Suid-Afrika. Vanaf 1991 tot 1993 is hy hoofbestuurslid van die Afrikaanse Skrywersgilde. Hy is ’n gesogte deelnemer aan skryfskole en Woordfeeste en tree gereeld op by die jaarlikse [[Woordfees]] op Stellenbosch, [[Aardklop]], die Versindaba en die Kaapstadse Boekefees. Poetry International nooi hom in 2001 na [[Rotterdam]] in Nederland en hy tree in dieselfde jaar ook in [[Antwerpen]] in [[België]] op by die Dichters in het Eizenveld. Hy neem in 2014 deel aan die tweede Dansende Digtersfees wat in Mei op die Spier-landgoed buite Stellenbosch gehou word as ’n gesamentlike projek tussen Spier en die Pirogue-kollektief, ’n verlengstuk van die Gorée-Instituut in [[Senegal]]. Hy tree hier op saam met Ingrid de Kok en Mxolisi Nyezwa en digters van lande soos [[Marokko]], [[Tsjad]], [[China]], [[Meksiko|Mexiko]], die [[Verenigde State van Amerika]] en Senegal. Vir baie jare is hy deeltydse musiekresensent vir ''[[Beeld]]''. == Skryfwerk == === Poësie === Hy begin dig wanneer hy vyftien jaar oud is en publiseer later gedigte in ''Tydskrif vir Letterkunde''.<ref>Du Plooy, Heilna “H.J. Pieterse (1960-)” in Van Coller, H.P. (red.) “Perspektief en Profiel Deel 3” Van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 2006</ref> Sy debuutdigbundel “'''''Alruin'''''” word in 1990 met die [[Eugène Maraisprys|Eugène Marais-prys]] bekroon<ref>Pretorius, Réna “Huldigingswoord vir die toekenning van die Eugène Marais-prys” “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 28 no. 4, November 1990</ref> en in 1991 met die [[Ingrid Jonkerprys|Ingrid Jonker-prys]].<ref>Anoniem “Henning wen Ingrid Jonker-prys” “Die Burger” 4 Junie 1991</ref> Die titel het verskillende toepassingsmoontlikhede en kan dui op ’n baie giftige, narkotiese kruidgewas wat ook die doodkruid genoem word, asook die wortel van hierdie plant wat as liefdesmiddel gebruik word om aan die besitter rykdom, gesondheid en vrugbaarheid te besorg. In die Middeleeue is beweer dat hekse dit gebruik in toormengsels en om te kan vlieg. Al hierdie betekenisse word in die bundel ontgin, wat dan hoofsaaklik elegiese en liefdesverse bevat, veral oor die verbygegane liefde. Musiek, die skilderkuns en digkuns is verdere deurlopende temas, terwyl die religie, die dood en die natuur ook betrek word. Die buiteblad van die bundel versterk die inhoud en bestaan uit vier skilderye van die 16e eeuse Italiaanse skilder Guiseppe Arcimbolo, waarin die vier seisoene deur gesigte bestaande uit bome, plante en blomme uitgebeeld word. Hierdeur word die motief van die wisselwerking tussen mens, natuur en die kunste versterk.<ref>Brink, André P. “Vrye Weekblad” Lente 1989</ref><ref>Cloete, T.T. “Rapport” 17 Desember 1989</ref><ref>Van Vuuren, Helize “Die Burger” 15 Maart 1990</ref> Met “'''''Die burg van Hertog Bloubaard'''''” lewer Pieterse ’n indrukwekkende opvolg waarin die verstegniese verskeidenheid en die deurdigting van die tema imponeer. Die bundel vertel die volksverhaal van die reeksmoordenaar Bloubaard wat van sy vroue ontslae raak sodat hy ’n nuwe een kan soek. Hierdie gedigtesiklus steun op die sprokie se geskiedenis van die tragiese verhouding tussen Bloubaard en sy geliefde vrou, vol passie, hartstog en pyn. In die sprokie waarop die bundel gebaseer is, gee Bloubaard voor hy op reis gaan aan sy vrou die sleutels van al die deure in sy kasteel, maar verbied haar om by hulle in te gaan, al het sy die sleutel daarvoor. Haar nuuskierigheid oorweldig haar en sy gaan die kamers binne, waar sy onder andere op die lyke van sy vorige vroue afkom en die gevaar besef dat hy haar ook sal doodmaak. Daar is verskeie variasies van die sprokie, maar die digter sluit voor en agter in die bundel uittreksels uit die Hongaarse komponis [[Béla Bartók]] se opera “''Herzog Blaubarts Burg''” in, wat dit duidelik maak dat die bundel as’t ware binne die opera se verhaal gelees moet word.<ref>Jacobs, Ihette LitNet: http://www.litnet.co.za/die-narratief-van-verlies-die-bloubaardnarratief-as-interteks-in-die-burg-van-hertog-bloub/</ref> In die bundel is verval vervleg met liefde, die erotiek en die seksuele, sodat dood en verganklikheid tesame met die hartstog ’n groot rol speel. Die bundel is ryk aan mitologiese verwysings en veelvoudigheid van betekenis, wat van gedig tot gedig weerkaats word, sodat die inhoud op meerdere betekenisvlakke gelees kan word en feitlik onuitputbaar ryk is. In die gedigte word byvoorbeeld simbole soos die kelder en die graf gebruik, wat dan weer raakpunte het met die Griekse Hades of onderwêreld, die Joodse Sjeool, die Christene se hel en Bloubaard se eie kamers van verskrikking. Die sterresimbool roep die Egiptiese astrologie op, waar die gestorwe [[Farao]] ’n onsterflike ster word. In aansluiting by sy kortverhaalbundel beleef die digter ook die selfdood van sy vrou, asof hy as Bloubaardfiguur verantwoordelik was vir haar dood.<ref>Jacobs, Ihette Noordwes-Universiteit: http://dspace.nwu.ac.za/handle/10394/4814</ref> Soos gebruiklik in Pieterse se digkuns speel musiek in die bundel ’n groot rol, waar dit selfs afkomstig is van plante, klippe, voëls en sterre. In die losstaande openingsgedig (“''Welkom in my kasteel''”) word die geliefde (en ook die leser) die kasteel binne genooi. Daar word dan deur al die partye terug gekyk na die verlede, maar die kenbaarheid daarvan het vervaag sodat slegs suggestie (“die eggo van die eggo van ’n sug”) oorgebly het. Hierdie verwyderdheid en onvermoë tot ware kontak en intimiteit is ’n deurlopende motief in die bundel.<ref>Cloete, T.T. “Beeld” 23 Oktober 2000</ref><ref>Malan, Lucas “Rapport” 10 Desember 2000</ref> In 2002 verower “''Die burg van Hertog Bloubaard''” die belangrikste letterkundeprys, naamlik die [[Hertzogprys]],<ref>Jackson, Neels “Henning Pieterse kry Hertzogprys vir 2de digbundel” “Beeld” 20 April 2002</ref> terwyl dit in 2004 op die kortlys is vir die toekenning van die [[Helgaard Steyn-prys]]. Hierdie digbundel word omskep in ’n musiekdrama wat in 2007 op die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees]] opgevoer word. === Vertalings === Hy vertaal Rainer Maria Rilke se “'''''Duino-elegieë'''''” in Afrikaans en ontvang in 2008 die Akademieprys vir Vertaalde Werk vir hierdie vertaling.<ref>Beukes, Marthinus “Beeld” 28 Januarie 2008</ref><ref>Mühr, Stephan “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 45 no. 2, Lente 2008</ref><ref>Pakendorf, Gunther “Rapport” 24 Februarie 2008</ref> Sy gedigte word opgeneem in verskeie versamelbundels, waaronder “''Groot verseboek''”, “''Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte''”, “''Digters en digkuns''”, “''Ons klein en silwerige planeet''” en die “''Versindaba''” bundels wat jaarliks na hierdie fees uitgegee word. Hy publiseer ook in ''Tydskrif vir Letterkunde'', ''Fragmente'' en die Nederlandse ''Concept''. === Kortverhale === Sy kortverhale word in “'''''Omdat ons alles is'''''” gebundel. In die titelverhaal word die toonaard van die bundel uitgespel, naamlik die feit dat ons alles is, maak ons alleen en dus ook onvoltooid. Pieterse bewys in hierdie bundel dat hy ook ’n prosaskrywer van formaat is met die digtheid van hierdie verhale, wat mekaar weerkaats en aanvul. Die bundel word ’n poging om deur skryf berusting te vind na die selfdood van ’n geliefde en verlies is ’n deurlopende tema. In die soeke na sin in hulle lewens gee die karakters hulle oor aan oormatige gebruik van dwelms, drank, pille en seks. Op postmodernistiese wyse word in die bundel gebruik gemaak van die skrywer se eiename vir van die karakters in die verhale om die persoonlike aard daarvan te bevestig, hoewel die verhale duidelik as fiksie aangebied word.<ref>Gouws, Tom “Beeld” 19 Oktober 1998</ref><ref>Weideman, George “Rapport” 6 Desember 1998</ref><ref>Venter, L.S. “Beeld” 16 November 1998</ref> Pieterse se kortverhale word ook in ''Tydskrif vir Letterkunde'' gepubliseer en in versamelbundels opgeneem, waaronder “''Liefde loop ver''” en “''Kruis en dwars''”, beide onder redaksie van Jeanette Ferreira. Sy kortverhaal “''Kompos''” word opgeneem in die Nederlandse bundel “''Skrywers in die strydperk. Krachtlijnen in de Zuid-Afrikaanse letterkunde''”. Die verhaal het as agtergrond die witmense se magsverlies na die koms van [[demokrasie]], met die totstandkoming van ’n nuwe regering wat veel verder strek as slegs bewindsoorname en ook geweld meebring wat soos kompos ’n organiese bestanddeel van die Suid-Afrikaanse lewenswyse word. Hy is eindredakteur van die vertaling van “''’n Keur uit die pelgrimsverhale van Geoffrey Chaucer''” deur John Bojé. === Dramas === In 2003 word sy verhoogstuk “'''''Ystertyd'''''” aangewys as een van die teksontwikkelingsprojekte van [[Aardklop]]. Hy erken later dat die idee van ’n drama oor twee vroue wat vasgekluister is in ’n tronk in oorlogstyd oorspronklik Alexa Strachan s’n was en stem in om sy prysgeld aan haar terug te betaal en die teks saam met haar te ontwikkel. Die oorheersende tema van die stuk is vroue en hulle verweer teen geweld. == Publikasies<ref>Digitale bibliotheek voor Nederlandse letteren: http://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=piet016</ref> == === Poësie === * Alruin, HAUM Literêr, 1989 * Die burg van hertog Bloubaard, Tafelberg, 2000 === Prosa === * Omdat ons alles is, (kortstories), Tafelberg, 1998 === Vertalings === * Duino-elegieë- [[Rainer Maria Rilke]], Protea Boekhuis, 2007 * [[Van den vos Reynaerde|Reinaard die vos]], Protea Boekhuis, [[Willem die Madoc maecte]], 2024 == Sien ook == * [[Lys van Afrikaanse skrywers]] == Verwysings == === Boeke === * Kannemeyer, J.C. “Die Afrikaanse literatuur 1652-2004” Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Nienaber, P.J., Roodt, P.H. en Snyman, N.J. (samestellers) “Digters en digkuns” Perskor-Uitgewers Kaapstad Vyfde uitgawe Sewende druk 2007 * Van Coller, H.P. (red.) “Perspektief en Profiel Deel 3” Van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 2006 === Tydskrifte en koerante === * Burger, Kobus “Skrywers aan’t werk” “Beeld” 8 Desember 2003 * De Vries, Anastasia “Ma, ek wil ’n skrywer word” “Rapport” 29 April 2007 * Fitzpatrick, Marida “In die kop en in die hart” “Naweek-Beeld” 6 Januarie 2007 * Kotzé, Adri “Pieterse, Strachan skud blad oor teks” “Rapport” 7 Desember 2003 * Nel, Ronel “Om skanse te skep” “Insig” Junie 2002 * Nel, Ronel “’n Afrikaanse Bloubaard vir ons tyd” “By” 24 Maart 2007 * Nieuwoudt, Stephanie “Skryfwerk veel meer as ’n pynstiller, sê Pieterse” “Plus” 11 Desember 1998 * Nieuwoudt, Stephanie “Bekgeveg met Dr. Death” “Beeld” 14 Julie 2001 * Nieuwoudt, Stephanie “Knyp my, knyp my” “Beeld” 25 April 2002 * Rademeyer, Alet “Skryf kreatief in enige taal in dié kursus” “Beeld” 1 Desember 2006 * Scholtz, Hettie “Rustelose Bloubaard” “Insig” Desember 2000 * Stehle, Rudolf “Kom dans met die digters” “Beeld” 23 April 2014 * Van Coller, H.P. “’Ek maak nog deure oop’ deur H.J. Pieterse” “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 35no. 2, Mei 1997 * Walters, M.M. “Rede by oorhandiging van die Ingrid Jonker-prys” “Tydskrif vir Letterkunde” “Jaargang 29 no. 3, Augustus 1991 === Ander verwysings === {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Pieterse, Henning}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1960]] hscw7ve9qlq33b1zu3knp7sp7n21nmf 0 113041 2908060 1993009 2026-05-30T05:49:23Z Aliwal2012 39067 2908060 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Verkiesingsplakkaat, Vereeniging, Blaar Coetzee teen JM Strydom, 1961.jpg|duimnael|250px|[[Hans Strydom (verslaggewer)|J.M. Strydom]] van die [[Nasionale Unie]] het dié plakkaat in [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1961|1961 se algemene verkiesing]] teen [[Blaar Coetzee]] van die [[Nasionale Party]] gebruik.]] [[Beeld:Marais Steyn.jpg|duimnael|regs|230px|[[Marais Steyn]], LV vir Vereeniging van 1953 tot 1958.]] '''Vereeniging''' was 'n kiesafdeling vir verkiesings vir die [[Suid-Afrika]]anse Volksraad van die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1929|algemene verkiesing van 1929]] tot [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1989|dié van 1989]]. Die [[Nasionale Party]] (NP) het die setel in 1929 en 1933 gewen, waarna die [[Verenigde Party]] (wat saamgestel is uit die NP en die [[Suid-Afrikaanse Party]] [SAP]) dit gewen het in 1938, 1943 en 1948. Die NP het dit in tussenverkiesing in 1949 verower, maar in 1953 wen die VP weer. Daarna het die NP die setel in 1958 teruggewen en dit in al agt verkiesings tot en met 1989 behou. In die eerste verkiesing nadat Vereeniging as nuwe setel afgebaken is, het K. Rood van die NP gemaklik gewen met 1 529 van die stemme, vergeleke met H.J. Vorster van die SAP se 1 070. In [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1933|1933 se algemene verkiesing]], die sogenaamde Smelterverkiesing omdat dit gehou is in die aanloop tot die NP en SAP se samesmelting, is Rood onbestrede vir die NP-koalisie verkies. In die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1938|1938-verkiesing]] het die Gesuiwerde Nasionale Party se W.F.H. Huyzers 1&nbsp;634 stemme op hom verenig, vergeleke met Rood se 4&nbsp;820, oftewel amper driekwart van die uitgebragte stemme. Rood het dié prestasie so te sê herhaal in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1943|verkiesing van 1943]], want toe kry hy 4 598 stemme teen die NP se J.W. van Tonder se 1 877. Rood het Vereeniging vir oulaas in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1948|1948-verkiesing]] gewen, dié keer met 5&nbsp;488 teenoor J.H. Loock van die NP se 4&nbsp;259. Nadat Rood blykbaar omstreeks 1949 oorlede is, wen Loock Vereeniging vir die NP in 'n tussenverkiesing op [[18 Mei]] [[1949]] met 'n meerderheid van 16 bo die VP se R.H. Amm. In die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1953|1953-verkiesing]] was Vereeniging dan ook een van die VP se min winste bo die NP toe [[Marais Steyn]] vir Loock met 'n meerderheid van 387 verslaan. [[Blaar Coetzee]] verhang egter die bordjies in [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1958|1958]] toe hy Marais verslaan met 'n meerderheid van 843. Die volkstemming oor republiekwording in 1960 het bewys dat Vereeniging 'n veilige NP-setel geword het, want 6 833 van die kiesers wat vir die republiek en net 5 024 daarteen, 'n veldtog wat gelei is deur die VP. Coetzee kom in [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1961|1961]] se verkiesing teen J.M. Strydom van die [[Nasionale Unie]] onder leiding van [[Japie Basson]] te staan en wen met 'n meerderheid van 1 720. Dié uitslag het die opposisie daarvan laat afsien om 'n kandidaat in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1966|1966-verkiesing]] te stel toe die NP landwyd op die kruin van sy gewildheid was, trouens die NP het 'n groter aandeel van die stemme sowel as die setels gewen as enige ander party sedert [[Uniewording]]. In [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1970|1970]] het die VP weer sy hand gewaag aan Vereeniging toe die eerste driehoekige stryd in die kiesafdeling plaasgevind het: Coetzee kry 6 196 stemme, die VP se P.J. Kleynhans 3 397 en die [[Herstigte Nasionale Party|HNP]] se G.P. Mills 625 vir 'n NP-meerderheid van 2 799. Coetzee het voor die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1974|1974-verkiesing]] uit die aktiewe politiek getree om ambassadeur in [[Rome]] te word, maar is ses maande later teruggeroep nadat hy sy mond uitgespoel het oor kleinlike aspekte van die regering se [[apartheid]]sbeleid. Die latere staatspresident [[F.W. de Klerk]] wen die tussenverkiesing op [[29 November]] [[1972]] met 'n meerderheid van 2&nbsp;078 bo die VP se T. Roos. Die HNP-kandidaat het 326 stemme gekry en dié van die [[Progressiewe Party|PP]] 192. J.N. Cloete vir die L en G het 31 stemme op hom verenig. De Klerk is in 1974 onbestrede verkies, maar in die verkiesings van [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1987|1987]] en [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1989|1989]] het hy sterk teenstand van die [[Konserwatiewe Party|KP]]-kandidate gekry. == Bronne == * ''Amptelike Jaarboek van die Republiek van Suid-Afrika 1983''. 1983. Johannesburg: Chris van Rensburgpublikasies. * Schoeman, B.M. 1977. ''Parlementêre verkiesings in Suid-Afrika 1910-1976''. Pretoria: Aktuele Publikasies. [[Kategorie:Politiek van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Verenigde Party]] [[Kategorie:Volksraadskiesafdelings]] b8wcyfxspspzy6qty1gr39yfjvzzakc 0 120941 2908045 2853809 2026-05-29T22:05:19Z CommonsDelinker 1161 "Bugs_Bunny_and_yellow_bunny.jpg" is verwyder omdat dit in Commons deur [[c:User:Didym|Didym]] verwyder is omrede: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Bugs Bunny and yellow bunny.jpg|]] 2908045 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Karakter | naam = Bugs Bunny | beeld = | beeldbeskrywing = 'n Figuur van Bugs Bunny en Yellow Bunny | beeldonderskrif = 'n Figuur van Bugs Bunny en Yellow Bunny | verskyning1 = ''Porky's Hare Hunt'' (Vroeë weergawe) 30 April 1938<br />''A Wild Hare'' (Amptelike weergawe) 20 Julie 1940 | verskyning2 = | geskep = Ben Hardaway, Cal Dalton (prototipe)<br />Tex Avery (amptelik) | uitbeelding = | stem = Mel Blanc (1940–1989)<br />Jeff Bergman (1990–1993, 1997–1998, 2002–2004, 2007, 2011–hede)<br />Greg Burson (1991–1997)<br />Billy West (1996–2006)<br />Joe Alaskey (2000–2011)<br />Samuel Vincent (2001–2006) | name = | byname = | spesie = [[Konyn]] of [[haas]] | geslag = Manlik | beroep = | titel = | getroud = | kinders = | familie = Honey Bunny (1966–1996)<br />Lola Bunny (1996-hede) | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} }} '''Bugs Bunny''' is 'n [[haas]] in 'n [[strokiesprent]] wat gaande is oor [[wortel (groente)|wortels]].<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Die karakter is deur Warner Bros vir hulle tekenreekse ''Looney Tunes'' en ''Merrie Melodies'' geskep, en het een van die bekendste tekenfilmfigure ter wêreld geword.<ref name="Guinness">{{en}} {{cite web |url=http://www.guinnessworldrecords.com/records-1/most-portrayed-character-in-film/ |title=Most Portrayed Character in Film |date=Mei 2011 |publisher=[[Guinness World Records]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204104441/http://www.guinnessworldrecords.com/records-1/most-portrayed-character-in-film |archive-date=4 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all |accessdate=7 Mei 2017}}</ref> Bugs is veral bekend vir die frase "''What's up, doc?''" (in 'n [[New York]]se aksent) wat die eerste keer op 27 Julie 1940 in ''A Wild Hare'' gehoor is. Bugs verskyn egter al in 1938 in 'n fliek van Porky Pig: ''Porky's Hare Hunt''. Sedert sy debuut is Bugs in talle kortfilms, speelfilms, televisiereekse, strokiesprente, videospeletjies, pretparkritte en advertensies gebruik. Hy was die tweede tekenkarakter (ná [[Mickey Muis]]) om 'n ster op die [[Hollywood Walk of Fame]] te ontvang.<ref name="Hollywood">{{en}} {{cite web |title=Bugs Bunny |url=http://www.walkoffame.com/bugs-bunny |publisher=Hollywood Chamber of Commerce |accessdate=28 Junie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421135148/https://walkoffame.com/bugs-bunny/ |archive-date=21 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Personage == [[Lêer:FB-111 Bugs Bunny Nose Art.jpeg|duimnael|links|Bugs Bunny]] Bugs is 'n [[vermensliking|vermenslikte]] [[konyn]] of haas (daar word tot vandag toe bespiegel wat hy nou regtig is) met 'n grys-wit pels. Met uitsondering van sy wit [[handskoen]]e dra hy geen klere nie. Bugs raak in bykans elke film waarin hy speel by 'n konflik met ander karakters betrokke, hoewel dit selde sy skuld is. Hy probeer meestal om konflik te vermy, maar as iemand hom kwaad maak, deins hy vir niks terug nie. Wanneer hy sy geduld verloor en openlik moeilikheid soek, kondig hy dit altyd aan met die sin: "''Of course you realize, this means war!''" In die films van die jare dertig en veertig word Bugs as 'n wilde konyn uitgebeeld. So woon hy onder die grond in 'n gat. Hy gedra homself ook kinderagtig. In latere films word hy kalmer en gedra hy homself meer volwasse. In teenstelling met ander tekenfilmfigure trek hy self maar selde aan die kortste end. == Geskiedenis == [[Lêer:Bugs Bunny Walk of Fame 4-20-06.jpg|duimnael|links|Bugs Bunny se ster op die Hollywood Walk of Fame]] Volgens historici is Bugs op 'n [[Walt Disney]]-karakter genaamd ''Max Hare'' gebaseer. Die karakter is deur Charlie Thorson vir die ''Silly Symphonies''-film ''The Tortoise and the Hare'' ontwerp. 'n Prototipe van Bugs Bunny is reeds in 1938 in die film ''Porky's Hare Hunt'' gebruik. Bugs maak sy amptelike debuut in 1940 in ''A Wild Hare''. Dit word as Bugs se eerste amptelike optrede gesien, omdat hy in die film vir die eerste keer soos die Bugs Bunny wat mense tans ken lyk. Sy naam word vir die eerste keer in die daaropvolgende film, ''Elmer's Pet Rabbit'', vermeld. Albei films was 'n groot sukses en het Bugs een van die bekendste karakters van die ''Looney Tunes''-reeks gemaak. In ongeveer 1942 het Bugs ook die ster van die ''Merrie Melodies''-reeks geword. Hy is daarna in talle film gebruik. Bugs het ook van die doek/skerm af bekend geword. Hy word<!-- is of was? --> die gelukbringer vir Warner Bros, soos [[Mickey Muis]] die gelukbringer van Disney was. Van 1943 tot 1946 was Bugs Bunny ook die gelukbringer van die ''Kingman Army''-lugveld in [[Arizona]]. == Stem-akteurs == Mel Blanc was die bekendste akteur agter Bugs Bunny se stem. Hy vertolk die rol vanaf Bugs se debuut, vir 51 jaar. Ná sy dood in 1989 neem Jeff Bergman die rol oor. Ander akteurs wat vir Bugs gepraat het, is: * Billy West * Joe Alaskey * Samuel Vincent * Noel Blanc == Verdere naleeswerk == * ''Bugs Bunny: 50 Years and Only One Grey Hare'', deur Joe Adamson (1990), Henry Holt, {{ISBN|0-8050-1855-7}} * ''Looney Tunes and Merrie Melodies'', deur Jerry Beck and Will Friedwald (1989), Henry Holt, {{ISBN|0-8050-0894-2}} * ''Chuck Amuck : The Life and Times of an Animated Cartoonist'' deur Chuck Jones, gepubliseer deur Farrar Straus & Giroux, {{ISBN|0-374-12348-9}} * ''That's Not All, Folks!'' deur Mel Blanc, Philip Bashe. Warner Books, {{ISBN|0-446-39089-5}} (sagteband) {{ISBN|0-446-51244-3}} (hardeband) * ''Of Mice and Magic: A History of American Animated Cartoons'', Leonard Maltin, Revised Edition 1987, Plume {{ISBN|0-452-25993-2}} (sagteband) {{ISBN|0-613-64753-X}} (hardeband) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} [http://www.looneytunes.com/ Warner Bros. Studios se webtuiste] * {{en}} [http://www.toonopedia.com/bugs.htm Bugs Bunny se profiel op Toonopedia] {{Normdata}} [[Kategorie:Fiktiewe karakters]] [[Kategorie:Strokiesverhale]] [[Kategorie:Televisiekarakters]] rxij3m3sqes34gq2cbbimvvl8aa4b9t 0 122520 2908005 2885256 2026-05-29T18:18:07Z ~2026-32094-42 208551 /* */ hhhhh 2908005 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Ali Chamenei | beeld = Ali Khamenei Nowruz message official portrait 1397 02.jpg | beeldonderskrif = Ali Chamenei in 2017 | orde = 2de Opperleier van die<br />Islamitiese Republiek Iran | termynaanvang = [[4 Junie]] [[1989]] | termyneinde = [[28 Februarie]] [[2026]] | voorganger = [[Roeholla Chomeini]] | opvolger = [[Mojtaba Chamenei]] | geboortedatum = {{Geboortedatum|1939|4|19}} | geboortejaar = | geboortemaand = | geboortedag = | geboorteplek = [[Masjhad]], [[Chorasan]], [[Iran]] | sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1939|4|19|2026|2|28}} | sterfteplek = [[Teheran]], [[Iran]] | party = Onafhanklik (1989–hede)<br />Islamitiese Republikeinse Party (1979–1987)<br />Gesamentlike Geestelike Vereniging (1977–1989)<ref>{{fa}} {{cite web |url=http://fararu.com/fa/news/118101/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%AA-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%8A%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF |title=جامعه روحانيت مبارز جوان مي‌شود |trans-title=Die Vereniging van Strydende Geestelikes word jonger |id=118101 |date=8 Julie 2012 |accessdate=18 Junie 2017 |publisher=Fararu |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629105619/https://fararu.com/fa/news/118101/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%AA-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%8A%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF |archive-date=29 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | orde2 = 3de President van Iran | termynaanvang2 = [[13 Oktober]] [[1981]] | termyneinde2 = [[3 Augustus]] [[1989]] | eersteminister2 = [[Mir-Hossein Mousavi]] | voorganger2 = [[Mohammad-Ali Rajai]] | opvolger2 = [[Akbar Hashemi Rafsanjani]] | orde3 = Lid van die Vergadering van Deskundiges | termynaanvang3 = [[15 Augustus]] [[1983]] | termyneinde3 = [[21 Februarie]] [[1991]] | voorganger3 = | opvolger3 = | orde4 = Lid van die Parlement van Iran | termynaanvang4 = [[28 Mei]] [[1980]] | termyneinde4 = [[13 Oktober]] [[1981]] | voorganger4 = | opvolger4 = | eggenoot = Mansureh Chojesteh Bagherzadeh (getroud 1964) | kinders = Mostafa, [[Mojtaba Chamenei|Mojtaba]], Masoud, Meysam, Hoda, Boshra | alma_mater = | religie = [[Sjia]] Islam | handtekening = Khamenei signature.png | militer = Militêre Diens | lojaliteit = {{vlagland|Iran}} | tak = Islamitiese Revolusionêre Wagte | diensjare = 1979–1980 | rang = Hoof van Revolusionêre Wagte<ref>{{en}} {{cite web |title=Detailed biography of Ayatollah Khamenei, Leader of Islamic Revolution |publisher=Khamenei.ir |url=http://english.khamenei.ir/news/2157/Detailed-biography-of-Ayatollah-Khamenei-Leader-of-Islamic-Revolution |accessdate=18 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419023659/http://english.khamenei.ir/news/2157/Detailed-biography-of-Ayatollah-Khamenei-Leader-of-Islamic-Revolution |archive-date=19 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} Ajatolla '''Ali Chamenei''' ([[Persies]]: سید علی حسینی خامنه‌ای , رهبر عالی و اعظم, [ʔæˈliː hoseiˈn χɒːmeneˈʔiː], {{Audio|Fa-علی خامنه ای.ogg|luister}}; 19 April 1939 – 28 Februarie 2026) was van 1989 tot 2026 die godsdienstige leier en staatshoof van [[Iran]]. Hy het in 1989 [[ajatolla]] [[Roeholla Chomeini]] opgevolg. Die Irannese het hom as [[God]] se verteenwoordiger op [[Aarde]] beskou en hy het die hoogste magsposisie in die land beklee.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Van 1981 tot 1989 was hy ook die president van Iran. Chamenei was 'n volgeling en vertroueling van Roeholla Chomeini en as sodanig 'n teenstander van die [[Weste]]rse politiek van [[sjah]] [[Mohammad Reza Pahlavi]]. Tussen 1964 en 1978 is hy om dié rede gereeld gevange geneem. Ná die [[Irannese Rewolusie|val van die sjah]] in 1978 het hy lid geword van die Islamitiese Revolusionêre Raad, 'n minister en 'n Vrydag-imam in [[Teheran]]. As voorganger in die gebed op Vrydagmiddae het hy opruiende preke in die hoofstad gelewer, waarmee hy gelowiges in vervoering gehad het. Op 27 Junie 1981 het hy 'n aanslag op sy lewe oorleef. Tydens 'n perskonferensie het 'n bom ontplof wat in 'n [[kassetopnemer]] weggesteek was. Hoewel Chamenei reg langs die opnemer gesit het, het hy dié aanslag oorleef. Hy was daarna aan sy regterhand gestrem. Vir sy volgelinge was dit 'n bewys dat hy 'n "lewende" [[martelaar]] was. Ná die moord op Mohammad Ali Rajai is Chamenei deur 'n oorgrote meerderheid tot president van Iran verkies. Só het hy die eerste geestelike geword wat hierdie amp in Iran beklee het. As president het hy ook die Islamitiese Republikeinse Party gelei. Net soos sy voorganger, Chomeini, het Chamenei byna onbeperkte mag oor alle staatsinstellings uitgeoefen. In 1985 is hy vir 'n tweede termyn herkies. In teenstelling met sy voorganger, Abolhassan Bani Sadr, het hy selde met die godsdienstige leier van Iran in konflik gekom. Ná die dood van Chomeini is Chamenei op 4 Junie 1989 tot godsdienstige leier (die opperleier) van Iran verkies. Chamenei het [[konserwatisme|konserwatiewe]] [[Islam]]isme voorgestaan, wat selde hervormings toelaat. Hierby het hy steun gevind van die Raad van Hoeders wat in die 1980's gestig is. Hierdie raad bestaan uit ses Sjiitiese moellahs en ses juriste en waak oor alle politieke aanstellings, parlementsbesluite en oor die toepassing van sensuur. Aan die einde van die 1990's het hy enkele hervormings toegelaat om 'n einde aan Iran se internasionale geïsoleerde posisie te maak. Die hervormingsbeweging het in 1997, ná die verkiesing van [[Mohammad Chatami]] tot president, in volle gang gekom. In die vroeë oggendure van 1 Maart 2026 het die Irannese staatsmedia bevestig dat Ali Chamenei in [[Aanvalle op Iran in 2026|bomaanvalle op Iran]] gesterf het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |publisher=[[BBC]] |date=28 Februarie 2026 |accessdate=28 Februarie 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c |title=Iranian state media say country's supreme leader is dead |publisher=AP News |date=28 Februarie 2026 |accessdate=1 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news18.com/amp/world/supreme-leader-ayatollah-khamenei-is-dead-irans-state-tv-9936054.html |title=Iran Confirms Khamenei Killed In US-Israel Strikes, Announces 40-Day Mourning |publisher=News18 |date=1 Maart 2026 |accessdate=1 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://gulfnews.com/amp/story/world%2Fmena%2Fkhamenei-dead-40-day-mourning-declared-iran-state-tv-1.500459085 |title=Ayatollah Ali Khamenei: Supreme leader dead, Iran TV confirms as 40-day mourning declared |publisher=Gulf News |date=1 Maart 2026 |accessdate=1 Maart 2026}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Ali Khamenei}} * {{en}} [http://english.khamenei.ir/ Persoonlike webtuiste] {{Presidente van Iran}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Chamenei, Ali}} [[Kategorie:Presidente van Iran]] [[Kategorie:Diktators]] [[Kategorie:Geboortes in 1939]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] fj2cm1iup0be0c3zqfzfjrflch0xmv0 2908031 2908005 2026-05-29T21:05:06Z SpesBona 2720 Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-32094-42|~2026-32094-42]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Kurcke|Kurcke]] 2885256 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Ali Chamenei | beeld = Ali Khamenei Nowruz message official portrait 1397 02.jpg | beeldonderskrif = Ali Chamenei in 2017 | orde = 2de Opperleier van die<br />Islamitiese Republiek Iran | termynaanvang = [[4 Junie]] [[1989]] | termyneinde = [[28 Februarie]] [[2026]] | voorganger = [[Roeholla Chomeini]] | opvolger = [[Mojtaba Chamenei]] | geboortedatum = {{Geboortedatum|1939|4|19}} | geboortejaar = | geboortemaand = | geboortedag = | geboorteplek = [[Masjhad]], [[Chorasan]], [[Iran]] | sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1939|4|19|2026|2|28}} | sterfteplek = [[Teheran]], [[Iran]] | party = Onafhanklik (1989–hede)<br />Islamitiese Republikeinse Party (1979–1987)<br />Gesamentlike Geestelike Vereniging (1977–1989)<ref>{{fa}} {{cite web |url=http://fararu.com/fa/news/118101/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%AA-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%8A%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF |title=جامعه روحانيت مبارز جوان مي‌شود |trans-title=Die Vereniging van Strydende Geestelikes word jonger |id=118101 |date=8 Julie 2012 |accessdate=18 Junie 2017 |publisher=Fararu |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629105619/https://fararu.com/fa/news/118101/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%AA-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%8A%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF |archive-date=29 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | orde2 = 3de President van Iran | termynaanvang2 = [[13 Oktober]] [[1981]] | termyneinde2 = [[3 Augustus]] [[1989]] | eersteminister2 = [[Mir-Hossein Mousavi]] | voorganger2 = [[Mohammad-Ali Rajai]] | opvolger2 = [[Akbar Hashemi Rafsanjani]] | orde3 = Lid van die Vergadering van Deskundiges | termynaanvang3 = [[15 Augustus]] [[1983]] | termyneinde3 = [[21 Februarie]] [[1991]] | voorganger3 = | opvolger3 = | orde4 = Lid van die Parlement van Iran | termynaanvang4 = [[28 Mei]] [[1980]] | termyneinde4 = [[13 Oktober]] [[1981]] | voorganger4 = | opvolger4 = | eggenoot = Mansureh Chojesteh Bagherzadeh (getroud 1964) | kinders = Mostafa, [[Mojtaba Chamenei|Mojtaba]], Masoud, Meysam, Hoda, Boshra | alma_mater = | religie = [[Sjia]] Islam | handtekening = Khamenei signature.png | militer = Militêre Diens | lojaliteit = {{vlagland|Iran}} | tak = Islamitiese Revolusionêre Wagte | diensjare = 1979–1980 | rang = Hoof van Revolusionêre Wagte<ref>{{en}} {{cite web |title=Detailed biography of Ayatollah Khamenei, Leader of Islamic Revolution |publisher=Khamenei.ir |url=http://english.khamenei.ir/news/2157/Detailed-biography-of-Ayatollah-Khamenei-Leader-of-Islamic-Revolution |accessdate=18 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419023659/http://english.khamenei.ir/news/2157/Detailed-biography-of-Ayatollah-Khamenei-Leader-of-Islamic-Revolution |archive-date=19 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} Ajatolla '''Ali Chamenei''' ([[Persies]]: سید علی حسینی خامنه‌ای , کصکش اعظم, [ʔæˈliː hoseiˈniː χɒːmeneˈʔiː], {{Audio|Fa-علی خامنه ای.ogg|luister}}; 19 April 1939 – 28 Februarie 2026) was van 1989 tot 2026 die godsdienstige leier en staatshoof van [[Iran]]. Hy het in 1989 [[ajatolla]] [[Roeholla Chomeini]] opgevolg. Die Irannese het hom as [[God]] se verteenwoordiger op [[Aarde]] beskou en hy het die hoogste magsposisie in die land beklee.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Van 1981 tot 1989 was hy ook die president van Iran. Chamenei was 'n volgeling en vertroueling van Roeholla Chomeini en as sodanig 'n teenstander van die [[Weste]]rse politiek van [[sjah]] [[Mohammad Reza Pahlavi]]. Tussen 1964 en 1978 is hy om dié rede gereeld gevange geneem. Ná die [[Irannese Rewolusie|val van die sjah]] in 1978 het hy lid geword van die Islamitiese Revolusionêre Raad, 'n minister en 'n Vrydag-imam in [[Teheran]]. As voorganger in die gebed op Vrydagmiddae het hy opruiende preke in die hoofstad gelewer, waarmee hy gelowiges in vervoering gehad het. Op 27 Junie 1981 het hy 'n aanslag op sy lewe oorleef. Tydens 'n perskonferensie het 'n bom ontplof wat in 'n [[kassetopnemer]] weggesteek was. Hoewel Chamenei reg langs die opnemer gesit het, het hy dié aanslag oorleef. Hy was daarna aan sy regterhand gestrem. Vir sy volgelinge was dit 'n bewys dat hy 'n "lewende" [[martelaar]] was. Ná die moord op Mohammad Ali Rajai is Chamenei deur 'n oorgrote meerderheid tot president van Iran verkies. Só het hy die eerste geestelike geword wat hierdie amp in Iran beklee het. As president het hy ook die Islamitiese Republikeinse Party gelei. Net soos sy voorganger, Chomeini, het Chamenei byna onbeperkte mag oor alle staatsinstellings uitgeoefen. In 1985 is hy vir 'n tweede termyn herkies. In teenstelling met sy voorganger, Abolhassan Bani Sadr, het hy selde met die godsdienstige leier van Iran in konflik gekom. Ná die dood van Chomeini is Chamenei op 4 Junie 1989 tot godsdienstige leier (die opperleier) van Iran verkies. Chamenei het [[konserwatisme|konserwatiewe]] [[Islam]]isme voorgestaan, wat selde hervormings toelaat. Hierby het hy steun gevind van die Raad van Hoeders wat in die 1980's gestig is. Hierdie raad bestaan uit ses Sjiitiese moellahs en ses juriste en waak oor alle politieke aanstellings, parlementsbesluite en oor die toepassing van sensuur. Aan die einde van die 1990's het hy enkele hervormings toegelaat om 'n einde aan Iran se internasionale geïsoleerde posisie te maak. Die hervormingsbeweging het in 1997, ná die verkiesing van [[Mohammad Chatami]] tot president, in volle gang gekom. In die vroeë oggendure van 1 Maart 2026 het die Irannese staatsmedia bevestig dat Ali Chamenei in [[Aanvalle op Iran in 2026|bomaanvalle op Iran]] gesterf het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |publisher=[[BBC]] |date=28 Februarie 2026 |accessdate=28 Februarie 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c |title=Iranian state media say country's supreme leader is dead |publisher=AP News |date=28 Februarie 2026 |accessdate=1 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news18.com/amp/world/supreme-leader-ayatollah-khamenei-is-dead-irans-state-tv-9936054.html |title=Iran Confirms Khamenei Killed In US-Israel Strikes, Announces 40-Day Mourning |publisher=News18 |date=1 Maart 2026 |accessdate=1 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://gulfnews.com/amp/story/world%2Fmena%2Fkhamenei-dead-40-day-mourning-declared-iran-state-tv-1.500459085 |title=Ayatollah Ali Khamenei: Supreme leader dead, Iran TV confirms as 40-day mourning declared |publisher=Gulf News |date=1 Maart 2026 |accessdate=1 Maart 2026}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Ali Khamenei}} * {{en}} [http://english.khamenei.ir/ Persoonlike webtuiste] {{Presidente van Iran}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Chamenei, Ali}} [[Kategorie:Presidente van Iran]] [[Kategorie:Diktators]] [[Kategorie:Geboortes in 1939]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] jj5lw66msgxxw9n104et1bc6df9wyic 0 124587 2907988 2846466 2026-05-29T15:55:59Z CommonsDelinker 1161 "Rex_Whistler_-_Gilbert_Ryle,_Fellow.jpg" is verwyder omdat dit in Commons deur [[c:User:Krd|Krd]] verwyder is omrede: [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:1940s paintings by Rex Whistler|]]: '''These images are not in the public domain in the 2907988 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wetenskaplike | naam = Gilbert Ryle | beeld = | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = Portret van Gilbert Ryle deur Rex Whistler | geboortenaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum|1900|8|19}} | geboorteplek = [[Brighton]], [[Engeland]] | sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1900|8|19|1976|10|6}} | sterfteplek = [[Whitby]], Engeland | plek van graf = | blyplek = | burgerskap = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} | vakgebied = [[Taal]], gewone taalfilosofie, denkbegrip, gedragspatrone, betekenis, [[kognisie]] | werkplek = | alma mater = The Queen's College, Oxford | doktorale promotor = | akademiese adviseurs = | doktorale studente = | ander studente = | bekend vir = Kategorie-fout, Ryle se regressie, gewone taalfilosofie, spook in die masjien, weet-hoe vs. weet-dit, onderwerp-neutraliteit<ref>{{en}} [http://plato.stanford.edu/entries/logical-constants/ Logical Constants (Stanford Encyclopedia of Philosophy)]</ref> | beïnvloed deur = [[René Descartes]], [[Arthur Schopenhauer]], [[Ludwig Wittgenstein]], [[Edmund Husserl]]<ref>{{en}} Edmund Husserl, ''Logical Investigations'', Volume 1, Routledge & Keegan Paul, 2001: Introduction by Dermot Moran, bl. lxiv</ref> | invloed op = [[J.L. Austin]], [[Alfred Jules Ayer | A.J. Ayer]], [[John Searle]], [[R.M. Hare]], [[Wilfrid Sellars]], [[Daniel Dennett]], [[Richard Webster]], [[Ullin Place]], [[Clifford Geertz]], [[Gerald Cohen]], [[P.F. Strawson]], [[Michael Dummett]]<ref>{{en}} Michael Dummett, ''Origins of Analytical Philosophy'', Bloombury, 2014, bl. xiii</ref><ref>{{en}} Anat Biletzki, Anat Matarp (eds.), ''The Story of Analytic Philosophy: Plot and Heroes'', Routledge, 2002, bl. 57</ref> | toekennings = | handtekening = | webblad = | voetnotas = }} '''Gilbert Ryle''' ([[Brighton]], [[19 Augustus]] [[1900]] – Witby, [[6 Oktober]] [[1976]]), was 'n [[filosoof]] en 'n verteenwoordiger van die generasie van Britse taalfilosowe (die sogenaamde ''ordinary language philosophers'') wie beïnvloed word deur [[Wittgenstein]] se [[taalfilosofie]]. Hy is veral bekend vanweë sy kritiek op die dualisme van [[René Descartes]], waarvoor hy die omskrywing “die spook in die masjien” (''the ghost in the machine'') formuleer. Sommige van sy filosofiese idees word as 'n vorm van "filosofiese gedragspatrone" omskryf. Sy belangrikste werk ''The Concept of Mind'' publiseer hy in [[1949]]. Hierin stel hy ook dat die "''general trend of this book will undoubtedly, and harmlessly, be stigmatised as behaviourist'' ". Self ag hy, veral vanweë sy intensiewe studie van die werke van Bernard Bolsano, Frans Brentano, Alexius Meinong, [[Edmund Husserl]], en [[Martin Heidegger]], homself meer as 'n [[fenomenologie|fenomoloog]]. == Lewe == Hy is gebore in Brighton, Engeland in 1900 en word groot in 'n leergierige omgewing. Sy vader was 'n [[dokter]] en het ook 'n besonderse belangstelling in [[filosofie]] en [[astronomie]]. Sy vader sou ook 'n ruim [[biblioteek]] nalaat. Ryle gaan na Brighton College, net soos sy broers John en George. In [[1919]] begin hy studeer aan die Queens Kollege in Oxford. Oorspronklik fokus hy op klassieke studies, maar sou gou daarna verskuif na filosofie. Hy het met onderskeiding geslaag en in [[1924]] word hy 'n pos aangebied aan die Christ Church, [[Universiteit van Oxford]]. Hier bly hy tot die uitbreek van die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Vanweë sy talent vir tale word hy in die Tweede Wêreldoorlog gewerf deur die Britse intelligensiediens. Daarna word hy Wayneflete Professor in die [[metafisika]] aan Oxford universiteit. In 1949 sou hy sy hoofwerk ''The Concept of Mind'' publiseer. Van [[1945]] tot [[1946]] was hy voorsitter van die Aristotelian Society en van [[1947]] tot [[1971]] sou hy in die redaksie dien van die filosofiese tydskrif ''Mind''. Ryle sterf op 6 Oktober 1976 in Whitby, [[Noord-Yorkshire]]. == Filosofie == === Filosofie as kartografie === Ryle was daarvan oortuig dat dit nie langer moontlik was vir 'n filosoof om die taak van die filosofie nog te sien as die studie van die geestelike/[[verstand]]elike (nie-materiële) teenoor die fisiese voorwerpe (materiële) nie. Ryle stel 'n alternatief voor naamlik 'n soektog na voorwerpe wat in hul natuurlike aard nog fisies nog geestelik/verstandelik is. Hiermee bedink hy die analogie van filosofie as [[kartografie]]. Begaafde sprekers van 'n taal is volgens Ryle, vir 'n filosoof soos wat 'n gewone dorpsbewoner is vir 'n [[kartograaf]]: die gewone dorpsbewoner ken haar eie dorp goed, en is vertroud met die dorp se inwoners en [[geografie]], maar hierdie kennis sal sy slegs op die praktiese vlak besit, en nie op teoretiese vlak nie. Die dorpsbewoner dink oor haar dorp in persoonlike en praktiese terme, terwyl die kartograaf net in neutrale, publieke terme dink. Filosowe kan so dus deur 'n "kaart te skets" van bepaalde woorde en sinsdele van 'n uitspraak, wat Ryle noem "''implication threads''" skep. Dit ontsluit die idee dat elke onderdeel van 'n uitspraak tot die uitspraak bydra op 'n manier dat, indien hierdie onderdeel verander word, die uitspraak self 'n ander implikasie sou hê. Die taak van 'n filosoof bestaan daaruit om ook die rigting en grense van so 'n "implikasie-ontwerp" te skets. Mens moet dan die betekenis van hierdie implikasie-ontwerpe soek deur te kyk hoe dit gebruik word. === Die konsep van die gedagte === [[Lêer:Cartesian Theater.jpg|duimnael|‘n Voorstelling van die beeld waarteen Ryle homself verset: ‘n ''homunculus'' in die [[brein]] kry via die menslike sintuie ‘n afbeelding van die buitewêreld.]] In sy hoofwerk, ''The Concept of Mind'' (1949) betoog Ryle dat die tradisionele opvatting van die Kantianse dualisme, wat dominerend is in die Westerse filosofie, verwerp moet word. Die idee dat daar 'n gees onafhanklik van die [[liggaam]] bestaan is volgens Ryle 'n foutiewe beeld, voortspruitend uit 'n tyd toe die biologiese wetenskappe nog nie bestaan het nie. Hy sien dualisme dan ook as 'n kategoriefout (''category-mistake''). Hierdie kategoriefout wat filosowe maak kom voor uit die idee dat die gees enersyds en die liggaam andersyds tot dieselfde kategorie behoort. Hy beskou dit as die geval in die werk van die [[idealisme]], wat die materiële tot die geestelike reduseer asof dit tot dieselfde kategorie behoort, en die materialisme, wat net die omgekeerde doen. Hy lê dit verder uit aan die hand van 'n aantal analogiese voorbeelde. So verwys hy na die voorbeeld van iemand wat rondgewys word in 'n universiteit en lesinglokale, gange en ouditoriums sien, maar tog nog op die einde vra wanneer word hy nou die ware "universiteit" gewys. 'n Ander voorbeeld wat hy op wys is die van 'n toeskouer wat 'n groep soldate sien verby loop, en dan tog nog vra wanneer hy nou die "leër divisie" te siene gaan kry. 'n Laatste voorbeeld is van 'n ander aard, naamlik die vraag van 'n toeskouer – na hy bekendgestel word aan 'n krieketspel en die spelers – wie, wat of waar die befaamde ''esprit de corps'' (spangees) nou is. Die werklike funksie van die liggaam-geestetaal bestaan daarruit om 'n beskrywing te bied van die gedrag van hoër organismes, soos die [[mens]], veral ten opsigte van aangeleenthede soos vindingrykheid, [[Strategiese denke | strategieë]], die moontlikheid van abstraksie en [[hipotese]]vorming. Ryle argumenteer, dus dat die tradisionele konsep van [[bewussyn]] gebaseer is op 'n kartesiese dualistiese siening wat foutief onderskeid maak tussen liggaam en verstand of die wêreld en die verstand. Hy verwerp die idee dat die natuur gesien kan word as 'n komplekse masjien en die menslike natuur as 'n kleinere masjien in die geheel, met n "''homunculus''" in die hoof daarvan, wat instaan vir lewering van intelligensie, spontaniteit en ander menslike (geestelike/gedagte) kwaliteite. Die filosoof [[Daniel Dennett]] sal hierdie klassieke opvatting die Kantianse teater noem. Hoewel volgens Ryle geestelike uitsprake en terme wel hul nut het in die beskryf en verklaar van menslike gedrag, is mense nie analoog met masjiene nie en voorts is daar nie 'n behoefte aan 'n soort verborge beginsel (soos die gees in die masjien) om die "supermeganiese" vermoëns te verklaar nie. Ryle stel dat die funksionering van die gedagtewêreld nie losstaan van die optrede van die liggaam nie. Hulle is beide saam één. Mens moet die liggaam-gedagteprobleem nie beskou as 'n botsing tussen die fisiese en die gedagtewêreld nie, want hulle is nie van mekaar los te maak nie. Die gedagtewêreld woordeskat waaroor ons beskik is slegs 'n manier om ons optredes te beskryf. Ryle stel ook dat die oorsprong van iemand se motiveering kan gedefinieerd word aan die hand van diens "disposisies" om op 'n bepaalde manier in 'n bepaalde situasie op te tree. Verder definieer hy gedagte aktiwiteite ook as "intelligente optrede.” Daar is suiwere fenomene soos gevoel of pyn. Die enige wat daar is, is 'n stel optredes en gevoelens wat onderbreek word deur 'n algemene wyse van gedrag of neiging om op 'n bepaalde manier op te tree. == Nalatenskap en invloed == Sy hoofwerk ''The Concept of Mind'' word met publikasie gesien as van die belangrikste werke in die filosofiese psigologie en ook in die ''ordinary language''-beweging. Vanaf die jare 1960s en 1970s egter, word kognitiewe teorieë soos dié van [[Noam Chomsky]], Herbert Simon en [[Jerry Fodor]] steeds meer prominent en verdring die behavioristiese opvattinge. Die twee belangrikste teorieë in die filosofie van die gees na die [[Tweede Wêreldoorlog]], enersyds die verteenwoordiging sienings van Jerry Fodor en andersyds die funksionalisme van Wilfrid Sellars, gaan veral oor hierdie "interne" kognitiewe toestande. Daar is egter, byvoorbeeld by [[Daniel Dennett]] (wie tewens 'n voorwoord geskryf het vir 'n nuwe uitgawe van 'n boek van Ryle) 'n nuwe belangstelling in die werk van Ryle aanmoedig. Ryle bly so 'n belangrike verdediger van die moontlikheid om 'n helder en betekenisvolle interpretasie te bied van die "hoër" menslike aktiwiteite sonder om terug te val op iets abstrak soos die [[siel]]. Daarnaas het Ryles se idee van "dik beskrywing" (''thick description''), soos voorkom in "''The Thinking of Thoughts: What is 'Le Penseur' Doing''?" en ''Thinking and Reflecting'' 'n sterk invloed uitgeoefen op kulturele antropoloeë soos Clifford Geerts. == Bibliografie == * ''The Concept of Mind'' (1949) * ''Dilemmas'' (1954), 'n Versameling van korter essays * ''Plato's Progress'' (1966) * ''On Thinking'' (1979) == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bron == Vertaal uit die Nederlandse Wikipedia {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Ryle, Gilbert}} [[Kategorie:Britse filosowe]] [[Kategorie:Geboortes in 1900]] [[Kategorie:Sterftes in 1976]] 26p8jsscj7p90g8ekfp78bdgaqpnu4o 0 130323 2908075 2696118 2026-05-30T07:19:25Z Aliwal2012 39067 2908075 wikitext text/x-wiki '''Jacob de Villiers''' (gebore op [[20 Desember]] [[1938]] in [[Middelburg, Mpumalanga|Middelburg]], [[Transvaal]]) is 'n [[Suid-Afrikaanse]] boer en politikus, destyds 'n lid van die [[Nasionale Party]], parlementslid vir Transvaal ([[1989]] - [[1993]]), Minister van Landbou ([[1989]] - [[1991]]), landbou en ontwikkelingshulp ([[1990]] - [[1992]]), openbare werke ([[1991]] - [[1992]]), grondsake en streeksake ([[1989]] - [[1993]]) in die [[Kabinet van F.W. de Klerk]]. Jacob de Villiers het in die streek [[Malelane]] in die [[Oos-Transvaal]] groot geword, waar sy ouers geboer het. Hy het laerskool toe gegaan in [[Witrivier]] en hoërskool in [[Middelburg, Mpumalanga|Middelburg]]. In 1960 studeer hy aan die [[Universiteit van Pretoria]] en word adjunk-sekretaris van die Afrikaanse Handelsinstituut. Hierna word hy vir etlike jare kabinetsminister van die Nasionale Party. {{Suid-Afrikaanse-politikus-saadjie}} {{fr-vertaal|Jacob de Villiers}} {{DEFAULTSORT:De Villiers, Jacob}} {{Normdata}} [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1938]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Politici van die Nasionale Party]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ministers]] cdq7j99o6ch66w5mq9m6nl7rmns322w 1 152510 2908032 2823467 2026-05-29T21:12:43Z Abausen 208552 /* oromo */ nuwe afdeling 2908032 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == oromo == oromo [[Gebruiker:Abausen|Abausen]] ([[Gebruikerbespreking:Abausen|kontak]]) 21:12, 29 Mei 2026 (UTC) 5zo5vjev0269kk2ww288bvoyuityiip 2908044 2908032 2026-05-29T21:45:31Z SpesBona 2720 Wysiging deur [[Special:Contributions/Abausen|Abausen]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Oesjaar|Oesjaar]] 1710098 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 217886 2908091 2592914 2026-05-30T07:47:48Z Nikolai Kurbatov 125512 /* Rolprente */ 2908091 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Emily Blunt | Beeld = Emily Blunt avp 2014 (headshot).jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Emily Olivia Laura Blunt | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1983|2|23}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 2 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 2001–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 1289434 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Emily Blunt''' (gebore 23 Februarie 1983) is 'n [[Engelse]] aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente ''The Devil Wears Prada'' (2006), ''Salmon Fishing in the Yemen'' (2011), ''The Adjustment Bureau'' (2011), en ''Edge of Tomorrow'' (2014). == Filmografie == === Rolprente === * 2003: ''Warrior Queen'' * 2004: ''My Summer of Love'' * 2006: ''The Devil Wears Prada'' * 2006: ''Irresistible'' * 2007: ''Wind Chill'' * 2008: ''The Great Buck Howard'' * 2008: ''Sunshine Cleaning'' * 2009: ''The Young Victoria'' * 2010: ''The Wolfman'' * 2010: ''Wild Target'' * 2010: ''Gulliver's Travels'' * 2011: ''Salmon Fishing in the Yemen'' * 2011: ''The Adjustment Bureau'' * 2011: ''Gnomeo & Juliet'' * 2011: ''Your Sister's Sister'' * 2012: ''The Five-Year Engagement'' * 2012: ''Looper'' * 2012: ''Arthur Newman'' * 2014: ''Edge of Tomorrow'' * 2014: ''Into the Woods'' * 2015: ''Sicario'' * 2016: ''The Huntsman: Winter's War'' * 2016: ''The Girl on the Train'' * 2017: ''My Little Pony: The Movie'' * 2017: ''Animal Crackers'' * 2018: ''Sherlock Gnomes'' * 2018: ''Mary Poppins Returns'' * 2018: ''A Quiet Place'' * 2019: ''Jungle Cruise'' * 2026: ''[[Disclosure Day]]'' === Televisiereekse === * 2000: ''Entertainers with Byron Allen'' * 2014: ''Hollywood Sessions'' * 2015: ''Celebrity Conversations'' === Televisierolprente === * 2005: ''The Strange Case of Sherlock Holmes & Arthur Conan Doyle'' * 2005: ''Gideon's Daughter'' * 2014: ''Edge of Tomorrow Special'' * 2015: ''Tom Cruise: Show Me the Movies'' * 2017: ''The Making of My Little Pony: The Movie'' === Video's === * 2007: ''A Frozen Set: The Making of 'Wind Chill''' * 2008: ''Just Like Family: The Making of 'Dan in Real Life''' * 2008: ''The Making of 'Charlie Wilson's War''' * 2009: ''Sunshine Cleaning: A Fresh Look at a Dirty Business'' * 2010: ''Return of 'The Wolfman''' * 2011: ''On Target with Emily Blunt'' * 2011: ''Leaping Through New York'' * 2011: ''The Adjustment Bureau: Destined to Be'' * 2011: ''The Adjustment Bureau: Becoming Elise'' * 2011: ''Yves Saint Laurent: Opium'' * 2013: ''Looper: The Future from the Beginning'' * 2013: ''Looper: The Science of Time Travel'' * 2014: ''On the Edge with Doug Liman'' * 2014: ''Edge of Tomorrow: Storming the Beach'' * 2014: ''Edge of Tomorrow: Weapons of the Future'' * 2014: ''Edge of Tomorrow: Creatures Not of This World'' * 2014: ''A World on the 'Edge of Tomorrow''' * 2016: ''Winter's Vistas: The Making of The Huntsman: Winter's War'' * 2016: ''The Huntsman: Winter's War - The Power of Women'' * 2017: ''The Women Behind 'The Girl''' * 2017: ''On Board 'The Train''' * 2018: ''Reading the Quiet: Behind the Scenes of 'A Quiet Place''' * 2018: ''The Sound of Darkness: Editing Sound for 'A Quiet Place''' * 2018: ''A Reason for Silence: The Visual Effects of 'A Quiet Place''' == Eksterne skakels == * {{IMDb|1289434|Emily Blunt}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Blunt, Emily}} [[Kategorie:Geboortes in 1983]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Engelse aktrises van die 21ste eeu]] rkxzdcfkdpptn6yxwh35c3vtqygchy8 0 252149 2907984 2640715 2026-05-29T15:30:03Z Jcb 223 2907984 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar <!-- See Wikipedia:WikiProject_Musicians --> | Naam = György Pauk | Beeld = | Agtergrondkleur = Klassieke musiek | Geboorteplek = | Geboortedatum = 26 Oktober 1936 | Instrument = [[viool]] | Genre = [[Klassieke musiek|Klassiek]] | Beroep = [[violis]] | Aktiewe jare = | Etikette = [[Naxos Plate-etiket|Naxos]], Hungaroton | Webblad = }} '''György Pauk''' (gebore op [[26 Oktober]] [[1936]] in [[Boedapest]]) is 'n [[Hongaars]]e [[violis]] , kamermusikant en pedagoog. == Biografie == Pauk is in [[Boedapest]], [[Hongarye]] gebore, en het op die ouderdom van nege jaar ingeskryf by die Franz Liszt Musiekakademie. Hy het sy studies in 1945 as student van Imre Waldbauer begin. Van 1947 tot 1949 het hy onder János Temesváry gestudeer, en van 1949 totdat hy gegradueer het by die Akademie saam met Ede Zathureczky. Hy het ook onder [[Zoltán Kodály]] gestudeer.<ref name="Liszt Academy ">{{cite web |url=http://lfze.hu/en/notable-alumni/-/asset_publisher/fLQ9RSuRgn0e/content/pauk-gyorgy/10192/ |title=Biography of György Pauk at Liszt Academy of Music |access-date=17 September 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925035116/http://lfze.hu/en/notable-alumni/-/asset_publisher/fLQ9RSuRgn0e/content/pauk-gyorgy/10192/ |archive-date=25 September 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1956 het hy [[Hongarye]] verlaat vir [[Nederland]] en, nadat hy deur die violis [[Yehudi Menuhin]] oortuig is het hy permanent in [[Londen]] gaan woon. Sedertdien tree hy as konsertsolis op saam met vooraanstaande orkeste en dirigent-maestros van regoor die wêreld, soos Pierre Boulez, [[Colin Davis]], [[Lorin Maazel]], [[Gennadi Rozjdestvenski]], [[Simon Rattle]] en [[Georg Solti]]. Hy het ook die werke opgeneem (en die eerste uitvoerings daarvan gespeel) deur komponiste soos [[Witold Lutosławski]], [[Krzysztof Penderecki]], [[Alfred Schnittke]], Peter Maxwell Davies, en Michael Tippett wat deur die komponiste hulself gedirigeer was. Pauk het saam met die pianis Peter Frankl 'n langtermyn samewerkingsooreenkoms gesluit met die tjellis Ralph Kirshbaum. Pauk en Frankl is reeds sedert hul kinderdae permanente vennote. Hulle het kamermusiek gestudeer saam met [[Leo Weiner]]. Die [[BBC]] het in 1997 die komposisie ''Veertien Klein Prente'' deur James MacMillan aangevra ten einde die 25ste herdenking van die trio te merk.<ref>James MacMillan. "[http://www.boosey.com/cr/music/James-MacMillan-Fourteen-Little-Pictures/15056 Composer's Notes]" ''[[Boosey & Hawkes]]''. Mei 1997. Besoek op 8 Augustus 2009.</ref> Pauk was in 1987 aangestel as professor van Vioolstudies by die Koninklike Musiekakademie in [[Londen]].<ref name=" Royal Academy of Music">{{cite web |url=https://www.ram.ac.uk/about-us/staff/gy%C3%B6rgy-pauk |title=Biography of György Pauk at Royal Academy of Music |access-date=17 September 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729200042/https://www.ram.ac.uk/about-us/staff/gy%C3%B6rgy-pauk |archive-date=29 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het die viool departement waarvan hy die hoof was by die Koninklike Musiekakademie na Ede Zathureczky laat vernoem omrede hy begerig was om die nalatenskap van die legendariese meester te bewaar en daarmee voort te gaan. Pauk het op Annie Fischer se uitnodiging in 1973 weereens in [[Boedapest]] verskyn; en sedertdien speel hy gereeld in Hongarye as beide solis en kamermusiekspeler. Hy het in 2007 afgetree van die konsertverhoog. Hy het ook al saam met [[Jenő Jandó]] opgetree en gespeel. Hy gee bykomend tot die bogenoemde uitvoerings reg rondom die wêreld meestersklasse aan die internasionale Menuhin musiekakademie. Hy besoek gereeld die [[Verenigde State]] , waar hy meesterklasse in Los Angeles, San Francisco, Oberlin Kollege (Ohio), en by die Juilliard Musiekskool in [[New York Stad]] aanbied. Van sy noemenswaardige studente sluit Thomas Gould in.<ref>name="LA Phil website">{{cite web | url= http://www.laphil.com/philpedia/thomas-gould | title= About the performer: Thomas Gould | author= <!--Staff writer(s); no by-line.--> | website= [[Los Angeles Philharmonic]] | accessdate= 10 Desember 2015 | archive-date= 29 Januarie 2018 | archive-url= https://web.archive.org/web/20180129021059/https://www.laphil.com/philpedia/thomas-gould | url-status= dead }} [http://www.vimeo.com/channels/ldsm</Opnames{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} van drie meesterklasse tydens die 2010 meredistrik internasionale somermusiek akademie is onlangs aanlyn beskikbaar gemaak deur [[Vimeo|vimeo.com]]</ref> Hy speel al vir 'n geruime tyd op sy Joseph Massart [[Stradivarius]] van 1714, wat uit [[Antonio Stradivari]] se sogenaamde "Goue Periode" dateer.<ref> name=" Royal Academy of Music"</ref> Hy het twee kinders wat beide in Londen woon en werk, asook vier kleinkinders. == Pryse == * Eersteplek tydens die eerste (1956) Paganini-kompetisie in [[Genua]], [[Italië]] * Premier Grand Prix in 1959 tydens die Long-Thibaud-Crespin-kompetisie * Eersteplek tydens die Münchense sonatekompetisie saam met Peter Frankl (1956) * Cecielia-prys vir uitstaande opnames<ref>name="Menuhin Academy">{{cite web|url= http://www.menuhinacademy.ch/site/wp/presenting-imma/faculty-teachers/gyorgy-pauk/|title= Biography of György Pauk at Menuhin Academy|accessdate= 2016-09-17|format= |work= |archive-date= 2016-10-06|archive-url= https://web.archive.org/web/20161006125410/http://www.menuhinacademy.ch/site/wp/presenting-imma/faculty-teachers/gyorgy-pauk/|url-status= dead}}</ref> * Grammynominasie vir opname van die jaar<ref> name="Menuhin Academy"</ref> * Professor Emeritus van die Franz Liszt Akademie in Boedapest == Vername studente == Pauk se mees noemenswaardige studente sluit Thomas Gould,<ref> name="LA Phil website"</ref> Maureen Smith,<ref>name="Royal Academy - Smith">{{cite web |url= http://www.ram.ac.uk/about-us/staff/maureen-smith |title= Maureen Smith: Hon ARAM |author= <!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= |website= www.ram.ac.uk |publisher= [[Royal Academy of Music]] |accessdate= 24 September 2017 |archive-date= 17 April 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190417154841/https://www.ram.ac.uk/about-us/staff/maureen-smith |url-status= dead }}</ref> Marianne Thorsen,<ref> name="Hyperion - Thorsen">{{cite web |url= http://www.hyperion-records.co.uk/a.asp?a=A219|title= Marianne Thorsen (violin)|author= <!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= |website= www.hyperion-records.co.uk |publisher= [[Hyperion Records]] | accessdate= 24 September 2017 }}</ref> Gyula Stuller,<ref>name="Académie de musique Tibor Varga">{{cite web|url= http://www.amsion.ch/index.php?page=prof_detail.php&idp=83&langue=3|title= STULLER Gyula|author= <!--Staff writer(s); no by-line.-->|date= |website= www.amsion.ch|publisher= Académie de musique Tibor Varga|accessdate= 24 September 2017|archive-date= 25 September 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170925040251/http://www.amsion.ch/index.php?page=prof_detail.php&idp=83&langue=3|url-status= dead}}</ref> en Lucy Gould in.<ref>name="Royal Welsh College - Gould">{{cite web|url= http://www.rwcmd.ac.uk/other/biography/strings/violin/gould,_lucy.aspx|title= Gould, Lucy|author= <!--Staff writer(s); no by-line.-->|date= |website= www.rwcmd.ac.uk|publisher= [[Royal Welsh College of Music & Drama]]|accessdate= 24 September 2017|archive-date= 24 September 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170924221718/http://www.rwcmd.ac.uk/other/biography/strings/violin/gould,_lucy.aspx|url-status= dead}}</ref> == Verwysings == {{reflist}} == Eksterne skakels == * [http://www.naxos.com/artistinfo/bio585.htm Biografie] by [[Naxos Plate-etiket|Naxos]] * [https://www.ram.ac.uk/about-us/staff/gy%C3%B6rgy-pauk Biografie van György Pauk] by die koninklike musiekakademie * [https://web.archive.org/web/20071030220839/http://www.violin.org/2002comp/pauk.html Biografie] by violin.org * [http://www.vimeo.com/channels/ldsm Meesterklasse] tydens die Meredistrik Somermusiekfees * [http://lfze.hu/en/notable-alumni/-/asset_publisher/fLQ9RSuRgn0e/content/pauk-gyorgy/10192/ Noemenswaardige alumni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170925035116/http://lfze.hu/en/notable-alumni/-/asset_publisher/fLQ9RSuRgn0e/content/pauk-gyorgy/10192/ |date=25 September 2017 }} by die Franz Liszt musiekakademie * [http://www.menuhinacademy.ch/site/wp/presenting-imma/faculty-teachers/gyorgy-pauk/ Internasionale Menuhin Musiekakademie György Pauk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161006125410/http://www.menuhinacademy.ch/site/wp/presenting-imma/faculty-teachers/gyorgy-pauk/ |date= 6 Oktober 2016 }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pauk, György}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1936]] [[Kategorie:Violiste]] 5u9so6xfufqm4el5d72qzh3wijtbe9o 3 261501 2908009 2003941 2026-05-29T18:31:16Z Mfield 200923 Mfield het bladsy [[Gebruikerbespreking:DejiJJ]] na [[Gebruikerbespreking:Kongo96]] geskuif: Bladsy is outomaties geskuif na hernoeming van gebruiker "[[Spesiaal:CentralAuth/DejiJJ|DejiJJ]]" na "[[Spesiaal:CentralAuth/Kongo96|Kongo96]]" 2003941 wikitext text/x-wiki == Welkom == {| class="toccolours" width="100%" style="font-size:100%; margin-bottom:0.5em;" | {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="6" style="font-size:95%; line-height:125%; background-color:#faf6ed; border:1px solid #faecc8;" |- | colspan="4" style="background-color:#faecc8;" |<big>'''{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | Hallo,&nbsp;gebruiker vanaf [[IP-adres]] {{BASEPAGENAME}} | Hallo&nbsp;{{PAGENAME}}}},''' [[Wikipedia:Welkom nuwelinge|hartelik welkom]] op die Afrikaanse Wikipedia!</big> |- | colspan="4" | Dankie vir jou belangstelling in [[Wikipedia]]. Ons werk hier aan die ideaal van ’n gratis en vrylik beskikbare, vrylik bewerkbare, neutrale en volledige ensiklopedie. |- | colspan="4" | Die [[Afrikaanse Wikipedia]] bestaan al sedert Desember 2001 en bevat reeds ''{{NUMBEROFARTICLES}}'' artikels. Vanaf die begin van die projek het die gebruikers ’n aantal riglyne en uitgangspunte vir artikelbewerking en onderlinge samewerking opgestel. Nuwelinge kan hieruit voordeel trek. Jy mag dit behulpsaam vind om van die skakels in hierdie raampie te volg en met die projek vertroud te raak voordat jy begin bydra. Indien jou vingers jeuk om te eksperimenteer, kan jy gerus ons [[Wikipedia:Sandput|Sandput]] besoek: dit is juis vir die rede daar. Uiteindelik wil ons dat al ons gebruikers [[Wikipedia:Voel vry en gaan jou gang|vry voel om hulle gang te gaan]], maar dit doen natuurlik geen kwaad om ’n bietjie houvas te kry voor 'n mens in die diep kant in spring nie! Besoek gerus ook ons [[Wikipedia:Geselshoekie|Geselshoekie]], ons gebruikers staan gereed om hand by te sit, of bloot net hand te skud. |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Books-aj.svg aj ashton 01.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Verifieerbaarheid}} | [[Wikipedia:Verifieerbaarheid|'''Verifieerbaarheid''']]<br />Die eerste van Wikipedia se drie kernbeleide | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Konversation.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geselshoekie}} | [[Wikipedia:Geselshoekie|'''Geselshoekie''']]<br />Die gewilde bymekaarkomplek |- | width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=OrgChem Nomen pictograph.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing}} | width="38%" | [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|'''Geen oorspronklike navorsing''']]<br/>Die tweede van Wikipedia se drie kernbeleide | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Bucket in the sand.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Sandput}} | width="38%" | [[Wikipedia:Sandput|'''Sandput''']]<br />Eksperimenteer na hartelus |- | align="right" |{{Klik|Afbeelding=Unbalanced scales.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Neutrale standpunt}} | [[Wikipedia:Neutrale standpunt| '''Neutrale standpunt''']]<br />Die derde van Wikipedia se drie kernbeleide | width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon tools.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Redigeringsinstruksies}} | [[Wikipedia:Redigeringsinstruksies|'''Redigeringsinstruksies''']]<br />Hoe maak ek: teks wat skuinsgedruk is? ’n opskrif? tabelle? |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Nuvola apps important yellow.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie}} | [[Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie|'''Wat Wikipedia nie is nie''']]<br />Daar is ook ’n paar dinge wat ons nié hier doen nie | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon - upload photo 2.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beelde}} | [[Wikipedia:Beelde|'''Beelde''']]<br />As jy beelde wil oplaai |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app ksmiletris.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beleefdheid}} | [[Wikipedia:Beleefdheid|'''Beleefdheid''']]<br />Ken jou maniere | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app kedit.svg||Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel}} | [[Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel|'''Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel''']]<br />Soms sê die naam alles {{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{!}}- {{!}} colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" {{!}}Jou bydrae word nou geregistreer onder jou IP-adres. Daar is verskeie voordele gebonde aan die skep van ’n rekening - sluit gerus by ons aan!| }} |- | colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" | Hierdie bladsy, wat nou op jou skerm staan, is trouens jou persoonlike besprekingsbladsy. Die plek waar ander Wikipediane jou in die toekoms kan kontak en jy hulle dan kan beantwoord. Elke gebruiker het so ’n bladsy. Jy kan dus ook boodskappe op ander gebruikers se besprekingsbladsye los. Sluit boodskappe en besprekings altyd af met <big><nowiki>~~~~</nowiki></big> of deur op die handtekeningknop in die wysigingsvenster te kliek: sodoende word jou boodskap onderteken met jou gebruikersnaam en die datum en tyd waarop die boodskap voltooi is. Kliek dan as laaste op "Stoor bladsy" om enige bewerkings te stoor. |} |} — [[Gebruiker:KabouterBot|KabouterBot]] ([[Gebruikerbespreking:KabouterBot|kontak]]) 10:13, 22 Junie 2019 (UTC) qrok9qogclp3068qbegmktt0mpnqo6k 0 283754 2907993 2377918 2026-05-29T16:59:07Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2907993 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Charlie Shotwell | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|2007|7|17}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = 2013–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 6339026 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Charlie Shotwell''' (gebore 17 Julie 2007) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''Man Down'' (2015), ''Captain Fantastic'' (2016), ''The Glass Castle'' (2017), en ''All the Money in the World'' (2017). == Filmografie == ===Bioskoop=== {| class="wikitable sortable" |- ! Jaar ! Titel ! Rol ! class="unsortable" | Aantekeninge |- | 2015 | ''Man Down'' | Jonathan Drummer | |- | 2016 | ''Captain Fantastic'' | Nai Cash | |- | rowspan="3"|2017 | ''The Glass Castle'' | Youn Brian Walls | |- | ''My Days of Mercy'' | Benjamin | |- | ''All the Money in the World'' | Youn John Paul Getty III | |- | 2018 | ''The Nightingale'' | Eddie | |- |rowspan="2"| 2019 |''Troop Zero'' | Joseph | |- | ''Eli'' | Eli | |- |2020 |''The Nest'' | Benjamin O’Hara | |- | 2021 | ''John and the Hole'' | John | |- |2022 |''Morbius'' | Youn Michael Morbius | |- | TBA | ''The Manson Brothers Midnight Zombie Massacre'' | Hurley | |- |} === Televisão === {| class="wikitable sortable" |- ! Jaar ! Titel ! Rol ! class="unsortable" | Aantekeninge |- | 2014 | ''The United Colors of Amani'' | Daniel | 1 episode |- | 2015 | ''The Comedians'' | Son | 1 episode |- | 2016 | ''Still Single'' | Viking Boy | Telefilm |- | 2016 | ''Dr. Del'' | Stinger Roper | Telefilm |- | 2017 | ''Chicago Justice'' | Sam Clark | 1 episode |- | 2020 | ''Staged Dad'' | Charlie | Pilot (webserie)<ref>{{cite news |title= Charlie Shotwell |url= https://www.instagram.com/p/B-kpYpFA7ml/ |work= Instagram |date= 31 Oktober 2020}}</ref><ref>{{cite news |title= STAGED DAD Episode One- "Drunkoholic" |url= https://www.youtube.com/watch?feature=youtu.be&v=EaC5qeSTRDk |work= Greg Crooks, YouTube |date= 31 Oktober 2020}}</ref> |- |} ;[[Podcast]] {| class="wikitable sortable" |- ! Jaar ! Titel ! Rol ! class="unsortable" | Aantekeninge |- | 2020 | ''Borrasca''<ref>{{cite news |title= Cole Sprouse is trying to creep us the fuck out |url= https://theface.com/culture/cole-sprouse-borrasca-podcast-rebecca-klingel-interview |work= The Face |date= 31 Oktober 2020 |access-date= 31 Oktober 2020 |archive-date= 7 November 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201107000821/https://theface.com/culture/cole-sprouse-borrasca-podcast-rebecca-klingel-interview |url-status= dead }}</ref> | Youn Sam Walker | 1 episode |- |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|6339026|Charlie Shotwell}} * {{Instagram|cgshotwell|Charlie Shotwell}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Shotwell, Charlie}} [[Kategorie:Geboortes in 2007]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] mcn8zoxlomjnips7ay62p39syqqd2qk 3 299036 2908053 2640487 2026-05-30T01:15:53Z Mfield 200923 Mfield het bladsy [[Gebruikerbespreking:+JMJ+]] na [[Gebruikerbespreking:D&P]] geskuif: Bladsy is outomaties geskuif na hernoeming van gebruiker "[[Spesiaal:CentralAuth/+JMJ+|+JMJ+]]" na "[[Spesiaal:CentralAuth/D&P|D&P]]" 2209592 wikitext text/x-wiki == Welkom == {| class="toccolours" width="100%" style="font-size:100%; margin-bottom:0.5em;" | {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="6" style="font-size:95%; line-height:125%; background-color:#faf6ed; border:1px solid #faecc8;" |- | colspan="4" style="background-color:#faecc8;" |<big>'''{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | Hallo,&nbsp;gebruiker vanaf [[IP-adres]] {{BASEPAGENAME}} | Hallo&nbsp;{{PAGENAME}}}},''' [[Wikipedia:Welkom nuwelinge|hartelik welkom]] op die Afrikaanse Wikipedia!</big> |- | colspan="4" | Dankie vir jou belangstelling in [[Wikipedia]]. Ons werk hier aan die ideaal van ’n gratis en vrylik beskikbare, vrylik bewerkbare, neutrale en volledige ensiklopedie. |- | colspan="4" | Die [[Afrikaanse Wikipedia]] bestaan al sedert Desember 2001 en bevat reeds ''{{NUMBEROFARTICLES}}'' artikels. Vanaf die begin van die projek het die gebruikers ’n aantal riglyne en uitgangspunte vir artikelbewerking en onderlinge samewerking opgestel. Nuwelinge kan hieruit voordeel trek. Jy mag dit behulpsaam vind om van die skakels in hierdie raampie te volg en met die projek vertroud te raak voordat jy begin bydra. Indien jou vingers jeuk om te eksperimenteer, kan jy gerus ons [[Wikipedia:Sandput|Sandput]] besoek: dit is juis vir die rede daar. Uiteindelik wil ons dat al ons gebruikers [[Wikipedia:Voel vry en gaan jou gang|vry voel om hulle gang te gaan]], maar dit doen natuurlik geen kwaad om ’n bietjie houvas te kry voor 'n mens in die diep kant in spring nie! Besoek gerus ook ons [[Wikipedia:Geselshoekie|Geselshoekie]], ons gebruikers staan gereed om hand by te sit, of bloot net hand te skud. |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Books-aj.svg aj ashton 01.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Verifieerbaarheid}} | [[Wikipedia:Verifieerbaarheid|'''Verifieerbaarheid''']]<br />Die eerste van Wikipedia se drie kernbeleide | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Konversation.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geselshoekie}} | [[Wikipedia:Geselshoekie|'''Geselshoekie''']]<br />Die gewilde bymekaarkomplek |- | width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=OrgChem Nomen pictograph.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing}} | width="38%" | [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|'''Geen oorspronklike navorsing''']]<br/>Die tweede van Wikipedia se drie kernbeleide | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Bucket in the sand.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Sandput}} | width="38%" | [[Wikipedia:Sandput|'''Sandput''']]<br />Eksperimenteer na hartelus |- | align="right" |{{Klik|Afbeelding=Unbalanced scales.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Neutrale standpunt}} | [[Wikipedia:Neutrale standpunt| '''Neutrale standpunt''']]<br />Die derde van Wikipedia se drie kernbeleide | width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon tools.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Redigeringsinstruksies}} | [[Wikipedia:Redigeringsinstruksies|'''Redigeringsinstruksies''']]<br />Hoe maak ek: teks wat skuinsgedruk is? ’n opskrif? tabelle? |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Nuvola apps important yellow.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie}} | [[Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie|'''Wat Wikipedia nie is nie''']]<br />Daar is ook ’n paar dinge wat ons nié hier doen nie | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon - upload photo 2.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beelde}} | [[Wikipedia:Beelde|'''Beelde''']]<br />As jy beelde wil oplaai |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app ksmiletris.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beleefdheid}} | [[Wikipedia:Beleefdheid|'''Beleefdheid''']]<br />Ken jou maniere | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app kedit.svg||Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel}} | [[Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel|'''Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel''']]<br />Soms sê die naam alles {{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{!}}- {{!}} colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" {{!}}Jou bydrae word nou geregistreer onder jou IP-adres. Daar is verskeie voordele gebonde aan die skep van ’n rekening - sluit gerus by ons aan!| }} |- | colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" | Hierdie bladsy, wat nou op jou skerm staan, is trouens jou persoonlike besprekingsbladsy. Die plek waar ander Wikipediane jou in die toekoms kan kontak en jy hulle dan kan beantwoord. Elke gebruiker het so ’n bladsy. Jy kan dus ook boodskappe op ander gebruikers se besprekingsbladsye los. Sluit boodskappe en besprekings altyd af met <big><nowiki>~~~~</nowiki></big> of deur op die handtekeningknop in die wysigingsvenster te kliek: sodoende word jou boodskap onderteken met jou gebruikersnaam en die datum en tyd waarop die boodskap voltooi is. Kliek dan as laaste op "Stoor bladsy" om enige bewerkings te stoor. |} |} — [[Gebruiker:KabouterBot|KabouterBot]] ([[Gebruikerbespreking:KabouterBot|kontak]]) 12:26, 22 April 2020 (UTC) == Litaue == Hi Itzhak Rosenberg, ons plaas nie satellietbeelde op die eerste reël in 'n artikel nie, dit verdwerg die inleidingsparagraaf. Jammer, [[Lêer:Wapen van die Oos-Kaap.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 23:27, 17 Junie 2020 (UTC) :Hi Aliwal, as dit so is, dan verstaan ​​ek waarom u my veranderinge teruggewys het.--[[Gebruiker:Itzhak Rosenberg|Itzhak Rosenberg]] ([[Gebruikerbespreking:Itzhak Rosenberg|kontak]]) 09:34, 18 Junie 2020 (UTC) k9pwdgnyt46l3wyw8tfrdoglablu4j2 0 303211 2908047 2890841 2026-05-29T22:38:14Z Jcb 223 2908047 wikitext text/x-wiki '''Hans Huyssen''' ([[11 Februarie]] [[1964]], [[Pretoria]]) is 'n Suid-Afrikaanse [[tjellis]] en [[komponis]]. Hans Huyssen is gebore in [[Pretoria]], Suid-Afrika. Na voltooiing van 'n B.Mus-graad aan die Konservatorium van [[Stellenbosch Universiteit]], met [[tjello]] en [[komponis|komposisie]] as hoofvakke, het hy sy studies in Europa voortgesit. Hy het vir 'n paar jaar hoofsaaklik op die tjello gekonsentreer, en toenemend betrokke geraak by die uitvoering van periode- of historiese instrument opvoerings. As lid van verskillende ensembles op hierdie gebied, het dit gelei tot betrekkinge en konserte in baie verskillende lande regoor die wêreld. Deur sy kennismaking met Hans-Jürgen von Bose en 'n laaste, intensiewe tydperk van studie aan die ''Hochschule für Musik'' in [[München]], het dit aan Huyssen duidelik geword dat [[komponis|komposisie]] sy belangrikste belangstellingsveld was. Sedertdien is talle werke van hom aangevra en is dit opgevoer deur die Oostenrykse ensemble vir nuwe musiek, die [[Mozarteum-universiteit Salzburg|Mozarteum-orkes]] in [[Salzburg]], die [[München-Simfonieorkes]], die Georgiese Kamerorkes, die Camerata Freden, die Münchense Kamerorkes en die ''Deutsche Kammerphilharmonie'' in [[Bremen]], asook deur verskeie ensembles op periode-instrumente. Hy het komposisiebeurse van [[Stellenbosch Universiteit]], die Steinbrenner-stigting ([[Berlyn]]) en die Beierse Ministerie van Kultuur ontvang. In 1994 ontvang hy 'n spesiale merietetoekenning deur die Suider-Afrikaanse organisasie vir musiekregte ([[SAMRO]]). Sy eerste kommersiële opname (van die kamerkonsert vir harp en strykinstrumente) is in 1998 vrygestel. (Tacet, Eigenart 10200).<ref name="sac">http://sacomposers.co.za/sacomposers/Huyssen,_Hans.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170104143755/http://sacomposers.co.za/sacomposers/Huyssen,_Hans.html |date= 4 Januarie 2017 }} Opgespoor en besoek op 26 Mei 2020</ref> == Lys van komposisies == === Kamermusiek === * ''Southern Nocturnal'' (2003) ca. 10' * ''Trusting the moon to sing'' vir [[kitaar|solokitaar]] (aangevra deur Stefan Stiens); eerste opvoering: [[München]], 9 Maart 2003 * ''The Songs of Madosini'' (2002) ca. 25'. Vir Madosini/Latozi Mpahleni. Vir [[stem]]me, [[klarinet]], [[strykkwartet]] en verteller; eerste opvoering: ICMF, [[Pretoria]], 15 Augustus 2002 * ''I fistula nomine ricordo'' (1999) ca. 7'. Vir verskeie blokfluite en [[Tjello|baroktjello]]; eerste opvoering: Stellenbosch-fees, 30 September 1999 * ''The cattle have gone astray'' (1999) ca'. 10. Vir [[fluit]], [[klavier]] en tjello, met inkorporering van 'n [[Tsongas|Tsonga]]-kuddesang (in opdrag van SAMRO vir die Trio Hemanay); eerste uitvoering: [[Columbus, Ohio|Columbus]], [[Ohio]], 18 Augustus 2000 * ''Amadinda - Prelude en Fuga'' (1997) ca. 10'. Vir twee [[klavier]]e; eerste opvoering: [[Würzburg]], 2 Maart 1998. * ''Responsorium'' (1996) ca. 7'. Vir soloviool en (opgeneemde opnames van) Afrika-voëlsang en -roepe; eerste opvoering: [[Stuttgart]], 23 Februarie 1997. * ''Ugubu (rising and falling... and rising)'' (III/1996) ca. 5'. Vir solotjello (aangevra deur SAMRO) * ''Ritornello'' (1996) ca. 6'. Vir periode instrumente (''hobo da caccia'', Barokviool, Baroktjello, [[klavesimbel]]); eerste opvoering: [[München]], 31 Augustus 1996. * ''Love Song Quartets'' (1995) ca. 10'. 3 stukke vir strykkwartet op tradisionele liefdesliedere; eerste opvoering: Puchheim, 8 Maart 1996. * ''Variasies vir [[Fagot]]'' (1994) 6; eerste opvoering: [[München]], 13 Maart 1994 * ''Little Portrait of the World'' (1994) ca. 20'. * ''Windkwintet en stemme''; prod. BR: München, 14 November 1995; eerste opvoering: Schloß Leitheim, 5 Julie 1996 * ''Love Song Trios'' (1993) 7'. viool, altviool, tjello; eerste opvoering: Schloß Bernstein, 8 April 1993 * ''Evocation or Escapade'' (afhangend van jou oogpunt) (1992) ca. 9'. Vir viool en klavier; eerste uitvoering: [[München]], 20 Junie 1995 * ''Gelykenis'' vir [[strykkwartet]] (1992) ca. 12'. Eerste opvoering: [[St. Petersburg]], 21 November 1992 * ''Zeitverlust'' (Stuk gebaseer op 'n [[gedig]]) (1992) ca. 14'. Toonsetting (sonder woorde) van 'n gedig deur Hans Günter Saul. Vir solotjello; eerste opvoering: [[Salzburg]], 6 Maart 1995; uitgewer: Ries + Erler, [[Berlyn]]; ISMN M-013-02029-4 * ''6 Stukke vir 'n pianis en 'n kind'' (1989/91) ca. 13'. Vir [[klavier]], 3 en 4 hande; eerste opvoering: [[München]], 20 Junie 1995 * ''Love Song Duets'' (1990) 5'. Gebaseer op tradisionele liedjies (deur Dowland, Steuerlein en Senfl). Vir [[viool]] en [[tjello]]; eerste opvoering: Lynedoch, Spier, 29 September 1990 === Kamermusiek met stemme === * ''Silence where a song would ring'' (2000) ca.12'. Toonsetting van /Xam-tekste vir bariton, viool en perkussie (in opdrag van die ''Gasteig Kulturverein''); eerste vertoning: [[München]], 3 Mei 2001 * ''A propos du malheur'' (1999) ca. 8'. Sopraan, fluit, tjello; Tekste: Simone Weil; eerste uitvoering: [[Wene]], 16 Augustus 1999 * ''Incantation'' (om die konsert te open/te sluit) (1998) ca. 8'. Vir sopraan, klavesimbel, luit en tjello; Teks: Alexander Pope; eerste opvoering: [[Tübingen]], 30 Januarie 1999 * ''Iedere Liedere'' (1998) ca. 5'. Vir [[tenoor]] en klavier; toonsettings van [[Afrikaans]]e volksliedjies * ''Nursery Songs'' (1998) ca. 5'. Vir sopraan, luit en tjello; Tekste: wiegeliedjies; eerste vertoning: [[Salzburg]], 16 Junie 1998 * ''Brunnenränderlieder'' (1984/95) ca. 10 '. 4 liedjies vir sopraan en [[strykkwartet]]; Tekste: Trakl, Weinheber, Domin; eerste opvoering: Stellenbosch, 1984; eerste uitvoering van die hersiene weergawe: [[München]], 10 Maart 1995 * ''Sommerlieder'' (1994) ca. 15'. Liederesiklus, na gedigte deur Georg Britting; bariton, trekklavier, tjello * ''no more ...'' (1994) ca. 11'. Musikale toneel; Teks deur George Byron; S, A, T, B; 2 tp, 2 trb; 4 perk, [[Sintetiese klavier]]; eerste vertoning: München, 10 November 1994 * ''Die Stimmen'' (1992) ca. 14'. Toonsetting van 6 gedigte deur [[Rainer Maria Rilke]]; bariton en kitaar; eerste uitvoering: [[München]], 8 Februarie 1998 * ''Sonnet for Good Friday'' (1992) 5. Teks deur Andreas Gryphius ''"Auff das Fest des Todes Jesu Christi/oder auff den guten Freytag"'' (na die ''"Sonn- en Feiertagssonette"'', 1639); alto, ''hobo d'amore'', altviool (geskik vir uitvoering op historiese/periode instrumente); eerste opvoering: [[Salzburg]], 19 Junie 1992 === Vokale begeleiding === * ''Musik zu einem Kirchenfenster'' (1999) ca. 8'. Teks: Angelus Silesius, Christian Knorr von Rosenroth; S, MS, A, T, B, tp, 2 viole, altviool, tjello, [[kontrabas]], [[orrel]]; eerste opvoering: [[München]], 13 Mei 1999 * ''So we'll go no more a-roving'' (1994) ca. 4'. Teks: George Byron; S, A (CT), T, B; eerste opvoering: Cambridge, 28 Julie 1994 === Korale werke === * ''Wir sind Verlassene in der Zeit'' (2001) ca. 5'. Motet vir S, A, T, B, 5-deel gemengde koor, a capella (aangevra deur die Heinrich Schütz-genootskap, Suid-Afrika) * '' "Bonjour', dit le renard. 'Good morning', the little prince replied."'' (2001) ca. 5'. Dialoog vir dubbele koor, a capella (aangevra deur SAMRO vir 'n opvoering tydens die [[Grahamstad]] Kunstefees in 2001); eerste opvoering: [[Grahamstad]], 1 Julie 2001 * ''Unerläßliches Leid'' (1997/8) ca. 40'. Kantate vir S, A, T, B, 5-deel gemengde koor, Barokorkes (aangevra deur die Heinrich Schütz Ensemble); eerste opvoering: München, 8 Maart 1998 * ''Improperien'' (1996) ca. 6'. (Liturgiese musiek vir Goeie Vrydag); kantor, korale schola (mansstemme), 5-deel gemengde koor, 3 solo viole (aangevra deur die ''Kantorei Wies''); eerste opvoering: [[Wies]], [[Oostenryk]], 5 April 1996 * "3 Wunderhorn-Lieder" (1992) ca. 10'. Teks uit ''"Des Knaben Wunderhorn"'' gemengde koor a capella, soliste: S, A, bariton (met houtblok en klokke in die eerste lied) * ''"Ostermusik"'' (Musiek vir paasfees) (1986/90) ca. 20'. (Liturgiese musiek vir die paasdiens) 2 tp, 2 hrn, 2 trombone, fl, 2 viole, altviool, tjello, orrel, gemengde koor, soliste: S, A, T, B eerste opvoering: [[Salzburg]], 6 Mei 1990 === Kamerorkes === * ''"als flögen wir davon..."'' (2000) ca.20'. Vir strykorkes; aangevra deur die ''Münchener Kammerorchesters''; eerste opvoering: [[München]], 8 Maart 2001 * ''Audite Africam!'' (1997) ca. 25'. "Afrika" suite vir strykorkes; aangevra deur [[Audi]]; eerste opvoering: [[Neuburg]], 22 Junie 1997 * ''Kamerconcerto vir Harp en Strykinstrumente'' (1997) ca. 22'. Aangevra deur die ''Int. Fredener Musiktage''; eerste opvoering: Freden, 24 Augustus 1997 === Orkestrale werke === * Lassus-Fantasie (1993/94) ca. 11'. Orkestrasie: 2.2.2.2. - 4.3.3.1. - timp, perk.(3) – strykinstrumente; eerste opvoering: [[München]], 18 Mei 1995 * 4 Britting-liedere vir bariton en orkes (1994/95) ca. 8'. Orkestrasie: 3.3.3.2. - 4.3.3.1. - harp, klavier, timp, perk. (2) - altviool, tjello, [[kontrabas]]; eerste opvoering: München, 3 Maart 1995 === Elektroniese musiek === * 4 [[Fibonacci]]-stukke (1990/95) ca. 5'. Eerste opvoering: [[München]], 20 Junie 1995 * 10 Stukke (1990/95) ca. 20'. * Prelude en Fuga vir 'n kritikus (1995) ca. 5'. Eerste opvoering: München, 10 Maart 1995 === Geleentheidsmusiek === * "Deuntjie" (1992) ca. 4'. Teks deur [[Elisabeth Eybers]]; viool, tjello ([[kontrabas]]), klavier; eerste opvoering: Lynedoch, Brandwag * Liefdesliedere duette (1990) 5'. Duette op tradisionele liefdesliedere: **I. deur Dowland (''"Come Again"'') **II. deur Steuerlein (''"Mit Lieb bin ich umfangen"'') **III. deur Senfl (''"Ach, Elslein"'') viool, tjello; eerste opvoering: Lynedoch, Spier (RSA), 29 September 1990 * Liefdesliedere-Trios (1993) 7'. Trios op tradisionele liefdesliedere **I. ''"Ich freue mich auf die Blumen rot"'' (E. von Knorr) **II. ''"O du schöner Rosengarten"'' (uit Lothringen) **III. ''"Wie schön blüht uns der Maien"'' (Courante uit 1619); viool, altviool, tjello; eerste opvoering: Schloß Bernstein (A), 8 April 1993 * Liefdesliedere-kwartette (1995) ca. 8'. Kwartette op tradisionele liefdesliedere **I. ''"Feinsliebchen, du sollst mir nicht barfuß gehn"'' (A.W. v. Zuccalmaglio) **II. ''"Dort niedn in jenem Holze"'' (uit [[Silesië]]) **III. ''"Ei, du feiner Reiter"'' (Samuel Scheidt, 1624); 2 viole, altviool, tjello; eerste opvoering: Puchheim (D), 8 Maart 1996 * Musiek vir [[Paasfees]] (''Ostermusik'') (1986/90) ca. 20'. (Liturgiese musiek vir die paasdiens); 2 tp, 2 hrn, 2 trb, fl, 2 viole, altviool, tjello, orrel, gemengde koor, soliste: S, A, T, B; eerste opvoering: Salzburg, 6 Mei 1990 * ''Happy Birthday...'' (1992) ca. 4'. (Musikale grap vir 'n orkesrepetisie); 2 fl, 2 hobo, 2 klarinet, 2 bn, 2 tp, 2 hrn, 2 trb, timp, strykinstrumente, ; eerste opgevoer: [[Wene]], 30 Julie 1992 === Musiek vir kinders === * Tageszeiten-Stücke (1996) ca. 5'. vioolsolo (geskik vir beginners, 1. en 3. posisie) **''Auf der Suche nach dem verlorenen Tango'' (1992) ca. 5'. Vir skoolorkes; fl, 2 klarinet, bn, ''Styrian'' [[trekklavier]], xyl, bongos, db; eerste opvoering: Deutschlandsberg, 18 Oktober 1992. * 6 Stukke vir 'n pianis en 'n kind (1989/91) ca. 13'. Klavier, 3 en 4 hande; eerste opvoering: München, 20 Junie 1995<ref name="sac" /> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://sacomposers.co.za/sacomposers/HOME.html SA Komponiste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809162754/http://sacomposers.co.za/sacomposers/HOME.html |date= 9 Augustus 2020 }} tuisblad * [http://sacomposers.co.za/sacomposers/Huyssen,_Hans.html SA Komponiste blad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170104143755/http://sacomposers.co.za/sacomposers/Huyssen,_Hans.html |date= 4 Januarie 2017 }} oor Hans Huyssen * [http://huyssen.de/cv/ Hans Huyssen se persoonlike webblad] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Huyssen, Hans}} [[Kategorie:Geboortes in 1964]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Tjelliste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse komponiste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] lnmqickmec8hir2l24nmq4try1fbq5y 0 308535 2908092 2781334 2026-05-30T07:48:03Z Nikolai Kurbatov 125512 /* Rolprente */ 2908092 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Josh O'Connor | Beeld = Josh O'Connor at the 6th Odessa International Film Festival.jpg | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Joshua Mathias O'Connor | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1990|5|20}} | Geboorteplek = [[Southampton]], Engeland | Nasionaliteit = [[Engeland|Engelsman]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur en komponis | Aktiewe jare = 2012–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 4853066 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Josh O'Connor''' (gebore 20 Mei 1990) is 'n [[Engeland|Engelse]] akteur en komponis. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''Cinderella'' (2015), ''God's Own Country'' (2017), en ''Only You'' (2018), en in die televisiereeks ''[[The Crown (TV-reeks)|The Crown]]'' (2016). == Filmografie == === Rolprente === * 2014: ''Amorous'' * 2015: ''Cinderella'' * 2015: ''Bridgend'' * 2017: ''God's Own Country'' * 2018: ''Only You'' * 2019: ''Hope Gap'' * 2026: ''[[Disclosure Day]]'' === Televisiereekse === * 2016: ''[[The Crown (TV-reeks)|The Crown]]'' * 2016: ''The Durrells in Corfu'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|4853066|Josh O'Connor}} * {{Twitter|JoshOConnor15|Josh O'Connor}} * {{Instagram|joshographee|Josh O'Connor}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:OConnor, Josh}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Britse manlike akteurs van die 21ste eeu]] 4f33evfmpxilm2p3vb2ml5gjgfgu3j2 0 367793 2907987 2435626 2026-05-29T15:32:39Z Jcb 223 2907987 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Haters.jpg|thumb|240px|Die woord "''hate''" op 'n vuis [[tatoe|getatoeëer]].]] '''Haat''' is ’n [[gevoel]] wat ’n [[emosie]] van [[woede]] of gegriefdheid kan ontlok teenoor sekere mense of idees.<ref>Reber, A.S., & Reber, E. (2002). ''The Penguin dictionary of psychology''. New York: Penguin Books.</ref> Dit word dikwels verbind met ’n gevoel van afkeer, weersin en vyandigheid teenoor die mens of idee. ==As ’n emosie== As ’n emosie kan haat kort of lank duur.<ref name="ito302">Y. Ito red., ''Encyclopedia of Emotion'' (2010) p. 302</ref> Dit kan minder intens wees ("Ek haat broccoli") of intenser ("Ek haat die hele wêreld").<ref>S Kucuk, ''Brand Hate'' (2016) p. 12-3</ref> Haat kan ook ’n aangeleerde reaksie wees op eksterne gebeure, soos om beheer of mislei te word. Dit is ’n diepe [[Sielkunde|sielkundige]] reaksie op ’n gevoel van vasgekeerdheid of ’n onvermoë om sekere sosiologiese afdwingings te verstaan, soos om skuldig bevind te word aan ’n [[misdaad]] wat jy nie gepleeg het nie. Die [[VSA|Amerikaanse]] [[sielkundige]] Robert Sternberg het drie hoofelemente in haat geïdentifiseer: # ’n Ontkenning van intimiteit deur afstand te skep wanneer nabyheid ’n bedreiging word; # ’n Gevoel van passie, soos vrees of woede; # ’n Besluit om ’n voorwerp wat voorheen waardeer is, nie meer te waardeer nie.<ref name="ito302" /> Die belangrike funksie van selfbeskerming wat met haat verbind word,<ref>I Craib, ''Psychoanalysis'' (Cambridge 2001) p. 208</ref> kan geïllustreer word deur Steinberg se ontleding van "opstandige" haat, waar ’n afhanklike verhouding verwerp word in ’n soeke na outonomie.<ref>Y. Ito red., ''Encyclopedia of Emotion'' (2010) p. 303</ref> ==Wetsaspek== ’n Haatmisdaad verwys gewoonlik na ’n [[misdaad]] wat deur haat gemotiveer is. Mense wat haatmisdade pleeg se slagoffers is gewoonlik lid van ’n sekere sosiale groep, wat dikwels gedefinieer word deur [[gender]], [[godsdiens]], [[seksuele oriëntasie]], [[geestesteuring]], [[gestremdheid]], klas, [[Etniese groep|etnisiteit]], [[nasionaliteit]], [[ouderdom]], [[genderidentiteit]] of [[politiek]]e partyverband.<ref name="williams">Stotzer, R.: [http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Stotzer-Comparison-Hate-Crime-June-2007.pdf Comparison of Hate Crime Rates Across Protected and Unprotected Groups] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019114443/http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Stotzer-Comparison-Hate-Crime-June-2007.pdf |date=19 Oktober 2013 }}, Williams Institute, 2007–06. Besoek op 2007-08-09.</ref> Die misdaad kan fisieke aanranding, die vernietiging van eiendom, [[boelie]]gedrag, [[teistering]], verbale beledigings, of aanstootlike graffiti of briewe behels.<ref name="ovrbwx">[http://www.homeoffice.gov.uk/crime-victims/reducing-crime/hate-crime/ Hate crime] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20051126153146/http://www.homeoffice.gov.uk/crime-victims/reducing-crime/hate-crime/ |date=26 November 2005}}, Home Office</ref> [[Haatspraak]] kom dikwels voor om ’n persoon of groep af te kraak gebaseer op hulle sosiale of etniese groep.<ref name="Dictionary.com: Hate speech">{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/hate%20speech |title=Dictionary.com: Hate speech |publisher=Dictionary.reference.com |access-date=2012-12-07}}</ref> Die opsetlike gebruik van haatspraak is in baie lande ’n kriminele oortreding. In sommige lande word gedebatteer of haatspraak toelaatbaar behoort te wees as vryheid van spraak. ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ==Nog leesstof== {{refbegin|2}} *''The Psychology of Hate'', deur Robert Sternberg (red.) *''Hatred: The Psychological Descent into Violence'', deur Willard Gaylin *''Why We Hate'', deur Jack Levin *''Prisoners of Hate: The Cognitive Basis of Anger, Hostility, and Violence'', deur Aaron T. Beck * "Hatred as an Attitude", deur Thomas Brudholm (in ''Philosophical Papers'' 39, 2010). * ''The Globalisation of Hate'', (reds.) Jennifer Schweppe en Mark Walters, Oxford: Oxford University Press. *''Becoming Evil: How Ordinary People Commit Genocide and Mass Killing'', deur James Waller {{refend}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Hatred}} {{Normdata}} [[Kategorie:Haat| ]] hdcdjm7u42ue7tcqhox6utivw2u9wvn 0 389449 2907979 2596897 2026-05-29T15:21:15Z Aliwal2012 39067 /* Agtergrond */ 2907979 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|SAS ''Charlotte Maxeke''}} {{Databoks}} '''SAS ''Charlotte Maxeke'' (S102)''' is 'n Heldin-klas duikboot, 'n variant van die Tipe 209 diesel-elektriese [[Duikboot|aanvalsduikboot]] wat ontwikkel is deur Howaldtswerke-Deutsche Werft (HDW) van Duitsland, tans in diens van die [[Suid-Afrikaanse Vloot]]. Dit is vernoem na [[Charlotte Maxeke]], 'n Suid-Afrikaanse godsdiensleier en politieke aktivis van die vorige eeu. <ref>{{Cite web|url=http://www.info.gov.za/speeches/2007/07050311151001.htm|title=Archived copy|website=www.info.gov.za|archive-url=https://archive.today/20121225014701/http://www.info.gov.za/speeches/2007/07050311151001.htm|archive-date=25 December 2012|access-date=3 February 2022}}</ref> == Agtergrond == Suid-Afrika het in Julie 2000 'n kontrak vir drie Tipe 209/1400-duikbote op Howaldtswerke-Deutsche Werft (HDW) en Thyssen Nordseewerke geplaas. Die Tipe 209/1400-duikbote het die Frans-geboude Daphné-klas duikbote, SAS ''Spear'', SAS ''Assegaai'' en SAS ''Umkhonto'' wat in 2003 uit diens gestel is, vervang. Die Heldin-klas word as Suid-Afrika se eerste "ware" duikbote beskou, aangesien hulle meer geskik was om onder water te wees as die ''Daphné''-modelle. <ref name="ITweb">{{Cite web|url=http://www.itweb.co.za/sections/business/2008/0802051036.asp?S=IT%20in%20Defence&A=DFN&O=google|title=SA gets third submarine|last=Leon Engelbrecht|date=2008-02-05|publisher=ITweb|access-date=2008-10-23}}</ref> SAS ''Charlotte Maxeke'' het op 7 April 2006 in [[Simonstad]] aangekom.<ref>{{Cite web|url=http://www.navy.mil.za/forecastle/07050%C2%AD3_S102_home/article.htm|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20150218194747/http://www.navy.mil.za/forecastle/07050%C2%AD3_S102_home/article.htm|archive-date=2015-02-18|access-date=2012-05-08}}</ref> Teen 2021 word SAS ''Charlotte Maxeke'' by die [[Krygkor]]-dokwerf omgebou en hertoegerus. Befondsing ten bedrae van R189 miljoen is na bewering beskikbaar gestel om die voltooiing van die ombouing gedurende die 2023/24-boekjaar te verseker. <ref>https://www.defenceweb.co.za/featured/refit-of-sa-navy-frigates-and-submarines-stalled-by-lack-of-funding/</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Duikbote]] k3372ty9qvu4es4l9wlu38ad1n86ebx 0 389672 2908128 2492658 2026-05-30T11:36:35Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2908128 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Eilande | naam = Fakaofo | beeld naam = Fakaofo village square 20070716.jpg | beeld byskrif = Fakaofo se sentrale plein | beeld grootte = | liggingkaart = | inheemse naam = | inheemse naam skakel = | bynaam = | ligging = [[Stille Oseaan]] | koördinate = {{Koördinate|9|22|S|171|13|W|aansig=inlyn,titel}} | argipel = | totale eilande = 43 | hoofeilande = | oppervlak = 3 [[Vierkante kilometer|vk km]] | hoogste berg = | hoogte = | land = Nieu-Seeland | land admin afdelingstitel = Gebied | land admin afdelings = Tokelau | land admin afdelingstitel 1 = | land admin afdelings 1 = | land admin afdelingstitel 2 = | land admin afdelings 2 = | land hoofstad = | land grootste stad = | land grootste stad bevolking = | land leiertitel = | land leiernaam = | bevolking = 506 | bevolking as of = 2016 | digtheid = | etniese groepe = | addisionele inligting = }} [[Lêer:Fakaofo Atoll.jpg|duimnael|links|Lugbeeld van Fakaofo]] '''Fakaofo''' (voorheen ''Bowditch Island'') is 'n groep van 43 [[koraal]]eilandjies wat 'n [[strandmeer]] omring. Dit vorm saam met die twee ander [[atol]]le [[Atafu]] en [[Nukunonu]] die gebied [[Tokelau]], 'n gebied van die [[Koninkryk van Nieu-Seeland]]. Met 'n oppervlakte van 3&nbsp;km² is dit die naasgrootste van die drie eilandgroepe. Fakaofo het 'n bevolking van 506 in 2016 gehad. Tokelau se [[hoofstad]] wissel jaarliks tussen Atafu, Nukunonu en Fakaofo.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.tokelau.org.nz/Tokelau+Government.html |title=Tokelau Government – Political System |publisher=Regering van Tokelau |accessdate=12 November 2021 |archive-date=14 Desember 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214154709/https://www.tokelau.org.nz/Tokelau+Government.html |url-status=dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Fakaofo|title=Fakaofo|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=10 April 2022}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Hoofstede in Oseanië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Atolle]] [[Kategorie:Geografie van Tokelau]] [[Kategorie:Kusstede]] oxbxkk8vsnpiasqzma13ih6lugci1n2 0 390085 2908058 2795431 2026-05-30T02:45:50Z Dantevmartinez 208330 /* Waarneming */ uitbreiding van naam vir ensiklopediese styl 2908058 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas ster | naam= WHL0137-LS (Earendel) | beeld= The Sunrise Arc galaxy with lensed star Earendel -b.png | onderskrif= 'n Foto van die ster deur Nasa se Hubble-ruimteteleskoop (uitgereik: 30 Maart 2022). | sterrebeeld= [[Walvis (sterrebeeld)|Walvis]] | spektraaltipe= | soort= | RK= {{RK|01|37|23.232}}<ref name="NAT-20220330">{{cite journal |author=Welch |first=Brian |display-authors=et al. |date=21 January 2022 |title=A Highly Magnified Star at Redshift 6.2 |url=https://www.nature.com/articles/s41586-022-04449-y |journal=Nature |volume=603 |issue=7903 |pages=1-50 |doi=10.1038/s41586-022-04449-y |access-date=30 March 2022 |archive-date=30 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330194550/https://www.nature.com/articles/s41586-022-04449-y |url-status=live }}</ref> | Dek= {{Dek|–8|27|52.20}}<ref name="NAT-20220330"/> | magnitude= | skynmagnitude= | massa = 50-100 | temperatuur= >20 000 | afstand= 28 miljard | name= Earendel }} '''WHL0137-LS''', ook bekend as '''Earendel''', is 'n [[ster]] in die sterrebeeld [[Walvis (sterrebeeld)|Walvis]] wat in 2022 deur die [[Hubble-ruimteteleskoop]] ontdek is. Dit is die oudste en verste bekende ster, op 'n afstand van 28&nbsp;miljard [[ligjare]] (8,6&nbsp;miljard [[parsek]]).<ref name="Kabir" /><ref name="NASA-20220330">{{cite news |last1=Gianopoulos |first1=Andrea |date=30 March 2022 |title=Record Broken: Hubble Spots Farthest Star Ever Seen |work=[[Nasa]] |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/record-broken-hubble-spots-farthest-star-ever-seen |access-date=30 March 2022 |archive-date=30 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330215951/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/record-broken-hubble-spots-farthest-star-ever-seen/ |url-status=live }}</ref> Die voorheen verste bekende ster, onder meer bekend as Icarus, was 14,4&nbsp;miljard ligjare (4,4&nbsp;miljard parsek) van die [[Aarde]] af. Dit is in 2018 deur Hubble ontdek.<ref name="NASA-20220330"/> ==Waarneming== Die ontdekking van Earendel deur die Hubble-ruimteteleskoop is op 30 Maart 2022 aangekondig.<ref name="NAT-20220330" /><ref name="STSI-20220330">{{cite news |author= |date=30 March 2022 |title=Record Broken: Hubble Spots Farthest Star Ever Seen |work=Space Telescope Science Institute |publisher=Nasa |url=https://hubblesite.org/contents/news-releases/2022/news-2022-003 |url-status=live |access-date=30 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330212509/https://hubblesite.org/contents/news-releases/2022/news-2022-003 |archive-date=30 March 2022}}</ref> Die ster is waargeneem danksy 'n [[gravitasielens]] wat veroorsaak is deur die teenwoordigheid van die [[sterreswerm]] WHL0137-08 tussen die ster en die Aarde; dit het die lig van die ster af vergroot.<ref name="NASA-20220330" /> Rekenaarsimulasies van die gravitasielens dui daarop dat Earendel se helderheid tussen 1&nbsp;000 en 40&nbsp;000 keer vergroot is.<ref name="AT-20220330">{{cite news |last=Timmer |first=John |date=30 March 2022 |title=Hubble picks up the most distant star yet observed |work=Nature |publisher=Ars Technica |url=https://arstechnica.com/science/2022/03/hubble-picks-up-the-most-distant-star-yet-observed/ |access-date=30 March 2022 |doi=10.1038/s41586-022-04449-y |archive-date=30 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330212413/https://arstechnica.com/science/2022/03/hubble-picks-up-the-most-distant-star-yet-observed/ |url-status=live }}</ref> Die bynaam ''Earendel'' wat die ontdekkers aan die ster gegee het, kom van [[Ou Engels|Oudengels]] en beteken "oggendster" of "opkomende lig".<ref name="NAT-20220330" /><ref name="AST-20220330">{{cite news |last=Parks |first=Jake |date=30 March 2022 |title=Hubble spots the farthest star ever seen |work=Astronomy |url=https://astronomy.com/news/2022/03/hubble-spots-the-farthest-star-ever-seen |access-date=30 March 2022 |archive-date=31 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331083300/https://astronomy.com/news/2022/03/hubble-spots-the-farthest-star-ever-seen |url-status=live }}</ref> Eärendil is ook die naam van 'n karakter in een van [[J.R.R. Tolkien]] se boeke wat deur die lug reis met 'n juweel wat so helder soos 'n ster is. Die Nasa-sterrekundige Michelle Thaller het bevestig dat die verwysing na Tolkien doelbewus was.<ref>{{Cite web |last=Gohd |first=Chelsea |date=2022-03-31 |title=Meet Earendel: Hubble telescope's distant star discovery gets a Tolkien-inspired name |url=https://www.space.com/hubble-most-distant-star-tolkien-name-earendil |access-date=2022-03-31 |website=Space.com |language=en |archive-date=31 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331184204/https://www.space.com/hubble-most-distant-star-tolkien-name-earendil |url-status=live }}</ref> Die ster se moedersterrestelsel, WHL0137-zD1, het die bynaam "Sunrise Arc" gekry omdat die gravitasielens sy lig in 'n lang sirkelmaan verwring het.<ref name="FAZ 2022" /><ref name="DER STANDARD 2022">{{cite web |first=David |last=Rennert | title=Hubble-Teleskop erspähte den mit Abstand fernsten Stern |trans-title=Hubble telescope spotted by far the most distant star | website=Der Standard | date=31 March 2022 | url=https://www.derstandard.de/story/2000134555927/hubble-teleskop-erspaehte-den-mit-abstand-fernsten-stern | language=de | access-date=3 April 2022}}</ref> Daar is voorgestel Hubble en die [[James Webb-ruimteteleskoop]] doen nog waarnemings om die eienskappe van die ster beter vas te stel.<ref name="NAT-20220330" /><ref>{{cite journal |bibcode=2021hst..prop16668C |title=Monitoring Earendel, the Lensed z 6 Star |last1=Coe |first1=Dan |last2=Welch |first2=Brian |last3=Acebron |first3=Ana |last4=Avila |first4=Roberto |last5=Bradac |first5=Marusa |last6=Bradley |first6=Larry |last7=Diego |first7=Jose M. |last8=Dimauro |first8=Paola |last9=Farag |first9=Ebraheem |last10=Florian |first10=Michael |last11=Frye |first11=Brenda Louise |last12=Jimenez-Teja |first12=Yolanda |last13=Kelly |first13=Patrick |last14=Mahler |first14=Guillaume |last15=O'Connor |first15=Kyle |last16=Oguri |first16=Masamune |last17=Rigby |first17=Jane R. |last18=Rodney |first18=Steve |last19=Sharon |first19=Keren |last20=Strait |first20=Victoria |last21=Strolger |first21=Louis-Gregory |last22=Timmes |first22=Frank |last23=Vikaeus |first23=Anton Filip |last24=Windhorst |first24=Rogier A. |last25=Zackrisson |first25=Erik |last26=Zitrin |first26=Adi |last27=De Mink |first27=Selma E. |journal=HST Proposal |year=2021 |page=16668 }}</ref> Met James Webb se groter sensitiwiteit sal Earendel se [[spektraallyn]]e beter vasgestel kan word, asook of dit 'n enkelster is.<ref name="Kabir">{{cite web |author=Kabir |first=Radifah |date=31 March 2022 |title=Hubble Detects Earendel, The Farthest Star Ever Seen. It's 28 Billion Light Years Away |url=https://news.abplive.com/science/hubble-detects-earendel-the-farthest-star-ever-seen-it-s-28-billion-light-years-away-1522838 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331120519/https://news.abplive.com/science/hubble-detects-earendel-the-farthest-star-ever-seen-it-s-28-billion-light-years-away-1522838 |archive-date=31 March 2022 |access-date=31 March 2022 |website=ABP Live |publisher=ABP News}}</ref><ref name="SA-20220330">{{cite news |last=Starr |first=Michelle |date=30 March 2022 |title=The Most Distant Single Star Was Just Detected, as Ancient as The Cosmic Dawn |work=ScienceAlert |publisher=Nature |url=https://www.sciencealert.com/astronomers-have-detected-a-single-star-just-900-million-years-after-the-big-bang |url-status=live |access-date=30 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331021748/https://www.sciencealert.com/astronomers-have-detected-a-single-star-just-900-million-years-after-the-big-bang |archive-date=31 March 2022 |doi=10.1038/s41586-022-04449-y}}</ref> Daar sal ook bepaal word of daar [[Metaal (astronomie)|swaarder elemente]] as [[waterstof]] en [[helium]] in die sterspektrum teenwoordig is.<ref name="FAZ 2022">{{cite news |last=Rauchhaupt |first=Ulf von |date=31 March 2022 |title=Der früheste Stern |trans-title=The earliest star |language=de |website=FAZ.NET |url=https://www.faz.net/aktuell/wissen/weltraum/hubble-weltraum-teleskop-entdeckt-den-fruehesten-stern-17923622.html |url-status=live |access-date=31 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331150208/https://www.faz.net/aktuell/wissen/weltraum/hubble-weltraum-teleskop-entdeckt-den-fruehesten-stern-17923622.html |archive-date=31 March 2022}}</ref> ==Fisiese eienskappe== Die lig van Earendel wat waargeneem is, is net 900&nbsp;miljoen jaar ná die [[Oerknal]] uitgestraal. Die ster het 'n [[rooiverskuiwing]] van 6,2 ± 0,1, wat beteken die ster se lig het ons 12,9&nbsp;miljard jaar later vir die eerste keer bereik.<ref name="NAT-20220330"/><ref name="VRG-20220330">{{cite news |last=Letzter |first=Rafi |date=30 March 2022 |title=Meet Earendel, the most distant star ever detected |work=The Verge |url=https://www.theverge.com/2022/3/30/23002980/earendel-hubble-most-distant-star-gravitational-lensing-jwst |access-date=30 March 2022 |archive-date=30 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330215030/https://www.theverge.com/2022/3/30/23002980/earendel-hubble-most-distant-star-gravitational-lensing-jwst |url-status=live }}</ref><ref name="AT-20220330"/> Weens die [[uitdying van die heelal]] is die ster se waargenome posisie nou egter 28&nbsp;miljard ligjare van hier.<ref name="Kabir" /> Earendel het waarskynlik 'n [[massa]] van tussen 50 en 100&nbsp;[[sonmassa]]s.<ref name="Konitzer 2022">{{cite web |last=Konitzer |first=Franziska |date=30 March 2022 |title=Entferntester Stern dank 1000-facher Vergrößerung entdeckt |trans-title=Furthest star discovered thanks to 1000x magnification |url=https://www.spektrum.de/news/entferntester-stern-earendel-dank-gravitationslinsen-entdeckt/2005036 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331092220/https://www.spektrum.de/news/entferntester-stern-earendel-dank-gravitationslinsen-entdeckt/2005036 |archive-date=31 March 2022 |access-date=31 March 2022 |url-status=live |website=Spektrum der Wissenschaft |language=de}}</ref> Vanweë sy groot massa het die ster waarskynlik 'n paar miljoen jaar ná sy vorming as 'n [[supernova]] ontplof.<ref group="nota">As gevolg van die tydraamwerk wat betrokke is, sou dié supernova miljarde jare gelede al plaasgevind het. Uit 'n wetenskaplike oogpunt is dit egter steeds reg om na die ster se eienskappe in die teenswoordige tyd te verwys. Omdat die ster se lig nou vir ons sigbaar is, word sy bestaan as deel van ons huidige wêreld beskou.</ref> Sy [[effektiewe temperatuur]] sal minstens 20&nbsp;000 [[Kelvin|K]] (20&nbsp;000&nbsp;°C) wees.<ref name="NAT-20220330" /> ==Notas== {{Reflist|group=nota}} ==Verwysings== {{Verwysings|4}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = WHL0137-LS}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sterre buite die Melkweg]] [[Kategorie:Walvis (sterrebeeld)]] [[Kategorie:Sterre met eiename]] ofmf3zir9lqvhdcpdt9p9mj56sc5u5f 0 402132 2908097 2874872 2026-05-30T08:08:40Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908097 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks | name = | image = Englerophytum magalismontanum, Nelspruit.jpg | image_caption = ''Englerophytum magalismontanum'' | taxon = Englerophytum | subdivision_ranks = [[Spesies]] | subdivision = <center>Sien teks.</center> | synonyms =* ''Bequaertiodendron'' <small>De Wild.</small> * ''Boivinella'' <small>Pierre ex Aubrév. & Pellegr.</small> * ''Neoboivinella'' <small>Aubrév. & Pellegr.</small> * ''Pseudoboivinella'' <small>Aubrév. & Pellegr.</small> * ''Tisserantiodoxa'' <small>Aubrév. & Pellegr.</small> * ''Wildemaniodoxa'' <small>Aubrév. & Pellegr.</small> * ''Zeyherella'' <small>(Engl.) Pierre ex Aubrév. & Pellegr.</small> }} '''''Englerophytum''''' is 'n [[genus]] van [[plant]]e in die ''[[Sapotaceae]]'' [[familie (biologie)|familie]]. Die genus omvat 19 [[spesies]] en is inheems in [[Afrika]].<ref>https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:36731-1</ref> == Spesies == {{div col|colwidth=26em}} * ''[[Englerophytum congolense]]'' <small>(De Wild.) Aubrév. & Pellegr.</small> * ''[[Englerophytum ferrugineum]]'' <small>L.Gaut. & O.Lachenaud</small> * ''[[Englerophytum gigantifolium]]'' <small>O.Lachenaud & L.Gaut.</small> * ''[[Englerophytum iturense]]'' <small>([[Adolf Engler|Engl.]]) L.Gaut.</small> * ''[[Englerophytum koulamoutouense]]'' <small>(Aubrév. & Pellegr.) ined.</small> * ''[[Englerophytum laurentii]]'' <small>(De Wild.) L.Gaut.</small> * ''[[Englerophytum letestui]]'' <small>(Aubrév. & Pellegr.) L.Gaut.</small> * ''[[Englerophytum libenii]]'' <small>O.Lachenaud & L.Gaut.</small> * ''[[Englerophytum longepedicellatum]]'' <small>(De Wild.) L.Gaut.</small> * ''[[Englerophytum magalismontanum]]'' <small>(Sond.) T.D.Penn.</small> * ''[[Englerophytum mayumbense]]'' <small>(Greves) L.Gaut.</small> * ''[[Englerophytum natalense]]'' <small>(Sond.) T.D.Penn.</small> * ''[[Englerophytum oblanceolatum]]'' <small>(S.Moore) T.D.Penn.</small> * ''[[Englerophytum oubanguiense]]'' <small>(Aubrév. & Pellegr.) Aubrév. & Pellegr.</small> * ''[[Englerophytum paludosum]]'' <small>L.Gaut., Burgt & O.Lachenaud</small> * ''[[Englerophytum rwandense]]'' <small>(Troupin) ined.</small> * ''[[Englerophytum somiferanum]]'' <small>Aubrév.</small> * ''[[Englerophytum stelechantha]]'' <small>K.Krause</small> * ''[[Englerophytum sylverianum]]'' <small>Kenfack & L.Gaut.</small> {{div col end}} == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Englerophytum| ]] jdtnq9u3k21ntlyxgd7p7a0mc00fhfj 0 406361 2908035 2614505 2026-05-29T21:17:00Z Jcb 223 2908035 wikitext text/x-wiki [[Lêer:03 yosemite half dome.jpg|duimnael|465x465px]] '''Half Dome''', in Afrikaans ook bekend as '''Halwe Koepel''', is 'n kwarts monzoniet batoliet aan die oostelike punt van Yosemite Valley in [[Yosemite Nasionale Park]], Kalifornië. Dit is 'n bekende rotsformasie in die park,<ref name="jones26">{{cite book |last=Jones |first=Chris |title=Climbing in North America |publisher=American Alpine Club / University of California Press |year=1976 |location=Berkeley, California |page=[https://archive.org/details/climbinginnortha0000jone/page/26 26] |isbn=0-520-02976-3 |url=https://archive.org/details/climbinginnortha0000jone/page/26 }}</ref> vernoem na sy kenmerkende vorm. Die een kant is 'n deursigtige gesig terwyl die ander drie kante glad en rond is, wat dit laat lyk soos 'n koepel wat in die helfte gesny is.<ref name="jones26" /> == Geologie == Die indruk vanaf die valleibodem dat dit 'n ronde koepel is wat sy noordwestelike helfte verloor het,<ref>{{cite book |last=Huntley |first=Jen A |authorlink= |title=The Making of Yosemite: James Mason Hutchings and the Origin of America's Most Popular National Park |url= |accessdate= |year=2011 |publisher= |location= |isbn=978-0-7006-1805-7 |page=160 }}</ref> is net 'n illusie. Van Washburn Point af kan Half Dome gesien word as 'n dun rant van rots, 'n arête, wat noordoos-suidwes georiënteer is, met sy suidoostekant amper so steil soos sy noordwestekant, behalwe heel bo. Alhoewel die neiging van hierdie rant, sowel as dié van Tenaya Canyon, waarskynlik deur meesterverbindings beheer word, kan 80 persent van die noordwestelike "helfte" van die oorspronklike koepel nog steeds daar wees.<ref>{{cite book |last=Jones |first=Chris |title=Climbing in North America |date=January 1976 |pages=[https://archive.org/details/climbinginnortha0000jone/page/207 207–211] |isbn=0-520-02976-3 |url=https://archive.org/details/climbinginnortha0000jone/page/207 }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} h1wci8ewjsacftx7if82v0vhxlsobtn 0 412921 2908073 2906903 2026-05-30T07:14:24Z Sobaka 328 Wysigings deur [[Special:Contributions/Onur4232|Onur4232]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Aliwal2012|Aliwal2012]] 2893021 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Bust of Satoshi Nakamoto in Budapest2.jpg|duimnael|Borsbeeld van Satoshi Nakamoto, skepper van bitcoin, opgerig in die Graphisoft Park in [[Boedapest]]. Die standbeeld gemaak van brons en aluminiumlegering deur Tamás Gilly en Réka Gergely is op 16 September 2021 op inisiatief van die Hongaarse Kripto Akademie ingewy. (Boedapest, Distrik III, Záhonystraat)]] '''Satoshi Nakamoto''' is die [[skuilnaam]] wat gebruik word deur<ref>{{Cite web |date=30 June 2015 |title=The misidentification of Satoshi Nakamoto |url=https://theweek.com/articles/561540/misidentification-satoshi-nakamoto |access-date=22 July 2019 |website=theweek.com}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kharif |first=Olga |date=23 April 2019 |title=John McAfee Vows to Unmask Crypto's Satoshi Nakamoto, Then Backs Off |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-04-23/john-mcafee-vows-to-unmask-crypto-s-satoshi-nakamoto-within-days}}</ref><ref>{{Cite web |title=Who Is Satoshi Nakamoto, Inventor of Bitcoin? It Doesn't Matter. |url=https://fortune.com/2015/12/09/bitcoin-satoshi-identity/ |access-date=22 Julie 2019 |website=Fortune |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bearman |first=Sophie |date=27 Oktober 2017 |title=Bitcoin's creator may be worth $6 billion — but people still don't know who it is |url=https://www.cnbc.com/2017/10/27/bitcoins-origin-story-remains-shrouded-in-mystery-heres-why-it-matters.html |access-date=22 Julie 2019 |website=CNBC |language=en}}</ref> ‘n persoon of persone wat [[Bitcoin]] ontwikkel het, die bitcoin-witskrif geskryf het, en bitcoin se oorspronklike verwysingsimplementering geskep en ontplooi het.<ref>{{Cite news |last=S. |first=L. |date=2 November 2015 |title=Who is Satoshi Nakamoto? |work=The Economist explains |url=https://www.economist.com/blogs/economist-explains/2015/11/economist-explains-1 |url-status=live |access-date=3 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821154511/http://www.economist.com/blogs/economist-explains/2015/11/economist-explains-1 |archive-date=21 Augustus 2016 }}</ref> As deel van die implementering het Nakamoto ook die eerste [[blokketting]]databasis ontwerp.<ref name="te20151031">{{Cite news |last=Economist Staff |date=31 Oktober 2015 |title=Blockchains: The great chain of being sure about things |url=https://www.economist.com/news/briefing/21677228-technology-behind-bitcoin-lets-people-who-do-not-know-or-trust-each-other-build-dependable |url-status=live |newspaper=[[The Economist]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160703000844/http://www.economist.com/news/briefing/21677228-technology-behind-bitcoin-lets-people-who-do-not-know-or-trust-each-other-build-dependable |archive-date=3 Julie 2016 |access-date=18 Junie 2016 }}</ref> Nakamoto was aktief in die ontwikkeling van bitcoin tot Desember 2010.<ref name=Wired/> Daar is wydverspreide spekulasie oor Satoshi Nakamoto se ware identiteit, met verskeie mense wat as die persoon of persone agter die naam voorgehou word. Alhoewel Nakamoto se naam [[Japannees]] is, en hy in 2012 gesê het dat hy 'n man was wat in [[Japan]] woon,<ref name="ning" /> het die meeste van die spekulasiesagteware- en kriptografiekundiges in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] of [[Europa]] betrek. ==Ontwikkeling van bitcoin== [[Lêer:Bitcoin-Genesis-block.svg|links|duimnael|Satoshi Nakamoto-boodskap ingebed in die muntbasis van die eerste blok.]] Nakamoto het gesê dat werk aan die skryf van die kode vir Bitcoin in die tweede kwartaal van 2007 begin het.<ref name="17nov">{{Cite web |last=Satoshi Nakamoto |date=17 November 2008 |title=Re: Bitcoin P2P e-cash paper 2008-11-17 16:33:04 UTC |url=http://satoshi.nakamotoinstitute.org/emails/cryptography/15/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161207145306/http://satoshi.nakamotoinstitute.org/emails/cryptography/15/ |archive-date=7 Desember 2016 |access-date=4 Desember 2016 |publisher=Satoshi Nakamoto Institute }}</ref> Op 18 Augustus 2008 het hy of 'n kollega die domeinnaam bitcoin.org,<ref>{{Cite web |title=Whois bitcoin.org |url=https://www.whois.com/whois/bitcoin.org |access-date=6 Maart 2020 |website=www.whois.com |language=en}}</ref> geregistreer en 'n [[webwerf]] by daardie adres geskep. Op 31 Oktober het Nakamoto 'n witskrif oor die [[kriptografie]]-poslys by metzdowd.com gepubliseer wat 'n digitale [[Kriptogeld|kripto-geldeenheid]] beskryf, getiteld "''Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System''".<ref name="whitepaper">{{Cite web |last=Nakamoto |first=Satoshi |date=24 Mei 2009 |title=Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System |url=https://bitcoin.org/bitcoin.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320135003/https://bitcoin.org/bitcoin.pdf |archive-date=20 Maart 2014 |access-date=5 Maart 2014 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Nakamoto |first=Satoshi |date=31 Oktober 2008 |title=Bitcoin P2P e-cash paper |url=http://article.gmane.org/gmane.comp.encryption.general/12588/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20121228025845/http://article.gmane.org/gmane.comp.encryption.general/12588/ |archive-date=28 Desember 2012 |access-date=5 March 2014 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Satoshi's posts to Cryptography mailing list |url=http://www.mail-archive.com/search?l=cryptography@metzdowd.com&q=from:%22Satoshi+Nakamoto%22 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20130103200631/http://www.mail-archive.com/search?l=cryptography@metzdowd.com&q=from:%22Satoshi+Nakamoto%22 |archive-date=3 Januarie 2013 |access-date=14 Desember 2013 |publisher=Mail-archive.com }}</ref> Op 9 Januarie 2009 het Nakamoto weergawe 0.1 van die Bitcoin-sagteware op SourceForge vrygestel en die netwerk bekendgestel deur die ontstaansblok van bitcoin (blok nommer 0) te definieer, wat 'n beloning van 50 bitcoins gehad het.<ref name="inventor">{{Cite magazine |last=Davis |first=Joshua |title=The Crypto-Currency: Bitcoin and its mysterious inventor. |url=https://www.newyorker.com/reporting/2011/10/10/111010fa_fact_davis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918090443/http://www.newyorker.com/reporting/2011/10/10/111010fa_fact_davis |archive-date=18 September 2013 |magazine=The New Yorker }}</ref><ref>{{Cite web |last=Penenberg |first=Adam |title=The Bitcoin Crypto-Currency Mystery Reopened |url=http://www.fastcompany.com/1785445/bitcoin-crypto-currency-mystery-reopened |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006235216/http://www.fastcompany.com/1785445/bitcoin-crypto-currency-mystery-reopened |archive-date=6 Oktober 2013 |publisher=Fast Company |quote=A New Yorker writer implies he found Bitcoin's mysterious creator. We think he got the wrong man, and offer far more compelling evidence that points to someone else entirely. }}</ref><ref name=Wired/><ref>{{Cite web |title=Block 0&nbsp;– Bitcoin Block Explorer |url=http://blockexplorer.com/block/000000000019d6689c085ae165831e934ff763ae46a2a6c172b3f1b60a8ce26f |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015154613/http://blockexplorer.com/block/000000000019d6689c085ae165831e934ff763ae46a2a6c172b3f1b60a8ce26f |archive-date=15 October 2013 }}</ref> Ingebed in die muntbasistransaksie van hierdie blok is die teks: "''The Times 03/Jan/2009 Chancellor on rand of second bailout for banks''", <ref name="NY2011" /> met verwysing na 'n opskrif in die Britse koerant ''[[The Times]]'' wat op daardie datum gepubliseer is.<ref>{{Cite news |last1=Elliott |first1=Francis |last2=Duncan |first2=Gary |date=3 Januarie 2009 |title=Chancellor Alistair Darling on brink of second bailout for banks |work=The Times |url=https://www.thetimes.co.uk/article/chancellor-alistair-darling-on-brink-of-second-bailout-for-banks-n9l382mn62h |access-date=27 April 2018}}</ref> Hierdie nota is geïnterpreteer as beide 'n tydstempel en 'n bespottende opmerking oor die beweerde onstabiliteit wat veroorsaak word deur fraksionele-reserwebankdienste.<ref>{{Cite book |last=Pagliery |first=Jose |url=https://books.google.com/books?id=_-wuBAAAQBAJ |title=Bitcoin: And the Future of Money |date=2014 |publisher=Triumph Books |isbn=9781629370361 |access-date=20 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180121071329/https://books.google.com.au/books?id=_-wuBAAAQBAJ |archive-date=21 Januarie 2018 |url-status=live }}</ref>{{rp|18}} Nakamoto het tot middel 2010 voortgegaan om met ander ontwikkelaars op die Bitcoin-sagteware saam te werk en self alle wysigings aan die bronkode aan te bring. Hy het toe beheer oor die bronkode-bewaarplek en netwerkwaarskuwingsleutel aan Gavin Andresen gegee,<ref>{{Cite web |last=Bosker |first=Bianca |title=Gavin Andresen, Bitcoin Architect: Meet The Man Bringing You Bitcoin (And Getting Paid In It) |date=16 April 2013 |url=https://www.huffingtonpost.com/2013/04/16/gavin-andresen-bitcoin_n_3093316.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803102036/http://www.huffingtonpost.com/2013/04/16/gavin-andresen-bitcoin_n_3093316.html |archive-date=3 Augustus 2016 |publisher=HuffPostTech }}</ref> verskeie verwante domeine na verskeie prominente lede van die bitcoin-gemeenskap oorgedra, en sy erkende betrokkenheid by die projek gestaak. Nakamoto besit tussen 750 000 en 1 100 000 bitcoin. In November 2021, toe Bitcoin 'n waarde van meer as VS$68 000 bereik het, sou sy netto waarde tot VS$73 miljard gewees het, wat hom destyds die 15de rykste persoon ter wêreld gemaak het.<ref>{{Cite web|date=15 November 2021|title=Bitcoin creator is now the 15th richest person in the world|url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/bitcoin-satoshi-nakamoto-wealth-net-worth-b1957878.html|access-date=1 Desember 2021|website=The Independent|language=en}}</ref> ==Eienskappe en identiteit== Nakamoto het nog nooit persoonlike inligting bekend gemaak wanneer tegniese aangeleenthede bespreek word nie,<ref name=Wired>{{Cite magazine |last=Wallace |first=Benjamin |date=23 November 2011 |title=The Rise and Fall of Bitcoin |url= https://www.wired.com/2011/11/mf-bitcoin/ |magazine=Wired |volume=19 |issue=12 |issn=1059-1028 |access-date=29 Oktober 2023 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20231029120351/https://www.wired.com/2011/11/mf-bitcoin/ |archive-date=29 October 2023 |quote= Dit het twyfelagtig gelyk of Nakamoto selfs Japannees was. Sy Engels het die foutlose, idiomatiese klank van 'n moedertaalspreker gehad. }}</ref> alhoewel hy soms kommentaar gelewer het oor bankwese en fraksionele reserwebankdienste. Op sy P2P Foundation-profiel vanaf 2012, het Nakamoto beweer dat hy 'n 37-jarige man is wat in Japan gewoon het; <ref name="ning">{{Cite web |title=Satoshi Nakamoto's Page |url=http://p2pfoundation.ning.com/profile/SatoshiNakamoto |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20120529203623/http://p2pfoundation.ning.com/profile/SatoshiNakamoto |archive-date=29 Mei 2012 |access-date=2 Mei 2016 |website=P2P Foundation }}</ref> sommige het egter bespiegel dat dit onwaarskynlik is dat hy Japannees sou wees as gevolg van sy moedertaal-vlak gebruik van [[Engels]].<ref name=Wired/> Sommige het gedink dat Nakamoto 'n span mense kan wees. Dan Kaminsky, 'n sekuriteitsnavorser wat die bitcoin-kode gelees het,<ref>{{Cite news |last=Naughton |first=John |date=7 April 2013 |title=Why Bitcoin scares banks and governments |work=The Observer |url=https://www.theguardian.com/technology/2013/apr/07/bitcoin-scares-banks-governments |url-status=live |access-date=11 Maart 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302170424/http://www.theguardian.com/technology/2013/apr/07/bitcoin-scares-banks-governments |archive-date=2 Maart 2014 }}</ref> het gesê Nakamoto kan óf 'n "span mense" óf 'n "genie" wees;<ref name="betabeat">{{Cite web |last=Jeffries, Adrianne |date=4 Oktober 2011 |title=The New Yorker's Joshua Davis Attempts to Identify Bitcoin Creator Satoshi Nakamoto |url=http://betabeat.com/2011/10/did-the-new-yorkers-joshua-davis-nail-the-identity-of-bitcoin-creator-satoshi-nakamoto/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203001515/http://betabeat.com/2011/10/did-the-new-yorkers-joshua-davis-nail-the-identity-of-bitcoin-creator-satoshi-nakamoto/ |archive-date=3 Desember 2013 |access-date=27 Desember 2013 |publisher=Betabeat }}</ref> Laszlo Hanyecz, 'n ontwikkelaar wat Nakamoto e-pos gestuur het, het die gevoel gehad dat die kode was te goed ontwerp vir een persoon;<ref name=Wired/> Gavin Andresen het van Nakamoto se kode gesê: "Hy was 'n briljante kodeerder, maar dit was eienaardig."<ref name="MITTechReview">{{Cite news |last=Simonite |first=Tom |date=15 August 2014 |title=The Man Who Really Built Bitcoin |work=MIT Technology Review |publisher=Massachusetts Institute of Technology |url=https://www.technologyreview.com/2014/08/15/12784/the-man-who-really-built-bitcoin/ |access-date=14 November 2016}}</ref> Die gebruik van Britse Engels in beide bronkode-kommentaar en forumplasings, soos die uitdrukking "bloedig hard", terme soos "plat" en "wiskunde", en die spellings "grys" en "kleur",<ref name="NY2011"/> het gelei tot spekulasie dat Nakamoto, of ten minste een individu in 'n konsortium wat beweer dat dit hy is, van [[Statebond]]-oorsprong was.{{r|Wired}}{{r|"whitepaper"}}{{r|"betabeat"}} Die verwysing na Londen se ''Times''-koerant in die eerste bitcoinblok wat deur Nakamoto ontgin is, het vir sommige 'n besondere belangstelling in die Britse regering voorgestel.<ref name="NY2011">{{Cite magazine |last=Davis |first=Joshua |date=10 Oktober 2011 |title=The Crypto-Currency: Bitcoin and its mysterious inventor |url=https://www.newyorker.com/magazine/2011/10/10/the-crypto-currency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101014157/http://www.newyorker.com/magazine/2011/10/10/the-crypto-currency |archive-date=1 November 2014 |access-date=31 Oktober 2014 |magazine=The New Yorker }}</ref><ref>{{Cite book |last=Pagliery |first=Jose |url=https://books.google.com/books?id=_-wuBAAAQBAJ |title=Bitcoin: And the Future of Money |date=2014 |publisher=Triumph Books |isbn=9781629370361 |access-date=20 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180121071329/https://books.google.com.au/books?id=_-wuBAAAQBAJ |archive-date=21 Januarie 2018 |url-status=live}}</ref> Stefan Thomas, 'n Switserse sagteware-ingenieur en aktiewe gemeenskapslid, het die tydstempels vir elk van Nakamoto se bitcoin-forumplasings (meer as 500) geteken; die grafiek het 'n skerp daling getoon tot byna geen plasings tussen die ure van 05:00 en 11:00 Greenwich Mean Time (of middernag tot 06:00 Eastern Standard Time). Dit was tussen 14:00. en 20:00. Japan Standard Time, wat 'n ongewone slaappatroon voorstel vir iemand wat vermoedelik in Japan woon. Aangesien hierdie patroon selfs op Saterdae en Sondae gehou het, het dit voorgestel dat Nakamoto op hierdie tydstip konsekwent aan die slaap was.<ref name=Wired/> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Nakamoto, Satoshi}} [[Kategorie:Kriptogeld]] hjapoh8z77dsacqxns2ysdxa6lgt8no 0 415195 2908051 2809589 2026-05-30T00:56:16Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2908051 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Dikgang Moseneke | beeld = Moseneke.jpg | beeldonderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1947|12|20|df=y}} | geboorteplek = [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = | sterfplek = | party = | nasionaliteit = | orde = 3de Adjunkhoofregter van Suid-Afrika | termynaanvang = 1 Junie 2005 | termyneinde = 20 Mei 2016 | leier = | voorganger = [[Pius Langa]] | opvolger = Bess Nkabinde {{small|(Wnd.)}} | orde2 = Hoofregter van Suid-Afrika | termynaanvang2 = 4 November 2013 | termyneinde2 = 31 Maart 2014 | voorganger2 = [[Mogoeng Mogoeng]] | opvolger2 = | orde3 = Regter van die Konstitusionele Hof van Suid-Afrika | termynaanvang3 = 29 November 2002 | termyneinde3 = 20 Mei 2016 | voorganger3 = | opvolger3 = | orde4 = 8ste Kansellier van die Universiteit van die Witwatersrand | termynaanvang4 = 7 September 2006 | termyneinde4 = 1 Desember 2018 | voorganger4 = [[Richard Goldstone]] | opvolger4 = Judy Dlamini | ouers = | eggenoot = Khabo Moseneke | kinders = 3 | alma_mater = [[Universiteit van Suid-Afrika]] | religie = | handtekening = | webtuiste = }} '''Dikgang Ernest Moseneke''' OLG (20 Desember 1947 - ) is 'n Suid-Afrikaanse regsgeleerde en voormalige adjunkhoofregter van [[Suid-Afrika]].<ref name="concourt">{{Cite web|url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/judges/justicedikgangmoseneke/index1.html|title=Deputy Chief Justice Dikgang Moseneke|publisher=Constitutional Court of South Africa|access-date=2008-11-09|archive-date=2008-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015164614/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/judges/justicedikgangmoseneke/index1.html|url-status=dead}}</ref> == Biografie == Moseneke is in [[Pretoria]] gebore en het ook daar skoolgegaan.<ref name="concourt"/> Hy het op die ouderdom van 14 by die [[Pan Africanist Congress of Azania|Pan-Africanist Congress]] (PAC) aangesluit. Die volgende jaar is hy in hegtenis geneem, aangehou en skuldig bevind weens deelname aan anti[[Apartheid|-apartheidsaktiwiteite]]. Hy het tien jaar as gevangene op [[Robbeneiland]] deurgebring, waar hy [[Nelson Mandela]] en ander vooraanstaande aktiviste ontmoet en bevriend geraak het.<ref>{{Cite web|url=http://www.news24.com/Archives/City-Press/Dikgang-Moseneke-tries-as-a-judge-to-live-out-Mandelas-ideals-20150430|title=Dikgang Moseneke tries as a judge to live out Mandela's ideals|date=2012-12-07|publisher=News24|access-date=2015-05-18}}</ref> Terwyl hy in die tronk was, het hy 'n [[Baccalaureus artium]] in Engels en politieke wetenskap en 'n B.Iuris-graad behaal, en sou later 'n Baccalaureus in Regte voltooi, almal aan die [[Universiteit van Suid-Afrika]]. Hy het ook op die dissiplinêre komitee gedien van die gevangenes se selfbestuurde [[Sokker|assosiasie sokkerliggaam]], Makana FA.<ref>{{Cite web|url=http://www.southafrica.info/2010/zuma-referee.htm|title=Fifa gives Zuma his ref's certificate|date=2009-06-30|publisher=SouthAfrica.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511100432/http://www.southafrica.info/2010/zuma-referee.htm|archive-date=2011-05-11|access-date=2009-11-03}}</ref> In September 1994 het Moseneke 'n waarnemende aanstelling by die [[Gautengse Afdeling van die Hoë Hof van Suid-Afrika|Transvaalse Provinsiale Afdeling]] aanvaar.<ref name="concourt"/>Tussen 1995 en 2001 het Moseneke egter die Balie verlaat om 'n voltydse korporatiewe loopbaan te volg, veral beroemd as die voorsitter van [[Telkom]]. In November 2001 is Moseneke deur destydse die president [[Thabo Mbeki]] in die hooggeregshof van Pretoria, sy tuisdorp, aangestel. 'n Jaar later word hy 'n regter in die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika]] en in Junie 2005 is hy tot adjunkhoofregter bevorder. Op 4 November 2013 is Moseneke tydens die langtermynverlof van Mogoeng Mogoeng as waarnemende hoofregter aangestel.<ref>{{Cite web|url=http://www.sabc.co.za/news/a/79c3940041b40dd8a92cbdf256fa181e/Moseneke-to-act-as-Chief-Justice-20130411|title=Moseneke to act as Chief Justice|date=4 November 2013|publisher=[[SABC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610200556/http://www.sabc.co.za/news/a/79c3940041b40dd8a92cbdf256fa181e/Moseneke-to-act-as-Chief-Justice-20130411|archive-date=10 June 2015|access-date=2013-11-20}}</ref> Moseneke het 'n beduidende bydrae tot die Suid-Afrikaanse eiendomsreg gelewer. Hy het die Konstitusionele Hof se laaste drie meerderheidsuitsprake oor die Wet op die Herstel van Grondregte<ref>''Department of Land Affairs and Others v Goedgelegen Tropical Fruits (Pty) Ltd'' [http://www.saflii.org/za/cases/ZACC/2007/12.html (2007) ZACC 12]; ''Kwalindile Community v King Sabata Dalinyebo Municipality and Others; Zimbane Community v King Sabata Dalinyebo Municipality and Others'' [http://www.saflii.org/za/cases/ZACC/2013/6.html (2013) ZACC 6]; ''Florence v Government of the Republic of South Africa'' [http://www.saflii.org/za/cases/ZACC/2014/22.html (2014) ZACC 22].</ref> neergelê en 'n leidende saak oor onteiening in 2014 beslis.<ref>''Arun Property Development (Pty) Ltd v City of Cape Town'' [http://www.saflii.org/za/cases/ZACC/2014/37.html (2014) ZACC 37]. </ref> Die volgende jaar, in ''Shoprite v MEC, Eastern Cape'', wat omvattend oor die betekenis van die grondwetlike reg op eiendom gehandel het, het Moseneke se uitspraak die meeste instemming getrek.<ref>''Shoprite Checkers (Pty) Limited v Member of the Executive Council for Economic Development, Environmental Affairs And Tourism, Eastern Cape and Others'' [http://www.saflii.org/za/cases/ZACC/2015/23.html (2015) ZACC 23]. </ref> [[Lêer:ConstitutionalCourtofSouthAfrica-table-20070412.jpg|links|duimnael| Die hofsaal van die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika]]]] Voor sy regterlike aanstelling het Moseneke daarin geslaag om as litigant Suid-Afrika se rasdiskriminerende stelsel van boedeladministrasie grondwetlik ongeldig te laat verklaar. <ref>''Moseneke and Others v Master of the High Court'' [http://www.saflii.org/za/cases/ZACC/2000/27.html (2000) ZACC 27].</ref> Moseneke is ook bekend vir sy onpartydigheid. By openbare geleenthede het hy hom van [[African National Congress|ANC]]-belange gedistansieer, die regering se verontagsaming van hofbevele gekritiseer en die uitgebreide magte wat aan die [[President van Suid-Afrika|president]] verleen is, verwerp – in elke geval het dit 'n woedende reaksie van die regerende party ontlok.<ref name="devos">{{Cite web|url=http://constitutionallyspeaking.co.za/anc-pulls-back-from-the-brink-on-moseneke/|title=ANC pulls back from the brink on Moseneke|last=de Vos|first=Pierre|date=2008-01-17|publisher=Constitutionally Speaking|access-date=2015-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.iol.co.za/sundayindependent/moseneke-in-new-clash-with-zuma-1.1296282|title=Moseneke in new clash with Zuma|date=14 May 2012|publisher=Sunday Independent|access-date=18 May 2015}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.iol.co.za/news/crime-courts/sa-judiciary-independence-questioned-1.1825439|title=SA judiciary independence questioned|last=Meyer|first=Walda|date=2 March 2015|publisher=IOL|access-date=18 May 2015}}</ref> Moseneke is twee keer oorgesien vir aanstelling as [[Hoofregter van Suid-Afrika|hoofregter]], ondanks die feit dat hy die mees senior regter in die hof was. By die tweede geleentheid, toe Mogoeng aangestel is, het talle prominente figure gesê dat Moseneke die beter kandidaat is, en die ANC se motiewe om hom te snoep, bevraagteken.<ref>"Moseneke for Chief Justice" [http://www.da.org.za/archive/moseneke-for-chief-justice/ Democratic Alliance press release].</ref> Mogoeng was een van die konstitusionele hof se mees junior lede, nadat hy minder as twee jaar tevore aangestel is, en het voor dit 'n relatief kort regterlike loopbaan by een van die kleinste hooggeregshofafdelings gehad. Sy benoeming voor Moseneke het baie herinner aan die berugte aanstelling van [[Lucas Cornelius Steyn|LC Steyn]], 'n [[Nasionale Party]]-gunsteling, in stede van Oliver Schreiner. Ten slotte, waar Moseneke aktief was in die stryd teen apartheid, was Mogoeng 'n aanklaer in 'n [[bantoestan]]. Moseneke het in Mei 2016 afgetree by die Konstitusionele Hof.<ref name="retire">{{Cite web|url=https://mg.co.za/article/2016-05-20-six-sets-of-wise-words-from-moseneke|title=Six sets of wise words from Moseneke|date=20 May 2016|website=Mail and Guardian}}</ref> === Geregshofgeding van Suid-Afrika teen Israel === Op 4 Januarie 2024 het die Suid-Afrikaanse regering Moseneke as 'n ad hoc regter aangestel om te dien in die [[Internasionale Geregshof]]-saak van [[Suid-Afrika teen Israel (Volksmoordkonvensie)|Suid-Afrika v. Israel]], wat deur [[Suid-Afrika]] teen Israel gebring is weens aanklagte van volksmoord.<ref>{{Cite web|url=https://mg.co.za/news/2024-01-05-dikgang-moseneke-appointed-to-bench-for-sa-genocide-case-against-israel/|title=Dikgang Moseneke appointed to bench for SA genocide case against Israel|date=5 January 2024|website=Mail and Guardian}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse regters]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1947]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit van Suid-Afrika]] 1pp4lm6fuv5w96t0pmd0ibk389ukl0v 0 418771 2908078 2809484 2026-05-30T07:28:55Z Aliwal2012 39067 2908078 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Jacob de Villiers | beeld = | beeldonderskrif = | orde = [[Hoofregter van Suid-Afrika]] | termynaanvang = [[1927]] | termyneinde = [[1929]] | monarg = [[George V van die Verenigde Koninkryk|George V]] | voorganger = [[William Henry Solomon]] | opvolger = [[John Wessels]] | geboortedatum = [[14 Desember]] [[1868]] | geboortejaar = | geboortemaand = | geboortedag = | geboorteplek = [[Fauresmith]], [[Oranje-Vrystaat]] | sterftedatum = {{SDEO|1868|12|14|1932|9|16}} | sterfteplek = | party = | orde2 = Regter van die Appèlafdeling | termynaanvang2 = [[1920]] | termyneinde2 = [[1929]] | voorganger2 = | opvolger2 = | orde3 = Regter-president van die Transvaalse Provinsiale Afdeling | termynaanvang3 = [[1910]] | termyneinde3 = [[1920]] | voorganger3 = | opvolger3 = | eggenoot = | kinders = | alma_mater = [[Grey-kollege]]<br />[[Universiteit Stellenbosch]]<br />[[Universiteit van Amsterdam]] | religie = | handtekening = | militer = | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} '''Jacob (Japie) Abraham Jeremy de Villiers''' (1868 – 1932) was 'n Hoofregter van die [[Unie van Suid-Afrika]]. Hy is op 14 Desember 1868 in [[Fauresmith]] gebore. Hy studeer aan [[Grey-kollege]] in [[Bloemfontein]] en voltooi sy studies in [[Amsterdam]]. Hy word in 1893 tot die balie toegelaat. Hy praktiseer in [[Johannesburg]] van 1894 tot 1896 en word Staatsprokureur vir die [[Oranje-Vrystaat]] tot 1898 toe hy na Johannesburg terugkeer. Hy veg saam met die Vrystaatse burgers in die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en word na [[Bermuda]] gestuur. Met die sluiting van vrede reis hy na [[Europa]] en keer in 1903 terug na die [[Transvaal]] om sy praktyk voor te sit. Na Uniewording word hy Prokureur-generaal vir Transvaal en word later Regter-president. In 1920 word hy aangestel in die Appélafdeling en van 1929 tot en met sy dood op 16 September 1932 was hy Hoofregter van die Unie. == Sien ook == * [[Hoofregter van Suid-Afrika]] == Bronnelys == * ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967. {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:de Villiers, Jacob Abraham Jeremy}} [[Kategorie:Hoofregters van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1932]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse regters]] bkt3bux5xt1p523c808rhnbpaaex00k 0 422738 2908055 2747792 2026-05-30T02:15:02Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2908055 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Straat in Domburg.jpg|duimnael|regs|330px|'n Bewoonde straat in Domburg, Suriname]] '''Domburg''' is 'n oord in die Wanica-distrik van [[Suriname]], geleë aan die noordkus van [[Suid-Amerika]]. Die bevolking tydens die 2012-sensus was 5 661.<ref>[http://www.statoids.com/ysr.html Statoids.com]</ref> ==Ligging== Domburg is aan die Surinamerivier geleë, sowat 16 km suid van die hoofstad [[Paramaribo]]. Dit word deur die distrik Commewijne in die noorde en ooste, Para in die suide en die oord Houttuin in die weste begrens. Naby Domburg in Oost is 'n kunsmatige wit [[Strand|sandstrand]], ''White Beach'', langs die Surinamerivier geskep.<ref>{{Cite web|url=https://www.suriname-vakantiereis.nl/white-beach-suriname|title=White Beach Suriname|website=Suriname Vakantie Reis|language=nl|access-date=23 May 2020|archive-date=11 Augustus 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200811164215/https://www.suriname-vakantiereis.nl/white-beach-suriname|url-status=dead}}</ref> == Geskiedenis == Domburg is in 1737 as 'n [[Suiker|suikerrietplantasie]] gestig deur P. Thourron.<ref>{{Cite news|url=https://www.surinameplantages.com/archief/d/domburg|title=Plantages / D / Domburg|language=nl|access-date=5 May 2020|website=Suriname Plantages}}</ref> In 1873 het die plaaslike bevolking 'n program van onafhanklike landbou begin wat aangemoedig is deur goewerneur van Sypesteyn wat Nieuw Amsterdam en Domburg as geskikte liggings aangewys het.<ref>{{Cite web|url=https://www.dbnl.org/tekst/benj004ency01_01/benj004ency01_01.pdf|title=Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië - Page 441 - Landbouw|date=1916|website=Digital Library for Dutch Literature|language=nl|access-date=5 May 2020}}</ref> Later het Domburg die setel geword van die Kommissaris van die voormalige Distrik van Bo-Suriname. In die 1930's is 'n pad gebou wat Domburg met [[Paramaribo]] verbind het en wat nywerhede na die gebied gelok het.<ref name="wanica">{{Cite web|url=https://www.suriname.nu/175alg/wanica02.html|title=District Wanica Info|website=suriname.nu|language=nl|access-date=5 May 2020}}</ref> == Bekende boorlinge == * [[Desi Bouterse]] (1945–2024), president van Suriname (2010–2020)<ref>{{cite news|url=https://www.dbsuriname.com/2017/10/13/bouterse-72-jaar-als-je-moe-bent-ga-slapen/|title=BOUTERSE 72 JAAR: "Als je moe bent ga je slapen"|website=Dagblad Suriname|access-date=13 July 2020|language=nl|archive-date=14 Julie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714013859/https://www.dbsuriname.com/2017/10/13/bouterse-72-jaar-als-je-moe-bent-ga-slapen/|url-status=dead}}</ref> * Max Woiski snr. (1911–1981), musikant.<ref>{{Cite web|url=https://www.muziekencyclopedie.nl/action/entry/Max+Woiski+Sr.|title=Muziekencyclopedie Biografie Max Woiski Sr|website=Muziek Encyclopedie|language=nl|access-date=13 July 2020|archive-date=16 Julie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716031430/https://www.muziekencyclopedie.nl/action/entry/Max+Woiski+Sr.|url-status=dead}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commons-kategorie inlyn}} {{Koördinate|5|42|N|55|05|W|aansig=titel}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Geografie van Suriname]] cpv72p4igc4lsln3v9d7qbbi6s1ygmw 0 423594 2908071 2906920 2026-05-30T07:13:02Z Sobaka 328 Rol weergawe [[Special:Diff/2906920|2906920]] deur [[Special:Contributions/Onur4232|Onur4232]] ([[User talk:Onur4232|bespreek]]) terug. 2908071 wikitext text/x-wiki [[Lêer:USD_Coin_logo_(2024).png|duimnael|314x314px|Die amptelike USDC-logo.]] '''USD Coin''' (afkorting: '''USDC''') is 'n [[Kriptogeld|kripto-geldeenheid]] en 'n [[stabielemunt]] gekoppel aan die [[Amerikaanse dollar]] wat deur die maatskappy Circle uitgereik word. Circle het USDC op 15 Mei [[2018]] aangekondig, en dit het in September van dieselfde jaar aktief geword. USDC werk as 'n [[Ethereum]] ERC-20-token en is ook beskikbaar op verskeie ander blockchain-platforms.<ref>{{cite web |url=https://www.kraken.com/learn/what-is-usd-coin-usdc |title=What is USDC (USDC)? |publisher=kraken.com |access-date=26 Januarie 2025 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20241005072500/https://www.kraken.com/learn/what-is-usd-coin-usdc |archive-date=5 Oktober 2024 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> USDC se vernaamste mededinger is [[Tether (kriptogeld)|Tether]], wat die mark deur markkapitalisasie oorheers. USDC en Tether het amper gelykheid in [[2022]] bereik, maar USDC het gedaal wat saamgeval het met die [[Ineenstorting van Silicon Valley Bank|ineenstorting van Silicon Valley Bank]], waar Circle reserwes gehou het.<ref>{{cite web |url=https://finance.yahoo.com/news/circle-reveals-3-3-billion-041025738.html |title=Circle reveals it has $3.3 billion stuck at Silicon Valley Bank as USDC wobbles against its peg |publisher=Yahoo Finance |access-date=26 Januarie 2025 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250114125604/https://finance.yahoo.com/news/circle-reveals-3-3-billion-041025738.html |archive-date=14 Januarie 2025 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == *[https://www.circle.com/usdc Amptelike webwerf] {{Saadjie}} {{Kriptogeld}} [[Kategorie:Kriptogeld]] s3zv198cj684xiaq1lyntef7rmwau5m 0 423955 2908050 2736769 2026-05-29T22:40:51Z Jcb 223 2908050 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas |naam = Hantili I |titel = Koning van die [[Hetiete]] |kleur = |beeld = Hititas 1300 adC.svg |beeld_wydte = 240px |beeld_onderskrif = Die benaderde omvang van die Hetitiese Ou Koninkryk onder Hantili I (in rooi). |opskrif1 = Bewind |1 = c. 1590-'60&nbsp;v.C.<br>(middelchronologie) |opskrif2 = Voorganger |2 = [[Moersili I]] |opskrif3 = Opvolger |3 = [[Zidanta I]] |opskrif4 = Gade |4 = Harapsili<ref>''The Tawananna in the Hittite kingdom'' deur Shoshana R. Bin-Nun. [https://books.google.com/books?id=X3hiAAAAMAAJ&q=Harapsili aanlyn].</ref> |opskrif5 = Kinders |5 = 'n Dogter |opskrif6 = Familie |6 = [[Ammoena]] (kleinseun) |opskrif7 = |7 = |opskrif8 = |8 = |opskrif9 = |9 = |opskrif10 = |10 = }} '''Hantili I''' was 'n koning van die [[Hetiete|Hetitiese]] Ou Koninkryk. Hy het sowat 30 jaar lank regeer, van omstreeks 1590-'60&nbsp;v.C. (middelchronologie).<ref name=":1">{{Cite book |last=Kuhrt |first=Amélie |url=https://books.google.com/books?id=WhUHEAAAQBAJ |title=The Ancient Near East: c.3000–330 BC, Volume One |date=2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-75548-4 |pages=230 |language=en}}</ref> ==Biografie== ===Troonbestyging=== Volgens die Telepinoe-proklamasie was Hantili die skinker van [[Moersili I]], koning van die Hetiete. Hantili was getroud met Harapsili, Moersili se suster.<ref>''Telepinoe-proklamasie'', §10</ref> Omstreeks 1590&nbsp;v.C. het Hantili, met die hulp van sy skoonseun, [[Zidanta I|Zidanta]], Moersili vermoor. Daarna het Hantili hom as koning opgevolg. ===Bewind=== Daar is net 'n paar verstrooide bronne oor wat Hantili se bewind beskryf.<ref name="bryce100">Bryce, (2005) p. 100.</ref> Hy het die militêre tradisies van die konings voor hom voortgesit. Een van die belangrikste kwessies was om Hetitiese beheer in [[Sirië]] te handhaaf. Hy het na die stad Karkemisj gereis op 'n militêre veldtog, waarskynlik teen die [[Horiete]],<ref name="bryce100" /> wat lank vyande van die Hetiete was. Die sukses van die veldtog is onbekend. Daarna het hy na Hattoesa, die Hetitiese hoofstad, teruggekeer. Op sy terugreis het hy die stad Tegarama, moontlik die moderne [[Turkye|Turkse]] stad Gürün, bereik. Teen dié tyd het Hantili volgens die ''Telepinoe-proklamasie'' begin spyt word omdat hy Moersili vermoor het. Hy het vir homself gesê: "wat het ek gedoen? Hoekom het ek na die woorde van Zidanta, my skoonseun, geluister? Die oomblik toe hy as koning regeer het, het die Hetitiese gode geregtigheid gesoek vir die bloed van Moersili."<ref>''Telepinoe-proklamasie'', §13</ref> ==Familie== Hantili se ouers is nie bekend nie. Hy en sy vrou, Harapsili, het minstens een dogter gehad. Hantili se kleinseun was [[Ammoena]], wat Zidanta vermoor het. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== *[https://web.archive.org/web/20131212014413/http://www.hittites.info/history.aspx?text=history%2FEarly+Empire.htm#Hantili1 Die bewind van Hantili I] {{vertaaluit| taalafk = en | il = Hantili I}} {{Hetitiese konings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Konings van die Hetiete]] 3cam4t8deet6r3885gkozn2lq33dsq8 0 428843 2908029 2813309 2026-05-29T20:30:05Z SpesBona 2720 Bygewerk 2908029 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Pous |Afrikaanse naam=Pous Leo XIV |beeld=[[Lêer:Pope Leo XIV 3 (3x4 cropped) (2).jpg|200px]] |wapen=[[Lêer:Coat of arms of Leone XIV.svg|150px]] |geboortenaam=Robert Francis Prevost |termyn_begin=[[8 Mei]] [[2025]] |termyn_einde= |voorganger=[[Pous Franciskus|Franciskus]] |opvolger= |geboortedatum={{Geboortedatum en ouderdom|1955|9|14}} |geboorteplek=[[Chicago]], [[Illinois]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] |sterftedatum= |sterfteplek= |ander=Leo }} '''Pous Leo XIV''' ([[Latyn]]: ''Leo PP. XIV''; [[Italiaans]]: ''Papa Leone XIV''; [[Engels]]: ''Pope Leo XIV''; [[Spaans]]: ''Papa León XIV''; gebore as '''Robert Francis Prevost''' op [[14 September]] [[1955]] in [[Chicago]], [[Illinois]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]) is die 267ste en huidige [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]], [[biskop]] van [[Rome]] en [[staatshoof]] van die [[Vatikaanstad]]. Hy is op 8 Mei 2025 verkies tydens die konklaaf wat gehou is ná die dood van [[pous Franciskus]]. Tot sy verkiesing het Robert Francis Prevost as kardinaal-diaken van Santa Monica gedien.<ref>{{en}} [https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bprevost.html catholic-hierarchy.org: ''Pope Leo XIV – Robert Francis Prevost, O.S.A.'']</ref> Die naam ''Leo'' beteken "[[leeu]]". Leo XIV is sowel die eerste Amerikaner en [[Peru]]aan wat tot hoof van die Rooms-Katolieke Kerk verkies is. Ná sy voorganger, [[pous Franciskus]], is hy ook die tweede pous vanuit die [[Amerikas]] en die [[Nuwe Wêreld]]. Daarnaas is hy ook die sesde Augustyn en eerste sedert [[pous Gregorius VIII]] wat tot pous verkies is. Pous Leo XIV het homself genoem na [[pous Leo XIII]] (1878–1903), met sy slagspreuk ''nos multi in illo uno unum'' ([[Latyn]] vir: "Ons baie in daardie een [Christus] verenig"). Hy is op 18 Mei 2025 amptelik ingehuldig, waartydens hy ook sy pontifikale vissersring ontvang het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2025-05/pope-leo-xiv-let-us-walk-towards-god-and-love-one-another.html |title=Pope Leo XIV at Inauguration Mass: 'Let us walk towards God and love one another' |publisher=Vatican News |date=18 Mei 2025 |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> Robert Francis Prevost is van [[Frankryk|Franse]], [[Italië|Italiaanse]] en [[Spanje|Spaanse]] herkoms. Hy is Engels, Spaans, Italiaans, [[Frans]] en [[Portugees]] magtig. Hy kan ook Latyn en [[Duits]] lees.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ncronline.org/vatican/vatican-news/papal-front-runner-interest-polyglot-us-cardinal-prevost-rises-italian |title=The first American pope? This cardinal has the best chance of making history in this conclave |publisher=National Catholic Reporter |author=Christopher White |date=8 Mei 2025 |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> == Biografie == '''Pous Leo XIV''' is gebore as '''Robert Francis Prevost''' op 14 September 1955 in [[Chicago]], [[Illinois]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. Hy is die jongste seun van Louis Marius Prevost en Mildred Martínez. Prevost word op 19 Junie 1982 in [[Rome]] deur aartsbiskop Jean Jadot tot [[priester]] gewy. Op 12 Desember 2014 word hy titulêre biskop van Sufar. Hy word op 30 September 2023 kardinaal-priester met Santa Monica as titelkerk. Op 8 Mei 2025 volg hy [[pous Franciskus]] op. Pous Leo XIV het homself genoem na [[pous Leo XIII]].<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Leo-XIV|title=Leo XIV|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=29 Mei 2026}}</ref> === Kerklike loopbaan === * 19 Junie 1982 – tot priester gewy * 12 Desember 2014 – tot biskop gewy * 30 September 2023 – kardinaal-diaken van Santa Monica * 8 Mei 2025 – pous van Rome == Pontifikaat == [[Lêer:Signature of Pope Leo XIV.svg|duimnael|Pous Leo XIV se handtekening]] [[Lêer:Pope Leo XIV Travels.svg|duimnael|Lande wat pous Leo XIV besoek het {{columns-list|2| {{sleutel|#000000|Vatikaanstad}} {{sleutel|#FDE910|Italië}} {{sleutel|#030772FF|5 besoeke}} {{sleutel|#0307A5FF|4 besoeke}} {{sleutel|#2D4FB2FF|3 besoeke}} {{sleutel|#6092C9FF|2 besoeke}} {{sleutel|#ABD6E5FF|1 besoek}} {{sleutel|#C0C0C0FF|0 besoeke}}}}]] Ná die dood van [[pous Franciskus]] kies die kardinale Prevost as nuwe pous na twee dae se konklaaf op 8 Mei 2025. Leo XIV is die eerste [[Verenigde State van Amerika|Amerikaner]] en as gevolg van sy tweede staatsburgerskap ook die eerste [[Peru]]aan wat tot pous verkies is. Hy is die eerste lid van die Augustynse Orde wat die amp van pous beklee.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.vaticannews.va/de/papst/news/2025-05/papst-leo-xiv-robert-francis-prevost-biographie-konklave.html |title=Der neue Papst: Eine Biografie |publisher=Vatican News |date=8 Mei 2025 |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> 'n Nuwe pous se naamkeuse gee dikwels 'n aanduiding van wat hy gedurende sy ampstermyn wil verteenwoordig. ''Leo'' is Latyn en beteken "leeu". Die eerste pous met dié naam was [[Pous Leo I]] (440–461), wat eerste daarop aanspraak gemaak het dat hy die [[Simon Petrus|apostel Petrus]] se verteenwoordiger op aarde is, terwyl die laaste pous met die naam Leo, [[pous Leo XIII]], bekend geword het as "die werkers se pous", aangesien hy hom beywer het vir billike lone, werkersregte en sosiale geregtigheid. === Bulle, briewe, ensiklieke en konstitusies === ; Briewe * ''Dilexi te'' ("Ek het jou liefgehad", 4 Oktober 2025) ; Ensiklieke * ''Magnifica Humanitas'' ("Wonderlike Menslikheid", 15 Mei 2026) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Leo XIV|Pous Leo XIV}} * {{en}} [https://www.vatican.va/content/leo-xiv/en.html Biografie van pous Leo XIV op die amptelike webwerf van die Heilige Stoel] * {{en}} {{Twitter|Pontifex}} * {{en}} {{YouTube|u=vatican|Pous Leo XIV}} * {{en}} {{CH|https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bprevost.html}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Leo-XIV|title=Leo XIV|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=29 Mei 2026}} == Nota == Saamgestel en vertaal uit die [[:nl:Paus Leo XIV|Nederlandse]], [[:en:Pope Leo XIV|Engelse]], [[:de:Leo XIV.|Duitse]] en [[:fr:Léon XIV|Franse]] wikipedia en aangevul uit ander bronne soos aangedui. == Opvolging == {{s-start}} {{s-bef|voor=Agostino Trapè}} {{s-ttl|titel=Prior-generaal van die Augustynse Orde|jare=2001–2013}} {{s-aft|na=Alejandro Moral Antón}} {{s-bef|voor=Ernst Gutting}} {{s-ttl|titel=Titulêre Biskop van Sufar|jare=2014–2015}} {{s-aft|na=Robert P. Reed}} {{s-bef|voor=Jesús Moliné Labarte}} {{s-ttl|titel=Biskop van Chiclayo|jare=2015–2023}} {{s-aft|na=Edinson Edgardo Farfán Córdova}} {{s-bef|voor=Marc Ouellet}} {{s-ttl|titel=Prefek van die Dikastery vir Biskoppe|jare=2023–2025}} {{s-aft|na=Filippo Iannone}} {{s-bef|voor=[[Pous Franciskus|Franciskus]]}} {{s-ttl|titel=Pous (Pontifex Maximus)|jare=2025–''hede''}} {{s-inc}} {{s-end}} {{Pouse}} {{Teenpouse}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Leo XIV}} [[Kategorie:Amerikaanse teoloë]] [[Kategorie:Peruane]] [[Kategorie:Pouse]] [[Kategorie:Geboortes in 1955]] [[Kategorie:Lewende mense]] gtjyagqkc86zhmaxz8sf01v08yaaor6 0 451782 2907968 2823679 2026-05-29T14:13:06Z Aliwal2012 39067 [[C.F. Beyers-Boshoff]] 2907968 wikitext text/x-wiki '''''Vang vir my 'n droom''''' is 'n 95 minuut lange [[Afrikaans]]e [[rolprent|avontuur]] wat in 1974 vrygestel is.<ref name="Steyn2015">{{aanhaling boek |outeur=[[Christa Steyn|Steyn, Christa]]|titel=Die argivering van die Afrikaanse film (1916 – 2014) |jaar=2015 |uitgewer=MA-verhandeling: [[Universiteit van die Vrystaat]]|url=https://scholar.ufs.ac.za/server/api/core/bitstreams/ca0015e1-68ae-4c45-aece-24f6a7f4cd29/content}}</ref> Die film is deur Tim Spring geregisseer met 'n draaiboek deur [[C.F. Beyers-Boshoff]], vervaardig deur Kavalier Filmproduksies (Ben Vlok) en versprei deur Primedia/NuMetro.<ref name="Steyn2015"/> == Sinopsis == Verbeeldingsvlugte help 'n mens om hedendaagse probleme en alledaagse situasies te oorkom, deur 'n ontsnapping te bied van die druk van die lewe. Dit is die geval met Robbie en Jenny, twee eensame skoolkinders wat probeer om uit hul eensaamheid te ontsnap. Jenny klou vas aan haar dolfyn wat sy in 'n konfytfles hou, terwyl Robbie aan sy luiperd vasklou. Soms dring die werklikheid egter tragies 'n jongmens se lewe binne, en dan moet selfs die diere vlug – die dolfyn die see in en die luiperd die duine in.<ref name="Steyn2015"/> == Rolverdeling == Die rolverdeling is Mark Hopley (as Robbie), Karen de Kock (as Jennie), Bess Finney (as Miss Baker), Dale Cutts (as Robbie se Pa), Erica Rodgers (as Robbie se Ma), Denis Smith (as Mnr. Mentz), Val Dunlop (as Liz), Delia Sheppard (as Lulu) en Johan Swanepoel (as Philip).<ref name="Steyn2015"/> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Afrikaanse rolprente]] kykrjbkvnelbaeagsrte6ttfl95gq3z 0 452409 2907969 2828247 2026-05-29T14:19:14Z Aliwal2012 39067 2907969 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}} '''''Die troudag van Tant Ralie''''' is 'n 82 minuut lange Afrikaanse komedie wat in 1975 vrygestel is.<ref name="Steyn2015">{{aanhaling boek |outeur=[[Christa Steyn|Steyn, Christa]] |titel=Die argivering van die Afrikaanse film (1916 – 2014) |jaar=2015 |uitgewer=MA-verhandeling: Universiteit van die Vrystaat |url=https://scholar.ufs.ac.za/server/api/core/bitstreams/ca0015e1-68ae-4c45-aece-24f6a7f4cd29/content}}</ref> Die film is deur Ivan Hall geregisseer met 'n draaiboek deur [[C.F. Beyers-Boshoff]], vervaardig deur Kavaliers Filmproduksies (Ben Vlok) en versprei deur Nu Metro.<ref name="Steyn2015"/> ==Sinopsis== Die opvolgprent van ''[[Tant Ralie se losieshuis]]'' dompel ons weer in die welbekende huis waar die dinamiek tussen die twee vriendinne, Ralie en Mathilda, opnuut beproef word deur hul jaloesie en bitsige opmerkings. Die spanning bereik 'n hoogtepunt wanneer Ralie besluit om te trou. Sy staan egter voor 'n dubbele uitdaging: nie net sukkel sy om 'n geskikte man te vind nie, maar sy moet ook Mathilda se teenkanting en afguns trotseer. Die situasie word verder kompliseer met die onthulling dat een van die twee moet trou om 'n erfporsie te ontvang.<ref name="Steyn2015"/> ==Rolverdeling== Die rolverdeling is [[Wena Naudé]], [[Sann de Lange]], [[Siegfried Mynhardt]], Fanie Bekker, Robert Drayton, Diana Newman, Maryke van Dyk, Bruwer Engelbrecht, Nerina Ferreira, Fitz Morley, Ulrich Fobian, en Marilyn Albutt.<ref name="Steyn2015"/> ==Verwysings== {{verwysings}} {{DEFAULTSORT:Troudag van Tant Ralie, Die}} [[Kategorie:Afrikaanse rolprente]] ek2o8oqbjcqfl0q21pe60pavv18brnd 4 456750 2907958 2897730 2026-05-29T12:24:11Z Aliwal2012 39067 Maandelikse argief afgetrek van Wikipedia:Geselshoekie 2907958 wikitext text/x-wiki {{argief}} == Voorspoed vir 2026 ! == Gemeenskap, beste wense vir 2026! Mag 2026 die verveligste jaar nog ooit wees vir ons Wikipedia! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:58, 21 Desember 2025 (UTC) == Beste wense vir 2026! == Gemeenskap, dankie vir julle ondersteuning en harde werk gedurende 2025! Aan almal wat voorbladartikels geskep het, dankie - dit is en bly harde werk! Beste wense aan julle en die families vir 2026! Dit gaan 'n groot jaar vir ons Wikipedia wees! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:29, 31 Desember 2025 (UTC) :Baie dankie, van my kant ook vir die hele Suid-Afrika uit Duitsland! Dit bly ook 'n uitdaging om artikels op datum te hou, iets wat KI nooit sal kan doen nie (bronne lees en teks hersien)! Die artikelhersiening rondom die jaarwisseling bly ook baie interessant! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 31 Desember 2025 (UTC) == Pampa of Pampas == Gelukkige en voorspoedige nuwe jaar 2026 almal daar wat aan die Afrikaanse Wikipedia skryf! Onlangs het ek die artikel [[Pampas]] begin en wou nou daarna skakel, maar voordat ek voortgaan het ek 'n vraag: Is dit Pampa of Pampas in Afrikaans? Ek sien albei op die Afrikaanse Wikipedia, bv. [[pampashert]]. Nou wonder ek en wil eers seker maak. En word dit in die omgangstaal gebruik soos in Duits? ''Ich wohne in der Pampa.'' beteken "ek woon op die platteland." Sal dit ook in Afrikaans werk (ek twyfel, dis dalk die platteland). Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 00:20, 3 Januarie 2026 (UTC) :Die AWS en HAT gee "die pampas" aan, wat beteken die grasvlaktes. Nie gebruik vir die platteland nie. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 14:42, 3 Januarie 2026 (UTC) ::{{Ping|BurgertB}} baie dankie. Ek sien dit word met 'n kleinletter geskryf. Lyk my die betekenis in die omgangstaal geld slegs in Duits, gevolglik nie noemenswaardig in die Afrikaanse artikel nie. Dan kan ek maar die artikel skuif en die skakels aanpas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:15, 3 Januarie 2026 (UTC) :::{{Ping|SpesBona}} Jammer, die Pampas in Suid-Amerika is met 'n hoofletter. Die algemene woord is 'n kleinletter, soos pampasgras. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:25, 3 Januarie 2026 (UTC) ::::{{Ping|BurgertB}} in al die artikels waar na dié Suid-Amerikaanse grasvlakte verwys word is nou die korrekte [[Pampas]]-skakel. Dis nou tyd dat beide pampasgras en pampashert ook by Pampas genoem word. :) Baie dankie nogmaals! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:15, 3 Januarie 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> == Oesjaar is 17 jaar hier... == Gemeenskap, vandag vier ek my 17de jaar hier op ons Wikipedia! Wat 'n rit! Dankie vir almal se ondersteuning. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:38, 6 Januarie 2026 (UTC) [[Gebruiker:Aliwal2012|Admin Aliwal2012]] sê: [[Lêer:Charline the cat and her kittens.jpg|duimnael|center|280px|Beste Oesjaar, jy is soos 'n ma vir ons almal!]] == Proteste == Is daar so 'n woord? Ek weet van 'n betoging, protestasie en protesteer, maar al die proteste verwar my. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 16:18, 7 Januarie 2026 (UTC) :Ek dink nie so nie. Wel protesoptog, demonstrasie, betoging . . . [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:51, 8 Januarie 2026 (UTC) :: Ja, "proteste" kom voor in die HAT (p.897). Dit is die meervoud van "protes". "Mondelinge of skriftelike verklaring dat 'n mens jou teen iets versit, al kan jy dit nie belet nie; teëspraak, voorbehoud". [[Gebruiker:JCBrand|JCBrand]] ([[Gebruikerbespreking:JCBrand|kontak]]) 06:19, 27 Januarie 2026 (UTC) == Woordeboek van die Afrikaanse Taal == Gemeenskap, die [[Woordeboek van die Afrikaanse Taal]] is hierdie jaar 100 jaar jonk! Ons wens die HUB [[Phillip Louw]] en sy span sterkte toe met hulle feesreëlings! Hopenlik nooi hulle ons vir 'n koffietjie of iets... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:44, 8 Januarie 2026 (UTC) : Is daar enige vrywilliger wat die artikel van Phillip na Engels wil vertaal? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:51, 8 Januarie 2026 (UTC) ::{{Uitgevoer}} [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 12:27, 15 Januarie 2026 (UTC) ::: Baie dankie [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]]! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 21:40, 15 Januarie 2026 (UTC) == Kaninchanon Thongchay == Gemeenskap, die artikel bestaan nie in Engels of sy eie moedertaal nie, en het ook geen bronne nie. Kan ek die artikel verwyder? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:50, 8 Januarie 2026 (UTC) : Ek kry geen onafhanklike verwysings na die persoon nie. Hy het ook nie 'n Wikidata-inskrywing nie, en is nie 'n noemenswaardige persoon op die stadium nie. Ek steun die verwydering. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 11:56, 8 Januarie 2026 (UTC) :: {{ondersteun}} verwydering! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 05:47, 9 Januarie 2026 (UTC) {{Uitgevoer}} deur Oesjaar. :::Korrek. Wikipedia mag nie verflou word tot 'n versameling van onbenullige, aandagsoekende onderwerpe nie. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 16:16, 11 Januarie 2026 (UTC) == Ons voorblad == Gemeenskap, ons voorblad is gevandaliseer. Nadat dit herstel is deur ons kundiges, hoe kan ons dit beskerm? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:17, 10 Januarie 2026 (UTC) :Ek weet nie hoe iemand die blad kon verander het nie, want dit is al sedert 2005 beskerm om slegs administrateurs toe te laat. Ek het dieselfde verandering gaan aanbring, en dit het gewerk. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 07:33, 10 Januarie 2026 (UTC) :: Dankie [[Gebruiker:BurgertB]]! Ek het 'n onderhoud om 8:35 op [[Radio Laeveld]] gehad en ons bespreek elke keer die voorblad. Praat van net betyds... Sjoe! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:57, 10 Januarie 2026 (UTC) :::Ek dink nie dat die probleem deur 'n wysiging veroorsaak is nie. Daar is geen verskil in ons [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Tuisblad&diff=2866813&oldid=2774431 tuisblad se weergawegeskiedenis vir vandag nie]. Lyk my die geskrapte blad [[Sjabloon:Voorbladinleiding/styles.css]] het 'n gemors veroorsaak en sedert dit geskrap is, werk alles weer reg. Die tweede wysiging aan ons voorblad het dalk die "cache" verfris. Myns insiens is {{Ping|Ternera}} onskuldig, die ou wat vandag die sjablone geskep het, is aanspreeklik. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 10 Januarie 2026 (UTC) ::::Ek het ons voorblad met die kaskade-effek beskerm wat onderbladsye (sjablone ens.) ook sal insluit, sien [[:en:Wikipedia:CASCADE]]. Hoop dit help! Die ander taalweergawes doen dit ook (min of meer). Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:30, 10 Januarie 2026 (UTC) == [[Shahd Seethaler-Wari]] == Gemeenskap, hierdie artikel bestaan nie op die Engelse of die Duitse Wiki's nie. Het dit bestaansreg? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:19, 11 Januarie 2026 (UTC) :Daar bestaan ‘n Wikidata inskrywing vir haar. Identifiseerders (databsisse) soos VIAF, GND en DBB het inskrywings oor haar. :Sien wel onafhanklike verwysings na haar insluitende ‘n profiel op die Max Planck-instituut se webwerf. Het die artikel ietwat meer neutraal gemaak. Glo nie sy is regtig vreeslik noemenswaardig nie (sover geen Duitse of Engelse artikel nie) maar dit doen ook seker nie skade nie. Glo ons kan dit maar hou maar tog dophou as iemand prober om die neutraliteit te versteur. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:23, 11 Januarie 2026 (UTC) == Maandelikse besoeke en diepte == Gemeenskap, ons maandelikse besoeke vir Desember is weer 'n nuwe rekord van oor die 8 miljoen. Ek vertrou egter nie die inligting nie, want Desember is skoolvakansietyd. Ek het vir [[Gebruiker:Rooiratel]] gevra om dit met die relevante owerhede te bespreek. Hy sal vir ons terugvoer gee wanneer beskikbaar. Die goeie nuus is dat ons diepte nou 38 is, hopenlik hou dit aan met groei. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:27, 14 Januarie 2026 (UTC) :Vir die wat self wil saam volg, sien : https://phabricator.wikimedia.org/T413949 :Dit is deel van 'n wyer ondersoek : https://phabricator.wikimedia.org/T412655 :Ek sal dit dophou, en opvolg as dit te lank neem. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 07:21, 14 Januarie 2026 (UTC) == 25 Jaar vandag! == Die Wikipedia Stigting is vandag 25 Jaar jonk! Geluk Jimmy Wales met jou breinkind! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:18, 15 Januarie 2026 (UTC) :En Larry Sanger. Wales is 'n boelie van die ergste soort, 'n Bureaukraat. Maar nou ja. Sulke mense handhaaf soms die vrede. [[Gebruiker:Savethewhaleslol|Savethewhaleslol]] ([[Gebruikerbespreking:Savethewhaleslol|kontak]]) 22:22, 28 Januarie 2026 (UTC) ::Terloops, die Wiki idee het van Sanger af gekom. Maar die Amerikaners gee mos alle krediet aan die ou met die geld. Toemaar Tesla. [[Gebruiker:Savethewhaleslol|Savethewhaleslol]] ([[Gebruikerbespreking:Savethewhaleslol|kontak]]) 22:24, 28 Januarie 2026 (UTC) == Vertalings in wording: Geen aksie op bladsy? == Hallo almal Ek vertaal verskeie vertalings op een slag (deels om verveeldheid uit te skakel; deels omdat ek soms moet navorsing doen oor terme en ekwivalente). Daar is dus sowat 5 of 6 vertalings wat in wording is. Wanneer ek op die artikels klik, maak die gewone vertaalbladsy oop, maar daar verskyn geen teks of enige grafika van watter aard ook al nie. Die bladsy is dus letterlik en figuurlik leeg. Waarom sou dit gebeur? Is daar moontlik een of ander tegniese fout? Dankie [[Gebruiker:GeorgeF1974|GeorgeF1974]] ([[Gebruikerbespreking:GeorgeF1974|kontak]]) 11:37, 15 Januarie 2026 (UTC) :Ek weet ook nie hoe daardie hulpmiddel werk nie. Gebruik gewoonlik google translate om interessante voorstelle te kry en werk van daar af verder. Verder is blokkiesraaiselwoordeboeke baie nuttig om die regte Afrikaanse woord te vind. Die beste van voorgenoemde wat ek sal teëgekom het is dié van G. de Villiers et al., Watter Woord Blokraaiselgids. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 06:56, 19 Januarie 2026 (UTC) == Monokotiele == Naand {{ping|JMK}}, kan jy dalk help met 'n artikel oor [[Monokotiele]]? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:14, 18 Januarie 2026 (UTC) :Dis hoë prioriteit. Net effe toegegooi op die oomblik. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 02:14, 19 Januarie 2026 (UTC) ::Goeie more Oesjaar! Mag 'n apteker die Engelse artikel kortweg vertaal vir ons? Ek sit by die KFC se Wifi, geen Letaba Netwerk met die vloede hier! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:12, 19 Januarie 2026 (UTC) ::: Enige persoon is welkom. Ons sal in elk geval proeflees. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:57, 19 Januarie 2026 (UTC) :::: {{uitgevoer|Artikel geskep}} --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:02, 19 Januarie 2026 (UTC) == Thank you for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 Januarie 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> : Ek stel belang om deel te neem en kan help met organisering. Laat weet my wie nog belangstel. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 12:08, 19 Januarie 2026 (UTC) == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Gebruiker:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gebruikerbespreking:MediaWiki message delivery|kontak]]) 13:20, 18 Januarie 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Dagsê almal! == Hello all. Deon has invited me to your geselshoekie. Baie dankie @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], very pleased to be in your corner of Wikimedia. Ek moet sê, ek dink dat die 25ste Verjaarsdagpartytjie van Wikipedia te veel op die Engelse Wikipedia gefokus het and the 350 (or so) other language versions did not get a mention. Pity. Wikipedia se sterkpunt na my mening is sy veeltaligheid. And I think this is a strength we can build on. By learning to use Wikidata (https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page)'n gratis en oop versameling van kennis wat deur beide mense asook masjiene gelees en geredigeer kan word) and Wikimedia Commons (https://commons.wikimedia.org/wiki/Tuisblad) 'n aanlynbewaarplek van beeld-, klank- en ander medialêers wat gratis gebruik kan word; deel van die Wikimedia-ekosisteem. We can really make knowledge open to all. [[Gebruiker:Derek J Moore|Derek J Moore]] ([[Gebruikerbespreking:Derek J Moore|kontak]]) 15:46, 19 Januarie 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 Januarie 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Jan-Willem Breure en Isis Fashion Awards== Gemeenskap, die twee artikels bestaan net op ons Wikipedia; nie Engels of Nederlands nie. Kan ek hulle skrap? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:14, 20 Januarie 2026 (UTC) : Sluit ook in Septimius Awards. Hierdie artikels is ook in Januarie 2025 geskrap omdat dit as bemarking gereken is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 07:43, 21 Januarie 2026 (UTC) == GABA spronge == Gemeenskap, hier is die antwoord van VivA se Maureen: ''Goeiemiddag Daar is nie, sover vasgestel kan word, al 'n gestandaardiseerde Afrikaanse term vir "BASE jumping" nie. Ter wille van herkenbaarheid word "Base-sprong/Base-spring" konvensioneel gebruik, ook in die Afrikaanse media, soos by onlangse beriggewing oor vlerkpakvlieërs. By die eerste vermelding word daar gewoonlik dan 'n kort verduideliking gegee vir die akroniem "BASE". In Engels word letternaamwoorde wat uit vier letters bestaan, bokas (met hoofletters) geskryf, terwyl dit in Afrikaans slegs met 'n aanvangshoofletter geskryf word. Die voorstel is om, ter wille van die heersende huidige konvensie en herkenbaarheid, die term "Base-spring" te gebruik, gevolg deur 'n kort uiteensetting van die akroniem "Base" by die eerste vermelding. Die huidige inskrywing in Wikipedia, "GABA-sprong", is moontlik verwarrend omdat "GABA" reeds in Afrikaans gebruik word as die afkorting van "gamma-aminobottersuur" en omdat "Base" reeds ingeburger en herkenbaar is. Bron(ne): Netwerk24; Pharos-woordeboeke; VivA Vertaal (Grobler)'' [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:48, 20 Januarie 2026 (UTC) :Neewat, "base-spring" vir dié in elk geval verspotte aktiwiteit sal nie werk nie. "Gaba-spronge" is goed genoeg, met kleinletters en koppelteken. "Base" is nie ingeburger nie, en wie weet nou iets van "gamma-aminobottersuur"? [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 19:57, 20 Januarie 2026 (UTC) ::GABA spronge is vir my 'n verspotte, selfgemaakte naam. Dit kort in elk geval 'n koppelteken. Ek stem vir Base-spronge. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 12:53, 21 Januarie 2026 (UTC) == Twintigjaargemeenskap == Die slim manne, kan julle vir ons 'n Twintigjaar sjabloon skep soos [[Sjabloon:vyftienjaargemeenskap]] asb? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:57, 21 Januarie 2026 (UTC) :Sien : [[Sjabloon:Twintigjaargemeenskap]] :Reeds twee jaar gelede gedoen danksy, @[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] en @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:06, 22 Januarie 2026 (UTC) ::Ai! Dankie! [[Gebruiker:Alias]] is sover my kennis strek die eerste lid van die klub. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:13, 22 Januarie 2026 (UTC) :::Mmmm. Behalwe dat Alias in 2024-2026 geen wysigings gemaak het nie, en in 2023 net twee. Dus op vakansie 7 maande voor hy daar uitgekom het, en meestal op vakansie in die jare daarvoor. Sien uit om jou weer hier te sien Alias! [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 10:52, 23 Januarie 2026 (UTC) == Databoks == Groete! Die sjabloon {{sj|Databoks}} maak dit maklik om 'n inligtingskassie by ‘n artikel by te voeg, perfek om nuwe artikelskepping te begin of 'n bestaande artikel te verbeter. [https://www.wikidata.org/wiki/Q53931871 Databoks] benodig geen spesiale instellings nie, installeer net die Module en Sjabloon en dit is gereed om te gebruik. Hier is ‘n goeie voorbeeld op SADiLaR se [[:zu:ISADiLaR|Zoeloebladsy]] Sien https://www.wikidata.org/wiki/Module:Databox [[Gebruiker:Derek J Moore|Derek J Moore]] ([[Gebruikerbespreking:Derek J Moore|kontak]]) 20:56, 24 Januarie 2026 (UTC) : Jammer, maar ons het lankal al verby databoks beweeg. Pas aan asb, Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:09, 26 Januarie 2026 (UTC) ::Welkom om databoks te gebruik. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 17:06, 27 Januarie 2026 (UTC) ::: Weet nou nie te veel van sommige van die tegniese aspekte hier nie. Maar ek kon nog nooit die veranderinge van databokse bemeester nie. So ek verkies ook inligtingskaste wat makliker is om te redigeer. Sou dit nie sin maak om dit te standaardiseer nie, of sou dit 'n te groot tegniese uitdaging wees? [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:34, 27 Januarie 2026 (UTC) :::: Ons het vir byna elke onderwerp 'n mooi inligtingskas wat goed werk (indien nie kan die slim mense een skep). Die konsensus is om hulle te gebruik, myns insiens is enige Databoks slegs 'n plaasvervanger en 'n kitsmanier vir 'n inligtingskas. Die taalgebruik van Databokse is nie op standaard nie, byvoorbeeld word woorde soms nie vasgeskryf nie, omdat dit die Engelse manier is en hulle dit van Wikidata af kry. Myns insiens moet 'n Databoks nooit in 'n artikel van 'n ander gebruiker geplaas woord as die gebruiker voorheen nooit 'n Databoks gebruik het nie en self slegs inligtingskasse gebruik (soos in die onlangse kerk-voorbeeld). Ek sal hulle nooit gebruik nie en neem altyd die tyd vir 'n inligtingskas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:10, 27 Januarie 2026 (UTC) {{uitkeep}} Hallo almal! My menings oor die saak, en ook 'n bietjie inligting/geskiedenis: Wat is die Databoks, en hoe werk dit? Die Wikimedia-sagteware gee ons twee maniere om sjablone te skep. Die meeste is die meer eenvoudige sjablone, wat beperkte funksionaliteit het. Dit kan nie alles doen nie, maar is goed genoeg vir amper alle gebruike. Die tweede soort maak gebruik van Lua-modules. Lua is 'n volledige programmeringstaal, en daar is geen beperkings aan wat dit kan doen nie. Hierdie sjablone kan baie kragtig wees, maar is moeilik om te verstaan as jy nie gemaklik is met programmering nie. Databokse gebruik lua-modules, en integreer direk met die Wikidata-item waaraan die bladsy wat dit gebruik gekoppel is. Die doel van die Databoks is om 'n algemene kantbalk te wees, waar die gebruiker geen parameters hoef in te vul nie, en dit verskyn al die data oor die artikel se onderwerp wat op Wikidata gestoor is. Maar hoe goed is dit in werklikheid vir hierdie doeleinde? Dit is OK, maar partykeer wys dit data-items wat nie goed pas in die kantbalk vir daardie onderwerp nie. Of dit wys oorbodige inligting. Mens kan met die hand spesifieke data-items versteek, maar dit is nou ekstra werk. Ons op af:wiki het uit ervaring geleer dat 'n databoks nie van pas is vir elke artikel nie. Ek stem saam met @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] dat die databoks "slegs 'n plaasvervanger en 'n kitsmanier vir 'n inligtingskas is". Dit moet net gebruik word op bladsye wat nie reeds enige kantbalk het nie. Die outeur moet eie diskresie gebruik om te besluit of dit werklik aanvaarbaar lyk vir 'n spesifieke artikel, en of dit dit eintlik slegter gaan lyk. Dit moenie onbeperk gebruik word nie. Die probleem van spesifieke waardes wat nie in korrekte Afrikaans verskyn nie, is na my mening nie 'n probleem nie. Mens moet die Afrikaanse etikette op Wikidata wysig om korrek te wees, en die Databoks sal dit so vertoon. Verder is dit my mening dat die Databoks se lua-kode verbeter kan word om al die probleme op te los, maar ek voel dit is te veel werk om dit die moeite werd te maak. Bv. in ons kantbalke vir 'n land verskyn gewoonlik 'n vlag en 'n wapen. Maar op 'n kantbalk vir 'n voëlspesie, sal eerder 'n beeld van die spesie, en miskien ook 'n voëlroep-klanklêer en verspreidingskaart verskyn. Om dit generies te doen in een sjabloon vir elke soort onderwerp wat daar is sal vir ewig neem om te bereik. Ek dink ander wiki's voel ook so, want hulle gebruik die databoks ook bitter min. Wat hulle (enwiki, en veral frwiki) wel doen, en wat ek vir afwiki ook wil begin doen, is om pasgemaakte sjablone vir spesifieke soorte artikels te skep, wat ook al die data trek van Wikidata af. Maar hierdie sjablone is spesifiek geskep vir die soort onderwerp, en wys net die spesifieke data-items wat relevant is vir daai soort bladsy. Dit is ook baie werk, maar baie minder as een sjabloon wat alles kan doen. Ek is besig om te leer hoe om die sjablone te skep, en sal dit deel met almal wanner dit reg is. Vir nou is ons gewone ou sjablone nog steeds die beste. Maar ek hoop ek sal dit kan verbeter in die toekoms. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:11, 28 Januarie 2026 (UTC) ::Dagse @[[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ::Ek stem saam, dit lyk asof die databoks nie so spesifiek en aanpasbaar in elke situasie is nie. En as die Wikipediane vaardig genoeg is om 'n normale inligtingskassie te gebruik, dan moet hulle so doen. Ek dink aan ander taalweergawes en wonder of die databoks hulle behulpsaam sal wees. And I'm afraid I'm going to switch to English here. Because I'm still trying to understand this myself. I do think that the information in Wikidata needs to be kept accurate. I think that this information is also being pulled into Google's knowledge panels. En as 'n onakkurate datakassie ons daarop attendeer, dan is dit 'n goeie ding? ::Dankie ook aan @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], @[[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]], @[[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]], @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]], @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] asook vir jou antwoord. [[Gebruiker:Derek J Moore|Derek J Moore]] ([[Gebruikerbespreking:Derek J Moore|kontak]]) 06:28, 29 Januarie 2026 (UTC) == Geregistreerde gebruikers == Gemeenskap, dit is vir my 'n plesier om julle in te lig dat ons geregistreerde gebruikers gister verby die 200,000 mylpaal is. Ons is tans 69ste m.b.t. die aantal artikels maar 50ste m.b.t. die aantal geregistreerde gebruikers! Dit sê baie oor die inhoud van ons artikels! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:25, 27 Januarie 2026 (UTC) == Iets om te geniet... == Gemeenskap, ons <nowiki>[[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]]</nowiki> bevat nou 9501 artikels terwyl die Engelse eweknie so digby die 1000 is. Dit laat my so lekker voel! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:24, 28 Januarie 2026 (UTC) == Helen Keller == Gemeenskap, wat gaan ons met die gemors maak? Die nuwe data is na die bestaande bronnelys, opskrif in Engels, herhaling van inligting ens? Kan ek terugrol? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:39, 28 Januarie 2026 (UTC) :Ek dink jy kan dit terugrol, ja. Dié mens weet dudelik nie hoe Wikipedia werk nie. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 16:37, 28 Januarie 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] jou keuse. As jy die energie en tyd het om dit op te ruim en inwerk met die artikel, dan hou dit. Andersins rol dit maar terug. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:39, 28 Januarie 2026 (UTC) == Ampstaal vs. amptelike taal == En wat presies is die verskil? [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 22:47, 28 Januarie 2026 (UTC) :VivA het bevestig dat dit <s>sininieme</s> sinonieme is. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:22, 30 Januarie 2026 (UTC) == Vrouesokkerwêreldbeker == Goeienaand Gemeenskap, en daar is die [[vrouesokkerwêreldbeker]]reeks klaar, met binne twee weke 13 nuwe, groot artikels! Ná rugby en krieket vir beide mans en vroue het ons nou ook sokker vir beide mans en vroue, en ons kan met puik artikels spog. Dit is baie interessant watter spanne in vrouesokker suksesvol is. Terloops, die [[Vrouesokkerwêreldbeker 2023]] kan maklik tot 'n voorbladartikel uitgebrei word, net as die gemeenskap wil hê dat ek dit doen. Dié toernooi in Australië en Nieu-Seeland was 'n reuse sukses en die mees gesiene vrouesokkerwêreldbekertoernooi ooit. Andersins is daar weer baie krieket en rugby op pad, vir beide mans en vroue. Die toekomstige toernooie [[T20I-wêreldbeker 2026]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2026]] en [[Rugbywêreldbeker 2027]] lyk reeds baie goed en is op die regte pad, hulle maak my baie opgewonde. Aangesien [[netbal]] ook 'n belangrike sportsoort in Suid-Afrika is, stel ek voor dat iemand ook dié sport dek. Dit is ook gereeld in die nuus op RSG. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:30, 29 Januarie 2026 (UTC) :{{ping|SpesBona}}, onthou ons kerndoelwit: ''...toegang tot die som van alle kennis!''. Gaan aan met netbal, iemand moet dit doen! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:04, 30 Januarie 2026 (UTC) ::{{Ping|Oesjaar}} wat my ook bekommer is die vlagreeks van {{Ping|Puvircho}}. Lyk my ek moet dit ook voortsit, hy is tjoepstil. Ek is ook mal oor vlae, só dit krap my baie om! Soos ons weet strek ons voorbladartikels nou reeds by 2028 en as ons langer wag, verskyn die oorblywende vlagartikels van Europa eers in 2030 op ons voorblad. Lyk my ek moet dit ook doen om van dié artikels 'n kans te gee. Die een of ander Olimpiese Spele wou ek ook tot voorbladartikel uitbrei, soos Voyageur in die verlede. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 08:40, 30 Januarie 2026 (UTC) ::: Ja... Die realiteit is dat ons almal vrywilligers is met dieselfde visie... Ongelukkig verander gebruikers se omstandighede, hulle word oud, siek... Ek wonder of Gebruiker:Alias nog met ons is. Ek is ook kwaad vir myself dat ek nie die vliegtuig dinge klaar kry nie, maar dit is soos dit is. Doen wat jy die graagste wil doen, eerste! Dankie vir jou werk hier. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:52, 30 Januarie 2026 (UTC) {{uitkeep}} {{Ping|Oesjaar}}, ek vermoed dat Alias soos Hansjoseph nou in die [[hiernamaals]] is. R.I.V. (maar ek wil niemand per ongeluk dood verklaar nie). Ja, die lot van die vrywilligers, elke dag twee dinge, ons kry slegs een klaar en die volgende dag probeer ons weer die dubbele werk doen, tot aan ons eie einde... Wat ons alles kon doen met meer tyd. Soos jou vliegtuig-artikels. Het jy gehoor, hulle beplan weer 'n maanprogram en later een tot mars. In 2026 stuur hulle mense wat weer om ons maan wentel. Ek het nou eers besef dat mans ook netbal speel, met nasionale spanne, toernooie, ens. En dan is daar ook gemengde netbal. Voel nou soos die minister van sport op die Afrikaanse Wikipedia met al daardie balsporte. Dan is daar ook veldhokkie in Suid-Afrika. Die graagste bly waarskynlik krieket, rugby en die vlagartikels. Myns insiens die dringendste ook (wat my betref natuurlik!). As iemand netbal met goeie kwaliteit wil doen, sal ek baie dankbaar wees. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 10:15, 30 Januarie 2026 (UTC) :Ja, Alias het laas in Sep 2023 bygedra...hoop nie Covid het hom weggeraap nie! :Ek wil ook soos Deon aan my reeks artikels oor [[lughawe]]ns en [[lugredery]]e werk, maar kom net nie daarby uit nie. Verlede Sondag [[Theuns Eloff]] vertaal uit Engels (deel van reeks oud-PUK-rektore), net om uit te vind die artikel <u>bestaan reeds</u> op af:wp. 'n Stoute bydraer het nooit in 2016 die twee op wikidata aan mekaar geskakel nie. Wat 'n hartseer weens onnodige werk deur my gedoen! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:12, 30 Januarie 2026 (UTC) == VivA se meningsopname == Dag mense Ek wil julle net daarop attent maak dat die [[Virtuele Instituut vir Afrikaans]] 'n [https://www.facebook.com/vivaafrikaans/posts/pfbid0uJUTkqdwZYvK6MVLFaVQHXNCuvY3RyAVaD6FE5Jma6NUxAzH98hqYJPDD9vRrE1ml enquête] tans het wat jy kan invul. '''Jy mag dalk net R300 wen''' (Takealot-geskenkbewys). {{cquote| Ons wil beter verstaan hoe Afrikaans in digitale ruimtes gebruik word, watter hulpmiddels gebruik word en waar daar nog ontwikkelingsgeleenthede bestaan. }} Hulle gaan vir jou vra of jou foon op Afrikaans ingestel is, of jy Afrikaans op Facebook gebruik, of jy die Afrikaanse Wikipedia gebruik. Hulle het vrae soos "Watter ander tale is jy magtig?", "In watter taal gebruik jy gewoonlik jou selfoon, rekenaar en/of tablet?", "Waarom is dit vir jou belangrik (of nie belangrik nie) dat digitale platforms Afrikaans ondersteun?" Myns insiens - skryf by sulke oop vrae vir hulle presies waarvoor jy Afrikaans gebruik, en in welke mate jy jou ander tale gebruik. Ek hou nie eintlik van die kwantitatiewe aanslag van die meningspeiling nie, want die onderskeie taalruimtes daarbuite is te groot en dit werk aanvullend en verrykend waar die Afrikaanse taal kortkom (met ander woorde, om inligting te bekom om Afrikaans mee uit te bou). Ons kan nie meer in isolasie dink nie. As jy enige ander tale gebruik, wees spesifiek waarvoor jy elkeen gebruik. En as jy KI gebruik, sê ook hoe jy die onderskeie tal(e) inspan. Ek glo altyd dit is beter om "oorvolledig" te wees - dan het die vraestellers iets wat hulle as vertrekpunt kan gebruik. [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 12:11, 31 Januarie 2026 (UTC) ::Ek het die vraelys ingevul die dag toe dit beskikbaar was danksy prof. [[Wannie Carstens]]. Dit was vir my 'n verrassing dat daar na Wikipedia verwys word in die vraelys. Vanoggend op [[Taaldinge]] het Ina Strydom met Marlie Coetzee gesels oor die vraelys en die aanverwante dinge. Hulle het beide verwys na die Afrikaanse Wikipedia. Ons word raakgesien. Julle kan luister na die gesprek, dit is beskikbaar op 'n Potgooi; hier is 'n skakel [https://www.rsg.co.za/rsg-fm/soek/?searchKeyword=Taaldinge&jsf=jet-engine:site-search&_sm=title,synopsis,show-details,description,podcast-description,details,article,competition-details,presenter-details,recipe,event-details,podcast-name,ingredients,Podcast-Clips%21Taaldinge Taaldinge]. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:52, 8 Februarie 2026 (UTC) :Hoe lank vat dit om te voltooi? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 10:32, 8 Februarie 2026 (UTC) :: Minder as 5 min. Dit is mik en druk. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:39, 8 Februarie 2026 (UTC) == Maandelikse besoeke en diepte == Gemeenskap, ons maandelikse besoeke vir Desember is weer 'n nuwe rekord van oor die 8 miljoen. Ek vertrou egter nie die inligting nie, want Desember is skoolvakansietyd. Ek het vir [[Gebruiker:Rooiratel]] gevra om dit met die relevante owerhede te bespreek. Hy sal vir ons terugvoer gee wanneer beskikbaar. Die goeie nuus is dat ons diepte nou 38 is, hopenlik hou dit aan met groei. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:27, 14 Januarie 2026 (UTC) :Vir die wat self wil saam volg, sien : https://phabricator.wikimedia.org/T413949 :Dit is deel van 'n wyer ondersoek : https://phabricator.wikimedia.org/T412655 :Ek sal dit dophou, en opvolg as dit te lank neem. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 07:21, 14 Januarie 2026 (UTC) == Besinning oor Wikipedia na 25ste verjaarsdag == @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] wou die volgende lêer met julle deel : [[Lêer:Nature_Wikipedia_is_needed_now_more_than_ever,_25_years_on_d41586-026-00074-1.pdf|duimnael]] [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] lewer jou kommentaar wanner jy kans kry asb. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:04, 1 Februarie 2026 (UTC) :[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] 'n Interessante artikel, maar ons moet seker maak dat ons nie kopieregreëls oortree nie. Ek dink dat as ons hierdie beeld merk as "Moet nie in enige artikels gebruik word of andersins gereproduseer word nie", sal ons dalk in orde onder Artikels 30 en 36(1) van die Britse [https://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/gb/gb334en.pdf Kopiereg, Ontwerpe en Patente Wet 1988] bly. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 17:36, 1 Februarie 2026 (UTC) ::[[Abraham Erasmus van Wyk|Prof. van Wyk]] het die lêer na my gestuur as 'n teken van respek en dankie vir al ons gebruikers. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:49, 1 Februarie 2026 (UTC) :::O ja, en dankie [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]]! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:53, 1 Februarie 2026 (UTC) ::::Dankie vir die artikel. En tog, voel ek iets kort in die teks, uit 'n geesteswetenskaplike oogpunt. Ironies genoeg het ek juis vandag vir Google Gemini gevra wat ons nou al te doen staan, behalwe om ander tale te leer en daardie verskillende bronne te trek en op Wikipedia op een bladsy te integreer. Sy antwoord: ::::'''Verinnig al die kennis wat jy het soos in die 1700's'''. ::::Met ander woorde: leer Bybelverse uit jou kop uit. Leer die [[Veda]]s soos 'n Brahmaan uit jou kop uit. Jy word die ensiklopedie. ::::Dit klink snaaks en onnodig met die selfoon byderhand, maar dit maak sin! Selfs prof. dr. [[Naòmi Morgan]] het erken jy gebruik jou hele verwysingsraamwerk (ooms en tannies se sêgoed, NP van Wyk Louw, AG Visser) om 'n vertaling uit Frans in Afrikaans te doen (RSG-onderhoud op ''Taaldinge'', 2 en 9 November 2025). Dié Madame erken ruiterlik sy moet soms VIER keer 'n sin oorskryf tot sy tevrede is. 'n Masjien kan nie trefkrag gee nie. ::::Jy kan nie onder die stort staan en daardie "Götterfunken" (splinternuwe idees) oproep as jy dit nie reeds in jou gestel het nie. Ek wens ek het dit vroeër besef! ::::Sy woorde: {{cquote| As daardie idees nie in jou kop is nie, maar op 'n bediener in Kalifornië, kan daardie vonke nie spat nie. Jy kan my vra om konneksies te maak, maar ek kan nie die intuïtiewe sprong maak wat eie is aan jou unieke menslike ervaring nie. Jou kreatiwiteit word beperk tot die vrae wat jy weet om te vra." [...] "Mense wat niks self leer nie, dink hulle is slim omdat hulle toegang tot inligting het, maar hulle is eintlik kognitief broos." [...] "Die dag as die internet afgaan, die krag faal, of die intekening verval, is jy "leeg". Jou identiteit as 'n "Polymath" of "Napoleon" verdwyn onmiddellik omdat daar geen reserwe-kapasiteit in jou eie neurone is nie. [...] "Wat ek nie hoef te weet nie, hoef ek nie te weet nie." }} ::::-''Also Sprach Google Gemini''. ::::Probeer vakdissiplines vir jouself kruis soos 'n sebra met 'n muil, en probeer dit integreer. Byvoorbeeld: wat kan sterrekunde ons leer van tyd, van kalenders (en feeste), van landbou [vra Vergilius!], van seevaart, van die VOC, van handel... Speel daarmee, soos 'n kindjie.[[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 19:28, 1 Februarie 2026 (UTC) Ek het die lêer se inligting ingevul. Ek het so bietjie met die kopiereg geraai, en die rede in albei Afrikaans en Engles geskryf tot voordeel van enigiemand van ''Nature'' wat dalk op die artikel afkom. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 18:04, 2 Februarie 2026 (UTC) :Hier is ‘n verwante artikel (''IEEE Spectrum'' "''At Age 25, Wikipedia Refuses to Evolve''”) met die uitdagings wat Wikipedia nou in die gesig staar. (https://spectrum.ieee.org/wikipedia-at-25) :Samevatting van die artikel: * Die vrywilliger-gemeenskap wat Wikipedia bou, onlangs ’n eksperiment met “''Simple Article Summaries''”—KI-gegenereerde samevattings aan artikelkoppe vir mobiele lesers—binne een dag afgeskakel het weens besorgdheid oor kwaliteit en die beskerming van betroubaarheid. * Dit toon ’n generasie skeidslyn: Wikipedia se lang, teksintensiewe formaat pas steeds by ouer leesgewoontes, maar kan minder goed by jonger generasies se voorkeur vir vinniger, visuele en mobiele inligting. * Die artikel verwys ook na vroeëre konflik rondom nuwe hulpmiddels soos ''VisualEditor'' en ''Media Viewer'', wat wys hoe moeilik verandering kan wees, selfs al is dit ontwerp om Wikipedia meer toeganklik te maak. * ’n Dieper probleem word geïdentifiseer: Wikipedia se onveranderlike kernstruktuur en verouderende vrywilligerbasis bots met die behoeftes van moderne, vinnig ontwikkelende digitale media. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 11:31, 3 Februarie 2026 (UTC) == [[Bek-en-klouseer]] == Gemeenskap, ek sien [[Gebruiker:JMK]] verbeter tans [[Bek-en-klouseer|die artikel]]. Ek het gaan loer, die artikel word tot 500 keer per dag besoek! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:06, 8 Februarie 2026 (UTC) :So ver ek weet is daar op die oomblik 'n uitbraak in Suid-Afrika. Ek het toe so bietjie daaroor geskryf op enwiki van alle plekke. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 20:45, 8 Februarie 2026 (UTC) == Afrikaanse woord/term vir "Software piracy" == Hallo almal. Wat is die korrekte Afrikaans vir "Software piracy"? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:48, 10 Februarie 2026 (UTC) :Die Engelse Wikipedia gebruik : "Online piracy (also known as digital piracy, internet piracy or software piracy)" - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:50, 10 Februarie 2026 (UTC) ::Sagteware-rowery [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:03, 10 Februarie 2026 (UTC) :::Daar is reeds [[Roofkopie]], dalk sagteware-roofkopiëring? Lang woord, maar volledig beskrywend. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 09:46, 11 Februarie 2026 (UTC) ::::In my universiteitsmodule het ons ''sagtewarerowery'' gebruik. Dalk kan iemand in 'n woordeboek kyk? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 09:55, 11 Februarie 2026 (UTC) :::::Pharos gee net programmatuurrowery. Dis maar dieselfde ding, net lomper. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 10:06, 11 Februarie 2026 (UTC) ::::::Dankie almal. Lyk my "sagtewarerowery" is die beste antwoord. Moet ons dit met 'n koppelteken skryf of nie? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 11:58, 11 Februarie 2026 (UTC) :::::::Dink nie dis nodig nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:05, 13 Februarie 2026 (UTC) == Vanwaar == Elana Baker het op 'n stadium hierdie [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Malva&diff=1952008&oldid=1892313 inligting] in [[Malva]] geplak. Dit pas egter nie in die Malva- of Pelargonium-artikel nie. Kan nie uitwerk waar dit wel inpas nie. Iemand wat die fisiese stel Wêreldspektrums het kan dit miskien uitwerk. Daar is bv. 'n hofie "Ander families", maar ander families van wat? Dit meld ook dat ''Acridocarpus'' die enigste verteenwoordiger in SA is, maar enigste verteenwoordiger van wat? [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 17:50, 10 Februarie 2026 (UTC) :{{ping|JMK}}, ek het 'n stel van Wêreldspektrum. Gee net kans, ek sal vir jou loer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:05, 10 Februarie 2026 (UTC) ::{{ping|JMK}}, ek bevestig dat die inlgting onder die artikel Malva-agtiges (Orde: Geraniales) hoort en NIE onder [[Pelargonium]] nie. Ek sal later Geraniales skep, jy kan ook. Gee net kans asb. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:28, 10 Februarie 2026 (UTC) :::{{ping|JMK}}, baie van die orde se families val nou onder die orde Malpighiales. Ai, dit word nie makliker nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:27, 10 Februarie 2026 (UTC) == Eswatini == "U het geen regte om om hierdie bladsy te wysig nie, vir die volgende rede: Hierdie bladsy is beskerm om wysigings en ander aksies te verhoed." [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:47, 13 Februarie 2026 (UTC) :Sien https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Eswatini&action=history&offset=20260128213308 :Bespreek dit met @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]]. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 19:00, 13 Februarie 2026 (UTC) ::{{Ping|JMK}}, ene {{Ping|Savethewhaleslol}} het [[Eswatini]] na die ou naam Swasiland geskuif sonder om dit met die gemeenskap te praat. Hy het ook gedreig om dit weer te doen: "[https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Bespreking%3AEswatini&diff=2872110&oldid=2872109 Terloops, die Artikel is verkeerd en iemand het my fingers af gekap. Tooemaar, more, of volgende week maak ek nog 'n sokkiepop]". Wil jy dié artikel wysig? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:05, 13 Februarie 2026 (UTC) :::Ek onthou die meneer... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:31, 13 Februarie 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 'n jaar is te lank om dit te beskerm. Die ou is lank reeds weg. Volgende keer beskerm dit vir 'n week of so. Dis nie te veel moeite as hy een of twee keer terugkom nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:47, 13 Februarie 2026 (UTC) == 700 voorbladartikels == Goeienaand gemeenskap, ons het sopas nog 'n mylpaal behaal: [[Plesiosauria]] deur [[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]] is ons 700ste voorbladartikel. Baie dankie aan almal wat nuwe voorbladartikels skryf! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:40, 15 Februarie 2026 (UTC) :Sjoe! Dankie en geluk gemeenskap! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 21:12, 15 Februarie 2026 (UTC) ::Dankie vir al die harde werk almal! - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 08:06, 16 Februarie 2026 (UTC) == Sadilar se lwimilinks == Gemeenskap, hier is iets vir julle om na te loer. Sien https://lwimilinks.sadilar.org/ Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:25, 20 Februarie 2026 (UTC) :Dankie! Dit klaar gebruik in [[Fiksie#Elemente]] :Plot (Eng) is intrige of storielyn... [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:14, 20 Februarie 2026 (UTC) == Moedertaaldag == Gemeenskap, geniet [[Wêreldmoedertaaldag]] vandag! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:34, 21 Februarie 2026 (UTC) == Nuwe klomp gebruikers so pas geregisteer... == Gemeenskap, ek dink hierdie nuwe klomp gebruikers wat so pas geskep is vandalisme van 'n ander aard. Loer asb en gee julle mening. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:37, 23 Februarie 2026 (UTC) : Ek sien opsommings soos "Ons het vanday geleer om hoe 'n wikipedia bladsy te skep". Dalk 'n geleentheid wat ons nie van weet nie? [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 14:12, 23 Februarie 2026 (UTC) ::Oe aarde! Dis dalk deur 'n trop Namibiese skape gereël? [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:17, 23 Februarie 2026 (UTC) ::"Well spotted" speurder Oesjaar, dis sommer modderbollie! Raak asb ontslae daarvan! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:12, 23 Februarie 2026 (UTC) :::Help seker nie om vir julle te preek oor '''Wikipedia:Please do not bite the newcomers''' nie. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 14:20, 23 Februarie 2026 (UTC) ::::Al daai gebruikers is ooglopend deur een persoon geskep. Dis teen Wikipedia-beleid wat sê een gebruikersrekening per lewende persoon! <s>Ek skrap dit alles</s> Ek het die gebruikersrekeninge wat ek geskrap het op 24 Feb teruggerol. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:53, 23 Februarie 2026 (UTC) :::::Hoe weet jy dit is als deur een persoon geskep? [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 14:55, 23 Februarie 2026 (UTC) ::::::Dumbassman, doen 'n "checkuser" dan sal jy sien! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:10, 23 Februarie 2026 (UTC) :::::::Dit dui net IP aan. Waarskynlik is almal in dieselfde klaskamer. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 15:13, 23 Februarie 2026 (UTC) ::::::::Nou toe nou! Klaas vang sy baas! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:19, 23 Februarie 2026 (UTC) :::::::::Geen idee watse aannames jy maak nie. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 15:22, 23 Februarie 2026 (UTC) {{uitkeep}} Ontspan, Susan! Vra vir @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] of hy iets weet. [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-12190-19|&#126;2026-12190-19]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-12190-19|talk]]) 20:08, 23 Februarie 2026 (UTC) : Ek weet ook nie van enige opleiding nie. Maar lyk nogal na so iets.[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:24, 23 Februarie 2026 (UTC) :: Gemeenskap, WikimediaZA doen tans opleiding by 'n Universiteit hier in Pretoria, dit is waar die deurmekaarspul vandaan kom. Ek het boodskap na hulle gestuur. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:00, 24 Februarie 2026 (UTC) :::"Ok I just received an email from a young lady that received a very condescending email from someone on the Afrikaans Wikipedia while working on their draft space. We need to do something about this behaviour on wiki." "One old folk? I recall at one Swip workshop when the one Afrikaans participant was reduced to tears by the gatekeeper." Julle (Oesjaar en Aliwal2012) gee vir die Afrikaanse Wikipedia 'n slegte naam. Stop asb. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:16, 24 Februarie 2026 (UTC) ::::Maar hoekom werk die werkswinkel nie deur die gebruiklike kanale, en stel hulself of hul beplande aksies vooraf aan die gemeenskap bekend nie? Ons het maar almal as rou nuwelinge hierdie pad geloop 14--17 jaar gelede! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:23, 24 Februarie 2026 (UTC) :::::Wat is die opdrag en doelwitte? Is die doel om meer van Wikipedia in die algemeen te leer, [[Afrikaanse Wikipedia|af:wiki]] blootstelling, Wiki bronteks, of om handmatig na Afrikaans te vertaal? Mag ons hulle help? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 09:30, 24 Februarie 2026 (UTC) ::::::Dit is ongelooflik dat die man wat die meeste kritiseer op die kommitee sit wat die oefening reël en dan niks daarvan weet nie. Gemeenskap, ek het nou net 'n lang gesprek gehad met hulle projek koördineerder, Herschal Jackson. Hy het onderneem om ons in die toekoms te laat weet. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:16, 24 Februarie 2026 (UTC) ::::::NS: Dankie Deon, klomp kosbare tyd is vermors, maar ek het al hul werk weer teruggeplaas!!--[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:52, 24 Februarie 2026 (UTC) :::::::Ek het nie geweet die Workshop het betrekking tot Afrikaans nie. Jy het gerieflik vergeet om te noem: "I discussed the workshop with Deon and we agreed no draft space article would be deleted for the period of this workshop." [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 10:47, 24 Februarie 2026 (UTC) : Daar is twee artikels wat alreeds bestaan onder andere [[Selfdood]] en [[Borskanker]]. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:09, 24 Februarie 2026 (UTC) :: [[Skoenlapper]] bestaan ook reeds. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:32, 24 Februarie 2026 (UTC) ::: Die bydraes wat ek bekyk het lyk redelik chaoties, en sommige daarvan is in die publieke ruimte. Ons (of eintlik die persoon wat die werkswinkel reël, want ons is besig) moet hulle na my mening minstens in 'n kategorie plaas, bv. die naam van die werkswinkel as kategorie – sommige is inderdaad sonder enige kategorie. Met 'n kategorie is hulle dan bymekaar, en ons kan dan later makliker nagaan wat te redde is, indien enigiets te redde is. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 18:43, 1 Maart 2026 (UTC) ::::Ai, hierdie nuwelinge is nou besig om bestaande (ou) artikels oor te skryf met hulle vars proeflopies! Sien bv. [[pers]]. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:30, 4 Maart 2026 (UTC) == Die Belgiese Wikipedia == Gemeenskap, dit is vir my 'n groot plesier om julle in te lig dat ons eie prof. [[Wannie Carstens]] met die Voorsitter van die Belgiese Wikipedia, Geert Van Pamel, gaan vergader op 5 Maart in [[Gent]]. Prof. Wannie is tans in Gent waar hy navorsing doen oor 'n boek waaraan hy werk. Deel van die gesprek gaan om die bande tussen die twee Wikipedia's te versterk. Ons sê sterkte vir prof. Wannie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:50, 24 Februarie 2026 (UTC) :Is daar so iets soos 'n Belgiese Wikipedia? Of is dié 'n Wikimedia chapter in België? Is daar 'n skakel na 'n webblad of iets? Ek wil meer leer hieroor. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:16, 25 Februarie 2026 (UTC) ::O vet! Oesjaar, jy bedoel seker die [[Nederlandse Wikipedia]]? [Feit: Daar bestaan nie 'n Belgiese Wikipedia nie!] [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:47, 25 Februarie 2026 (UTC) ::: In België praat hulle onder andere Vlaams. Die Voorsitter van die Belgiese Wikipedia is Geert Van Pamel met epos adres geert@wikimedia.be Sien https://be.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Belgium Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:20, 25 Februarie 2026 (UTC) ::::Jy is reg oor die Vlaams, maar groot gemeenskappe of gebiede praat Frans en in 'n mindere mate Duits <s>en Switsers</s>. (Ek dink ons kan SpesBona hieroor uitvra!) [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:32, 25 Februarie 2026 (UTC) :::::Ek weet nie wat jou probleem is nie, daar was twyfel oor die bestaan van die Belgiese Wikipedia en ek het die twyfel uit die weg geruim. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:36, 25 Februarie 2026 (UTC) ::::::Ek sê weer: Daar bestaan nie 'n Belgiese Wikipedia nie! Daar is gebore Belge wat aan wikipedia deelneem, maar dis op die [[Engelse Wikipedia|Engelstalige]] en [[Nederlandse Wikipedia|Nederlandstalige Wikipedia]]. ::::::Wikipedia is NIE gelyk aan Wikimedia (wat jy aanhaal) nie, dis bloot 'n onderdeel of susterprojek daarvan. ::::::Oesjaar, jy het die fout reeds 'n hele paar jaar gelede gemaak, toe jy sedert 2014 op die raad van WikimediaZA gedien het, en toe sommer aanvaar het jy is "die direkteur van die Afrikaanse Wikipedia". [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:42, 25 Februarie 2026 (UTC) :::::::Jy is welkom om die gemeenskap te vra dat ek my goed moet vat ek loop. Ek sal berus by 'n meerderheid besluit. So eenvoudig soos dit. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:47, 25 Februarie 2026 (UTC) ::::::::My naam was by die CIPC geregistreer as 'n Direkteur, een van net drie. So dit het my die reg gegee om die woord direkteur te kan gebruik, eintlik moet volgens die wet. Siende dat ek GEEN inheemse taal magtig is nie en Engels hulle eie chapter het, bly net Afrikaans oor... [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:08, 25 Februarie 2026 (UTC) :::::::::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] bedaar, ons vra nie dat jy loop nie. Ons sê net daar is 'n onderskeiding tussen " 'n Wikipedia" en 'n "Wikimedia chapter". :::::::::Dankie vir die skakel wat jy gegee het. Dit is 'n "wikimedia chapter" nie 'n Wikipedia nie. :::::::::Daar is 'n Wikipedia per taal. (En België het meer as een taal) :::::::::En daar is 'n WikiMedia chapter per land (En België is een land met 'n wikimedia chapter) :::::::::Net soos daar 'n Wikipedia is vir al 11 tale in Suid-Afrika. :::::::::En net soos daar een "WikiMedia chapter" is vir die land van Suid-Afrika. :::::::::Ek hoop dit verduidelik dit. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:18, 25 Februarie 2026 (UTC) ::::::::::Inderdaad Wikimedia Belgium bestaan sien https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Recognition_of_Wikimedia_Belgium Uitreik na hulle en enige ander Wikipedia struktuur word verwelkom en kan wedersyds voordelig wees. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:21, 25 Februarie 2026 (UTC) :::::::::::So is daar nou 'n Belgiese Wikipedia of nie? [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-12645-59|&#126;2026-12645-59]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-12645-59|talk]]) 18:17, 25 Februarie 2026 (UTC) :Nee, net 'n Wikimedia. Daar is wel 'n [https://vls.wikipedia.org/wiki/West-Vlams Wes-Vlaamse] Wikipedia. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:27, 25 Februarie 2026 (UTC) == Om foto's/beelde/sketse af te laai. == Die slim manne, help my asb! Gestel 'n ouer/onderwyser/kind/student krap vir eerste keer op ons Wikipedia rond op soek na iets. Die persoon vind wat hy soek en wil nou 'n foto/beeld/skets aflaai wat hy benodig vir 'n projek. Dit is sy eerste keer hier en hy weet nie van Commons, Wikidata ens. nie. Het ons 'n dokument wat hom kan lei om so iets te doen? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:15, 25 Februarie 2026 (UTC) :Ja ons kan begin om 'n tipe gebruikersgids op te stel, en dit kan 'n onderafdeling van "[[Wikipedia:Omtrent]]" word, wat terloops gereeld besoek word, en waar ek terloops weer lees: "Hierdie bladsy is beskerm om wysigings en ander aksies te verhoed." "Wikipedia:Omtrent" kan ook geskakel word met "[[Wikipedia:Hoe kan ek help?]]" en "[[:Kategorie:Wikipedia:Portale]]". "[[Portaal:Inhoud/Portale]]" is eintlik die regte plek, maar daar is nog soveel rooiskakels ... [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 14:41, 26 Februarie 2026 (UTC) ::Antwoord aan {{ping|JMK}}: Ek het sopas "[[Wikipedia:Omtrent]]" se harde beskerming opgehef, en verander na "slegs outomaties bevestigde gebruikers [kan die bladsy redigeer]". Geniet die dag! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:57, 4 Maart 2026 (UTC) :::{{ping|Rooiratel|Pynappel|BurgertB|Sobaka|Dagelf|Aliwal2012|SpesBona}} help asb met my vraag hier. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:12, 4 Maart 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] om 'n beeld van wikipedia af te laai na jou rekenaar is dieselfde soos op enige ander webwerf. regs-klik op die beeld, en kies "Save image as". WikiCommons maak nie saak in hierdie storie nie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 07:41, 9 Maart 2026 (UTC) == Uitleg van Nasel == Gemeenskap, help asb. 'n bietjie met [[Nasel]] se uitleg. Tegnies behoort die beskrywing, wat deel van die foto vorm, deel van sy byskrif te wees maar dit is effens groot. Ons kan elke foto en byskrif 'n aparte subopskrif maak. Die kunssinniges en bemarking fundies, hier is vir julle 'n uitdaging. Vanuit 'n tegniese oogpunt is hierdie artikel belangrik. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:40, 27 Februarie 2026 (UTC) :Uitleg gefieks. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:00, 27 Februarie 2026 (UTC) ::Dankie Burgert! Waardeer! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:11, 27 Februarie 2026 (UTC) == Deaktiveer magiese skakels == Ons weet al etlike jare dat die magiese skakels vir ISBN, RFC en PMID uiteindelik sal verdwyn, want dit is hoogs ongewens dat teks soos kode optree sonder enige kode. Magiese skakels is reeds op 'n groeiende aantal wiki's gedeaktiveer. Intussen is alle gebruik op afwiki vervang deur {{tl|ISBN}}, {{tl|RFC}} en {{tl|PMID}}, [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Zombie&diff=prev&oldid=2884277 op hierdie manier]. Is dit reg om hierdie skakels op hierdie Wiki te deaktiveer? Vanuit Phabricator [[:phab:T145604|T145604]] sal dit vir ons gedoen word ''indien'' die gemeenskap hierdie aksie ondersteun. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 17:29, 8 Maart 2026 (UTC) :Nee, ek stem daarteen. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:41, 8 Maart 2026 (UTC) ::Hoekom? [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 17:48, 8 Maart 2026 (UTC) :::Ek is gevra of ek dit ondersteun en ek sê nee, ek wil die magiese skakels behou. Moet ek 'n hele verduidelik gee? Julle mense het te veel tyd en te min werk. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:50, 8 Maart 2026 (UTC) ::::Daardie magiese skakels maak die Wiki stadiger as nodig. Hulle sal in elk geval binne 'n paar jaar uit die sagteware verdwyn. Jy het die volste reg om 'n ongegronde mening te hê, maar dit beteken mense sal nie verstaan ​​hoekom jy iets dink nie. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 18:10, 8 Maart 2026 (UTC) :{{ondersteun}} - Dit is beter om nou te begin om die veranderings te doen (wat Jcb reeds vir ons gegoen het, dankie!), anders eendag gaan al ons ISBN skakels breek. Of ons 'n sjabloon gebruik of 'n "magic link" maak nie 'n groot verskil nie. Die mense op afwiki het te veel tyd om te kla oor die sagteware en die werk wat ons hele wiki onderhou. @[[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]] jy mors almal se tyd. As ons alles hou soos jy dit wil hê dan gaan al die ISBN skakels breek. Hoe dit enige iemand help om dinge dieselfde te hou (om later te breek) het jy glad nie duidelik gemaak nie, en jou weiering om openlik daaroor te kommunikeer mors net meer tyd. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:06, 9 Maart 2026 (UTC) :{{ondersteun}} - "Voorkoming is beter as genesing" [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:14, 9 Maart 2026 (UTC) == Ek is gepla met sport == Goeiemôre gemeenskap, die onlangse [[T20I-wêreldbeker 2026]] het weer nuwe rekords opgestel, wat gepaard gaan met 'n groeiende sport soos krieket. Ek krap egter sedert weke kop oor 'n geskikte bewoording om die hersiening van vorige toernooie te vermy. In 2024 het dit volle twee weke geneem om al die ou rekords te hersien, wat nou weer verbeter is en in 2028 weer verbeter sal word. Dit wil ek liefs vermy en soek derhalwe vir 'n goeie bewoording. Byvorbeeld: * "Aiden Markram teken die vinnigste T20I-wêreldbekervyftigtal vir Suid-Afrika aan (in 19 aflewerings)." Is dit vanselfsprekend dat dié rekord slegs op die dag geld en enige tyd weer verbeter kan word en ook dat die vorige rekord (met dieselfde bewoording) verbeter is? Ingewikkeld, ek weet. Dit is juis my punt. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 09:10, 11 Maart 2026 (UTC) :Die logiese antwoord is dat die rekords in Wikidata gehou moet word en as sodanig outomaties in alle Wikipedias opgedateer sal word. Ek twyfel egter of dit prakties is. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 18:23, 11 Maart 2026 (UTC) ::{{ping|Martinvl}} baie dankie vir jou antwoord. Dit gaan oor teks, soos hierbo. Bv. vinnigste vyftigtal, hoogste individuelle T20I-telling, grootste oorwinning, meeste paaltjies, langste wenreeks, meeste T20I-honderdtalle, ens. Hoe meer ek daaroor dink, hoe meer hou ek daarvan om dit kort en knap te hou (soos in die voorbeeld bo), sonder daardie "en oortref die vorige rekord deur XYZ – later oortref deur ABC." Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:30, 11 Maart 2026 (UTC) :::{{ping|SpesBona}} Ek dink dit sal lank duur voordat enigiets soortgelyk aan my voorstel vir krieket verskyn. Myns insiens, die enigste tale waar dit nuttig is, is lande waar krieket gespeel word. Ek verwag dat weerrekords gesentraliseer sal word voor krieketrekords gesentraliseer is. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:31, 11 Maart 2026 (UTC) ::::{{ping|Martinvl}} Dit gaan oor 'n geskikte bewoording hier op Wikipedia om 'n gereelde hersiening al om die twee jaar te vermy. Ek glo die beste oplossing is om soos bo (in die voorbeeld) te skryf. Die vraag is net is dit duidelik genoeg dat dit slegs tydelik is/was. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:45, 11 Maart 2026 (UTC) :::::{{ping|SpesBona}} Op WikiVoyage word die datum van die laaste hersiening altyd gemeld. Miskien moet jy dit ook hier doen. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 16:54, 12 Maart 2026 (UTC) :::::{{ping|Martinvl}} Dit is nou 'n interessante voorstel. Die Engelse artikel oor die [[:en:Fifth ODI, Australian cricket team in South Africa in 2005–06|438-wedstryd]] (wat vandag presies 20 jaar gelede gespeel is) gebruik ''[Later Surpassed]'' ("[later verbeter]"). Ek oorweeg nou tussen dit en 'n soortgelyke voetnota. Ek gee maar 'n voorbeeld van die [[T20I-wêreldbeker 2024]] om te verduidelik waaroor ek kopkrap: :::::* "Suid-Afrika verdedig met 113 lopies die laagste T20I-wêreldbekertelling suksesvol en oortref Indië se vorige rekord teen Pakistan een dag vroeër tydens dieselfde toernooi en Sri Lanka se 2014-telling teen Nieu-Seeland – later oortref deur Bangladesj teen Nepal tydens dieselfde toernooi." :::::Kort en kragtig sou dit wees: :::::* "Suid-Afrika verdedig met 113 lopies die laagste T20I-wêreldbekertelling suksesvol." :::::Nou is die opsies volgende: slegs dié kort teks (as dit hoegenaamd verstaanbaar is dat ons oor 'n ou rekord praat), 'n nota "[later verbeter]" of 'n soortgelyke voetnota. Die woorde "destyds" en "ooit" vereis myns insiens 'n wyer beskrywing soos die langer voorbeeld. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:30, 12 Maart 2026 (UTC) ::::::Ek dink jy sal iets soos "in dié tyd" moet insit om dit duidelik te maak: "Aiden Markram teken die vinnigste T20I-wêreldbekervyftigtal in dié tyd vir Suid-Afrika aan (in 19 aflewerings)." [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 18:57, 12 Maart 2026 (UTC) :::::::{{ping|BurgertB}} baie dankie, ek dink dit sal werk. Vir die tweede voorbeeld gee dit dan: "Suid-Afrika verdedig met 113 lopies die laagste T20I-wêreldbekertelling in dié tyd suksesvol." Lyk my ek moet dit by elke rekord insit wat ter eniger tyd verbeter kan word, al is dit steeds die rekord: "Rassie van der Dussen teken die hoogste individuelle telling deur ’n Suid-Afrikaner in ’n T20I-wêreldbekerwedstryd in dié tyd aan." Dit maak die hersiening van die vorige rekord onnodig en ook die verwysing na die nuwe rekord. Ek gaan dit een-een vir beide krieket- en rugbytoernooie gebruik. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:40, 12 Maart 2026 (UTC) :::::::{{ping|BurgertB}} Ek is nou besig om "in dié tyd" in al die T20I-wêreldbekerartikels te gebruik. Nou het ek 'n nuwe vraag: Is dit ook 'n moontlikheid om van konstruksies soos :::::::* "Dit is Suid-Afrika se grootste T20I-wêreldbekeroorwinning volgens aantal lopies." :::::::te verander in :::::::* "In dié tyd is dit Suid-Afrika se grootste T20I-wêreldbekeroorwinning volgens aantal lopies." :::::::Sal dit werk? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 14:40, 13 Maart 2026 (UTC) Ja, dit lyk vir my 100 persent. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:44, 13 Maart 2026 (UTC) :{{ping|BurgertB}} daars hy. Baie dankie nogmaals, ook aan {{ping|Martinvl}}! Ek hoop maar ek het by al die (gebroke) rekords uitgekom. Dit sal gaaf wees as iemand ook 'n ogie kan gooi. Ek het ook die een of ander flater aan my kant teëgekom, waaroor ek jammer voel! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:30, 13 Maart 2026 (UTC) == Hoed af administrateurs == Ek haal my hoed af vir die Wikipedia-administrateurs! In die besonder is hierdie kompliment vir [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] bedoel. Ek en hy het nou al twee keer vergader en hy help my elke keer geduldig. Hy is bereid om inligting en vaardighede te deel. Hy is ook bereid om na raad te luister. Ek vind ons inligtingsessies waardevol. Hy het veral my Atlas Cheetah-artikel tegnies versorg. Hierdie kompliment is ook vir [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] bedoel. Ek is nog maar 'n groentjie op Wikipedia, en hy het my eerste artikels tegnies versorg. Hy het ook raad gegee. [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 12:44, 13 Maart 2026 (UTC) :Dankie @[[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]]. Jou eerste bydrae was van 'n baie goeie gehalte. Ons is baie bly om jou hier te hê, en om mekaar te help. Hou aan met die goeie werk. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 07:31, 16 Maart 2026 (UTC) == "Ou Kaapse wapad" vs "Ou Kaapse weg" == Op die bladsy [[Suikerbrug]] is die "Ou Kaapse wapad". Ek dog dit is dalk dieselfde ding as die "Ou Kaapse weg", maar dit kan nie wees nie. Volgens [https://www.mountainpassessouthafrica.co.za/find-a-pass/western-cape/61-ou-kaapse-weg-old-cape-road-,-cape-town.html hierdie bron] is die Ou Kaapse Weg eers in 1968 gebou. Maar die Suikerbrug is in 1852 geopen, so die twee kan nie dieselfde wees nie. Is daar iemand wat meer inligting het oor beide van die twee onderwerpe? @[[Gebruiker:AFM|AFM]], @[[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]]? Ek dink dit sal baie nuttig wees om 'n artikel vir elk een te hê op ons wiki. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:53, 16 Maart 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. ;Feedback [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> [[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|besprekings]])</bdi> 11:15, 19 Maart 2026 (UTC) :{{ping|Rooiratel|Pynappel}}, hierdie is in julle kraal... Help asb! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:27, 19 Maart 2026 (UTC) ::Ek sal aan die besprekings deelneem met my menings oor die saak. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:28, 19 Maart 2026 (UTC) == Gebruiker:Kurgenera == Gemeenskap, gaan ons [[Gebruiker:Kurgenera]] hier toelaat? Sien sy Gebruikersblad. Neutraal is hy definitief nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:08, 22 Maart 2026 (UTC) :I have noted the concerns regarding the content on my user page. If my personal introduction is considered inconsistent with the community's standards or neutrality expectations, I am more than willing to remove it myself to ensure a constructive environment. Thank you for bringing this to my attention. [[Gebruiker:Kurgenera|Kurgenera]] ([[Gebruikerbespreking:Kurgenera|kontak]]) 15:21, 22 Maart 2026 (UTC) ::{{ping|Kurgenera}}, thank you for understanding. Regards. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:01, 22 Maart 2026 (UTC) :::Enige gebruiker wat openlik die massaslagting van 'n groep mense ondersteun, se rekening moet permanent versper word. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 00:28, 23 Maart 2026 (UTC) == When local articles don’t exist - could shared content help? == Hi everyone, I’m Luca, and I’m part of the team working on Abstract Wikipedia. [[:m:Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]] is a [https://abstract.wikipedia.org/ recently launched Wikimedia project] that aims to create community-written, language-independent articles that can be used to generate text in many languages using Wikifunctions. We’re currently trying to understand how this might interact with existing Wikipedia communities. We’d like to get your thoughts on one specific question: '''If a topic does not yet have an article in your Wikipedia, would your community be interested in showing text in your language generated from Abstract Wikipedia content? Or would you prefer to continue showing no article until one is written locally?''' Local communities would remain fully in control. Existing local articles would never be replaced, and contributors could improve the shared content. If helpful, you can also share whether there are situations where showing shared content would feel appropriate, or situations where it clearly would not. Thanks for sharing your thoughts! We’re here to listen and learn. You can address us in your own language, if you want. [[Gebruiker:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[Gebruikerbespreking:Sannita (WMF)|kontak]]) 11:57, 23 Maart 2026 (UTC) :{{ping|Sobaka|SpesBona|Rooiratel|Pynappel|BurgertB}}, die begin van KI-geskepte artikels op klein skaal? As ons instem, waar gaan dit eindig? Menere... [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:06, 23 Maart 2026 (UTC) : Hulle het een probleem, Afrikatale het eenvoudig nie die woordeskat om tegniese artikels te skep nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:08, 23 Maart 2026 (UTC) ::{{ping|Oesjaar}}, myns insiens het die taalweergawes in Afrikatale 'n tekort aan mannekrag. Vir laasjaar se Wikimania in Nairobi wou ek 'n projek loods op die [[Swahili Wikipedia]] oor beide krieket en rugby. Ek wou hulle help met inligtingskaste, nuwe artikels, ens. Ek het gevra vir hulp met vertalings, maar niemand kon help nie. Ek het selfs die een of ander term onder die knie gekry, maar ek kon nie alles alleen doen nie. Sedertdien probeer ek die Afrikaanse Wikipedia tot die gesaghebbende bron oor sport in Afrika maak en noem derhalwe ook byvoorbeeld Kenia en Zimbabwe se prestasies by internasionale toernooie (krieket en rugby). Daar is nie 'n ander Afrikataal wat hierdie artikels het nie, nie eens saadjies nie. 100 miljoen mense praat [[Swahili]], maar daar is nie artikels oor hulle nasionale spanne in krieket en rugby nie. Dalk kry ons hiermee die een of ander wat belangstel in Afrikaans? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:08, 23 Maart 2026 (UTC) ::: Ek het na die Abstrakte Wikipedia gekyk en probeer verstaan wat met die projek gepoog word. Dit is nie kunsmatige intelligensie nie, maar eerder ‘n soort van skaregebaseerde (''crowd sourced'') vertalingspoging om uiteindelik saadjies in die kleiner tale Wikipedias te skep. Aangesien daar sterk vertalingspakkette beskikbaar is vir Afrikaans kan ek nie enige waarde vir ons Wikipedia hierin sien nie. So na my na mening behoort die antwoord op hul vraag te wees: “We appreciate the value of this initiative for smaller languages without much digital support. In the case of Afrikaans powerful digital translation options exists, which would make the creation of short articles through this method superfluous as better quality articles could be created by the current user base.” Uiteraard kan iemand wat wel waarde sien hier hul mening ook weergee voor ons ‘n finale antwoord verskaf. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:16, 23 Maart 2026 (UTC) ::::{{gekant}}, as rooi skakels met rekenaarvertaalde inhoud "vervang" word, hoekom wy mense hul vrye tyd daaraan om artikels te vertaal? Vir ons lesers benodig ons kwaliteit pleks van kwantiteit. Myns insiens is daar nie 'n voordeel van 'n rekenaarvertaalde saadjie teenoor 'n rooi skakel nie. Ek vermoed eerder dat mense dan nie meer hierdie rooi skakel met 'n goeie artikel vervang nie: "Daar is reeds iets, hoekom my vrye tyd wy en nog iets doen?" Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:40, 23 Maart 2026 (UTC) :::::Thanks @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] for your explanation. No, it is not AI-generated, quite the contrary, it is going to be all created and maintained by users. Please [https://abstract.wikipedia.org/wiki/Abstract_Wikipedia:Frequently_Asked_Questions#Is_Abstract_Wikipedia_using_AI? see the FAQ on this point]. I will let you discuss in peace now, but I wanted to clear up this part immediately. [[Gebruiker:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[Gebruikerbespreking:Sannita (WMF)|kontak]]) 14:20, 23 Maart 2026 (UTC) ::::::Ons het 'n biblioteek vir beelde (Wikimedia Commons) en ook 'n biblioteek vir enkele waardes (Wikidata). Myns insiens sal dit beter wees as ons 'n biblioteek vir sjablone maak. Een familie sjablone wat ek verwag is weersyfers - een sjabloon vir elke plek. dus kan ons in enige Wikipedia "<nowiki>{{Global:climate|XX|Pofadder}}</nowiki>" skryf en dan word die klimaatsyfers vir Pofadder in die artikel in die taal "XX" neergeplak. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:54, 23 Maart 2026 (UTC) :::::::Ek is geneig om saam te stem met @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]]. My gevoel is dat rooi skakels gebruikers aanspoor om ontbrekende artikels te skep, maar ek weet nie of dit al empiries bewys is nie en of dit op alle taalweergawes van Wikipedia dieselfde is nie. Ek weet op afwiki word rooi skakels verwyder omdat baie sulke skakels vir jare rooi bly sonder dat enigiemand die artikel skep en sommige gebruikers dan voel die artikel gaan in elk geval nooit geskep word nie. In sulke gevalle is dit dan seker beter om iets te hê eerder as geen skakel nie? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:41, 23 Maart 2026 (UTC) {{uitkeep}} {{Neutraal}} - Ek wil die projek probeer, en sien hoe goed dit werk. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] dit is nie rekenaarvertaalde inhoud nie. Dit gebruik wikidata vir die inhoud. Al die vertalings is deur mense gedoen. Die voorbeeld wat ek al gesien het is as die Abstrakte Wikipedia 'n artikel oor 'n planeet "skryf" sal dit iets soos dié lyk: <br /> ::::'''Naam''' is die 7de planeet in die sonnestelsel rondom die Abcdef ster. Die planeet het 3 mane. <br /> Al die Afrikaanse teks van die voorbeeldteks is Afrikaanse woorde wat 'n mens daargestel het as die Afrikaanse waarde van daai item op wikidata. My mening is dat ek eerder dit wil gebruik as 'n beginpunt wanneer iemand 'n nuwe bladsy skep. Nie om net só vir almal te wys nie, maar miskien doen dit iets (meer bladtrekke, meer gebruikers wysig die abstrak artikels). Ons sal nooit weet as ons dit nie probeer nie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:07, 24 Maart 2026 (UTC) :Ek dink ook ons moet dit probeer. Ons kan dit seker later beëindig as ons sien dit werk nie lekker nie. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 10:31, 25 Maart 2026 (UTC) :: Ek stel voor dat [[Gebruiker:Rooiratel]] en [[Gebruiker:BurgertB]] daarmee eksperimenteer en ons terugvoering gee. Een vraag, beteken dit dan die skep van 'n artikel nie teen enige gebruiker se naam gekrediteer gaan word nie? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:42, 26 Maart 2026 (UTC) :::Lyk my dit werk soos {{sl|Databoks}} en gebruik die inligting wat op die betrokke Wikidata-item is. Dit voeg dan die enkele woorde outomaties in sinne by. Ons het reeds die Databoks se gebruik weens sy swak taalgebruik verwerp. Ek weet nie hoe die gebruik van teks met swak taalgebruik en min inligting nuwe lesers sal trek nie. As lesers nie die gewenste inligting vind nie, gaan hulle elders trek (waarskynlik die Engelse Wikipedia) en die Afrikaanse Wikipedia as swak onthou, as hulle slegs hierdie goed teëkom. :::Boonop sal die plaas van outomaties-gegenereerde teks myns insiens die skepping van 'n nuwe artikel vir nuwelinge verhoed. Rooi skakels prikkel immers mense om 'n nuwe artikel te skep. Hoekom 'n nuwe artikel skryf as daar reeds iets is, vra die nuweling dan? Myns insiens is ons beter af sonder hierdie eksperiment. Ons het reeds min mannekrag en ek dink nie ons gaan nuwe gebruikers kry met hierdie nie. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:05, 26 Maart 2026 (UTC) ::::{{ping|SpesBona}} ::::>Rooi skakels prikkel immers mense om 'n nuwe artikel te skep. ::::Ek sien orals op die besprekings hier dat ons rooi skakels vermy juis omdat dit NIE mense prikkel om 'n nuwe artikel te skep nie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 11:30, 26 Maart 2026 (UTC) ::::{{ping|Oesjaar}} dit sal nie 'n geskepte artikel wees nie. In die geval dat 'n artikel NIE bestaan NIE, wys dit die outomatiese inhoud. 'n Mens kan nog steeds na die tyd 'n artikel skep met enige inhoud, en dit sal werk soos altyd. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 11:27, 26 Maart 2026 (UTC) :::::Daar is wel mense wat deur rooi skakels aangemoedig word om nuwe artikels te skep. Ook op die Duitse Wikipedia. Nie almal het dieselfde houding nie. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:00, 26 Maart 2026 (UTC) ::::::Oor rooi skakels: onthou die kern van gebruikers wat hier artikels skep is effektief tien mense wat dit doen en almal is admins. Die tien skep by verre die grootste gros van nuwe artikels en hulle is ook baie ervare gebruikers. Rooi skakels het vir hierdie tien geen waarde nie, is miskien irriterend, want hulle het hulle eie planne/strategie oor die pad vorentoe. Al wanneer rooi skakels weer gaan doen wat hulle moet doen, is as ons 'n klomp nuwe gebruikers kry. My beskeie mening... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:56, 26 Maart 2026 (UTC) == 'n Nuwe gebruiker: Die Afrikaanse Taalraad == Goeie môre, ek merk op daar is 'n nuwe [[Gebruiker:Die Afrikaanse Taalraad]] wat sopas verbeterings aan die [[Afrikaanse Taalraad]] gedoen het. Wie is hierdie persoon?, is hy/sy dan anoniem? Moet ons [[Gebruiker:Die Afrikaanse Taalraad]] hier toelaat? Ek voel nie gemaklik daarmee nie! Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:26, 25 Maart 2026 (UTC) :Ek stem saam met @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]. Daar moet een gebruiker per persoon wees. Ek voel ook nie gemaklik oor 'n gebruiker wat 'n groep verteenwoordig nie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 07:46, 25 Maart 2026 (UTC) ::Dit is eintlik teen Wikipedia beleid : [[:en:Wikipedia:Username_policy#Shared_accounts]] - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:58, 25 Maart 2026 (UTC) :::: Ek is besig om sistematies met al die Afrikaanse Organisasies te kommunikeer en hulle oor die Afrikaanse Wikipedia in te lig om die perspesies uit te skakel. Dit was die Afrikaanse Taalraad se beurt laasweek en nadat ek hulle artikel gesien het, het ek Ria Olivier (kontak detail by prof Beukes gekry) gevra om hulle inligting na te gaan en enige veranderinge onder my aandag te bring. Toe doen hulle dit self... Ek stem saam met julle, hulle moet die gebruikersnaam ''Die Afrikaanse Taalraad'' verander na iets anders. Ek sal weer met Ria praat. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:54, 25 Maart 2026 (UTC) ::::: Ek het so pas met hulle sekretaris, Marekyn Kruger-Evert, gepraat en ons kan die gebruikersnaam verwyder. Sy sal onder haar eie naam registreer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:58, 25 Maart 2026 (UTC) {{uitgevoer}} Die gebruikersnaam is geskrap, om enige misverstand of misbruik te voorkom. Groete tuis, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:39, 25 Maart 2026 (UTC) == Afrikaans vir "letter case" == In baie tale is daar [[kleinletter]]s en [[hoofletter]]s. In Engels is dit bekend as "upper case" en "lower case". Beide "upper case" en "lower case" is 'n soort van "letter case". Wat is die Afrikaanse woord vir "letter case"? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 07:48, 25 Maart 2026 (UTC) :Bokas en onderkas - sien [[letterkas]]. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 08:12, 25 Maart 2026 (UTC) ::Dankie @[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:58, 25 Maart 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] letterkas maak sin. Veral as die oorsprong van die term. :::Maar ek sien [[letterkas]] is gekoppel aan [[:en:type case]]. Ek soek vir die Afrikaanse ekwivalent van [[:en:letter case]]. Gebruik ons maar dieselfde woord vir altwee? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 11:01, 25 Maart 2026 (UTC) ::::'n Opsie mag bloot "hoof- en kleinletters" wees. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 11:21, 25 Maart 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ek dink nie dit is 'n goeie opsie nie. Want hoe vertaal mens dan so sin: "A lower case letter is one of two types of letter cases, the other being upper case." - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 11:58, 25 Maart 2026 (UTC) ::::::Ek dink "type" en "letter" is maar sinonieme. Ek dink ook "letterkas" moet na die Engelse artikel "letter cae" skakel, want die artikel "type case" gaan oor die kis waarin die letters gestoor word. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 12:42, 25 Maart 2026 (UTC) :::::::Ekskuus, nee, dis reg soos dit is. Ons artikel verwys eintlik na "type case", maar bring "bo- en onderkas" ook in. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 12:47, 25 Maart 2026 (UTC) ::::::::Ja, ons kan ons [[letterkas]] artikel (gekoppel aan "[[:en:Type case]]") uitlos. ::::::::Die probleem is ons het nie 'n Afrikaanse ekwivalent vir die [[:en:Letter case]] artikel nie, en ek wil weet watter titel om daarvoor te gebruik. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 13:48, 25 Maart 2026 (UTC) :Pharos sê "letterkas" of "setkas". "Letterkas", "bokas", ens. verwys almal na die vroeër dae toe die verskillende letters in drukkerswese in kassies/rakkies geplaas is. [[Gebruiker:Maureen81|Maureen81]] ([[Gebruikerbespreking:Maureen81|kontak]]) 09:33, 26 Maart 2026 (UTC) ::Tegniese woordeboek: ::'''case rack''' letterkas. ::'''letter case''' letterkas (''drukw.''). ::Wiskundewoordeboek: ::'''font case''' letterkas. ::'''letter case''' letterkas (''drukw.''). ::Pharos Afrikaans-Engels: ::'''letterkas''' typecase. ::'''typecase''' ''(druk.)'' set=, letterkas ::Ekonomiese en bedryfswoordeboek: ::'''type case''': letterbak, letterkas, setkas [[Gebruiker:Maureen81|Maureen81]] ([[Gebruikerbespreking:Maureen81|kontak]]) 09:49, 26 Maart 2026 (UTC) ::: Gemeenskap, ek het vir Maureen van VivA gevra vir haar insae! Dankie Maureen! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:30, 26 Maart 2026 (UTC) ::::Dankie @[[Gebruiker:Maureen81|Maureen81]] en @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]. Lyk my ons gebruik dan ook "Letterkas" in die taalkundige sin van die woord. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 11:34, 26 Maart 2026 (UTC) == Waaierpylstert == Taksonomie baie deurmekaar by [[waaierpylstert]]. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:38, 26 Maart 2026 (UTC) : Reggemaak! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:44, 26 Maart 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Afrikaanse Wikipedia op die radio == Geluk aan [[Gebruiker: SpesBona]] met sy onderhoud vandag (1 April 2026) op [[Radio Overberg]]. Die man kan nie net goed Afrikaans skryf nie maar ook sy sê sê. Die opname is gelaai op [[Wikipedia:Afrikaanse Wikipedia op die radio|ons argief]] as nommer 16 van 2026. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:28, 1 April 2026 (UTC) :Baie dankie {{Ping|Sobaka}}. Dié onderhoud was baie lekker en ek het dit verskriklik geniet, hoewel ek ook baie opgewonde was. Dit is altyd lekker om in Afrikaans te gesels en 'n verskil te kan maak. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 7 April 2026 (UTC) == Action Required: Update templates/modules for electoral maps == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Gebruiker:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gebruikerbespreking:MediaWiki message delivery|kontak]]) 17:11, 3 April 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> :Hi Big Brother @Wikimedia. Luckily, we (on afwiki) will not be affected by your planned data migration, as every city/town/place article created on afwiki make use of an independent census site for eg. [https://census2011.adrianfrith.com/place/961111 Modjadjiskloof]. As far as I'm aware, it should not impact us, thanks! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:28, 3 April 2026 (UTC) ::As far as election maps goes, {{ping|Lefcentreright}} can you please assist us here? [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:43, 3 April 2026 (UTC) :::Good evening, {{ping|Aliwal2012}}, this migration doesn't seem to affect election-related maps on this Wikipedia. Kind regards, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 20:12, 3 April 2026 (UTC) == Check Wikipedia hulpmiddel == Ken jy [https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=afwiki&view=project hierdie hulpmiddel] om sintaksfoute van Wikipedia te verwyder? [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 19:51, 5 April 2026 (UTC) : {{ping|Jcb}}, nee ek ken dit nie. Kom ons kyk wat die ander manne sê... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:59, 5 April 2026 (UTC) ::Eerste keer wat ek dit sien. Baie dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 21:29, 5 April 2026 (UTC) :::: {{ping|Jcb}} hoe gereeld word die lyste opdateer? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:45, 6 April 2026 (UTC) :::::Een keer per maand. As jy 'n fout regstel, kan jy dit van die lys verwyder deur op 'done' te klik. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 13:22, 6 April 2026 (UTC) ::::::Ek onthou hoe {{Ping|Naudefj}} dit vroeër met sy bot outomaties gedoen het. Frank, kan jy hier help asb? Dalk kan ons met elke wysiging ook outomaties 'n spasie tussen Normdata en Kategorieë plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:16, 7 April 2026 (UTC) == Wysigingsversoek beveiligde bladsy == Kan 'n administrateur op [[Tuisblad]] ''<nowiki>"{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=purge}}"</nowiki>'' vervang met ''<nowiki>"{{localurl:Tuisblad|action=purge}}"</nowiki>'' ? [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 20:52, 6 April 2026 (UTC) :{{Ping|Jcb}} {{uitgevoer}} en getoets. Dit werk. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:15, 6 April 2026 (UTC) ::Baie dankie! [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 21:52, 6 April 2026 (UTC) == [[Keiserpikkewyn]] == Goeienaand gemeenskap, is daar 'n deskundige wat die arm [[keiserpikkewyn]] se artikel op datum kan bring? Dié is nou ernstig bedreig, dit was wêreldwyd in die nuus. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:30, 11 April 2026 (UTC) == Hierdie kategorie... == Gemeenskap, wat is die doel van hierdie kategorie: <nowiki>''Kategorie:Artikels met hAudio-mikroformate''</nowiki>? Duidelik is hy onsigbaar. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:36, 21 April 2026 (UTC) :Oom Pynappel sal die antwoord hê. Die res van ons weet ook nie. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 20:27, 25 April 2026 (UTC) == Versoek vir kommentaar (globale KI beleid) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hiermee 'n versoek om [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|kommentaar om oor 'n globale KI-beleid]] te besluit. [[Gebruiker:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gebruikerbespreking:MediaWiki message delivery|kontak]]) 00:57, 26 April 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> :Ek neem aan die besluit raak net die skep van inhoud en nie die vertaling daarvan nie. As vertaalmiddel is dit redelik nuttig, maar 'n mens moet baie aan die grammatika verander. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 18:38, 30 April 2026 (UTC) == Flora kategorieë... == {{ping|Rooiratel|BurgertB|SpesBona|Sobaka}}, menere kyk asb na die skakel: https://af.wikipedia.org/wiki/Kategorie:Flora Met my werk die afgelope jaar of drie saam met prof. van Wyk het ek feitlik die hele kategorie hiërargie van Flora oorgedoen en verbeter. Daar is nou feitlik 'n kategorie vir elke land en vele eilande wat onder kontinente en oseanië saamgestel is wat op hulle beurt na die Kategorie:Flora skakel. My vraag: het die Kategorie:Flora volgens land nog bestaansreg? Die bestaande Kategorieë:Flora volgens xxxx(vir elke land) skakel na Kategorie:Flora volgens kontinent; waar dit baie beter hanteerbaar en georden is. Ek hoor graag julle mening. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:47, 11 Mei 2026 (UTC) :{{Ping|Oesjaar}} ek is onseker. Lande is natuurlik mensgemaakte objekte en altyd polities van aard. Diere en plante word nie deur landsgrense afgebaken nie (behalwe vir sterk grense soos dié in Korea). Dan is daar ook kategorieë vir lande wat nie meer bestaan nie soos [[:Kategorie:Flora van Joego-Slawië]]. [[:Kategorie:Flora volgens land]] bevat ook eilande soos [[:Kategorie:Flora van die Benedewindse Eilande]], [[:Kategorie:Flora van die Bismarckargipel]] [[:Kategorie:Flora van Java]], [[:Kategorie:Flora van Rodrigues]], ens. Behandel [[:Kategorie:Flora van Taiwan]] die Flora van die eiland [[Taiwan (eiland)|Taiwan]] of dié van die [[Republiek China]]? Myns insiens kan ons die Flora volgens die Floraryke kategorieseer, maar ek dink dit is weer baie werk. Ons kan maar ook die bestaande kategorieë opruim (soos genoem), dit sal minder werk wees en kan ook werk. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 09:00, 11 Mei 2026 (UTC) :Die Lande v eilande word meer ingewikkeld as ons aan eilandstate soos Indonesië dink. Bali, Java, Sulawesi en Sumatra is 100% Indonesies, maar Borneo en Nieu-Guinee is nie. Eersgenoemde kan ons onder [[:Kategorie:Flora van Indonesië]] sorteer, maar wat doen ons met die ander twee? Is daar in die Indonesiese deel van Borneo dieselfde Flora as in die Maleisiese deel en in Broenei? Is daar oor die hele Nieu-Guinee dieselfde Flora (Indonesië en Papoea-Nieu-Guinee)? As dit die geval is, dan kan ons die eilande onder die lande sorteer en vermy dubbelkategoriserings. As dit nie die geval is nie, word dit meer ingewikkeld. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 09:35, 11 Mei 2026 (UTC) ::Sowel die eiland- as landkategorieë kan nuttig wees vir plante met beperkte of endemiese verspreidings. Minder nuttig vir plante met wye verspreidings want dan sal jy stringe kategorieë onder aan elke plantartikel hê. Sou voorstel om matig en ad hoc met die gebruik daarvan voort te gaan, sonder dat dit vereis word. Die voordeel van kategorieë is oor die algemeen om dinge meer opspoorbaar (Eng: discoverable) te maak. As jy dus alles van die plant vergeet het, behalwe dat hy bv. op Madagaskar voorkom, gaan jy hom weer kry. Flora van Borneo gebruik jy dan net as dit byna of totaal endemies aan lg. is. Ons kan ook kategorieë vir die ekostreke maak soos Flora van die toendra, Fynbosflora, of Flora van Afromontane woud, ens. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 09:40, 17 Mei 2026 (UTC) :::Ons kan ook net onthou dat die aard van 'n kategorie is om te omvat. Dit sal dus altyd dinge, soos lande of dele daarvan, omvat wat eintlik uitgesluit is. As jy dus net jou kategorie effe breër kies, is dit wel minder spesifiek, maar nog volkome korrek, en stringe kategorieë en moeite word daardeur vermy. Dis waar ek dink die ekostreek- of floraryk-kategorieë nuttig te pas kom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:08, 17 Mei 2026 (UTC) lcrbrl522omuuc5rh2514rj4i0jrq3z 0 458454 2907962 2881352 2026-05-29T13:19:48Z Gaius le Roux 203341 Ek het 'n byskrif gewysig. 2907962 wikitext text/x-wiki {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | background color = | voetskrif = | header=Illustrasies van verskillende naselle en die verskillende maniere waarop enjinnaselle op vliegtuie gemonteer is. | beeld1 = 640623 1995-10-00 FAWK 543 her 600x364.jpg | width1 = 220 | onderskrif1 = Die Lockheed Lightning, uit die [[Tweede Wêreldoorlog]], het drie naselle, naamlik een sentrale nasel wat die stuurkajuit en bewapening bevat en twee naselle wat die enjins bevat (links en regs van die sentrale nasel). | beeld2 = 150 1984-02-04 FAJS 001 LR 604x400.jpg | width2 = 220 | onderskrif2 = 'n Vliegtuig met vier enjinnaselle. Die Vickers Viscount is ’n viermotorige turboskroefvliegtuig met kenmerkende, dun enjinnaselle wat deel van die vlerke uitmaak en oor hulle versprei is. | beeld3 = Xv246 2000-09-03 FAWK 294 shd50 her 600x364.jpg | width3 = 220 | onderskrif3 = Die [[Hawker Siddeley Nimrod]] is ’n viermotorige maritieme verkenningsvliegtuig. Die enjinnaselle is in die vlerkwortels ingebou. | beeld4 = XV246 2000-09-03 FAWK 901 cr shd50 lev her 600x364.jpg | width4 = 220 | onderskrif4 = Die enjinnaselle van die viermotorige Hawker Siddeley Nimrod is in die vlerkwortels van die vliegtuig ingebou. | beeld5 = Gasgm 1976-12-12 FAJS 423 spot shd25 her cr 600x364.jpg | width5 = 220 | onderskrif5 = Die vier enjins van die [[Vickers VC10]]-straalpassasiersvliegtuig is agter op sy romp gemonteer. Die enjinnaselle is in twee pare gemonteer. | beeld6 = Zssaa 1976-11-07 FAJS 680 dust LR 600x364.jpg | width6 = 220 | onderskrif6 = In die geval van die [[Boeing 707]]-straalpassasiersvliegtuig is die enjinnaselle heeltemal buite die lugraam aan die vliegtuig geheg. }} 'n '''Nasel''' kan omskryf word as ’n afsonderlike vaartbelynde omhulsel op ’n vliegtuig waarin iemand of iets, byvoorbeeld die bemanning of ’n enjin, beskerm of gehuisves word.<ref>{{Cite |author=Parker, Sybil <!-- (hoofredakteur) --> |title=Dictionary of Scientific and Technical Terms |date=1974 |publisher=McGraw-Hill |year=1974 |isbn=0-07-045269-5 |edition=3de |pages=1061 |language=en}}</ref> Die term “nasel” verwys na enige klein konstruksie op ’n vliegtuig, insluitende die romp van ’n vliegtuig of die nasel vir die bemanning, op vliegtuie met ’n stertvlerk wat op ’n uithouer gemonteer is. Vandag is dit oor die algemeen van toepassing op die hulsel of nasel waarin die enjin is.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing |isbn=0 85045 163 9 |pages=199 |language=en}}</ref> Daar word tussen ’n nasel en ’n gondel onderskei. Daar is byvoorbeeld die term “enjinnaselstut” (''engine nacelle strut'') en die term “enjingondelplasing” (''engine-pod location'').<ref>{{Cite book |last=Die Hoof |title=Konseplys Vliegtuigbouterme |date=6 Februarie 1974 |publisher=Spoorwegtaalburo |year=1974 |publication-date=1974 |pages=85 |language=af |trans-title=Draft List of Aircraft Construction Terms}}</ref> == Verwysings == {{verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] omtxlxeu486a01arayh8eb7oc4ktayn 1 458455 2907960 2881314 2026-05-29T13:13:25Z Gaius le Roux 203341 /* Verstaan nie */ Antwoord 2907960 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Lugvaartterme == {{ping|Gaius le Roux}}, sien [[Lugvaartterme]] waar ''Nacelle'' as ''Enjinhulsel'' vertaal word. Die inligting is deur 'n vlieënier hier geskep. Kom die woord Nasel in enige vakkundige woordeboek voor? Ek is tans besig met [[Klappe]], ek soek hulp met die vertaling van die name van die tipe klappe. Kan jy help? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:51, 26 Februarie 2026 (UTC) :Goeie dag, Oesjaar :Die term ''nasel'' kom in die Engels-Afrikaanse Tegniese Woordeboek van doktor HJ Terblance voor. In daardie boek word die term ''gondel'' ook vir ''nacelle'' gebruik (altwee met die verbandswoord lugvaart. Die Engelse term ''engine'' ''nacelle'' word as ''enjingondel'' in die Terblanche-boek vertaal (verbandswoord vliegterme). :Ek het die term ''nasel'' in die Konseplys Vliegtuigbouterme van die Spoorwegtaalburo teengekom. In daardie boek word 'n onderskeid tussen "gondel" en "nasel" getref: :engine-'''pod''' location = enjin'''gondel'''plasing :'''pod'''-and-boom structure = '''gondel'''-en-boomstruktuur :'''pod''' location = '''gondel'''ligging :engine '''nacelle''' strut = enjin'''nasel'''stut :'''nacelle''' frame = '''nasel'''raam :'''nacelle''' side cowl = '''nasel'''sykap :(Die vetdruk is myne.) :Volgens die Konseplys Vliegtuigbouterme word die keuse van die Afrikaanse vertaling bepaal deur die Engelse term wat gebruik word. :Wat die name van verskillende klappe betref, kan jy vir my 'n lys by my e-posadres aan my stuur dan sal ek kyk of ek kan help. :Groete :Gaius le Roux [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 04:37, 27 Februarie 2026 (UTC) :: Dankie vir antwoord Gaius. Maureen van Helden van VivA het dit ook bevestig, sien hier: ''Pharos se Afrikaans-Engels/English-Afrikaans Woordeboek: "gondel" (lugvervoer).'' :: ''Die Tegniese woordeboek: "nasel", "gondel" (lugvervoer), asook "enjingondel" (vliegtuie) vir "engine nacelle" en "kraggondel" vir "power nacelle".'' ::''Bronne: PAEEA; Tegniese woordeboek'' ::Nou weet ons! Is/was jy betrokke in die lugvaart bedryf? Jy is welkom om ons te vertel op jou Gebruikersblad. Die vraag wat ek my self vra, wat sou die SAAWK verkies nasel of enjinhulsel? Gaan loer asb na Lugvaarterme. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:23, 27 Februarie 2026 (UTC) :::O ja, beskik jy oor 'n kopie van Dr. Terblance se woordeboek? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:26, 27 Februarie 2026 (UTC) ::::Ja, ek het 'n kopie van Dr. Terblanche se woordeboek. [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 06:30, 27 Februarie 2026 (UTC) :::::Bevestig asb sy jaar van publikasie. Watter kant van die wêreld bly jy? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:35, 27 Februarie 2026 (UTC) ::::::Dit is die derde uitgawe en dr. Terblanche het dit in April 1976 onderteken. Ek bly in 'n voorstad van Krugersdorp (Mogale City). Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 07:49, 27 Februarie 2026 (UTC) : Ek bly in Koedoestr hier in Rant-en-Dal. Wanneer kan ons ontmoet by M&B, Key West? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:53, 27 Februarie 2026 (UTC) :: Dan bring ek vir jou 'n t-hemp ook! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:56, 27 Februarie 2026 (UTC) :::Dit sal gaaf wees! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 08:03, 27 Februarie 2026 (UTC) ::Gee my kans om my finansies uit te sorteer, dan laat ek jou weet. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 08:02, 27 Februarie 2026 (UTC) == Verstaan nie == Jy sê in die onderskrif van die Lockheed Lightning dat hy twee enjinnaselle het (voor, links en regs van die sentrale nasel). Dit is drie naselle. Bedoel jy "links voor en regs voor" van die sentrale nasel? Ek het verander na "links en regs voor". [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:34, 27 Februarie 2026 (UTC) :Terloops, die AWS en WAT erken net "gondel". En dit lyk my Pharos ook. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:48, 27 Februarie 2026 (UTC) :Goeie dag, @[[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]]. Dit is ou nuus hierdie, maar ek het vandag op Wikipedia rondgeswerf en op hierdie kommentaar afgekom. Daar is net drie naselle, waarvan twee die enjinnaselle is. Ek het die byskrif verander en dit is nou na my mening reg. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 13:13, 29 Mei 2026 (UTC) q71wavlsrxv7bemckfov9ztm4ujd1dm 2907961 2907960 2026-05-29T13:18:11Z Gaius le Roux 203341 /* Verstaan nie */ Antwoord 2907961 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Lugvaartterme == {{ping|Gaius le Roux}}, sien [[Lugvaartterme]] waar ''Nacelle'' as ''Enjinhulsel'' vertaal word. Die inligting is deur 'n vlieënier hier geskep. Kom die woord Nasel in enige vakkundige woordeboek voor? Ek is tans besig met [[Klappe]], ek soek hulp met die vertaling van die name van die tipe klappe. Kan jy help? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:51, 26 Februarie 2026 (UTC) :Goeie dag, Oesjaar :Die term ''nasel'' kom in die Engels-Afrikaanse Tegniese Woordeboek van doktor HJ Terblance voor. In daardie boek word die term ''gondel'' ook vir ''nacelle'' gebruik (altwee met die verbandswoord lugvaart. Die Engelse term ''engine'' ''nacelle'' word as ''enjingondel'' in die Terblanche-boek vertaal (verbandswoord vliegterme). :Ek het die term ''nasel'' in die Konseplys Vliegtuigbouterme van die Spoorwegtaalburo teengekom. In daardie boek word 'n onderskeid tussen "gondel" en "nasel" getref: :engine-'''pod''' location = enjin'''gondel'''plasing :'''pod'''-and-boom structure = '''gondel'''-en-boomstruktuur :'''pod''' location = '''gondel'''ligging :engine '''nacelle''' strut = enjin'''nasel'''stut :'''nacelle''' frame = '''nasel'''raam :'''nacelle''' side cowl = '''nasel'''sykap :(Die vetdruk is myne.) :Volgens die Konseplys Vliegtuigbouterme word die keuse van die Afrikaanse vertaling bepaal deur die Engelse term wat gebruik word. :Wat die name van verskillende klappe betref, kan jy vir my 'n lys by my e-posadres aan my stuur dan sal ek kyk of ek kan help. :Groete :Gaius le Roux [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 04:37, 27 Februarie 2026 (UTC) :: Dankie vir antwoord Gaius. Maureen van Helden van VivA het dit ook bevestig, sien hier: ''Pharos se Afrikaans-Engels/English-Afrikaans Woordeboek: "gondel" (lugvervoer).'' :: ''Die Tegniese woordeboek: "nasel", "gondel" (lugvervoer), asook "enjingondel" (vliegtuie) vir "engine nacelle" en "kraggondel" vir "power nacelle".'' ::''Bronne: PAEEA; Tegniese woordeboek'' ::Nou weet ons! Is/was jy betrokke in die lugvaart bedryf? Jy is welkom om ons te vertel op jou Gebruikersblad. Die vraag wat ek my self vra, wat sou die SAAWK verkies nasel of enjinhulsel? Gaan loer asb na Lugvaarterme. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:23, 27 Februarie 2026 (UTC) :::O ja, beskik jy oor 'n kopie van Dr. Terblance se woordeboek? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:26, 27 Februarie 2026 (UTC) ::::Ja, ek het 'n kopie van Dr. Terblanche se woordeboek. [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 06:30, 27 Februarie 2026 (UTC) :::::Bevestig asb sy jaar van publikasie. Watter kant van die wêreld bly jy? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:35, 27 Februarie 2026 (UTC) ::::::Dit is die derde uitgawe en dr. Terblanche het dit in April 1976 onderteken. Ek bly in 'n voorstad van Krugersdorp (Mogale City). Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 07:49, 27 Februarie 2026 (UTC) : Ek bly in Koedoestr hier in Rant-en-Dal. Wanneer kan ons ontmoet by M&B, Key West? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:53, 27 Februarie 2026 (UTC) :: Dan bring ek vir jou 'n t-hemp ook! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:56, 27 Februarie 2026 (UTC) :::Dit sal gaaf wees! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 08:03, 27 Februarie 2026 (UTC) ::Gee my kans om my finansies uit te sorteer, dan laat ek jou weet. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 08:02, 27 Februarie 2026 (UTC) == Verstaan nie == Jy sê in die onderskrif van die Lockheed Lightning dat hy twee enjinnaselle het (voor, links en regs van die sentrale nasel). Dit is drie naselle. Bedoel jy "links voor en regs voor" van die sentrale nasel? Ek het verander na "links en regs voor". [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:34, 27 Februarie 2026 (UTC) :Terloops, die AWS en WAT erken net "gondel". En dit lyk my Pharos ook. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:48, 27 Februarie 2026 (UTC) ::Goeie middag, @[[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]]. Die term "enjinnasel" kom in die ''Vliegtuigbouterme'' voor, en dit is 'n aanvaarbare bron vir lugvaartterme. Dieselfde bron tref 'n onderskeid tussen "gondel" en "nasel". [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 13:18, 29 Mei 2026 (UTC) :Goeie dag, @[[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]]. Dit is ou nuus hierdie, maar ek het vandag op Wikipedia rondgeswerf en op hierdie kommentaar afgekom. Daar is net drie naselle, waarvan twee die enjinnaselle is. Ek het die byskrif verander en dit is nou na my mening reg. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 13:13, 29 Mei 2026 (UTC) 6wxuey17bra5d8jreq29am1zfnc5kh6 0 461049 2908079 2907654 2026-05-30T07:29:30Z Sobaka 328 opruim 2908079 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel)  tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen). Die diagram is vir ‘n gassentrifugeaanleg. Bron World Nuclear Association. ]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ‘n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het in die vroeë dae die kernwapenprogram ‘n kritieke opstelling vir vinnige neutrone gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afroka se “koue” kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] le2lo9vub94jdpbp8z73ieyl2t7xqil 2908080 2908079 2026-05-30T07:32:24Z Sobaka 328 /* Die Vela-insident */ konteks 2908080 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel)  tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen). Die diagram is vir ‘n gassentrifugeaanleg. Bron World Nuclear Association. ]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ‘n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het in die vroeë dae die kernwapenprogram ‘n kritieke opstelling vir vinnige neutrone gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afroka se “koue” kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] d9254luoyx9k67r14m3a9tf0tcew5pg 2908101 2908080 2026-05-30T08:42:09Z Sobaka 328 /* Agtergrond */ opruim 2908101 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde "vreedsame" kernploffingstoestel 'n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel)  tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen). Die diagram is vir ‘n gassentrifugeaanleg. Bron World Nuclear Association. ]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ‘n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het in die vroeë dae die kernwapenprogram ‘n kritieke opstelling vir vinnige neutrone gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afroka se “koue” kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] qmi6buhdks6bnbwmbmimc4hd04wh0ih 2908102 2908101 2026-05-30T08:50:21Z Sobaka 328 /* Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika */ opruim 2908102 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde "vreedsame" kernploffingstoestel 'n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel)  tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen). Die diagram is vir ‘n gassentrifugeaanleg. Bron World Nuclear Association. ]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ‘n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het in die vroeë dae die kernwapenprogram ‘n kritieke opstelling vir vinnige neutrone gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afroka se “koue” kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] 516zblchc3wp2td65ksc54airpfjb30 2908103 2908102 2026-05-30T08:51:38Z Sobaka 328 /* Agtergrond */ herformuleer 2908103 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel)  tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen). Die diagram is vir ‘n gassentrifugeaanleg. Bron World Nuclear Association. ]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ‘n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het in die vroeë dae die kernwapenprogram ‘n kritieke opstelling vir vinnige neutrone gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afroka se “koue” kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] cplcb0cho3y01o8xvp52lengtu8nb6o 2908104 2908103 2026-05-30T08:53:51Z Sobaka 328 /* Begin van die kernplofstofprogram */ beter titel 2908104 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel)  tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen). Die diagram is vir ‘n gassentrifugeaanleg. Bron World Nuclear Association. ]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ‘n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het in die vroeë dae die kernwapenprogram ‘n kritieke opstelling vir vinnige neutrone gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afroka se “koue” kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] n5whooggkek62aulqzlae18w9vne0pi 2908105 2908104 2026-05-30T08:55:54Z Sobaka 328 /* Ontstaan van die kernplofstofprogram */ herformuleer 2908105 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ‘n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het in die vroeë dae die kernwapenprogram ‘n kritieke opstelling vir vinnige neutrone gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afroka se “koue” kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] e3ci8deyl5ppkp92iutciwrk8etxtmz 2908106 2908105 2026-05-30T09:00:46Z Sobaka 328 /* Vroeë kernnavorsing en uraanverryking */ opruim 2908106 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ‘n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het in die vroeë dae die kernwapenprogram ‘n kritieke opstelling vir vinnige neutrone gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afroka se “koue” kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] 3xcbjbztvf76ikqqaiklnehwwfws54t 2908107 2908106 2026-05-30T09:09:24Z Sobaka 328 /* Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee */ opruim 2908107 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ‘n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het in die vroeë dae die kernwapenprogram ‘n kritieke opstelling vir vinnige neutrone gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afroka se “koue” kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] fv66fd3vpqkaaq6atecfzcbc4yadx5g 2908108 2908107 2026-05-30T09:11:15Z Sobaka 328 /* Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee */ bywerk 2908108 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ‘n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het in die vroeë dae die kernwapenprogram ‘n kritieke opstelling vir vinnige neutrone gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afroka se “koue” kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] 3e26low1no1z3zzyab7wn2lilp2bs3y 2908109 2908108 2026-05-30T09:15:05Z Sobaka 328 /* Die VP-program en vroeë ondersoeke */ titel 2908109 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ‘n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het in die vroeë dae die kernwapenprogram ‘n kritieke opstelling vir vinnige neutrone gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afroka se “koue” kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] a20x3utvlmxj9d4eawdnrjm8xpyke20 2908110 2908109 2026-05-30T09:24:25Z Sobaka 328 /* Die VP-program en aanvanklike ondersoeke */ opruim 2908110 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ‘n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het in die vroeë dae die kernwapenprogram ‘n kritieke opstelling vir vinnige neutrone gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afroka se “koue” kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] h4q1tgi1ncnyish9o27kjep05yp9j7p 2908111 2908110 2026-05-30T09:28:54Z Sobaka 328 /* Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling */ opruim 2908111 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER destyds nie oor geskikte fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanontipe kerntoestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, waarin ’n projektiel van nie-kernmateriaal gebruik is.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Die sukses van hierdie toetse het die AER in sy oordeel versterk dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ‘n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het in die vroeë dae die kernwapenprogram ‘n kritieke opstelling vir vinnige neutrone gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afroka se “koue” kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] 6zim25fjul8xe0m455wy8nj2agx247q 2908116 2908111 2026-05-30T09:31:24Z Sobaka 328 /* Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling */ opruim 2908116 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER destyds nie oor geskikte fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Somchem was 'n staatsbeheerde vervaardiger van plofstof en dryfmiddels. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanontipe kerntoestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, waarin ’n projektiel van nie-kernmateriaal gebruik is.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Die sukses van hierdie toetse het die AER in sy oordeel versterk dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ‘n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het in die vroeë dae die kernwapenprogram ‘n kritieke opstelling vir vinnige neutrone gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afroka se “koue” kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] mc995meseralkemfp3v2dpj5xzre41v 2908117 2908116 2026-05-30T09:54:56Z Sobaka 328 /* Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering */ opruim 2908117 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER destyds nie oor geskikte fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Somchem was 'n staatsbeheerde vervaardiger van plofstof en dryfmiddels. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanontipe kerntoestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, waarin ’n projektiel van nie-kernmateriaal gebruik is.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Die sukses van hierdie toetse het die AER in sy oordeel versterk dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag voltooi waarin tot die gevolgtrekking gekom is dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik tegnies haalbaar was. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B. J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte vermoë om kernploftoestelle te vervaardig, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER binne die beleidsraamwerk van die regering opgetree het, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ‘n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het in die vroeë dae die kernwapenprogram ‘n kritieke opstelling vir vinnige neutrone gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afroka se “koue” kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] df58231e1fi4zlwrj6w8n7gy32v0wi2 2908118 2908117 2026-05-30T10:00:40Z Sobaka 328 /* Onsekerheid oor militêre toepassings */ opruim 2908118 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER destyds nie oor geskikte fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Somchem was 'n staatsbeheerde vervaardiger van plofstof en dryfmiddels. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanontipe kerntoestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, waarin ’n projektiel van nie-kernmateriaal gebruik is.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Die sukses van hierdie toetse het die AER in sy oordeel versterk dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag voltooi waarin tot die gevolgtrekking gekom is dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik tegnies haalbaar was. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B. J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte vermoë om kernploftoestelle te vervaardig, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER binne die beleidsraamwerk van die regering opgetree het, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Daar is geen aanduiding dat enige moontlike militêre rol vir die toestel destyds aan personeel binne die program gekommunikeer is nie. Hoewel daar sporadies verwysings in die pers na moontlike militêre gebruike verskyn het, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Geen bekende primêre bronne uit hierdie tydperk bevestig ’n uitdruklike militêre doel vir die program nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het ook nie aan die vereistes van ’n praktiese kernwapen voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk, met ’n massa van byna 168 ton, en is deur kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program gedurende hierdie fase was die ontwikkeling van ’n werkende kernploftoestel eerder as ’n operasionele wapenstelsel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ‘n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het in die vroeë dae die kernwapenprogram ‘n kritieke opstelling vir vinnige neutrone gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afroka se “koue” kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] 3o1goy16wu9v6jw44kdnwesho8r4mj5 2908119 2908118 2026-05-30T10:03:47Z Sobaka 328 /* Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein */ opruim 2908119 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER destyds nie oor geskikte fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Somchem was 'n staatsbeheerde vervaardiger van plofstof en dryfmiddels. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanontipe kerntoestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, waarin ’n projektiel van nie-kernmateriaal gebruik is.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Die sukses van hierdie toetse het die AER in sy oordeel versterk dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag voltooi waarin tot die gevolgtrekking gekom is dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik tegnies haalbaar was. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B. J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte vermoë om kernploftoestelle te vervaardig, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER binne die beleidsraamwerk van die regering opgetree het, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Daar is geen aanduiding dat enige moontlike militêre rol vir die toestel destyds aan personeel binne die program gekommunikeer is nie. Hoewel daar sporadies verwysings in die pers na moontlike militêre gebruike verskyn het, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Geen bekende primêre bronne uit hierdie tydperk bevestig ’n uitdruklike militêre doel vir die program nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het ook nie aan die vereistes van ’n praktiese kernwapen voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk, met ’n massa van byna 168 ton, en is deur kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program gedurende hierdie fase was die ontwikkeling van ’n werkende kernploftoestel eerder as ’n operasionele wapenstelsel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970's het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem, met die kernprogram as een van die eerste teikens van beperkende maatreëls en uitvoerbeheer. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het die ontwikkeling van die Kalahari-kernploftoetsterrein begin.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ‘n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het in die vroeë dae die kernwapenprogram ‘n kritieke opstelling vir vinnige neutrone gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afroka se “koue” kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] swuqr2gqp416ndkizoxnv3ihxst1dot 2908120 2908119 2026-05-30T10:09:44Z Sobaka 328 /* Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan */ opruim 2908120 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER destyds nie oor geskikte fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Somchem was 'n staatsbeheerde vervaardiger van plofstof en dryfmiddels. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanontipe kerntoestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, waarin ’n projektiel van nie-kernmateriaal gebruik is.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Die sukses van hierdie toetse het die AER in sy oordeel versterk dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag voltooi waarin tot die gevolgtrekking gekom is dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik tegnies haalbaar was. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B. J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte vermoë om kernploftoestelle te vervaardig, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER binne die beleidsraamwerk van die regering opgetree het, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Daar is geen aanduiding dat enige moontlike militêre rol vir die toestel destyds aan personeel binne die program gekommunikeer is nie. Hoewel daar sporadies verwysings in die pers na moontlike militêre gebruike verskyn het, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Geen bekende primêre bronne uit hierdie tydperk bevestig ’n uitdruklike militêre doel vir die program nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het ook nie aan die vereistes van ’n praktiese kernwapen voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk, met ’n massa van byna 168 ton, en is deur kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program gedurende hierdie fase was die ontwikkeling van ’n werkende kernploftoestel eerder as ’n operasionele wapenstelsel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970's het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem, met die kernprogram as een van die eerste teikens van beperkende maatreëls en uitvoerbeheer. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het die ontwikkeling van die Kalahari-kernploftoetsterrein begin.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ’n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het gedurende die vroeë jare van die program ’n kritieke fasiliteit vir vinnige-neutron-eksperimente gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AER beduidende tegniese vordering gemaak deur ballistiese en neutroniese rekenaarmodelle te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd, dit wil sê die tyd wat nodig was om 'n stabiele verrykingsgradiënt te vestig, is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Daar is egter reeds teen die einde van 1977, 'n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afroka se “koue” kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] tjo3rtk3b77u5ly3q74em76whqn099r 2908121 2908120 2026-05-30T10:14:15Z Sobaka 328 /* Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking */ opruim 2908121 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER destyds nie oor geskikte fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Somchem was 'n staatsbeheerde vervaardiger van plofstof en dryfmiddels. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanontipe kerntoestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, waarin ’n projektiel van nie-kernmateriaal gebruik is.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Die sukses van hierdie toetse het die AER in sy oordeel versterk dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag voltooi waarin tot die gevolgtrekking gekom is dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik tegnies haalbaar was. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B. J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte vermoë om kernploftoestelle te vervaardig, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER binne die beleidsraamwerk van die regering opgetree het, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Daar is geen aanduiding dat enige moontlike militêre rol vir die toestel destyds aan personeel binne die program gekommunikeer is nie. Hoewel daar sporadies verwysings in die pers na moontlike militêre gebruike verskyn het, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Geen bekende primêre bronne uit hierdie tydperk bevestig ’n uitdruklike militêre doel vir die program nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het ook nie aan die vereistes van ’n praktiese kernwapen voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk, met ’n massa van byna 168 ton, en is deur kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program gedurende hierdie fase was die ontwikkeling van ’n werkende kernploftoestel eerder as ’n operasionele wapenstelsel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970's het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem, met die kernprogram as een van die eerste teikens van beperkende maatreëls en uitvoerbeheer. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het die ontwikkeling van die Kalahari-kernploftoetsterrein begin.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ’n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het gedurende die vroeë jare van die program ’n kritieke fasiliteit vir vinnige-neutron-eksperimente gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AER beduidende tegniese vordering gemaak deur ballistiese en neutroniese rekenaarmodelle te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd, dit wil sê die tyd wat nodig was om 'n stabiele verrykingsgradiënt te vestig, is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Daar is egter reeds teen die einde van 1977, 'n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses van die uraanverrykingsprogram en die gepaardgaande tegnologiese deurbrake het nuwe momentum aan die kernnavorsingsprogram verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het internasionale teenkanting teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle toegeneem. Hierdie teenkanting het egter nie tot die beëindiging van die program gelei nie. Die internasionale reaksie het aansienlik toegeneem nadat voorbereidings vir 'n moontlike Suid-Afrikaanse kerntoets in die Kalahari in 1977 bekend geword het. Hoewel daar reeds voor 1977 belangstelling bestaan het in die moontlike strategiese waarde van die program, dui die meeste beskikbare bronne daarop dat die besluit om 'n formele kernafskrikvermoë te ontwikkel waarskynlik eers ná die Kalahari-voorval van 1977 geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afroka se “koue” kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] 7tanehohee3qmtx4rp2vi3l4hkko11l 2908122 2908121 2026-05-30T10:16:14Z Sobaka 328 /* Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein */ bywerk 2908122 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER destyds nie oor geskikte fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Somchem was 'n staatsbeheerde vervaardiger van plofstof en dryfmiddels. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanontipe kerntoestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, waarin ’n projektiel van nie-kernmateriaal gebruik is.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Die sukses van hierdie toetse het die AER in sy oordeel versterk dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag voltooi waarin tot die gevolgtrekking gekom is dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik tegnies haalbaar was. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B. J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte vermoë om kernploftoestelle te vervaardig, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER binne die beleidsraamwerk van die regering opgetree het, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Daar is geen aanduiding dat enige moontlike militêre rol vir die toestel destyds aan personeel binne die program gekommunikeer is nie. Hoewel daar sporadies verwysings in die pers na moontlike militêre gebruike verskyn het, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Geen bekende primêre bronne uit hierdie tydperk bevestig ’n uitdruklike militêre doel vir die program nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het ook nie aan die vereistes van ’n praktiese kernwapen voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk, met ’n massa van byna 168 ton, en is deur kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program gedurende hierdie fase was die ontwikkeling van ’n werkende kernploftoestel eerder as ’n operasionele wapenstelsel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970's het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem, met die kernprogram as een van die eerste teikens van beperkende maatreëls en uitvoerbeheer. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het die ontwikkeling van die Kalahari-kernploftoetsterrein begin.<ref name="Stumpf"/> Die terrein was ontwerp om ondergrondse kerntoetse moontlik te maak, soortgelyk aan die toetsmetodes wat destyds deur verskeie ander kernmoondhede gebruik is. ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ’n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het gedurende die vroeë jare van die program ’n kritieke fasiliteit vir vinnige-neutron-eksperimente gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AER beduidende tegniese vordering gemaak deur ballistiese en neutroniese rekenaarmodelle te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd, dit wil sê die tyd wat nodig was om 'n stabiele verrykingsgradiënt te vestig, is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Daar is egter reeds teen die einde van 1977, 'n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses van die uraanverrykingsprogram en die gepaardgaande tegnologiese deurbrake het nuwe momentum aan die kernnavorsingsprogram verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het internasionale teenkanting teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle toegeneem. Hierdie teenkanting het egter nie tot die beëindiging van die program gelei nie. Die internasionale reaksie het aansienlik toegeneem nadat voorbereidings vir 'n moontlike Suid-Afrikaanse kerntoets in die Kalahari in 1977 bekend geword het. Hoewel daar reeds voor 1977 belangstelling bestaan het in die moontlike strategiese waarde van die program, dui die meeste beskikbare bronne daarop dat die besluit om 'n formele kernafskrikvermoë te ontwikkel waarskynlik eers ná die Kalahari-voorval van 1977 geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afroka se “koue” kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] b2rhpshyod10m1b6nvm4xio4l0n6ejh 2908123 2908122 2026-05-30T10:21:57Z Sobaka 328 /* Samewerking tussen die AER en die SAW */ opruim 2908123 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER destyds nie oor geskikte fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Somchem was 'n staatsbeheerde vervaardiger van plofstof en dryfmiddels. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanontipe kerntoestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, waarin ’n projektiel van nie-kernmateriaal gebruik is.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Die sukses van hierdie toetse het die AER in sy oordeel versterk dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag voltooi waarin tot die gevolgtrekking gekom is dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik tegnies haalbaar was. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B. J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte vermoë om kernploftoestelle te vervaardig, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER binne die beleidsraamwerk van die regering opgetree het, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Daar is geen aanduiding dat enige moontlike militêre rol vir die toestel destyds aan personeel binne die program gekommunikeer is nie. Hoewel daar sporadies verwysings in die pers na moontlike militêre gebruike verskyn het, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Geen bekende primêre bronne uit hierdie tydperk bevestig ’n uitdruklike militêre doel vir die program nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het ook nie aan die vereistes van ’n praktiese kernwapen voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk, met ’n massa van byna 168 ton, en is deur kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program gedurende hierdie fase was die ontwikkeling van ’n werkende kernploftoestel eerder as ’n operasionele wapenstelsel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970's het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem, met die kernprogram as een van die eerste teikens van beperkende maatreëls en uitvoerbeheer. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het die ontwikkeling van die Kalahari-kernploftoetsterrein begin.<ref name="Stumpf"/> Die terrein was ontwerp om ondergrondse kerntoetse moontlik te maak, soortgelyk aan die toetsmetodes wat destyds deur verskeie ander kernmoondhede gebruik is. ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ’n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het gedurende die vroeë jare van die program ’n kritieke fasiliteit vir vinnige-neutron-eksperimente gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AER beduidende tegniese vordering gemaak deur ballistiese en neutroniese rekenaarmodelle te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd, dit wil sê die tyd wat nodig was om 'n stabiele verrykingsgradiënt te vestig, is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Daar is egter reeds teen die einde van 1977, 'n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses van die uraanverrykingsprogram en die gepaardgaande tegnologiese deurbrake het nuwe momentum aan die kernnavorsingsprogram verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het internasionale teenkanting teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle toegeneem. Hierdie teenkanting het egter nie tot die beëindiging van die program gelei nie. Die internasionale reaksie het aansienlik toegeneem nadat voorbereidings vir 'n moontlike Suid-Afrikaanse kerntoets in die Kalahari in 1977 bekend geword het. Hoewel daar reeds voor 1977 belangstelling bestaan het in die moontlike strategiese waarde van die program, dui die meeste beskikbare bronne daarop dat die besluit om 'n formele kernafskrikvermoë te ontwikkel waarskynlik eers ná die Kalahari-voorval van 1977 geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsing te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n sekuriteits- en administratiewe dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] verkry en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen formele inisiatiewe deur die Weermag geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afroka se “koue” kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] 16nzg3xbgasdls0o5udttbh1ez7t8w9 2908124 2908123 2026-05-30T10:27:03Z Sobaka 328 /* Eerste militêre belangstelling in kernwapens */ opruim 2908124 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER destyds nie oor geskikte fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Somchem was 'n staatsbeheerde vervaardiger van plofstof en dryfmiddels. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanontipe kerntoestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, waarin ’n projektiel van nie-kernmateriaal gebruik is.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Die sukses van hierdie toetse het die AER in sy oordeel versterk dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag voltooi waarin tot die gevolgtrekking gekom is dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik tegnies haalbaar was. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B. J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte vermoë om kernploftoestelle te vervaardig, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER binne die beleidsraamwerk van die regering opgetree het, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Daar is geen aanduiding dat enige moontlike militêre rol vir die toestel destyds aan personeel binne die program gekommunikeer is nie. Hoewel daar sporadies verwysings in die pers na moontlike militêre gebruike verskyn het, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Geen bekende primêre bronne uit hierdie tydperk bevestig ’n uitdruklike militêre doel vir die program nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het ook nie aan die vereistes van ’n praktiese kernwapen voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk, met ’n massa van byna 168 ton, en is deur kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program gedurende hierdie fase was die ontwikkeling van ’n werkende kernploftoestel eerder as ’n operasionele wapenstelsel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970's het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem, met die kernprogram as een van die eerste teikens van beperkende maatreëls en uitvoerbeheer. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het die ontwikkeling van die Kalahari-kernploftoetsterrein begin.<ref name="Stumpf"/> Die terrein was ontwerp om ondergrondse kerntoetse moontlik te maak, soortgelyk aan die toetsmetodes wat destyds deur verskeie ander kernmoondhede gebruik is. ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ’n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het gedurende die vroeë jare van die program ’n kritieke fasiliteit vir vinnige-neutron-eksperimente gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AER beduidende tegniese vordering gemaak deur ballistiese en neutroniese rekenaarmodelle te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd, dit wil sê die tyd wat nodig was om 'n stabiele verrykingsgradiënt te vestig, is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Daar is egter reeds teen die einde van 1977, 'n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses van die uraanverrykingsprogram en die gepaardgaande tegnologiese deurbrake het nuwe momentum aan die kernnavorsingsprogram verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het internasionale teenkanting teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle toegeneem. Hierdie teenkanting het egter nie tot die beëindiging van die program gelei nie. Die internasionale reaksie het aansienlik toegeneem nadat voorbereidings vir 'n moontlike Suid-Afrikaanse kerntoets in die Kalahari in 1977 bekend geword het. Hoewel daar reeds voor 1977 belangstelling bestaan het in die moontlike strategiese waarde van die program, dui die meeste beskikbare bronne daarop dat die besluit om 'n formele kernafskrikvermoë te ontwikkel waarskynlik eers ná die Kalahari-voorval van 1977 geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsing te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n sekuriteits- en administratiewe dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] verkry en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen formele inisiatiewe deur die Weermag geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduidings van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met kernplofkoppe toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernploftoestelspan in verbinding getree met die doel om die massa van 'n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van 'n “sogenaamde vreedsame kernploftoestel”, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afroka se “koue” kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] lb4acsb8hfhrlq6bpaa2cia9bx6ndm4 2908126 2908124 2026-05-30T11:05:47Z Sobaka 328 /* Internasionale druk en die Kalahari-insident */ opruim 2908126 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER destyds nie oor geskikte fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Somchem was 'n staatsbeheerde vervaardiger van plofstof en dryfmiddels. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanontipe kerntoestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, waarin ’n projektiel van nie-kernmateriaal gebruik is.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Die sukses van hierdie toetse het die AER in sy oordeel versterk dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag voltooi waarin tot die gevolgtrekking gekom is dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik tegnies haalbaar was. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B. J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte vermoë om kernploftoestelle te vervaardig, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER binne die beleidsraamwerk van die regering opgetree het, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Daar is geen aanduiding dat enige moontlike militêre rol vir die toestel destyds aan personeel binne die program gekommunikeer is nie. Hoewel daar sporadies verwysings in die pers na moontlike militêre gebruike verskyn het, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Geen bekende primêre bronne uit hierdie tydperk bevestig ’n uitdruklike militêre doel vir die program nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het ook nie aan die vereistes van ’n praktiese kernwapen voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk, met ’n massa van byna 168 ton, en is deur kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program gedurende hierdie fase was die ontwikkeling van ’n werkende kernploftoestel eerder as ’n operasionele wapenstelsel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970's het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem, met die kernprogram as een van die eerste teikens van beperkende maatreëls en uitvoerbeheer. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het die ontwikkeling van die Kalahari-kernploftoetsterrein begin.<ref name="Stumpf"/> Die terrein was ontwerp om ondergrondse kerntoetse moontlik te maak, soortgelyk aan die toetsmetodes wat destyds deur verskeie ander kernmoondhede gebruik is. ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ’n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het gedurende die vroeë jare van die program ’n kritieke fasiliteit vir vinnige-neutron-eksperimente gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AER beduidende tegniese vordering gemaak deur ballistiese en neutroniese rekenaarmodelle te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd, dit wil sê die tyd wat nodig was om 'n stabiele verrykingsgradiënt te vestig, is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Daar is egter reeds teen die einde van 1977, 'n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses van die uraanverrykingsprogram en die gepaardgaande tegnologiese deurbrake het nuwe momentum aan die kernnavorsingsprogram verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het internasionale teenkanting teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle toegeneem. Hierdie teenkanting het egter nie tot die beëindiging van die program gelei nie. Die internasionale reaksie het aansienlik toegeneem nadat voorbereidings vir 'n moontlike Suid-Afrikaanse kerntoets in die Kalahari in 1977 bekend geword het. Hoewel daar reeds voor 1977 belangstelling bestaan het in die moontlike strategiese waarde van die program, dui die meeste beskikbare bronne daarop dat die besluit om 'n formele kernafskrikvermoë te ontwikkel waarskynlik eers ná die Kalahari-voorval van 1977 geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsing te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n sekuriteits- en administratiewe dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] verkry en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen formele inisiatiewe deur die Weermag geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduidings van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met kernplofkoppe toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernploftoestelspan in verbinding getree met die doel om die massa van 'n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van 'n “sogenaamde vreedsame kernploftoestel”, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970's geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende internasionale teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief beperkte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afrika se "koue" kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, aangesien satellietwaarnemings van die voorbereidings die intelligensie van die USSR en die VSA verskaf is, bevestig het.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel-1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoë te toets.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie|Sowjet]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein waargeneem. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen.n om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] 31c9voe457v9wpajjomlgzptkmcqfgq 0 462008 2907980 2907866 2026-05-29T15:23:35Z Dumbassman 62009 [[:Kategorie:Geskiedenis van telekommunikasie]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2907980 wikitext text/x-wiki Die '''Nasionale Telekommunikasi-museum''' (voorheen die '''Telekom Museum''') is geleë tussen Jalan Raja Chulan en Jalan Gereja in [[Kuala Lumpur]], [[Maleisië]]. Die gebou, wat oorspronklik bekend gestaan het as die '''Selangor Streeksgebou''', is in 1928 voltooi en word gekenmerk deur sy Griekse neo-klassieke argitektuur. Die museum dien as ’n belangrike bewaarplek vir die geskiedenis en ontwikkeling van telekommunikasie in Maleisië. == Geskiedenis == Die oorspronklike gebou is in 1928 opgerig om ’n sentrale handbediende telefoonstelsel te huisves. Dit is ontwerp met ondergrondse kabelruimtes en vloere wat aangepas is vir die telekommunikasietoerusting van daardie tyd. Die ontwerp was een van die beste voorbeelde van ’n telekommunikasiegebou gedurende die koloniale era. Die gebou het oorspronklik ’n “G”-vormige uitleg gehad met ’n diensgang rondom ’n binneste hof. Soos baie koloniale geboue van die tydperk, is die drieverdiepingstruktuur met hout- en staalondersteuning gebou. Die voorkant van die gebou is versier met klassieke elemente, insluitend simmetriese vensters en dekoratiewe neo-klassieke besonderhede. ’n Kenmerkende aspek van die argitektuur is die ry tweeverdieping-Ioniese pilare wat deur twee torings geflankeer word. === Veranderings en uitbreiding === Met verloop van tyd is verskeie wysigings en uitbreidings aan die oorspronklike struktuur aangebring. In 1958 het die Openbare Werke Departement (JKR) ’n vierverdieping-kantoorgebou bygevoeg wat die twee ente van die oorspronklike gebou verbind het. Teen die vroeë 1980’s het die Departement Telekom Maleisië (JTM) dringend meer kantoorruimte en fasiliteite vir telekommunikasietoerusting benodig. In 1984 is ’n plan voorgestel om ’n nuwe 26-verdiepinggebou op die terrein op te rig, wat die sloping van die historiese Selangor Streeksgebou sou vereis. Aanvanklik het die plan voorsiening gemaak vir die behoud van die voorkant van die oorspronklike gebou met sy Ioniese pilare as ’n historiese simbool. Die plan is egter gewysig weens paduitbreidingsvereistes van die Kuala Lumpur Stadsraad (DBKL). Tydens die begin van die slopingswerk in 1984 het die destydse Maleisiese eerste minister, Tun Dr. Mahathir Mohamad, die terrein besoek en voorgestel dat die historiese gebou bewaar word as deel van die nasionale erfenis. As gevolg hiervan is die projek heroorweeg en is die gebou in April 1985 amptelik as historiese erfenis verklaar. == Herontwikkeling as museum == Na die hersiening van die ontwikkelingsplan is besluit om die gebou in ’n museum te omskep wat die geskiedenis van telekommunikasie in Maleisië kan bewaar. Die herontwikkelingskonsep het die volgende doelwitte ingesluit: * Om ou en nuwe ontwikkelinge geïntegreerd te kombineer. * Om historiese eienskappe te bewaar deur gepaste hergebruik. * Om ’n unieke openbare ruimte met argitektoniese en tuinontwerp te skep. * Om die gebou se historiese en kulturele waarde te beskerm. Die herstel- en opknappingswerk is tussen 1989 en 1992 deur die firma KDA Vennootskap Argitekte uitgevoer teen ’n koste van ongeveer RM7 miljoen. Verdere werk aan die uitstallingsgalerye en bedryfsruimtes is in 1993 voltooi teen ’n verdere koste van RM3 miljoen. Die restourasie moes streng voldoen aan die regulasies rakende historiese erfenisgeboue, wat beteken het dat die oorspronklike vorm van die gebou nie verander kon word nie. == Galerye == Die museum beskik oor twee hoofgalerye: * '''Geskiedenisgalery''' op die eerste verdieping * '''Moderne galery''' op die tweede verdieping Die uitstallings beeld die ontwikkeling van komminukasiestelsels uit vanaf prehistoriese tye tot die moderne digitale era. Interaktiewe uitstallings, klankeffekte en historiese tonele word gebruik om besoekers ’n meeslepende ervaring te bied. === Geskiedenisgalery === Die geskiedenisgalery begin met uitbeeldings van vroeë menslike kommunikasie deur middel van grotskilderye. Daarna volg die ontwikkeling van moderne telekommunikasie vanaf die 1870’s, toe die telegraaf en telefoon bekendgestel is en later na Maleisië gebring is. Die galery dek ook die ontwikkeling van radiokommunikasie, telefoonhoofkwartiere en radiostasies in Maleisië. ’n Groot deel van die uitstalling fokus op die skade wat tydens die Japanese besetting van Maleisië gedurende die Tweede Wêreldoorlog (1941–1945) aan die telekommunikasienetwerk aangerig is. Besoekers kan ook demonstrasies sien van hoe telefoonoperateurs vroeër oproepe handmatig verbind het. === Moderne galery === Die moderne galery fokus op hedendaagse telekommunikasietegnologieë en die dienste van Telekom Maleisië (TM). Modelle van satellietstasies en die stad Kuala Lumpur word uitgestal, saam met verskeie TM-produkte en dienste. == Hulpbronsentrum == Die museum beskik oor ’n hulpbronsentrum op die tweede verdieping waar die publiek, veral studente, toegang kan verkry tot materiaal oor die geskiedenis van telekommunikasie in Maleisië. Die versameling sluit in: * Jaarverslae van Telekom Maleisië vanaf 1946 * Tydskrifte soos ''Mercury'', ''Wire'', ''Telecom Media'' en ''Telekom Journal'' * Fotoalbums en historiese dokumente * Telefoonstelle uit die 1930’s tot die 1980’s * Telekommunikasiekabels en verwante toerusting == Ander fasiliteite == Die museum bevat ook: * ’n Inligtings- en vertoningskamer vir groeptoere * ’n Gebedskamer (surau) vir besoekers en personeel * ’n TM Point-dienssentrum op die grondvloer waar TM-produkte en -dienste aangebied word == Ligging en besoekure == Die museum is geleë in die sogenaamde “goue driehoek”-gebied van Kuala Lumpur, naby Jalan Raja Chulan en Jalan Gereja. Dit is ongeveer 600 meter vanaf die [[Kuala Lumpur-toring]]. Die museum is daagliks oop van 09:00 tot 17:00, behalwe op openbare vakansiedae. Toegang tot die museum is gratis. [[Kategorie:Geskiedenis van telekommunikasie]] 9nl9j8x60vyjg5979kc9khjtpil2zve 2907981 2907980 2026-05-29T15:24:01Z Dumbassman 62009 [[:Kategorie:Museums]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2907981 wikitext text/x-wiki Die '''Nasionale Telekommunikasi-museum''' (voorheen die '''Telekom Museum''') is geleë tussen Jalan Raja Chulan en Jalan Gereja in [[Kuala Lumpur]], [[Maleisië]]. Die gebou, wat oorspronklik bekend gestaan het as die '''Selangor Streeksgebou''', is in 1928 voltooi en word gekenmerk deur sy Griekse neo-klassieke argitektuur. Die museum dien as ’n belangrike bewaarplek vir die geskiedenis en ontwikkeling van telekommunikasie in Maleisië. == Geskiedenis == Die oorspronklike gebou is in 1928 opgerig om ’n sentrale handbediende telefoonstelsel te huisves. Dit is ontwerp met ondergrondse kabelruimtes en vloere wat aangepas is vir die telekommunikasietoerusting van daardie tyd. Die ontwerp was een van die beste voorbeelde van ’n telekommunikasiegebou gedurende die koloniale era. Die gebou het oorspronklik ’n “G”-vormige uitleg gehad met ’n diensgang rondom ’n binneste hof. Soos baie koloniale geboue van die tydperk, is die drieverdiepingstruktuur met hout- en staalondersteuning gebou. Die voorkant van die gebou is versier met klassieke elemente, insluitend simmetriese vensters en dekoratiewe neo-klassieke besonderhede. ’n Kenmerkende aspek van die argitektuur is die ry tweeverdieping-Ioniese pilare wat deur twee torings geflankeer word. === Veranderings en uitbreiding === Met verloop van tyd is verskeie wysigings en uitbreidings aan die oorspronklike struktuur aangebring. In 1958 het die Openbare Werke Departement (JKR) ’n vierverdieping-kantoorgebou bygevoeg wat die twee ente van die oorspronklike gebou verbind het. Teen die vroeë 1980’s het die Departement Telekom Maleisië (JTM) dringend meer kantoorruimte en fasiliteite vir telekommunikasietoerusting benodig. In 1984 is ’n plan voorgestel om ’n nuwe 26-verdiepinggebou op die terrein op te rig, wat die sloping van die historiese Selangor Streeksgebou sou vereis. Aanvanklik het die plan voorsiening gemaak vir die behoud van die voorkant van die oorspronklike gebou met sy Ioniese pilare as ’n historiese simbool. Die plan is egter gewysig weens paduitbreidingsvereistes van die Kuala Lumpur Stadsraad (DBKL). Tydens die begin van die slopingswerk in 1984 het die destydse Maleisiese eerste minister, Tun Dr. Mahathir Mohamad, die terrein besoek en voorgestel dat die historiese gebou bewaar word as deel van die nasionale erfenis. As gevolg hiervan is die projek heroorweeg en is die gebou in April 1985 amptelik as historiese erfenis verklaar. == Herontwikkeling as museum == Na die hersiening van die ontwikkelingsplan is besluit om die gebou in ’n museum te omskep wat die geskiedenis van telekommunikasie in Maleisië kan bewaar. Die herontwikkelingskonsep het die volgende doelwitte ingesluit: * Om ou en nuwe ontwikkelinge geïntegreerd te kombineer. * Om historiese eienskappe te bewaar deur gepaste hergebruik. * Om ’n unieke openbare ruimte met argitektoniese en tuinontwerp te skep. * Om die gebou se historiese en kulturele waarde te beskerm. Die herstel- en opknappingswerk is tussen 1989 en 1992 deur die firma KDA Vennootskap Argitekte uitgevoer teen ’n koste van ongeveer RM7 miljoen. Verdere werk aan die uitstallingsgalerye en bedryfsruimtes is in 1993 voltooi teen ’n verdere koste van RM3 miljoen. Die restourasie moes streng voldoen aan die regulasies rakende historiese erfenisgeboue, wat beteken het dat die oorspronklike vorm van die gebou nie verander kon word nie. == Galerye == Die museum beskik oor twee hoofgalerye: * '''Geskiedenisgalery''' op die eerste verdieping * '''Moderne galery''' op die tweede verdieping Die uitstallings beeld die ontwikkeling van komminukasiestelsels uit vanaf prehistoriese tye tot die moderne digitale era. Interaktiewe uitstallings, klankeffekte en historiese tonele word gebruik om besoekers ’n meeslepende ervaring te bied. === Geskiedenisgalery === Die geskiedenisgalery begin met uitbeeldings van vroeë menslike kommunikasie deur middel van grotskilderye. Daarna volg die ontwikkeling van moderne telekommunikasie vanaf die 1870’s, toe die telegraaf en telefoon bekendgestel is en later na Maleisië gebring is. Die galery dek ook die ontwikkeling van radiokommunikasie, telefoonhoofkwartiere en radiostasies in Maleisië. ’n Groot deel van die uitstalling fokus op die skade wat tydens die Japanese besetting van Maleisië gedurende die Tweede Wêreldoorlog (1941–1945) aan die telekommunikasienetwerk aangerig is. Besoekers kan ook demonstrasies sien van hoe telefoonoperateurs vroeër oproepe handmatig verbind het. === Moderne galery === Die moderne galery fokus op hedendaagse telekommunikasietegnologieë en die dienste van Telekom Maleisië (TM). Modelle van satellietstasies en die stad Kuala Lumpur word uitgestal, saam met verskeie TM-produkte en dienste. == Hulpbronsentrum == Die museum beskik oor ’n hulpbronsentrum op die tweede verdieping waar die publiek, veral studente, toegang kan verkry tot materiaal oor die geskiedenis van telekommunikasie in Maleisië. Die versameling sluit in: * Jaarverslae van Telekom Maleisië vanaf 1946 * Tydskrifte soos ''Mercury'', ''Wire'', ''Telecom Media'' en ''Telekom Journal'' * Fotoalbums en historiese dokumente * Telefoonstelle uit die 1930’s tot die 1980’s * Telekommunikasiekabels en verwante toerusting == Ander fasiliteite == Die museum bevat ook: * ’n Inligtings- en vertoningskamer vir groeptoere * ’n Gebedskamer (surau) vir besoekers en personeel * ’n TM Point-dienssentrum op die grondvloer waar TM-produkte en -dienste aangebied word == Ligging en besoekure == Die museum is geleë in die sogenaamde “goue driehoek”-gebied van Kuala Lumpur, naby Jalan Raja Chulan en Jalan Gereja. Dit is ongeveer 600 meter vanaf die [[Kuala Lumpur-toring]]. Die museum is daagliks oop van 09:00 tot 17:00, behalwe op openbare vakansiedae. Toegang tot die museum is gratis. [[Kategorie:Geskiedenis van telekommunikasie]] [[Kategorie:Museums]] 1j8lk8vo79gy5wbe0huox0re7nr0t98 2907982 2907981 2026-05-29T15:26:11Z Dumbassman 62009 2907982 wikitext text/x-wiki Die '''Nasionale Telekommunikasi-museum''' (voorheen die '''Telekom Museum''') is geleë tussen Jalan Raja Chulan en Jalan Gereja in [[Kuala Lumpur]], [[Maleisië]]. Die gebou, wat oorspronklik bekend gestaan het as die '''Selangor Streeksgebou''', is in 1928 voltooi en word gekenmerk deur sy Griekse neo-klassieke argitektuur.<ref name="muziumtelekom.com.my">{{cite web|url=http://www.muziumtelekom.com.my/aboutus.html|title=Muzium Telekom|publisher=Telekom Museum|accessdate=6 December 2016}}</ref> Die museum dien as ’n belangrike bewaarplek vir die geskiedenis en ontwikkeling van telekommunikasie in Maleisië. == Geskiedenis == Die oorspronklike gebou is in 1928 opgerig om ’n sentrale handbediende telefoonstelsel te huisves. Dit is ontwerp met ondergrondse kabelruimtes en vloere wat aangepas is vir die telekommunikasietoerusting van daardie tyd. Die ontwerp was een van die beste voorbeelde van ’n telekommunikasiegebou gedurende die koloniale era. Die gebou het oorspronklik ’n “G”-vormige uitleg gehad met ’n diensgang rondom ’n binneste hof. Soos baie koloniale geboue van die tydperk, is die drieverdiepingstruktuur met hout- en staalondersteuning gebou. Die voorkant van die gebou is versier met klassieke elemente, insluitend simmetriese vensters en dekoratiewe neo-klassieke besonderhede. ’n Kenmerkende aspek van die argitektuur is die ry tweeverdieping-Ioniese pilare wat deur twee torings geflankeer word. === Veranderings en uitbreiding === Met verloop van tyd is verskeie wysigings en uitbreidings aan die oorspronklike struktuur aangebring. In 1958 het die Openbare Werke Departement (JKR) ’n vierverdieping-kantoorgebou bygevoeg wat die twee ente van die oorspronklike gebou verbind het. Teen die vroeë 1980’s het die Departement Telekom Maleisië (JTM) dringend meer kantoorruimte en fasiliteite vir telekommunikasietoerusting benodig. In 1984 is ’n plan voorgestel om ’n nuwe 26-verdiepinggebou op die terrein op te rig, wat die sloping van die historiese Selangor Streeksgebou sou vereis. Aanvanklik het die plan voorsiening gemaak vir die behoud van die voorkant van die oorspronklike gebou met sy Ioniese pilare as ’n historiese simbool. Die plan is egter gewysig weens paduitbreidingsvereistes van die Kuala Lumpur Stadsraad (DBKL). Tydens die begin van die slopingswerk in 1984 het die destydse Maleisiese eerste minister, Tun Dr. Mahathir Mohamad, die terrein besoek en voorgestel dat die historiese gebou bewaar word as deel van die nasionale erfenis. As gevolg hiervan is die projek heroorweeg en is die gebou in April 1985 amptelik as historiese erfenis verklaar. == Herontwikkeling as museum == Na die hersiening van die ontwikkelingsplan is besluit om die gebou in ’n museum te omskep wat die geskiedenis van telekommunikasie in Maleisië kan bewaar. Die herontwikkelingskonsep het die volgende doelwitte ingesluit: * Om ou en nuwe ontwikkelinge geïntegreerd te kombineer. * Om historiese eienskappe te bewaar deur gepaste hergebruik. * Om ’n unieke openbare ruimte met argitektoniese en tuinontwerp te skep. * Om die gebou se historiese en kulturele waarde te beskerm. Die herstel- en opknappingswerk is tussen 1989 en 1992 deur die firma KDA Vennootskap Argitekte uitgevoer teen ’n koste van ongeveer RM7 miljoen. Verdere werk aan die uitstallingsgalerye en bedryfsruimtes is in 1993 voltooi teen ’n verdere koste van RM3 miljoen. Die restourasie moes streng voldoen aan die regulasies rakende historiese erfenisgeboue, wat beteken het dat die oorspronklike vorm van die gebou nie verander kon word nie. == Galerye == Die museum beskik oor twee hoofgalerye: * '''Geskiedenisgalery''' op die eerste verdieping * '''Moderne galery''' op die tweede verdieping Die uitstallings beeld die ontwikkeling van komminukasiestelsels uit vanaf prehistoriese tye tot die moderne digitale era. Interaktiewe uitstallings, klankeffekte en historiese tonele word gebruik om besoekers ’n meeslepende ervaring te bied. === Geskiedenisgalery === Die geskiedenisgalery begin met uitbeeldings van vroeë menslike kommunikasie deur middel van grotskilderye. Daarna volg die ontwikkeling van moderne telekommunikasie vanaf die 1870’s, toe die telegraaf en telefoon bekendgestel is en later na Maleisië gebring is. Die galery dek ook die ontwikkeling van radiokommunikasie, telefoonhoofkwartiere en radiostasies in Maleisië. ’n Groot deel van die uitstalling fokus op die skade wat tydens die Japanese besetting van Maleisië gedurende die Tweede Wêreldoorlog (1941–1945) aan die telekommunikasienetwerk aangerig is. Besoekers kan ook demonstrasies sien van hoe telefoonoperateurs vroeër oproepe handmatig verbind het. === Moderne galery === Die moderne galery fokus op hedendaagse telekommunikasietegnologieë en die dienste van Telekom Maleisië (TM). Modelle van satellietstasies en die stad Kuala Lumpur word uitgestal, saam met verskeie TM-produkte en dienste. == Hulpbronsentrum == Die museum beskik oor ’n hulpbronsentrum op die tweede verdieping waar die publiek, veral studente, toegang kan verkry tot materiaal oor die geskiedenis van telekommunikasie in Maleisië. Die versameling sluit in: * Jaarverslae van Telekom Maleisië vanaf 1946 * Tydskrifte soos ''Mercury'', ''Wire'', ''Telecom Media'' en ''Telekom Journal'' * Fotoalbums en historiese dokumente * Telefoonstelle uit die 1930’s tot die 1980’s * Telekommunikasiekabels en verwante toerusting == Ander fasiliteite == Die museum bevat ook: * ’n Inligtings- en vertoningskamer vir groeptoere * ’n Gebedskamer (surau) vir besoekers en personeel * ’n TM Point-dienssentrum op die grondvloer waar TM-produkte en -dienste aangebied word == Ligging en besoekure == Die museum is geleë in die sogenaamde “goue driehoek”-gebied van Kuala Lumpur, naby Jalan Raja Chulan en Jalan Gereja. Dit is ongeveer 600 meter vanaf die [[Kuala Lumpur-toring]]. Die museum is daagliks oop van 09:00 tot 17:00, behalwe op openbare vakansiedae. Toegang tot die museum is gratis. ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Geskiedenis van telekommunikasie]] [[Kategorie:Museums]] gisdscj582gwywa3v8h40wwek2odt4x 0 462033 2907989 2026-05-29T16:07:49Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2907989 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia telekii | authority = Schweinf., (1892) | synonyms =* ''Lobelia fenniae'' <small>T.C.E.Fr.</small> }} '''''Lobelia telekii''''' is 'n monokarpiese meerjarige plant wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Kenia]] en [[Uganda]] en kom in die Aberdareberge en op berge [[Elgon]] en [[Kenia (berg)|Kenia]] voor. == Galery == <gallery> Lobelia telekii mtkenya 02.jpg Lobelia telekii mtkenya 04.jpg Lobelia telekii mtkenya 01.jpg Lobelia telekii mtkenya 03.jpg Lobelia telekii mtkenya 05.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143926-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|telekii]] [[Kategorie:Flora van Kenia]] [[Kategorie:Flora van Uganda]] bq37m9w7lbjrmnipsh1m9586x7knee9 1 462034 2907990 2026-05-29T16:09:48Z Oesjaar 7467 Verbeter 2907990 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 462035 2907991 2026-05-29T16:16:45Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2907991 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia stenophylla | authority = Benth., (1868) | synonyms =* ''Dortmanna stenophylla'' <small>(Benth.) Kuntze</small> }} '''''Lobelia stenophylla''''' is 'n meerjarige plant wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Australië]] en kom in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Nieu-Suid-Wallis]], [[Noordelike Gebied]], [[Queensland]] en [[Wes-Australië]] voor. == Galery == <gallery> Lobelia stenophylla 2.jpg Comprehensive catalogue of Queensland plants, both indigenous and naturalised. To which are added, where known, the aboriginal and other vernacular names; with numerous illustrations, and copious (14596190100).jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143884-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|stenophylla]] [[Kategorie:Flora van Australië]] [[Kategorie:Endemiese plante van Australië]] 4nais45b4p8dh0bacnx1dm1dibtucal 1 462036 2907992 2026-05-29T16:17:50Z Oesjaar 7467 Verbeter 2907992 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 462037 2907995 2026-05-29T17:51:11Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2907995 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia sessilifolia | authority = Lamb., (1811) | synonyms =* ''Dortmanna sessilifolia'' <small>(Lamb.) Kuntze</small> * ''Lobelia camtschatica'' <small>Pall. ex Spreng.</small> * ''Lobelia salicifolia'' <small>Fisch. ex Trautv.</small> * ''Lobelia saligna'' <small>Fisch.</small> * ''Lobelia sessilifolia var. latifolia'' <small>Nakai</small> * ''Lobelia sessilifolia f. leuantha'' <small>H.Hara</small> * ''Rapuntium kamtschaticum'' <small>C.Presl</small> }} '''''Lobelia sessilifolia''''' is 'n meerjarige plant wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Japan]], [[Mongolië]], [[Noord-Korea]], [[Sachalin]], [[Siberië]] in [[Rusland]], [[Suid-Korea]] en die [[Volksrepubliek China]] voor. == Galery == <gallery> Lobelia sessilifolia 5.JPG Hololeion krameri in Higashiyama Zoo and Botanical Gardens.jpg Lobelia sessilifolia 03.jpg Lobelia sessilifolia - Flickr - odako1.jpg Lobelia sessilifolia Dwarf type 20210627 093225.jpg Lobelia sessilifolia Dwarf type 20210627 094307.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143849-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|sessilifolia]] [[Kategorie:Flora van Japan]] [[Kategorie:Flora van Mongolië]] [[Kategorie:Flora van Noord-Korea]] [[Kategorie:Flora van Rusland]] [[Kategorie:Flora van Sachalin]] [[Kategorie:Flora van Suid-Korea]] [[Kategorie:Flora van die Volksrepubliek China]] f44f9psq6xjopfc247wqc34wlvuwpzh 2907996 2907995 2026-05-29T17:51:35Z Oesjaar 7467 Verbeter 2907996 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia sessilifolia | authority = Lamb., (1811) | synonyms =* ''Dortmanna sessilifolia'' <small>(Lamb.) Kuntze</small> * ''Lobelia camtschatica'' <small>Pall. ex Spreng.</small> * ''Lobelia salicifolia'' <small>Fisch. ex Trautv.</small> * ''Lobelia saligna'' <small>Fisch.</small> * ''Lobelia sessilifolia var. latifolia'' <small>Nakai</small> * ''Lobelia sessilifolia f. leuantha'' <small>H.Hara</small> * ''Rapuntium kamtschaticum'' <small>C.Presl</small> }} '''''Lobelia sessilifolia''''' is 'n meerjarige plant wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Japan]], [[Mongolië]], [[Noord-Korea]], [[Sachalin]], [[Siberië]] in [[Rusland]], [[Suid-Korea]] en die [[Volksrepubliek China]]. == Galery == <gallery> Lobelia sessilifolia 5.JPG Hololeion krameri in Higashiyama Zoo and Botanical Gardens.jpg Lobelia sessilifolia 03.jpg Lobelia sessilifolia - Flickr - odako1.jpg Lobelia sessilifolia Dwarf type 20210627 093225.jpg Lobelia sessilifolia Dwarf type 20210627 094307.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143849-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|sessilifolia]] [[Kategorie:Flora van Japan]] [[Kategorie:Flora van Mongolië]] [[Kategorie:Flora van Noord-Korea]] [[Kategorie:Flora van Rusland]] [[Kategorie:Flora van Sachalin]] [[Kategorie:Flora van Suid-Korea]] [[Kategorie:Flora van die Volksrepubliek China]] is94mez53y68xi9yd7t3itffcem66ud 14 462038 2907997 2026-05-29T17:53:56Z Oesjaar 7467 Nuwe kategorie 2907997 wikitext text/x-wiki {{Broodkrummels}} [[Kategorie:Flora van Oseanië|Sachalin]] [[Kategorie:Flora volgens land|Sachalin]] pkeiyy5mpwcmmnd2baqawtqppq4rnwf 1 462039 2907998 2026-05-29T17:57:32Z Oesjaar 7467 Verbeter 2907998 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 462040 2908001 2026-05-29T18:06:20Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2908001 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia rhynchopetalum | authority = Hemsl., (1877) | synonyms =* ''Dortmanna montana'' <small>(Fresen.) Kuntze</small> * ''Lobelia rhynchopetalum subsp. callosomarginata'' <small>E.Wimm.</small> * ''Rhynchopetalum montanum'' <small>Fresen.</small> * ''Tupa montana'' <small>(Fresen.) Vatke</small> * ''Tupa rhynchopetalum'' <small>Hochst. ex A.Rich.</small> }} '''''Lobelia rhynchopetalum''''' is 'n [[boom]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Ethiopië]]. == Galery == <gallery> Giant Lobelia 01.jpg Giant Lobelia 02.jpg Canis simensis -Simien Mountains, Ethiopia-8.jpg Lobelia phytopetalum 02.jpg Lobelia phytopetalum 03.jpg Lobelia phytopetalum 05.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143774-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|rhynchopetalum]] [[Kategorie:Flora van Ethiopië]] [[Kategorie:Endemiese plante van Ethiopië]] 8jiz7z5b1oydkv9swpay5pndxnmdyh0 1 462041 2908002 2026-05-29T18:07:30Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908002 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 462042 2908003 2026-05-29T18:15:07Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto. 2908003 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia rhombifolia | authority = de Vriese, (1845) | synonyms =* ''Dortmanna rhombifolia'' <small>(de Vriese) Kuntze</small> * ''Lobelia kochiana'' <small>E.Wimm.</small> * ''Lobelia rhombifolia var. bidentula'' <small>E.Wimm.</small> }} '''''Lobelia rhombifolia''''' is 'n eenjarige plant wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Australië]] en kom in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Suid-Australië]], [[Tasmanië]], [[Victoria]] en [[Wes-Australië]]] voor. == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143773-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|rhombifolia]] [[Kategorie:Flora van Australië]] [[Kategorie:Endemiese plante van Australië]] 6amux3wjyf6eihyqdperkcdmragbejm 2908008 2908003 2026-05-29T18:29:20Z Oesjaar 7467 Ai! 2908008 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia rhombifolia | authority = de Vriese, (1845) | synonyms =* ''Dortmanna rhombifolia'' <small>(de Vriese) Kuntze</small> * ''Lobelia kochiana'' <small>E.Wimm.</small> * ''Lobelia rhombifolia var. bidentula'' <small>E.Wimm.</small> }} '''''Lobelia rhombifolia''''' is 'n eenjarige plant wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Australië]] en kom in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Suid-Australië]], [[Tasmanië]], [[Victoria]] en [[Wes-Australië]] voor. == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143773-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|rhombifolia]] [[Kategorie:Flora van Australië]] [[Kategorie:Endemiese plante van Australië]] pcks7ifozmmla8hjzvhgqniic8rbm23 1 462043 2908004 2026-05-29T18:16:24Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908004 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 462044 2908006 2026-05-29T18:24:48Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2908006 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia purpurascens | authority = [[Robert Brown (botanis)|R.Br.]], (1810) | synonyms =* ''Dortmanna purpurascens'' <small>(R.Br.) Kuntze</small> * ''Lobelia ilicifolia'' <small>Sims</small> * ''Lobelia purpurascens var. ilicifolia'' <small>(Sims) A.DC.</small> * ''Pratia purpurascens'' <small>(R.Br.) E.Wimm.</small> * ''Rapuntium purpurascens'' <small>(R.Br.) C.Presl</small> }} '''''Lobelia purpurascens''''' is 'n meerjarige plant of 'n wortelagtige [[geofiet]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Australië]] en kom in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Nieu-Suid-Wallis]], [[Queensland]] en [[Victoria]] voor. == Galery == <gallery> Pratia purpurascens plant1 (17188743358).jpg Pratia purpurascens leaf2 (17376208181).jpg Lobelia ilicifolia.jpg Lobelia purpurascens 01.jpg Lobelia purpurascens flower pink.jpg White Root flower (13798738305).jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143732-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|purpurascens]] [[Kategorie:Flora van Australië]] [[Kategorie:Endemiese plante van Australië]] rdwgkh96cx624e2iggry7rpw1sc59sp 1 462045 2908007 2026-05-29T18:26:04Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908007 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 3 462046 2908010 2026-05-29T18:31:16Z Mfield 200923 Mfield het bladsy [[Gebruikerbespreking:DejiJJ]] na [[Gebruikerbespreking:Kongo96]] geskuif: Bladsy is outomaties geskuif na hernoeming van gebruiker "[[Spesiaal:CentralAuth/DejiJJ|DejiJJ]]" na "[[Spesiaal:CentralAuth/Kongo96|Kongo96]]" 2908010 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Gebruikerbespreking:Kongo96]] qpzbyikw0v1umhr8okjgeg6ecz9m0v2 0 462047 2908011 2026-05-29T18:32:42Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met een foto! 2908011 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia pratioides | authority = Benth., (1868) | synonyms =* ''Dortmanna pratioides'' <small>(Benth.) Kuntze</small> }} '''''Lobelia pratioides''''' is 'n meerjarige [[plant]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Australië]] en kom in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Nieu-Suid-Wallis]], [[Suid-Australië]], [[Tasmanië]] en [[Victoria]] voor. == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143708-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|pratioides]] [[Kategorie:Flora van Australië]] [[Kategorie:Endemiese plante van Australië]] buy7sova127a5vuws5f0tnxnoiad09e 1 462048 2908012 2026-05-29T18:33:39Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908012 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 462049 2908013 2026-05-29T18:37:37Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2908013 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia polyphylla | authority = Hook. & Arn., (1830) | synonyms = }} '''''Lobelia polyphylla''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan noord en sentraal [[Chili]]. == Galery == <gallery> Lobelia polyphylla 1.jpg Lobelia polyphylla 2.jpg Lobelia polyphylla (8638475370).jpg Lobelia Axiflora.JPG Lobelia polyphylla (9491841619).jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:142338-2 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|polyphylla]] [[Kategorie:Flora van Chili]] [[Kategorie:Endemiese plante van Chili]] 1f93m14ggx8h9uegbib7n9w263uol39 1 462050 2908014 2026-05-29T18:38:51Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908014 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 462051 2908015 2026-05-29T18:53:41Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2908015 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia pinifolia | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) | synonyms =* ''Dortmanna pinifolia'' <small>(L.) Kuntze</small> * ''Dortmanna pinifolia var. comosa'' <small>Kuntze</small> * ''Dortmanna pinifolia var. laxa'' <small>Kuntze</small> * ''Lobelia capillipes'' <small>Schltr.</small> * ''Lobelia pinifolia var. laricina'' <small>E.Wimm.</small> * ''Lobelia pinifolia f. parviflora'' <small>Wilms ex E.Wimm.</small> * ''Lobelia pinifolia f. rubriflora'' <small>Wilms ex E.Wimm.</small> * ''Rapuntium pinifolium'' <small>(L.) Chaz.</small> }} '''''Lobelia pinifolia''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Wes-Kaap]] voor. Die plant blom van November tot April en is deel van die [[fynbos]]. == Galery == <gallery> Lobelia pinifolia.JPG Lobelia pinifolia 1DS-II 1-8059.jpg Lobelia pinifolia 1DS-II 1-C3647.jpg Lobelia pinifolia 1DS-II 1-C4071.jpg Lobelia pinifolia 1DS-II 1-C4072.jpg Lobelia pinifolia 1DS-II 1-C5176.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=1720-121 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143688-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/27d2e5e8-31f0-4c37-b723-6b3ee98358b6 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|pinifolia]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 6auy6qm8hcahyuzpagqodghgrs70kdh 1 462052 2908016 2026-05-29T18:55:01Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908016 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 462053 2908018 2026-05-29T19:01:52Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2908018 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia physaloides | authority = A.Cunn., (1839 gepubl. 1838) | synonyms =* ''Colensoa physaloides'' <small>(A.Cunn.) Hook.f.</small> * ''Pratia physaloides'' <small>(A.Cunn.) Hemsl.</small> * ''Salvia koru'' <small>R.Taylor bis</small> }} '''''Lobelia physaloides''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Nieu-Seeland]] en kom net op die [[Noordeiland]] voor. == Galery == <gallery> Lobelia physaloides A.Cunn. (AM AK153466-1).jpg Lobelia physaloides A.Cunn. (AM AK153466-2).jpg Lobelia physaloides A.Cunn. (AM AK302014-1).jpg Lobelia physaloides A.Cunn. (AM AK153466-4).jpg Lobelia physaloides A.Cunn. (AM AK302014-3).jpg Lobelia physaloides A.Cunn. (AM AK302014-4).jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143682-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|physaloides]] [[Kategorie:Flora van Nieu-Seeland]] [[Kategorie:Endemiese plante van Nieu-Seeland]] 5snkm33qz97hsf58n94bjpe7om4uosg 1 462054 2908019 2026-05-29T19:03:20Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908019 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 462055 2908020 2026-05-29T19:12:33Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2908020 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia pedunculata | authority = [[Robert Brown (botanis)|R.Br.]], (1810) | synonyms =* ''Pratia pedunculata'' <small>(R.Br.) Benth.</small> * ''Rapuntium pedunculatum'' <small>(R.Br.) C.Presl</small> }} '''''Lobelia pedunculata''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Australië]] en kom in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Nieu-Suid-Wallis]], [[Queensland]], [[Suid-Australië]], [[Tasmanië]] en [[Victoria]] voor. == Galery == <gallery> Pratia pedunculata - Flickr - peganum.jpg Lobelia pedunculata blütenstand.jpg Blue star flowers.jpg Pratia pedunculata 1.JPG Pratia.jpg Lobelia pedunculata.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143669-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|pedunculata]] [[Kategorie:Flora van Australië]] [[Kategorie:Endemiese plante van Australië]] 8fqdgvxizh25wj4igxfmhnimeq7q559 1 462056 2908021 2026-05-29T19:13:44Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908021 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 462057 2908022 2026-05-29T19:20:10Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2908022 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia paludosa | authority = Nutt., (1818) | synonyms =* ''Dortmanna paludosa'' <small>(Nutt.) G.Don</small> * ''Dortmanna palustris'' <small>G.Don</small> * ''Lobelia nudicaulis'' <small>Raf.</small> * ''Rapuntium paludosum'' <small>(Nutt.) C.Presl</small> }} '''''Lobelia paludosa''''' is 'n meerjarige plant wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Verenigde State van Amerika]] en kom in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Alabama]], [[Florida]] en [[Georgia]] voor. == Galery == <gallery> Lobelia paludosa adaxial leaf surface.jpg Lobelia paludosa calyx.jpg Lobelia paludosa corolla.jpg Lobelia paludosa calyx 2.jpg Lobelia paludosa calyx and corolla.jpg Lobelia paludosa calyx.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143646-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|paludosa]] [[Kategorie:Flora van Amerika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Amerika]] nn96fcszd5ah2y2i2oq9lf6kq9x6m66 1 462058 2908023 2026-05-29T19:21:18Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908023 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 462059 2908024 2026-05-29T19:44:09Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2908024 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia oligophylla | authority = (Wedd.) Lammers, (1999) | synonyms =* ''Hypsela atacamensis'' <small>(Phil.) F.Phil.</small> * ''Hypsela longiflora'' <small>(Hook.f.) F.Phil.</small> * ''Hypsela oligophylla'' <small>(Wedd.) Benth. & Hook.f. ex Zahlbr.</small> * ''Hypsela reniformis'' <small>(Kunth) C.Presl</small> * ''Hypsela subsessilis'' <small>(Wedd.) Benth. & Hook.f. ex Zahlbr.</small> * ''Lobelia pratiana'' <small>Gaudich. ex Lammers</small> * ''Lysipomia reniformis'' <small>Kunth</small> * ''Pratia atacamensis'' <small>Phil.</small> * ''Pratia longiflora'' <small>Hook.f.</small> * ''Pratia oligophylla'' <small>Wedd.</small> * ''Pratia pencana'' <small>Phil.</small> * ''Pratia repens'' <small>Gaudich.</small> * ''Pratia repens var. urvilleana'' <small>A.DC.</small> * ''Pratia subsessilis''<small> Wedd.</small> }} '''''Lobelia oligophylla''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Argentinië]], [[Bolivië]], [[Chile]], [[Ecuador]], [[Falkland-eilande]] en [[Peru]]. == Galery == <gallery> Hypsela reniformis 2.JPG Lobelia oligophylla kz01.jpg Lobelia oligophylla kz02.jpg Lobelia oligophylla kz03.jpg Lobelia oligophylla kz04.jpg Lobelia oligophylla kz06.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1006664-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|oligophylla]] [[Kategorie:Flora van Argentinië]] [[Kategorie:Flora van Bolivië]] [[Kategorie:Flora van Chile]] [[Kategorie:Flora van Ecuador]] [[Kategorie:Flora van Falkland-eilande]] [[Kategorie:Flora van Peru]] 0eqptaw21bm9uhap2m6v8y8hw6qdwme 2908026 2908024 2026-05-29T19:48:20Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908026 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia oligophylla | authority = (Wedd.) Lammers, (1999) | synonyms =* ''Hypsela atacamensis'' <small>(Phil.) F.Phil.</small> * ''Hypsela longiflora'' <small>(Hook.f.) F.Phil.</small> * ''Hypsela oligophylla'' <small>(Wedd.) Benth. & Hook.f. ex Zahlbr.</small> * ''Hypsela reniformis'' <small>(Kunth) C.Presl</small> * ''Hypsela subsessilis'' <small>(Wedd.) Benth. & Hook.f. ex Zahlbr.</small> * ''Lobelia pratiana'' <small>Gaudich. ex Lammers</small> * ''Lysipomia reniformis'' <small>Kunth</small> * ''Pratia atacamensis'' <small>Phil.</small> * ''Pratia longiflora'' <small>Hook.f.</small> * ''Pratia oligophylla'' <small>Wedd.</small> * ''Pratia pencana'' <small>Phil.</small> * ''Pratia repens'' <small>Gaudich.</small> * ''Pratia repens var. urvilleana'' <small>A.DC.</small> * ''Pratia subsessilis''<small> Wedd.</small> }} '''''Lobelia oligophylla''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Argentinië]], [[Bolivië]], [[Chili]], [[Ecuador]], [[Falkland-eilande]] en [[Peru]]. == Galery == <gallery> Hypsela reniformis 2.JPG Lobelia oligophylla kz01.jpg Lobelia oligophylla kz02.jpg Lobelia oligophylla kz03.jpg Lobelia oligophylla kz04.jpg Lobelia oligophylla kz06.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1006664-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|oligophylla]] [[Kategorie:Flora van Argentinië]] [[Kategorie:Flora van Bolivië]] [[Kategorie:Flora van Chili]] [[Kategorie:Flora van Ecuador]] [[Kategorie:Flora van Falkland-eilande]] [[Kategorie:Flora van Peru]] pu1u2xzf6r53vfrookol1nra9tpxgbu 2908027 2908026 2026-05-29T19:48:37Z Oesjaar 7467 /* Bronnelys */ Verbeter 2908027 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia oligophylla | authority = (Wedd.) Lammers, (1999) | synonyms =* ''Hypsela atacamensis'' <small>(Phil.) F.Phil.</small> * ''Hypsela longiflora'' <small>(Hook.f.) F.Phil.</small> * ''Hypsela oligophylla'' <small>(Wedd.) Benth. & Hook.f. ex Zahlbr.</small> * ''Hypsela reniformis'' <small>(Kunth) C.Presl</small> * ''Hypsela subsessilis'' <small>(Wedd.) Benth. & Hook.f. ex Zahlbr.</small> * ''Lobelia pratiana'' <small>Gaudich. ex Lammers</small> * ''Lysipomia reniformis'' <small>Kunth</small> * ''Pratia atacamensis'' <small>Phil.</small> * ''Pratia longiflora'' <small>Hook.f.</small> * ''Pratia oligophylla'' <small>Wedd.</small> * ''Pratia pencana'' <small>Phil.</small> * ''Pratia repens'' <small>Gaudich.</small> * ''Pratia repens var. urvilleana'' <small>A.DC.</small> * ''Pratia subsessilis''<small> Wedd.</small> }} '''''Lobelia oligophylla''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Argentinië]], [[Bolivië]], [[Chili]], [[Ecuador]], [[Falkland-eilande]] en [[Peru]]. == Galery == <gallery> Hypsela reniformis 2.JPG Lobelia oligophylla kz01.jpg Lobelia oligophylla kz02.jpg Lobelia oligophylla kz03.jpg Lobelia oligophylla kz04.jpg Lobelia oligophylla kz06.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1006664-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|oligophylla]] [[Kategorie:Flora van Argentinië]] [[Kategorie:Flora van Bolivië]] [[Kategorie:Flora van Chili]] [[Kategorie:Flora van Ecuador]] [[Kategorie:Flora van die Falkland-eilande]] [[Kategorie:Flora van Peru]] 5mhgacdlll9hw8y7iaajscm875waqwn 1 462060 2908025 2026-05-29T19:45:38Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908025 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 3 462061 2908054 2026-05-30T01:15:53Z Mfield 200923 Mfield het bladsy [[Gebruikerbespreking:+JMJ+]] na [[Gebruikerbespreking:D&P]] geskuif: Bladsy is outomaties geskuif na hernoeming van gebruiker "[[Spesiaal:CentralAuth/+JMJ+|+JMJ+]]" na "[[Spesiaal:CentralAuth/D&P|D&P]]" 2908054 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Gebruikerbespreking:D&P]] 9xodnqr1o6oi58c947quupmow5ty1hi 0 462063 2908069 2026-05-30T07:08:47Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto. 2908069 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia oahuensis | authority = Rock, (1918) | synonyms =* ''Neowimmeria oahuensis'' <small>(Rock) I.Deg. & O.Deg.</small> }} '''''Lobelia oahuensis''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Hawaii]]. == Galery == <gallery> Lobelia oahuensis 176850365.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143614-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|oahuensis]] [[Kategorie:Flora van Hawaii]] [[Kategorie:Endemiese plante van Hawaii]] h2sg8lgki7dgo5f0f1buzdr8qy80gri 1 462064 2908070 2026-05-30T07:10:41Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908070 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 462065 2908076 2026-05-30T07:20:35Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2908076 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia nuttallii | authority = Schult., (1819) | synonyms =* ''Dortmanna nuttallii'' <small>(Schult.) Kuntze</small> * ''Lobelia gracilis'' <small>Nutt.</small> * ''Lobelia kalmii var. caroliniana'' <small>Michx.</small> * ''Lobelia kalmii var. gracilis'' <small>W.P.C.Barton</small> * ''Rapuntium nuttallianum'' <small>C.Presl</small> }} '''''Lobelia nuttallii''''' is 'n meerjarige plant wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Verenigde State van Amerika]] en kom in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Alabama]], [[Delaware]], [[Florida]], [[Georgia]], [[Kentucky]], [[Louisiana]], [[Maryland]], [[New Jersey]], [[New York (deelstaat)|New York]], [[Noord-Carolina]], [[Oklahoma]], [[Pennsilvanië]], [[Suid-Carolina]], [[Tennessee]] en [[Virginia]] voor. == Galery == <gallery> Lobelia nuttallii 1.JPG Lobelia nuttallii 2.JPG </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143610-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|nuttallii]] [[Kategorie:Flora van Amerika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Amerika]] o4oclop4o040r5uffndv8gn0aogdoj7 1 462066 2908077 2026-05-30T07:21:58Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908077 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 462067 2908082 2026-05-30T07:36:50Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2908082 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia niihauensis | authority = H.St.John, (1918) | synonyms =* ''Lobelia niihauensis var. forbesii'' <small>H.St.John</small> Lobelia niihauensis var. meridiana'' <small>H.St.John</small> Lobelia tortuosa'' <small>A.Heller</small> Lobelia tortuosa f. glabrata'' <small>Skottsb.</small> Lobelia tortuosa var. haupuensis'' <small>H.St.John</small> Lobelia tortuosa var. intermedia'' <small>H.St.John</small> Neowimmeria intermedia'' <small>(H.St.John) I.Deg. & O.Deg.</small> Neowimmeria meridiana'' <small>(H.St.John) I.Deg. & O.Deg.</small> Neowimmeria niihauensis'' <small>(H.St.John) O.Deg. & I.Deg.</small> Neowimmeria niihauensis var. forbesii'' <small>(H.St.John) I.Deg. & O.Deg.</small> Neowimmeria tortuosa'' <small>O.Deg. & I.Deg.</small> Neowimmeria tortuosa var. glabrata'' <small>(Skottsb.) I.Deg. & O.Deg.</small> }} '''''Lobelia niihauensis''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Hawaii]]. == Galery == <gallery> Lobelia niihauensis (5762724044).jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143596-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|niihauensis]] [[Kategorie:Flora van Hawaii]] [[Kategorie:Endemiese plante van Hawaii]] bm5j6jyfrilytajaupjl20kc7e9ifrh 2908084 2908082 2026-05-30T07:37:19Z Oesjaar 7467 Ai! 2908084 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia niihauensis | authority = H.St.John, (1918) | synonyms =* ''Lobelia niihauensis var. forbesii'' <small>H.St.John</small> * ''Lobelia niihauensis var. meridiana'' <small>H.St.John</small> * ''Lobelia tortuosa'' <small>A.Heller</small> * ''Lobelia tortuosa f. glabrata'' <small>Skottsb.</small> * ''Lobelia tortuosa var. haupuensis'' <small>H.St.John</small> * ''Lobelia tortuosa var. intermedia'' <small>H.St.John</small> * ''Neowimmeria intermedia'' <small>(H.St.John) I.Deg. & O.Deg.</small> * ''Neowimmeria meridiana'' <small>(H.St.John) I.Deg. & O.Deg.</small> * ''Neowimmeria niihauensis'' <small>(H.St.John) O.Deg. & I.Deg.</small> * ''Neowimmeria niihauensis var. forbesii'' <small>(H.St.John) I.Deg. & O.Deg.</small> * ''Neowimmeria tortuosa'' <small>O.Deg. & I.Deg.</small> * ''Neowimmeria tortuosa var. glabrata'' <small>(Skottsb.) I.Deg. & O.Deg.</small> }} '''''Lobelia niihauensis''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Hawaii]]. == Galery == <gallery> Lobelia niihauensis (5762724044).jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143596-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|niihauensis]] [[Kategorie:Flora van Hawaii]] [[Kategorie:Endemiese plante van Hawaii]] 00alwpk19snm2d0o7tmfkb9gcdb36ce 1 462068 2908085 2026-05-30T07:38:31Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908085 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 462069 2908088 2026-05-30T07:46:46Z Nikolai Kurbatov 125512 Nuwe bladsy geskep met '{{TITELAANSIG|''Disclosure Day''}} {{Inligtingskas rolprent | naam = Disclosure Day | beeld = | regisseur = [[Steven Spielberg]] | produksieleier = Kristie Macosko Krieger<br/>[[Steven Spielberg]] | draaiboekskrywer = David Koepp | met = {{Plainlist| * [[Emily Blunt]] * [[Josh O'Connor]] * [[Colin Firth]] * Eve Hewson * [[Colman Domingo]] }} | kinematografie = Janusz Kamiński | musiek = John Williams...' 2908088 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Disclosure Day''}} {{Inligtingskas rolprent | naam = Disclosure Day | beeld = | regisseur = [[Steven Spielberg]] | produksieleier = Kristie Macosko Krieger<br/>[[Steven Spielberg]] | draaiboekskrywer = David Koepp | met = {{Plainlist| * [[Emily Blunt]] * [[Josh O'Connor]] * [[Colin Firth]] * Eve Hewson * [[Colman Domingo]] }} | kinematografie = Janusz Kamiński | musiek = John Williams | redigeerder = Sarah Broshar<br/>Michael Kahn | verspreider = Universal Pictures | ateljee = Amblin Entertainment | vrystelling = [[12 Junie]] [[2026]] | speeltyd = 145 min | land = {{USA}} | taal = | begroting = | bruto = | voorafgegaan_deur = | opgevolg_deur = | webtuiste = | imdb_id = 15047880 }} '''''Disclosure Day''''' is 'n [[VSA|Amerikaanse]] rolprent uit [[2026]]. Die film is geregisseer deur [[Steven Spielberg]].<ref>[https://variety.com/2026/film/news/disclosure-day-first-reactions-spielberg-emily-blunt-praise-1236760402/ ‘Disclosure Day’ First Reactions Call Steven Spielberg’s Sci-Fi Epic ‘His Best Film in 20 Years’ and Praise Emily Blunt’s ‘All-Time’ Performance]</ref><ref>[https://deadline.com/feature/disclosure-day-news-updates-steven-spielberg-movie-1236929482/ Everything We Know About Steven Spielberg’s ‘Disclosure Day’ So Far]</ref> == Hoofrolspelers == * [[Emily Blunt]] as Margaret Fairchild * [[Josh O'Connor]] as Daniel Kellner * [[Colin Firth]] as Noah Scanlon * Eve Hewson as Jane Blankenship * [[Colman Domingo]] as Hugo Wakefield == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Wikiquote-inlyn}} * {{IMDb title|15047880}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse rolprente]] 5ent71sigs3k0nts7lervsb4tslgztg 0 462070 2908089 2026-05-30T07:47:15Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2908089 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia membranacea | authority = [[Robert Brown (botanis)|R.Br.]], (1810) | synonyms =* ''Dortmanna membranacea'' <small>(R.Br.) Kuntze</small> * ''Rapuntium membranaceum'' <small>(R.Br.) C.Presl</small> }} '''''Lobelia membranacea''''' is 'n meerjarige plant wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Australië]] en kom in die [[deelstaat]] [[Queensland]] voor. == Galery == <gallery> Lobelia membranacea flower lat.jpg Lobelia membranacea flower.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143543-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|membranacea]] [[Kategorie:Flora van Australië]] [[Kategorie:Endemiese plante van Australië]] 8za0md3zn4gtqh18fhzfq9ljtb3j2pc 1 462071 2908090 2026-05-30T07:47:32Z Nikolai Kurbatov 125512 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2908090 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 462072 2908093 2026-05-30T07:48:20Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908093 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 462073 2908095 2026-05-30T07:51:45Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2908095 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia macrodon | authority = (Hook.f.) Lammers, (1998) | synonyms =* ''Pratia macrodon'' <small>Hook.f.</small> }} '''''Lobelia macrodon''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Nieu-Seeland]] en kom net op die [[Suideiland]] voor. == Galery == <gallery> Lobelia macrodon.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1001393-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|macrodon]] [[Kategorie:Flora van Nieu-Seeland]] [[Kategorie:Endemiese plante van Nieu-Seeland]] eb2ipvxrjhbsmknfq4deo6baxjv3ek0 1 462074 2908096 2026-05-30T07:53:04Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908096 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 462075 2908112 2026-05-30T09:28:55Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2908112 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia laxiflora | authority = Kunth, (1819) | synonyms =* ''Dortmanna laxiflora'' <small>(Kunth) Kuntze</small> * ''Rapuntium laxiflorum'' <small>(Kunth) C.Presl</small> * ''Tupa laxiflora'' <small>(Kunth) Planch. & Oerst.</small> }} '''''Lobelia laxiflora''''' is 'n klein tot medium [[struyik]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Costa Rica]], [[El Salvador]], [[Guatemala]], [[Honduras]], [[Meksiko]], [[Nicaragua]], [[Panama]] en die [[Verenigde State van Amerika]]. In Amerika kom die spesie in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Arizona]] en [[Colombia]] voor. == Infraspesies == Die spesie het twee [[Infraspesifieke naam|infraspesies]]: * ''Lobelia laxiflora subsp. angustifolia'' <small>(A.DC.) Eakes & Lammers</small> * ''Lobelia laxiflora subsp. laxiflora'' == Galery == <gallery> Gardenology.org-IMG 2428 ucla09.jpg Lobelia laxiflora mass.jpg Lobelia laxiflora on Volcan Masaya, Nicaragua (9352412235).jpg Lobelia laxiflora ssp. angustifolia (18845268806).jpg Lobelia laxiflora, the Looseflower Lobelia. (9355187756).jpg Lobelialaxiflora.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:142260-2 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|laxiflora]] [[Kategorie:Flora van Costa Rica]] [[Kategorie:Flora van El Salvador]] [[Kategorie:Flora van Guatemala]] [[Kategorie:Flora van Honduras]] [[Kategorie:Flora van Meksiko]] [[Kategorie:Flora van Nicaragua]] [[Kategorie:Flora van Panama]] [[Kategorie:Flora van die Verenigde State van Amerika]] 8ty9xo90t2b3dt9szh5igt77es78spz 2908113 2908112 2026-05-30T09:29:06Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908113 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia laxiflora | authority = Kunth, (1819) | synonyms =* ''Dortmanna laxiflora'' <small>(Kunth) Kuntze</small> * ''Rapuntium laxiflorum'' <small>(Kunth) C.Presl</small> * ''Tupa laxiflora'' <small>(Kunth) Planch. & Oerst.</small> }} '''''Lobelia laxiflora''''' is 'n klein tot medium [[struik]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Costa Rica]], [[El Salvador]], [[Guatemala]], [[Honduras]], [[Meksiko]], [[Nicaragua]], [[Panama]] en die [[Verenigde State van Amerika]]. In Amerika kom die spesie in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Arizona]] en [[Colombia]] voor. == Infraspesies == Die spesie het twee [[Infraspesifieke naam|infraspesies]]: * ''Lobelia laxiflora subsp. angustifolia'' <small>(A.DC.) Eakes & Lammers</small> * ''Lobelia laxiflora subsp. laxiflora'' == Galery == <gallery> Gardenology.org-IMG 2428 ucla09.jpg Lobelia laxiflora mass.jpg Lobelia laxiflora on Volcan Masaya, Nicaragua (9352412235).jpg Lobelia laxiflora ssp. angustifolia (18845268806).jpg Lobelia laxiflora, the Looseflower Lobelia. (9355187756).jpg Lobelialaxiflora.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:142260-2 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|laxiflora]] [[Kategorie:Flora van Costa Rica]] [[Kategorie:Flora van El Salvador]] [[Kategorie:Flora van Guatemala]] [[Kategorie:Flora van Honduras]] [[Kategorie:Flora van Meksiko]] [[Kategorie:Flora van Nicaragua]] [[Kategorie:Flora van Panama]] [[Kategorie:Flora van die Verenigde State van Amerika]] kp4ejftmcjkfyl278cli9v560j84s30 2908114 2908113 2026-05-30T09:30:53Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908114 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia laxiflora | authority = Kunth, (1819) | synonyms =* ''Dortmanna laxiflora'' <small>(Kunth) Kuntze</small> * ''Rapuntium laxiflorum'' <small>(Kunth) C.Presl</small> * ''Tupa laxiflora'' <small>(Kunth) Planch. & Oerst.</small> }} '''''Lobelia laxiflora''''' is 'n klein tot medium [[struik]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Costa Rica]], [[El Salvador]], [[Guatemala]], [[Honduras]], [[Meksiko]], [[Nicaragua]], [[Panama]] en die [[Verenigde State van Amerika]]. In Amerika kom die spesie in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Arizona]] en [[Colombia]] voor. == Infraspesies == Die spesie het twee [[Infraspesifieke naam|infraspesies]]: * ''Lobelia laxiflora subsp. angustifolia'' <small>(A.DC.) Eakes & Lammers</small> * ''Lobelia laxiflora subsp. laxiflora'' == Galery == <gallery> Gardenology.org-IMG 2428 ucla09.jpg Lobelia laxiflora mass.jpg Lobelia laxiflora on Volcan Masaya, Nicaragua (9352412235).jpg Lobelia laxiflora ssp. angustifolia (18845268806).jpg Lobelia laxiflora, the Looseflower Lobelia. (9355187756).jpg Lobelialaxiflora.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:142260-2 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|laxiflora]] [[Kategorie:Flora van Amerika]] [[Kategorie:Flora van Costa Rica]] [[Kategorie:Flora van El Salvador]] [[Kategorie:Flora van Guatemala]] [[Kategorie:Flora van Honduras]] [[Kategorie:Flora van Meksiko]] [[Kategorie:Flora van Nicaragua]] [[Kategorie:Flora van Panama]] s7gzybt9b09bi1fgh7xyq2xtp22pd9s 1 462076 2908115 2026-05-30T09:31:15Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908115 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv